<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items?output=omeka-xml&amp;page=40&amp;sort_field=added" accessDate="2026-04-06T04:07:55+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>40</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="462" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="709">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c143bc97213051d6b4ae375101717d30.PDF</src>
        <authentication>fc2f3b744f81a0b22c6fc5ddbef4e69c</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5429">
                    <text>��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="16">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3134">
                  <text>Fondo Felisberto Hernández</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3135">
                  <text>Letras uruguayas</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3136">
                  <text>Manuscritos de Felisberto Hernández (Montevideo, 1902-1964)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3137">
                  <text>Sección de Archivo y Documentación del Instituto de Letras (SADIL)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3138">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3139">
                  <text>Aldo Mazzucchelli; Ana Inés Rodríguez</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3140">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3141">
                  <text>Castellano; taquigrafía</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5420">
                <text>FH_III_030. De María Angélica a Felisberto. Minas, 11 de noviembre de 1944</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5421">
                <text>Literatura Uruguaya</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5422">
                <text>Originales de Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5423">
                <text>SADIL - FHCE - Udelar</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5424">
                <text>1925-1964</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5425">
                <text>Dominio público</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5426">
                <text>Un folio</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5427">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5428">
                <text>Original manuscrito</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="463" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="710">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/723e17af9d91e80b9616d0b8ff0671ca.PDF</src>
        <authentication>6a16b5aa0aba79e5304a5f1bde40ffc9</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5430">
                    <text>- ¿os X oja^[ -g pp oipeui osjna pp sapuajB so[ ap soipnisa so[ b
8OpBl[nS9J SO[ J90OUO3 B UBJBp 98 NBAtS99n8 BUUOJ U9 'UOT9B9
-ijqnd Bisa ap sandsaQ 'SBpuai^ X sapBpiuBiunjj ap psqnaBj B[ jod
sopBXodB opis souiaq sauoisjnaxa SBunSp na íBzapjua^ pi souiaaap
-bj8b uainb b 'uan^uasog #g jod 8BpB8iA9J uojanj JBiupd pp SBautui
-bjS SBunS^y 'ipjBuoa^ #rj X Bsog b9iubj^[ *g 'XappB^ -y uoaBÍBqBjj
'osBd ap ojos inbB souiBdnao sou anb b^ ap 'BOi89[oanbaB aoqB^ b^ u^
•Biuop^) ap 'ojjnqag -g aod SBpBuioi sb[ X jbjt[t^\[ oaijBj^oa^) opiA
-jag [ap sBajaB sbijbjboioj sbj eoÍBqBjj spjjsanu ua sa^un uoaanj so^[
•Btujog ap osBg pp Baaaa sop^aiqn sojuauíBduiBa apsap opBZUB3[B
an^ JBiupd p o^an^ 'XappBj^ *y jod pBpiuniJodo Bsa ua opi^iaip 'saj
-BjniBj^ soipnjs^ ap "^ [ap sajuBj^ajuí ap odru^ un uoa ^aiq B[ jbui
-[Bd [B uoxsjnaxa Bjauíiad B^ 'sojjo X ojjnqag *g 'qjnSuB^ ap ouiu
•og '^ 'ojtauBj^[ ap BqipBj ^y 'oij^p^g zan^jjpog '^ 'sui^MBjj *g ap
uiaBJoqBpa B[ [iin opis Bq uaiquiBi íosjnauoa opBsajaiuisap ns ^bj
-saad b ojsandsip ajduiais 'XappBj^ *y oSopanbjB p jod aiuauípdp
•nud aoqe[ Bjjsanu ua eopBpnXB opis eouiajj "Biuixojd uopBaqqnd
Bun BJBd uBJBpanb anb 'BaiSppaS X BaiS9[ojaouioa8 sauoiaisodxa sb[
ouiiuiui un b opBjxiuq souiaq uaiquiB^ 'ajuajsisjad p^pauínq ap sapu
-ajB ua sopB[[OJíJBsap 'uBapjoq o[ anb sajnqiaa so[ ap X oqaip aiuaui
-Bidojd JBiu[Bd pp bjojj B[ a[[B^ap oj^aia uoa opBipnjsa souiaq o[ps
anbunB 'sajuBpuqoa soduiBa so[ b 'eouiixpjd 'oj^a^[ oij pp aiuoiu
pp souibjj so[ b ouis *aBiu[Bd [b a^uaipuodsajjoa b[ ops ou
*ofBqBaj [ap [buij [b souicjuasajd anb bisi[ b[ 4bjo[j B[ b
•a[[BA [ap sauoiaaas SBiuap sb[ b oAijBpj o^uaxuiBjBjj [a upisBao bjjo
Bj^d opuBÍap 'sBiauaaBXpB sns X opsjia sa^uB JBiu[Bd p aod BpBdnao
B9JB [B upiaxsodxa BJjsanu souiajEjiuiq pBpiunjaodo Bjsa ug 'ojjang
[ap osBd [ap buoz b[ opuaXnpui 'Btujog ap X aBui[Bg [ap sos^d so[
ajiua Bpipuajduioa ppng a[[BA [ap upiajod B[ BajBqB anb *Bi[duiB
sbui buoz Bun b o8an[ opuaipuajxa uojanj as 'oj8aj^ otg ap o^uauíBi
-jBdap [a ua 'oaSa^j ojj [ap apnq un ua opBaxqn 'Bnuog ap jBtu[Bg
[B uojB^iun[ as sauotoBSiisaAui sBajsanu aiuauíBAijtuiijd anbuny

uotoonpouj/u¡

omoxiHHax aa Ma vaiMVXoa vinónaa

onno¿ ep jouup^ ^
3DVOÍ

�tación de la zona del paso del Puerto. El presente trabajo en forma
abreviada fue presentado a la Reunión de la Sociedad Argentina de
Botánica realizada en Córdoba en 1958.
. I - Generalidades
has palmas o palmeras, vegetales de porte característico y a me
nudo elegante, forman dentro del orden de las Principes (orden de
Monocotiledóneas) una familia que comprende alrededor de 200 gé
neros (210 según Hutchinson) que abarcan en conjuntó mas de 2.000
especies (según Lawrence, bastante más), distribuidas por las regio
nes tropicales y subtropicales, habitando comarcas tanto húmedas (faja
ecuatorial de África, América del Sur, Malasia y Oceanía) como áridas
(oasis del desierto de Sahara, Asia Occidental, ciertos puntos de Cali
fornia, Sertao Nordestino del Brasil, etc.) Unas viven en llanuras
aluviales (Amazonas, Chaco), otras trepan hasta cierta altura en los
flancos de las cordilleras (Andes), y a veces se mezclan con elementos
florísticos característicos de niveles algo elevados (por ejemplo en el
Planalto, de Río Grande del Sur).
Las palmeras parecen siempre una evocación de los trópicos, y a
veces, de los oasis de los desiertos tropicales, como ocurre con la
palma datilera. Casi no se concibe un cuadro o una pintura de los
trópicos o de los oasis saharianos, si en ellos no se representa alguna
palmera; un paisaje de la zona tórrida desprovisto de estos vegetales,
parece carecer del elemento botánico esencial, y si alguna especie de
palmácea rebasa los trópicos, y llega a soportar allí las condiciones
climáticas, el hecho no deja de llamar la atención, planteándose in
mediatamente el problema de la interpretación de semejante anoma
lía. Algo de esto ocurre con las palmeras de nuestro país.
Dentro de la clasificación de De Candolle, basada en las exigen
cias térmicas que muestran las diversas especies de plantas, las pal
meras en su gran mayoría se comportan como megatérmicas (en opo
sición flagrante con las coniferas, características de climas más fríos).
Exigen por lo tanto para su desarrollo optimal, temperaturas medias
anuales superiores a los veinte grados centígrados. En relación a las
exigencias de humedad, fluctúan entre las eminentemente higrófilas y
las adaptadas a ambientes de marcada xerofitia. Aún en nuestro pro
pio territorio, existe esta oposición entre la palma butiá, que habita
suelos bajos y anegadizos, y la caranday (Trithrinax campestris) aso
ciada al algarrobal mesoxerófito, o entre la chirivá que prefiere las
riberas fluviales y la yatay que prospera en los arenales desarrollados
sobre lomas y cuchillas (por ejemplo, en la cuchilla de los Médanos,
de Paysandú).
Pero las palmeras no son simples elementos decorativos de los
panoramas tropicales o de los oasis perdidos en el corazón de los
desiertos. Son además verdaderas bases de la alimentación y aún de
la industria de ciertas comarcas. Los frutos de muchas palmas son
comestibles, utilizándose a veces con el mismo objeto los brotes jó- 208 -

�- 60S Bijng) XbjbX b[ nos XBnSnag [B X Buijuaay BiuiBjodosa]^^[ B[ b saunra
-oo saiaadsa sEg *jng [ap apuBj^ oig ap aBunB[ [bjoji[ [a ua X oijoj
-xaaaj ojjsanu ap ajsg [b uniuoa 4Eijnq BpBuiBq bj opuBj[Bj 4sjBd ojj
-sanu ua uaiquiBj SBpBjuasaidaa UB[[Eq as saaj sa^na sb[ 3p 4SEjaui[Bd
ap saiaadsa ajáis uajsrxa BuijuaSay BiuiBjodosaj\[ B[ ua jjBgang un
•ag *SBaoBiu[Bd sb[ ap uoianqiajsip B[ ap [Buoipiaaui ajiuii[ [a sauoiSaa
SBjsa SBpoj jod opuBSBd 'siBd ojjsanu ua X 'ButjuaSay BiuiBjodosaj^[
B^ ua 'omjuaSay ai^o^j [a ua 'ouapqa oxjojijjai ua opBOJBui a^uB^SBq sa
ojuaiiuBfa^B a^sa 'jng ^ap Bauauíy b^ ug '(sojauaS aAanu ua sBptjJBdaj
'sataadsa ajuiaA ap Bajaa ubjuana as sopiu^ sopBjsg so^ ua) Bpiao^g X
oaifaj\[ ap ogo^ ^ap uoiSaj B[ 'BiujojqB^ ua [Baido^j buoz b[ ap SEp^C
-a[B ajuauia[qisuas uajsixa SBjauqBd sb[ 'ajio^^ [ap Bouauíy B[ ug
•OUISIBDJB OpBOJtBUI ap BT[IUIBJ BUn UaX
-njtjsuoa SBcaBiu[Bd sb[ oaiSo[oaS bjsta ap ojund [a apsaQ "(oaijTaBg
ouBaaQ [ap 4Biuopa[Bg BAanjy^ ap [a 'ojjo X 'oaipuj ou^aaQ [ap 'sa[[
-aqoXag sb[si sb[ ap [a sa ajua[aaxa o[duiafa un) SBjaui[Bd SBidojd sns
uaasod anb [Bjuauíjuoa orjojuaaj ap sb8jb SBuanbad X sb[st opuaiqBq
'pBpiiB[nsui ns jod uBzijajaBJBa as saiaadsa X sojaua^) #Bauauiy auaxj
anb so[ anb soaauaS ap pBjiui B[ ap souaxu aasod Baijjy [a íbtsb[bj^[
B[ X 'Baijjasapqns X boiuozuoui Bisy [a uoa opijuas asa ua opuBzqBAij
'sBaijauíy SBquiB ap [Baidojjqns X [Baidojj uotaaod B[ b saiaadsa ap
otuoa sojaua ap ojauínu [B uoiaB[aj ua ojubj apuodsajjoa u^tajod
•ojd Buanq Bun opunuí [a BJBd SBpiaouoa SBjaui[Bd ap [bjoj [8Q
•sajjBd SBpoj
isbd ua SBjuB[d SBjsa b auaij as anb ojadsaa [a oijojou sa X 4SBaoBui
-[^d sb[ ap opunuí [ap sopjBjjxa nos 'sBuxaipaiu ap Bjs^q X *uoiaaruj
-suoa ap sa[BijajBiu so[ ap 'Baijsauíop BiJjsnput B[ ap 'ucnoBjuatnqB B[
ap aj^Bd i[[B anb sa ojjaia og *soua[isBjq sauojjas so[ ua SBptpaad sap
-Bpi[B0O[ uoa unB X sojjaisap sojiaio ap sisbo so[ uoa Bun[B Bpnp uis
o^o[bub o[B ío[jbuiSbuii [tajjtp sa 'sa[ijn 8BJtaui[Bd sns ap
sb[ as is UBjaiJjns Bisaui[og B[ ap SB[St SBun[B ap o Bisauopuj
B[ ap 'Buiqaopuj B[ ap 'Bipuj B[ ap sauoiaB[qod SBSuap sb[ apuop bjsbjj
•SBiajsoa sbuoz ap upiaBÍij X sauípa^f 'sanbjBd 'sBpiuaAB ap uoxaBjuaiu
•bujo B[ BJBd osn[aut 'sa[ijn saiaadsa SBjjaia jBAij[na ap pBpisaaau b[
ojeandxut Bq sa[Biajauioa sojanpojd ouioa uoiaBzxao[BA Bjsg '(Bju^aaQ
B[ ap sb[si sb[ ap X 'opuniu [a opoj is^a ap sa[Baidojj sBjsoa sb[ ap
o^ajoaoa [a X 'Baixjy ap bijbj b[ X.sib[3 [a 'psBjg [ap nss^qBq [a X Bqnq
-BUJBa B[ jnbB jBjia b sououiajiiui[) [Biajaxuoa jo[ba ubjS un osn[aui
jijinbps b sb[[3 ap SBun[B opuBa[[ 'sBaaBuq^d ap saxaadsa SBsaaAip
ap iijiBd b sosBa soqaniu ua aaBq as '"aja 'sajxaaB 4sajoai[ 'sojsaa ap
uoiaBai^qBj b[ 4sofauBjjas so[ ap sBzoqa sb[ ap op^qaaj [g 'oaijsBiuou
-odoj jo[ba opiJinbpB UBq sa^qiuou sns anb jod X 'sBaiBiuoa SBqaniu
ua sa.iB[ndod ubj oqaaq ubi[ as sojjo X BpuBJBa 'nss^qBq 'BqnqBUJBa
4ijijnq ouioa saaqiuou anb aod ajuauíEjBp saauojua bj3a as ísBaauqBd
ap sodij sopBuiuiaajap uoa souBaiaauíBpns soipui ap snq^aj SBjaaia B
EÍoi[ anb U9iaB[aa Bqaaajsa B[ JBAaasqo anb sbui X^q ou 'saiaadsa SBunS
-[B UBjsaad anb sapBpqxjn sb[ a[[Bjap [a BjsBq jBiaaadB bjb^ *aaqod
ajua B[ ap oaisBq ojuaiui[B [a [isBjg [ap ajsapao^^ [a ua Buoiaaodoad
oaajoaoa [g '([bjoSbs [ap osBa [a ua ouirqn ojsa) B[npaui B[ X 'sauaA

�yatay), la caranday (Trithrinax campestris) y la pindó o chirivá (Arecastrum Romanzoffianum); no es común, apareciendo sólo en nuestro
país la butiá (Butia capitata), formando vastas y a menudo apretadas
consociaciones.
Los palmares de la Mesopotamia Argentina, han sido estudiados
en forma bastante completa por Báez, y luego por Martínez Crovetto
y Piccinini, dedicándose estos últimos a los palmares de yatay. Según
Báez y Burkart, los palmares de la provincia- de Entre Ríos (com
prendida dentro de la región llamada Mesopotamia Argentina) se dis
tribuyen en la forma siguiente:
a)Palmas relativamente aisladas de las especies pindó (Arecastrum Romanzoffianum) y mbocayá (Acrocomia totay) en los mon
tes hidrófilos ribereños, especialmente del río Uruguay, siendo la
segunda de las especies nombradas escasa y característica de la pro
vincia de Corrientes, situada más al norte.
b)Palmas asociadas al algarrobal subxerófilo (monte espinoso)
perteneciendo a la especie llamada caranday (Trithrinax campestris).
c)Palmares puros, aislados generalmente del monte ribereño,
aunque a veces sin alejarse mucho de las corrientes fluviales, forma
dos por consociaciones de una de las siguientes especies: yatay (Butia
yatay), caranda (Copernicia alba) y caranday (Trithrinax campestris). Los palmares más extensos y más conocidos son los constituidos
por la palma yatay. Parecería que la especie llamada caranday fuera
subxerófila, la caranda (Copernicia) halófila, y la yatay, aún vi
viendo en ambientes diversos, psamófila, hecho que por otra parte
se advierte bien para la primera y la última especie, en el Uruguay.
Martínez Crovetto y Piccinini han publicado interesantes refe
rencias acerca de las características ecológicas y la distribución de los
palmares de yatay en la Argentina; se trata de un trabajo de la mayor
importancia que ha facilitado nuestra propia labor, y del cual extrae
mos para una mejor orientación los siguientes datos y resultados:
1. — La palma yatay (Butia yatay) forma palmares en las pro
vincias de Entre Ríos, Santa Fé y Corrientes. Los núcleos más meri
dionales se encuentran en la primera de las provincias nombradas,
casi a 329 de latitud Sur. Pero los núcleos principales se hallan al
norte de la provincia de Entre Ríos, y en la de Corrientes, donde
forman fajas muy alargadas; los palmares próximos a Concordia, en
otro tiempo relativamente vastos han sido reducidos en forma notoria
por la acción humana, particularmente por los incendios y la acción
indirecta debida al pastoreo de ganado. Estos palmares en general
muestran una tendencia higropsamófila, y constituyen consociaciones
de yatay, pero cuando un curso fluvial los atraviesa la referida pal
mera se asocia a los componentes del monte ribereño, tales como el
ceibo, el laurel, el molle, el ñangapiré, el higuerón y otras especies.
En el noroeste de Entre Ríos y en el centro y sur de Corrientes la
palma yatay crece mezclada con los elementos que componen el al
garrobal, tales como algarrobo negro, el ñandubay, el santafé o espinillo, el chañar, el tala y la palma caranday (Trithrinax campestris).
- 210 -

�- US -ap p ua 'pquiajBnaBj^ ou pp osana pp ojb[ o[ b
aja nao oisa) sojjaurcqi^ soqamu ap oiaBdsa jod uoiauajB B[ opuBiu
-bj[ 'sBajoqjB saiaadsa SBqanuí ap Biuiaua jod opnuaui b apsajqos X
ap 'soAjan^ so[ ap Biru^) b[ ua 'ojduiafa jod) souBjjas
so[ ap Bajaa 3aia o 'ogjojpiq aiuoiu p BiaosB as SE[p ap
'Bsouidsa X opBAap Xnuí ou ajjod ap ' (sujsaduiBa xbuij
XBpuBjBa B[ sa : (saaoinB sojjo ap Bj^opuirajaj bj un^as '^uxd
-sa o) ^BqojJB^[B ^ BiaosB as sodnaS souanbad ua SBUiiqn SB^sa ap Bun
í (sa^Baidojjqns X sa^aidoaj $bu3[b^ SBpBuiBq sb[ b o^^ UBpaanaaj anb
souaaaqu so[^iaanbsoq) sbCubjj sajuoui so[ b Biauajajaad uoa sBpBiaosB
uBjuasaad as soq 'SBqanuí uos anb 'sBpBAiqna sb^ ajuauqBjnjBu
ms 'oXBn^iun ouojiaaai ua SBjauq^d ap saiaadsa ojjBna uajsxx^
jap SBZip^^auB sbjuub^ sb[ ap Bi^nq ap sajBuq^d so¡ uoa aajnao ouioa
SBsua^xa ajuamBAijE^a s^aan a-jqos saaaA b 'aÍBSiBd ye JB[nai^Bd bjou
Bun sapBpi[Bao[ SBpBuiuuajap ua uBp 'oijo^ijja^ ns ap aij^d joXbui ^\
ap soaTisijajoBiBO uos ou sa[BjaaA sa^Bj uaiq is 'oSaBquia uig *sBJaui
-|Bd ap siBd un Bjanj ou XBn^njq p (-ing ócjg X óQg soppjBd so^ ajj
-ua ajuaxuBpBuiixojdB Bpipuaaduioa) pniijB[ ns jod anb BjjaaajB^
oXvnSnun ouojtuuai jop Sdjviu^nd so'j - ^ .
•SBjnd sauoiOBiaosuoa jbiujoj b Biauapuaj ns ua uinuBijjozuBui
-o^j uinjjsBaaay uoa B^SBajuoa XbibX ^ijng 'ssjauBui SBpo^ aQ qBqojj
-b^[B pp sajuaXmijsuoa sojuauiap so[ uoa XbjbX b^ ap uoiaBiaosB B[ b
Biauapua^ Bun Baaiqnq soig aajug ap 'j^^¿ p X sajuapjo^ ua anb bij
• aaajsd SBuiapy "SBAijiuiud SBaiisuaiaBJBa sns ajjBd ua BiABpoj UBAjas
-uoo sajuaujo^ ap so[ 'osaaoa^aa oauBaj ua UBjsa soig aaju^ ap BiauíA
-oad B^ ap XbjbX ap sa-iBuqBd so[ SBJjuaiiu anb ap oqaaq p as^apuaad
-sap aaaj^d xuiaai^ X o^^AOj^ zaujviBj;^ ap soipnjsa so[ ^q — *^
•saps ap osaaxa jbjbj
•suoa opnd as sosBa so^aap u^ qBiaijaadns X os^asa sniunq uoa 'ozifoj
jopa ap saaaA b 'soso^tajB-osouajB o sosouajB 'sopxaB oíáp opnuaui b
'soj^ans a^uauiBAijB[aj sopns ajqos uB[pjJBsap as sajBuipd so[ sopo^
isua anb uojcqojd sauoiaBAjasqo SBq '('aia 'XBqnpuBu 'oqojJB^p)
pqojJB^p [ap sa^uauoduioa soui^^p sBuiapB X 'saptAnjj sosana so[
b ojunf Xb;bX b[ uoa opuBuiaj[B uaaajBd^ anb (o[duiafa Jod 'oqiaa
[a) sojaisa so[ ap o a^uoui ap sa[oqjB soun^[B Bajía Bjsa ua asopuaXnp
-ui 'sopBipn^sa sajBuqBd so[ b SBpBiaosB opuaxaaja sapja^aA saiaadsa
LLZ s^p^jiioa uojan^ 'soAanuaj so[ ap o[pjjBsap p ajqísodun o [lajjip
asopuaiaBq 'sajBuqBd so[ ap (uoiaBuuojsuBJj o) uoiaanpaj BAanu Bun
opBuiuuaiep Bq soig ajju^ ap BiauíAOjd B[ ua ajuauqBdiauíjd 4Bjnj
-[naia^B B[ ap uoisua^xa B[ 'soiuapoui ajuauiBAi^B[aj soduiaij u^ *sap
-Bpa SBsaaATp ap s3JB[dmafa ubuj3^[b 'jBxu[Bd ouisiui p ua 'sajuaujo^
ua sand 'soig aaju^ bjbíI aiuauuB[naxjjBd Bpi[BA Bjjia 'soub Q0 ^
00S ^-ílua B[iaso (opoui ossoaá b Bp^papa) pBpa b[ X 'soa^aui ifQ X
&lt;j-0 ajjua ojjauíBip p ^sojjsui 81 X ¿ aajua B^aso sajBtupd sojsa ua
XbjbX b[ bzub3[b anb Bjnjp B[ 'sopB^ia sa)UB saaojnB sop so[ un^ag

�partamento de Rivera, y en menor escala en el de Tacuarembó): es
la chirivá (Arecastrum Romanzoffianum), llamada también pindó,
de porte bastante elegante y estípite lisa. Mientras que la palma ca
randay prefiere suelos arcilloso salinos (o alcalinos) y medra en mon
tes ralos donde abundan el algarrobo (Prosopis nigra), el ñandu
bay (Prosopis algarobilla var. ñandubay), el quebracho blanco (Aspidosperma quebracho-blanco), el chañar (Geoffroaea decorticans),
el espinillo (Acacia caven), formando un estrato más bajo los arbus
tos espinosos Grabowskia duplicata, Berberis ruscifolia, Castela Tweediei y otros, la palma chirivá se mezcla con los componentes de mon
tes fluviales (ríos Negro, Tacuarembó, Tacuarí, Yaguarón, etc.) mon
tes serranos y de quebrada (por ejemplo, en la Quebrada de los Cuer
vos, de Treinta y Tres) o aparece en grupos pequeños entre pedre
gales, donde la presencia de la humedad es relativamente constante
(tal es el caso de ciertas localidades de Treinta y Tres, Lavalleja,
Maldonado, Rocha y otros departamentos). Aprovechando los cursos
fluviales la chirivá ha podido propagarse a grandes distancias; así por
ejemplo, existe en los cursos superiores de los ríos Tacuarembó y
Negro, y cerca de la desembocadura de este último, como también en
el curso medio de ambos. En cambio la caranday tiene un área de
dispersión muy restringida dentro del territorio uruguayo, existiendo
sólo al oeste de los departamentos de Paysandú y de Río Negro y un
grupo aislado en Soriano.
Por su parte, mientras Arecastrum Romanzoffianum reaparece
en el estado brasileño de Río Grande del Sur donde es relativamente
común, Trithrinax campestris parece faltar en el territorio de dicho
estado.
Las otras dos especies de palmeras que ocurren en el Uruguay
forman en general palmares de cierta extensión, y son la palma butiá
(Butia capitata) de las llanuras (ya veces lugares húmedos de las
serranías) del Este, y la palma yatay (Butia yatay) que forma pal
mares en zonas arenosas de los departamentos del litoral (Paysandú
y Río Negro, principalmente). Rocha es el departamento donde los
palmares de butiá (llamada vulgarmente la "palmera de Rocha")
adquieren mayor extensión, sobre todo en la mitad oriental del mis
mo. Pero hay también palmares de butiá en Treinta y Tres, y palmas
en pequeños grupos o asociadas al monte hidrófilo en Maldonado,
Lavalleja y Cerro Largo, existiendo tales grupos también, sin poderse
catalogar de verdaderos palmares, en Rocha y Treinta y Tres, parti
cularmente en zonas húmedas serranas, donde suele aparecer tam
bién Arecastrum Romanzoffianum. Dentro de los palmares de butiá
abunda el higuerón (Ficus sp.) enemigo mortal de estas plantas. La
edad de las palmas parece ser en término medio de más de ciento
cincuenta años, y los renuevos son casi excepcionales, atribuyéndose
este hecho, en general, a los animales de pastoreo.
Los palmares de yatay podrían clasificarse en palmares de cu
chilla y palmares de valle (o de margen) fluvial. Así por ejemplo, los
palmares de Quebracho y de Guichón, son de cuchilla y forman consociaciones casi puras, siendo los árboles asociados al palmar excep- 212 -

�- ^IS •XbibX Bi^ng—g
•ojnjj pp (otpaui omuua}) ai-icd Bjaa
-J3^ B[ ojuBtaad p opuouqna 'soztfoj bjsbij sopBfuBj
-BUB OJU9[[IJBUIB SOpB[n0ldB-OpBAOB SO0O0 O
'SB1U910TU90 9pJ9A
•sosoutdsa souaui o sbui 'soptSu soiuaut^as uoo optaag (bb
•umuEijjozuBiuog
*91UB|JTJ:q 'OJT19SO 3pj9A 9Í*B[[OJ 'OSq 4OpB[[IUB OOUOJJ^ *SBp
-tu SBjqij uod o opnusap 'sopi^u sojuaui^as uis opiaag (b
•SBjsanduiooijBuid o SBpBuid sbCojj — jj
•sujsaduiBO
•SBD98 ap sandsap oduiaii o3jb[ opuaiisisjad 'jouadns
bjbo B[ ua SBjuaiaiuaa oá[B 'sa^uBzund 'sauuojijaqBg: sbCojj — j
*y jod bX BpBaqqnd bj[ uoa op
-janoB ^p BpB[ajjB 'aAB[a buit sovuBp uoiaBnuijuoa y 'siBd p ua aiuaui
-BauBiuodsa uaaaaa anb SBjauqBd ap satoadsa SBjuijsip sb^ ajuatUBaiuBj
-oq jBiauaaajip ^oBj aiuauíBAi^Bpj B^[nsaj 'uoiaBAjasqo Bjsa B^uana ua
opuaiusj^ *siBd pp ojund uitóuiu ua ajuauíBauBjuodsa opuapaia atoad
sa Bisa b ajuaiupuosaad ojsta souiaq o^[ qBjuappaB Búas Bpuajinao
Bisa SBjauBiu SBpoi aQ "sajj^ X Bjupj^ ap ojuaiuBu^dap p BJBd BpBq
•ojdutoa opts BuqBq Bpuaistxa bXito 'stsuaqtsBjq XBUuqjuj^ ap bubj
-bjj ag 'XBPUB.TBO BpBuotauaui bX b| outoa (oauíBqB ua) sauuojtpqB[j
sbCoij ap 'Bjauípd ap apadsa Biuinb Bun oXBn^tun otaoiuaoj ua
-stxa 'op^^quio^ #y jod sBpBoqqnd sBpuaiajsj uoa opjanaB a(j
•sontjuB a^uauiBAiiB[aj X sosuap
-SBq SBiupd ap sodru^ souti^^b auatjuoa ojad 'uptsuajxa ap opinutuisip
aaq^q aaaj^d uatquiBi oqaBjqan^) ap JBtupd ^^ 'oajoisBd b sopBuijsap
soduiBa ua osn^out 'soAanuaj ap ojauínu ajuBpunqB uoa SBiupd ap
sodtuS uajstxa XnatdBq^ oXojjb pp Bauano B[ ua 'otquiBD ua íopBapj
ajuBjsnq 'BOtfnj^ ap p opoj aaqos X '^naao^ ap so[ uos osaaoaaai ap
sbia uo X eofaiA sbiu sajBtu[Bd so[ anb BuaaajB^ -ofBqB SBnSB
-is 'Batfnj^f ap jBiupd p otuoo ojub^ ou opt^uas a^sa ua 9nbunB '
ajuBisBq uopBiaosuoa Bun opuBuuoj ajqna anb B^ b BsouajB BpBtu
-o[ Bun o¿!an^ Bdajj oaáa^j ou pp ouajaqu 3^uotu pp oujajxa apjoq
pp Bajao opuBZU9utoa sand 'oipauua^ux odij ap sa 'uopBaqqnd Bjsa
ap ojafqo 'btujo^ ap jBiupd p 8ubjb anb O[ ua X 'B^tqana Bun ap
BjapB^ B[ ua B^ojJBsap as Batfnj^[ ap jBiu[Bd pp au^J "Bjnjp ns jod
oiunfuoa pp opuaipsaaqos 'put^jBui ajuoui pp sajuauoduioa so[ uoa
aiuaui[BpaBd UBpzatu as 'soXojjb X sojj ap SBjaqtJ sb[ b asjBaaaaB p X
'ptAn^j aqBA ap uos 'XnatdBq^ ap X (jBtup^ [ap os^d pp BtauB^stp
Baod b 'aaqiuou ouistiu [ap o^uoiuB^iBdap p ua 'oaSa^^ ou [ap Bqaaj
-op uo^jbtu b[ op Bajaa) boiCiv^ op sojBtu[Bd so[ 'oiquiBa ug 'sapuota

�bb) Frutos ovoideos, subglobosos, amarillentos. El pe
rianto cubre bastante menos de la tercera parte del
fruto.
4—Butia capitata.En su clave (a la que nos hemos referido en este trabajo) A.
Lombardo destaca que Butia yatay mide en general entre 6 y 10 me
tros, mientras que Butia capitata sólo va de 4 a 8 metros. Estos datos
son importantes, ya que realmente la palma yatay es en término medio
bastante más elevada, y de tronco relativamente más delgado que la
butiá. Sin embargo, en cada palmar varía un tanto la altura media;
por ejemplo, las palmas de los palmares de Porrúa y de Mujica, for
mados por yatay, superan en general bastante en altura y son de as
pecto más grácil y de follaje relativamente más pobre que las palmas
de la misma especie que constituyen el palmar de Quebracho, en su
parte más densa. También la palma butiá, cuando vive alternando
con grupos arbóreos, se eleva sensiblemente por encima de las alturas
medias consignadas. Según veremos más adelante, en los palmares de
Mujica y de Porrúa, existen ejemplares de palmeras cuya altura es
superior a las que acaban de consignarse. De todas maneras, aún a
cierta distancia, es fácil para una persona avezada reconocer un pal
mar de yatay o de butiá pues tienen rasgos propios característicos;
agregúese a esto que la primera de las especias nombradas es cono
cida al Oeste del país, mientras que la segunda se halla en la porción
Este. El fruto o la semilla (el carozo) son siempre los elementos que
deciden en forma más precisa la especie de que se trata. Citamos a
continuación las cifras que publicaron Castellanos y Ragonese relati
vas a las dimensiones de los carozos, que por nuestra parte no hemos
hecho más que corroborar casi totalmente. Dan para los carozos de
yatay, de 2,4 a 2,5 cm. de largo, y de 1,4 a 1,5 cm. de ancho, lo que
muestra un alargamiento sensible; para los carozos subglobosos de
butiá, consignan las cifras correspondientes al diámetro, que varía
entre 1,3 y 1,6 centímetros. Destacan estos autores que la pulpa (o
mesocarpio) de los frutos de butiá no es tan fibrosa como la de los
frutos de yatay, siendo además de sabor más agradable.
La utilización de los productos de las palmeras se hace en nues
tro país en forma muy limitada, en parte por la propia extensión
local de estos vegetales y a veces de su escaso número. Desgraciada
mente, a pesar de que los frutos de algunas especies tienen sabor agra
dable, y podrían utilizarse para fabricar dulces y licores, así como
para proporcionar determinada clase de aceite, y las hojas, fibras, la
preocupación de nuestra población en ese sentido ha sido poca, y los
hacendados en general (exceptuando algunos muy inteligentes) no se
han manifestado como calurosos defensores de estas plantas, tan ele
gantes, tan útiles, permitiendo a veces que los incendios y el talado,
sumados a la acción del ganado devorador (especialmente en épocas
de sequía), destruyan las palmas y sus renuevos, tardándose de una
manera inexplicable, en un país carente prácticamente de estos ma- 214 -

�- SIS ap sauoiOBulnsap sb[ oaijoui aiaadsa Bis^ ap Biauasaad Bq
soaapBpjaA ap asjB^o[BjBa UBiapod ou anb sodna^ aaduiais
opuuuuo^ oaad '(oipaui osana ns ua ojiubjjbj ou X 'Xeti^iuq ou ^a
ua oía ajsa ap BanjiBaoquzasap bj ap BDjaa oiuoa 'aoiaadns oaSa^^ ou
[B ojunf ojuej opuaiaanao 'sBiuaajxa sbuoz ouioa 'opBuopjBj^ X sBJ^ijay
ap sojuauiBjaEdap) buizsijsea bsjb un aaqos sopBuiuiasip sojund ua
Bjsixa uiib X Baaijsixa anb opijtuiaad Bq 'jiobj ajuauíBAijBjaa 'sajBij
•ububiu ap sbuoz sbj ua X soij soj ap o^jbj oj b upiOBáEdoad ns '(opuid
o) BAUiqa BuijBd bj b oju^na ug *ajuBpunqB aaaa^dB Xoq apuop 'uij
-aj/^ Bun^^q bj ap uoi^aj bj ap ajuBjsBq asopuBfajB sspauínq sbiubjj3s
sbj X 'sBzipB^auB SBanuBjj sbj jod Buapua)xa as ajJBd ns aod ^^nq B^j
•ajuBjapB sbiu souiaaaAjoA anb ja aaqos Buiaj 'oa^a^[ ou jb UBapjoq
anb sajBuaJB soj ap X 'sbjjo ap X 'oaaBjaaa jap sbostu3jb sbj ap sopBAtJ
-ap sosouajB sojans soj b BpBáq Bjsa uoianquisip ns (sopauínq ojb
jEjaua^ ua) sosouajB souajjaj aaaijaad Xb^bX bj ouioa SBuiapy 'upiaBi
-a^aA ap SBpuEq SBpBuiuua^ap ap pBpijBaj ua b^b^bjj as anb uis 'siBd
jaj3 sojund sosaaAip ua 'Baxuiiuodo^ Biauanjjui ns o sa^uauBuiaj opBfap
uEq '^apaaoj^aj jb X 'saaoXBui a^uBjsBq sauoisuajxa oXBn^nan ouojijj
-ai ja ua UBUBdnao SBiauíjBd sbj 'sojio X jaqjjB^ #^j ^od bX BpBjouB
uoiaBAiasqo Bun opuaijidaj X 'ajJBd bjio jo^ #sojjo uoa soun jaA anb
uauai^ BpBu sand 'Buosnji saaBuijBd ap saijas SBquiB aj^ua uoiaBjaj bj
opuais 'a^s^ jap 'Bijnq bj ap a^uBjsBq ajaxjip a^saQ jap XbjbX BuijBd bj
'jBjiqBq ap odij ja aod X ajuauíBaijjaadsa anb JB$nj jauíiad ua jbzij
-Bniund osiaajd sa 'ajs^ jap SBanuBjj sbj ua uajjnao anb soj uoa XBnS
-njQ ou jb soiuixoad saaBuijBd soj opus^ij siBd jap jBJjuaa uoiajod
bj BiaBznia SBaoda sbjjo ua anb SBuijBd ap BpuBq bj b ojuBna u^
•oauBiuodsa opBisa ua
'Baijqndaa bj ap aoiJtaiui ja ua ojsia UBq bj Baunu 'ofBqBJ^ aisa buuij
snb ja tu 'jojiib aisa iu oaa^ 'BpBAiijna aaajBdB 'BiBqdsoua Bijng bj
'aiaadsa Bsa apuop oapiAa^uoj^ ap sajB^nj bjto opjBquio^ #y "JtoijajUB
bj ua BijEj anb ja 'osoubj ojubui un ap BajaBjq o BjBdsa bj Biaarqnaaj
opuBjsa 'sbiso^ub sbui SBuid sbj X sajUB^aja sbui SBÍoq sns aod
-uijsip as anb bj ap 'BjBjidBO B^ng b ^ejiuiis BuijBd ap aiaadsa
XBnSJnaj^ ja ua Bjaijsixa 'zaníJupog BsoqaBg B^sijBiaadsa ja un^a^
•uajsixa ou sBjsa Xoq apuop oíaojtaaai jap sojund
ua SBiujBd ap Biauasaad aoiaajuB bj ap uBjqBq 'jijJBaoaaaj ap uoiobj
•sa Bun BjsBq X sopBUBq 'sBpBUBa 'soXojjb b sopBaijdB saaquiou soajo
X 'buijbj Bq 'sbuijbj SBq 'BjosBuijBg 'sBjiuijBg 'afESiEd jap pBpiuuoj
-iun bj X BijoauBjaui bj aadiuoa BJBd dAaja as JoqjB un^uxu anb uis
'bjsia ap asaapaad BjsBq Xoq uapuaijxa as soduiBO soj apuop sapBpxjBO
-oj ua soaaÍBTA soj sp uozaBaxuipB ap soaijoui 'sBUBÍaj Xnuí ou SBaoda
ua 'oíaojiaaaj oajsanu ua uoaanj 'sBpBjsiB SBaauíjBd sbj ap Biauasaad bj
X saaBuijBd soj anb UBjaAaa 'sBoiaojsiq sbjio sBqanxu X 'siBd jap biuiiu
-odoj Btdoad Bq "sopoj aod SBpBjadsaa ajuauíajuaiaijns uoiaaajoad ap
saXaj uBjaip as ou is ajqxsuas buuoj ua opianpaa opis BXBq oaauínu
asa oduiaij ap otaBdsa ojaoa ua anb souiauíaj sou 'sBjauBui SBpoj ap
^apuBa^ Xnuí sa Bqaog ua uaaaaa anb SBaauíjBd ap oaauínu ja anb ap
BjqBq ag ^uoiDEpaadap ap Baqo bj ap opBdBasa UBq anb SBaauíjBd SBaod
sbj BaBd upiaaajoad ap SBAijaaja saXaj aBjaip ua 'sajBjaSaA sosojjiABa

�arroyuelos, pasos y localidades del país. Este problema de topono
mástica sería digno de un detenido estudio.
De esta manera la antigua banda de palmeras que cruzaba ante
riormente la porción central del país más parece una ficción que
un hecho real.
3 - Palmares del río Negro
Ya hemos dicho que la palma chirivá (Arecastrum Romanzoffianum) no constituye palmares, aunque se presenta en diversos puntos
del valle del río Negro, integrando con diversas especies arbóreas y
arbustivas el monte fluvial, al cual supera con frecuencia por la altu
ra. En cuanto a la palma caranda o caranday, aparece en forma acci
dental junto al mismo valle, y alejada del monte marginal, al Nordeste
del departamento de Soriano.
En cambio la palma yatay forma en el valle rionegrense dos
agrupaciones (consociaciones si se considera sólo el estrato arbóreo)
bien destacadas, aunque de distinta importancia. En efecto, mientras
que el palmar de Porrúa contiene alrededor de 2270 palmeras, el de
Mujica, situado río abajo, a cerca de 50 kilómetros del anterior en
línea recta (y a más de 110 kilómetros siguiendo todas las vueltas
del río) sólo consta de unos pocos centenares de palmeras. Además,
mientras que el palmar de Porrúa, aún sin presentar mucha densidad,
ofrece cierta unidad, el de Mujica está constituido por ún grupo prin
cipal, bastante ralo, y otros menores, algo alejados del primero, ocu
rriendo algunas palmeras de escasa talla (siempre de la especie Butia
yatay) sobre areniscas conglomerádicas del cretácico, relativamente
consistentes, y cubiertas a veces por un escaso espesor de suelo.
Ambos palmares se hallan en las inmediaciones del monte fluvial
del río Negro, en la región basáltica, aunque sus componentes apro
vechan terrenos arenosos superpuestos al basalto, y de cuyo origen
nos ocuparemos más adelante. Los dos están prácticamente interca
lados dentro de sendos bucles, algo angulosos, en la margen derecha
del río (departamento de Río Negro). Particularmente el palmar de
Porrúa, se encuentra ubicado junto a un codo dispuesto en ángulo
recto, en la parte interna del mismo, ocupando una colina elevada
en forma de elipse alargada, pero sin alcanzar el vértice donde ocu
rren terrenos bajos, anegados por el río durante las crecientes ,y con
teniendo dos lagunas de tamaño apreciable. El palmar de Mujica, se
halla en el extremo Sudoeste de las formaciones basálticas, allí donde
el material de origen volcánico está prácticamente cubierto por capas
cretácicas, sedimentarias.
Ambos palmares, y especialmente el de Mujica, muestran indicios
de fuerte degradación, la que se observa incluso en el estrato de ve
getación baja en gran parte graminoide o herbácea que ocurre entre
las palmeras, en el cual a la flora primitiva de Aristida, Andropogon,
Axonopus, Cyperus, Trichachne, Pappophorum, Stevia, Pterocaulon,
Zexmenia, Pavonia, Trixis, etc., se han mezclado plantas como Era- 216 -

�- ¿13 -ijub souaaaaj ua opBppoui [sp uopa^ B[ aod BpBaaa 'Euipjsiaa Banu
-B^iuad c[ Bznia anb piAn|j ajuaiaaoa 4iy oía p npaambzi ua^aBiu
B[ aod aqiaaa oa^ajyj oía p 'pnjqduiB ubj^ ap 'sapnq sojsa ap otm
ug -uopaaaip ap soiquiBa saaBpiaBjaadsa jBzqBaa b oía p UB^qqo
ppadsa Banjamjsa X Bpuajsisuoa ns ap uozea ua 'sojsg 'soaiipsBq
souaaiaj ap ajuauía^paiiaEd Eidoad aas aaaa^d X BaijsiaajoBaBa Bjpsaa
'sopií^B saaaA b X sojaaa sopiloUB uoa 'puo^oipd biuioj BXna 'sap
-nq sosoaauinu buijoj oa^a^ oja p 'BOifnj\[ ap X Bnaao^ ap saaBiupd
so[ aod sopBdnao saaB^iq so[ aajua opipuaaduioa opsüsa p ug
•saaBuqBd sap^ ap
Bpuajsixa aoiaajuB B[ ap opipui ops un opiuajqo souiaq ou anb bX
'soAijBáau sopB^[nsaa op^p uBq 'spidiJa Biuaoj ua op^aiiOBad souiaq
anb sauopBAaasqo sb^ 'sosouaaB sodiusa X sapuaas so^sa ap souba ua
anb aBjuB[^pB souiapod inby 'Baifnj^ ua o Bnaao^ ua uaA as Xoq anb
so[ b saac^iuiis saaBiupd zaA Bun^[B uoaaiAnj 'oa^a^^ oja pp a^BA pp
sosouaaB soduiBO o sapuaaB soun^[B is BaspAaa 'opBjuajuí soiuaq ou
soajosou anb 4BpB[[B^ap uopBÍ&gt;iisaAui Bun o^os 'opoui aainb[Bno aQ
•SBsuajut Xnuí uos 'soqans sapiaajBui ap ojuaiuiBZBjd
-sap pp sa^uBsn^a SBaqoa sauopaB sb[ so[[a ua X 'soAanu ajuauíBAiiBpa
uaaaaBd *B[p ap saaqq isbo sosbo soun^^B ua X 4uopBja^aA aod sopBfi^
pui 'sapuaaB soun^[B 'oiquiBO ua ^ajuBqnsaa BDipa uopaBjjap B[ X upp
-BpBaSap B[ aod souaapoui soduiaii ua opBjaap ojsia asaaqeq ap a^sad
b 4opBqoaaBsap uaiq op^puiBsd OAijsnqaBqns X oaoBqaaq oÍBq ojBai
-S3 un opuaXasod 4sbii¿íijub ajuauiBAiiB[aa sauopBjuuinaB b asaaqap
uaaeaBd souiiqn soisa 'saaBuipd sop so[ aod sopBdnao ut^sa anb so^ b
sajqBaBdiuoa aadmais nos ou sosouaaB souaaaa^ sapi anb 'apap B[anjj
•SBjauífcd ap apadsa Bisa aod sopiaajaad sosouaaB souaaaaj opuaua
•nao une 4sB}saijiuBiu souaiu o sbui XbjbX ^ijng ap sauopBposuoa
uajsixa ou 'soquiB b oipaiuaaiui op^dsa p ua ajuauípnjaB X 'ajuaiu
-Bjaaaip sopBuoiaBpa opBjsa u^q sodnaá soqiuB Baunu SBaauBiu SBpoj
a(j \ioXbui a^uBjsBq sa 4saaBj^n[ sosa ua uopBpjsui ns apsap 4saaBiu
-pd so[ ap pBpan^iiuB bj^ anb BiaaaaaBd oaad 4soub qq^ 9P 8?ui oSjb
X OST ^^^ud uauai) saasiupd soquiB ap sajuaXnipsuoa SBaaiupd sb^
'sopBinjB a^uaiuBAi^B[aa sopapa uoa opaanaB ap X 4soipaiu souiuiaaj
U3 *o[naB]aadsa un opoj Bipsaa sosouaaB ajuaiuBauuaj souaaaaj ua X
buoz üjsa ua Bpuasaad BXna 'saaBiupd sojsa ap uopana^sap B^ aBjiAa
spipaui Bun^p saiuB oiuBna asaBasnq Biaaqap anb O[ aod 'uppsp
ajaa ap ouis uoioepeaíjap ap asaB[q^q apand ops ou paaua^ ua
anb opoiu ap 'BqaBq p aod opijBqB opis BX^q SBaauípd ap oaauínu
oppaaa un anb sBiuapB aauodns oqc^ #o^anj p aod ajuaiua^isuas sopBU
-Bp soun^[B X 'aoX^iu aiuaiua[qisiA oaaiunu ua ojuaiA p aod sopBaq
-anb o sop^aqoA sopB^paaBsap sajB[dmafa uaisixa oiquiBa ua i (soa
-psjaaa sojuauíipas so[ ap s^ansij sb[ ua UBjpaiu Baifnj^ ap a^uqBd p
ua anb sb^ b SBjp ap BiaoXBiu B[ sajuaipuodsaaaoa 'saaBiupd soquiB
ua Buaaop Bipaiu) on^ixa sa sauaAof SBaauípd ap saaB[diuafa ap
oaaiunu p a^aud Bajo ao^ 'SBsnBa ssajo aod X oduiBO ap sauozBiuanb
sb^ 'oaaojsBd p aod Bp^apa 'puiStao uppBjaSaA B^ ap ojuauíiajap ua sbui
zaA BpBa UB[n[nd anb 'sBajo X Bat[B ouapg 'Bipjinuaj Bisoaquiy 4Bq
-ojiquioqa Bpig 'snjBUiqaa snaqaua^ '¿snuijuaSaB uojoa^ 'sua^n^ sijsoaá

�guos (basamento cristalino). Por la misma margen recibe luego al
arroyo Grande, poco antes del Paso del Puerto. En esta zona de
confluencia afloran numerosos elementos estructurales correspon
dientes a formaciones geoló^icas diversas (basamento cristalino, es
tratos glaciares eogondwánicos, basaltos y sedimentos cretácicos),
aunque los mayores espacios están ocupados por el manto basáltico,
recubierto a cierta distancia del valle fluvial por estratos cretá
cicos. Aguas arriba de la confluencia con el Yí, el río Negro corre
por terrenos basálticos; pero tanto aquí como en las inmediaciones
del Paso del Puerto, y del Paso del Palmar (cerca del cual se des
arrolla el palmar de Mujica) abundan los arenales, que ocupando
áreas bastante vastas, cubren la roca característica de las formaciones
geológicas antes indicadas. Tales arenales son frecuentes también
en el tramo fluvial comprendido entre la confluencia con el Yí y
el codo junto al cual se halla el palmar de Porrúa, y no dejan de
presentarse remontando aún más el río. Estos arenales carecen de
verdadera continuidad, ocupando extensiones variables con frecuen
cia bastante superiores al kilómetro cuadrado, y los más antiguos se
elevan alejándose del curso fluvial, teniendo casi siempre un con
torno elíptico, con el eje mayor orientado en dirección SW o SSW,
y constituyen encima del basalto amplias lomas donde el espesor de
los depósitos arenosos parece ser bastante grande. En zonas despro
vistas o pobres en vegetación, abundan los voladeros de deflacción,
algunos de los cuales parecen haber sido utilizados por los indios
para instalar allí sus rudimentarios talleres para la preparación de
las diversas piezas líticas (puntas de lanza y de flecha, raspadores,
moletas, boleadoras, morteros, etc.). Es cierto que los indios, con
gran perspicacia elegían los voladeros de fondo relativamente esta
ble, que ofrecen características muy particulares.
Ninguna duda existe acerca de que en los arenales relativa
mente modernos y de extensión moderada o pequeña, el viento ha
sido el causante de la dispersión y de la acumulación de la arena,
aportada en gran parte por el río Negro durante sus crecientes; por
otra parte tales acumulaciones de arena abundan en las orillas con
vexas de los bucles, ofreciendo a veces bastante anchura. Pero tra
tándose de arenales antiguos, fijados ya parcialmente o en forma
total por vegetación psamófila, como son los ocupados por los pal
mares de Porrúa y de Mujica, el origen de las acumulaciones de
arena no es tan fácil de descubrir. Podría tratarse de materiales
sueltos derivados de la desagregación de los estratos cretácicos, bajo
un clima más árido que el que reina actualmente, y dispersados
luego por el viento; tal fue nuestra primera impresión al visitar por
primera vez el palmar de Mujica. Sin embargo, la dispersión de la
arena se hace al parecer en casi todos los arenales, de acuerdo con
la dirección de los fuertes vientos dominantes que en término medio
es SW o SSW, y siempre a partir del río Negro, indicio este último
de que la misma corriente fluvial es de alguna manera, la respon
sable única o principal de la acumulación de materiales sueltos. De
todas maneras no dejó de llamarnos la atención la gran altura reía- 218 -

�— 6IS —
•ajB.ap 'ooiuequ ap buijoj ua uajqs as saaaA b ani) 'sbpbSjbjb sbsbui
sej Jiniisuoa bisbij opESjadsip UBq soiuaiA soj anL 'bu^jb BjauBiu.
Bsa ap opuBjnuinaB opi bjj "saiuaiaaja sbj ajuBjnp 'oijBSBq ^a ua
opBABaxa uoiaBpunuí ap ^jjba ns ap SBjap^j sbj ua sauoiAnjB soj ap
ayBcI aBUopu^qB ani) opiuaj Bq 'BaiuBMpuoá BijBiuauíipas ucnSaj bj
apsap sopBiJodc soiuaunpas ap ojiBlJjEa ou ja X '[BiAnjj ucuoob bj jod
SBpBjapoui jas b aiuauízBuai oisando UBq as ajduiais 'sBuirqn SBisg
•sa^uaisisai bbui X- sBUjapoui sbui sbjio b 'jojjajui jaAiu un b s^p
-BDiqn JBjsa UBjjaqap anb 'sbii!oijub sbui sbooj ap jss^d opipod ^X^q
ojíía^ ou ja jBna bj jod Bsn^a bj Baijdxa uaaaaad,, BqaiQ #oaiuBDjoA
ojubui jap aiaijjadns bj a^saQ ja Biocq jbuijdui jod apaej sbui puiui
-jai anb ja 'opuoj ap oiuaiuiB^ajd un jod sop^anba^ jas jb 'BaxijBSBq
bsbui Bidojd bj anb sopBAaja sbui uojanj aiuaiujoija^uB anb soijbi
-uauíipas souajjai ap opuaipuaasap ttaaajad^ un ijjb opBaja Bq oij j^
•BiauBiJoduii iiBj^ ap oaiíáojojjouioaá X oai^ojoa^ Biuajqojd un aXniji
•suoa ''aisaQ ja Biaeq a^uauíaABns BpBuijaui a SBjjanbB b Bisandjadns
oijBSBq ap BZBJoa aiuaisisaj bj 'sBnSijuB sbui sBiJBiuauíipas sBdBO
ap opuaijBS JBjjoa opipod Bq oij ja ouioa opoui jg "soiuauíipas ap
sodii sojio X SBasiuajB b oisandjadns 'aiuajsisaj aiuBis^q 'oaiijBSBq
ja Bijoa oáanj X 'sajqBuoisoja aiuauíjioBj 'sosouajB o sosojj
soiBJisa uBuiuiop apuop 'soaiuBMpuoS souajjai ojauíud bs3iabjib
oijoijjjai ja jBznia jb 'oj¿a^[ oij ja anb sa opiqBg
•ojSajyj oij oidojd jb oiunf uaaajBdB anb soj anb sosuaj
-xa sbui aiuauíBAjiBjaj o so^ojbub sajBuajB uaisixa ouBinqiJi aisa ap
oSjbj oj b aiuauíBisnj* "uoisnjojd uoa ubjojjb s^asiuajB sajBi apuop
souajjai ua aiuanaasqns upisajdap bj ap ucuasaja bj ap ajqBSuodsaj X
sosojBpiiBa SBui soiJBinqiJi sns ap oun 'oquia^snaBj^ oij jap aijod^ ja
aqiaaj 'sajcoaiBui sajBi ap sbsbui sapuBj^ aiuauíBiaajip baboos ou
oj^a^[ oij ja anbuny "jng jap apuBj-^) ojjj ap 'Xna^^ ojj jb UBiuaunjB
t4niBaniog ap soiiuajB,, ap ajquiou ja uoa anb sbuisiui sbj 'pquiaj
•BiiDBj^ ap SBasiuajB sbj jod op^p sa aiJodB jBdiauud ja anb j^qa
-adsos aaBq opoi 'sojiuibjS soj ap biujoj bj ap ouioa isb 'ojjaiq ap
sopixo ap pBpiiuBa aiuBpunqB ap Biauasajd bj X 'sajBuajB soj ap jbu
-aiBiu jaj) Bjnuij bj bjjbq ^quiajBnaBj^ ap SBasiuajB '(oiiuog oig ap
^ojduiata jod) soaiuBMpuo^oa so}BJisa 'sBaiDBiaja sBd^a :saiuanj sbs
-jy\ip ap apaaojd anb asjauodns apand ^oj^a^[ oij oidojd ja jod J3a
ap souiBqBaB ouioa BpBiJodB 'bu^jb bj ap ua^iJO jb oiuBna ug
•aiuauuoijaisod JBSjadsip ap B^JBaua as
X Buoiaaajas oiuaiA ja anb X 'saiuaiaaja sapuBj^ sbj aiuBjnp Buop
-uBqB ojj ja anb sajBijaiBiu ap bibji as anb 'jiaap ajBA íXoq saiuBU
-iaj sbj b sb¿o[bub sauoiaipuoa ua ssaoda sbjio ua ofnpojd as 'oij
jap aiuBisBq UBÍajB as anb X 'Bjij^uiBsd uoiasia^aA jod aiuauíjBnioB
sopBÍij 'son!diiuB sajBUdJB soj ap oijsodap ja anb JBSuad ajqísiuuad
sa 'BjauBiu Bisa 3Q -soaiuaSojjda soiuaiuiiAoui souijijn soj ap zjbj
b ouoijjjai ja opoi ap osuaasB ja Jod aiJBd ua oijjnao anb oqaaq
'ajjBA ns ua oiubi opBUoÍBaua BjqBq as ou une íauaji Xoq anb sboji
sbj Biaajjo ou oij oidojd ja 'sBaoda sbjio ua anb sg
ap JBiujBd jap bj opoi ajqos 'bu^jb bj ap aiJBd BpB^Jod
-subjí opis BiqBq anb bj b 'oj^a^^ oij jap jBniaB jaAiu jb ojaadsaj baji

�nales que marchan a paso lento con preferencia hacia el Nordeste,
a partir del río o de sus proximidades.
Con la elevación general del territorio uruguayo, afectado por
movimientos epirogénicos positivos, y a causa de la lenta producción
del arqueamiento o plegamiento de fondo antes citado, el río Negro,
se ha ido encajonando gradualmente en los terrenos basálticos, y hoy
lo vemos corriendo allí en un cauce caracterizado por paredes abrup
tas, y formando numerosos bucles y codos, algunos muy angulosos y
cerrados. Este encajonamiento progresivo, ha hecho que el río haya
dejado de tener una influencia directa en la formación de los anti
guos arenales, creados en otras épocas a sus expensas, y que hoy no
reciben sino una cantidad relativamente exigua de aportes arenosos.
En cambio, los arenales nuevos, aún no fijados por la vegetación,
se alimentan y se extienden actualmente a partir de tales aportes
que el río abandona durante las inundaciones principalmente allí
donde las condiciones son favorables para la producción de tales
depósitos; grandes depósitos tuvieron lugar en las inundaciones de
abril y mayo de 1959.
Los arenales donde se asienta el palmar de Porrúa son bastante
antiguos, son de coloración grisácea, están en gran parte fijados por
vegetación y se hallan a cierta altura sobre el nivel del río; en
cambio los arenales nuevos se encuentran a un nivel más bajo, tienen
escasa vegetación y son blancos, algo rojizos por la presencia de
óxidos de hierro.
En tiempos relativamente recientes, han cambiado las caracte
rísticas primitivas de los arenales antiguos por la acción humana
(quemazones de campos) y el pastoreo de ganado. Han aparecido
voladeros de deflacción en numerosos lugares; en los arenales fijados
parcialmente por vegetación, del palmar de Porrúa, existen varios
de estos voladeros, aunque al parecer algunos han debido ser con
temporáneos de los indios, pues es en el fondo de ellos donde se
encuentran restos de cerámicas, puntas de flecha, raspadores y obje
tos diversos de la rústica industria lítica de aquellos pueblos.
Al aparecer estos voladeros, la estabilidad de todo un arenal
queda rota, pues el viento barre la arena de los primeros, y la dispersa
sobre la superficie restante del arenal. Minadas por la base, las pal
meras terminan por presentar sus raíces en parte al descubierto;
muchas plantas son aniquiladas, al ser desenraizadas. Resisten bas
tante bien Panicum racemosum, gracias a sus largos rizomas, y espe
cies de Pappophorum, Elionurus, Myrtus y Mimosa, aunque a veces
terminan por ser enterradas o destruidas por la acción abrasiva de
la arena voladora.
También el agua de lluvia, al formar raudales de importancia,
ha tenido su influencia en la elaboración de los diversos accidentes
topográficos que caracterizan a los arenales. En algunos casos ha
abierto pequeños cañones, por donde se deslizan aguas de color cho
colate o rojizas, y en otros ha arrastrado el material suelto, deposi
tándolo en conos de deyección de superficie aplanada, cortados por
innumerables brazos por los que el agua corre durante las épocas
- 220 -

�ap ojuauíBjjBtlap) oaSa^^ ojj jap opBj ojjo jap oaad 'jBiujBd jb ajuaaj
unB X 'Bnjjo^ ap obb^ ^a ^idbjj • (BaiJijojnuina uaiquiBj BpBuiBjj
Bas anb jqB ap) sajB[n^ajJi sojnuina ua sajBisiaa ap ucnaBdiuSB bj jod
'BaijiJijJodojnjauíoj^ bj a^uanaaxj Xnuí sa 'sBiuijjn
'BBJnjxai X SBairpruisa ap pBpaiJBA buii^jb opuaiaaajo 'j
jap BaaB jap soaiaui ap SBuaaap sBaod b aaajBd^ ajs^ *oarqBSEq o^bji
-sqns ja aouBOjB 'aisg jb SBpBnjis sbj ap opo^ ajqos 'sBjauíjBd SBun^jB
ap saajBj bbj anb ajqísod sa anbunB 'sosouaaB ajuauíBDUBJj sonajjai
aaqos ajuaiujoijajuB ojsta soiuaq una as BjjoxiBsap as jBuijBd j^
•Xb^bX BuijBd bj jod SBpBjqod SBSouajB sbsbui bbj ua Bpiu
-ajuoa BnB ja Buinzaj apuop sajB^nj ua UBjuasajd as anb bX
ja uoa sopBuoioBjaj uB^sa o^und oiaaia BjBBq X 'sBuanbad
ua BBajB uBdnao sajBqiaa so^ 'ajuBjapB sbui souiaJBUoiauaui anb sbjij
-ojpiq saiaadsa bbjio X (snjBjqBjS snq^uBjBqda^)) opBJOjoa jpuBJBB ja
sajuBpunqB uos uaiquiB^ 'ajuBuiuiop X Baidjj aiaadsa bj sa (ijjb8 B^sua
Buuq^Xa^) oqiaa ja uaiq ib anb boj ua 'sajBqiaa boj ajuauBuuad sa BnB
ja apuop tjjb opuaXnjusuoa 'sopauínq sosouajB sojans o sajBuajB ua
BBpB[[oaaBsap sajBjaSaA sauoiaBiaosB BBsouna b X 'jBuijBd jap a^io^[
pBjim bj ap oujoj ua ajuauíjBdiauíad uajjnao anb 'soqatp ajuauíBid
•ojd sajBuajB X sosouajB sodiu^a soj b bojdbjuoo saiuBjsaj boj opuaip
-uodsajjoa 'soso^ajpad souajja^ UBUiuuajap anb soaiqBSBq soiuaiuiBJ
-ojjb ua^sxxa anb boj ua soduisa uapuaiixa as ajsg ja bidbjj 'Bjtjpapiq
uoiDBia^aA aod SBpBapjoq 'sbpbSjbjb BBuníoBj sop UBauaoiuoa sa^uauod
-xuoa soXno 'ojSa^^ oja jaji jbui^jbui aiuoui ja aaaaBdB *ajsaopng X jng
opBj ]ap 'jBuijBd jb ouao^ u^ 'BjijpuiBsd ajuauíBaidji 'bjbj
Bun jod sopBziiaiaBJBa 'soAanu sajBuajB b o 'uoiaaBjjap ap
b JB^nj BÍap anb bX 4onuiiuoa ajduiais sa ou aouajut
"(Biojjipnu Biuouja^) uuaajB ja sounqn soisa aa^ua
soun^jB X apiouiuisa^ ojaadsB ap saiaadsa ap uoiaaod
-oad Buanq Bun uoa 'BBaoBqjaq sB^uBjd jod BpBuuoj 'Bf^q uotaBjaSaA
ap oiBJjsa un 'oJBquia uis auax^uo^ *(XbjbX Bijng) XbjbX Buij^d ap
uoiaBiaosuoa Bun ua ajsisuoa Bnjjoj ap jBiuj^d ja ajuauíjEiauas^
ap umujvd jap uopmaSdyf - f
•Brujo^ ap
osb^ jap sBiuBajaa sbj ua a^uauíjBiaadsa 4Batfnj\[ ap ja X JBiujBd
oqaxp BjjBq as apuop oi}ts ja aajua sopipuajduioa 'ojáa^j; ou jap
oipaui osana jap sosouajB sajB^nj sojio ua 'Bnaao^ ap jbuijb¿ jap buoz
bj ua anb aofaui asaBAjasqo apand oqaaq ais^ 'sojijojpiq sajoqjB X
sojsnqjB jaaaja uapand apuop X 'aiuBpunqB jBja^aA BiaajBui uauaijuoa
anb ^sopauínq Xnuí sajBuajB boj X 'uinsouiaaBJt uinaiuB^ a^uauíjBia
-adsa Buiuiop apuop *sbjopbjoa sbuojb bbj B^iqBq anb upiOBiaSaA bj
ajjua uoiaisuBJ^ Bjap^pjaA Bun jBjjBq apand as BJdUBUi Bsa aQ
•sajBqiaa sopiaouoa boj jbuuoj b uBSBd
souiaajxa sosbo soj ua anb' SBjijojpiq ap uoiobioosb Baidj^ Bun o^unf
-uoa ua atnjiisuoa B^sBq 'sBaaBuo^ijod X SBaaBjadia 'SBauíiuBaS uoa
uoiaBia^aA bj jj[B ssopuBuiiuB 'sajBijuBUBiu ubui^uo as apuop sbuoz
ua UBuiuuaj so;isodap sojsa ajuauíjBjaua^ 'BauBjjajqns buuoj ua
Bjnajp X BuaaB bj ua bjjjijui as ouBajuoa ossa ua sand 'sajqBJOABj sbui

�Durazno) aparecen en la superficie los niveles estructurales vacuolar
y amigdaloide, siendo los principales minerales secundarios de relleno
la calcedonia y la calcita. Las amígdalas ofrecen en general diámetro
pequeño. No existen dentro del área del palmar afloramientos de
rocas basálticas.
Así como algunos ejemplares de palma yatay se aproximan por
el lado Sudoeste del palmar, hasta ponerse en contacto prácticamente
con el borde externo del monte marginal del río Negro, del lado
opuesto, se acercan mucho a un ceibal de cierta extensión, prospe
rando algunos individuos en arenales sometidos actualmente a una
intensa deflacción. Es posible que en esta última zona fueran en
otra época más numerosas y formaran conjuntos más densos.
Como de la palma yatay nos hemos ocupado anteriormente, aquí
vamos a considerar las asociaciones vegetales que integran el estrato
bajo del palmar, no sin dejar de recordar que sobre las estípites de
las palmas ocurre una vegetación epifítica que comprende principal
mente al clavel del aire común (Tillandsia aeranthos) y algunas es
pecies de liqúenes crustáceos.
Dentro del área ocupada por el palmar y por los arenales veci
nos, sobre una superficie de unas 300 hectáreas, hemos coleccionado
o anotado la presencia de unas 180 especies de plantas; algunas como
Crotón argentinus?, Stylosanthes gracilis y Sida potentilloides, eran
hasta ahora desconocidas o raras para la flora uruguaya. No hemos
vuelto a encontrar en el palmar algunas de las plantas citadas para
su área por A. Castellanos y A. Ragonese; tales especies son Andrópogon barbinodis, Chloris disticophylla, Carex sororia, Oxalis lobata,
Eryngium coronatum y Pterocaulon alopecuroides. Algunas gramí
neas tales como Elyonurus sp. (probablemente Elyonurus tripsacoides var. ciliaris), Pappophorum mucronulatum, Bromus auleticus,
Axonopus suffultus, Trichachne sacchariiflora, Paspalum plicatulum,
Botriochloa saccharoides y Stipa Neesiana, junto con Vernonia nudiflora, Myrtus sericea, Pavonia hastata, Pterocaulon lorentzii, etc.,
sobresalen por encima de un estrato rasante constituido por plantas
más bajas. El tapiz vegetal es continuo sólo en lugares donde los
suelos contienen cierta proporción de humus y donde se mantiene
alguna humedad; en tales condiciones, la vegetación se hace más
densa y variada, y ofrece tonos más verdes que la que ocurre sobre
suelos muy arenosos. Visto desde el aire, el tapiz vegetal deja entrever
bastantes discontinuidades, siendo a veces importantes los espacios
completamente descubiertos. Algo al Sudoeste del centro geométrico
del área del palmar, existe un voladero de deflacción de apreciable
extensión; pero son mucho mayores los arenales desnudos y vola
deros de la porción Nordeste.
En lugares donde dominan arenas móviles se presenta con fre
cuencia Panicum racemosum, conocido por todos, por los arcos de
círculo que traza sobre las arenas (de ahí que algunos lo llamen
"pasto dibujante"). Se trata de una excelente especie fijadora, que
en suelos arenosos inestables, inicia la sucesión vegetal, colaborando
con ella Eragrostis trichocolea, varios Gnaphalium (G. falcatum, G.
- 222 ^

�uos *sBsu3p süsbui jBuwoj uis 9nbunB 4a9tnbop aod opuaxoaiBdB pa
-01198 eyui uoisi^dsip 9(j •iiijoujb biu9uix9z X bjbu^od Biuoua^^ 'bjbí
-siaBiqnui BiAajg 'Bsojnuids Bijppja^uiuiog 'snipjijsnSuB snddBdoqi
-JQ '9BJ3[BABl|03^y Blddig 'SISU3piA9JUOUI BUBJUBq 'BUIISSigOUI BJ9XJJ
-OU9Q 4BipjIJEUIOq99[8 B^npBSSIy^ 4S9piOqilU9Jod Bpig 'BJBUOJDnuí Snj
-aXj^[ 'B89U98 snjJÁj^[ 'uiiijbuiSba uiniqouiaXsig 'boiuiSjia Buipuiuio;^
*BlB[p9IlJ9A BT.I9JJO^ 'snUÜIMO^pS SndjB9BJJTJ^[ 'B99IJ9S BIJJBJ^ 'SlUU9J3d
Bn9Ji[duio^) U9Jjnoo soD9s sbui S9JBn^ u^ 'snjgB^ sru^dX^) X Bpi^Bd
'B96OJ BipjBX|9I^J '8tSU9pBUB9 BU^UI'J '8ISU9piA91UOUI BUBdoDg
'8IU11UIUIO9
*ds uinipid^^
-TJ9UI stu^dX^ 'snruo^jfnq snounf sop^uinq sgiB^tq U9 ucju^saad gs
*[BJ9S9A ZldB^ [9 JOd SOpBÍlJ 9JU9UIBAI1BJ9J OJ9d 'SOSOU9JB SOU9JJ91
U9 X *3JU9llLIOia9^UB OpBJTO SOUI9q 9llb SB9UTXUBjS 8B^ UO9
SOJ!3pB[OA SO[ JOd BpBdnOO B9JB ^
Bq 9)JBd bjjo aod X 'soduiBO so^ sbui un^ JBaof^uis^p b u3Xnqijtjuo9
9nb *siaB^9j8 BipjBqoi|j 4Bqojiquioqj ^pig 'Boq^^ ^u3pg 'uinpídsiq
uinuu9dsoqiuB9y 'uingui^Bpj utnqBqdBu^) 'uin^XqjBJj9i uodjB^X^o^ 'bi{
•ojinu9i Bisojqiuy 4¿8nuiiu9}oJB uojoa^) ouio9 s9[bj S9i99ds9 aod BpBdnoo
B3JB [9 OpB|U9UinB Bl[ 3nb 89 SB[[9 9p ZJBJ B 'OIJBJJUO9 [9 Jod ípBpq
-B9J U9 U99npUOD BpüU B 4BJO[J B[ 9p 9^qBJOABJ OpU^^S U9 UO19BUUOJ
-8UBJJ BUIl pBpi[BUIj Jod U9U9I^ U9iq IS 9nb SB^ 'SoduiBO SOJS9 U9 UB9IJ
-9Bjd 98 9nb 89UozBui9nb S9ju9no9aj sb^ jeiu9uib[ 9p uos X 'BpBtdoadB
O9od 89 UOI9B19^9A B^S9 4O9aOlSBd J9p BJSIA 3p Ojund ]9 9pS9p '9SJ9A
9p9nd 0U103 '^Baooiu iun[BdsBf{ X snoiput siqoqoaodg 'sisu3iqBq si^sojS
-Ba^ 4sqBJ9iB[ uoáodoapuy sop^xunq S9JBSrq U9 X 4ii^iaq9ij BUBj3g
4BaoynjBq99B8 ^uq^Bqoía^ 4sisu9qisBaq su^piaj^ 'un
4B9^O9oq9iai srisoj^^Bj^ 4Bsnj9a siao[q^ 'snqnjjns sndouoxy 'sq
Bpi^stay 4#ds snanuoX[^ uos JBuqBd pp oaju^p s^ju^punqB sbui sb^utiu
-Baá SB^ 'SBSou^aB 9adui9is ^nbunB 'snuinq 9p opiu^juoa joXbui uoo
sbjj9IJ X pBp9iunq sbui Xsq 3puop 4oa^9^[ oja pp ^iuoui pp oua9}X9
9paoq p Bi9Bq Biu^uinB oisnqaBqns 9JS9 ^p biubzo^ b^ oa^d i (sbiu
X OJ|9UI Un 9p BJSBq) BJnj[B 9^UB^SBq 9p X SBpBJ9adB SB1BUI 48OSOU
-9JB S9JB8n[ SOUll^[B U9 BlUJOJ (BJO[JipnU BIUOUa9^) Uja99[B ^^
•(sinu^j BJodsoqouXq^j 'sisu^uuoXbo
snasdX^ 48UB[[idB9 sqXjsoqpig) 8B99BJ9dp X (nSiaq^ij BiaBj9g 'snjBO
-ids uo^odouuiX^ 4Bsni3a suo[q^ 4snuBO[ps uo^odoapuy 4si[Bupap
Bpi^siay) 8B9uiuibj8 SBSoa^iunu aod X 4su99S9jna siaBqooBg 4sn99B[np
-U9[B9 a9jsy 49su3iaa3aiu9 BiA9ig 'sn^Buutd sndaB9iaX^aBj^[ 4BSonxg^
bissb[) 4Bao[jiSuo[ Ba9qiou9Q 4uinjB[n9Xp9 uiniao^Edug 4B99B[oia Biun^
-9j 'umsnj^a uinipodon^q^) 's^ptoipqdBuS bijjbj^ 4B9a9up Bisoaqdoj^
OUIO9 S9[BJ 89l99ds3 aod OqB9 B BpBA9^ 89 UppBÍlJ B[ 4O^U9TA pp
uppoü B[ 9p sopBSiaqB sbui oa^d 4sosou9aB 9)U9uiB9UBaj sopns u^
•8BSOU9aB 8BUI 8B9ia3Jia3d SBUOZ SBp U9 9JUBpunqB XniU 89
4uinsout99Ba lun^iuB^ 'aBiupd pp SBpp^aoABj bbui sbuoz sb[ 9p oaj
-U9p unuio^ ooo^ '89i99d89 SBajo X snuBDui snuidnq 4uimaBU9aB uinpaoo
-soqjo^[ 4uin^B[nuoa9nui uinaoqdoddB^ BjB^siaBqns Bziag 'uinuiisissoui
^ 4(iunipjiqiuBapqo #^) 4uin9uiB[ij *^

�Andropogon panyculatus, la márcela (Achyrocline satureioides), Panicum bergii, Petunia violácea y Haliminum brasiliense.
En arenales sometidos a una intensa deflación se ven con fre
cuencia las raíces de ejemplares destruidos de arazá (Myrtus mucro
nata) o de Mimosa adpressa, quedando al descubierto también parte
de las raíces de las palmeras, las que quedan en peligro de ser derri
badas por los vientos fuertes. En zonas arenosas, donde en épocas
lluviosas se deslizan las aguas ocurren Fimbristylis autumnalis, Paspalum distichum, Paspalum almum, Bulbostylis capillaris, Juncus
dombeyanus, Centella hirtella, Linaria canadensis, mientras que en
los bordes de los arenales, delata su presencia por sus molestas rose
tas Cenchrus pauciflorus. Otras plantas que ocurren en los suelos are
nosos del palmar son Andropogon imberbis, Aristida altissima, Aristida murina, Botriochloa lagurioides, Digitaria aequiglumis (en hon
donadas húmedas), Eragrostis lugens, Panicum bergii, Piptochaetium
stipoides, Poa compressa, Rottboelia selloana, Cyperus reflexus, Rhynchospora microcarpa, Scleria sellowiana, Commelina sp., Juncus dichotomus, Juncus marginatus, Cypella herbertii, Stylosanthes monlevidensis, Zornia diphylla, Pavonia hastata, Pavonia sp., Sida multicrena, Halimium brasiliense, Cuphea glutinosa, Macrosiphonia petraea, Asclepias mellodora, Dichondra sericea, Glandularia teñera,
Hyptis fasciculata, Bouchetia anómala, Petunia pubescens, Borreria
eryngioides, Wahlenbergia linarioides, Eupatorium squarrulosum, etc.
Algunas especies, abundantes en los campos colindantes o en
los arenales vecinos, son raras o escasas en el área del palmar; tal es
el caso de Andropogon ternatus, Andropogon consanguineus, Axonopus
compressus, Paspalum proliferum, Festuca dertonensis, Mélica papilionacea, Briza triloba, Paspalum dilatatum, Paspalum notatum, Pip
tochaetium confusum, Juncus capillaceaus, Polygala molluginifolia,
Oenothera parodiana, Anagallis arvensis, Eupatorium commersonii,
Aspilia montevidensis, Hieracium commersonii. En el borde Sur del
palmar, y en las proximidades de una de las lagunas alargadas que
allí se encuentran, ocurren Drosera brevifolia, Polygala paludosa,
Áster squamatus, Paspalum pumilum, Cyperus obtusatus, Gratiola
peruviana, Fimbristylis autumnalis, Centella hirtella, y otras plantas
características de arenales húmedos. Se trata de una zona donde en
épocas favorables rezuma el agua contenida en los arenales vecinos,
más elevados, a la superficie. Dicha agua surge con mayor constancia
en los ceibales, cuya vegetación describiremos más adelante.
Las plantas que más llaman la atención dentro del área del pal
mar, fuera de la palma yatay, son las maciegas de Elyonurus sp., las
espigas blancas de Andropogon selloanus y las inflorescencias madu
ras de Trixis pallida, las flores azul purpurinas de Yernonia nudiflora, y las corolas llamativas de Pavonia hastata, Commelina virginica, Petunia pubescens, así como los capítulos de Vernonia cognata,
Eupatorium hirsutum y Eupatorium calyculatum. En los arenales,
se destacan el arazá (Myrtus mucronata, M. sericea), Cyperus laetus,
Tephrosia cinérea, Cassia flexuosa, Lupinus incanus, Oenothera longiflora, Petunia violácea y Gnaphalium cheirathifolium. Vista a dis- 224 -

�- 9ZZ *9A9jq 9)U9UI
OJ3I0 9p SEJIJOapiq SBSOaaiUnU UBl^njaj 9S 9nb B[
9J1U9 'Bani[B 9[CJBI99jdB 9p 'apiOUIUIEJ^ OJ99dSB 9p SB^UBjd 9p OJdUinU
ojaaia X eojsnqjB soood 9p guoduioo 9s uoi9bj9^9a b[ sosbo S9[bj u^
•sojanXojJB uauílJiao 9S 9nb jBÍgp uis 'auaijaa B[ 'Ení&gt;E ap opiqaquia
anbunB 'ojans ^a íuoiaBJodBAa bj ap sojaaja scq BpBsnaB Biuaoj ua aajns
X 'BSBDsa sa aiaijaadns bj ezubojb anb buJjb ja 'saaaA sejjq '
ap jBzipuBJBS ouioa uoiaBja^aA bj b oseo ouiijjn ajsa ua
Biipod íjejjbj ajans oqiaa ja 'jB^aSaA uoisaans bj ap BdBja Buiíjjn bj
opBzuBojB Bq as ou anbjod o sopirujsap opxs jaq^q aod Bas bX anbunB
'sajBqiao ap sosbd sojsa ua bjbjj ag '(sniBjqEj^ snqiuBjBqda^) opBJ
-ojoa ipuBJBS aod BpBUBdtuooB aaduiais isb^ anbunB ^ajuEuiuiop boixeui
•ija aiaadsa bj aXnjijsuoa anb (ijjb^ bjsij9 BuijqiXjg) oqiaa ja opuBU
-imoj) 'BpBiJBA X ajuBpunq^ Bjijpjpiq uoiDBja^aA Bun JBnj ja ua aaajq
-Bjsa as 'Bioua^sisjad Bíaaia auaii bjojjb anb BnSB ja opuBn^ 'BuajB bj
oduiaij un^jB jod ajuaiuajduiis opuataapauínq o 'saiuau^uiiad souaui o
SBUI SajE^UBUBUI B JBnj OpUBp 'Xb;bX BUIJBd ap UOIDBT9OSUOD BJ 308J
-BdB ^puoj) BpBAaja o^jb BsouajB bsbui bj ap uBuinzaj anb SBn^B sbj b
^qap as u^Jíuo oXna X 'jBuijBd jap sauotaBipauíui sbj ua o Bijajuad bj
ua u^^ajBdB anb soztj)b5o9ub souaaaa^ soj ap upiaBjaSaA bj b souiajxj
• 9j9j sou ojos jnby -osB9sa aÍBuaap ap 'opauínq aiuaiquiB un ua 'sajBj
-aoaA sojsa^ ap BuiiBjnBd upiaBjniunoB bj ap Biouanoasuoa sa ojja opoj
ísbjijojixo aiuauíBoidi^ sajBjaSaA saiaadsa UB^uasa^d as apuop 'sopiDB
soipaiu ap bjbjíj as jB^auaS u^ qa ajqos upisaad asjaasq jb apunq
as X BnJJB ap opBÍuJBD Bjsa ojans ja sand 'souajjaj sojsa jod jbjisubjj
jrarjip sa sajBiuaou sodiuaii ua 'oj^o ja ua ouioa osbd un ua
•atujij BJjaii ua uajaaiAuoa as s^aas SBaoda ua anb sopBUBq bj
opuBp osouaaB ojans ja JBdBduia b s^ajj ojos 'saaaA sbj^o isojanXojjB
souanbad JBiuauíxjB Bjsd ouioa ajuaiajjns pBpjiuBa ua BuajB ap sbsbxu
sbj ap Buinza.1 BnáB ja 'saaaA y •BOijsjjajaBjBO Xnuí 'sBjijpjpiqqns o
SBjjjojpiq saioadsa jod Bisanduioa uoiaBia^aA Bun aaajBdB 'aiaijaadns
bj b Buiíxojd o jBiatjaadns Bd^u Bun ajsixa apuop saas^nj u^

sozipvSauv sojdiis soj ap X sajvqiaa soj ap uoiavjaSayf - ^

•(BTJOJIjnDB B3J
"O) I^-111^! I3 ^ opBJojoa oqBXBn^ ja 'ojjiuídsa ja 'buojoo ouídsa ja
'idiuna ja 'bjbi ja uos aBiujBd jb UBaaaaB as sbui anb ojiía^ ou jap a^uoui
jap sajoqjB soq *aja 'Baauas snjjXj/^ 'uinuBipnBqatpnBá
Bjaq^ouGQ 'BjJijjBd sixijj^ 'suaasajni suBqaaBg '¿
'BJojjipnu Biuouaay ouioa sajBi oiuijsip a^jod ap SBjuBjd aod
uaiquiBj sopBdnao u^isa sajqBiaaadB soiaBdsa anbunB (-a^a 'sBaoBaunf
'sBaoBaadia 'sBauíuiBa^ ap oiuiuiopajd) apiouiiuBj^ oiaadsB ap sa uota
•BjaaA bj soioBdsa sapuBjS ua X 'sBjijpuiBsdqns X sBjijouiBsd saiaad
-sa sbj UBuiuiop jBiaua^ u^ 'JBUijBd jap b3jb jap Buajuad bj ua sop
-Baiqn sajBqiaa soj ap bj X SBpaumq SBpBuopuoq sbj ap uoiaBja^aA bj
sapjtsA sbui souoj sns aod asopuBOBjsap 'oziÍBd apaaA o oaa^sia^ apaaA
ajuij un aaduiais isbo aaaajo aBuijBd jap Bfsq uoiaB^a^aA bj bidubj

�Aún dentro de los ceibales propiamente dichos, se pueden reco
nocer asociaciones vegetales diferentes ,que corresponden a agrupa
ciones de plantas que tienen distintas exigencias en relación al agua.
Por ejemplo, a lo largo de los arroyuelos, en general de caudal poco
significativo, y en lugares donde hay bastante agua aparecen el camalote (Pontederia cordata), la yerba de los cucharones (Echinodorus grandifloras), la achira de agua (Sagittaria montevidensis), el
junco común (Scirpus californicus) y plantas tales como Jussiaea
hookeri, Polygonum lapathifolium, Gymnocoronis spilanthoides, las
gramíneas Leersia hexandra y Luziola leiocarpha, y con frecuencia
Jussiasea repens var. montevidensis. También se presentan aquí Jus
siaea longiflora, Baccharidastrum argutum, Alternanthera philoxeroides, Lipocarpha sellowiana, Canna glauca, Hydrocotyle ranunculoides y el arbusto Buddleia thyrsoidea. Los únicos árboles son el ceibo,
el sauce criollo (Salix Humboldtiana), ofreciendo formas arbustivas
el sarandí colorado.
Dentro del sarandizal se ocultan con frecuencia el helécho de
bañado (Dryopteris rivularioides), cola de lagarto (Equisetum giganteum), y además Cyperus haspan, Solanum flagellare, prosperando en
lugares más soleados, pero también anegadizos, Hydrolea spinosa,
Rhynchospora legrandi, Juncus microcephalus, Tibouchina nítida, Po
lygonum punctatum, Baccharidastrum triplinervium y otras especies
más o menos características. En algunos bañados, de fondo más firme,
donde faltan el ceibo y el sarandí colorado es excepcional, domina un
pajonal de Andropogon lateralis (llamado vulgarmente canutillo) en
el cual aparecen con frecuencia la orquidácea Habenaria bractescens,
y plantas tales como Vernonia platensis, Juncus densiflorus, Imperata
brasiliensis, Rhynchospora glauca, Cyperus megapotamicus, Xyris se
llowiana y Pavonia urbaniana (esta última ocurre también en el
sarandizal).
En torno de los ceibales, y a cierta distancia de la masa de agua
permanente, pero en lugares bastante húmedos, se desarrolla un pas
tizal de Paspalum pumilum, Paspalum almum, Panicum decipiens,
Polypogon elongatus y otras gramíneas, donde ocurren diversas espe
cies de plantas tales como Mayaca sellowiana, Cyperus lanceolatus,
Heleocharis bonariensis, Cyperus sesquifloras, Juncus marginatus, Jun
cus dichotomus, Sisyrinchium minutiflorum, Sisyrinchium laxum,
Habenaria sp., Vicia gramínea, Polygala brasiliensis, Cuphea origaniíolia, Tibouchina gracilis, Centella hirtella, Salvia proeurrens, Scutellaria racemosa, Gratiola peruviana, Stemodia hyptoides, Oldenlandia
thesiifolia, Calamagrostis sp. (Deyeuxia), y Plucbea sagittalis, sobre
saliendo por su altura, aunque sin ser comunes Buddleia grandiflora
y Vernonia platensis. De dispersión también restringida, y que ocu
rren dentro de los ceibales o fuera de ellos son Vernonia nitidula,
Baccharis phyteumoides y Valeriana salicariaefolia. En lugares donde
se empoza el agua suelen verse Utricularia platensis, Marsilia concinna, y en arenales muy húmedos, entre el pastizal ralo, Lycopodium
cernuum. Plantas raras, halladas en los ceibales y en el sarandizal son
Polygonum meissnerianum (que ocurre, sin ser común en las orillas
_ oo^ _

�- LZZ -Xqdoqy) j^qo jsqo jo ' (uinaojjiaqna uiniuiquij/^) bjboos jo '(sis
-sp Biuo^ug) opsaojoo oqcXcná j9 '(Bsouids siqo^) bjbi p '(uoabo
Bpsoy) ojjiuidsg p s^iuonogaj uos opuop 'bjbj sbui X BÍsq sbui oiugui
-BAjiBjoa uopcjaSaA Bun gpugaduioo g^uoui pp Buaoixg sbui bCubjj
BJ 91U0UIJBUIJJ '(siSU9TJBUOq BIOBOy) OJBS 9p BUtl O BpUldBU BJ OSBd p
gpBjisuBjjuí 8999A b opuopsij ' (sisugXBn^nin BpjBjgi^)) siBd pp muí
-zbC p '(B9UBn9i siip^)) aopBd^ji Bp^ p ^(Bqojrxnq Btjnog) BqmojOD
p '(BOBdo Bm^Sn^) o^uB^q oqBXBnS p '(su9DS9utds sijXsoqjuBoy)
O[[íq9Bjq9iib p ' (BUBiqaszicqq BiuBijsBq^g) oqmbuB^q gp 9t99ds9
Bim ' (Bqojiqiuoqj Buipo^) ojoj 9p Bjqmos p '(Binsong Btu9Sn90jXj^[)
Bunuí b^ '(Bjojjiun Biug^n^) BSuBqd n\ ouioo sofBq sbui sgpqjB uoo
OlUnf '(BqOJI9[BJ BJpUBJ99^[) O9UB[q pjnB^ p *(SU9JIA919B^ B9UBdB^j)
UO[9UB9 p '(B^q^BJsXpd BIjq99jdn|j) odS9J9 OJBJTA p OUIO9 S9|BJ 9^q
-Bi99jdB ^j[B^ ^p s9[oqaB ugjjnoo 9puop oqoíp 9iu9uiBidojd ;jbutSjbui
9JUOUI,, p 9piI0ds9aJ09 9nb 4BJ9lUUd B[ UOO B[OZ9U18JJU9 98 9nb BpUBq
Bun 9n^ts o^gnq '(BqojiinoB B9iooq) pjn^^ p sosougjB 89JBrq ug
A (BqojpqBS Bijgino^) ofoB^Bui p 4(sisu9qisBjq BiuB^sBqgg) oqinb
•UB|q p '(BqojpqBS Biiqo^jdnq) 9JBJIA p '(pipgoMj xXjBOOJBqdo^g)
ubAbjjb p '(BUBijpjoqmnq xqBg) oqoíjo ooiibs p SBiuop^ X í (snjBjq
-B[ snqjuB[Bqd9|^) opBJopo jpuBJBS X (BUBi^oqos BiuBijSBqog) oaS^u
ipuBJBS '(suubiavo[[9S snqjuBqXq^) oouBjq tpuBjBS :s9jpuBjBS soj uop
-uojdiuoo 9nb 'sBqj^apiq oiugiuBOidq 8B^uB[d 8B^ SBpBpjsm UBq^q 98
'oij [9p osjno p oiunf -bios Bun b S999A b oppnpgj Bq a^pó^s opsp^
[op Baqo bj 9nb X 's^asp^^aai o^uBissq X sanqouB uo sopsiaBA 'sopu
-ipniiJ?uo[ SBpusq soai sgpaouoS SB9ui[ uo opugaduioo 'bjouios buijoj
U9 jnbB BJBipnisg 98 onb 'oa9^[ *g pp 44Bia9pSM o 44bCubjj ojuoui^^
¡^ -son^ijuoo sooqpsBq soduiso X sopu9JB soj uo BqoaaBSop 98 onb b^
o 'oaífoj^ oía jb Bopaoq ^nb b^ubij ojuoui jop B[ X Bnjjo^ op aBuqsd
pp UOpB19¡59A BJ 3.I1U9 pBppUIlUOOSip BJ9pBpj9A BUn 9181X9 O^[
umujvd ^op SV1W3.190
svj ua ^ouSa^i oxjl jap osuna jap powtíamu. upiavjaSdy^ - g
•SOZTpBÍ9UB 8OU9JJ91 8O1S9 U9 U90BU 9nb
sopnXoajB so[ op BpuBisuoo B[ Bai^^osB 'soiuoXniíisuoo sns 9p aopBaod
-BA9 O109J9 pp JBS9d B :BpB19ds9J J9S 9q9p SOAIIOUI SOJ1O X 91S9 Jod X
'uopoi^pisuoo Biaop 9p ooiisjunüj oiünjoa un oXniíisuoo
sougaaoi 9p u^pBio^oA b;s9 Bpoj^ -soio^buibo soj X sqpBaS
'SU99S810Bjq BUBU9qt?JJ 'SISU91B[d BIUOUJ9y 'SISU9UBUOq
-iíouo[ B9Bi8n|" sBiuopB X 'oqpo oidoad p uos S9aojj sns op Bzoqoq b[
aod uopuoiB bj sbui UBUiBq onb SBiuB[d sbj pqpo p u^ •89U9nbt| 9p X
so^snuí op sopodso SBun^^p uoaanoo uotquiBi i (soqiuBaoB BispuBqij^
uniuoo oap jop pABp p X (sniBiais snssX^) O[qsip pp Bqpn bj
'umqojiupoBA uinipodX[otj oqo^pq p 'sopiooiaquinj sqBsdtqg Buni bj
UOS SOipOUI S9JB1 U9 SBJ)B1U9S9J¿9J JofoiU SBlUBjd SBJ ÍSBlIJldo UBJB1SUI
9s o SBagjiBpoauo UBdeai soqpo soj ^p sbuibj X soouoai soj oaqog
•uiniBOids uimj
^) X BOiiuBiodBSgui BojoapXjj 'ssouiSqn BtAjBg '(oa^o^j #g jop

�lus edulis), el molle (Schinus longifolius), la cangorosa (Maytenus
ilicifolia), el espino amarillo (Berberís laurina) y el ya citado coro
nilla (Scutia buxifolia), escondiéndose entre árboles y arbustos espi
nosos la rama negra (Cassia corymbosa). En lugares secos o pedre
gosos del borde del monte, aparte de coronillo, tala y espinillo, suelen
ser comunes el ñiñarupá o azarero (Aloysia lycioides), prefiriendo lu
gares arenosos el espino corona (Xylosma warburgii) y el curupí
(Sapium haematospermum). Otros componentes del monte del R.
Negro son el tarumán (Citharexylon montevidense), ocurriendo en los
parajes sombríos la envira (Daphnopsis racemosa). Entre las enreda
deras más comunes citaremos la uña de gato (Bignonia unguis cati),
la dama de monte (Clytostoma calystegioides), la pareira (Cissampelos pareira), la uvilla del diablo (Cissus striatus), tripa de fraile
(Camptosema rubicundum), farolitos (Cardiospermum halicacabum),
el tayuyá (Cayaponía ficifolia), y en el borde del monte Janusia
guaranítica, Solanum jasminoides y Araujia angustifolia, Smilax campestris, y la popular mburucuyá (Passiflora coerulea). Otras plantas
volubles, menos frecuentes, son Tragia volubilis, Urvillea uniloba,
Dioscorea sp., Macfadyena dolichandra, Mikania periplocifolia.
En el estrato rasante del monte ocurren plantas de sombra (esciáfilas) tales como Adiantum cuneatum, Doryopteris concolor, Oplismenus setarius, Cyperus incomtus, Carex sellowiana, Juncus tenuis,
Hypoxis decumbens, Desmodium adscendens, Acalypba multicaulis,
Pavonia sepium, Buettneria urticifolia, Salvia procurrens, Dicliptera
pohliana, Diodia polymorpha, Blainvillea biaristata, Chaptalia exscapa,
Hypochoeris tweediei y otros. Más al borde del monte, en lugares
más soleados aparecen Stipa hyalina, Heimia salicifolia, Vernonia
rubricaulis, Pluchea sagittalis, Erigeron sp., Eupatorium hirsutum,
Hyptis mutabilis, Ambrosia scabra, Eriochloa montevidensis, Paspalum cromyorrhizon, Iresine celosioides, Sphaeralcea bonariensis, Ver
bena litoralis, Nierembergia hippomanica y mucbas otras.
Sobre los árboles se instalan el clavel del aire común (Tillandsia
aeranthos), Tillandsia recurvata, Oncidium bifolium, y varias espe
cies de lorantáceas, figurando entre estas últimas Phrygilanthus eugenioides, Psittacanthus cuneifolius, Eubracbion ambiguum y Phoradondron meliae. En las riberas arenosas del río son frecuentes Cype
rus esculentus, Cyperus aristatus, Alternanthera polygonoides y MoHugo verticillata. En hondonadas húmedas o con agua relativamente
permanente ocurren Panicum grumosum, Polygonum hydropiperoides,
Baccharis phyteumoides, Pluchea sagittalis, Gymnocoronis spilanthoides, Jussiaea repens y Cyperus eragrostis.
Otras plantas señaladas para el monte del R. Negro son la lla
mada justicia colorada (Dicliptera tweediana), el pico de loro (Ephedra tweediana), Eragrostis hypnoides (que ocurre en las riberas ba
rrosas, que se cuartean al desecarse), Gompbrena celosioides, Eryngium echinatum, Cyperus virens, Polygonum glabrum, Crotón uruguayensis, Oenothera longiflora, Dichondra repens, Phyla nodiflora,
Eclipta bellidioides, Ocimum carnosum, Lippia alba, Geochorda cuneata y Galinsoga ciliata. En el borde externo del monte, y sobre
- 228 -

�- 6SS eptg 'Baopoqaui sBidapsy 'siuuaaad Buaaqduio^ 'snssaadap snqjuBius^g
'Baaiaas bijjejj 4BUBxai BisoqauXqg 4uinaui^E[ij uinipqdBU^ 'Bsnjaa
sipaBg 'sisuapiAajuoui snanEQ 'uuosaauíuioa unuaojBdng 'Baojjiun
B91B^ '8ísuaPíAaJUOUI Bi|idsy uos uopuaiB B[ aBuiEq BJBd aiuapijns
oaauínu ua saac^iq sopBuiuiaaiap ua sa^uasaad oaad 'sa^uanaaaj souaj^
•iiMojps BipaBUjag X aAaauuj umiapuBuajg 'uiqaBOBUi sipxQ 4BjBaan[
•OAur isdoaaij\[ 4BUBt[isBjq Biqa^uojB^ 'Baauas btjjbj^ 4iojaaq oSbj
-ub^^ 4sapioi^uXja Buajaog 'iiiuosaapuB snqjuBjqBjq 'Bso^nuids Bijp^aj
-aauíiuog sBiuapB UBjuasaad as soso^aapad Anuí saas^iq ug -sqissas bai[
•og Á sqBuiSjBui bijob^b^) 'BqojiuBja^ bi^bj^ 4B[[isnd BiuaXy 'Baaijas
BjpuoqaiQ 'snaauas snpiA^OAg 4BauiuiBj^ Biaiy 'iuiuib uinidy 4bo
-iui^jia Buqaiuuio^ 'sisuauua^Ba sruadÁ^ 'sisuauBuoq xaaB^ 'snjBauq
-tui "J" 4snaoB[[idBD snaunf SBmapB uaaajBdB osouiuiBj^ zidBj [a ug *sis
-uaiqBq siiscuiiBjg sBso^ajpad X sBpauínq sbuoz ua X 'sisuauojjap bdi^
-sag 4iojjaq suo^qg 'BXqaBjsuj auisna^g 'mnqiuBXsB^ g 'asuapiAajuom
uiuijaBqaojdig 4BaiuiB^odB^aui Bno^jnog 'BaaBuoqidBd Bagaj^ 4Bqo[
•uj Bzug 'Bsoias *g 'Bsoiidsasa BiJBjag 'sapioaBqaaBS Etqqaoijjog 4snau
-in^uBsuoa uo^odoapuy 'tjbjiuuoui uoáodXqaBj^ 'Buunuí *y 4B[^snu
-3A Bpijsuy 'sua^rq *g 'iisaau sijsojáBjg rsajuaináis sb9utuibjS sb[ sai
-uanaaaj uos sosoSaapad souajjai ug 'Bsojuauíoj Biuiiauy X sijajdojaiui
eaqiuB[iaqg 'BgXqdu^ sua^doXaoQ sbooj sb[ b ojunf opuBjadsoad 'iiav
•o[|as B[[auiíoB[ag ap zidBi un a^uaui[Bdiauijd apuajduioa 'Biauajsisaad
Bjjaia uoa j[[B auaiiuBui as X SBiAng sb^ ap sandsap BauBjsa as BnB ^a
apuop sajs^nj ua 4Bjsa íupiaBja^aA b[ BpBiJBA X ajuBpunqB Bga ua op
-uats 4booj[ B[ aaqna o[ans ap Bdsa BpBi^^ap Bun 4sa^qBJOABj sauoiaipuoa
ug qBpiojajsa uoiOBUiBOsap ap osaaoad ua 'opBzuoaiaui ^BuajBui ap
SBqooq SBuanbad ap soiunfuoa aod sojsanduioa sa^Saapad so^ soap
•suajaBJBO uos apuop 4SBqaoq ap soduiBa uajjnao sajB^n^ sopBuiuua^
-ap ug •(BOi.npqnuma o) apxojipodopuauío^^ X apiojijjod Banjxa^ X
sa[Bjuozuoq SBSBpBip ap onuuiopajd uoa 'BpBziJoajaui a^uauíBUBipaui
bdoj Bun ua |Biauaíj ua opuai^sisuoa 'sajuanaajj aiuauiBAijB[aj uos soaij
sojuaiuiBJogB so[ 4Bnjaofj ap jBuqEd ^p ajjo^^ ^e X ajsg [y
jmujvd p&gt; son^nuoJ sosoSaupdd sojans soj ap norama^ag - ¿
•upiaBnutjuoo b souiaaBdnao sou
anb B^ ap 'cooiqBSBq sojuatuiBJogB uajsixa apuop JBuqBd [B sonSpuoa
soduiBa so[ ua axmao anb B[ b aaajBd as Bfcq upiOBja^aA B[ 'sajBSnj
sajBj ug -oaaaBZB p X ogiuídsa [a 'oía pp BpBÍap sbui X Bj[B sbui buoz
B| ua X "ofoB^Biu p X oauB[q ipuBJBs p uos eÍBq uopjod B[ ua sapd
-puod sa^uauoduioa so[ 'souiBaj sojsa ug 'opijauíos oisia Bq as anb b
OATsaaxa opBpj p aod Bas bX 4SBatj[BSBq SBanp sbooj ap Bpuasaad bj
aod Bas bX 4Bsoa Baod Xnuí b aanpaa as oa^a^ -g pp a)uoui p 4aBiupd
p X Bnaaog ap osBd p aajua sopxpuaaduioa soqoaa^ sounáp ug
•sa^qBiaaadB ajuB^SBq ouaaaaj ap sauoisuaj
-xa aaqna saaaA b anb (siiiuorad uinaiuBg) BABaq BÍBd B[ SBZipBauB
sbuoz ua X 4(BqojaBuiojSB[aui siaBqaaBg 'uinqojiiunq uiniaojBdng)
SBaaiqa sb[ Bpuanaaaj uoa uaaaaBdB 'ouisiui pp soaBp so[ ua opoi

�prostrata, Nicotiana alata, Bouchetia anómala, Gerardia communis,
Solanum pseudocapsicum, Chenopodium sp., ocurriendo en las hendi
duras de las rocas Dorstenia peruviana, Paxia acaulis, Relbunium erb
coides y algunas de las especies anteriormente citadas.
El pastizal es en estos suelos pedregosos bastante ralo, pero cuan
do aparece una capa apreciable de suelo, se hace denso y ofrece
más variedad y exuberancia, agregándose algunas gramíneas de ca
lidad (Setaria geniculata, Paspalum notatum, Paspalum proliferum,
etcétera). En lugares donde el suelo ha sido removido aparecen Carthamus lanatus, Sida rhombifolia, Heliotropium ancbusaefolium, Cynodon dactylon y Centaurea calcitrapa. En torno a algunos coronillos
y tales que surgen de los pedregales hemos anotado además la pre
sencia de Hyptis mutabilis, Panicum nodiflorum, Dicliptera tweediana, Andropogon panyculatus, Echinocactus sp. y otras especies menos
frecuentes.
8 - Medidas de protección
Cualquiera que haya sido el origen del palmar de Porrúa, su
gran valor estético y científico, justifican que se tomen medidas de
protección para salvaguardar su integridad. No aconsejamos la decla
ración o la creación de "parque nacional" pues la experiencia ha
enseñado que en esos casos, ocurre con frecuencia que a la vegetaciín indígena se le agregan elementos exóticos fie tal manera, que
el paisaje vegetal primitivo cambia fundamentalmente. Es preferible
transformar el área del palmar en "reserva nacional" o "reliquia na
cional", y propender por todos los medios para asegurar su integri
dad, pero sin la introducción o agregado de elementos extraños. La
reserva podría ser extendida a todo el espacio contorneado por el
bucle del río Negro donde se halla el palmar, incluyendo dos lagu
nas alargadas, parte del monte natural del río citado, y arenales va
liosos desde el punto de vista arqueológico, ya que en ellos se ha
hallado un material lítico indígena muy interesante (puntas de fle
cha, puntas de lanza, boleadoras, raspadores, etc.). Estos materiales
existen también en "paraderos" indígenas vecinos, y algunos arenales
donde se hallan, serán probablemente cubiertos por pinos o inun
dados por las aguas de los lagos artificiales que se proyectan formar
en la región. Este último hecho aconteció con algunos arenales ubi
cados aguas arriba de Paso de los Toros.
El Uruguay es un país pobre en palmeras; sólo en ciertas por
ciones llanas y anegadizas del departamento de Rocha, los palmares
tienen alguna extensión, pero están constituidos por palma butiá (Butia capitata). Con respecto a los palmares de yatay, ellos ocupan áreas
relativamente restringidas; el palmar de Porrúa, compuesto según ya
dijimos por unas 2200 palmeras ocupa con respecto a los demás pun
tos donde ocurre la palma yatay, una posición meridional, siendo uno
de los más próximos a Montevideo, y teniendo con respecto al palmar
de Mujica la ventaja de no haber sido perturbado en la medida que
lo ha sido este último. El área mínima a ser convertida en reserva
- 230 -

�- uz -

uanq
ap X uojsuaadiuoa ap opoj aaqos X 'oiusjioiaiBd aiuanaop ap epip
-aui Eun BjJinijisuoa eiujo^ ap jeuqcd pp pEpjj^aiui bj JEApg
•oSp Bsadsa
as pjAnjj giuoui otdo.id p X 4a[qBtaajdB BajB un UBdnao saaB[[tuxdsa
so^ upiaaaaip Buinjn B^sa u^ UBuipd p iqpq ^s apuop B3jb pp ais^
p X ang p sauopjod SBpBuiuuaiap ua oa|bs 'BjnqauB BSBOsa auaxj
anb^od 'batjb[3j sa oi^a^¿ ojj pp puiSjBui ajuoui pp pBpqijn b^ b oí
-UBna u^ -ojíoas^ oi^j ap oiuauíBiJBdap p ua BpBoiqn Buspanb BAaasaj
b^ ap BajB p Bpo^ -soso^aapad oSp pjaua ua 'soarqBSEq soduiBa
ap sozoji souanbad oa[BS 'oaaoisBd pp bista ap oiund p apsap ofBq
o ouEipaui ojuaiuiipuaj ap X 'soArqru) BJBd SBidBur SBJjaii ap bibji
ag -SBajEiaaq 0009 SBun (-aia 'sonéxiuoa sapuajB so\ 'oj^a^^ ojj pp
pujíojbui aiuoui pp aiJBd opuajpuajdiuoa) BqjjJB sbui souiBzoqsa anb
UB[d [a opuainSis asjapuaixa Bjjpod anb 'SBajBiaaq QOS'

�- ees •uniuoa
oao^ 'sepeuej ap sapjoq — 'jyaajyag :y niDyQ snuapiaajuow vpvm^vg
•sauojeqana soj ap Bqaaj^ 'A *jyj 'sajGqiaa so[ ua A 'soáojjb
A sbuiüíbj b ojunf — 'Í]a^^!¡H ('VPS •?? tuvHDJ ^^^ojjtpuvjS sniopomyo^

'OJOl 3P O3!d A M
— •(•zunjj -jj •[ -puaiua) 'jiaf^ 'y '^ vuoipaacnj^ vupayd^

8Oj c ucaiuojuoj siib sojjaqa soj ug — •uayvg Duupuoa vijisuv¡^ '\\
9B90BI[IS^BJ\[
•sosoub soqi^o ap sbuibj
Á. sojuojj ajqos a^uBpunqy — '^^sij y^ 'psSuo^ lumjo^^waova wmpodÁjoj 'Q\
•saj^qiaa soj ua A.
snuoz ua unuioa Xnj\[ — '^H0 '0 (aaJ) sapiouvjnaii siuajdoÁJQ 'g
•soaii[BSBq sonbo^q ap oujoj ug — 'isjuyQ ftuvqj vjjAydiuj stuaidoAuoQ 'g
¡ap |BiuájBui ajuom ug — 'ín/wy fipsig y^ 'ps^uvj) jojoouoo stuajdoAuoQ*¿
*soso3aapad sajBátq ug — -Jg sijajdouaiw sayjuvjiayj'9
•o^jupuBin3 'A '^ 'SBpaujnq
Á 8o^nXojjB ap ap-iog — '^^s^J y 'psilu^^ umvoauna tun%umpy'^
9B99BipodX[OJ
'8B0OJ ap SBjnsí} A soat^[BSBq sanbo(q ajiug — 'cn ('(iog) vsojuautot munauy '
9B99B9BZII{9g
ap
*A *^ 'S^iBuaaB soj ap SBpauínq SBpBuopuoq ug — *^ tunajuvSiS uinjasinb^ •
9B99BJ98inLg[
•sopaui
-nq ajuauíBaipouad 'soaiqBSBq souaaasi ajqog — 'JalH JhnollaS
9B99B[[9UlB[9g
•sajBqiaa soj ap sopauínq sosouajB sojans ug — "j tunmuaa tumpodooA'j '\

sus a
vaa^oa aa av^vd aaa vaav aa Ma svavxowv o svavM
-013^3103 SVXMVld 3d S3I3adSa SV1 3Q M0I3VHa^0Ma

�Graminae
15.Agrostis montcvidensis Spreng. — En campos y borde del monte franja.
N. V. Pasto ilusión.
16.Andropogon barbinodis Lag. — Indicada por A. Castellanos y A. Ragonese.
17.Andropogon consanguineus Kunth. — Rara en el palmar, pero común en
campos pedregosos.
18.Andropogon imberbis Hack. — Ocurre en el palmar y fuera de él.
19.Andropogon lateralis Nees. — En arenales húmedos; ocurre en el palmar.
N. V. Canutillo.
20.Andropogon paniculatus Kunth. — Abundante en el palmar y en los cam
pos muy arenosos. N. V. Cola de zorro ("rabo de burro").
21.Andropogon selloanus Hack. — Resalta en el palmar por su blancura.
22.Andropogon ternalus (Spreng.) Nees. — Rara en el palmar y común en los
campos contiguos.
23.Aristida altissima Arech. — Ocurre en el palmar, pero es rara.
24.Aristida circinalis Lindm. — Una de las especies graminosas más comunes
del palmar.
25.Aristida complánala Trin. — Poco común en la región.
26.Aristida murina Cav. — Común, dentro y fuera del palmar.
27.Aristida venustula Arech. — Abundante en terrenos pedregosos basálticos.
28.Axonopus compressus (Sivartz.) Beauv. — En terrenos húmedos; existe
en el palmar.
29.Axonopus su fful tus (Mikan) Parodi. — Su abundancia llama la atención,
en el área del palmar.
30.Botriochloa lagurioidcs (DC) Hertcr. — Frecuente en el palmar. N. V.
Paja de plata.
31.Botriochloa saccharoides (Swartz) Rydb. — Común. N. V. Paja de plata.
32.Briza subaristata Lam. — Indicada para el palmar por A. Castellanos y
A. Ragonese.
33.Briza triloba Nees. — En terrenos basálticos; rara en el palmar. '
34.Bouteloua megapotamica (Spreng.) O. Ktze. — Común en terrenos secos
o pedregosos.
35.Bromus auleticus Trin. — Medianamente común dentro del palmar.
36.Cenchrus pauci'lorus Benth. — Planta molesta y nociva, común en el
borde de los arenales; rara dentro del palmar. N. V. Pasto roseta.
37.Cynodon dactylon (L) Pers. — Ocupa manchones diseminados en zonas de
pasturas pobres. Al parecer, se extiende cada vez más. N. V. Pata de per
diz ("pasto bermuda").
38.Chloris berroi Arech. — En campos contiguos al palmar.
39.Chloris disticophylla Lag. — Señalada por A. Castellanos y A. Ragonese.
40.Chloris retusa Lag. — Bastante común dentro del área del palmar.
41.Digitaria aequiglumis (Hack. &amp; Arech.) Parodi. — En las zonas más hú
medas del palmar; poco común.
42.Digitarin sellowii (Muller) Henrard. — Poco común, en suelos arenosos,
húmedos.
43.Eleusine tristachya (Lam.) Lam. — Ocurre en el palmar y fuera de él.
44.Elyonurus sp. — Se trata al parecer de Elyonurus tripsacoides II. B. var.
ciliaris (HBK) Hack., pues difiere por algunos caracteres, incluso su ma
yor talla y porte general, de Elyonurus candidus (Trin.) Hack., común en
el litoral are^oso platense. Planta abundante dentro del área del palmar.
45.Eragrostis bcjüensis Rocm. &amp; Schult. — Difundida ampliamente por la re
gión.
46.Eragrostis hypnoides (Lam.) Britt. — En las orillas del R. Negro.
47.Eragrostis lugens Nees. — Medianamente abundante dentro y fuera del
palmar.
48.Eragrostis neesii Trin. — Ocurre principalmente en campos secos, pedre
gosos.
49.Eragrostis trichocolea Hack. &amp; Arech. — Abundante en terrenos muy are
nosos.
- 234 —

�- 98S pp Bfuejj ajuoui pp apjoq p ug — 'saaj^j vmpXq ndjig
pp sosouajB sopns ua Biiqnjj — 'xg ~g (q) snaiput snpqoxod^
•jBiupd pp ojj
-uap bjbj ojad 'jainbop jod BpBuuuasiQ — 'annag fuiDq) vjnjnaiuaS vtxüjag
•jBuipd pp BajB pp oj)uap aiuanaajg — 'uuotuxxag nSixqaif vixnja
UBiupd p son3iiuoa soduiBJ ug — -qoaxy :y 's/aüg mogdsana znjpjag
•JBiupd pp ojiuap osnpui 'sopauínq saj&amp;3n[ ug — "^p^H nunogas vgaoqwog
•SBpBUBa ap SBjjuo X sapqpa so¡ ug — "^UH snjoSuoja uo2odX\og
'JBiupd [ap B3jb pp ojjuap a^uanaajj aiuauiBAijB^a^ — 'q vssajduioo vog
'aiiiBpunqB ísonáuuoa soduiBa so[ ua X
jBiupd p ua ajjnaQ — '^oang ('udng ^ "uiiq) sapiodis wmiavqaoidig
•soaijpsBq
sosoSajpad souajjai ug — "ipoxog ('Sua^d^J stsuapmajuotu lumjanqaoidig
'JBiupd p ua bjbj ísoaupsBq sodiuBa ug — •qasii^ wtnqjuvisDj lumiavqaojdij
'bjbj sa apuop 'jBiupd p ua BpiBaiqn opipod souiaq iasau
•o3Bg 'y X souBjpisB^ 'y jod spBaipuj — 'tpouvj wnsnfuoa tumjavqaojdij
'sopauínq sajB^iq tsapqpa so[ ap oujoj ug — 'saa^^ uinjitund wnjDdsvg
'JBiupd ^a ua bjüjj -sopauínq sapzi)SBd ug — "qaaxy wnxafijoud tunjvdsüj
•p b soiuix
-ojd sosouajB sopns ua uaiquiB) ajjnao ojad 'jBiupd pp BajB pp ojjuap
saunuioa sbui sb3u;iubj3 so^ ap Bun sg — 'xqoj¡]¡ wnjnjvaijd wnjvdsvg
•Bianbjoq ojsb^ '^ '^
•songijuoa soduisa so[ ua X JBiupd [a ug — 'aSSanjj wninjou umpdsvj
•JBiu[Bd p UBapjoq anb sapzi^sBd ug — 'ipouvj avxoom uinjtxIsDj
•JBUipd pp EJjaa 'sopaiuni[ X sopq sapzijsBd ug — mq uinqaiisip tunjvdsDj
•jEiupd
p ua osnpui csapBpipao[ SBSjaAip ua Bjsi^ — 'Jld ^ntDjDjip wnjDdsüj
-jBiupd
pp jng apjoq [a ua sopauínq soduiBg — 'U1JX uoziquxoAiuoxo tunjvdsoj
-uniuoa
oaod í JBiupd pp ojjuap unB 'sBpauínq sbuoz ug — -asoq^ wmup tunpdsvg
-jBiupd [ap
0Jiu3p ajsixg -otuaiA [ap uopaB B[ b asjauodo p sopaijuoiu suiuuaiap
ísopefij pui unB sapuajB ua unuiog — 'saa^ tunjvjnuojanui wnxoqdoddüj
'soaiipsBq sanbo[q ajjug — 'umq uinxojnqvs uinajuvj
•BJopBfij Buang '^ajuBfnqip
oiSBd,, ap ajquiou p uoa souiaaouoa Bg -B[p ap Bjanj sopBJiqn so[Buojb
so[^ua X JBuipd [ap b^jb [ap ojjuap uniuoa 'pia3aA u^isaans B[ ap cdBja
Bjaiuud B[ ap aiuB^uasajdaj Biij^uiBs^ — 'Huaidg tunsotuaavx wnaiuvg

'98
*g8
'f^^
'8
'^^
'[3
"08
'g¿
*8¿
'¿¿
'g¿
#g¿
*^¿
'¿
'g¿
m\i
'Q¿
'59
'39
'¿9
-99

'59
'^q

'^9

'A ^^ 'soXojjb soun3p b ojunf sapuofcd Buuog — 'saa^^ sijmotxd umoiuvg'39
•unuiog
•sapqpa so[ ua X soXojjb 'sBun3B[ b oiunjf — 'saaf^ itmsowruS tunamvg'\g
'sopauínq sodiu^a ug — 'saa^j suaidpap uinamvg'Qq
'BJOpB[OA BfBJ 'A 'ü
-JBiupd pp Bjanj X ^jjuap unuioa aiuauíBAiiBp^ — -qaauy }}3xaq wnaiuog•
"H I3P BfUBJJ ajuoui p ug —• 'jpqog o^ "uiaog fiunq) smuojas snua^usijdQ'8S
*jBiu[Bd [a ua bjbj ojad 'jaxnbop jod BpipunjrQ — %q vaavuoipdvd vaijaj^#¿g
•jBiupd p ua uniuoa oaog — 'saa^^j (^gH) ^nwuDj tumqdXxoaojdaq^95
•osojjBq opuoj ap sajB3n[ ua 'sapqpa so[ ug — 'jatu^f vuvicinuad üpiznq#gg
'SBpBUBa ap o3jb[ O[ b qniuog — 'oi vxpuDxaq visxaaq'^g
•sapqpa
so[ ap oujoi ua 'sopauínq so[ans ua ajjnaQ — 'UJJX sisuagisniq vjnxadwj'gg
'sosouajB sopns ua pBiupd pp ojjuap osnpui 'sapBpipao[ SBpeu
quuaiap ua ajuBpunqB Xnj,^[ —' 'azj^^ mQ (Suaxá^) snivoids uoSodoutuÁ^'^g
'JBiupd [ap
BajB pp ojjuap uniuoa oaoj — 'qaüJ^ ^ 'qosy f'jjyj sisuauou^p vamsaq-[g
•sonáiuioa sod
•uiBa X JBiupd [ap SBpauínq sbuoz ug — 'qastiQ sisuapmajuow vo^ootuq'Qg

�87.Stipa ticesiana Trin. &amp; Rupr. — Abundante dentro del palmar. N. V. Fle
chilla.
88.Sporobolus poiretti (Roetn. &amp; Schult.) Hitchc. — En la periferia del pal
mar. N. V. Espartillo.
89.Trachypogon montufari (HRK) Nees. — En suelos pedregosos basálticos.
90.Trichachne sacchariiílora (Raddi) Nees. — Muy frecuente en el palmar y
en los arenales semifijos contiguos.
91.Tridens brasiliensis Nees. — Común dentro del área del palmar.
Cyperaceae
92.Bulbostylis capillaris (L) Kunth. — Común en arenales algo húmedos;
existe dentro del palmar.
93.Carex bonariensis Desf. — En campos basálticos y borde del monte fluvial.
94.Carex sellowiana Schlecht. — Lugares sombrías del monte franja del R.
Negro.
95.Carex sororia Kunth. — Indicada por A. Castellanos y A. Ragonese, para
el palmar.
96.Cyperus aristatus Rottb. — Arenales ribereños del R. Negro.
97.Cyperus cayennensis (Latn.) Britt. — Común en suelos arenosos del palmar.
98.Cyperus eragrostis Lam. — Borde del monte franja del R. Negro.
99.Cyperus esculentus L var. leptostachyus Boeck. — Común en los aren^les
ribereños del R. Negro.
100.Cyperus incomtus Kunth. — En el monte marginal del R. Negro; muy
común.
101.Cyperus haspan L. — Ocurre en los ceibales.
102.Cyperus laetus Kunth (y su variedad oostachyus Nees). — Frecuente en
los arenales, ocurriendo dentro del área del palmar, donde es escaso.
103.Cyperus lanceolatus Poir. — Muy común en torno de los ceibales.
104.Cyperus megapotamicus Kunth. — En los ceibales y bordes de cañadas.
105.Cyperus meridionalis M. Barros. — Poco común en el palmar; fácil de
confundir con Cyperus cayennensis.
106.Cyperus obtusatus (Presl) Mattf. &amp; Kukenth. — Común en torno de los
ceibales.
107.Cyperus reflexus Vahl. — Existe en el palmar y en arenales bajos y hú
medos.
108.Cyperus sesquijlorus (Torr.) Mattf. &amp; Kukenth. — En torno a los ceibales.
109.Cyperus virens Mich. — Hallado cerca de la ribera del R. Negro.
110.Fimbristylis autumnalis (L) Roem. &amp; Schult. — Frecuente en lugares hú
medos.
111.Fimbristylis squarrosa Vahl. — Borde de los ceibales y cañadas. Poco común.
112.Heleocharis bonariensis Nees. — En suelos anegadizos de los ceibales.
113.Lipocarpha sellowiana Kunth. — Hallada en los ceibales.
114.Rhynchospora corymbosa (L) Britt. — Ceibales y borde de lagunas.
115.Rhynchospora glauca Vahl. — Común en suelos arenosos húmedos, en los
bordes del palmar.
116.Rhynchospora microcarpa Gray. — En los pajonales del palmar y fuera
de él.
117.Rhynchospora tenuis Link. — Común en arenales húmedos.
118.Scleria sellowiana Kunth. — En pajonales del palmar y en los ceibales.
119.Scirpus californicus (Meyer) Steud. — En los ceibales y orillas de arroyuelos y lagunas. N. V. Junco común.
Palmae
120.Butia yatay (Mart.) Becc. — Es la única especie de palma que constituye
el palmar. Según un recuento fotográfico realizado en 1958, habría unos
2270 pies vivos aún. N. V. Yatay.
Mayacaceae
121.Mayaca sellowiana Kunth. — Común en suelos anegadizos, en los ceibales.
OQfí

�- ¿es 'sopauínq sapz^SBd ug — 'fsuii^ xa) ojjq wnxoj •// tumyoutJÁsig '
*8on8i}
-uoa soduisa na A jBiupd ¡a ua epB[pg^ — '9jaH ClPu!T) liuaq-iaq n\\adA^) '
9B99BptIJ
-^ pp BfuRjj aiuoui p ua aoanaQ — *ds vaaoasoiQ •
9B99B9IO9SOTQ
'jj pp BfuBjj ajuom p ua aiuanaaj} ^nj\[ — 'q suaqutnoap sixodAf] •sosoSaapad sodiuea ua epB[p^] — '9uaH Jjuosjapuv

^ pp aiuoui p ug — 'qasiJ^ siu^sadwno xdjiw
MBuipd pp
ojiuap aisixa isapuajB so^ ua unuiog — 'iajua¡j uimxouaxo tunpuoasoqjo^j
•jEiupd p souiixojd sod
-rasa ua Bpc^Bjj — 'cuapitVj^ y^ 'tunü¡¡ (qjun^¡) sapwuoSodoiqdo

j pp BfuBjj a^uoui p ua unuio^ — "PiliAi slnuat snoun[*¿[
*son8puoa
sosouajB sopns ua A JBuipd p ua opB][Bj^ — 'ao3fjso}j smwiSjmu $noun['q&lt;¿\
•sapqiaa soy ua unuic^) — '^IHH snpqdaaojoitu snaiinf•^
•ojmbunf *^ *^[ "u^iSaj b\ ua opipunjip Xn^^[ — 'ad^vqnq snjDaijqtu} snaun[-f7
•sopaiunq o8p sapuajtB ua unuiO^ — '^DO snuvÁaqwop snaunf*{
MBUipd
p ua osnpm 'sap^pipao^ SBSJdAip ua ajjnaQ — 'jjq sntuojoqaip snounf*^^
*sozipB8auB souajja) A sapqpa so^ ug — '^IQH sruojfísuap snaunf•^
•sosoSajpad sodui^a ua aiuanaajg — -11/07 snaavjjjdva snaunf'Qi
UBuipd p ua ajsixg -sopauínq eapuaaB ua unuio^ — -7 smuofnq snaunf'bZ\

'A *N 'sopnXojJB A eapqpa seq ua aiuanaajg — -7 mvpjoa miapa%uo^
•ao|
-buib^) '^ -^[ -unuioa ^nuí ÍSBunSB^ ug — -^un^i ('(n) vainzn vtuuoqaiq
9B90BIJ9P9JUO^
pp soaas sosouajB souajjai
ua axmao anb *8BuiaanbuB[q saao^j ap Biu^p Buanbaj — -ds vuijauituo^
•Biang biub ap Bqaa^ -^ -^[ -so^iuojoa so^ b o^unf 'soaxjps
-Bq sopns ua aaanao A jBuipd p ua aiuanaa^g — -7 vaiuiSuin vui¡otuiuo^

pp BfuBjj ajuoui p ua spB¡pjj — -7 (q) víonxnaaí mspuvjpjf
•ajiB pp pABI3 -A
•^[ -oaSaji^ *^[ pp BfuBjj ajuoui pp sapqjB A soqpa aaqos '^bjbX Buipd v^
ap sajidusa sb^ aaqos ajanaQ — 'W^^ '8 '7 (l9Sl7) soqjuvjan mspuvjpjf
9B99BI[9UIOjg
*sapqiaa
soj ua A sopauínq Xnuí sapuaaB ua aiuanaaag — 'qzun^ vuüimojjas

�146.Sisyrinchium minutiflorum Klatt. — En los bordes de los ceibales; suelos
arenosos húmedos.
147.Sisyrinchium vaginatum (Vahl.) Spreng. — Muy común dentro del área
del palmar.
Cannaceae
148.Canna glauca L. — En los ceibales. N. V. Achira amarilla.
Orchidaceae
149.Habenaria bractescens Lindl. — En arenales húmedos cubiertos de Andropogon lateralis; poco común.
150.Habenaria sp. — En pastizales desarrollados en suelos arenosos húmedos.
151.Oncidium bifolium Sims. — Hallada en el monte franja del R. Negro. N.
V. Flor de pajarito.
Salicaceae
152.Salix Humboldtiana Willd. — En los ceibales y monte del R. Negro. N. V.
Sauce criollo.
Ulmaceae
153.Celtis iguanea (Jacq.) Sarg. — Monte franja del R. Negro. N. V. Tala
trepador.
154.Celtis spinosa Spreng. — En campos basálticos y monte del R. Negro. N.
V. Tala.
Moraceae
155.Dorstenia brasiliensis Lam. — En campos pedregosos basálticos. N. V.
Higuerilla.
Loranthaceae
156.Eubrachion ambiguum (Hook. &amp; Arn.) Engler. — Principalmente parasitando al guayabo colorado.
"157. Phoradendron meliae Trel. — Descubierto por el autor de este trabajo,
para el Uruguay, en Paso del Puerto, e indicado luego para otros lugares.
Parásito sobre Ruprechtia.
158.Phrygilanthus eugenioides (HBK) Eichl. — En el monte del R. Negro.
Común.
159.Psittacanthus cuneifolius (Ruiz &amp; Pavón) Blume. — Principalmente sobre
molle.
Santalaceae
160.Acanthosyris spinescens (Mart. &amp; Eichl.) Griseb. — En monte del R. Negro.
N. V. Quebrachillo.
161.Iodiná rhombifolia Hook. &amp; Arn. — En monte del R. Negro. N. V. Som
bra de toro.
Polygonaceae•
162.Polygonum glabrum Willd. — Ribera baja del R. Negro.
163.Polygonum hydropiperoides Michx. — En lugares inundables, cerca del R.
Negro.
164.Polygonum meissnerianum Cham. &amp; Schlecht. — En los ceibales.
165.Polygonum lapathifolium L. — En lugares inundables y en los ceibales.
166.Polygonum punctatum Elliot. — Muy común en lugares inundables. N. V.
Hierba del bicho.
- 238 -

�- 688 •Bjanbsoui
BqjaA "A '^[ "sopaumq sapuajB ua axinaQ — 'qsunj mjofiaaiq dubsojq 'Q(,i
9B99B.I9SOJ(J
MBiupd pp Bjanj 'sopaumq sapuajB ug — 'd^ tumptdaq '621

•pin^q *A *^ "sopara
-nq sapuajB na X ojSa^^ 'g pp aiuoj\[ — *2aJV (S^aM) ojio¡pnan v^jooq
aiuoraSff

ajuoui \3 ng — •'j vutaind

ouídsg
#H FP 8Juora ^ sooiijBSBq souajjajL — 'qiUQ vutunvi suaq^ag

MBuipd ^a ua b^bj ísofijiuias sapuajB ug — "j vajjjvS auap^
-ojsBd soduisa ua X iBiupd \9 ua aisixg — "j (q) utnjjAi(dnJiaj uodunoAjoj
•soaiqBSBq souaaaaj ug — "jq mmtfistuq mqaAuo^oj
•unuio;} -sonaiiuGa sapuajB so^ ua X jbui
qBd ^a ua ajjnaQ — 'jqav^^^ ^ "s^a^ ('^^^l) tuntuissisotuvA vtuauoipuDQ

*unuioa oaod ísosouajB sopns ug — '^oog DuojfipuvJÍJ

-^ pp Bfurjj ajuoiu ^ap apjog — 'q sapiotsojao amsaij*g¿
'sonSi^uoa sod
so| ua X JBiupd |ap oj^uap ajjnaQ — 'UV^^^ ('Suaid^) vaaiuas mffnfj'H\
•soaijpsBq soduiBa ug — 'jiaqtf) fuioj) vjdudj oifívjj'qi\
'jBuipd pp ojiuap osnpui 'sa[cuajB ug — 'UDJ&lt;\[ Cf'T) sapioijüqdvuS viffüfj'SU
•oa8a^[ *^j ^ap ajuoui ^ap apjog — 'u^pj sapwisojaa vuaiqdtuo^'fil
•soaijpsBq sopns ua asaaA apns uaiquiB)
íaBui^Bd [a ua osnput 'sosouajB sopns ua ajjnaQ — 'q siuuauad miajqdwof)*g¿f
•ojSa^^ -g ^ap SBJaqi^ — 'ig -g (q) sapwuoSAjod vuaqjuviuaiiy'ZLl
•SBpBUBa X saxcqiaa so[ ug — -qasuf) (-^jv^^) sapwiaxojiqd v^aqjuvuuajjy'm

•soaiipsBq sosoSajpad soduiBa ug — *ds tunipodouaq^ 'OLX
•jBuipd jap apjoq p sapuajB ug — 'ssn[ ('bo^^) wnsnjau tumpodouaq^ *^9l

pp ajuo}^ — '^O vAqavjsA¡od mjqaaudng
•9JBaiA -X M 'bu
-n8B| ap apjoq X oj8a^¡ 'g ^ap a)uo^\[ — *Xa^ 'y "^ oijofiaips vijqaaudng

�Rosaceae
191.Margyricarpus pinnatus (Pam.) O. Ktze. — Abunda en el palmar y en los
campos contiguos. N. V. Yerba de la perdiz.
Leguminosae
192.Acacia bonariensis Gilí. — En el monte del R. Negro. N. V. Ñapindá ("uña
de gato").
193\ Acacia caven (Mol.) Mol. — Borde del monte del R. Negro. N. V. Espinillo.
194.Desmanthus virgatus (L) Willd. — En campos contiguos al palmar.
195.Cassia flexuosa L. — Ocurre en el palmar y en los arenales contiguos.
196.Camptosema rubicundum Hook. &amp; Arn. — En el monte del R. Negro. N.
V. Tripa de fraile.
197.Desmodium adscendens (Sw.) DC. — En el monte del R. Negro. N. V.
Pega pega.
198.Erythrina cristagalli L. — Común en la región. N. V. Ceibo.
199.Galactia marginalis Benth. — En campos algo pedregosos.
200.Lupinus incanus Grah. — En hondonadas de los arenales.
201.Mimosa adprcssa Hook. &amp; Arn. — Resistente en arenales móviles, a los
que tiende a fijar.
202.Rhynchosia senna GUI. — En campos pedregosos y junto al R. Negro.
203.Rhynchosia texana Torr. &amp; Gray. — En campos contiguos al palmar.
204.Stylosanthes gracilis HBK. — Ocurre en el palmar. Se indica aquí por pri
mera vez para el Uruguay.
205.Stylosanthes montevidensis Vog. — En campos basálticos.
206.Tephrosia cinérea (L) Pers. — En arenales del borde Sur del palmar.
207.Vicia gramínea Smith. — En torno a los ceibales.
208.Zornia diphylla (L) Pers. — Ocurre en el palmar, donde es poco abun
dante.
Geraniaceae
209.Geranium robertianum L. — Indicada por A. Castellanos y A. Ragonese,
la hallamos dentro del palmar en la última excursión. Poco común.
Oxalidaceae
210.Oxalis articulata Savign. — En campos contiguos al palmar.
211.Oxalis macachin Arech. — En campos contiguos al palmar.
212.Oxalis lobata Sims. — Indicada para el palmar por A. Castellanos y A.
Ragonese.
Malpighiaceae
213.Janusia guaranitica (St. Hil.) Juss. — Aparece en chircales y sobre espinillos, en el exterior del monte del R. Negro.
Polygalaceae
214.Polygala brasiliensis L. — En suelos húmedos del palmar y en torno de
los ceibales.
215.Polygala molluginifolia St. Hil. — En pastizales húmedos.
216.Polygala paludosa St. Hil. var. angustocarpa Chod. — Ocurre cerca de la
laguna situada al Sur del palmar.
Euphorbiaceae
217.Acalypha communis Muell. Arg. — Frecuente dentro del palmar.
218.Acalypha multicaulis Muell. Arg. — En el monte del R. Negro.
219.Bernardia sellowii Muell. Arg. — En campos pedregosos basálticos.
- 240 -

�in -

*H PP aluora PP ^pjoq p ug — -qasu^ f'^oj) sisuauvuoq vaapuavqdg• if^
MBinpd [B son^nuo^ sosoSajpad soduiBa ug — 'ar)0 WDJisoud vpig'^^Z
•uqi^aj u\ jod Bpipunjip Xnj\[ — "j nijoftqtuoq^ vpig'^^Z
UBUipd pp cujuap ajunaQ -Bjajauoa biujoj ua
p cjBd Z3A Bjauíud jod inbB cp^aipuj — qtjq 'tg sapwjpjuajod vpig'^Z
*jBui[ed pp B3JB p ua aaanoQ — 'jqoojj nuajoijjniu vpig'^^Z
•unuioa oood t^euipd p ug -oaiuaa p ua Bjnaso-ozífoj
A 8BDUB|q saao[j uoa ciad 'cjBjsBq *g b BppaaBd o^^y — mds wiuoanj-^^^
•sa|Bqpa soj ug — 'a^ouanQ vuvmvqiti vmoanj'\fZ
pp aiuoui pp oaiuap unuiog — 'ji¡j 'ig tumdas tnuoavj'o^^
*^j pp aiuoui p ojunf A JBiupd p ug — "d^ vwisvq muoavj'^^Z

•OjqBip pp
'A 'ÍI 'u9!S^ bI j0&lt;I BP!PunJ!P ^nI\[ — 'uqavj ^&gt; ^inj/ vjviujs snssjj

"A *N "OJ^a^ '}j pp apaoq A oaiipsBq ouajjaj ug — "ssia^r mjOjjxnq n.jnog •
'oduiBa ap
-^ '|^ UBiupd p souiix^id eoduiBa ug — 'suaip\¡ vuidsiSuoj dijüjsiq -

pp ajuoui p ug — *^pJf oqopun
pp aiuoui jap oiiuap unuiog — "j wnqnovoijvq wniujadsoipjn^ 'fZ
•pqa pqg
'A 'N *OJ2a^ ^ pp aiuoui p ug — 'mpv^ (-jijj 't) sijnpa sn/^qdo^/^ -g^^

pp ajuoui pp apjoq p ug — 'J-ioj/^ miofiotji snuaiAvpn

#aIlM 'A 'N 'B
sns ap A ojga^^ '^j pp ajuoui p ug — 'Sadg ("ipui-jj smjofiSuoi snutqog

•oj8a^[ -^ pp ^jnoui p ug — 'q sijtqnjoa m
•soaijpsEq sosoSajpad soduiea ug — 'qos^joj^ vi¡ofiuvuaS m
pp auioui A sapuaaB ug — 'Siy qpn^^ wnwu3dsojDtuavq mmdüg • izz
•ojgau ipuBjeg '^ *^[
sns A oaSa^^ #)j p ojunf — '$iy qian^^^ vuvinoqas viuntjsnqag '9^2
-UB|g '^ #^j 'oaga^^ -^ \^p aiuotu p ug — 'Suaidg sisuajjtsvuq viuvijsvqag
•O];|mbuB[a 'A 'M 'OJ8a^[ -^ pp
aiuoui p ua unuio^ — '8iy '/janj^ ('Suy 'jpnf\¡) vuvjqaszjoj^ vnwijsvqag
•oauBp ipiíBJBg '^ -^[
•souBjnquj sns A ojga^j ••^ p oiunf — 'Suy 'jpnj\¡ snuvicnojjas snqtuvjjAqj
•soanpsBq sosoáajpad sodiusa ua unuiog — uaji^H ^Unr30T&gt; nlxvd
MBuipd
p sounxcud soXojjb soungp b ojunf ajjnaQ — 77?ff stsuaAonSrun uojoi^
•Baifnj^f ap
JBUipd p ua ajuBpunqy 'SBpBaao^sBd Xnuí o soipuaaui soaipoiJ3d b sepi^auíos
sbuoz ua JBiupd pp ojjuap unuioa Any^ — 'Suy 'Hdn^^^ ¿snmtuaSjü uojou^

�248.Wissadula glechomatifolia (St. Hil) Fries. — Hallada en el palmar y fuera
de él.
Sterculiaceae
249.Ajenia pusilla L. — En pedregales basálticos.
250.Buettneria urticifolia K. Schum. — En el monte del R. Negro.
Cistaceae
251.Halimium brasiliense (LamJ Gross. — Existe dentro del palmar y en cam
pos contiguos.
Flacourtiaceae
252.Xylosma warburgii Briq. — En el monte del R. Negro. N. V. Espino corona.
Passifloraceae
.253. Passiflora coerulea L. — Muy difundida por la región. N. V. Mburucuyá.
Cactaceae
254.Echinocactus sp. — En terrenos pedregosos basálticos.
255.Rhipsalis lumbricoides (Lem.) Lem. — Sobre troncos de ceibos y en árbo
les del monte del R. Negro.
Thymelaceae
256.Daphnopsis racemosa Gris. — En el monte del R. Negro. N. V. Envira.
Lythraceae
257.Cuphea glutinosa Cham. &amp; Schlecht. — Ocurre en el palmar y fuera de él.
N. V. Siete sangrías.
258.Cuphea origanifolia Cham. &amp; Schlecht. — En el borde de los ceibales.
259.Heimia salicifolia (HBK) Link. — En campos contiguos al monte del R.
Negro.
Myrtaceae
260.Blepharocalyx tweediei (Hook. &amp; Arn.) Berg. — Junto^al R. Negro y sus
tributarios. N. V. Arrayán.
261.Eugenia cisplatensis Camb. — Borde del R. Negro. Común. N. V. Guayabo
colorado.
262.Eugenia opaca Berg. — En el monte del R. Negro. N. V. Guayabo blanco.
263.Eugenia uniflora L. — Monte del R. Negro. Muy común. N. V. Pitanga.
264.Myrceugenia glaucescens (Camb.) Legrand &amp; Kausel. — Monte del R. Ne
gro. N. V. Murta.
265.Myrrhinium rubriflorum Berg. — En el monte del R. Negro. N. V. Socará.
266.Myrtus mucronata Camb. — Existe en el palmar y los arenales contiguos.
N. V. Arazá rastrero.
267.Myrtus sericea Camb. — Ocurre en el palmar y fuera de él. N. V. Arazá
ceniciento.
Melastomaceae'
268.Tibouchina gracilis Cogn. — En lugares húmedos, en torno de los ceibales.
269.Tibouchina nítida (Graham) Cogn. — En los ceibales.
Oenotheraceae
270.Jussiaea bonariensis Micheli. — En ceibales y cañadas.
- 242 -

�•sosogaapad souaxiai 3 ajuauipdpuug — 'zju^cng snaataas snjnajoag '&lt;
MBiupd ya ua aisixa ísop^aapad ug — 'zjjrxn^ oaaiuas vupuoqatQ '
•uojbj ap BfajQ '\ '|^ -oaSa^ -g pp ajuoiu ya ug — 'tsuoj suadau vipuoqatQ '&lt;

•souiixcud
soduiBa ua X jBiupd p ua opEjpjj — uaAajy ('oa(j) vuopojpw svidajasy 'fá
*}j pp ajuoui pp apjog — 'pnajg nijoftjsnSuü mínnuy '262

•8on8iiuoa sod
ua X jBuipd p ua Rp^iPH — 'S "^í Cl^H '^S) oovjjad viuoi^disouavfl

'sapqpa so^ ug — mtuvj vaptosjAt¡t niajppng
•jBiupd p ua opB^pif anj je^dui^fa
-sozípBSauB souajjai ug — 'ttpapio^ ^ 'turno vio\\\pur&gt;j2 vtajppng

•unuio^ -oaSa^ 'g pp 8BniJ0 — 'HWV\¡ ('^uaid^) oi^/pips muajnoj
9B90BJodBg
scsaaAip BJBd BpBjouy — "j sisuatuv stjpSvuy
9B90B[nUIIJ,J

'unuioa ODo^ 'oj8a^[ 'g pp ajuoui p ug — *za^V suajtaajavj vauvdvg "982

X sapqpa so| ug — 'q sapwinaunuvd ajAjoaojpAg'2Z
•sapqpa so| ap sozípe^aut? sopns soj ug — 'V^.'i/ 'V vJllsnd a\A%oaoipAg'^2Z
•B|^ipjBa o BpjB^ '^ *^j •oj8afsj 'g ye souiix^jd sod
-uiBa X soaijpsBq sajBáojpad ug — 'AaqiuoQ ^ 'cio^ uinjninaiuvd tuniSuÁjg'2Z
•Bj^pjB^ #^ *^¡ "aambop aod opipunjiQ — 'tuvq ajnüoipnu tuniSvÁug#282
•oaSa^; 'g pp scaaqu sb^ ug — '^J/3 tumvunpa tumSuAug'\^Z
•JBu:pd p ua ajjnao ísopauínq sapuaaB ua unuio^ — '¡uuvf^ /p;j;t/ ogatua^'QftZ
'soso^ajpad X sosouajB souajaaj^ — 'Hu}q sisuapiaajuoiu snonvQ'^^iz
•UOJJBU1I3
oidy '^ *^^ 'soaiipsBq soso^ajpad soduiBa ug —- 'q-tjj ('bov[) ttutuv tumdy'^IZ

•sajopapajp sns X JBuipd ya ua unuioa Xnj\^ — 'bov[ vuojfiSuoj ojaqjouaQ' HZ
'U9P&amp;JO bj ap aojg
'^ '^^ UBuipd p ua aisixa ísapuajB ua unuiog — 'q mutsstjjoiu vuaq^ouaQ"9¿2
•JBUIpd p
ua bjb^j *eoai]psBq sosoSajpad eoduisa ug — 'zunj/y mtmpouvd vuaqjouaQ*g¿2
•JBiupd p 8on^i)uoa soduiBa ug — 'qtuvq v^ooaput oaaqjouaQ'fiz
•SBJIJBJBJ SB| ap BpBlUBJUg '\ *^J 'SOXOJJB X SBpBUB3 Ua
Bptpunjip Xnj\[ — 'zunjy ('Suaud^) stsuapiaajuotu uva q suadau vamssnf-¿2
•sapqpa so^ ua X sozípnáaiiB sajB^nj ua unuiog — "ll^H^W í-133/001/ vavtssny'ZVZ
ap O||iuzBjn(j *^ #^j -sapqpa bo^ ap oujoj ug — oq DijoftSuoj vaDtssnf

�Hydrophyllaceae
297.Hyclrolea megapotamica Spreng. •— En los ceibales y arenales inundables.
298.Hydrolea spinosa L. — En los ceibales y en el borde de los sarandizales.
Borraginaceae
299.Heliotropium amplexicaule Vahl. — En campos contiguos al palmar.
300.Heliotropium elongatum Hoffm. — En el borde del monte del R. Negro.
Verbenaceae
301.Citharexylon montevidense (Spreng.) Moldenke. — Monte del R. Negro.
N. V. Tarumán espinoso.
302.Aloysia lycioides Cham. — Borde del monte del R. Negro. N. V. Cedrón
del monte, azarero.
303.Glandularia peruviana (L) Small. — En campos pedregosos. N. V. Marga
rita colorada.
304.Glandularia teñera (Spreng.) Cabrera. — En arenales del borde del palmar.
305.Glandularia tenuisecta (Briq.) Small. — Hallada en diversas localidades.
N. V. Margarita morada. Ocurre en el palmar.
306.Lantana montevidensis (Spreng.) Briq. — Hallada dentro del palmar; es
medianamente abundante.
307.Lippia alba (Mili.) N. E. Br. — Arenales próximos al R. Negro. N. V.
Salvia.
308.Lippio Arechavaletae Moldenke. — Ocurre dentro del palmar.
309.Lippia Morongii Ktze. — Hallada en campos pedregosos basálticos. Poco
común.
310.Phyla nodiflora (L) Grcene. — Común en determinadas localidades pró
ximas al R. Negro.
311.Verbena litoralis HBK. — En el monte del R. Negro.
Labiatae
312.Hyplis mutabilis (Rich.) Briq. — En el borde del monte del R. Negro y
en suelos basálticos. Muy común.
313.Hyptis fasciculata Benth. — En arenales próximos al palmar.
314.Ocimum carnosum Link &amp; Otto. — En el monte del R. Negro. N. V. Albahaca silvestre.
315.Salvia procurrens Benth. — En los ceibales y el monte del R. Negro. N. V.
Salvia rastrera.
316.Salvia uliginosa Benth. — Junto a afluentes del R. Negro, en pajonales.
317.Scutellaria racemosa Pers.- — En terrenos húmedos en torno de los ceibales.
Solanaceae 318.Bouchetia anómala (Miers) Loes. — Ocurre en el palmar y campos con
tiguos.
319.Nicotiana alata Link &amp; Otto. — En el borde del monte del R. Negro.
320.Nierembergia hippomanica Miers. — En los claros arenosos del monte del
R. Negro.
321.Petunia pubescens (Spreng.) R. E. Fr. — Abundante dentro del área del
palmar. No tenemos seguridad en la determinación de esta especie.
322.Petunia violácea Lindl. — Común en los arenales de la región, incluso
dentro del palmar.
323.Solanum flagellare Sendtn. — Entre la vegetación baja de los ceibales.
324.Solanum jasminoides Paxt. -— En el monte del R. Negro. N. V. Duraznillo
enredadera.
325.Solanum pseudocapsicum L. — En el borde del monte del R. Negro.
244 -

�U3 3)81X3 ÍS3JBU3JB SOJ U3 UllUIO^

MBUIJBd J3
'JQ ('UID'J) SapiOlJVUlJ m

•pXnX
"BX 'A 'N *OJ^3M "H FP a^UOUI F U3 — 'tiSo^ ("umq) vijofpif muodvAvj

soj us ajjnaQ — 'WA ^^o^ovij.vagvs wuviuaiDy^ ' lf

•8on8i)uoD
83JBU3JB soj us X jBiujBd \9 H3 nnrao[) — -}in^o^ C^U ~1S) ^asou vipjvtpi}j
•sosoSsjpsd sod
untuo^ — '
MBUqBd |3 U3
3)8ix3 ísosogojp^d soduiB3 ug — •tqaajyag '^p 'tuüt¡^ sapioiSuAua mxauog'f
'sop^uinq sajEuajB ug — 'tunya^ •^ ('J}JJ 'i) vijofnsayj vtpuvjuapjQ'Z^
•jBiujrd pp ojjuap usiquiB)
opuBpunqB '83[BH3JB so^ ug — 'tyoajyag ?$&gt; 'uivyQ snuüicnojjas snddnaüuji^^^'\^
•3)U0UI 3p O SIBd pp UJUIZBJ"
*A 'N "OJ^3^[ "^j pp 3)uoj^[ — 'jyaajifag ^p •m/di/^) sisnaAvnSnun vpwnonf)'Q^g
•oj8o^[ ^j jsp 3)iioui j3 u^ uimio1") — 'iipapp^ ^p 'luvy^y vyd^otuAjod mpoiQ"6
•opBjojo^ jpucjBg *^ *^[ 'unuioD Xnj\[ •oj83^[ -y pp X soXojjb sp sbí
-Bq snyuo us 'sajBqp^ ug — •tunyo^ -y¡ ('3uaj.d) smviqv¡3 snyjuopyda^'g^g

;sooi)jBSBq sosoSajpad sodiuÍB3 ug

j3p 3)uoui js ug — 'saa^¡ numjqod
-y jsp 3)uoui j^p opaoq p ug — 'saap^ vunipaacni vuaidipiQ

•sspqpo X sozjpB^suB sopns ug — 'Sadg sist/aíD^d vuvjnoiJtfj

*3)UOUI pp BUIBQ '\
*y jsp 3)uoui p ug — "J"Í7 Cuir&gt;HD) s^ptoiSajstjjoo ovioísojsAjq '
•o)b8 sp Bu^ *^ "^^ ^oa83^[ *y pp a^uoni p ug — mrj tina smSun vmouSig 'Z

•sspqpo soj sp sdJopapsjjR soj ug — 'tqaaiqo^ op 'tuoq^ saptotdAq vipotuaj^*jgg
UBUIJBd J3 U3
3]8ix3 '. sosou^jB eoudjjd) ug — 'jj 'g -y ('Suaid^) ststiapiaajuoiu viundoag'0
•sopsuinq 83jbu3jb ug — 'uiriQ (g) sisuapouoo viunuig'6Z
"sojsnXojJB 3p sbjjijo X sapqpj soj ug — *g vuvianuad vjoijdjq'Z
•JBUIJBd J3 U3 3Jjn3Q
-uotSsj bj jod Bpipunjip Xnj/^[ — -iqoaiqag vp 'moqj siuniuuioo mpitua^y• i^
•oj83^[ y
j^p sour,)nqu) sp sbjjijo sbj ug — •tqosiqag op 'iuvt(Q vjvauna vp^oqaoaQ'9Z
aBaoBUBjnqdojog

�Compositae
350.Acanthospermum hispidum DC. — En lugares arenosos; existe en el palmar.
351.Ambrosia scabra Hook. &amp; Arn. — En las orillas del R. Negro; también
en el palmar.
352.Ambrosia tenuifolia Spreng. — Muy difundida en la región. N. V. Altamisa.
353.Achyrocline satureioides (Lam.J DC. — Común en suelos arenosos y en el
palmar. N. V. Marcela.
354.Áster calendulaceus (Griseb.) O. Ktze. — Ocurre en el palmar y los are
nales contiguos.
355.Áster squamatus (Spreng.) Hier. — En terrenos húmedos, próximos al
palmar.
356.Aspilia moníevidensis (Spreng.) O. Ktze. — Indicada para diversas loca
lidades.%
357.Baccharis coridijolia DC. — En campos contiguos al palmar. N. V. Mío mío.
358.Baccharis melastomaefolia Hook. &amp; Arn. — En zonas de monte talado del
R. Negro.
359.Baccharis microcephala (Less.) DC. — En los ceibales y orillas de arroyuelos.
360.Baccharis phyteumoides (Less.) DC. — En los ceibales. Poco común.
361.Baccharis rufescens Spreng. — Bastante común en el área del palmar.
362.Baccharis trímera (Less.) DC. — Indicada para diversas localidades. N. V.
Carqueja.
363.Baecharidastrum argutum (Less.) Cabrera. — En los ceibales.
364.Baccharidastrum triplinervium (Less.) Cabrera. — En los ceibales y junto
al R. Negro.
365.Blainvillea biaristata DC. — En el monte del R. Negro. Común.
366.Calca uniflora Less. — En suelos pedregosos basálticos.
367.Carthamus lanatus L. — En suelos removidos, muy pastoreados o lugares
poblados. N. V. Cardo crespo.
368.Cynara cardunculus L. — En campos contiguos al palmar. N. V. Cardo de
Castilla.
369.Chaptalia exscapa (Pers.) Poepp. — En el monte del R. Negro.
370.Eclipta megapotamica (Spreng.) Sch. Bip. — En terrenos anegadizos, en
torno de los ceibales. Rara.
371.Eupatorium calyculatum Hook. &amp; Arn. — Común en los arenales del pal
mar.
372.Eupatorium buniifolium Hook. &amp; Arn. — Común a lo largo del borde ex
terior del monte del R. Negro. Existe en el palmar. N. V. Chirca.
373.Eupatorium commersonii (Cass.) Hier. — Hallado en diversas localidades.
374.Eupatorium hirsutum Hook. &amp; Arn. — Ocurre en el palmar y en el borde
externo del monte del R. Negro. N. V. Charrúa.
375.Eupatorium squarrulosum Hook. &amp; Arn. — Hallado en el palmar y cam
pos contiguos.
376.Erigeron sp. — Hallado en zonas taladas del monte del R. Negro.
377.Orthopappus angustijolius (Sw.) Gleason. — En los arenales contiguos al
palmar; rara dentro del área de éste.
378.Facelis retusa (Lam.) Sch. Bip. — En terrenos pedregosos basálticos.
379.Galinsoga ciliala S. F. Blake. — En el monte del R. Negro.
380.Gnaphalium cheironthifolium Lam. — En arenales del palmar y próximos
a él.
381.Gnaphalium gaudichaudianum DC. — En arenales próximos al palmar.
382.Gnaphalium falcatum Lam. — Ocurre en el palmar y en arenales contiguos.
383.Gnaphalium filagineum DC. — En terrenos pedregosos.
384.Gnaphalium spicatum Lam. — En terrenos anegadizos y ceibales.
385.Gnaphalium stachydifoHum Lam. — En campos arenosos. Raro en el palmar.
386.Gymnocoronis spilanthoides DC. — Común en cañadas y en los ceibales.
387.Hieracium commersonii Monn. — En campos algo arenosos. Poco común;
hallado en el palmar.
388.Micropsis involucrata (Lam.) Cabrera. — En campos pedregosos basálticos.
389.Mikania periplocifolia Hook &amp; Arn. — Monte del R. Negro.
- 246 -

�- ifZ -

•soappsBq soduxsa ua uruuo^ — 'saay acuauixj tunixpuvuajg
pp aiuoui pp ouaaixa apaog — '^oojj ?p "qiuag vipwaxpyi\op vuaApvfov^j '\f
*sapqpa soj ug — •tfjuaiin^j npuüuSai vxodsoqauAqg 'f\f

•sapqiaa so^ ug — 'jxpappg op 'tuvq^ tumjofmvpuvd tumSuAxg
•asauoSB^ #y A soub|[31
-8B3 *y jod JBuqBd p Bjd cpBDipuj — 'uiy 3p '3¡oo¡j wnjvuouoa

•jBinpd p sonSijuoo sapuajB ug — "ipiuag madnod nsowij^^
•bj33u BuiBg -^ -^ "oa33^[ ^^ pp ajuoj^ — •wwj vsoqiuAuoa

soduiBa ug — 'cinoag 'pag (zuocng) vsotas mjvjag
'sapqpa soj ua A 'jBuipd pp ap^oq p ug — 'uí^oug suapuajds vixnaÁaQ

Bpuappy
^j pp ajuoj^f — •v^adqwj ('tuy op '^oojj) ^axpaacnt SiuaoqoodAg
d ap eoduiBa ua ^pBjpjj — 'g vdvjtpiva oamvju^^
-ojjb ap sb[juo A sopauínq sajB8n| ug — 'uaag nuojSumuad
MBUI
-pd p ua ajsixa ísosouajt? souajja^ — •ja^ss^/^ (uajfvg) iijjoujo muatuxa^"^Q^
•oj8a^[ -g pp ajuoui pp apjoq p ug — ^g ^p -g sipwaiiqnj. muoiua^*0f^
•sapq
-pa so^ ua A sajqBpunuí sosouajB souajja) ug — "ssa^ sisuajvjd viuouua^*^Q^
•uuaajy -^ *^[ #jBUipd p ua ajuBpunqy 'u^paa tb\ ap sosouaiB so^
-ans 8O| ap saunuioa sbui snjuB[d sb^ ap eun sg — 'ssaq vjojfipnu muouia^'\0f
•sapqpa so^ ua A sozípBáauB souajja) ug — •ssa'j vjnptjm muouia^'oq^
UBUipd p souiixojd soduiBa ug — ^stuig vsonxajf muouia^'^
UBIU
•pd p EJBd BpBiouB ísosouajB sopns ua axiuoQ •— 'ssag vivuSoo viuonja^ *gg
•jBuipd pp B3jb pp ang ajJBd bj ua unuiO^ — ssag vpijjvd six^^ #¿gg
'JBUIpd p
ua Ba^a ísosouojb oSp sopns ua ^pBjpjj — 'Suaudg vjvjsumjinui maa%g ^gg
'JBUipd p
ua ajuspunqE ísosou^jb souaaaai ua unuio^ — 'JalH stsuauiaJiua viaajg *cgg
'aiuanaaaj sa apuop ^jBUipd p ua ojsixg 'sosoSaapad
A sosouaaB sajsSnj ua aaanaQ — "ssa^ fSuajdg) mopiuids onp¡af^awwog 'f6
•soappsBq 8ouaaaai ug — 'uqavj op ztng sipssas oaijog 'ggg
•jBuipd p
ua osnpui 'sosouaaB saaB3n¡ ua aiuanaaag — 'awpop^ fizjvajoj uojnoaojajj *2g
"(3Q uinjBSaiA -j =) •os9uo3b}j #y A sou
-B^pisB^ #y aod aBuipd p Ba^d BpBaipuj — "^Q sapxoxnaadopo uo\rvoaoiai¿ #^gg
•Baaang
"A 'K 'sopauínq saaB3n¡ ua unuio^) — mvxaiqv^ ('tuvj) sxpnj^vs oaqonjg #Qgg

�SVNIWVl
. f-

I.

��•sojaduiBd so^ jod SBpEuuojap o SBpBuipui uaaajBdB SBiupd SBunS^y
•uopEjjap ap oaapB[OA un apsap epcuioj 'boijo^ ap jBiupd pp ^i

•(Baifnj\[
ap jbuijbj) SBaipBjauíoj^uoa SBasiuajB
ap SB|)BJijiJ||is sbsbuí jod sopiáajojd
(uaAof oun) Abiuá. ap sajBjduiafa soq

ou p 'opuoj |B) Bnjjoj ap JBUipd p
ua Xbjb^Í sBuipd jod opBuuoj oajidu

���</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5431">
                <text>El Palmar de Porrúa : una reliquía botánica en el territorio uruguayo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5432">
                <text>CHEBATAROFF, Jorge </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5433">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Marzo 1960, Nº 18 : p. 207-256</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5434">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5435">
                <text>1960</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5436">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5437">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5438">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="501">
        <name>PALMARES</name>
      </tag>
      <tag tagId="502">
        <name>RIO NEGRO</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="464" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="712">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/6c97ae30bbb6274f916e830a5d3f5cbc.PDF</src>
        <authentication>f1a6630045f52e374e9d574aa967d25a</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5448">
                    <text>- uz eun b sounjsisB *oS.iBqui9 uis 'Bjoqy •Boi9^oa^ BjnjDiuisg bj 9p p^pto
•Bdo bj jod opnuaui b Bpiduiiujajm 'Bnurjuoosip Btsgod Bun
-0^ BUIAIQ BJ BpOJ U9 9A 9Ilb 4B0S8JUBp BOIJIJO tlS 9p JBJ9U98
J9p S9JIUIJJ SOJ U9 90OJ3 OlJ9p9U9g OUOI99B9J 'BUBUUUJ BÍÜBD 9p BI9U9I9
-IjnSUI Jod OSJBJBJ J9p BATS9jdx9 BUUOJ BJ 'BDTJ9od SOJBJ B O^OS *BpB8
-9d 4BUJ JBJJUO9U9 B JOU9UI B9IJU9 B^ 9p BI9U9pU9J B^9I9 BJJUO^
¿9[qej9in 89 uoioiurj
-9p JOd 9llb *O9I18JIU SISB^X9 ^9p BZipinq 9jdui9I8 U9I89jdx9 B^ 'S9U9S
•buii 9p oipaui jod ^^a b asopu^uíTxoade 4ozj9njs9 uod jcosnq b o
800ij9SO|Tj-ooiS9[09j 8Bui9[qoad sopBoqduioo 9p U9ion[os B[ aB^Bi^p b
8OpB9ip9p UBJS9 8OJUB9 Á 8OJUB9 91lb U9 ttB9I^UB9?í BUtl 9p BIS9Od B[
9J8I8UO9 9tlb Ug? ¿pBpiUIJJ^ B[ 9p BUOSJ9d BJ9DJ9J BJ UO9 *Z9A B^ B
91U9UIB9I1SIUI X ^nj99^9JUI 'BDIJTJU9pi 98 9Ilb 4pBpiJB9 B^ UO9 BOIJT^
-uapi 98 9tib jouib |9 9nb U9isnd sbui auau ou 9nb 'osibjb^ ^p Bisaod
BJ *S9nd 49J8T8UOO 9nb Ug? #BOJ9OB 9J 98 8BUI U9inb 89 9tlb 'OUBIj^lUl
-OJ\[ U9 nnB IU '90Ojg U9 TU STJOUBg 9(J U9 IU OpBjnittlOJ 9^U9UIBJBJD
B]S9 OU OTDinf 9)89 OJ9^ *BpBA9J9 8OU9UI X 9^U9^IUU9^UI SBUI Bl89Od
9p BJ OUIOO BpBJ9ptSUO9 BJ9I1J 9llb ODlSpj BU9g •^SBDIIUBO^, 89J^ 8BJ 9p
JBU9JJ9) SOU9UI BJ 'Bpnp UIS '89 OSJBJBg J9 .'U9iq BJOqy 'OUBIj8lUIOJ^[
B 99OJ^ 9p X 90OJ^ B BSBd SI^OUBg 9Q 9p 91lb OlOinf Un 89 9JUBQ
9p BJS9od BJJB SBUI BJ 9p í4pBpiJlS9JJ9l,, BSg 'OJ919 J9 U9 BJJ9I] BJ 9p Sof
-9JJ9J SOJUBi SOJ1O UO8 9nb 'S9U9^BUII SBSOJJIABJBUI SBJ 'SBJOpUBjnuinOB
'ojunfuoo jgp jbjsib b X aaSoo^j b opB¡3ijqo 9A 98 4ojs9 bjbií 'ojgd
'O0IJ9od J9J9BJB9 n8 9^U9I8 t4BUBlJBJt BJn^BJ91lJ BJ 9p BIJO^SIJJ,, ns U9
99Bq OJ OUIO9
OSIBJBg JB 9JU9UIBl99Jip B9J99B 98 OpUBnD 'SlJOUBg
9Q 9nb JI09p 9Tlb XBJJ 'BIS9od 9p 9JU9nj OUIOO ^upiSBd BJ B 8BUI UnB
X 'OJU91UIIJU9S JB 91U9UIB0lUn BZIJOJBA 9Ilb 'BOTJUBUIOJ B0ll9Od BJ 9p
B91JSIJ910BJB0 89 UpiDISOdBJJUOO BSg "OJJO JOd 'JTA9UIUI 9 BUI9J9 UpiO
•09JJ9d BJ 9p OUI9J 'OSJBJBg J9 X 'OpBJ im jod 'BJJ9IJ BJ B SBpB9dB
odui9ij un aod unB o '89JBU9JJ9J a^uauíBUjaja sbuijb 9p SBpBJtoui (ou
-OJBSjng X OUJ91JUJ 9J^U9 UpiOBJBdlUOO BUn U9 BJJBUUOJSUBJ1
98J9pu9^x9 gp^nd 4BjsijBnj99j9iui ojoquiis 'oidgauo^ un 9pq
u9iDBOi.j1uos.19d 'ojubj oj jod 'X u9iDD9jj9d 9p odi^9nbjB 'ziajB^g X
*BT89Od 9p BjnjB9JD OS9 aod X 'J9fnui 9nb 8OU9UI BpBU IU SBUI BpBU
X jgfniu 'BOsoouBjg 9J^U9 si^DUBg 9Q 9DBq onb u9iDBJBduioD bj ísop
SBJ^O SBJ B 91U9J^ BDI^9od pBpi8U9JUI JOU9UI n8 UtlUIOD JBnj I8BD 89
X 'BpBlU9UIOD X Bpi9J SOU9UI BJ 'S9JÍ SBJ 9p '89 ttBDIiUBD^ JJJ Bg

GADU D| ep DJOjp4GUU D| X OSjDJD^ |9p DJSGOd
UIVSS3^D aa imsvd

�revalorización más entusiasta y global. Eliot, poeta ante todo y, en
segundo término, crítico que se inspira en el pensamiento católico
actual, define a Dante como poeta metafísico. Y poesía metafísica es
la del Paraíso, mucho más que la del Infierno y del Purgatorio. En
Italia, el fervor actual de estudios sobre el Paraíso obedece, sin du
da, al predominio de la orientación católica en la vida cultural ita
liana. A pesar de ese fervor, no se ha dado aún una definición sa
tisfactoria de la poesía del Paraíso (ya que "poesía metafísica" no
es evidentemente una definición, ni precisa, ni completa, ni es, en
realidad, una definición de poesía, sino de contenido). Por otra par
te, el que a esta definición se ha aproximado más es un no-católico,
el marxista Sapegno, autor del más reciente comentario de la Divina
Comedia.
Es indudable que en el Paraíso faltan algunos de los aspectos
más vitales de las otras dos "cánticas": la dramaticidad del diálogo,
la humanidad de los personajes (la perfección no es humana), el
carácter concreto del paisaje, los contrastes de colores: la tierra y
el hombre, en una palabra. Hay de vez en cuando cierta aridez es
colástica.
Pero, aun en estos casos, el ardor del conocimiento se siente a
través del razonamiento lógico; el sentido épico de la batalla del
pensamiento y de la batalla por salvar la pureza moral (que "tenne
Lorenzo in su la grada") está como "calor de llama lejana" en cada
uno de los trozos llamados didascálicos, que nunca tienen el carácter
de la prosa versificada, diluida e incolora, de los rimadores didácticos
de la época, como Brunetto Latini. El ascetismo de la técnica difícil
que —como aspiración— Alfieri heredó de Dante en los umbrales
de la literatura italiana moderna, es la "grada" (parrilla) de San
Lorenzo, trasladada al terreno poético-moral (que es, para Dante, un
terreno único) 1. Hay una manera burda y empírica de comprobar
esta exigencia que Dante tiene consigo mismo: tradúzcase en prosa
el Tesoretto y se verá que el número de palabras disminuye, porque
en los versos las hay que obedecen a las necesidades de la rima. En
una traducción similar realizada sobre un terceto didascálico de la
Divina Comedia, en general, ese número aumenta, por la densidad
expresiva del original, que es a veces dura, pero siempre eficaz.
No es necesario desechar la definición crociana de poesía (in
tuición-expresión de un sentimiento, de un estado anímico irrepeti
blemente individual, unlversalizado por la fantasía), para alcanzar
la explicación de lo que hay de poético en esta exposición eminente
mente teológica, es decir, intelectualista, que es el Paraíso.
Creo que la expresión crítica más exacta para definir, subordi
nadamente al significado general del poema que todos conocen, la
poesía del Paraíso es poesía del entusiasmo intelectual. La gran aven
tura del espíritu, que culmina en el éxtasis, es relatada con el tono
y la intensidad épica del canto infernal de Ulises: es la aventura de
1 Para este aspecto del arte de Dante, véase el prefacio de E. Contini a su
edición de "Le rime" - Torino. Einaudi. 1946.
- 278 -

�•uopp p si3A anb uoa zapídsi b^ uoa BqBAajj sou oupj auuoj
•pp pp p3B Bnj3dj9d X ^BpB9JDUO3?J Bq "SOJIOSOA SpjBp^nb OUIOJ SOpB|fIABJBUI
ubi uojBpanb ou 4joj[iiju¿b oipiiA ctqBq as uosBf anb a9a p 'Bpinbpg bj b
uojb^3[¡ anb sosouop soq 'Bppuyjjoq asip as biib p anb sajuB 'Bjpnq luí opuBA
-jasuoa 'oiabu ousanA jbui bi[B r.\ BiJEq jBSjndun uaiq siapod 'p ap soujbi^bs uis
oaad 'inbB souiiaia pna pp 'sap^uB soy ap uBd p BiaBq sozjonjsa sojjsanA ouBid
-uiaj apsap siajsi^uip anb sojod sojjoso^ '^1JO^[ p usoipui aui SBsnp^[ SBAanu X
'opdy BjnS aui X cpos BAjauij\[ 'oijjoaaj as syuíBf ojjua anb ua BniáB ^g 'sopBiA
-Bjjxa siapanb Muí b auiopuaipjad 'osb^b anb bX 'Biaaiqs jbui b[ ua siejjui so ou
'SBJpjO SEJJSOI1A J3A B J9A[0A BJSBq pBSOjSaj 'BZUBAB OpUB]UB3 3nb 3ABU IUI Opi
•as siaqsq '^Bqanasa ap sosoasap 'uoiaBaasquia Biiuanbad ua anb 'sojjoso^,, z

^ío \i ouioo
BABJJOd 1190 OaS^l 9UUOJI9p pp
9199 BiiiacLiad 9 bib9jouoo B'^
•oopjiq OHBj J9piA uosbi^) opuBnb
'919JBJ IOA 9UIO9 UOJBJIUIUIB^ UOU
p ojBSSBd gqo isoiJO[S pn^)
•9pnS9 Biuoiu 9qo BnboBj b izuBuip
OOpS OIUI OpUBAJ9S 'OlSlABU OJ1SOA
gps oipj jgd ugq 9iaiod
'o[piBS U9IA U9S non bui 4inb is9aia
gpnb pp 'ípSuB qS^p UBd p odui9i J9d
llO0 lí ^18BZZFP 9lI0 ÍHDO(^ íJllB ÍA
•9SJQJ UBJlSOUIíp IUI 9SIIJ^[ 9AOIIU 9
'o[pdy tui9onpuoo 9 4Biids
:9SJO9 is uou pui Bi opu9jd oitqo
'I1IJJBUIS 9JS9JJBIUIJ 9UI OpU9pj9d
'9SJOJ 9q9 :oSBpd UI 919H9UI IA UOU
:iiq U18OA q J9p9AU b oibuioi
'BOJBA OpUBlUBO 9qO OU9[ OIUI p OJ19ip
liin^^S 4JBipOSBtp ISOJ9pi89p
'BDJBq BH9pp0ld UI 919IS 9qO IOA QM
:B9891UBp BIS9od B[ 9p 891UB1SUO0 8B{ 9p BUn BUIOSB 9llb B[ U9 'OSIBJ
-B^ pp JJ O1UB9 pp Oldpuud p 9ABU B^ 9p BJOJB19UI BJ 'UOTOBqoad
-uioo op ojdui9Í9 ouioo 'souiB^q 'souiifip 'oiuatw^oouoo jap vaid^
•(UOIDBZIJBUOIOBJ 9p OZJ9njS9 Un OpOl 89
pBpiUIJJL BJ 9p BUBlUIlSn^B BIJO91 B^) SBpB9J0 8B8O9 SBJ SBpOi BIOBq
SOIQ 9p JOUIB J9 A SOIQ BIOBq 8BJniB9J0 SBJ 9p JOUIB J9 BISBq 91U9UI
•JBUOIOBJ JBOIjdxO A J9pU91U9 9p BIBJ1 48BJJ9nq SnS OpU9in2l8 91U9UI9jq
-Bqojd X 4uiisn2y UBg ouioo 4u9inb 491ubq gp ouisioiisiui J9 aiuipp
9llb XBq 4S9JBUOI0BJ 891IUIJJ UOS 9Ilb 4891IUIIJ 8O189 9p OJ1U9Q 'UOlSaud
-xa vj ap A o^uaxwxaouoa \ap váida vj ap bibji 98 'ojio jg ug X osbo
Un U9 4OJ9^ *BIOBl2 BJ jod OpBUBdlUOOB 91U9IS 98 U9IIlb 4BUI9Od 118
gp jbjiu90 gCBuosogd 91ubq jg ug 49iubq ug Bjunui X 4pBpiuBiunq ns
9p OJ9UOI8Ijd 89SlJjq BIBd BSBOBJJ 9nb 4BUISIUI 18 9p BJJB SBUI UOZBJ BJ

�- I8S

-

tUI Op OAI)0BJ)B JO X BZOJJOq UBjS BJ JOd
sopssBdojqos uos 'oujopB BJBd jnz^ A B)Bjd 'ojo 'sojojj sbj SBpoj uoo BjopBjd X
oij 'sojuoia uis afeq onb oaoiu BouBjq A BqjB jo buiosb opu^no ouojos ojib 'jbui
jo jod sooojoa 'soiaeu sopsuBjB^uo 'joiub op SBjqBj^d X sojBffid op sojubo 'sojqou
ubos onb sopBiiUB sojojjBqBO X uozBjoo ojojuooBjd op jofnuí op Bzojjog,, g
"4tsojiosou souiBUBiso onb
oojo oX ouioo isb 'biuoiuoo osoiAniso sbjjo op Bun BpBO X joiub op ojduiois somos
-BjqBq ijjb X íbjuiojj ojouinu jo Bdnoo onb bj uoo 'BiSBq Buop b X buub^ Buop b
sojjosou uoo osoisnd ojooiqooq uonq jo onb j^ -sojunf jbjso op oosop jo bjoioojo
sou 'ojuouuBsuod ouisiui un jod sopsuiiuB ojduiois onb 'uoiq sojub ¡sbiuouijo)
X oduioii jbui ofBiA jo JBijnoijip UBJoipnd sou onb uis 'oiui jo X ofojuE ojjsonA
unSos osB^oq jbui jod 'so)uoia soj sopo) jod op^sjnduii 'onb 'oiabu un b sopBAOjj X
o)uoiuib)ubouo jod sopiáoo souiosonj oX X odBq X n) onb Bjoisinb 'opinQw f

A) Bis^od b^ ^p A joiub ^ap 'pBjsiuiB B| ap tto^uaiuiB^uBaua^ \a
U3 ¿•ldZtyl^ ajea 'oasap a^sa ajsisuoa ani&gt; ua? 'oaa^ •BpBjapisuoa ajuam
-^BqojS BasaiuBp Bisaod b^ ap oaijbuuoj opouad jap sajaa Anuí BiABpo^
Bisa '[iuaAnf jas jod 'anb ojauos aisa ap Bijoisxqajd bj ap aja^d jbui
-joj apand 'sbiu oqanuí A 'osa opoj^ *ttosojouiB ajBui jj,, BpBjnaij
ojSis jap (Baijaod Bzjanj uis anLun^) BpBaijtsjaA upiaisoduioa
Bun ojauos jap ajuanj ouioa opBjio Bq as A ojnjjy Xaj jap SBpua^aj ap
ojaia jap uijja^\[ oSbui jb ojaaiqaaq ja ua opiaouoaaj Bq as uaiquiB^
'ojduiafa ojjo sa oubuSiui
•^^) ub ap ajpSjo^ ap sasaui soj ap sojauos soj ap uoioaajoo B-q
s • • • Buuop biui bj ap
BzuaSBid bj a apBjjaq ubj bj bssb^
íijuauíBUJO utojjnzzB 'ojuaJB 'ojo
'ajoij iuSotp ojBjd a BnbaBtp bj3aij
'ijuaA Bzuas japuaas aAau BauBiq a
'ajoqjB^ jBdd^ opuBnb Buajas bijb
'i^uajjoa a^joj jbui ui iiiSaj rajopB
'ajouiB4p jbuoiSbj a ijjanBtp jbjubo
'ijuaS ubis aqa j^buijb uaijBABO a
ajoa ajua^^id ip Buuop ip Jjag
:odij ajsa ap uoiobíiuii Bun aiJBd Bjauíijd ns ua sa anb tjubojbab¡[)
ap ojauos un ^bjj 'SBpBuijaj A SBSouuaq sbsoo ajuauíajqBtuB Bjauínua
'soasap JBsajdxa ap ojxajajd ja uoa 'jopBaijisjaA ja anb ua 'BSoq ua
saauojua oiJBjajij ojaua^ 'jBzuaAOjd uazvjd jap uoiobjiuii bj —uaaip—
Biaunuap 44Bjaisinbw asa : sajuapaaajuB X sajuanj jbjio uajans ag

f ¡iou ouiuiajBS aqa opaja Jtuioo is
'Bjuajuoa assoj joj ip BunasBia a
'ajouiBtp aiduias jbuoiSbj lAinb a
'ajojBjuBaui ouonq ji assauod iou uoa
Bjuajj aj ap jauínu jns o4qa Bjjanb uoa
jod BiSBq buuoui a buub^ buuoui g

�ha estudiado el Dulce Estilo y su culminación en la Vita Nova de Dante,
sabe hasta qué punto estas tres palabras se identifican, en aquella época
y en aquel medio de "fieles de Amor". "Ragionar d'amore" era su lema
ideal, que, por su misma naturaleza, justificaba el empleo del romance
en las rimas).
Pero el sueño estilnovista queda atrás en la vida cultural de Dante,
aparentemente superado por severos estudios de carácter filosófico, por
la altiva participación en las luchas políticas, por los amores terrena
les y la poesía áspera de las rimas petrosas.
El destierro divide en dos partes casi inconmensurablemente dis
tintas la vida de Dante. Con la alegorización de la "Donna gentile" en
el Convivio, él trata de mantener en cambio la unidad de su obra, sin
poder evitar que los aspectos materiales de su existencia pesen mucho
más que antes en todo lo que escribe, ayudándolo a pasar penosamente
del ensueño estilnovista al realismo de la Comedia. El destierro es una
especie de naufragio, de esos en que uno no se muere, pero se queda
desamparado en playas desconocidas.
Y, si no como naufragio, como navegación penosa aparece en efec
to el destierro en la imaginación de Dante, en la principal de sus obras
escritas entre la "Vita nova" y la "Divina Comedia", es decir el "Convi
vio", que, como el "De Vulgari Eloquentia" en cierta forma paralelo a
él, ha quedado trunco. Vuelve esta vez la nave en un primer momento
como símbolo de vida material azarosa, consecuencia del destierro.
"Veramente io sonó stato legno senza vela e senza governo portato a diversi porti e foci e liti dal vento secco che
vapora la dolorosa povertá". (Convivio 1-3) 6
El Convivio es obra en prosa, que tiene un carácter filosófico y una
compleja justificación autobiográfica, de la que participa también la
alegorización de las dos primeras canciones en él contenidas y comen
tadas. Esto explica el significado autobiográfico externo con que está
empleada la imagen, dado que la poesía, la verdadera poesía de Dante
nunca es autobiográfica en ese sentido. Pero ya en el segundo libro del
"Convivio" (C. 1) la nave es otra.
"Lo tempo chiama e domanda la mia nave uscire di
porto: per che dirizzato l'artimone (la vela) della ragione all'óra (aura) del mió desiderio, entri in pelago
con isperanza di dolce cammino..." 7.
Este segundo trozo es más prosaico que el primero y está además
ensombrecido por la complicación de la alegoría medieval que vuelve
6"Verdaderamente he sido un navio sin vela ni timón, llevado a distintos
puertos y estuarios y orillas por el viento seco que emana de la dolorosa pobreza".
7"El tiempo llama y requiere que mi navio salga del puerto; para que,
enderezando la vela de la razón según la brisa de mi deseo, entre yo a la mar
abierta con esperanza de un dulce viaje...".

�*itP3P op^sue^ ¡a Biunjd Bjsa b ojijinbod un ajJBisaid oaamb 'soi|dub8 soj sopoj
aod jbcIbjjb siBfap so anb 'soa ap Bjjaoe 'opio aq saaaA sbijba ouioa 'ojad íb¡[¡jo
b{ ap sofaj sbui '3abu iui b ouiuisa ojio aináas auaiAuoa a¡ bX bjoi^b anb ojsand
'0U13 jouas iui 'SBJisanu sbuiu SBjsa ap opoi ^ap opBfap? auijaqsq Biaaa oj^,, 6
"(18"6¿ &gt;AA - IIAXX • oujajuj) tt---ajiBs
a¡ jai¡8oDDBJ b a¡aA aj jbjb^ /aqqajAop unasBia bao 'apsia biui ip /aiJBd B¡¡anb
ui ojuniá ipiA itu opucn^),, :BpB;B¡aa ouisiui ¡a jod oj^¡a{a}uo¡^ Bp opinQ ap BpiA
b¡ ua uaiq o — (LL'9L &gt;AA IA oi-ioiESanj) ítBjsaduiai ubj8 ui ojaiqaaou Bzuas
aABU/'ojjajso ajo^op ip 'bi¡bi¡ baj^s q,, :ojunsip sa aa^aBJBa ns saauoiua X 'so.iij
ou 'soaiioui sojio uoa 3abu b¡ ap ua^cuii b¡ buiosb ojaaja ug 8

:jsb Bzaiduia ^oíjojvSjti^^ ^p
Ia A *4tall9^s aI J9P9AH B,, ^uaij b^ ap sBUBJiua sb^ ap opi[es bi|
'sa^Biua^uí uoiOBjadsasap b^ ap 'pBpiaoaiB B[ ap 'jo^op ^ap sandsaQ
•4t8B0ijuBa9^ saa^ sb[ ap BjsiAOujijsaiiiiB sbui b[
—opjanaB ap UBjsa sopoj j^iLb á— sa anb 'oiuaijuj [a ua o[os —Biauau
-BdB ua anb a^uB[apB sbui souiajaA— aiuasnB '3abu b[ ap ua^euii Bjsa
ap pBpmuiiuoo B[ ua aaouoaaj B[ ouisiui aiuBQ Baui[ Bjs^ #Bauj[ Baui[
buisiui Bun ua 'BJopBaSa^ui a^uauia)UBsaaui 'BAijBnuijuoa souaui o sbui
ouis 'BapajijuB ou oaad 'b^jb[ BiauBjsip Bun ap bjbji as tui bjb^
•sisa^ujs 'uoxoB[duia^uoa B[ b omojaa '^oswavj^ ísisajjjuB 'sooiisiuiijub
Á sopBjnianaisa ajuauíesoiapod 'oiJojvSunj^ Á ((oujdjfuj^f ístsaj iiit
v)}jf,, B[ ua uoiaBuiui[na ns uoa B^s^uapBoap Á oiJBju
:jsb souaui o sbui BUBjnuiJOj as anb 'BiJB.ia}i[ Baxjaa[Bip Bun ap souiui
-aaj ua apiui as YoaoA/ 1PS dOlQ ]I,,) sauuog [JB3 ^J^d 'anb 'í(ipawi
~D,&gt; Bl B OI^S3 9DlnQ 19P BiouBjsip B[ sa bj^uo b^ ap
•6 o^ip oiboubjs o[ Buuad Bisanb b
oui[oaod un aiBjsajd ip tuiaaBid
'ouiaun iu^o b a^BiasB[ ia JBi[Sid aip
o^xpn aj[OA nid ioa ip oij j4i[ajad bui
íoji[ [Bp ¡Sun[ nid 'aABU biui b[ b
OUIUIUIB3 OJ1[B IBUUO 3U3IAUO0 IS ai[3
aassaui 'auna aa^sou ajsanb Bp
aassa ojin^ [ap sapaaa iui oj^
ap souiuiaai ua sBpBiaunua Á 's
-unua ajuauíBa^^a uB^sa Bapaod zaanpBiu ns ap auai) a^sa anb Biauaiauoa
B[ Á ajuBQ ap aia^d aod SBisiAoupjsa sauouBa so[ ap Á Biuip [ap upia^a
•adns B[ anb ua 'biojst^ Bp OU1^ b aiuBQ ap ojauos un '
-oaa O[aB0iqn ap pBj[naijip b[ ap aBsad b 'aBn[ ns inbB
•ouoj ap pBpxsuaiui BAisaaS
-oad B[ aod o[os opuBiaBA 'BiaBjiun ao^q as *8 ajuBQ b Bpiaajaa sa opu^na
i B[ 'sopoui sopo^ ap 'oiaiauo^ [ap ozoa^ ajsa ap aija^d y
•osiBaB^ [ap j[ [ap ttBaaBA opuBiu^a aqa,, 3abu Bajo B[ ap
sbui ajuapaaajuc sa '[Bnjiaídsa pBpi[Baa Bun b asaiaajaa aod 'ajuBQ
^p 3abu B[ [a ua oaad í ^oiatauo^^ [ap a[qBaapisuoa aia^d Bun BOBdo

�"Per correr miglior acque alza le vele
ormai la navicella del mió ingegno
che lascia ditro sé mar sí crudele" 10.
La metáfora tiene su explicación en el mismo verso, con un com
plemento de especificación que es un verdadero término de compa
ración disimulado: "la navicella del mió ingegno".
En la nave del Paraíso la comparación ha desaparecido; no subsiste
ni sobrentendida, ya que Dante siente dentro de sí, con un carácter
de evidencia más que de analogía, la aventura mística que se identifica
con el incesante esfuerzo de la inteligencia, como un viaje difícil por
un mar ignorado hacia una meta segura. Y hay en este epos de la aven
tura intelectual un entusiasmo casi físico, que se expresa naturalmente
en términos de navegación.
Pocos años antes de que Dante escribiera la Comedia, los herma
nos Vivaldi, genoveses, que habían querido "ir a ver" qué hab'a del
otro lado del Océano, más allá de las columnas de Hércules, se habían
perdido en aguas desconocidas. Dante no se perderá; está seguro de sí
mismo, de su estatura de poeta ("conducemi Apollo") y de pensador
("Minerva spira"); y, sobretodo, está seguro de la gracia. Pero Dante
mismo había estado a punto de perderse; de perderse como Francisca,
por su amor a la hermosura terrenal, amor que empieza en la "genti
leza" estilnovista y puede conducir al pecado; de perderse como Farinata o Hugolino por el orgullo político y los rencores municipales; de
perder su salvación eterna como Ulises perdió la vida del cuerpo, por
intentar la hazaña del conocimiento absoluto que sólo con la ayuda
de la gracia puede llevarse a buen término y no en la tierra sino en el
Paraíso (según Dante y según la doctrina católica). Y es así que el
canto de Ulises (Infierno XXVI) entra en la línea lírica que estamos
estudiando y su tono contribuye a demostrar el particularísimo carác
ter épico del Paraíso, en que la imagen de la nave culmina y termina.
Entre otras cosas, el hecho de que el canto de Ulises entre natural
mente en esta continuidad de la metáfora contribuye a probar el ca
rácter humanístico o —si queremos— prehumanístico de esta épica del
conocimiento. En efecto, la apasionada aventura de Ulises cantada en
el canto XXVI del Infierno constituye la expresión heroica del huma
nismo dantesco, mientras la melancolía viril de los grandes del Limbo
en el canto IV y la dulzura pensativa y acongojada de la figura de
Virgilio a lo largo de las dos primeras "cánticas", constituyen su ex
presión elegiaca. Dante queda ajeno al espíritu belicoso medieval como
se expresa poéticamente, pongamos, en la Chanson de Roland: su épica
es burguesa (en el sentido de antifeudal, de no aristocrática) y de tipo
prehumanístico. Cuando, terminada la época de los precursores, el hu
manismo dominará en el mundo de la cultura, del arte y hasta de la
vida política, su aspecto heroico será dado no por las guerras de Italia,

10 "Para recorrer mejores aguas levanta ya las velas el pequeño navio de
mi ingenio, que deja tras de sí un mar tan cruel".
- 284 -

�- 988 ij tons ij cmáos ajoaj^tAop
aaoj BjjanbB b OUIUIIU9A opuBnb
a iqaaaA uiBABja lu^Bduioa ta oj
•BuBq oujojui 9jbui janb aqa 9-ijjbj a
'tpjBg tap ^[osij a 'oaaojjoj^[ jau uij
B[ uijui ipiA ojj[b^ a oqj un^
inj non [BtiB Bjjsp Bjoiaaid
BUBduioo B[[anb uoa a 'ouSa[ un uoo [os
ajBui oj[B^ jad aui istuí bui
^ap a xuBuin izia ^pp a
'ojjadsa opuoui [ap jtuaAip b tqqajtqa
ajopjBj aui Bp ojjuap jaiod jaauíA
q jbj ado[auaíj BaAop ^nb o[
ajouiB ojiqap \i au 'ajpBd oiqaaaA ^p
B)aid B[ au 'oq^ij ip Bzzaa^op au
assBuiou b^ Bau^ js aqa Buiud
b ossaad B[ ouub untp nid aui
assBJjos aqa 'aají^) Bp t^jBdip iui
^, :asstp a 'iJonj xp aooA o
aqa Biiáuq b^ assoj auioa
*opuBuaiu b^ a Bnb buiio bj tpux
íboiibjjb ojuaA ina Bjjanb auioa jnd
'opuBJouuoui isjBjjoja b oiauxuioa
B3IJUB BUIUIBIJ BJjap OUJO3 JOIÍjIjBUI O^

#AA) *íPín^ lou ^1JÍA aH BJJO nou
'oijSos uouj4qa ousjjjb ouSaSui oj njd a
'ipiA oitqa oía b ajuaui bj ozzijp opusnb
oijSopij iui bjo a 'isjop iui

: biubjj
ns ua oun Bp^a soqnao 'sajopBUB^ua soj ap oSiisBa ja Bjjsanuí sou anb
'oujaijuj jap J^VXX 1ubd 19P ^sajajui sou anb ajaud bj
ap oiBjaj jb Biuajuí uoisaqoa Biaaj Bun Bp anb bui
-siui bj 'Barda upisuaj ap osjaA un 'oaBiSaja o^u^a ajsa ua 'sa ^ *pBpanS
-i^UB bj ap SBjaod sapusaS soj b a^uajj asopuBJiuoaua 'oujaijuj jap ^j
ja ua ajuBQ aaip '4tojjBsatui ossais aui ui ijjapaA ip ^,, 'jop^aja Á oAiiia
-sou^oa ozaanjsa uaiquiBj sa anb 'Bjsaod bj ap oaxda o^uaiiur^uas ja uoa
8}ubq ua saaaA b apunjuoa as 'zaA bj b jop^aja Á. OAi^asou^oa ozjanj
-sa jap 'jiaap sa 'ojuoiuwsuad pp X umonSnsaam rt\ ap váida Bis^
•ojjo aod ounjg ouBpjoi^ X jaAjag janSij^ ap
SBjanSoq sbj X opBj un jod soaijBjSoaS soiuaiuiiaqnasap soj jod ouis

�acció che Puom piú oltre non si metta:
dalla man destra mi lasciai Sibilia,
dall'altra giá m'avea lasciata Setta.
"O frati", dissi, "che per cento milia
perigli siete giunti all'occidente,
a questa tanto picciola vigilia
de' nostri sensi ch'é del rimanente,
non vogliate negar l'esperienza,
dietro al sol, del mondo senza gente.
Considérate la vostra semenza:
fatti non foste a viver come bruti,
ma per seguir virtute e conoscenza".
Li miei compagni fec'io sí aguti,
con questa orazion picciola, al cammino,
che a pena poseía li avrei ritenuti;
e volta nostra poppa nel mattino,
dei remi facemmo ali al folie voló,
sempre acquistando dal lato mancino.
Tutte le stelle giá dell'altro polo
vedea la notte, e'l nostro tanto basso,
che non surgea fuor del marin suolo.
Cinque volte racceso e tante casso
lo lume era di sotto dalla luna,
poi ch'entrati eravam nell'alto passo,
quando n'apparve una montagna, bruna
per la distanza, e parvenú alta tanto,
quanto veduta non avea alcuna.
Noi ci allegrammo, e tostó tornó in pianto;
che della nova térra un turbo nacque,
e percosse del legno il primo canto.
Tre volte il fe' girar con tutte l'acque;
alia quarta levar la poppa in suso,
e la prora iré in giú, com'altrui piaeque,
infin che '1 mar fu sopra noi rinchiuso" 1X
(vv. 85-142)

11 "Entonces sentí dolor y ahora vuelvo a sentirlo cuando dirijo la memoria
a lo que vi, y freno mi ingenio más que de costumbre para que no corra sin la
guía de la virtud... El mayor cuerno de la llama antigua comenzó a sacudirse
murmurando bien como llama que el viento agita; luego moviendo su punta
como si fuese la lengua al hablar, logró emitir la voz y dijo: "Cuando me despedí
de Circe, que me mantuvo apartado más de un año allá cerca de Gaeta, antes
que Eneas le pusiese ese nombre, ni la dulzura del hijo, ni la piedad por el
- 286 -

�- ¿88 •88s ¿81 *&lt;í ^ Oí^
'ZS61 'sa-niaj sayyaq saq 'sjjbj (í(uojjod^ • aaiaui^^^ :attiDQn 'piBiBg auuoA^ 8t
•88s 06Z d \PUJL^^UL, I "IoA 'SS6I 'BHGII
Bq 'azuaii^ 'ouSadBg '^y ip Bjna b 'í(mp3nnuoQ ^q wjtt 'jiaiq8jjy ^iubq LX
•88s s "d 'xt¡()l 'luosuBg 'azuaiiq tt¿ipsajuop jpms 9nQ,, 'juiqnq ojjbj\[ 9I
•ajuauíyBJO cpnsajdxa uoiuidQ st
•88s ¿81 "d 't(oujofujtj j qA '0^61 'juosuBg - azuajjq - oubijS
-iuioj\[ oijiuy Bp eiBjuauíuioa tmpauiuio^ rntiaiQ qJf 'jjaiqáijy ajuBQ fl
"Z6 * 16 'dd '8t"6I Bzjaj^q 'jiBg 'u3juoq íp visaod vjn - aaoj^ ojjapauog ET
d
'lJB3 \ppoixaoipa\u vunijno vj a ajunQt) "IP-ib^j ounjg Zl
•&lt;4jbjj33 b oqanA oqnq as sojjosou ajqos
jbui \o anb B^SBq 'osinb uainSjy ouioa 'ofBqB Bianq BOJd b^ jipunq Á. 'BqujB
Bia^q Bdod b^ jrjuB\a^ oziq a^ 'BjjBna B^ ísnnSn siq SBpoj uoa BjjanA JBp oziq
oj sajaA sajj^ 'ojabu pp BjsuB Bjauíud v.\ oad[o8 A ouigaqjo) un opcu Bjaaq
BAanu B^ ap anb bA íojuBg ua ^aoaj as Bu8ap Bajsanu ojund p A souiBjSap sou
sojjoso^ *bjjo eunáuiu ojsia BiqBq ou ouioa Bip ub; opajBd aui A BiauBisip v\
jod bjiijso bubiuoui cun oíaajBdB sou as opucna 'Bjn^uaAB {bjbj bj ua opcjjua
souiBiqEq anb sandsap 'Bimj tq ap ofBqap znj B| opBjaoq BiqBq as sbiubi sbj^o A
opipuajd BiqBq as saaaA oaui^) "buijeiu aiaipadns B[ ap b^ BqnuiosB ou anb ofBq
ubi oajsanu p A 'aqaou ap bi^a opd ojsando pp vA SB^pj^sa sb^ s^poj^
•opaainbzi opB^ pp opuaijjoj aaduiais
'ojanA opBao[B p BJBd sbjb souipiq souioj so¡ ap 'bububui b| Bp^q Bdod Bj^sanu
BjpnA 'j( íopiuajaj Buqsq so^ 'o8anj 'sBuad SBjnp b anb 'afciA p 'Buanbad u^pB^
-joqxa Bjsa uoa 'sopipiaap aiuauíaiuaipjB ubi o^ aaxq so^ sojauBduioa siui y
*(4O)uaiiuiaouoa pp A pnj.iiA b¡ ap sod ua ji caed ouis 'sojnjq oiuoa jiaia caed
spisinj ou soqaaq :ua8uo ojjsanA ua pBsuaj *a^ua8 uis opunuí yap Biauauadxa cy
'yos ye opuaináis 'jB3au siBjanb ou 'Bpanb sou anb sopiiuas soajsanu ap ciyiáiA
aAajq ubj Bisa b 'a^uapiaao yB opBSayy siaqBiy sojSiyad yiiu uata ap saABJj b anb
—afip— souBiujaq Qm *cina^) opBfap BiqBq bX opBy ojio yap 'ByyiAag afap Bqaa^ap
By b :ba9jjb as ou sofay syui ajquioq ya anb Bjed sopjBn8saj sns oajBiu sayna
-jayy apuop Biyaaj^sa Bjnpcaoquiasap ByyanbB c souiB8ayy opuBna 'sopae; X sofaiA
souiBja sojauEdiuoa soy X o^ 'BUEq jopapajys jbui yanbB anb SBiuap soy X 'sopjBg
soy ap Bysi By X soaanjjnj\[ Bjscq 'cucdsg BjsBq ja bjjo X bjjijo buq '^uop
-ucqB aui ou anb sojauBdiuoa ap odnj8 ouanbad yanbB uoa X ojabu un uoa ojos
'ojjajqc jbui ojp ya ua aiuaiui aui anb ouis ¡jojba ns ap X ajquioq yap sojaiA
soy ap X opunuí yap Bjauajjadxa jjjjnbpB jod jjuas oX anb jopjB ya jui ap ojjuap
uojaipnd jojiioa ^adoyauag b ziyaj Jaasq Bjqap anb jouib opiqap ya iu 'ajpcd ofaiA
soiqns Á saojaif soy b anb By ^od ^ozbj buisiui By jod yt?i^j sa ajojjsByBa B^^
•oxiBUinq oy Buiuiyna anb By na 'ooiajauíoad odij ap BOioiaq B^saS Bun
^oasajnBp oijajtja ouisiui ya unSas ajduiais 'sa '8T pjBjsg auuox^ a Lx ou
-^adBg '9T yuiqn^ BJBd i uoiaiund Bpnf By BajjBOB anb 'yBuiSiJO op^aad
yap noiaBnmauoa Bun tsbo 'oyynSjo ap opBoad un 'ajuBQ BJBd 'sa sasxyjQy
ap aÍBiA ya 'ST luiaBjaaj^ Á fl ouBiySiuioy^ 'EI aaoj^ 'ETxpjBjsj
-ubq ap oiuaxuiBsuad yap sopipaABaiuoa sojund soy sopoi isb^
b BSayy anb uoisnasip Bun 'sasiyj^ ap oiubo yap o^isodoad b '
•buisiui By sa aiuBQ ap BAiiaa^B u
By A ísaaiBJ sbuisiui SBy uauary (^^'T'IAXX "JUI 44OSnÍHTJ íou
nj jbui yi aqa uijuí,,) sasiyj^ ap BipaBJ^ By Á (Sf^AI *JUI 'ttoísíP ^í oxu
-3AIA auiads bzubs aqo,,) oíIí^ji^ ^p BiyoauByaui By 'opuoj ya ug 'biobjS
By ap BpnXB By BiyBj ay anbjod apjaid as oiad 'aiuBQ ap osyndun ya
sa opBJOu8i oy Bia^q sasiyg ap osynduii ya —yBuoiSBd isbo 'BpBuoisBdB
BtSoyoaj ap bíbjj as— ooiSoyoaj 'aofaui 'o 'OAijBynaadsa ouajjaj ug
•osiBJBg yap jj ya ua t4BajBA opuBiu^a^, 'ajuBQ uoo 'anb buisiui sy sa sas
"ílíl 9P aABU Bl 'oayiaod ouajjaj ua anb ap Bpnp ^^q ou anb

�antiguos les está vedado el Paraíso (de ahí su carácter intensamente
trágico), pero de ninguna manera es un castigo, ni amengua la admira
ción que todo acto heroico suscita en nosotros. Ahora hien: esta última
tesis se ve muy reforzada si vinculamos el canto de Ulises con la me
táfora de la nave por un lado y por otro con el problema de la respon
sabilidad y punibilidad de los justos anteriores a Cristo por el hecho
de no haber tenido la fe, problema cuyo carácter dramático en Dante,
en el prehumanismo de Dante, ha sido llevado a la luz plena de la dis
cusión por Yvonne Batard en el libro citado. En este caso adquiere un
valor particularmente sugestivo (y acaso haya que desecharla justa
mente por eso) la variante: "e nuove Muse mi dimostran l'Orse" en
cambio de nove. (Par. II v. 9).
El orgullo de ser, no superhombres, sino hombres (tan pequeñas
cosas con una potencia interior tan grande), encarnado en Ulises, y la
conciencia del valor creativo de la inteligencia humana y de la poesía
("Minerva spira e conducemi Apollo") —que va de la íntima exalta
ción del canto IV del Infierno hasta el Paraíso donde se traduce en la
nave "che cantando varea"— llegan a identificarse en el plano lógico,
pero mucho más en el plano lírico. La metáfora de la nave es uno
de los ejemplos principales de la unidad tonal de la Divina Comedia
y aun de toda la obra poética de Dante. Hay en ella un carácter constan
te (el épico) y una progresiva intensificación, una cada vez más am
plia solemnidad, una cada vez mayor y más altiva autoconciencia. Aun
este "crescendo" es autoconsciente ("lo mi credea del tutto esser partito. ..") ¿Dónde quedan, frente a esta cálida seguridad del camino re
corrido y de la meta, el plazer provenzal como punto de partida formal
(Contini), y el "Mar Amoroso" como punto de partida temático
(Figurelli), para el primer soneto dedicado a la nave?
El vuelo de Ulises es locura, porque Ulises no posee la gracia (y
Dante, al principio del canto, se da a sí mismo un aviso de pruden
cia para no incurrir en el mismo riesgo: "e piú l'ingegno affreno
ch.'io non soglio, perché non corra che virtú nol guidi", donde la
virtud es sin duda la virtud natural y humana, que Ulises no tuvo
en cuenta al engañar a los troyanos — y por eso, por mal uso de su
inteligencia, está en el bajo infierno y no por su hazaña oceánica —
pero, referida a Dante, abarca también las virtudes teologales que no
se tienen sin la gracia); es objetivamente locura, pero no pecado;
es heroísmo en que inteligencia y virtud humana convergen. El deseo
de saciar "la perpetua e concreata sete" de saber es el mismo en
Ulises y en Dante; pero en el primero lleva a la tragedia, porque es
sed puramente humana; en Dante, con la ayuda de la gracia, la sed
de saber se identifica con la sed de Paraíso, y veremos pronto que
el Paraíso es para Dante el reposo — inalcanzable en la tierra —
dado por el conocimiento de lo absoluto.
Como la locura del Quijote, la locura de Ulises ("il folie voló")
es estéticamente poesía, moralmente libertad, ese libre albedrío hu
mano cuyo valor Dante sentía en sí como soberanía de sí mismo
("perch'io te sopra te corono e mitrio", Purg. XXVII - v. 142) y
que, para él, es, con la ayuda desde lo alto, el encaminamiento a la
- 288 -

�- 6SS ,, :bjojjb 'opuBna ua zoa ap 'X osibjb^ ja opoj ua (asjapuai
-uaajqos apand BaojBjaui Bun is) Bpipuajuaajqos Bisa ojad 'bijb sbui
uoisaadxa ns osibjb^ jap jg ja na booi 3abu bj ap BJOjBjaui Bq
•ojaqjuoa X uoiaB^uaj oiuod aiuauíB^snf Bjsaod ap ttJopBj
-idsui oaijoui^ sa ajuBQ ua ouisiojjaAB ja anb Jiaap BJBd ouis Bjoq^
jbjiuo souiapod ou ouajja^ ajsa y *a}UBQ ap ouisíojj3ab jap Biuajq
-ojd {a a8jns anb bX 'bijosojij b[ ap ^a 'Bjja b ouafB ouajja^ un booj
Bisaod bj ap umaBjajdaajuí bj mby *(j^ *a - IAXX *Jul) ' "ouaajjB
ouSaSuij nid g,, (g #a - uj "San^) ((vmb ye 'ijuaS auBuin 'aiuajuoa
^J^ig,, : SBiauajaaApBojnB sb[ ap jssad b 'vmb yay b[[b sbui ji b ajuaui
-a^qijstsajji BqBAaq o[ anb 'BOtjsjUBUinq uoiDBiuaj ^uos^ad ns jod
uatquiB^ outs 'Biaijsnf b[ ap ^Ban^Bu opijuas ns aod ojos ou opBzip
-^^B 'sopa jod Bijuas anb BpBuoisBdB uoiaBJTiupB bj X ouBBd opunuí
jap sojsnf soj BJBd BUJtaja Buapuoa bj ap upia^idaoB bj aj^ua —^jop
-B^uauíaoiB X oqansaj ou— ojoijjuoo ja ajuBQ ua is Bpanb íBjfaaaq
BunSuiu ajuBQ aod sasijQ ap ouisioaaq jap uoiaBijBxa Bisa ua X^q o^[
•itipjBiánq a is¡bj xap q8,, ap bj ouins oj b ouis 'soiq sp oubui bj bi^a ou
sasijQ ajquioq ja sajBna sbj ap SBJjap 'BzajBanjBU bj ap SBanaso SBzaanj
SBj b ajuajj aaquioq jap Biauaiod bj jBjuauínB aod ozjanjsa janb^
*ojuatuiioouoa ap pas zBpnB BjjanbB aBjjBxa ajuBQ b a^xiujed aj anb
bj aiuaaoui bioubjou8i Bjsa sg 'BSajaS BipaSBjj bj ua opBjj ja auai^
anb Bsouaisiui X auuiajos Bzjanj buisiui bj pBpijtqBjiAaui BjjanbB b
Bp aj anb bidubjouSi B^sa sg 'ajuaoom bioubjou^i Bun ap X ajqBJiuipB
BiaBpiiB Bun ap ojiijj ja anb sbui sa ou oiSBjjnBU jg *ou sasijg X uoia
-iqiqojd bj Bjoouoa ajtiBQ "aiixuij jap bjjb sbui aÍBtA ja uoa opBAOuaj
ojiaqBq aod oSijsbo 'ipjBiy^ Baaisinb ouioa 'ou X jbui^ijo op^aad jap
'sand 'Biauanoasuoa 'sasijjq ap ^Cbia ja Buiuiaaj anb ua ajojjsB^BO bj
ap pBpxjiqBjiAaut bj iqB ap íBAg X UBpy ap opBaad ja apsap sajB^aoui
soj b Bp^paA upiSaj Bun Baa jBuaxia^ osiBjBg jap bub^uoui Bg
'(f\-\ "AA-JJ #^Bg) u' ' ' Ol^lABU OJJSOA 3JBS OJJB^
jad uaq ajaiod jajjoui,, ^aiuBjapB sbui 4X (5 "a-jj '^Bg) t4# • • oSBjad
ui ajanaux ia uouh uod (OOX 'a"IAXX Jul) ttlJ9dB aaeui ojjbj
jad aiu isiui a?, uaiqíuBj asajBdiuo^ *ojuijsip sa aaBjuasap ja ojps
í (oujaijuj jap 11 ojubd ja as^aA rojjaoBq ap sajuB uoiobjioba ap ajuBj
-sui un opiuaj Bq ajuBQ X) ajiuijj ja JBjqanb opBjuajuí u^q soquiB
ípBpimaja bj ua X pBpisuauíui bj ua sojund uos soquiy "BiuaGd ns ap
aÍBuosjad ouioa ouisiui is b Baja as X ajuais as anb 'ajuBQ ap upia
-bui^buii bj X sasijrj ap opjanaaj ja Buajj 'ajquioq jap BUBiunqajqos
BiaBpnB bj ap SBjjanq sbj opuBjjoq Bjjaia as anb buijbui aiaipadns Bg
"(SI " II "aBcl) u9^n8a bujojij aqa Bnba^jjB izuBUip,^ —jopBZBuauíB
oSjb o jad— opioBjd ja uoa (^^j "A"I\XX "Iul) t4osníHDíJ íou BJ(^os
nj jbui ji aqa utjui^^ odiSbjj ja asajBduiog 'uoiaBJídsui ap pBpijuapi
bj UBiounuap anb 'sBTJBjunjoAui ajuauíajqBqojd 'sajBuoj SBiauapuod
•saajoa SBuanbad Xbjj 'opyaouoasap oj ua jBjjauad jod ozaanjsa ns ua
BUIJB jap 3ABU 'BJSSod BJ ap 3ABU 'OJUatUIiaOUOO jap aABU '3ABU BUI
-siui bj uaiq sa 'uo^buii bj ap oaiiaod ouajjaj ja ug -Bisaod ns b ou X
Biuaod jap — BaiSpjoaj 'jofaui 'o — BaiSpj Bjnjonjjsa bj b aaauajjad
'oájsquia uis 'opBSajSB ajsg *BiaBj8 bj jod BpBpnXB sasijg ap 3abu bj
ouioa Bpiuijap jas apand osjbjb&lt;j jap jj jap 3abu bj osa

�pileggio da piccola barca quel che fendendo va l'ardita prora..."
(Par. XXIII -vv. 67-68).
La navegación triunfal por el agua que "giammai non si corsé"
es la imagen sintética de esta épica del conocimiento y de la explo
ración, cuyo motor es la sed de la verdad absoluta, es decir, para
Dante, la sed de Paraíso. Pero este impulso épico está difundido en
toda la "cántica" y en él consiste la definición de su especialísima
poesía.
Impulso épico implica combate; y el combate del intelecto es la
duda. Hay, pues, en el Paraíso, una épica de la duda, sentida como
tormento y como gloria del hombre en cuanto hombre:
"Yo veggio ben che giammai non si sazia
nostro intelletto, se'l ver non lo illustra
di fuor dal qual nessun vero si spazia.
Posasi in esso come fera in lustra,
tostó che giunto l'ha; e giugner pollo:
se non, ciascun disio sarebbe frustra.
Nasce per quello, a guisa di rampollo,
a pié del vero il dubbio; ed é natura
ch' al sommo pinge noi di eolio in eolio" 19.
(Par. IV-vv. 124-132)
Esa sed de verdad, que jamás se sacia en la tierra, hace que a
toda solución parcial conquistada le siga una duda ulterior que exige
nuevos esfuerzos y nuevas conquistas. También esta vez el férvido
trabajo del pensamiento es sentido en términos de esfuerzo físico,
pero ahora se trata del esfuerzo ascensión al del alpinista que, alcan
zada una cumbre, ve siempre delante de sí una cumbre más alta, que
se convierte en su nueva meta. Esa tensión constante del hombre
hacia la verdad absoluta es la sustancia misma de la épica dantesca,
que canta una batalla cuya victoria para el poeta está en la muerte
corpórea y en la vida eterna del espíritu fuera del tiempo. En la
tierra, todas las victorias del pensamiento son parciales, pero unas
tras otras marcan un camino en ascenso que conoce angustias e ilu
minaciones y lleva a la victoria definitiva y al descanso en el Paraíso
con el conocimiento de la única verdad —la verdad absoluta— fuente
de las verdades particulares. El hombre puede alcanzar lo absoluto
(parece que Dante lo afirmara para tranquilizarse a sí mismo, para

19 "Yo veo bien que jamás se sacia nuestro intelecto, si no lo ilumina aquella
verdad, fuera de cuyos límites ninguna verdad se extiende. En ella descansa
como una fiera en su cueva, una vez que la ha alcanzado; y puede alcanzarla,
ya que, de otro modo, todo deseo sería inútil. Nace por ese deseo, como nuevo
brote, al pie de la verdad la duda; y es nuestra naturaleza misma la que así nos
impulsa, de colina en colina, hacia lo más alto".
- 290 -

�- I6S

-

•sopijn^sip
seui so^^odsn soj ap uopunj ua jnqojS uoiaiuijap nun Biiuuad anb ajutuiuuop
cun jEJjuoaua ap eibji as jnbu o.iaj '(UW o jubo) opEjapisuoa ajuauíEaijsiuoáE
ojjaijsap ja A (\\ o^uea p asua^ sapiaos sauoiauaAuoa sb[ EJ]uoa X ouisiui
oáisuoa ajquioq jap B!|an[ otuoa BpB^uBJ) pBpmiBS bj 'ojduiofa jod íosjbjbj p ua
soaida soaijoui sojjo 'aiuauíBpBjsiB 'Xsq anb jBAjasqo ouBsaaauui isea Buag os

ap 'opBj un jod uotauapaj ap ozjanjsa ns ua
-nq bj ap ojoquas ouioa a^uBQ ap BjjBiBq b[ sa ou bX :oaida ap oi^[B is
ua auai^ Bjojjap v\ b asaBu^isaj ou apa X zaA bjjo X Bun pB^[naT^ip
B[ bjuojjb ojad ía^qBpui o[ ap uoistuisubjí b^ jbj^o^ BJBd ajuajoduii
Bsaijuoa as ajuBQ X BpBjiuiq sa aaquioq pp BAisaadxa Bzjanj Bq
•oa^siui opB^a a;sa ap BpBnaap^ uoisajdxa tb^ b outs '(ooijstui
opBjsa un sa anb 'Bjaaiip u^iaB^duiaiuoa b^ o^^s ajambaj '[buij p 'anb
oaad 'aiuBQ ur^^as 'jBaaaoB sou^aaBq uapand SBpnp sb^ ap Buap^a B[ X
ojuaiuiBUozBJ p anb B[ b) pBpjaA B[ ap Bpanbsnq b[ b bX BaqdB as ou
'osjbjb^ pp a^JBd BpunSas B[ ua 'sand 'pnjaapjuí ozjanjsa asg
•0_ pn^apjuí ozjanjsa [ap Bisaod jas ap JBfap ms 'oajjduig p
BiaBq uapuapsB ajuBQ X zxjjBag anb Bpipaui b opiua^uoa ap BiquiBO
'oapsiui ojaadsB ns anb opunjojd X ajuappa sbui oqanuí sa X tt
-ubd^ bjaojaj bj ua Buiuqno anb 'Bipaiuo^ bj ap oaida ojaadsB jg
•Baiojaq uoxsuaj bj anb
sa^uB zijaj oiuaiuiBÍEjaj ja 'ozjanjsa ja anb sajuB osucasap ja aaaj^dB X
ajjaiAui as [BjnjBU uapjo ja osa jog 'osuBasap ja anb sbui ozjanjsa ja
'buojoia bj anb sbui Bijanj bj bdijijojS anb 'ojaajai ouiiqn ja ua sand
Bjsa sosjaA aAanu so^sa ap Baida 44sia9, Bg 'aiuauíBOiisiuoSB o^uaiui
•Bsuad jap osaaojd ja aqiauoa X (oíaijdns jap oXnq ou anb ozuaj
•og *g jod o oSanj ja ua oubui bj auanuBiu a^uauiBiJEjunjoA anb bjoa
-aag -j^[ jod opBjuasajdaj 'sand 'Bjsa J^api ns i ¿g - 8 *aa - ^i
'osiBJBg rasBa,^) a^janj biujb un X jopBqanj un sa a^uBQ 'Bounu
-BjdB uis bj^o bj b Bpnp Bun ap BSBd anb oiuaiuiBsuad jap JJjqaj
-bjj jb ojajBJBd sa Biauajojg ap Bjanj opBzjoj JBapunqBBA janbB X
'jBTjaiBiu oj^s sa ou ojjaijsap jap BjisnSuB Bg *BAano bj ua ouans ja
4(S8 "A' III 1UBD I^ ua BPJBOíd ^íP t4a31S(^ bjisou a a^BjuojoA Bns bj a,,)
soig ap pBjunjoA bj ua pBjunjoA Bsoiaipoa bj ap ojuaiuiBnSiaBdB ja
'SBpnp sbj ap BuapBa bsoubjb bj Buiuuaj anb ua pnjainb bj :osiBJBg
jap Biusiiu BzajBjn^BU bj sa 'osuBasap asa 'zBd Bsg *(ajuBQ ap sosjaA
sojsa uoa ajuauíBUBJjxa uapxauíoa SBjqBjBd SBsa X ísoujajxa soijptA soj
ap oajduia OAisaoxa jb ajaijaj as anb oj ua a^uauíjBiaadsa '^ujapoui
Bjn^oajinbjB bj ap sojaadsB so^jaia 'oapiAajuoj,\[ ua inbB 'pi^nasip anb
ua Biauajajuoa Bun ua ouBoijauíEajJou ojaa^inbjB un oduiaij un aoBq
ofip 'c4Bjaaad ap ou X BAana ap jbuiiub sa ajquioq jg,,) BAano Bun ua
pBpijn^as bj X osuBasap ja ouioa pEpun^as ns X osuBasap ns Jiqaa
•uoa b apuaij aiquioq jg Bip ja opoj uoisuai ua OAn^uBiu bj anb bsoij
-snUB X Bjuau^uBS bzbo bj ap sandsap 'BAana ns ua Bjaij bj ap opBU
-opuBqB ouans ja ouioa ajuBQ ap ajuaiu bj b Biuasajd as pBpaaA bj
ua Jbuij osuBasap a^sg *4taias Bnjadiad a B^Baiauoa^^ Bsa 'ja ap auaij
anb oasap ja Jiinui Búas opoui oajo ap í (Bjaaaas BpsnSuB Bun

�a la verdad por el otro; es la batalla de Dante poeta, incesantemente
perdida por su propia confesión e incesantemente renovada: es la
batalla contra la limitación de la palabra humana que sólo puede
aludir o acercarse por imágenes a lo sobrehumano, es la batalla con
tra las limitaciones de la inteligencia humana que pierde su claridad
cuando quiere penetrar en el misterio. Y las dos batallas son en rea
lidad una sola. También hay una épica de las batallas perdidas
cuando han sido valientemente combatidas (la de Rolando en Roncevalles fue derrota); podemos, pues, decir que estas innumerables
derrotas expresivas del Paraíso, seguida cada una de ellas por una
nueva tentativa, forman parte de esta épica del esfuerzo espiritual,
orientado esta vez hacia una finalidad que es para nosotros esencial
mente literaria, en el sentido más noble que tiene ese adjetivo. Con
este motivo se abre y se cierra el Paraíso: con la confesión de una
impotencia expresiva consciente de sí misma, pero no resignada, cuya
amplitud se reduce progresivamente por la obstinación intelectual
del hombre, ayudado por Minerva y Apolo, sin esperanza de que sea
nunca vencida en la tierra. Así, al principio del primer canto: ".. . e
vidi cose che ridire / né sa, né puó chi di lá su discende" 21. (w. 4 5).
Y, algo más adelante:
"Beatrice tutta ne l'eterne rote
fissa con li occhi stava; ed io in lei
le luci fissi, di lá su rimóte.
Nel suo aspetto tal dentro mi fei,
qual si fe' Glauco nel gustar de l'erba
che '1 fe' consorte in mar de li altri Dei.
Trasumanar significar per verba
non si poría; pero l'esempio basti
a cui esperienza grazia serba" 22.
(Par. I-w. 64-72)
De aquí a los últimos versos del Paraíso el drama íntimo de la
inefabilidad de lo sobrehumano se hace más hondo y se multiplica
sin llegar a un desenlace. Dante no es Jacopone y no balbucea, ni in-

21 "...y vi cosas que repetir no sabe ni puede quien de allá arriba des
ciende".
• 22 "Beatriz estaba absorbida, con la mirada fija en las eternas ruedas; y
yo en ella fijé la mía apartándola de allá arriba. Contemplándola me volví por
dentro romo se volvió Glauco al paladear la hierba, que, en el mar, lo hizo
igual a los demás Dioses. "Trashumanar" no se podría expresar con palabras: por
esto, baste el ejemplo a quien la gracia le reserva la experiencia (directa)". Puede
ser interesante señalar —de paso— la repetida exaltación de la experiencia por
encima del razonamiento deductivo, en el Paraíso. Tal valorización corresponde,
como en la corriente, contemporánea a Dante, de los franciscanos de Oxford, a
una exigencia mística, pero es a la vez el punto de partida de la ciencia moderna.
- 292 -

�•,tJOuiB ua auiBuisiqB 'riui BziiBjadsa 'snsaf 'A
apuop as ou 'jouiy 'opijuas p opuaipjad Xoa oá. anb Bsuaid 'ij ua auiopuEiujojsuBJj
sapuu aui ai ni 'ozoíj ap aiuanj snsaf 'jouib 'joiub íopid ai ajjanuí b^ Mouib
'jouib íajopuBZBjqB jijoui oíamb 'jouib 'jouíb 'op^osap snsaf 'jouib 'jouiy,, ^z
'u¡Bjnzpp B{ sa apuBjS ubi 'ojjuapB ÍCBq anb oj jbjjiijo apand
ou 'jioap anb aqBS ou A Bqcjj as nnáuaj v\ A ^jbiubj ajquioq p aasq 'apuaiaua
as O[iqnf p opuBn^ ¡jouib jod jgjubj saa^q anb 'uozBJoa pp ojiqnf Qn Z

^i[oa ens ^j\o ui ajoS^nj un ep
nj ajuaui biui B[ o\\o uou as
:auuad audojd aj 91a ep ue^a uou bui
íBAopuits ta auioa a
auuaAuoa is auioa BajoA japaA
:baou b^sta B[[anb b 01 Bja ^bj
^ipui ipa tpuo oidiauud ^nb 'opuBSuad .
4baoj}tj uou a 'oupaaa o[ jBjnsiui aad
s ojjnj aqa BJjatuoa^ p a \un^y
:[Bnjaajajui ajuauíBpBOJBui aaioBjBO ap uoxoBJBd
-uioa Bun b ajjnaaj ajuBQ 'pBpiurj^ b^ ap Buiaadns upisiA bj b 'sBUBUinq
Buouiaui B[ ap Á BjqB^Bd B[ ap upiOBnaapüui B[ aiucuiBpajipui JBsajd
-xa BJBd '4tBotiuBD?9 B^ ap sosjaA soun^n so^ ua 'buuoj buisiui bj aQ
•ooTasxjBniaajajui osaaojd un BjaAaj sou osibjb^
jap oa^sjuí afsnSuaj ja 'jBjuauíaja Á. BjuajotA uoisBd Bjsa b
•(jbutj - X sosaa^Y 'Bsnjuí xaj ui ajuapaBaad
-ns bjijbo ejjap otq uoa BiuauíBj as buiiub^ auio^ 'auodoa^f)
\z 9-iouib ua auiBssiqB - *biui BzuBjads 4nsaj
4bts aui ot os uou 'jouiy — 4opuBuisBd oa otcqa Bsuad
'opuBuuojsuBJi ai ua tpuajBti aui ni
4osonajip is nsaj 4jouib 'jouib
íopuBuiapB4j ajjoui bj 'joiub 4jouib
4osods oiui aajop 4nssj 4jouib 'jouib
íopuBiooBjqqB aj ajiaoui otj^oa 4jouib
'osojapisap nsaj 4jouib 4a
'(f'l sosja^ *aaoA ui aasa aqa ajoa jap ojiqnf jaQ "auodoaBj*)
"se ^¡9jozIP Ia aPUBJ^ ? o^ubj — 4ajBjao od uou oajuap
anb bs uou a - Bij^Bqj^q BnSuaj bj a
ouiotj bj is — 4BpjBOS as ojiqnf opuBn^)
¡ 3JOuiBtp jbjubo tbj aqo — 4aaoa jap ojiqnf q,,
:auodooBf ap sounS
-jb 'sopBjio soasaiuBp sosjaA soj uoa souiajBduio^ 'ouisiaiisTuí ja ^bs
-ajdxa ap 4BaijuajnB sbui oqanuí ojad 'BiJBUiijd BjauBiu 4(4taaouiB ui
iuiBssiqBM) pBpijBuosaad bj ap uoiaBjnuB bj ajuauiBpBjadsasap bdoa

�A l'alta fantasía qui mancó possa;
ma giá volgeva il mió elisio e il velle,
sí come rota ch'igualmente é mossa,
l'amor che move il solé e l'altre stelle 25.
La visión termina: la fantasía no puede volverla a crear para
transmitirla. Esta falta de fuerzas es el límite humano y es el des
canso en Dios. La nave ha llegado. Su ímpetu triunfal ha quedado
trunco en la culminación mística. Ya no hay épica: lo épico está
en el esfuerzo de entender, que en este caso se identifica con el
esfuerzo de ver y de enunciar la visión con palabras. La similitud
con el geómetra que busca el principio que necesita y que creía
tener ('non ritrova") para vencer la inconmensurabilidad de la cir
cunferencia con su diámetro, nos da la medida de esa tensión espiri
tual del hombre hacia algo que está más allá de sus límites de alcance,
de comprensión, de expresión. Así la épica del Paraíso termina como
dehía terminar: con una derrota gloriosa.

25 "Como el Geómetra que concentra toda su atención en medir el círculo
y no vuelve a encontrar, pensando, aquella norma que necesita, tal era yo en
aquella visión nueva: quería ver cómo se adaptó la imagen al círculo y cómo
en él se encuentra perfectamente ubicada; pero mis alas no eran capaces de
tanto: y he aquí que mi mente fue herida por una fulguración en la que su
deseo fue satisfecho.
A la alta fantasía aquí le faltó fuerza; pero ya guiaba mi deseo y mi vo
luntad, como una rueda que se mueve uniformemente, el amor que mueve el
sol y las demás estrellas".
- 294 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5440">
                <text> La poesía del Paraíso y la metáfora de la nave</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5441">
                <text>FABBRI DE CRESSATTI, Luce </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5442">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Marzo 1960, Nº 18 : p. 277-294</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5443">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5444">
                <text>1960</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5445">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5446">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5447">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="398">
        <name>1265-1321</name>
      </tag>
      <tag tagId="503">
        <name>ALIGHIERI</name>
      </tag>
      <tag tagId="19">
        <name>CRITICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="292">
        <name>DANTE</name>
      </tag>
      <tag tagId="302">
        <name>LITERATURA ITALIANA</name>
      </tag>
      <tag tagId="396">
        <name>SIGLO XIV</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="465" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="713">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/41d45f1226935dad7e8e8406b2e689b5.PDF</src>
        <authentication>e9f81d60fc5e1065df314b25ec2c71f9</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5449">
                    <text>- 96S •b n^ - a ^if *^ 'anbjjqnda^
"SS '^ '¿61 'S3J|
pjuoiipg 'pvpuaa o^ aP ^puasa vj 'jBSBqi[Bg uoa sj^ subjj x

anb uts 'ojafqo un b aSijip as Biouaiouoa Bg •oiuaiuuoouoo jap
-opuajm aa^oBjBO ja pBpiJB[O uoo opBjnjsod Bpanb mby \ sd anb
-qo un X 'o^afqo un oai^iosouSoo oj^b \a vmd Bq^uiBpaj uoib^j
•t soqa ap opBAijap ou X opBjadsaui ojuaiuiioajuoaB
un ap bjbjj as oaa^ *uoiaBi[duiB ns X soquiB ap O^uaiuiBuoqB[sa [a
auodns oiuaixuioouoa ^g -ojafqo X oiafns ap uotOBaqduii Bnjnuí b[ ap
BjBi^nsaj anb pBpuoiaaiuB uoa jBuiuua^ap a^qisoduit sa 'sBxuapy
'OAtiBJoqBp osaaojd un ap opBj
qnsaa [a sa oiuaxuiioouoa opo^ 'aouaixa opunuí [a aod BpBuoiojodojd
BtauBisns B[ aouaiui oiiquiB ns ua mujofsuvuj X Baqa^jaA Biauaiauoa
Bg uoiaijadaj a^duiis Bun ua ajsxsuoa ou sojdaauoa jod aaqes ^g
•sojep sns ap X a^uaasou^oa
oiuauíni^sur ^p pBpiuiijxSa^ ap bjiubjbS Bin^osqB sbui b^ sojispdojd sns
BJBd JBjnSasB aasap anb Baijpsopj uoxaB[naadsa Bun ap so^ unB
aA3[ sbxu Bf ap sa^Bquia so^ ajsisa^ ou a^duns ubi
•Biauatauoo B[ b
Bp ag 'Bai^ajodB sa ou joud^xa pspqBaí Bg 'o^aoouoa
oujoj ns ua bjt o^afns ^g 'ouisiui is ua opBjjaaua aaauBuuad
opunuí [g •ojuaxiuiaouoa ap oiob fB a^uaaajipui sa
Bg 'oaiuiBuip ojafns ja 'oAisBd sa oiafqo \a 'uoiadaauoa Bjsa ug
•opBjS ap X^q
•Biauasa ap Biouajajip Bun 'ajuaasou^oo Biouaiauoa b^ ua aaajBdB ouioa
buuoj b^ X is ua oial'qo \a aj]ua X^q ojs^ 'upiai^adaj Bjaui Bun b auai^B
as 'Bpipuaiua isb ^Bnjiaídsa pBpiApoB Bg *Bidojd Biauajstxa uoo p^pq
-B3J Bun Biouaiouoo BJisanu ua sowpnpojdau ^Bna ^a jod osaoojd un
sa ojuaiuiiaouoo ja 'BnuaSuy BAijoadsaad Bun apsap opBjapisuog

vi aa

DUDIS94JDD

Dijoso|!j D| ue JOU94X8 opunuu pp Duue|qojd
dOSOlld MOS73N

�éste deba ser obligadamente real. Como decían los escolásticos, la
intentio formalis es el acto del espíritu que se aplica a un objeto.
Los objetos sensibles forman una de las categorías de lo que
conocemos. El problema consiste en determinar si el hecho de cono
cerlos implica que son. Si el estar presentes a nuestro espíritu es la
garantía de su realidad exterior.
El sentido común asegura que estos objetos existen en sí, inde
pendientes de todo pensamiento. Son sustancias extensas, diversas del
espíritu.
Pero la naturaleza no puede ser totalmente exterior al pensamien
to, porque entonces sería como si no existiera efectivamente3.
El conocimiento lleva implícita la vinculación del espíritu con
las cosas y solamente es posible si sujeto y objeto son términos co
rrelativos.
Si los objetos de la realidad sensible son en sí, ¿cómo pueden ser,
al propio tiempo, para nosotros? ¿Cómo lo exterior, extenso, puede
estar presente al espíritu, inextenso? ¿Cuál es el objeto inmediato de
nuestro espíritu cuando miramos alrededor nuestro?
Desde un enfoque realista, el objeto del pensamiento es distinto
e independiente del sujeto. Las cosas mismas, no sus ideas, son el
objeto inmediato de nuestra percepción.
Siendo así, ¿cómo podemos salir de nosotros mismos para percibir
objetos que nos trascienden?
Malebranche, de neta formación cartesiana, vio con claridad el
problema. Si la relación cognoscitiva implica un vínculo del pensa
miento con su objeto, esta misma vinculación exige que los polos sean
de una misma sustancia. El sujeto pensante sólo puede ser testigo de
sus propias modificaciones. No conoce las cosas, sino las ¿deas de las
cosas. Exclusivamente la idea puede representarnos una realidad dis
tinta de nosotros. Ella es diversa del sujeto cognoscente y de la cosa
que conocemos merced a su mediación. La objetividad, que es la
garantía de validez universal del conocimiento, se funda sobre las ideas
claras y distintas, y es lo máximo que puede alcanzar el pensamiento.
Este realismo de las dos sustancias —el del espíritu y el de la
cosa — excluye, en verdad, la vinculación inmediata del pensamiento
con el objeto exterior. El conocimiento sólo es posible, ahora, por
intermedio de la idea. Queda desechada toda intencionalidad. La re
lación de conocimiento se dará por el rodeo de la visión en Dios.
Los objetos sensibles son reducidos a participaciones de la natura
leza divina.
El conocimiento, en esta doctrina, es una contemplación pasiva
de esencias invariables. No hay una actividad constructiva del espíritu
en la operatoria cognoscitiva.
El percepcionismo encara la cuestión desde un ángulo totalmente

3 Lachelier, J., La nature - L'esprit - Dicu, Presses Universitaires de Francc,
París, p. 18.
- 296 -

�- ¿63 •86S
'PB II 'IAXX1 'I '0881 *PHPBW 'sajojipa bzbjj ^ bXoj^ *Dat8ojo3 man^ s
'tS d 'IS61 'sJJBd 'U!JA *f '
0W3isA,s np uotwuuof vj swap ajvaaipatu aasuad to\ ap a¡ou aj uns sapm^

ouiod Bjuasajd as opunuí jg "sujja ap asjBuoisasod X sbsoo sbj b znj
jBp sa ojuaiuiiaouoa ap ojob [a ua Biauaiauoa bj ap uoiaunj sg
•oduiaij ouisiui jb sojafns souba jod opia
-ouoa jas apand oiafqo ouisiui ^a anb aBjjxa as o^diJOSuBJi o[ 9(j
"s tí^pioouoa bsoo B[ b b[iuiisb as aaouoa anb
o^afns [a anb unSas JBn^ auai^ ojuaxuiioouoa ^a • • •„ :oSanj Bnui^uoa
A "t^^^í^íl9^11! saiaadsa sns ajqos ouis s^soa sbj ajqos uasBSjaA ou
SBiauaia sbj anb ap Buad os 'oiusiui is ajqos njtjjdsa jap upixajjaj jod
jas ou b 'aiaadsa ns ou Á, 'opipuajua oj sa vwsiw vjpaid oj o^uvquia
uis Á íaoxp as unSas 'ua^Buit o aiaadsa ns ouis 'Bjpaid bj buijb ja
ua Bjsa ou ouioa :us^buii ns unSas outs '(as uinpunoas) sa ouioa jbi
ojuauuipaiua ja ua Bjsa ou opipuajua sa anb oj '' '„ :joija^xa opunuí
jap oiuaiuipouoa jb ojaadsaj ucuuido ns BpBjnuuoj BJ^uanaua as
^ouinby ap sbuio^ ojuBg ap Bjqo bj ap a^uBiJoduit aÍBSBd un ug

V^IXSV1O^S3 VT 3O 3Í1Ó03N3 33
•f opuniu jb jeqtJJE BJBd soiq
ap oijba as saviBasaQ 'soiq b JBajj BJBd opunuí jap oiajis as oaii
-SBjoasa o^uaiuiBsuad ja seajuaiui 'uosji^ auuaij^ BjBuas oj ouio^
¡SBquiB ajjua
X^q sauoiOBaijduii sBjuBna! 'oSjBquia uis j^ 'BUBisaiiBO bj ap 'p^p
-J8A so 'bjuiisiq "Buiajqojd ojjsanu ajqos uoiuido ns oau^ BOiiSBjoosa
bj 'oiJBJiuoa ja joj -jojjaiuB a^uauíB^Bipauíui ojuaiuiBsuad ja ua s^p
-BJjuapB saoiBj ap BjsiAOjdsap ajua^uoo Bun ouioa ou oja^ 'Biuapoui
bijosojij bj b oiuaiuiiDBU Bp B^sandsdj Bjsa ap pBpiJBijnaad b^
•ojafqo ns ap
bj Bqaiud oiuaiuiBsuad jap sujaiui pBpisaaau bj 'sajjBosaQ
•ojapBpjaA o^uaiuiBsuad jb Bpuodsajjoa pBpij^aj Bun
anb ja bzijubjbS anb jBuiuuaiap BqBosnq jBAaipaui bijosojij bj b^^^
•BUBisauBO bijosojij bj ua ozudiuioa ns auai^ 'aqauBjqajBj\[
ap BjSojoasouS bj ap 'ajuaiuBjanasa Bjsandxa 'ucuaBAuap BpnáB bj
uoo 'Bijod^ ua joijojxa opunuí jap Biauaisixa bj ap uoisjaAuoa b^
•ja b sajoijaixa sbsoo Bjuasajdaj Á 'njijjdsa ojisanu ap upioBOij
-ipoui sa 'uoiodaajad bj b Baijuapi 4Bapi b^ oiJBipaiujajui a^ua opoj
opinjaxa Bpan^) -o^jb Bsuaid ajduiaig qBuoiauajuí aiuauíBsojnáij sa
oiuaiuiBsuad jg *Bapi a upiadaajad aj^ua Biauajajip ^^q ou 'pBpund
ug 'sauoiadaajad sBJisanu ap soiui^sip ttsoAijBiuasajdaj sajas,^ uos ou
ssapi sbq 'UBjuasajdaj sbj anb s^api ap oipaui jod ou X 'siuauíBjBip
-auiui sbsoo sbj souiiqiajad sojjosou 'ojduiafa jod 'pjnBUjy un^ag
'soj2osou vuvd 4zaA bj b 'X ís ua
Bas ojafqo ja anb ua BunSjB pBjjnaijip Bjjuanaua o^[ 'oaua^ojajaq

�un conjunto de objetos. Es anterior y posterior al sujeto. Lo óntico
precede a lo gnoseológico.
La conciencia es una sustancia entre las sustancias. Una de sus
cualidades primordiales es la de dirigirse al objeto. El mundo le es
trascendente, en la misma medida en que cada una de las cosas que
lo integran son exteriores entre sí.
Para esta posición, la verdad se define como la concordancia del
entendimiento con la cosa. La emisión de un juicio con pretensión
de verdad exige su necesario soporte en la estructura de lo real. Las
relaciones del entendimiento deben corresponderse punto por punto
con las relaciones ya existentes entre los objetos de la realidad.
La misión de la ciencia consiste en hallar las coincidencias entre
las proposiciones lógicas y las estructuras ónticas.
La verdad, así comprendida, supone el dualismo de la represen
tación y del objeto. La verdad es definida por la realidad. El ser es
dado por supuesto. El conocimiento sería imposible sin la captación
de lo real.
La objetividad del pensamiento queda asegurada con el auxilio
de los principios de la lógica. Pensamiento correcto es sinónimo, en
tonces, de pensamiento verdadero. Y todo pensamiento verdadero,
directa o indirectamente, es el pensamiento de un objeto6.
La inmanencia, digamos así, es un producto de la trascendencia.
La filosofía posterior no habrá de aceptar pacíficamente este con
cepto de la verdad, basado en una presuposición del ser, porque es
el ser, precisamente, lo que se quiere buscar.
Como producto lógico, la verdad es una articulación coherente y
derivada de juicios, y éstos, a su vez, de concentos. El concepto es
producto de un intelecto que lo piensa. La realidad se reduce a la
verdad. La verdad, a la conciencia. A la trascendencia se llega, ahora,
por la vía ineludible de la inmanencia.
Según Spinoza, la verdad es una denominación interior al pen
samiento y no una relación con una realidad trascendente a la mente.
Si la idea es verdadera, debe tener un objeto que le es conforme 7.

EL PROPOSITO DE DESCARTES
Impulsó la elaboración cartesiana la inquietud por obtener para
el conocimiento humano un principio absoluto. La filosofía, como
ciencia universal sobre la que se basan las demás, debe estar fundada
con solidez. Esta finalidad corre serio riesgo de no ser lograda si no
aseguramos al pensamiento un camino que no conduzca al error.
A pesar de que todos los hombres poseen naturalmente la capa
cidad de juzgar con corrección, verificamos la existencia de una
múltiple variedad de opiniones resnecto de un mismo punto. Sucede
así porque no se han determinado las condiciones indispensables para

Gilson E., op. cit., p. 234.
Etica, I, Axioma 6.
- 29S -

�- 668 "6 d 'II 'sv¡So}ifit
nuvisauv^ sauoiaDjipa^ '*g 'jaassnjj,,x
•^ "d 'ii 'SDjSa^EX
If, "d 'ii 'svjSa^Zl
"tts^jjP0S9Q ap
^a S8JAn;j)M ua \qiz "d 'i 'aii¡dosopt{d ajaiwaud v\ %umpno% suoiiD1ip?f\[IX
"8l "d 'H ^ '0^1 "d 'I 'sunoosiQ0I
"ttS31JB3S0Q 8p SOJlia^ 18
ua S ^5 "d '^ ^ '91^ "d '^I SBpJan 'ij-tds^^ ^p uopaajiQ vj unod sajSa^j 6
"SJJBJ
'paBuiijiB^ 'apBiajj bi ap anbai^ioijqig 'sajjnasaQ ap saujiaq ia samnaQ ua íi "d
'8iUBd auiaixnaQ ia '¿-921 "dd 'aiiJBd aaaiuiajj 'apo^a^^ vj ap sunoasiQ aq 8
ex a[qBqojd o^ 9ju9ui[B0ipBJ Bmuiqg os[Bj o\ A
OJ9pBpj9A O^ 9JIU9 OiaCip9UU9JUt 9JIXUpB OU BUBI89)JB9 pnjTlOB B'q
•fl BAIIOnp^p BT9U919 BUIl 9p
bjs9 opu9iuiAOjd unB 'uoioBjuai Bun^uiu 9iuB jiquinons 9[qisod 89 ou
UOD JB8BJJB óiUOWVOi^OJdlll 9J9Illb 9nd
B[ U9 anbjod 4oid9ouo99jd 9;s9 jbziuibj
-UO9UI BIJ9g "OpBSIA9J 9nj OU OIS^ "BI9U9I9 9p OJOpOUI Htl
— OAni9p as sajjBos^Q ap Baippjaui BiauaSixa
uod oja^ -sajJBDsaQ jod BpBZBjj Bpuas B[ jajjoDaj Bosnq
oaiioui ajsa U0^ "ttBsojn^u Biouaio^, Bun bijoso^ij v\ ap jaDBq auod
•oad as uaiquiBj '[jassnjj 'odui^ii oajsanu ap aopssuad opqps ^g
*CT SBI9U9I0
O I-••
SBisa ap B[ b [BnSí duqiunppjdo Bun BDzajjo ou anb oiafqo un^uiu ap
asjBdnoo uapand ou 'pBpjaA B[ ap ouiuibd oioaj ^a jBDsnq uauodojd
as sauainb oaa^ "Bujauíoa^) A BDijauíjiay JBipnisa aub ^Bq BAtsnjo
-xa buuoj ua anb ainjauoo aqap as ou oqoip BAajj as ojubiid aQ
\x pBpjaA bj b ajuauíBnpisB sbui aanpuo^ 'oiqureo ua 'uoxa
-onpap Brj "BiDuanDajj uoa Bu^Sua sou Biauaijadxa bj anb ap uoidou
souiauaj( "sajBjniBu SBi^uaiD sbj jod 'Bisa í BDijBuiajBui bj jod
bja bj sa Bjjanby 'sbsoo sbj ap ojuaiuipouoo ja BJBd soraauod
-sip anb ap soionpuoo sop soj uos BiDuaxjadxa bj X upioonpap Bg
"xx sajBjaua^ X sajduiis sbsoo ap oju9iiubjbjj jap auaiAOj^ "sajBjniBu
SBiouaia sbj ap bj anb ^pijos sbui sa BDiiBuiaiBui aaquinpijjao Bg
•ox sojuaiuiBuozBJ sns ap BiouapiAa X Bzaiaao bj jod 'sopoi ap ajqBjtqnpur
sbui oiuaiuipouoD ja Buotooodojd sou Bjjg "BDiiBiuaiBui bj :jBapi un
opBjuBjapB jod 9U9ii jbzubdjb auodojd as anb Biouaio ap odii jg
*g tt^9p^^^B uapand sojja anb oj b opoi ap
ojapBpaaA oiuaiuiiaouoo jb 'Biauaio ns ajuauíBAisaaáojd opuBjuauínB X
sajnnut sozaanjsa ua asJBiiBj uis UBjBajj X 'osjbj sa anb oj ojapBpjaA
sbuibC uyjpuodns ou ajuamBjoBxa uBAjasqo sbj anb sojjanbB saj^no sbj
b sbiobjí&gt; 'sajiDBj X SBJJ9I9 SBjSaj sBjjanbB,, opoiaui aod apuaijug
*8 uaiiuii oj anb b soj^o b Jionpur Bjua^ur o^[ "ja BJBd
jun Bas aj anb uod aiuaiDijns sa ag "Bjsapoui sbui sa uoisuajaad ng
•sopoj bjb¿ opijBA opoioui un ap bibji as o^[ "pBpjaA bj ap BsnBO bj ap
osaj^oad jb 'a;uauiaiuain^isqns 'ainquiuoo X soiuaiuiiaouoa sns jbjuoui
-nB BJBd 9ajis aj anb 'oun opBJiuooua jaq^q Bsajdxa saiJBDsag
•Bisandsip aiuauíBuas BiJOioaXBJi Bun 'opo)aw
un bjjbj aoBjj 'p^pjaA bj b SBpnp uis an^ajj ojuatuiipuajua ja anb

�Por otra parte, preside la disposición metódica el criterio de una
ciencia pura de las "relaciones" y "proporciones", que, en definitiva,
reposa en los conceptos de ordenación y medida. Sólo la matemática
estaba en condiciones de cumplir con esa exigencia.

LA DUDA Y EL ITINERARIO DEL MÉTODO
—A—
Para obtener una fundamentación absoluta del saber, es necesario
estar advertido de las causas que con frecuencia desvían al entendi
miento del derrotero de la verdad.
El filósofo se somete, por su propia voluntad, a los rigores de
una duda metódica en los comienzos de la investigación. Es preciso
dudar con sinceridad, siendo lícito tener tal actitud ante todas las
cosas susceptibles de conducirnos a equívocos lu.
La duda cartesiana, a diferencia de la profesada por los escépticos, es un severo medio de selección, que presupone de antemano
la verdad y la capacidad del entendimiento humano para llegar a
ella 17. Sólo radicalizando la duda queda demostrado el profundo sinsentido del escepticismo.
Pero esta refutación exige una previa actitud de cautela y me
sura en la formulación de los juicios provenientes de la investigación.
Algunos de los pensamientos son como las imágenes de las cosas.
A ellos aplica Descartes el nombre de ideas18. Tomadas en sí, sin
referirlas a ninguna cosa, las ideas no pueden ser falsas19. Sólo los
juicios son pasibles de error. Y el que con mayor asiduidad se da en
ellos, consiste en creer que las ideas que se encuentran en el enten
dimiento son semejantes o conformes a las cosas exteriores.
Descartes se atiene a la clásica definición de la verdad: adaequatio
intellectus et rei. Lo verdadero y lo falso se dan en el pensamiento
discursivo. Un juicio es verdadero si separa o une lo que en la rea
lidad está ya unido o separado.
Hamelin hace a este propósito una observación: "Una de las
fallas esenciales de Descartes es el no haber advertido con perfecta
claridad todas las clases de falsedad que las ideas comportan, y el
haberlas sustraído al examen de su duda, no obstante todos los riesgos
de error que ellas suponen" 20.
Sin embargo, encontramos en las Méditations un pasaje bien
claro donde nuestro filósofo establece una posibilidad de equívoco en
las ideas. Veámoslo: "Aunque — como ya he dicho — sólo en los
juicios se encuentra la verdadera y formal falsedad, en las ideas en-

16Les Principes de la Philosophie, I, 2; en "Oeuvres et Lettres de Descar
tes", p. 571.
17Discours, III, p. 145.
18Méditations, III, p. 286.
19Méditations, III, p. 286.
20El Sistema de Descartes, Ed. Losada S. A., Buenos Aires, 1949, p. 122.
- 300 -

�- 108 'Lfl 'd 'AI ^suno^siQ zz
'ZLZ d "I 'suonmipo^ zz
'"^6^ 'dd 'III 'suoijvjip^^^l is

-raaiap noo osuaid oja^ *opuBuos Xojsa ou 'o^[ 'ou^ns un anb osiaajd
X ojuijsip sbui oqanuí aaajsd aui oisa opoj^ 'O[[a ap ejuana bjb[3
Xop aui X ozBjq [a ojuba8[ 'Bjnqos B^aajjad uoa ojio b X opB[ un b
BzaqBa B[ OAanuí íoquasa anb ua [adBd [a ajuauíBJBp uaA soto sij\[
¿BJoqB opuBuos ajBjs^[? ¡oqaa[ iui ua Biuuop 'oSÜBquia uis X 'soubui
sb[ aaiua [ad^d un uoa 'o^anj ^B ojunf 'ssaui B[ ajUB opB^uas 'opxjsaA
'Bjoq^ omoo BqBjsa anb opBuos aq saoaA SBiuBn^)! '(jotiajuB ojBJjBd
^a ua so[[a b aaaijaj as) sojBsuasut sosa b uaajnao sa[ as anb sb[
ouioa 8B[JB[[aqBasap Á. eapuiisojaAui ubi sbj^o á sa[Baj sBsoa 8B[ bou
-ans ua suuBjuasaadaj Á juujop ap ajquin^soa B[ o^uaj anb 'ajuau^^
-isuoD jod 'X ajquioq Xos anb jBpiAp) ap aq ou *o^jBquia ntgM
•opaa^q ajUBisqo ou oqap 'uaaauaijad aui soubui stui
Á sozBjq siui anb X inbs Xoisa oX anb oqaaq [ap 'o[duiafa jod 'jBpnp
oai^o[ Bozaj^d ou anbuny 'sajouajxa soiafqo so[ ap Biauaisixa B[ ji^
-iuipB BJBd Bsoaapod uozbj Bpoj ap souiaaaJBa 'sand 'BdBja B^sa u^
:, •'SOJiosou
ua sjuasaad ajuaiuBsoiaaisiui japod un jod SBpianpojd jas ñaiquis^ uap
-and 8d[qisuas sauoioB^uasajdaj sb[ anbjod 'sajoxjajxa sbsoo sb[ a^uaui
-BAi^aaja us^uasajdaj anb a)uaiuB¿aia Jijiuips ajuatuaAuoa sa o^ oj)
-sanu jBsad b uauoduii sou as sa^ijosuas soi^p so^ #eopi)ua8 so[ jod
8Bpi)iuisBj) 'joua^xa opuniu [ap sbsoo sb[ ap Biauaisrxa B[ ua Bzaui
-jij uoa jaaja aaBq sou [Bjn)su uoiDBuipui buq *o)uaiuiipua)ua [ap
o sopijuas so[ ap uauaiAOjd 'souibzi^bub anb so)uaiuiiaouoa so^
\z pBpi[iqB)iqnpui Bsojn^u Bun ap UBjanj is anb p^p
-xjn^as buisiui B[ uoa SBjjaiaui sauoiuido a^uauíunuioa uanáts anbjod
'Bpnp B[ ap ziuib) [a ua SBpiujaa jas uaqap sajquin^soa sb[ uaiquiB^
•pBpiJOinB BpBjqiunaua sbui b[ ap SB[[a UB¿uaAoad anbuns 'sBpiqiaaj
SBZuBuasua sb[ ap asjBÍodsap osiaajd sa sa^uB oja^ 'pspjaA B[ bjb[3A3j
as joijajuí ns ua anbjod 'ouisuu is ajqos asjB3[OA ^qaQ \z sapspas^Bj
jB)daaB ou BJBd oíainí [a japuadsns a)uaui[Biaiui aqap ojosopj [^
oX Xos 'sBjapspjaA opuais uns 4anb ap SBpnp oSua) oaoduiB) osa jod
íjas ou [ap 'Bpsjuasajdaj ssoa B[ Jin^m^sxp BjjqBS ou anb pspqsaj
Baod ub) jaaouoa b usp aiu 'sBjapspjaA uos is tB^aajjaduii sa anbjod
4Bza[BjnjBU iui b oS[B b)[bj anbjod iui ua us^sa anb X BpBU B[ ap uapaa
-ojd anb suasua aui [bju^bu ziq b[ 'uos ou anb sssoa UB^uasajdaj is
'sbs[bj uos is íoX anb JO)tiB sbui sBapi ss^sa b jinqiJiB ouBsaaau sa o^[
•bs[bj Bjas OAijisod X [Baj o^[B ouloa B)uasajddj o[ ara anb Bapi B[
'jo[B3 [ap upiaBAijd buii anb sbui sa ou ojjj [a anb o^jaia sa ig #sbij
-buiSbuii o sa[Baj sapBpi[Bna jo[bo X oijj uos is X íoijj [ap uoiaBAijd
Bun jo[b^ [a o jo[B3 [ap uoiaBAud Bun a)uauiB[os sa ojjj [a is usuas
-ua aiu ou anb 'sB^ui^sip oaod ub) X sbjb[o oaod ub) uos jo[bo [ap X
oijj [ap oSua) anb SBapi sb[ 'o[duiafa joj -ssoa suná[B Bjanj is ouioa
sa ou anb o[ uB)uasajdaj opusna [Bija^Biu pspas[Bj B)jaia souiBJ)uoa

�miento en lo que en este momento me pasa y recuerdo que dur
miendo me frotaba los ojos para convencerme de que no estaba so
ñando, y me hacía las mismas reflexiones que despierto me hago
ahora. Eso me ha ocurrido muchas veces. De aquí deduzco que no
hay indicios por los que podamos distinguir netamente la vigilia
del sueño" 24.
Incluso debemos dudar de cosas que nos parecen firmes, como
las demostraciones matemáticas. Muchos hombres se equivocan en esa
materia 25.
Llevada a sus últimos extremos, la duda nos hace asomar a la
primera afirmación verdadera, que es, por eso mismo, el primer
principio de la filosofía: dudar significa pensar, pensar significa exis
tir. Cogito, ergo sum. Si pienso, quiere decir que existo. El yo es una
sustancia cuya naturaleza esencial es el pensamiento2G.
Nada es más fácil de conocer que mi espíritu. Y lo hago por
medio de la intuición 27, entendiendo por tal "la iluminación del es
píritu que permite a éste ver o la luz de Dios las cosas que éste quiere
revelarle: se adquiere por medio de la acción directa de la claridad
divina sobre nuestro entendimiento, el cual no debe confundirse en
esta función, como una fuerza activa, ya que se limita a recibir los
rayos que sobre él vierte la divinidad" 2S.
Hamelin afirma que el cogito es la verdad de un razonamiento
más que la de un juicio, y que constituye en el orden del pensamiento
una marcha del pensamiento al ser29.
La preocupación cartesiana de saber si nuestras ideas correspon
den a realidades, encuentra en el cogito su primer triunfo indudable.
Para decirlo con palabras de Husserl, el giro hacia el ego cogito
constituye la base apodícticamente cierta y última de todo juicio,
en la cual se debe fundamentar toda filosofía radical30.
Ha quedado determinada la estructura óntica del pensamiento.
Alcanzamos nuestro ser en la medida que pensamos. Bien dice Ha
melin que el ser que el cogito establece es el ser del pensamiento. Y
nada más. Conozco primero mi espíritu que mi cuerpo.
El mérito del descubrimiento cartesiano del pensamiento consis
te, según Louis Lavelle, no tanto en dar a nuestro ser propio un
carácter subjetivo, como abrirle un lugar, gracias a esta forma sub
jetiva, en el interior del ser absoluto, donde la presencia nos es
entonces revelada por la revelación de la existencia del yo 31.

24Méditations, I, pp. 268-9.
25Principes, I, 5.
26Discours, IV, pp. 147-8; Principes, I, 7: Méditations, II, pp. 274-5.
27Regles, III, p. 44.
28De la correspondencia de Descartes, citada por E. Cassirer, El Problema
del Conocimiento, Tomo I, p. 509. Cfr. Regles, III, p. 43 y XI, pp. 72-3.
29El Sistema de Descartes, p. 140 ss.
30Husserl, op. cit., p. 33.
31La présence totale, Ed. F. Aubier, París, 1934, p. 68.
- 302 -

�'991

808 *c;^ 'i 'sadpmjj 12
'* X 62 'I 'sadiautjj í ^^ #d 'j[
82 'd 'III 's;uo:jDvpa¡\¡ 58^1 d '^i
'¿1 ''d 'II 'sjnoasiQ 9S
'8*1 '^1 '^yj 'sunoosiQ SE
-d 'j^y 'suotiDiipa^^ ^
d 'A 'sjtioj'.^?(7 '2 'II 'sadpmjj i 0
I 'II X ^S X 2f 'I 'sadiamu^ í 2 : "d 'i ^ 'suoiiviipa^^l ES
[5 'j 'sadiowjj ÓE

*ze optqap sa ouiod
•uoo o[ anb ^nbe b aiuauíBjsaijiuBiu aoajBdB anb o[ oms is na apuaad
-uiod ou anb 'soajo &lt;so\ ap aiuaaajip Á ostoajd ubi sa anb (ojuaiuiio
-ouoa) ^nbB 'ojwíjsip Á íso[jbjtui b soisandsxp uB)sa sofo soajsanu Á
aiuauíBsuaiui ubupb sajuasajd opuBjsa anb apsap soiafqo so^ ajuauíei
-B[D jdA souiiaap ouioa isb ío^ua^B n^ijídsa un b ojsaijiuBxu X aiuasajd
Bjsa anb o[ b oxd\o ouibj^ o^^ :aaip sou soidiouuj scq ua ^
*9e Bpnp jouaui B^ b oijts ^fap ou anb ajuatu
-vjurisip Á ouvp ubi niíaidsa oaisanu b Biuasaad as anb oj
ouioa jbuioi soxuapod o[ps anb Buasua opojaui ^ap B[^aj Bjaiuud
*^^jTIsTxa oiJBsaaau sa jBsuad BJBd anb
o^og "uoioisodoad Bun ap p^pss^Bj o p^pjaA B[ jBuiuua^ap BJBd
-as oija^tao un bCtj ou 'ouisitu is ua 'ojiSoo pp ojuaiuiijqnosap [^
^a—
•Bpxqaouoo jas
Bjurjsip X bjb[D Bapt Bun ap ojafqo sa B^a anb apsap 'oiuaiuiBSuad
[a jod Bpiq.io^qB anj uotsuajxa Bidoad B[ 'saaopBnuijuoo sns ap B[ ua
oiuoo sajjBOsaQ ap uoiaBjipaui B[ ua oiub^ 'b^jb^ b^ b oja^ 'ajqisuas
opunuí pp pBpiJouajxa b[ jBJi^^asB BJBd oiajis 'Bsuaixa BiouB^sns X
aiuBsuad bioubjsus ap 'bsoo X n^ajdsa ap ouBisa^BO ouisqsnp [g
•[bjjouiut 'saouojua 'sg qa uoa jtjoui
b BpBuapuoa Bisa ou 'odaana [ap a^uaipuadapui aiuaui[Biauasa jas
JO&lt;J "BpBaJD OpiS BJJ 'BIJaiBUI B[ ap BpjBJJXa OpiS Bq OU BUI[B [g
^s sopiun a^
-naurnpunjojd uB^sa 'ajuB^sqo o^[ 'soaua^ojaiaq uos odjana X njijjdsa
anb 'sand 'oXnpuog #orJBJiuoa o[ opoj ajjnao 'odjana ouioa ^a[qtsiAip
Xos ou 'itu ua sajjBd jin^uijsip opand ou 'oiuaiuiBSuad oraog
•E8 osuaixa sa [Bjodjoa a^ua ouioa 'uots
•uajxa ap aaaj^a 'ajuBsuad ajua ouiog 'ouisiui js ap Biut^stp X bjb[O
Bapi Bun oduiaij oidojd [b X odjana un aasog 'SBquiB ap auoduioa as
ouBuinq jas [g -[Bjodjoa B[ ap BSjaAip sa ajuaSipiui BzapjnjBU Bg
•&lt;t[BJodjoa Bsoa
jainb[Bna ap Bapt B[ anb Bjutjsip sbui aiuauid[qBJBdtuoaui sa 'odjana
[B uaaauaijad anb sb^ ap pBpipa BunSutu ap Bdiatvi^d ou X ucus
-uaixa ap aaa^Ba 'Bsuatd anb Bsoa sa oiuBna ua ouBtunq mtjjdsa [ap
o^uai anb Bapt Brj,, raatp sou uoiaBjtpa^\[ ^j b[ ap ozuatuioa [y
•oiuats X buiSbuit 'ajatnb ou 'ajatnb 'BSatu 'buijtjb 'aqtauoa
'apuaijua 'Bpnp anb 'jtaap sa íBsuatd anb vsoo buq ¿oX Xos on)?
'ze bjjo ap pBptsaaau jauai uts Jtjsixa apand anb Bsoa Bun BiauBjsns jod
otuipp j^ ^^[[BtauBjsns otja^ja [b asjaBj^sns opnd ou

�Si el espíritu necesita adquirir un criterio para la certeza, es
debido a su imperfección. Y es imperfecto porque duda. La verdad
no se da directamente. Bien frecuentemente incurrimos en errores.
Tenemos propensión a recibir los datos sensibles como verdaderos,
cuando una actitud crítica ante los mismos descubre que muy asi
duamente nos engañan.
Por eso, el criterio de la verdad exige una garantía. Si soy un ser
imperfecto y puedo concebir lo verdadero, que es perfecto, se debe
a un ser superior a mí. Es decir, "un ser más perfecto que el mío".
Además, esa idea de la perfección no puede tener su origen en la
nada y tampoco puede depender de lo menos perfecto 38.
El único ser que puede proporcionar esa garantía es Dios. El
nos revela la verdad por medio de ideas claras y distintas.
La evidencia de la verdad sólo la confiere la razón, el enten
dimiento 39.
Si bien los sentidos intervienen en el acto cognoscitivo, concu
rren a título de auxiliares del entendimiento, la imaginación y la
memoria. Sólo la razón está en condiciones de decirnos si nuestras
ideas o nociones tienen algún fundamento de verdad 40.
En su oportunidad veremos el rol que desempeña la veracidad
divina en relación al problema de la existencia del mundo exterior.
Veamos a continuación la opinión cartesiana respecto del error.
Nos equivocamos debido a nuestra imperfección natural. El error
es un defecto 41. Se explica porque mi capacidad de pensar no es ili
mitada. Pero el error es igualmente una privación42; es decir, que no
pienso algo que podría y debería pensar.
Dios, suprema bondad y perfección, no puede querer que yo me
equivoque. Ocurre que, aparte de conocer, puedo elegir.
El libre arbitrio es amplio, y consiste en la facultad de poder
hacer una cosa o no hacerla, afirmar o negar, perseguir o huir de las
cosas que el entendimiento nos propone. Cuanto más nos inclinamos
a una cosa, tanto más libremente la elegimos o la abrazamos 43.
El entendimiento por sí solo no asegura ni niega nada; sólo
concibe las ideas de las cosas que puede afirmar o negar. El error
no proviene tanto del entendimiento como de la voluntad 44. Ella se
extravía con facilidad. Por extenderse a cosas que no entendemos, nos
conduce al equívoco.
Con todo, la pregunta inicial no ha sido respondida. ¿Cómo
siendo Dios la suma perfección y bondad puede permitir que usemos
nuestro libre arbitrio muchas veces en sentido diverso del de la
verdad?

38Discours, IV, p. 149.
39Discours, V, p. 152.
40Méditations, II.
41Méditations, IV, p. 302.
42Méditations, IV, p. 309.
43Méditations, IV, p. 305.
44Méditations, IV, p. 304.
- 304 -

�- 908 'Sí d 'III 'S
'í d 'ni 'S
&gt;d "í?3 do "a 'uosno 9*
'ZIZ "d 'I 's

bj jod anb sbui ojjas uapand ou sBUB^aj SBpuanoasuoo sbj ^ 'upp
-in^UI BJ jod 9JU91UB[OS UOS O[ SOldlDUIjd SOJ 9llb O}UBJ U9 ÍSBJJBJ9J}
-ISUO0 9p BJ3UBUI BJ UllaS 'uoioonpap BJ JOc! OUÍO9 UO19IIHUI B[ JOd
oiub^ SBpioouoo J9S u^pand oidpuud jsuiud un ap BjBipaiuui bio
-u^noasuoo uos anb sauoioisodoad sb[ anb B^^nsaj apuop aQ Bijouiaiu
tb\ B BpBisajd ^ptd b^ 'opoui o^jaio ua 'anb ouis 'ajuasaad Biauap
-iAa Bun 'upiainjm B{ oiuoo 'Bjisaoau ou uoioanpap b[ anb ua X íou b[[
-anb^ ua Á uoisaans Biaap o oiuaiuiiAoui un aqiauoa as B^sa ua anb ua
B^J91D uoioonpap B[ ap upioinjut B[ souiin^uijsipw 'BAi^iuijap ug
•B8O0 BpBD
ap uoiam^ui BJBp Bun uoo 'oiuauuBsuad jap onuxiuoa ojuaiuiiAoui
un jod soiaaia soidiouud ap 8B[opu9ionpap —sbuisiui is jod saju^ptAa
u^as ou anbun^— ajuauíBJB^o jaaouoa souiapod anb sbsoo s^qanuí
X^q anbaod uoiomiui B[ b ojunf uoioonpap B[ ap souiB^isaoau j^
•Bza^jao Bpoi uoo soj^osou jod SBpioouoo
sbjjo ap BUBsaaau Biouanoasuoo uos anb sbsoo sb[ SBpo^ souiBqoad
-uioo ^no B[ jod uoiOBjado 'uoponpap b^ BSioaad sa uaiquiBj oja^
•soiuaiuiBuoz
-bj ap odij qpo^ ua ouis 'sauoioBiounua sb[ ua o^os ou Bzajjao b[ o^is
•uoo BAa[^ upiotnjuí B-q *sapBpjaA sbjio SBqonuí X souiBsuad anb souiBq
-ojduioo uaiqiuB^ 'Biouajsixa Bjjsanu souiBoi^i^aA uoioinjuí b[ jo^
•if, upyjonp^p b^ X uppmjm B[ :so^[a uos soq -pBpjaA B[ ap uoisasod b^ b
uBAa^ o[ anb so^onpuoo so[ jod opBijuoo jbjisubjj a^iuLiad aj anb
bijubjbS bj ajquioq [B bÍojojo X 'Bpnp Bpoi a^uBjadoui bujoj 'BuiAip
pBpiOBjaA B[ ap 'soiq ap oija^ijo ¡a 'ajuauíBsioaj^ 'osjaAiun p ua
X^q anb [buoiobjji o[ ap opquiis un ouis sa ou oitói^ui oma^ ^g
'saaojja sopunjojd ap
souapl uBjsa soioinf soj 'sbioubisuiiojio SBsa ug *o)uaiuiBsuad oajsanu
uBuiuiop sauoisBOo ua anb SBiouanyui SBUBJixa b sopiiauíos 'sojmtf
X sdju^Supuo^ sajas ap uoioipuoo BJisanu BiouBAapj ap jauod ajainb
bubis3)jbo Bjjoai b^ ua jojobj ouBjjxa aisa ap uoioonpojjuí Bg
*9^ o^SqBiu oiua^ pp ojuauín^jB p UBd^osa
'Bjp ajqos BXodB as anb 'soiq ap Biouajsixa B[ ap B[ X 'Bjaiuud B^ sa
anb 'ojiSod pp Bpuappa bq "BiouspiAa b^ b BUBiuaiua^duioo bj^ubjbS
Bun jBp ojafqo jod auai^ ou ouíáipui oiua^ pp ojuauín^oB ^g^
soujaoBq ua opsuadiua ouSijmu oiu^S un Xbq 'uoiouaiB B[ saoaA SBqo
-nui opBiuB^ Bq anb sisapdiq Bun b saouo^ua ajjnoaj sajJBOsaQ
•pBpiuiAip b^
ap vpudSd bj b SBuaÍB aiuaiujBjoj SBjsa sauoioipuoo 'bioijbui X uoiooaj
-jadiui X^q ouB^ua ja ug Mijuaiu iu souiBUB^ua apand ou soiq

�teoría de las ideas
Los sentidos nada pueden decir sobre el ser, desde que sólo pro
porcionan "impresiones" momentáneas. Verdadero y falso son deter
minaciones del entendimiento.
Los contenidos de las cosas sólo pueden estar representados por
las ideas que provienen de nuestra propia capacidad de pensamiento.
Si bien se da en el sujeto, la idea es diversa de él y de lo que
ella representa. Representa, pues, una realidad distinta de la concien
cia. De ningún modo es una forma de ser del sujeto.
El ser de la idea no es el de un fenómeno, sino el de una esencia.
Hay tres clases de ideas: ficticias, adventicias e innatas49. Las
primeras son obra de nuestro espíritu. Las segundas proceden de ob
jetos que nos son exteriores. Y las últimas, como su misma denomi
nación lo está diciendo, han nacido con nosotros.
Esta división cartesiana de las ideas tiene el propósito de ave
riguar si ellas son capaces de dar testimonio de alguna existencia dis
tinta del sujeto que las concibe.
Las ficticias, por su propia conformación, no son de interés en
este sentido. Tenemos una inclinación natural a admitir como cierto
el contenido proporcionado por las ideas adventicias, factura de los
sentidos. Por las razones conocidas, la aceptación indiscriminada del
realismo sensible no es de recibo. Esas ideas, pues, son incapaces por
sí mismas de revelar una realidad ajena a la del sujeto. Resta, enton
ces, la elucidación del valor de las ideas innatas. Son inmutables, eter
nas y necesarias. Verbigracia, las nociones geométricas, los axiomas.
Descartes señala que las ideas pueden ser entendidas desde dos
puntos de vista. Por un lado, como modi cogitandi —modos de pen
sar. Como tales, son meros acontecimientos mentales. Este es su ser
subjetivo, su realidad formal.
Pero también es posible considerarlas como imagines rerum
—imágenes de cosas. A estas llama Descartes, con propiedad, ideas 50.
Por representar un objeto —cualquiera sea la naturaleza de éste—
la idea tiene un contenido que es real. Así mirada, la idea posee una
realidad objetiva.
Esta realidad objetiva no se da de igual forma en todas las ideas.
Las que representan sustancias tienen mayor realidad objetiva que
las que representan modos o accidentes. Tener más realidad objetiva
quiere decir participar de más grados de ser o perfección 51.
Toda idea tiene una realidad formal y un grado mayor o menor
de realidad objetiva. En tanto la pensamos, la tornamos presente al
entendimiento, aunque lo que la idea representa carezca de exis
tencia real. En tanto realidad formal, la idea tiene un ser en el pen
samiento.

49Méditations, III, p. 287.
50Méditations, III, p. 286.
51Méditations, III, p. 289.
- 306 -

�- ¿08 '82 'd 'II 'suovnjtpa^^i ES
'06^ 'd 'III 'suoiiviipa^^ -s
•CQ 0[J900UOO 3JTIUJ9d SOU U9TTlb 88 *
B{ TU 8OpiIU88 8O[ OU A 'OJU9TUITpU91U9 p 8Ttb OpUBOTpUT 'SBUI9pB ^A
8JU8UIBSOJnj^lJ B[[9 B JB9[[ OSlTtb OJ9^ #pS9U B| SBUIBf 'JOTJ9^X9 OpUIlUI
pp BT0U9JSTX9 B[ Bptip U3 OSTld 9JU9UIB9ip9191U OpS 89JJ[B0S9(J
¿SOUIBjdBO O[ OUIO9? '^BI99dS9 UOT0BJ9do BUtl JO(I JIJIUISBJ1 9p9lld
O[ 9S OU BJS9 18 A '[BU91BUI pBpi[B9J B[ U9 91U9JSIX9 O[ J9U9)UO0 9q9p
O)U9IUIBSU9d 9p OUITUOUI8 OIUO9 BpBSn BI9U9I9UO9 BJ^S9nU Tg
¿O^U3TUIBSU9d \TB BlU3S9jd JB1S9 BSU9^X9 BIOUBJSTIS B[ 9p9nd OUIO^?
•8OJS3 9JUB JOJITB OJJS911U 9U9I^ 3nb 8BAJ983J 8B^ U9iq 8OUI9qBg
*8OpiIU38 SO[ 9p SOJBp SO[ jod BpB9IUtlUIO9 J9S 9q9p 8OU pt?pi[B9J 118
9nb 99J9 98 18 9UIIXBUI 'JOIJ91X9 OpUTlUI ^8 UO9 ^99Bq Bipod BSOO BJJO
o^[ *9iuBSU9d ojgfns ouisiiu [B JBuoi^sgno jod ozu9uio9 Bpnp Bq
; f ! • 1'U9U9I18O8 O^
OUI8TUOI9d99J9d [9 A UTIUIO9 Opi^U98 ^9 OUIOO \TB% '89^BTJ9JBUl 8OJ9fqO
SO[ 9p BT9U9JSTX9 B[ UOTJS9nO UIS 9[qiSIUipB 89 OU 69)JB9S9Q Un9g

aomaxxa oomüm aaa vMiaaaoaa aa
•JOU9JX9 opuntu ^9p
Bui9[qoad pp oqojJBS^p p Ba^d pBpip^n ubjS 9p bj^s u^iquiBj^
•Bpu9pu9¿9p A uop99jj3diut ns uotquiBj
OUIS BI9U9JSIX9 IlS O[OS OU JBqOjd BJBd OJOS9[IJ p 3AJI8 B9pi BJSg
•pBpiUIAip Bldojd B^ Jod BpBDOpO 9ITJ jqB A BZ9[BJ11JBU BJ189nU 9p
9JJcd BUIJO^ 'VJVUU1 S^ *BpiJU9ApB TU BpTJOTJ B9pT BUn 89 O^[ 'BITUT^UT
89 BATJ9fqO pBpqB9J Tlg "[9 9p BTJBUTIJO J9S 9p9Tld OU SOfQ 9p B9pT B[
O[9g 'njTJídso OTdojd ns U9 ^sjbutStjo u^p^nd SB^p 9nbjod 's^piodaoo
SBSO9 UB^U9S9jd3J 9TÜ) 8B9pT SB[ UO9 asp99Oad 9q9p OpOUI \TBVSl 9Q
•BJJB9S9p 98 U9pBJ9pT8UO9 B^n9 'OUISTTU TS 9p B9pT TB\ O
BqOTp 9p U9ZBJ JBp 9^qTSoduiT BJBqnS9J ^^ OpOTU 989 9Q '[BUI-TOJ
-T[B9J ns Bp9DX9 BATJ9fqO pBpqB9J TBÁXIO '9JU9UIBJBp B9ZOUO9 9Tlb BUn
BJJU9n9U9 SB9pT SnS 9p OpuinO pp TS 98JBJ9do 9p3nd BpqBS pj^
•B9Tp9l9UI pnjTJOB BTdojd ns ofnpUOO O\ 9nb B OUISTsdqOS p J99U9A OpBjS
-O{ Bq OU OJOS9|Tjf p 'BUBT89IJB9 U9pBTJS9AUT B[ 9p BJnqB B^S8 y
#O199JJ9d SBUI O¿[B J9U3^UO9 U3p9nd SBUIBf OJ9^ &gt;SOpBJU989jd9J SO^oCqO
SO^ 9nb 8BJ09JJ9d 8OU9TU J98 U3p9nd 9nb 89U9SbTUT OUIO9 SOJIOSOU U9
U3^STX3 SBSpT SB[ 9nb 91U9UI9IU9pTA9 J9qB8 99Bq 8O^[ 'BATJBDqdxO J9S
BsnBO b¡ jTun^j 9qop onb s^uopTpuoo sb^ bCtj jDunjvu znj Bq
B|^ U9 9UTTJO 98 B9pT BJ 3nb A J98 9p BJ9UBUI BS9 9U9TJ
Bun^uiu onb jbuijijb ^pond 98 ou 4o^u9Tuiipu9jU9 p U9 B9pT ns jod
BpBJU9S9jd9J O 9^U3TUBAp9fqO B^S9 BSOD BUn pnD B^ Jod *J98 9p BJ9UBTU
B1S9 B38 9Tlb B199^J3dTUT JO¿ 4OJ3d ÍBpBU B[ 9p 9p99Ojd o8p 989 9nb
S0UI9U0dnS 4BSnB9 BJ U9 B|pq 9S OU 9TTÍ) O[B BJJU9n9U9 98 B9pT BUtl U9
9nb soui9uodns Tg^, 'vaijv^ijdxa vsnvo Bun *89ouoju9 *bits909u 9g
•pniOB pBpqBOJ 9p Bpyp3TU pnST B9S0d BpB)U989jd9J BSOO B[
9Tlb U9 BpTp9TU BJ U9 BATJ9ÍqO pBpqB9J J0U9UT O

�Lo primero que captamos es el entendimiento. De él depende el
conocimiento seguro de todo lo demás.
Un pasaje de la Meditación III aclara más concretamente el tra
yecto gnoseológico de nuestro entendimiento: "En otro tiempo recibí
y admití como muy ciertas y manifiestas muchas cosas, reconocidas
después como dudosas e inciertas. ¿Cuáles eran esas cosas? La tierra,
el cielo, los astros y todas las percibidas por el intermedio de los sen
tidos. ¿Qué era en ellos lo concebido por mí clara y distintamente?
Bien sencillo: que las ideas o pensamientos de estas cosas se presen
taban a mi espíritu. No niego ahora que esas ideas se encuentran en
mí; pero entonces, había en ellas algo que yo tenía por seguro y que
las costumbres de creerlo me hacía imaginar que le veía muy clara
mente, aunque en realidad no lo percibiera; ese algo era la creencia
de que fuera de mí existían cosas, de las cuales procedían ideas se
mejantes a las realidades exteriores" 54.
Era inevitable el intermediario de la idea en una concepción que
opuso como dos sustancias irreductibles el espíritu y las cosas ma
teriales.
Cuando pienso una cosa, su ser no consiste en el hecho de ser
pensado, sino en la necesariedad con que las propiedades de esas cosas
se imponen a mí por medio de la idea.
El cogito obra como algo independiente de las cogitationes. Aquél
es el continente; éstas, su contenido. Sólo por la actividad de la con
ciencia se actualizan los objetos, a través de las ideas, que están en
su interioridad.
Los sentidas están inhibidos de representarnos las ideas de las
cosas tales como nosotros las formamos en nuestro pensamiento. Las
cualidades sensibles (dureza, sabor, olor, color, etc.) varían constan
temente sin que dejemos de pensar en el mismo objeto. Lo que cap
tamos en nuestras ideas pertenece, pues al propio espíritu.
Debemos recurrir a una parte de la Réponse au placard de Regius,
de Descartes, para abonar el presente desarrollo, y que es indudable
mente fundamental:
"... es únicamente la experiencia la que nos hace juzgar que
éstas o aquellas ideas, actualmente presentes en nuestro espíritu, se
refieren a algunas cosas que están fuera de nosotros; pero si juzgamos
así, no es en verdad porque esas cosas las hayan trasmitido a nuestro
espíritu por intermedio de los órganos de los sentidos tales como Ia3
percibimos, sino porque le han trasmitido a nuestro espíritu algo que
le ha servido de ocasión para que, por la facultad natural que él tiene,
las formara en ese momento y no en otro". "... lo único que los
sentidos pueden llevar, desde los objetos externos hasta el alma, son
ciertos movimientos corporales; pero ni esos movimientos ni las fi
guras que de ellos provienen, son concebidos por nosotros con la for
ma que afectan en los órganos de los sentidos..." "De donde se in-

54 Méditations, III, p. 284-5.
- 308 -

�- 608 "I *II 'sadpupj í9-28 *dd 'j^ 's
'lie 'd 'A '
•S 'I 'sadpupj
'¿"981 *dd "tP 'd 'UIJ3UIBJJ *(

t bj b ou X 'bzijubjeS soj uainb J3 s^ 'sodjana
soj anb ajuapiAa seui sa soiq -sa isb anb ap bijubjbS bj sa soiq
•gs ajuauíjBaj uajsixa sbsoo sb[ 'ojubj oj jo&lt;j 'soujBiiBSua apand
ou soiq anb aqBS as uaiq oj^q 'soiq b ajqinqujB Bijas 'jo.ua un sa
uoisiuipB Bsa ig -sbsoo SBsa ap Biauajsixa B[ 'sand 'jijiuips aa^q sou a[q
-IJSIS3JJI Bzianj Burj "soiq jod sojjosou ua Bjsand ^BjniBU uoiaBuiput
Bun b aaapaqo 0^3 "SBapi si;sa uajiuiaj sou anb sbj SBSoa SBidojd sb^
uos snb jaaaa sa ajuaujoa 03 -soiustuí so^ ap Biouajsixa BAiioaja b[
jauodns souiaqap sodjano soj^ ap SBapi SBJjsanu soujBoqdxa bjb^
*ie SBjepBpjaA uos aiuauíBjuxisip A bjbjo SBpiaouoa
sBsoa SB3 *jas ja anb omsiui o\ sa pBpjaA B[ anb apsap 'bsoo Bun[B
sa ojapBpjaA o^ opo^ 'uoiaBJisouiap tb\ inb^ auaxxap as ou oja¿
•oiuaTuiBsnad ^ uoa BjoqBjua anb odjana un jod SEpBSjnduii UBfans
anb a^qijaBj Anuí sa 'sBauxauioa^ sbjiiSij jbui^buii 9[qBp sa tg
•pBpqtqisod
•uii o upiaoipBjjuoa Bpoj ap sBiuaxa s^api aiuBipaui axuauiBjuusip Á
bjb[0 oqiauoa sb^ 'isb sbjsia anbjod 'BujauíoaS B[ ap o^afqo \a uaAn^ii
-suoa ojuBna ua sspBjapisuoa 'jiacp sa 'sBsuajxa oxuBna ua jijsixa uBijp
-od sa[BijajBiu sbsod sb[ 'uoiaBiipaj\[ j^ b^ ua oqaip Bisa 0U103
•C[qisiAtpui sa 'a|qiíciqaiui B[ íojiutjui ^b a^qísiAip sa [Baj upisuaxxa B3
•Bjuiisip A bjb[o Bapi Bun ap ojafqo [a sa BUBisaja^a umsua^xa B3
•uoisuajxa B[ ap sauoiaBuiuuaiap uos soxuaiuiiAoui A SBjni3 *9g osuax
-xa Bas ou anb odjana un ua JBSuad souiapod o^[ *soqaaq uBjsa sod
-jana so[ yeno b^ ap Biaua^sns Bun sa Bjsa anb Jiaap apand as 'unB sbj^[
•uoisuajxa B[ sa sod ja na so[ ap oidojd o\ anb JBpjoaaj aqap ag
•Biauaiauoa Bjjsanu ap optuajuoa
ye pBpqBsnBa ap oidiauod ^a BaqdB sajJBasaQ 'ojjBaijuaA bjb^
¿soquiB ap ajJBd^ sajBtj
-ajBiu SBsoa uajsix3? *sotq ap bj A o A jap Biauajsixa bj bA pjjsouiap
ag "DjJDqoud ouBsaaau sa sodjana soj ap BAijaaja Biauaisixa B3
•Bapi B[ ap S3ABJJ B 'dJUdUl
'Vjvipaui asjaaouoa apand ojos 'ajsixa is 'opunuí J3 'viouauafui Bun ap
oipaui jod asjBjjsouiap Bjjpod ojps odjana jap bj 'wpiaiujui ap ojaB un
jod opBjjsouiap sq as Biauajsixa BAna 'njijjdsa jap Biauajajip y
¿Bsoa bj Bjsa Bapi bj ap SBJjap anb Bjn^as^ on^)? -oapi ns sa souiBjdBa
anb oj 'ajuauíBjaajip sojjaaouoa ap j^Snj ua is ajqisuajduioa oAns ap
Bjjnsaj ou anbjod 'BpBzij^uiajqojd Bpanb Biauajsixa ns 'soujajxa sojaC
-qo soj ap ojuatuiiaouoa ja jBJBaua ap BjauBiu Bjsa b opjanaB aQ
•33 '^SBjasjBjuasajdaj Bpand 'opiaajBd unSuiu auaij ou sajBna soj
uoa sajBJodjoa sojuaiuiiAoui sojjata ap uoisBao ua 'njuídsa ojjsanu
anb ap utj b 'sBpiaajBd SBsoa sbjjo sbjubj ap A sopiuos soj ap 'sajojoa
soj ap 'jojop jap SBapi sbj ojjas uaqap joAbui uoa anb A 'sojjosou ua
sbjbuui uos SBjn^ij sbj ap A ojuaiuiiAoui jap sBapi sbj Bjs^q anb

�El descubrimiento del cogito sirvió para demostrar la existencia
de Dios. La existencia de Dios permite demostrar la existencia del
mundo. Camino inverso al recorrido por el pensamiento escolástico.
La argumentación cartesiana reposa en dos nociones: la vera
cidad divina y las ideas claras y distintas.
"Yo me inclino a creer que el espíritu y el cuerpo son dos sustan
cias distintas, así como son dos esencias distintas. Pero para tener
el derecho de hacer extensivo a las sustancias lo que concibo en sus
esencias, para estar autorizado a tratar las sustancias como trato las
ideas claras y distintas, es necesario que sepa que las sustancias son
obra de Dios. Solamente porque son obra del pensamiento supremo,
responden infaliblemente a lo que mi pensamiento tiende a afirmar
de ellas"59.
Para expresar con otras palabras cuanto se lleva dicho, si Dios
no puede inducirnos sino a la verdad, es absolutamente cierto que a
la realidad objetiva de las ideas de los cuerpos, corresponde una rea
lidad formal exterior a la conciencia. Las cosas materiales existen.
Esta comprobación no comporta dar por sentado que los cuerpos
son del mismo modo como son percibidos por los sentidos. En rigor,
tampoco es necesario. Hay cosas que hacen esta percepción oscura y
confusa 60.
Malebranche no habrá de aceptar la demostración cartesiana, por
entender que es una inconsecuencia. Nosotros percibimos las cosas en
Dios, y la Visión en Dios es la única garantía que poseemos de las
cosas exteriores, a las cuales no solamente no podemos conocer en
forma directa —como dice Descartes— sino que su existencia nos es
imposible demostrar. Nuestro espíritu está unido a Dios, su creador,
y es en El que percibimos las ideas eternas e inmutables. Siendo las
cosas creadas según el modelo de las ideas, percibiendo las ideas co
nocemos la scosas. No hace falta analizar si realmente existen objetos
extensos fuera de nosotros, porque no razonamos sobre ellos, sino
sobre sus ideas 61.
La idea la vemos directamente en Dios; el juicio, en cambio, es
obra de nuestro espíritu, razón por la cual es pasible de equívocos.
En forma acertada critica Joseph Moreau esta doctrina que extre
ma el idealismo de Descartes. En efecto, si reducimos el proceso cog
noscitivo a una pasiva contemplación de esencias inmutables hipostasiadas en el entendimiento de la divinidad, queda excluida la actividad
constructiva del espíritu. Además, para que la trascendencia de lo
verdadero concuerde con el avance del pensamiento y el desarrollo
histórico del saber, es preciso afirmar que hay en Dios, no esencias
inmutables, sino la razón de lo que hay de verdadero en todos nues
tros juicios 62.

59Hamelin, O., op. cit. p. 262.
60Móditations, IV, p. 325.
61Malebranche, De la Recherche de la Verité, VI, 2, p. 244, de l'édition
G. Lewis.
62Moreau, J., La conscience et Vétre, Ed. Aubier, París, 1958, pp. 109 y 150.
- 310 -

�de la conciencia es su poder de relacionarse con un objeto, que no
es ella misma. Este objeto no le es inmanente ni trascendente. Su ob
jetividad es ideal. La conciencia sólo puede existir abierta al ser, de
modo inmediato. Vivir, para la conciencia, quiere decir trascenderse.
Las ideas evidentes al cogito no son modos de una sustancia, sino
los correlatos objetivos de una intención de carácter formal.
El momento intencional comporta dos aspectos distintos: el acto
intencional propiamente dicho, o noesis; y el contenido objetivo al
que apunta el referido acto, o noema.
A la conciencia no se da el objeto, sino el noema; no la cosa,
sino el "estado de la cosa". El acto noético no se atiene a referir sen
saciones sino también relaciones y esencias inteligibles. Toda evidencia
comporta una intención significante y la presencia de un objeto sig
nificado.
La materia aportada por los sentidos es "elaborada" y recibe un
significado en la conciencia, un sentido peculiar e intransferible.
La intencionalidad posee otra nota muy importante: toda ac
tualidad lleva implícita una infinidad de virtualidades pasibles de ser
realizadas por el yo.
Esta característica de la conciencia la dota de mayor profundidad,
porque le asegura una incesante renovación.
En definitiva, los objetos son constituidos a partir de la inten
cionalidad originaria de la conciencia.
Con Martín Heidegger, la fenomeología supera la etapa gnoseológica y se vuelca decididamente en la ontología. El fenómeno no re
mite al ser, sino que es el ser mismo.
Heidegger manifiesta que por la expresión "fenómeno" entiendo
lo que se muestra en sí mismo, lo patente 66. Y más adelante sostiene
que detrás del fenómeno no hay nada, sin que esto excluya la tras
cendencia ontológica. Claro que no están dados inmediatamente, y a
menudo aparecen encubiertos. Allí entra a cumplir su misión la feno
menología 67.
Lo que se muestra, entonces, es el ser de los entes mismos.
Reprocha a Descartes dejar indeterminado en su "cogito sum", la
manera de ser de la cosa pensante, o más propiamente, el sentido del
ser del "sum". No se formuló la pregunta por el ser, creyendo que
ella es clara y unívoca. Atribuyó al ente pensante el carácter de una
sustancia diversa de los cuerpos exteriores.
Para Heidegger, el yo y las cosas no son sustancias diversas. El
sujeto no está encerrado en sí mismo, sino que es su condición pri
mordial estar abierto al mundo. Lo propio del sujeto es existir, y el
de las cosas, ser dadas. Todo yo, o Dasein, tiene un ser "a ser". El de
las cosas está dado definitivamente.

66Heidegger, M. El Ser y el Tiempo, Fondo de Cultura Económica, México,
1951, p. 33.
67Heidegger, M., op. cit. p. 41.
- 312 -

�- 818 "0¿ "

ap opijuas [a 'b^jbj ns sa Bsg UBUBJjuasap ap jbjbjj aqap opijuas
oXna X ajuapuaasBJj sa a[ anb jas un X^q anb u^svq p bjb(1 sg
'v^iSojojuo pBpiuSip ns b —ojafqo X ojafns— boi8o^
-oasou^ uoioB^aj B[ ap so^od so^ jBinBjsaj opuBjua^ui 'bsoo b^ X ^apí
B[ ap ouisqBnp p BZBqaaj UBuiap aopBSuad p anb jbuuijb souiapod
'oipnjsa aisa ua BpBajuB^d upusana v\ aaqos ouBiaaSSappq ojuaiui
-Bsuad pp oioadsB un ap Buasaj BuiísiAdjq Bisa Jinpuoa bjb^
'so ^^pisuaaduioa Bjsa auoiaunj anb ajuauiBBA
jod 'jas ns ap uoisuaadiuoa Bun ap auodsxp tjqB jas^ p anb op^p
opoj ajqos 'BpBzoquia a^uauípio^ asapauBuiiad anb d[qisuajduioaui
Buag 'ajuoiuvoijuo Bpejuauíuadxa bX ajduiais jas ap Bq Bjniaiuisa Bisa
saauojua 'pEpiuBipi^oa v\ ap opoui p ua ajuauíajuajapjd ouis 'a^uaui
-a^duiis X Bjnd ou aAanuí as ajsa anb ua tjqe Jas,, pp piuauíBpunj
BJnjanjjsa Bun sa 4topunui p ua jas,, p ig,, raaip a^j^d bj^o ua ^
qBjuapuaasBJi sa opunuí ^g *ojafns un b a^uaxu
-aiuBjsuoa a^uiaj ag *js ua aisxsqns sbsod sb^ ap opunuí p oooduiBjL
•ojafqo pp uoisnpxa uoa ojafns p Jiqaauoa apisodun sg "ouistiu is
ua opBjjaaua ojafns un X^q o^^ 'opt/uiu-p-wa-jag un sa uoianjijsuoa
Bidojd ns jog -opunuí [a uoa uopnjdj Bjsa uis jaaauBuuad apand ou
[g #paj o 'opBp opunuí p ojjaiqB aaauBuuad upsvQ ^g

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5450">
                <text>El problema del mundo exterior en la filosofía cartesiana</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5451">
                <text>PILOSOF, Nelson </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5452">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Marzo 1960, Nº 18 : p. 295-313</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5453">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5454">
                <text>1960</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5455">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5456">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5457">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="504">
        <name>CARTESIANISMO</name>
      </tag>
      <tag tagId="19">
        <name>CRITICA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="466" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="714">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/dd3e058ece16545a29043e551fe08a06.PDF</src>
        <authentication>b75169895270a4664ceca7825442d73f</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5467">
                    <text>-• J 5
'' '¿¿^1^^^^

51*/

&lt;k
¿^

-¿^5

&lt;^

/
/

/

I*

&lt;^y.

^^^^

/

tX

/t-'-^-^^^

^—/-

Z^&lt;7

^U^_^_

0^*%L ^. sy*^^t^&lt;^ ¡ 'O

���</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="16">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3134">
                  <text>Fondo Felisberto Hernández</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3135">
                  <text>Letras uruguayas</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3136">
                  <text>Manuscritos de Felisberto Hernández (Montevideo, 1902-1964)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3137">
                  <text>Sección de Archivo y Documentación del Instituto de Letras (SADIL)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3138">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3139">
                  <text>Aldo Mazzucchelli; Ana Inés Rodríguez</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3140">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3141">
                  <text>Castellano; taquigrafía</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5458">
                <text>FH_III_031. De María Angélica a Felisberto. Minas, Noviembre 20 de 1944</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5459">
                <text>Literatura Uruguaya</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5460">
                <text>Originales de Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5461">
                <text>SADIL - FHCE - Udelar</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5462">
                <text>1925-1964</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5463">
                <text>Dominio público</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5464">
                <text>Dos folios</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5465">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5466">
                <text>Original manuscrito</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="467" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="715">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/83ac57cb9d3d675e957db09026cb6567.PDF</src>
        <authentication>0391f45d63d51debd191a18ee7ebc59a</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5477">
                    <text>^^^

¿

&lt;^^^_
&lt;-&lt;^s

y . C¿ ~&lt;^zr

s¿U^

^

^-^

^^^^P . . ^^*&lt;-^-:^y._c

.^

/
/

7

�/^^t-^^-C-^i?

^Lo

¿u.

/y
/
,..^_
^e

^^^^—•
A^"-

A-';

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="16">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3134">
                  <text>Fondo Felisberto Hernández</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3135">
                  <text>Letras uruguayas</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3136">
                  <text>Manuscritos de Felisberto Hernández (Montevideo, 1902-1964)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3137">
                  <text>Sección de Archivo y Documentación del Instituto de Letras (SADIL)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3138">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3139">
                  <text>Aldo Mazzucchelli; Ana Inés Rodríguez</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3140">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3141">
                  <text>Castellano; taquigrafía</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5468">
                <text>FH_III_032. De María Angélica a Felisberto. Minas, 25 de noviembre de 1944</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5469">
                <text>Literatura Uruguaya</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5470">
                <text>Originales de Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5471">
                <text>SADIL - FHCE - Udelar</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5472">
                <text>1925-1964</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5473">
                <text>Dominio público</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5474">
                <text>Un folio</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5475">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5476">
                <text>Original manuscrito</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="468" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="716">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/6c3de6713d021cd563f49fefb7ffe81f.PDF</src>
        <authentication>8184f87a6b9cb8251fd14d1534cfeb35</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5487">
                    <text>/A^
•y- ^^/

\^

^Jt^U^t&gt;

//
y

¿/^ •

/c^^

"A

y
i&gt;'
y
'^

¿2.. ^^t- 't^*' ^^_^-c^-

^
^O

&gt;^

y?
^

^-*LA
¿c -i&gt;

&lt;^y^

^ y^^.

y

���</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="16">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3134">
                  <text>Fondo Felisberto Hernández</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3135">
                  <text>Letras uruguayas</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3136">
                  <text>Manuscritos de Felisberto Hernández (Montevideo, 1902-1964)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3137">
                  <text>Sección de Archivo y Documentación del Instituto de Letras (SADIL)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3138">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3139">
                  <text>Aldo Mazzucchelli; Ana Inés Rodríguez</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3140">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3141">
                  <text>Castellano; taquigrafía</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5478">
                <text>FH_III_033. De María Angélica a Felisberto. Minas, 4 de diciembre de 1944</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5479">
                <text>Literatura Uruguaya</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5480">
                <text>Originales de Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5481">
                <text>SADIL - FHCE - Udelar</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5482">
                <text>1925-1964</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5483">
                <text>Dominio público</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5484">
                <text>Dos folios</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5485">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5486">
                <text>Original manuscrito</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="469" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="717">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/846c6ba3049a1cd305b37b9aa7c68d36.pdf</src>
        <authentication>2c323d6e5bdd88d2863f476ba22d8782</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5497">
                    <text>��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="16">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3134">
                  <text>Fondo Felisberto Hernández</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3135">
                  <text>Letras uruguayas</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3136">
                  <text>Manuscritos de Felisberto Hernández (Montevideo, 1902-1964)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3137">
                  <text>Sección de Archivo y Documentación del Instituto de Letras (SADIL)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3138">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3139">
                  <text>Aldo Mazzucchelli; Ana Inés Rodríguez</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3140">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3141">
                  <text>Castellano; taquigrafía</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5488">
                <text>FH_III_034. De María Angélica a Felisberto. Minas, 8 de diciembre de 1944</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5489">
                <text>Literatura Uruguaya</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5490">
                <text>Originales de Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5491">
                <text>SADIL - FHCE - Udelar</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5492">
                <text>1925-1964</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5493">
                <text>Dominio público</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5494">
                <text>Un folio</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5495">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5496">
                <text>Original manuscrito</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="470" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="718">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/b77e2f9dc7a746b6de00331bb89238f0.PDF</src>
        <authentication>99fd04addf57ea7374294bee5f56beaf</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5507">
                    <text>�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="16">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3134">
                  <text>Fondo Felisberto Hernández</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3135">
                  <text>Letras uruguayas</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3136">
                  <text>Manuscritos de Felisberto Hernández (Montevideo, 1902-1964)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3137">
                  <text>Sección de Archivo y Documentación del Instituto de Letras (SADIL)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3138">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3139">
                  <text>Aldo Mazzucchelli; Ana Inés Rodríguez</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3140">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3141">
                  <text>Castellano; taquigrafía</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5498">
                <text>FH_III_035. De María Angélica a Felisberto. Minas, 15 de diciembre de 1944</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5499">
                <text>Literatura Uruguaya</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5500">
                <text>Originales de Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5501">
                <text>SADIL - FHCE - Udelar</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5502">
                <text>1925-1964</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5503">
                <text>Dominio público</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5504">
                <text>Un folio</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5505">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5506">
                <text>Original manuscrito</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="471" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="719">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/4955cc931c0daf649e7e0dd6e1598666.PDF</src>
        <authentication>0abb2a2c2b0d963b6a4ba5704cf9456b</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5517">
                    <text>��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="16">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3134">
                  <text>Fondo Felisberto Hernández</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3135">
                  <text>Letras uruguayas</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3136">
                  <text>Manuscritos de Felisberto Hernández (Montevideo, 1902-1964)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3137">
                  <text>Sección de Archivo y Documentación del Instituto de Letras (SADIL)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3138">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3139">
                  <text>Aldo Mazzucchelli; Ana Inés Rodríguez</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3140">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3141">
                  <text>Castellano; taquigrafía</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5508">
                <text>FH_III_036. De María Angélica a Felisberto. Minas, 20 de diciembre de 1944</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5509">
                <text>Literatura Uruguaya</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5510">
                <text>Originales de Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5511">
                <text>SADIL - FHCE - Udelar</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5512">
                <text>1925-1964</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5513">
                <text>Dominio público</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5514">
                <text>Un folio</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5515">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5516">
                <text>Original manuscrito</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
</itemContainer>
