<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items?output=omeka-xml&amp;page=33&amp;sort_field=Dublin+Core%2CCreator" accessDate="2026-04-07T10:28:13+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>33</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="542" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="800">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/7c286089a6ce5ee1b831c4896c269372.pdf</src>
        <authentication>880ab6c4fc86a0ddeffe90fe0c84874d</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="6268">
                    <text>����</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="17">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3711">
                  <text>Fondo Luis V. Muxi de Documentos de Historia Rioplatense</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3712">
                  <text>Documentos de Historia Rioplatense</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3713">
                  <text>El Fondo Luis V. Muxi consiste en una amplia cantidad de documentos originales, manuscritos e impresos, de naturaleza en su mayoría histórica y política, que cubren aproximadamente el período 1800-1890.&#13;
</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3714">
                  <text>VVAA</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="48">
              <name>Source</name>
              <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3715">
                  <text>SADIL -  Colección Luis V. Muxi</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3716">
                  <text>SADIL</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3717">
                  <text>1800-1900&#13;
</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3718">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="43">
              <name>Identifier</name>
              <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3719">
                  <text>Fondo Luis V. Muxi</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="38">
              <name>Coverage</name>
              <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3720">
                  <text>1800 - 1900</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6269">
                <text>Invasiones inglesas. "Tratado definitivo acordado entre los generales en Xefe de las Tropas de S. M. C. y S. M. B. según los artículos siguientes"  (1807)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6270">
                <text>Historia rioplatense&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6271">
                <text>Folleto original impreso</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6272">
                <text>Gobierno del Virreinato del Río de la Plata</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6273">
                <text>Impreso del gobierno del Virreinato del Río de la Plata</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6274">
                <text>SADIL - FHCE - Udelar</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6275">
                <text>7 de julio 1807</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6276">
                <text>Dominio Público</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6277">
                <text>4 folios</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6278">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6279">
                <text>folleto impreso encuadernado</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="185" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="311">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/1ee73e9d38069af1138ad3ed001614f5.PDF</src>
        <authentication>f4e441a70bdd3fbf00cf7cdddb69df10</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2018">
                    <text>ARENAS NEGRAS
AVALUA CION
CURVAS

DLL

,

• &gt;

ATLANTilJA

ZONA lJL

''

o•.•t••• y wPw /,1/, M . Jvnio

el.

195 1 _

~

!Jorrrmco'

1

lbskLv.z -

1

~/

--o -

fi'/ pésJxo
r/J
~/ ,'

/ l1l iltl'

~

¡

~

..- ... -

__...---

~

i

~

~

~

~

~

[ 1 1 ;~ ~
.

~
1

-;-

v

~

./"

1

!

i

,
i

1
1

J
'

1
1
1

~

. / ·· -

/

]'., ./
¡

-¡

~

~

~

~

1

1
1

1

1

1

i

~ v

, 1

•

·-- ~l

~-

-~

~

~

~

- 1 ~ : -_~_j ~ :- ·/
_!_- 1 -~~-~

-~-

1

v

1

"""-.

t ·~

1

~

1

1

1

--

1¡'

~

1- 't\~
'' j

L-

pt:sJt.UJck

-~

1

? -1

1

1

1

1

1

¡

1

'

t

i\

,

0... ...L-/
~

1

1

______v

~

1

'

fjJ

- , .//

/ V

:

1

1

1

1

\J~ ~
f\ Y
_v L
1

\

1

1

1

1
1 1
1
1
1
TT
1/'i----.. 1 1
~ T-- , L
A
~-;
1
1
11
1

' V
--

1

i --

E s Q UE MA

-· -

1

-~ -

;

~

'

·

L_ ~

~

-

1

/

'

~
J- -~-:~
L ~~~
~

- ~~--- -

1

1

1

_ 1
!--=:i_ ~
[V

1

~1
1

1

1

1

~

~

1

~

1

i

;;71:. ~J;~oh~~sore~
1;

!

- - - ]~

1

60

1

1P

'

-

•

1

1

·-- ·

1

1

~

ooo=.

- - -- - - 40
-

~IVOSOt .fJir?clf'

h Boltanca

~ ; !bjllo'ees¡;esotes
JO

,

:

-u

.

__

1

'

'{

-

:_

1

1

PI'Omer:lio
e~
J

-~-

LEl_l

1
1

!

1
1

1

1
-

-----

Refore!lCia.

/ . • fi¡1' ·

/

' '

'~

ti

l200

Cscolo Jlet!icol

(AP!?OXI11ADA 5)

!N!.TITUTO D~ i"'S!CA ..4r••- ~u . 11 A

l/0(}0

fscolo l!orizolllc;!:

YAC/11/LNTO

PL iG UAL CSPéSO R

efec/;vos m e?/~
ot'omroío

r·

- - - - - - !J/7
60 CITJ5.

·

�Por ](AY C. CO \"! (1)

Arenas negras ilmenítico-monacíticas
del litoral sur uruguayo
l ll'l comunicación 1'

1é

1

'' INTfWDCCCfO Y"

Este tt·ahajo e~ la continuación de la noticia sohrt&gt; estos depÓ·
s; tos eru¡:!:uayo~ Jt&gt; arenas ne¡_!:ras aparecida,- en [12] 1:: l. ~- como parte
de un pro~t·ama de tt·ahajo más ¡_!:eneral ~obre " Radioactividad de nuestro suelo Y subsuelo··. 1 1 ·,
Esta conmnicación comprende:

1 El estudio mineraló¡_!:ico riP la fracción dcn,-a 1 densidad ma,·or
rlf· 2,751 y no ma¡_!:nética de las arena,; nc~•-as que fonnan pat·te de la
costa de la playa '·Atlántida ''. Este punto incluye el análisis de:
a 1 extens.i ón e importancia de estos depósitos.
h 1 especies minet·aló¡ácas nue\·as encontradas ,- ,;u identificación.
Se adjunta croquis y microfoto¡_!:rafías.
e 1 contenido mineralógico de las ha nanea,- que marginan e,-tas
arenas.
Il Descripción v estudio de otro;; se dimento;; detríticos tle nuestro País, conteniendo similares constituyente,- de !o,- encontrados para
bs arenas de la zona de Plan1 "A tláutida''.
III Cuadro esquemático del conjunto de catione;; encontrados
mediante el análisis cspectro¡n·áfico.
IY Trazado de la cutTa rle distribución de lamatio,-_
11 1 Quím. lnd . Juan C. Gorii. A~ utlante del In,tituto de r;,¡,.,,_ Actualmente
en Parí:;, ron una bera de perfeerionanriento eientífieo. bajo la direceión de
los profewres Oree[ y \Yynrt.
(~)
La primera Comuninu·ión apareeió en el Boletín de la Faeultad de Ingeniería. Yol. l\ ~9 1, mayo 1950.
1:; 1 Lo, número, en tri:' parénteoi, reetoo indiran la hihliografía ¡·on,tdtada,
•·u~ a refereneia ,e da al final de e,ta l'Oillllnicacíón.
14 1 E,tas inn·stiga!'ione, ,e realizan. bajo b dirección del Prof. \V alter ::i .
Hill, por la Di' isión de Jnye,ti~;u-ione, Científit·rb de la Anea p. el Tmtituto rle
Física de la Facultan de rngenit·ría ,. la Fa&lt;·tdtad dP Humanidade- , Cieneia,.

�J. -

F:STL DIO ,\1JSERALOGJCO VE LA FRACCIOS DESSA 1 df'nsidad mayor de 2.751 Y "'VO MAG .YETIC:-1 DE LAS ARF:\.AS
SEGRAS QL"E FOR ll1A.Y PARTE DE LA COSTA DE LA
f&gt;LA YA '·ATL /L\TJD.r.

Esta fracción fué obtenida pre,·io secado y tamiza1lo grueso. mediante la a~· uda de un elec troimán y po,terior separación Hsall(lo yodomercuriato de Pota,-io como líquido pesado 1densidad 2,751. La técnica operatoria e,: c]á,ica ~- se encuentra descripta en Yario~ tratado~
mineralógico,; de Jo,- cuale,; [2] [3] [.J. ] 1 5] [6 ] [7] no~ parecen los
&lt;tpropiado,;.
la. -

Extensión e

im¡wrfllllcÍ•t

d!' es/os de¡&gt;ósitos

I'l.dl~
3J a l e~tudiar tlcpú-ito~ ,inti!arc, 1 por lo meno,: en cuanto
a 'u lli,tribueión l . que ,e en c uenéran cerca de la de,;emiJoca!lnra del
Hio Columhia. plantea un ,i,tenw de trahajo mu~ interc;;ante, que
¡·on,-i,;te en efe,·tuar un número muy grande de pozo&gt;' para poder Yi" ualizar L di,;trihución y plantear d cálculo del cubicado del ,·acimiento. El c ,; quema aflj11nto 1e,;q. 11 re,ultante rle este tipo de trahajo,
: realizado por )o, 1\grirneJbOrl',; SeiHJr(',; R. Quintana y \V. Po,-ti;::lion(' para d ln, tituto d e Fí,; ica 1, doculllenta el hecho de que la
acumulación má,.; gntnd e de arena:; ;;e CJH'11entra en la de,.cmhocadura
de los pequeíio, cauce, formado, como re,ultante del desagiie de las
agua,: continental(',; que materialmente ··]ayan" la,.; ]¡arrancas arra:'trando el material mc~eorizado al mar y dejando profundos efectos
ct·osi,· o~ en el úrea atacada. Suponemo;; entonces que, por lo meno,-,
parte de la arena actualmente dcpo;;itada en la co,.;ta, es producida
por el " laYado'' de las barranca,.; e interior de la co,ta. hipótesi;; ratificada al analizar~e c1 contenido mineraló¡:ico de la,- barrancas qul'
hordean los ya c imiento~ de arenas neg:ras. 1 Yéa~e mús adelante l. Si
dectnúramos un cor~c perpendicular a la co,ta. Yeríamo,.; la di~minu­
eión del espe,-or de estas arenas, desde un máximo ubicado cerca del
rie rle la barranca. hasta un mínimo cerca de la orilla del mar: a~í
como rlesde el máximo de e,pe&gt;'or 1 pié 1le la han·anca 1 se nota una
disminul'ión hrusca, internándo~e por los cauces exi;;tentes ,;;iempre
en di •·ección pc•·peiHl icu lar a la costa. Exi ste cntonce~ un área de
concentración efectiYa, producto en parte del aporte cont in ental de
las a¡:uas de laYado. Ha~~ que tener en cuenta [9] [ 19] el efecto producido en la sedimentación por las diferencias de densidad existen tes entre estos ;;edimentos detríticos metálicos y lo~ comunes cuarzosos.
Para determinar la importancia económica de estos ~· acimientos,
el Instituto de Física tomó como hase el citado e:;quema l. asumiendo
un espesor de 20 cm . whre un área de 300 X lO m" y una densidad
media de 2.3 gr ce.
Resulta así una nut;;a de -J-500 Tonelada;;. formando un depó,-ito
superficial de fácil extt·acción. susceptible de enriquecimiento po!'te·
rior. por medim; físicos tales como espirale;; de concentración, ,.;epa1

-

210 -

�radares ma¡:nético~ y electrostáticos, me~a,- ,-ibratorias, flotación, etc.
Se obtendrían así constituyentes aproYechables industrialmente ( ilmenita, zircón, monacita. etc. l.
Dehemo,; tener presente los trabajos efectuados por di~tintos técnico,; como YOn Bernewitz l lO]. Grigg [32], Gutzeit-Kovaliv [31]
acerca del posible aprovechamiento y comercialización ya sea de
todo el conjunto mincraló¡:ico de estas arenas, o de algún mineral
existente en particular 1ero mita monacita, oro, etc. l. En el estado
actual de nuestro trabajo no podemos afirmar la pre¡;;encia de otros
mineraJe,; como oro ~- platino que según [ lO ] encierran las arenas
nq!;ra;; que alude en ;q¡s tralwjos.
Para poder tener una idea de la extensión de lo;: depósitos de
&lt;t rena ne¡:ra , no es po,- ihle efectuar la mera in;;pección Yisual pues
depende de la intensidad y dirección del Yiento dominante que la
pla~· a aparezca más o meno,; '' ne¡:ra''. Este fenómeno ~- a anotado por
Poole [11] al e,;tudiar formaciones siutilare,- en :'íew South \\'ale~ . se
debe a qu e se haya o no depositado sobre los ~-ac imicntos de arena
negra una película más o menos espesa de arena cuarzosa. La playa
la Yeremos aparecer "negra·· en extensiones considerables después de
la acción continuada de un fuerte Yiento de dirección S.\V. En ca,;o
contrario que la;; dunas mar¡:inales aporten la sílice hajo la acción
de un viento contrario, la playa se hlanqueará notablemente. Este feJ1Óllleno se puede reproducir a escala de laboratorio pudiéndose notar que, en una mezcla de Yarios tipos de minerales y mediante la ac( ión de una co rriente de aire o agua. se separan fácilmente una por&lt;"ión pc;;ada de coloración obscura y otra li\'iana de colores daros
tom¡we~ta ca;;i enteramente de óxidos de silicio. Como minerales clen,o, comprendemos no solamente los metálicos, sino también otros
1 turmalina. granate, olivina. etc. 1 que no son generalmente de color
ült,;curo pero que dentro del conjunto total del sedimento sus colores
,e ,·en enma~carados por las tonalidades más ohscura~ de los otros
minerales constituyentes metálicos 1 ilmenita , hematita. casiterita, etc. l .
Ycr microfoto :'\~ 5.

lb. -- F;s¡)('cies

mineralógica~

l'ncontradas, su identificación y carac-

teri::,aCÍÓtl

SuiHiiYidiremos e~te Capítulo en dos partes:
1 1 Técnica de trabajo.
2 1 Descripción de las e~pecies.
] 1

Técnica de trobajo.

Con la fracción no ma¡!net1ca y pesada de la arena bruta de
Atlántida. se efectuó. bajo el microscopio. la separación de especies
mineralógicas, teniendo en cuenta para efectuar esta separación, fundamentalmente los caracteres organoléptico;;, como ~er: ,-dstema cristalino. kdJi'o, brillo. &lt;·lintjc. fractura, color. etc. Con la antda de

-

211 -

�una ,-arilla e-tirada e11 capilar ,e Pxtrac .lcl carnpo del mict·o-copio
el microcri,tal en e~tudio. 5e acumulan en un portaobjeto- para YolYer a efeeluar· una nlle,·a ,elección tendiente a rt' unir un número :\:
de ni-tale~ lo má,., hom O)!t;rH' O po~ihle para. dc,;pu~- de ¡!Uardar ai¡!Uno~ como te,ti)!O•- em·iar d c"pe&lt;·;ró¡!rélfo en ntímero de 15-20 microcri,;talc~ ~- - en al¡r11no~ nrinerale,; meno, aún par.r ,;er· cfeciuada la
placa cot-rP,opomlicn:e. Oe;;dc el punto de YÍ•ta del trabajo de cxtraccióH, como tamhit'll de la tPcnica oper·atoria e11 el c,pectrÓ¡!rafo. &lt;·on,.,idero inútil de,crihir la, dificultade,- que ,e tu,·ieron que ahontar
í repetición de placa-. pi-rdida de cri,;tale- al -·,.altar·- por efecto dPI
arco. etc. 1.
La técnica ,e¡!uida e::- ju,tificatla tc11iendo en cuenta que. t!entro
de un conjunto de c,.,pc&lt;"ie, con propiedades fí,;ica,; tan ,;imilm·es 1 den,.idad, índice de r·cfracciórL ma¡rneti,;mo. fluorc;;ccHcia. cte. 1 e,. prácticamente impo,;ihle efectuar una separación en cantida&lt;l apreciable.
Corno con;;ecuencia, y teniendo en c11enta los e,;caso::- 11redio,.; de aparataje mineraló¡!ico que contarnos. la separ·ación microscópica e, la
única YÍa factible de "cparación. despu~s de lrahcr· a¡rotado los otr·omedios anotado,;.
Con respPc:o a la,; mierofotO¡!t·afía,; que ,e adjuntan, se operó
por reflexión. fotog:rafiando. prirnen1mente una red de difr·aceión de
espaciado conocido 110 malla, mm.) a ]o;; efecto, de tomar este ínterYa lo como medida del tamaiío del cristal foto¡rr·afiado posterionnente
sohre la misma placa. Se bu;;có especies cri~talo¡rráficamente bien definidas tr·atan(lo de hacer· ,-isible la simett·ía que pre~entan.
Para facilitat· la interpretación de la;; mierofoto¡!rafía,;. ~e tr·arr,cribcn c,;quema:' de las for·nra~ encontrada~ en la arena, tomatla:-; de
la hihliol!rafia [1]. [13]. [J.l.]. [15), [16].
Al¡!una,; de e,ta• forma~ no putlier·on ,;er microfotografiada.;.
Se utilizó un rnicroscopio polarizantc Leitz-\'Cetzlar con ohjetin1
' ocular· 3X.
Se u.;ar-orr placa- Lumii&gt;re Altichronrc ' película- ~\ 'SCO color.

21

Descri¡wión de las I'S¡wcies 1'/U'VIItradas.
ZIRCO.\

Este nrincral con,;idcnulo rnodernanrente como 1111 silicato dt'
zi rconio. de fónnrrla teórica ZrSiO 1• se pre::-cnt a cn nuiada coloración, rojizo. ro,.ado. amarillento. anaranjado e incoloro. Esta gama
de colore, con todo, lo, rrraticc" de transición e,- acompaíiatla por:
!'? ~ la prc.crH'ia de un mírncro elcYado de forma, cr'istalo¡rráfica-.
2'? -- una ,·aria c ión cn la con"titución química que ,e manifie,;L¡
por la aparición en al¡!urw, ,imetrías de metale, del l!rti(JO de laTif'rra, rara::-. Imkpcndierrtementc de la ,·ariaeiÓII en color ~- cri~ta­
loquirnica rlc c,;tc mineraL -on car·l!cterí,tica- &lt;·on,tantc..: que penuitcn '" identifil'ación rnino-eópica. !as ,il!uicnte- pr·opicdadc-:
Brillo YÍtrco a adianrantino.

:?1::?

~

�Fr&lt;Jclura L'Oncoidal e ini¡rual en mucha~ de ,n~ ari~ta~.
Clivaje 1 J ]() 1 neto.
Form&lt;~ alar¡r&lt;~th de prisnw tctr&lt;~¡ronal ~implc o L'ompuc~to. en
al¡runo~ ca~o~ la aparición dt' una hipirámidc má, o meno~
modificada.
Fluorc,;ccnci a a m a ri !Io-ana ra n jada.
lnelusion&lt;'~ ya ~ea de impurezas de otro~ minerales que lo
lle¡ran a colorear en distin•a~ tonalidades como ser amat·illas,
roja~. cte .. aú como tamhii-n nm~- frecuentemente hurhujas
¡ra,;eosas perfcetamcnlc Yii'i!Jies que resaltan notoriamente SO ·
hre la m~n·a del cristal en las Yariedades incolora~ (khido a
su diferente índice de refracción.
Entraremos a estudiar los problemas enunci&lt;Jdos líneas antes soIJre la gnm variedad de formM que ocurren y la Yariación en la constitución química de estt' mineral.
Casi to(las la,; formas que anotan los g;randes mineralo;ristas l1].
f 13], !18], así como las que se encuentran detallada,; en el tr&lt;~hajo

FoTo N.'' 1 -

Zin·ón simplr.

de\\'. R. Poole [11] y Thomas [30]. se han encontrado en e"ta fraceión de la arena pro\'enien&lt;e de la costa de "Atlántida''.
Lm; croquis ~ microfotogxafías que se adjuntan muestran claramente este hecho 1fig;ums 1 al 11. fotos L 2 y 31. Ahora bien. todas
aquellas fonnas simples 1 prisma tetra¡ronal ¡}f'oto o deuto con una o
dos pirámides l e incoloras del zit·cón. no presentan en su constitu•·ión elementos fiel ¡rrupo de las Tierras raras: en cambio las formas
•·ompucstas de esta especie 1combinación de prisma y bipirámidcs o
hipirámidcs compuestas) contienen Tierras raras r en fuerte propor('JOn, en su red. Es así que el análisis espectro¡rráfico de los cri~tales
del primet· g:rupo acu~a la presencia de:
SiO~ y Zr ,

213 -

�!'.

.,

~

/

l"

f

~ -¡

1

-

~--- ~
F,g 1- Zucér. (Lc:: cox.)

_./

'

...

""

/

'
'

F,g 3- Z~rcó~ (la:ro&gt;) Fg ._:_;:: :::&gt;r (le :·: -' )

F.g 2 -Zr::ón (locro,x)

/

-----

.,
\

F1g. 5. Z rcon (lc:ro x)

"""/

Fig 6- Z ~rcón (l ocroiX)

l. ....,___..
. . ""'
-...

.

\
\

''.:

·~

\

.

..

F,g 8- z , ·có~ (Dono)

. . ¡:..o.: ::

\,

\;_• :-Lr'·;

F,g. 10- Z ~rcó n (Dono)

f ,g 9- z ,rcón (Dono)

/ /

1

(!
1

1

'---

Fig 12- Mono cito (leonordos)

-

2H --

--------- '

�-

:1=-;'

:\

~-~)
\-,
' ,_,,
~
~-

F.g 15 - Gror.ote (C::Jrobb)

F,g 16- G ranate (LocroiX)

~~

1

-~-\

-

1

F,g 17 - T~rmolmc (lccro•&gt;;

1

\

\

\

1
\

\

\
F,g. 18 - Turno '•n::: (Loco.x)

F,g 19- T:ta~.ta (Locro~&gt;)

-.,.-

·.-

-

215-

�FoTO N.'' 2 -

Zin·ón t·omJHl e ,to

FoTo N .'' 3

-

216 -

�f'n C'a tn h io la·· fo nna~ C'O n1p t1&lt;' - ia~ &lt;'' idenc ia n la pr e~enc i a d e:

Zr. SiO::. Ti , ¡ ·, lln. La, .\"y. Ce, Lu .
E~ t e

fe nó m e no ya eo n oe id o de qu e el zircó n e n c ie rra e l e m e nt o~
a su co nstitu c ió n teóri ca [ 17]. n· ~ult a p a rti c ularme nt e i nteresa nt e cuand o se es turlia la r e la ci ó n d e la sim e tría co n la constitu('ió n quími ca. Pro babl e m e nt e sea e n el f o nJ o un proble ma de diad oj ía. [20 ] . [21 ] . Es ta Yaria c ió n quími ca d el z i1-cón es ind e p e ndient e
,Je la presen cia d e impure zas vi sibl es.
Lo h e mos co mprobad o ex a minand o pla ca~ d e mi croc ri sta les con
, im e tría s ~ impl e ,. cont e ni e ndo e s ta ~ impur e za ~ y qu e ~ in e mb a r go,
n o evid e nciaron la presen c ia d e Ti e rras Haras e n su constitu c ión .
.No se ría aYe ntura do so:;p ec har la presen cia de THORITA e n es te
conjunt o tl e forma s. p e ro eso qu e da r el egado a futura s inv es ti gac ion e~
en es tas are n as. En el es tado a ci ual no pod e mos afirmar ni r echazar
d e plan o es ta hip ó tes is.
La s cara c te 1·ísti cas anot a da s p a ra e] zircón no se aju ;;tan e n un
tod o a las expuestas por \~7 • R. Poo lc rn ] en S il inform e. pu es tom a
eo mo fo rma m ás conu'm l a redond ea d a y acla1·a más ad e lant e " th e
ny~ tal,; , e en , a re alw ays mu e h more round e d than those des crih e rl in
o th e r tle posit s ... ·• Par a nu es tras a re nas e l zircó n a p a rece p e rfeetam c nt e r-r i ~ t a lizado. lo qu e ad c m á, de se r un m e dio mu y importante
d e id e ntifi ca c ió n indi ca ría. q u iz á~ . o tra s co ndi c io n es de se dim e nta ción
qu e las qu e ~ ufrier o n la s a r e na~ ne¡!ra, tambi é n coste ras es tudiadas
p o r e~ t e mine ral og ista . R e m o~ e n co ntrad o e n es ta fr acc- ió n d e la a re n a
d f' Atl á ntida. e l zircó n Yari e dad JA CI K TO. d e colores ro ~ ado ~ a rojizo~ : d e ~ im i lar co mp o~i c i ó n quími ca qu e la e n contrada para el zil··
c·ó n e ompu c~ t o . Se l e apli can las pro pi e tl a rl es ¡?;e ne ral c;;; d e e ~ t e minC'ra l ex pu c,: ta ;: ant c ri o n11 e nt e.
T o das l a~ fo rm a;: a n ota d a~ ~e g ua rd a n e n p o r ta-ohj c to,o ~e ií a lad o~
I'O n ] o,. mim e ro': 6. 8, 9 Y 23.
e xtr a ii o~

' 10 \ AC!L\

En la prim e ra co m1mi ca ci ó n so bre es te min e ral 112 ] no se h ahí a efect uad o ni la Ye rifi cac ió n e~ p ec tro g ráfi c a. ni se había podid o
e n contrar una e ~p cc i c c1·istalizada. Se para ndo c ri stal es d e la llt&lt;lll CI"a
d esc ript a a nteriorm e nt e. e l es p ec tróg rafo h a ac usado l a JHese n cia el e:
P , Y, Ce, La, Zr, Ti , y tra za s d e M g.
Se ha pu c~ confirmado ple nam e nt e la presen c ia d e es te min eral:
a d e m ás y com o corroboraci ó n cri stalo ¡.:ráfi ca se han e n contrad o a l¡!, Unos c ri s tal es, I Ye r figura s 12. ] 3 y 141 .
Leo n a rdo" 116 ] al es tudi a r la s are n as monac íti cas ]¡rasile ra s, anota una Jo rma , (jllf' pu e de se r co ml"m e n filon es p egmatíticos y qu e co r respond e exa c tam e nt e a la e n contrada por n osotros e n nu es tro sediln e nt o. Lo ~ c ri "tales oc ur re n comúnme nt e r e dond e ados co n f ra c tura
i rregula r y brillo r es inoso. 1 foto 41. E ste mine ral d e color a mat·illo

-- 21 7

�-- su; -

"1! 11.11!114![\

·¡ 6.\

"' '':1

.,. e) \

o¡u.¡

�obscuro o más exactamente "miel". aparece casi siempre tto·hio con
f!ran ntÍmero de estriacione~. Raramente pre~cnta inclusione.,, y cuando las posee. hacen tomar al cristal un color más rojizo.
En la microfoto l'\í' 5. en la que se a¡H·ecia una ~elección de
los elementos de la arena. los cri~tales más ¡!rancies, (de colo•· amarillo \'erdoso 1, ;;on los de monacita.
Los prohlemas rlel ciclo ¡!Coquímico 1 20] l21] de este mineral
forman un capítulo muy importante de la moderna mineralof!Ía que
rlebet·á ser encarada en futuros trabajos. Pot· ejemplo, es importante
la influencia ejercida por este mineral sobre la constitución química
flel apatito ~- una posible introducción de los metales del ¡!ntpo de
las Tierras Raras en la red del apatito u ott·os.
La aparición, dentro del análisis espectro¡!ráfico efectuado a diferentes e,pecics mineraló¡!icas. de elementos de las Tierra s Raras nos
hace ~ospechar la presencia de un fenómeno similar al expuesto. Lo
mismo cahría plantear en lo referente al Vanadio, el cual, aparece
('ast de una manera sistemática en los análisis.
Se ¡.!Uarda la monacita en porta-objeto;; ::\í' L
SERPE~Tl~A

E~tc

~JQl'ELTFFR

\

1G

\R'\JERITA l

mineral de alteración, Hlministró el si¡!uiente anúlisis:

SiO-c, .\ i, Fe, llg, Ti, YTn.
En ,u p:ran proporción e~ clasificahle como una serpentina nt·
quclífcra l¡.!arnicrita 1 [l] 1 13 ]. atliHJtH' en al¡!llllOS mict·o ct'i~tale~ es
posible obseryar la pre,;cncia de minerales primarios como OL[VJNA
con todas sus características tan notorias y ltasla Broncita e,·idenc-iahle por ,-w, típi('o~ reflejo,; ~ su color bronceado. l!n color verde
fresco pronunciarlo ~ la pre~encia de una hipinimide rómbica hace
e,·idcnte la prc,-etwia del minera 1 orip:inal 1 oli,·ina 1, pero &lt;·ontunmenle ,;erpcnlinizado. Su forma tiende a la arriíionatla teniendo el cri;;tal
una coloración alllariUo-,·erdosa. Podría ser factible la prc,;cncia de
tina ·"oli,·ina rubcfit&gt;" con1o producto de crecimiento de hc111alita soLrc oli,·ina. E,te hecho, ba,ado cxdu,i,·amentc en la oh~crYación mi('l'o,cópi('a no e~ factible &lt;le \'Crificación analítica al¡!una dado el tamaíio de los mineraJe~ en e,tudio.
GRA'\'ATE

1 PIROPO!

Se pre~entan con una coloración rojo-oh;;cura ~- brillo 'ítrco. Prcfl'ntan comúnmente una fuerte proporción de inclusiones d&lt;' IIIUY diferent&lt;' coloración. La masa principal de la &lt;'~pccie es bas tante oh~cut·a
tli~min11~ enrio ~~~ coloración por lo meno,; aparentemente hacia la
~r~pcrficie. El análi,i;; c,·idcnció la presencia de los ,;ip:uicnte~ e lementos:

SiO-c, Ti, 4.1,

1!~,

L

en menor proporción: Cr, Cd. Co . B.
-

219 --

�La fuerte proporeión de Ti re,·elada por el aná]i,io proviene de
la presencia de impurezas de rninerale,o titanífrro~. visible; al microscopio como inclusione, oh~r·ura, en la superficie de e,te Piropo.
Ha sido po;:ihle encontrar la forma cri,ta lo¡rráfica tí pica que cal acteriza incquh·ocantcnte a c,.ta e,.pccie: combinación de cuho-oeta&lt; rlro-rlodecacrlro. fi¡rura, 1 ;1 ~ 16.
GRA'\ -\TE

1 l'\

ARO\ ITA 1

Cristale, transparentes colorarión ,-crdc intenw. todo~ redondearlo,. La pcrfcrta e,fcririrlad indica la pertenencia al si;:tema cúhico:
combinación cnho-octacdro -d odecaedro. fi¡rura 16.
En la foto 5. pueden oh,ctTat·se fácilmente esto,- cri,ota]p, redondeados de color ,·erde ose u ro.
El análi~is espedro¡rráfico permitió identificar:

Cr, Jfg, Si, Ca: trazas de Al

~

Fe.

Porta ohjcto ::\&lt;:' 2-f.
FELDESPATO ORTOCLASA

1 1¡

i\Iinoni~tales alaqrado,. casi incoloros. perfectamente prismátir·o, de composición:

SiO..,, Al, K.

~.

cn nwnor eantidad: Zr, Ti.

Se nota en esto, cri~tales una c,·idente meteorización química. no
l'ohrc el mineral los producto, de su dcscontpo:;ición. Comtínmente fracturado en ca,i toda;; sus arista,. prc,.cntando una fractura
concoidal. Posee un número de imput·czas rnu~· ¡rt·andc que. sicndo
imposihlc ~u ~epat·ación en el micro,.copio. afectan el rcHdtado ana·
lítico. Al¡runas formas presentan hurhujas ¡ra,co&gt;'a,.
Cristalc, en porta-objeto .\&lt;:' 17.
P~tando

-\PATITO
~finocri,tale, rlc color amarillo tnuy pálido. alguno, casi incoloro, . Brillo vítreo. Rf'dondeado~ a suh -redomlcados.
En esta especie e~ ca;:i imposible cfectuat· una sistematización por
la rnorfolop:ía. Si hicn. con excepción se presentan fornub prismáticas
con extremo~ piramidado~. ésta~ no permiten un juicio cate~órico
sohre su simetría. Comúnmente presenta un gran número de impurezas. lo que haría imposible la interpretación mineraló:óca con vías
a determinación de especies. con el solo aporte del espectrógrafo. E~­
te ,.,uministró lo siguiente:
( 1)
La dcn-idad de e&gt;te mineral e , inferior a 2. 75. Durante el proce&gt;o de
&gt;&lt;'paración fué arra;&lt;lrado con la fracción pe,ada.

-

220 -

1

l

�SiO~.

Ca. f&gt;. _lfn.

L

en menor cantidad: .\"a, Ug, Pb, Fe, Zn, Cu,
'. como

traza~:

Si.

lfin;!IIZZÍ ! :Z3 j. al c,:udiar t&gt;l fenómeno de b, ,u~titucionc~ isoen e~te rninC'ral. hace re~altar la cornprohación efectuada de
la ~u,titución Í:'omorfa de Ca por S a: a,í mi,rno en la pá¡!. 346 rli~cute
e] problema del dc;;plazarniento del Ca por Tierra;; Haras. lo que pone
de nue,-o en juc¡!O el fenómeno po,;ihle del inten:arrrhio atómico de
la monacita con el apatito. zircón, anfíboles. etc. Se Ira lle¡!arlo a
obtener eloro-apatito-cc rífero, cloro-apatito-d i,limífero. etc.
Pn
razonamiento ;;irnilar ,;e sostiene por parte rle este autor para el caso
rle Jig, Sr, Ba . .Vfn , Fe, A 1, Cd, Be, Sn, etc .. Todo esto .. e independientemente de las impurezas 5eíialadas por el especlrÓ¡!rafo, hacen faetihlt&gt; la afirmación de que en nuestro,; rnicrocristales cstamo~ t&gt;n preserwia de un fenómeno ,inrihn al planteado antes.
Porta-objeto Kc:&gt; :Zl.
morfa~

BERILO 1 Tran,parente_ t·f'le,te claro 1

Cristale;; poro comunes de color eeleste claro. Generalmente redondeado:'. ~o ,;e Ira encontr·arlo una forma si~tematizahle de t'stc mineral. La composición obtenida es:

Si(F. Be, Ca, Cr, .lln, Al,

r·,

.1 /g.

la que. acornpaiiada de otra,; propiedades orp;anolépticas corno
brillo. fr·actur·a. cte. hacen inequí,·oca su dctenninación.
Porta-objeto;; ~Q 2:1.

~er

su

BERILO 1 \wl O,ruro 1

E;;ta ,-ar·iedad se diferen rlc la anterior en Hi color· azul o~curo.
Yer· foto color ~Q 5. \ficntras que aquella contiene Cr·orno corno elemento cr·omatóforo. é;;ta uo lo contiene. En caml1io contiene Titanio.
Hierro y Cobre. ademá, rle lo;; elementos corrrunc,;. rcYelado,; por el
espcci ró¡rraf u:

_·11. Si, 81', Jlg

~-

1\..

Son rnu' c,casa, las forma..; nistalina,.:. Se ¡Hre1lcn oh~erTar al¡!unaforrna~ pri,.:rnútil'a,;. En al¡runo, cri,tale~ ~e oh~en· ó !lieroi,-rno.
Porta ohjeto~ 2;) ~ ~6.
TI R\IALII\' .-\ \1\C'\'E:o;I\'1-\

El

análi~i, anr~o

la pre,.eneia de lo,

Si(F . . 11. Vf[[. Jln, Fe, Ti,

,.i~uiente,

~- traza~

clel!lento,;

de Zr.

\linoni,.:tale,. al¡!uno, de ello,- fuertemente dicroico,. Cri;;talepoco 1ran,.parente, ~- de i rnperfect a ~i met ría. E;; oln·ia la cxi"teueia de
un eje polar. Ocurren línea, de di,·aje paralela, a la pinacoidc ha:'e.

�El color es ro~ado pálido y de brillo vítreo. La forma más comun e:;;
la prismática hexa¡!onal simple. )1á5 raramente se pre~entan turmalina~ ne¡rras (chorlo~ 1 de forma ~imilar a lo anotado por Lecroix [12],
fi¡!uras 17 y 18 y foto:;\~ 6.
Los elernentos pneurrratolíticos pre~cnles en la constitución de
e~le mineral, como ser R, F, ele., en razón de su volatilidad no son
detectados por vía espectrO¡!ráfica. rle alrí la razón de la no aparición
de estos elementos en el análi,-is anotado.
Porta objetos X~ l.

Foto .\9 ó.

Turmalina 1nagne!"liana

RODO"\ITA
)licrocri:-talc~

perfectamente lromo¡!l-neo:-, de color ro,..ado puro.
a translúcido,.. ) de fractura irrqwlar. :\o ha sido posihk
ohserTar una simetría bien definida en este mineral. Siempre se presenta con bordes muy a¡!udo,.. y es posihle obsen·ar. en algunos cristales. la presencia de burhujai' ¡.tai'eosa,.;. Al¡runa:- forma:" pr&lt;'i'Pnlan
reflejos azulados sohrP mdimentos de caras que po-een.
La composición encontrada es la ,..i¡!uiente:
tran~parenles

SiO~,

Wn, ,Wg, Fl', Ca.

Sahama-Hankarna 120] al estudiar la geoquírnica del manganeso,
establece la distinción entre tefroila [Mn~l Si0 4 1l, redonita [ 1 Mn, Fe,
Ca) SiO:d ) piroxman¡rila ! tMn, Fe) Si0,1 l. E,..las diferencias nos
rarecen particularmente interesantes para nuestro;: microcri;;;taies Cll·
) a constitución química podría parecer aherrante.
Porta-objetos ::\'.' 2.
MA:\GA:\O:VIELAl\'0. 1Sin bpeeie l.

La lerminolo¡!Ía es lomada de Lacroix, Dana, Lapparenl ! 12],
222

�[13], [5]. y la indeterminación es comprenúble teniendo en cuenta
que los productos no cristalinos del manganeso, son imposibles de
sistematizar sin una preYia dosificación de este elemento, cosa difícil
de realizar en la escala micro en que estamos trabajando.
Al1ora bien, dentro de los óxidos de Mn conocidos y no muy bien
definidos los ,:randes mineralo,:i~ta~ coisideran los siguientes:
Braunita, ~'lan,:ano,;ita, Hausmanita, Polianita 1 Pirolusita), man~:anornelano. pirocroíta ~~ mang:anita.
Las características de nue;;tro,; microcristales son las si~· uientes:
color negro opaco. redondeados, de fonna lig:eramente arrii'íonada,
aspecto netamente terrow y aw;encia absoluta de cistalización. El aná]i"i~ c~pcct r·o,:rá fico indicó la pre~encia de:

Yln, Si0".
De la~ caraeter¡,;t1cas expuestas ,;e dednce la eliminación de tipos
f1e óxido~ como ser. Polianita, Hau"manita, etc. quedando como más
pro ha hle circun;;crih ir e, tos m icrocrista1es. "in identificar especies. al
~rupo del mang:anO!llelano. Lo mú;; interesante. quizás. sea el hecho de
la exi"tencia de óxidos de nwn¡!aneso dentro de esta fracción de la
a re na en f&gt;;t u dio. "\o 1nenciona m o~ la .- características mineralógicas
de lo~ distinto;; óxido- de Yln, por c,tar perfectamente descritos en
Jo,- tratado,. rle :\lincralogía.
Porta-objeto, ~(_) 7.
CRO.\IJT \

\1 icroni,;t ale~ de color Yerde a amarillo Yerdoso. Redondeados.
Brillo suh,·itroso y c&lt;~&gt;&lt;i totalmente opaco. _\lo pudo efectuarse una r-la,ificación por w simetría JHie" no fné posible encontrar formas cristalizada~ en este mineral. Frecuentemente presentan inclusiones de
;,pariencia férricas. En ,;u conjunto. e;;;tos cristales presentan su ~u­
perJicic externa con un claro indicio de de,;composición mientras r¡ue
1.1 masa interna se conserva perfectamente inalterada.
Son aplicable,; a nuestra especie bs consideraciones que efectúa Lanoix ll2]. sohre la cromita de aluviones en Madagascar, así como los
concepto;; mineralógicos sohre espindidos: ésto último justifica la pre,encia de Al en este mineral.
El análisis espectro!!rúfico suministró los siguientes elemento~:

Con respecto a la existencia de ,\1n en la cromita, creo le son
aplicables los conceptos de dinámif·a f!eoquímica enunciados al tratar
el apatito. la monacita. etc.
Por~a-ohjeto~ _\"? 13.

Estos microcristales de color marrón rojizo obscu•·o a caramdo,
presentan nna forma al!!o confu,;a tendiente a la prismática. Fi!!Lll'as

-

223 -

�]9
llo

~

20. Son ¡wrfel'tamellle 1111iforme- Cll cuanto a ~u colot·aciún. Brien fra!'lura ft'{'.'&lt;Ca. El anúli~i~ e~pcetro¡rt·áfico dió:
SiO~, Ti, Ca. Zr, 1·. Cr, 11. Cu, Ya. K ~- en menor propon·ión
al¡runo- elentent(l• de la- Tiel'l'a• Rm·a~.
He~ulta notot·ia la pre"encia del \ anadio. eu~ o ori¡rcn 110 rl'~ttlta
explicable a e;;ta altu1·a tle tllle.- tro !rahajo. 1 ,·er lo didw antc•. al
lrata•· la \lonacita 1.
Quizá~ en el 1'-tudio dt&gt; la fracción nta¡rnt!tica -urja al¡rtÍn minetal pt·imario de e-te elenwnto. En lo que rc~peda a 1&lt;~ pre~encia tic
elemento- dd ¡rrupo de iai' TictTa~ Rara-. ltaectno- nue' anwnte hincapié en la nece~ana reac('fon cri~taloquímica que dehc Pxi;;tir
entre c;;to~ mineraJe;;. ~ lo- pt·im&lt;~t·io~. c~pecialmcnte monacita. quP
Htmini~tt·an la mayor pat·tc de lo;; elemento- de e"e ¡rrupo.
Tfahría que experintentar en ei'te ,;entido de una 111anct·a análoga
a la cxpuc~ta pot· :\Tini!uzzi !23]. \'en10~ arlcrná~ que lo.- elementoole la~ Tierra;; Rara~. c. tán má, difundido;; en esta- arena,;. de lo
que cn un principio ;;e pudo ,;o,;pedt&lt;~l'. Hemo~ Yi,to que no solamentl'
la monacita posee e;;to- e lemento,; ,;ino tamhién. el zircón compuc-.to.
la titanita ,. quizá;; otro~ mineralei' aún no de;;cuhicrtoi'.
Pot·ta-ohjcto- :\ fJ 12.
re~ino~o

E:0:.\1 \LTI'\ \ · COHALTI\ \.

1 -~ 1

Se han cncont rado microcristale- perteneciente- a la el a;; e T cpcnlái!ono dodeeat;drica. 1n·r figura 21 y foto :\'! 71.

tt·a~drica

Foto \

0

-

Cohaltina.

E-te heeho ~ la pre-en('fa de una ftwrtc con!·entra!'ÍÚn de Co
a la \ cz quc alguno- ('araetcn·. ori!anoll·ptÍ!'O• eoin!'identcs co11 lo•¡ue -e le~ a•ignan a c-t•' mineral. 110- permiten -o-pcdJar la prt"-

�~en('ia

d e e,.;ta P:'peeie. deiJiendo ~in e rnhar¡ro dectuar,c la ratificación o rec tificación dc c~tc juicio.
Sc pr c~c ntan c n rrmr forma perfcc tarn c ntc rcdondeada. cl f' r·o Jor ro.- ad o hlanqrr ec ino a in co loro 1 co n brillo ,·ítreo pcdccto . Son
1ran,;parf'ntc,.; a trarblr "rciclo~ f' n toda la nw~a.
El ~1n&lt;Íii"i~ C:'J&gt;f'ciro¡rr·úfico diú:

Co,

SiO~,

Cu, Cr, Vl f!, 1·, Zr,

traza~

d f' Sa ,. lln .

E~ p o ~ihlc

c nr·ontrar· dentro de c~ t c min c ral c ri;;talc,. rlc rrna ~•­
J!JC tría p e rfec ta . toda, p e rleneei c nt c~ a cla~c~ &lt;ici ~i,Lerna i-orn(•tri&lt;" o
p rep o n df' ra nd o la tct ra(·rlr ica pen t a ¡ronod odcca(·d rica .
Porl a-objeto,; \ -,_, 1.) .
1-IOB 'dl LE.\' Il \

·\ l¡runo~ ,-ri,-talc, ~ &lt;' han d c tf' nninado inequín)("am e n tf' &lt;"orno
pertcne c it&gt; nl e,- a e,tc nrinf'ral. ,-in la a~ uda dcl anúli ,; i,; e,pcctral puc"
t-1 nÚ111 c ro p e q11eíio cl c llrinoni,;taJ c, illlpo~iJ,ilitaha la cjcnl("ión d c
e,e anúli~i,;. Sin crniJar¡ro. todo, Jo,. caractcrc,; fí ,. ico-mincral ó¡r i co~
tan eo nocido~. a"í conro cl halla;r.¡ro &lt;ic fo r111a;; ni;;talizada,; e n ,i•netría , que ¡·orTf',;ponden exacta111ente a la hornhlerHla 1 fi¡rura- :2:2 . :23
2-J.r lta('e n fá c il la ,i~!f'malización de e,ta e,pecie.
1Ll\1 E\' ITA

.\linoni,;tale, rn111 llllln c ro,;o~ de color n c¡r ro co n tint e li _!!f' ra'liCnte a;r.rdado. La forma e;; ~ub-redorulcada 1· en rnuclto~ cri~talc, an)( td o~a . ra ram c nt e perf cct a ment e rf'clondeada. Brillo opac-o. La Hl p erficie ~ e prP;;cnta ca~i p e rfectament e inalacada.
El anúli,;i ,; c,.;per·tro¡rráfico acu,.;ú la prc ~e neia d e: Fe. Ti. 1'. 1 f' n
Hrcnor proporción: Wu . Cu. C r , Si(P ~ Hg.
Sf' f' rH·o nlraron Jornra~ ni~talina,.; pri ~ nrútica~ al¡runa, pirarnidad a,_ , in po&lt;lcr~f' d e tf' rrninar f' i ,i,tl'nra a quf' per·tenf'&lt;·en. Se ¡rua rclan
e n f'i p or ta-ohjcto \ &lt;.' 11.
A('f'l"&lt;·a de la prc~cncia &lt;if'l 1· e intkpcndi f' nl f' lll e nt e d e nuf',t ra~
o h .- cn acionf',- cx pre,ada, auteriorrrl('nte. 1·pa,;e \Tin ¡ruz;r,i [3:i J. e n rlondc j11,t ifica la cxi,tf' ll('ia df' c,tc clf'rnf'n to tcnif'rlllo f'll nrenla qrw.
la diado;.!Ía e, J'I"CI i,iiJlf' lrahiendo una ,cnrcjanza f' ll ,u,- radio, lonrco, 11 1 - 0.61 1 Ti 1 - 0 . 6~ 1.
Lo, dcnrú, &lt;·on,titu\entf', menorc, de la ilnH'!Iita f'n&lt;·onlrada -on
pcrff'danwnlf' _jr r,tif i("ahlc, ha-úndono- f'll &lt;·on~idera("iorH·, ¡rcoqrrtllll·
• · ~!- 1 ;¡ I'Xprrc,ta, f'll el ¡·orTc r df' f' -te t rahajo.

1(".

Con/l'llido min l' roiÓf!Ú ·o r/1' lo .~ horrrtn&lt;·as 'f/1 1' tnarp111111 "'/"·'
or e 11as.

1 1 Tt·&lt;"nif"a , c ¡rr rid a.
Corno &lt;·o rnp rollaci&lt;Íll experilllental a la lripútc-i, de que , parl f'
de f',la, arcrw, rlf'¡rra~ pro\ iencn dd lavado
po-terior arra-trf' dd

�-900

lf:tl Lft:] [001

'lt~:l
·liO[&gt; ,l.l

•,lj11J"!-I.l •o¡

J[' O}LIJ!IIIl?,)j'

J}.IJ11J lll1 1?!.HI,lll.l,J•!IO.J OlllO.J O[Hil?.lO \O.HI •1!!-lliUJ•!¡&gt; •,Hli.IOUJ 1?

OJ.l.ll!.H? U11 U,!.)ll¡&gt;O.Id ,H1f&gt; "I?.IJ}•O.J •l?ll!.W1ll •,)Jli,J!.I.IO.l •l?t .&gt;p U~l!-l-ll?
.1l?,li'j •,J¡&gt;
·,).tl~

O!.W•,),),HI

•t?]•J .&gt;p

'll~l!.l.lll.i¡-',J['

liO.l ' j ~0 j

Jl1f&gt;

OliJlll~HI,Jj

·•,J[I
-o¡

U[

J¡&gt;

li 01

•o¡

'"0Jl?.I,)~Jlll![Jill

'i ', )J,)

o!',&gt;tdlliO:)

,&gt;-.ll!.IJUO.lliJ

jJ

Jq,&gt;¡&gt;

!-'1?.) 1!j

Jq!.l.l•Ut?.ll

'•l!li,).IIJ

'-',HIO!•Il.IJll!

\

ll~!!'i'iJ.I

1!11

q

·,p::

\

J.IJ"l?.l.ll:

J¡&gt;

ll~l!.&gt;H&lt;II

Oi!J11}1

J['

1!(

n¡pn!Ju

'..;OJ"!ilh"J

-I'.HU

,Hlil

"l!J'-',)

,l[l O! .tl!lii!.HI

•1!1

liJ \1q! J•Ut),J

,)ll

h

'"!,)ll;i

ll~l!.l.llll,

.lp

'-'•&gt;[ U.IJU! 111

llJii!.IO 1·' ,lllh .&gt;¡'jt:[lll[lll! ":•{
Z,&gt;pll~?li.IJ.':{

0.1.11!\1!,

.llliJittl!.tn¡.&gt; 110- -: .. Hu

LIJ

n\

''-'l!.l]ll,HI

•l?f'!·l~!

O

U~llll

J[!

•n¡ O[&gt;lll!ll.J
UO•

"l!.JO.I

J[' 1:!.H11?pl11lljl! l!( ,J[l ll~ll!IO,J Oo•l? 1

!J.,

-n¡ !' UU.lJ•:.f ,![' l?lii.IOJ l!( UJ U Í.

(.&gt; UJJ•Od

li~l!.ll!.l!ll,),)[((I,J

d['

lil?lil.IOJ

u:•l ·.. "1!.&gt;!"~!1[

o¡-.&gt;

l!l!l•HJ:iUllt·OIIl))!,L

OillO~)

,!Jlt,lol?

'O!.ll?[llf!l.l,J-' O]ll,l!lll!.ll? \

'[901

u¡

·!do

,&gt;p

1 ()1 1 .IO!.I,l]•Od O]ll,l!lll!.l,)llf&gt;!.llhJ lll1 •J O['!·l.til.JO 1?·¡

t:•l

[&gt;l!['!ji?JO]

&lt;J}.IOd•Ul?.IJ

•,l[H.IJll!lli

,l¡li,J!Ihl\O.HI

O.l!t?.l.l\

lhl

,l[l

'jl))ll,HliH[lllllJ

•OI!Jill!I•UO.)
1?j

·.IOj

'OJ!ltl!.l:i 1

-,)

"O,J!:i~&gt;[O.lo "Jil!!.l,)ll!lll "01,. :JI1f&gt; ;&gt;¡U,)Illl!.l

J[l

·!11 ~1 optt;&gt;!.&gt;!¡&gt; '-'1!.llll!.1.1Uq -'l!( .&gt;p t:lliJiqo.HI (l! Hu11:i¡n ll~l!.lliJill J,ll!l( Oll
·•1?!.1l?lll?~) -'UI"l "1!1 J¡&gt; "JJU,l!ll,&gt; 1o.1d •tu;;Ju "l?ti,l.t1? •l!l"·&gt; .II!Jl?.IJ ¡u ·u~&gt;!·'
·1?.lllllllllo.l

JJUJ,HI! IUO.&gt;

\11111

ou

11•

'O,J!¡/9(0J:i

·¡ sz. ¡

uJ

0[-l!,l

1111

·!lll -o¡•;¡ U1!.1J"!ll!ll111" 'J•.w;;J.I7'iu..;Jp ¡u

i.

\oq ,JI1l&gt;

·ll! UO.IJ![&gt;I1d ,)(lh "l?.Jll1?.:.tl!q •Ui J[l !!( 1! .IO!.IJdll[&gt;U[!J l?[ JJU;)I!IJ[![l?[ll1[lll!
tJ\l
'l!

"0JliJ!Ili!.Jl! \

\qd

•J

•&lt;)J",J

[J[l

Ol[.lJl[

[.J

O.tJd '•l?.llll!.I.IH&lt;[
!ll

I!Z,Uild

\1'1!

'JJII,).)I!
•O.l! ]ll~l[l!

UJliJ! JitO.!

'l?[&gt;!lli~![J\

UliiJ(&lt;¡O.Id

•U(

UJ

IJ

"l!liJ.IH

•Hj

J[J,llld

,)•

·o7'i,J11f

J['"JQ

Lt,Jlld!JUO.l "I!J"~l ,)l]j,
U,) •,JII!.I.lll!ll1
0!1

"liJ!q

,Ji'

-u¡

UO.IJil,l

•l!.llll!.l.LH&lt;[

.II?J-,l

H}.ljlOd

.&gt;p

Jllb

'} JI!Zl?.l \

Í.

.Jilb

l!.1J.I [&gt;Jd

•!![ Jllh .ll!lli.I!Jl! "0liiJ[Hld
'"Jll0!"11t-JUOJ

'1?.l!l~lJ
opntt!lllt!JUO.&gt;

"01

I?.IOI[\-

l![ J[l H.dJU UU,).IH l!j ,JiliJ .;,_¡¡uJ Í.llJ!l•UO l

1! \H¡d

•Hi

\

.II!.W&lt;l!lliJJ

''1!¡&gt;1?ll! llll!'\J

\t:¡d

•1!

l?l

[l? "1?[.1!111-&gt;

UO,J O(l1?li0!,Jil(O" ~!]•.)

'OJUJill!.tJdX;&gt; ,) J"J

tt.J:i!.IO

J".lt!lll.tOj

Í.l1111 •.J "l?li.J.It! "l!( ,J[J

l!j J[l "l!lt,J.IH •l![ ,lllb •J[1!.1;)lt!lll "0lll"!lll •&lt;&gt;¡

!l~l!.'I?.IJUJ,JliO,l

!!')

•,)11d

,&gt;p

~&gt;fJ-&gt;.WH

oui?Jilli?¡\

01"-&gt; 110.1 O[lll1!.l.IJ,l '•J¡t?.IJll

1 (.

ll~l!.J . lU .10d ·n.t7'i.JU HUJ.Il? ,J [l '0111?.1¡¡ UO .l
'[l!!·'!J-I,Jdl1•

(1?!·' ·' 11?111

·o¡dtll;&gt;!'.¡ .10d

-~q

·.ll!.l"J[&gt; ..JS ',l[qi•Od H I!JI!III.J•.J.HiJ.i -'~!111 O( U.IJIIJ 'O!('IlJ•,l UJ l!.Jlll!.t.IH&lt;[ Jj'
l!.IJ•..llllll

H[

-o¡.mpo.td

Jl1b

.&gt; p

O¡'l!f'!ll-l

-l!dJ- l!llll J)li.JIII.IO!.IJI"O:I
·ll.l.IJlliO[lO Í. 1 '•O•!IJ(l
'!"J.l
'1!11;-¡U

ly
d[l

(l!!,lJd".J

J¡U,JIIIH.&gt;!d~&gt;.HU.&gt;!lll

•o¡

\

•O¡&gt;!lliJ}[

Hllll

,![1

,JS

'•O('!LIJ¡t¡o

•O•U,J[l

'l?.l! l ; HGll!lll

U9!·W.i

J,l![!• U[ .ll?ll!lli![J U.Wd • 1 O!"l?JOd J(' 0!1!!.1
.10d

li9!•JI!.lUdJ.;

'li.}UIH~,) U,) l!.lli1!.1.1HI[ .l[l OZO.IJ
JJIIJ!.I.IO.l

o \111

J•opu~!![li1J""

lfl_l!·l ,Jl?

l!llll

911J.l;),I.J

[J[l O[Jl?Z!IIIUJ

Í.

J[

J•

011['

O('l?.J.J~ O! \;),1.[

U[ JJliU![lJlll ~l!l1¡¡!,liO.J .¡..; 01":•1
'I!U!J.11!

li9!J,JU.IJ
UJ

U[ ;l[J

li~JI.Jnll!lll!(•&gt;

J"llJ!lllU)OdO-J]\

H[ li.J OUHJdtttnd

1![ O!.ll!"JJ.Jlt :111J 'i}!l!ZH.I\ 1 •;).ll!'iiilf '-'O.IJ !)
jJ¡&gt; •J¡&gt;.tJ .\ "U[i !-l.ll! ll~l!&lt;[IIII!J i. HP!lli~?P\ J[l HUO'~

Olll!l

',J¡tt,llli11?JUJiliU[JllllJ ll~l! ,J 11l!l'll0.l

11" O[HI;)!S

'll.Jll.J!ILLOJ "Hl!..l JI11J •J[t?.IJU!III •o¡ J[l Lt9t.l.W.IJ'-J n¡ oq.&gt;Jt¡ nq J" ·n.l:iJu
Hli.J.IU

J[l

"0 Í.ILJ

1!

•0!!•9dJp
l!J•O,l

H(

•O(

•O¡&gt;l!ll!lliJ"![l •OUJLII

·'[' •l!,ll!l?.l.ll?t¡

•l!i

lll!IH .IO.J

O "~!111
,J ill!

lii!.IJIIJI1.JliJ ,_¡..: "J!d

O!.&lt;I!Jli,JIII!('J• [U!.IJJI!Itl

�cotllo
&lt;Jueda en pie. ~in endwrgo. el hecho de que. admitiendo
lógico- una aloctonía ~ rodado tan ;_!randc. ,e manten;_!a, el zircón por ejemplo. con una cri~talinidad ~ ~i111ctría tan definida. SPrÍa
interc,ante cfeciuar 11na experimentación en ma&lt;TO·C~cala ~ medir
en todo, e,to, lllinerale,. el ;_!rado 1le rcdondca111icnto. ,u ta11wiío. etc .•
.Je,pué, de -omctcrlo,; a un tratamiento prolon;_!ado de mm i111iento.
ehoquc. frieción. etc .. al;_!o -imilar a lo efectuado por Alling 11. l22].
Se- de"prende &lt;Jlle no ,on t"mica1ncnte la, eon,iderac·ione, mincralógi&lt;a, acerc·a de la dureza ~ den,idad la• c¡ur hay q11c tener en cuenta
en e~lc problema. ,ino tandJién la ~imetría, cliYaje. etc .. qtw pueden
llegar a primar "ohre la, otra, propiedade, anteriormente ,eíialada,.
Twcnhofel. en ~u notable trahajo 12 ~ 1 133 ]. efectúa el análi,i~ de
l''-le fenómeno ~ entra también en con,iderac·ione, referente" a la ac•·•on que jue¡!an actualmente la- krrranca- en la concentraciún de
e-la- arena-.
e~

11

/Sf'l

IWSC IV I'C/0 \
TFUTICOS

COST/Tl )

[)f~'
¡~·

\

J)J()

1)!·7 OTNOS

.'i/~D/HF.\TOS

Vl~­

l FSTRO P liS CO\TF:\IF\IJO .'.J\l!L -JRF:S

\ T FS

1 LOS F\CO\TR -JI)().&gt;.,

F\

LIS

IR/~ -

\ /S VE ·· ITL-JY'ff/) 1"
En di-tinta, cxcllr,ione, realizada, al interior de nuc,lro, Paítamhi&lt;'·n por el litoral ~ur ! Oe~tc. -e h&lt;~n eiH'ontrado arena" nc;_!radi-eminada- en 111a\ or o menor canti&lt;Ld. E,ta- arena- Ol'liiTC'll ele di' er,a- 111ancra-:
a 1 &lt;"&lt;Hno forrnacione- litoralc, en un todo ,imilan'' a la- anotada¡•ara la zona de .. \tlúntida" 1 Portezuelo. Bella \'i,ta. Flore-la. etc l.
h 1 en la- &lt;·uncta- ~ horde, ¡]p lo- &lt;"atnino, formando pequctíamanclra, o c01110 hilo~ que rc~altan -ohre el fondo hlanquc('ino formado gcneralnwnlP por arena ~i!ícTa &lt;'OIIIlrll 1 Carretera Dolorc~-\lcr­
' cdc, 1.
c·l en pleno l' ampo. -oiHe la" ··('uchilJa,.. .. donde e- po,ihlc aprct·iar. e,¡H'I·ial111cn :e de~¡Hu··- de 1111a intcn-a llu' ia . &lt;·onto reflejan la ltu:
Jo, eri-lale- rle 111inerak- tnl'láli('O•. prodnt'icndo un hrillo &lt;pw llama
ju,talllf'nlc la aleiH"iún. 1 Punta• del \rro~ o \ alcntín Crandc. Dpto.
de Salto l.
Podc1no- a!!,rnpar la- arena~ &lt;k nllc,tro l'aí- lra('icndo C'-&lt;·lu-iún
de la- ,ilí&lt;"ea- 11 lllll\ o]i, íni&lt;·a- 1 \raza tí l. en do- :.rrande- ¡!l'liJlO• alcntliendo 'u &lt;'Oinpo,..i&lt;·iún:
\quclla,.. &lt;J!Il' tienen idt'· nlil'a o 11111~ ,i1nilar t•on-tiltl('iún mi1"1
neralúgil'a que la- dc,.nipta, de la pla~ a de " ,\tlúntida".
ll(' 1 La- &lt;jllt' pre,cntan eo1no l" on,titu~ ente- hú,..it'o~. magneiita
~ titanomagnctita ade111Ú,.. de una 'ariahle cantidad de ~ílice.
Analieemo,. la, priiiH'ra~: el cuadro 1 A 1 da una ,ínte,i~ eomparati\·a ele la- di-l inta- arena- C&gt;tudiada, l'0111parúndola,. con la compo-i-

Y

�r)-0(·(.·

' •l?.l!;j~¡¡tU .lll!lll

• ,ll iO! .li? !.IO•I: •1:•.1,)\lfl

d•

1? 111 ,1f1fO.Id

·.liU.J n¡

Jfl

0111•!111

' .. I?[IIJII\:11\ ..

•,)

·•[ • O.IJU,I[I

1?1111

0111!1!1.1

fiU,Ill!lll

,Hih

!'"

.10d

'O

l!ll,l.IH

l?f

H.l!J~lll;jHIII

,l fl

I!J!J d ll ;j i!IIIOIII :;j iii:UI

-,1

:-,J ¡I:.Idli,J'ii

-od11 .1.o

'•0.1!1\~J.lW

1:

"![IIIJ•-' 1111 .II:II J.J J.J,I O! .I I?"'J.J,HI

-:·L

•OJ•J .1p

•,lfi?.I,JII!III

U~ll 1

o.¡¡uJp

·- ,1!-•·•d - ,J -n¡

·o¡n:;-i11o¡o.1d ,JJ•n;-i-,¡p 1111 Ofl!·IJII"' unq

11 ,1 111~ \.l ,l• liO .l •,lfl?.l,lllllll •0)• ,1 ,1[1 •dfl!i•!.L' •Of

l?lt:l

,lllh

'•,HIOI.JI!I.)()•I?

\1 ,)

pnp!fi?IOJ

!•i!.l

11·

.II?¡OU ,l)lll?•,l.IJIII! · :· [

'l?l!l•lll;jl?lll 11f ,¡¡¡ " l!.l !.lfl,IJ·lo • 1!.11!.1 •l?f 1? ,¡¡U,IIiii!J-lfl? .ll? d
,)• O[lUl}JII,I•,J.Id

I!J!.l.i,I.JO!•JII

•Ojllf~lU!d"',) •Of

•0)• , 1 ,1.11 f0 " O fl!II ,IJ,I ['

,11tl1 oq.l,llf ,JJ•,J Ojllln.l![lll! 'I?).I JJlll!• I?J.l,l]-i,Jd

-1 ! !.1] • ,1 UJ

O

•Oill,llfJ[' •O.I!.I.I~I.J

f •l !' .l!ll;jii! J"' !I '

.II?! .IU,l.l.l.J !i' ,l f l •OJ .I,l.J-1 •Of

ou

,l fl

!'

ll .llll l!'-.1 ¡ .• 110.1 ,&gt;¡ ll,lllll?¡ llll l'uo .l \!.l·'llll,udiiiJ .1- O ![HlJ•J .IJ-:-l

'I?J!l·lll ;jl? l iiO IWJ!I
.;jl?lll 1!1111

1:•1

U , l OU

l!f .ll?!f111)•,1 ¡n ~IJI.l•ll•

· ¡ n ¡ (l!IIO.I 1!.1.111.10 üll .qU.IIIIdfljl:qo.Hi .lllll l:l!LIJIIIII

.J.I,I.Wdn

•I!J"' , llld " ![l •,HIO!.l

Wf

I?J!liOJif·l!.l:)

'1 •O.IflJl!).lO •Of
J[' 1!f.11Hil) •OfH!f.JI!lll J)ll,)lllll\11110.1 J•O¡lli\!.IJUO.HI.l O.l!f\!JJIII 011!·11[ '().1;-i,¡u
.w¡o.l ·•o;.l.l.J.I,Jd •o.1p .J 1:¡ .10 .lfl llllt.IO.J ol'nq I!JUJ• , J.Id ,¡, I!J!l•Ju;-inlll
'I!J!liOJif.l!.l.l
J[l

l?!.lU,l•J.id

l?f

O[JI!ll!lli.IJJJ['

·)lll!l"'UO.l ,l)ll,llllfl~!-lll ,)"',l

¡.&gt;
·•J

U().)

l:IJU

l?l.)llJ.IJ.J![I

u~'!·•ill!l'uO.I

\!J"'J
I?Uil

I!I!UJIIlf!l?l!IJU;-il!ul

w1

'I!J!lJll;ll~lll

,J"' 0f1U~l!ljl?1f '"'O.l!f\!JJLII "'Jfi!.IJII!Ill .10d O[!
''J llln "'I!JU!f "'0lll!!.![' OLUO.I '"'JIHI .IO!.IJJUI?

J,),l.IJO

n \11 .1 ·-nuJ.w

\

Ji'

'H

O.l[ll?ll.l

odn.1;-i

IJ

UJ

opun:;ld"'

¡n

1!.111;;!.1

t: .J !ll}lllJIIh

op,HI•J.I

UOJ
",J)J '.;Ji'l

·I?!,IIIJ.IJ,Jd['U!

•I!Jlt:i'i!

•I? .JO.I

'0l"!llh[lll,lf!f11.10t¡

.lp

¡.lllO[.J'f·lO.I 1

l!.lO.I

Jfl

•OZO.IJ O[Jlli!.I.IJ.IU.) 'O"Jil.l:;l OLIIU;-i 1: -'I?"'OZ.IHII.l J)liJLUfl!!.lliJ•,l liO" ' 1 JI"'![
¡a¡1 I?JUilrf 1 ,, 1?\IUS: ..

\ .Y"'lll!l\ .. 1: \n¡d .l p

"JJli,I!IIJ\0.111 -'llll ,l.ln ~Wj
'"'O•liJj'

().Hid "'Jji!.IJIIIIII J [' 'IU,Jfl?-&lt;1~11

O.IJd '.ljlliiU:;l ll~l!,li?.I)IIJ , JUO.l I:UII .1!-lllf'O.id

lldfl.lllli "J)Il;UJ!&lt;jllll? .;,JliO!-l!flliO.l "'l!f -&lt;,)lld 'l!f.ll?jl:.q fL! Ofii?JOIII? Of ll\l;l.J~

u~l!.li?IIJ.llliJ I!Uil l!).i!fi ~ .J u ~'!'fllli?.J . 'I!.IJ&gt;'Jillll 1~1 opnwo¡ n \nq ,l"' Jpuop J[l
.lldllf

fJfl

,) [lli.Jd.lf! 1?111 \![0

UJ Jjll.)lllfi!JU,llllll[HIIl.J

l~f

¡n.I,JliJ:;l

u :.J

'OZ.II?II.l

\

\

OZ.II~Il.l ,lfl OJI!U.l)UO .l fl~ J.l,l!J-1.1 J" JIIIJ Of

IW.:J.II? .IJ!IIhfl?ll.J Jfl
UJ

Hfll! \JfJ

l!.)l:;l~l)I!.IJU!III U~l! , IIIJ!l'IIO.l

ll~l!-li:.IJU.).JUO .I

l?llll

lll!)IIJ"J.HI

OU!.J

\11111 OIIILI;j .lp OfJIIZJ).II\[ J[' ~W[ 'I?U! \!)0 J [' LIQ! ·l.IOdO.HI ,l).l,lii.J !)1111 U J U
·.l!JliO .l ')Jl?ZIU \" J[l O).IJilr( fJ[' "'J)U,)!ll , l \O.Id ~l!liJ.II) -'I!J 'JIIlJ )"1?

"tJ

'•,lfl!J

·"'!·1 ,) "01 J[' 01_1l?llll7J jl? O 0-l!;jQ¡t?.I,IU!III OfHIIJ)UO.l fl? OJUI!Il .l UJ "01!-'~HIJp
•Of

•O[lOJ

ll.l

,) [lJIId J..; . ,

[ll?[l!IU .IO.JIIIIl

Jl"!'-•l

OU

:

,JIIh

•J

\

ll~ll"11f .1 UO.J

o.q11:11.J )J U ,l "'l!J"'JildX,l "l?ll ,l. ll~ •l!f J[' "!'!f\~UI!

HUI1

.ll!.)))-&lt;

\ O!{JI1J"'J fJU

'O[ll!!.l!ll! "lliii ,Jif Oll 11111? O![llll"•) o\11.1 U~l!.l .J II.Ij 11".1 ,1f1 ll~l! .l i1J!I"'li0.J Uf J['
[lllfl!I"IOI

n¡ •Oll!lll.l , ll •OJ"J uo.J .I.)J.)IIIO.HiuiO.J ll!' o.1.Jd ...&gt; J,l •J.li![!LII!• o

l?J!iJu:;lnlu '"'11).J-101110"'! "11"' o
·11• J•

'11)11.) Of

.10d

' • ."[l!llll}[l\ •• 1! \t?¡d

UJiliJillfl J[' l?!-&gt;liJ•J.III l?f JJUJIIIl?.J!U~l Juo.!

·l~fH!![!IIJ"J O['!" 111) OU
n¡

,l[!

-'I?IIJ.II~ "'111

UJ

UIW

1? -l !J ,&gt;U:;lnlll

t:pt!.IJUO.Jli,J

U~l!J.H?.IJ

l?.J!;j~¡¡tUJll!lll

Wl

liOL l

�(T ,\ UHO

-\

++

Olir·ina

11 orn/,/en·
tia

+

-+

T'

Heril o

-¡··

1

-r'

-t-

+

T

+
-,

'
'

'

1

1

T

J-

+

_!_

1

1

-r

T

'

_¡_

1

1

Cobalti11J

1

-¡--

t

+

'

+

'

1

-J-.

+

'

+

+

'

_J

'

+

+

-,-

1

E.,feno

-1

1

_j_

-.-

l&lt;odu11ita !

_j

1

1

1

Garni t&gt; rit(/

+

="-·

1

A¡JIItito

--

1

,_

1

Gnu111te

_¡_

1
1

_j

1

_l_

+-

Cromita

....!

T

-¡

'

'

_,_.

-t

'

+

1

.\lan¡wno·¡
melanu

t

Ortnsa

T

1

T urnut 1lll(l l,
1

Jlonacital

:1 irrun

1

r
'
'

+

'

+

+

+

+

_j_

+

Hru.ml'titaJ

Cuar:u

-"-+

++

_j

1

1

1

1

lim en ita

+

~+

++
++ +

..,..

,,.,

j--+

++
':'1

_j__

i-+--r
-:::

T

-t

~

~+ -¡

T

t

-,-

-+

_¡_

-l

-+

_j_ __:_ +-r
1

1

- 'r

-l

'

--¡
1

+ ++
'

TI
1.

&lt;+
..,..

-+--

~

~

:;-

+-¡- +-,
-1-~

-,-1

'

~+

+_j_

+

++

-

':'1

~

�u
;-¡

·'-

.\

-...

-~

2.

-

\DRO

1\
::

~

-

-'
'-

~

¡:...,

t

..:.

""'

~

:.::;

~

::::

·f:

- ·~

--"-1

R
-+-

e
J)

E
-1-

F

--'-

En lo~ Cuadro~ \ ~ B lo- -índwlo- 1 -+- 1 indican la exi-tenci a del
mineral e.peeifi¡· ado: lo- ,índJOio~ ( ~ ) e\ itlencian ffllt' e-a e,peeie
e- m u\ abundan te con relación a Jo~ df'má- ¡H·e,ente -: 1 -1 irHlica
au.encia.
En el ('liadn) -\. lo. número- -e refieren a Jo, -iguiente~ lu¡!aremue,tra. :
.\rena bruta Pla, a ·· \tlántida '' . . . . . . . . . .
"\lan~a·· ....... . ... . .
"Br &lt;l\a" ..... . .. ..... .
"Portezu elo" ........ .
··entre Colonia ~ Real
de S. Cario- .... .
"\razatí '' ........ ... .
"Bella \i-ta"
"La Flore~ta''
.. \gua. Dulce... . .. ...
"Barra Río Cchollat í".
··Balnear io ~- Lui-" ..
.. \ &lt;:! Ba¡!re"

·)

3
,)

6

S
9

111
11
1:2
13

--~-

:\Lue-tra .\'! 11

l¡!naci()"

·)

(¡

S
9
J(¡

.. Sil
..

:)ti

.. 3.)
..

3(¡

.. .'1-1-

Con re-pedo al l'uatlro B. lo- ltq.!are- indicado - por la- letra-. Hllr:

\1

h. m. :B f Carreter a Dolore- '[ercede- . .

\lue-tra .\"

,)

�B

1

e

1

DI

E1
F1
Hl

Cuneta Ca111ino a Punta (;onla ....... .
D&lt;'plo. 5alto-Punta, \. \ alt'lllÍn CrandP
Carr&lt;'tera a Durazno ................. .
\rTO\O \aliza- .............. . .. . ... . .
Carret&lt;'ra DolnrT- \lcrT&lt;'de- ..... . .... .

~~

IVRO /~SQl 1-." 11-IT/CO I&gt;FL U)\.Jl \ TO JJJ-; LOS F,U~ ­
l!J•;\TOS 1~' \CO\TR W0.'-1 l!E0/1\TJ·: L'L 1\ IUS/S F-S-

U

!'f''CTROGR IFICO.
Se t"qWn&lt;' en &lt;'1 cuadro 1 D 1 un re-trrn&lt;'n ordPnado &lt;k lo, elC'mcnto- !rallado~ e~pcctrO;!rúfieamente para dar una idC'a ;!loba! de' la O!'tt·
nerwia de Jo, di-tinto- elemrnto, en lo, rnirwral&lt;', lra,ta alrora C'n&lt;'Olltra&lt;lo,. En el ca,o e-pceial 1kl anú]i,i, de la -&lt;'rpentina niquelí[era.
'er ::\lin¡!nzzi [ 28] corrro t•orrohoración m u~ intC'rc,ante de la inl&lt;'rpr&lt;'taeión dada por no,otr·o, al dado &lt;'"¡wctral. Ya lran ,ido plantl'ado,, en
el correr d&lt;' c,t!' trahajo. Jo, irrrportante, prohl&lt;'nw, ¡!eoquímico-&lt; a
r&lt;'-oh·&lt;'r·,c en el futuro. como ,er:
a 1 ahundan&lt;'ia de \ anadio &lt;'n &lt;'-lo~ minera le, ~ fuente principal
d&lt;' e-ti' l'l!'mcnto.
~ 1' co rr10 tamhil-n !'nlrT T.R.
h 1 prohahll'- diadojía, entre
,- p !'lc ..

z,.

&lt;',ludio tk la fra!'eión nw;!nt;li!'a ~ deducción di' la \ertladera
!'1
con-titución d!' lo- 1'-pindido- fl-rTico- lma;.!nl'tita. ihrwnita. !'lc.l.
c 1 planteo ;!!'n!'ral del proh!errra de una po-ihle rl'lación en tri'
!'-a, di-tinta- ar!'na, !',ludiada,.

1\

TR IZ WO

nr:

L 1 C[ Rl 1

/JI~

J)/STR/Bl CJ(J\' 1 T ll/1\0S

Para !'1 tr&lt;u:ado de e,ta ctrr·, a d!' tamaiío,_ "~' ,i¡!uieron la, lt;cnit•a, indi!'ada- por· T~ ekl'll [-+ ]. tkhit;rHlo-e d!'etuar prinwrarrl!'nte la
calihra!'itÍn del ocular min·onH;Irit·o. lo qu&lt;' •!' lrizo contra una r!'tl
de difral'ción de' traza- conocida, d!'terminúndo,!' que cada diYi•ión
del ocular &lt;·orrc-ponde a l / 60 nrrrr.
SI' trabajó &lt;·on &lt;' 1 mi-mo ohjl'ti\o para toda la ,!'ri!' de medida-uh,i;.!U ient!',,
El lri,to¡!rama qu&lt;' -&lt;' adjunta 1E,querrw 1 [) repre,!'nta la fre&lt;·u!'ncia d!' di,trihución de tan1aiio, d!' ]o, ni,tal!', rrretlitlo,. La media
'"·itrrlt;lit·a d!' -102 rrwtlirla, d!' lorr;!itud ~ anclro dan !'omo 'alor de
l 7-l microrw-.
diárrwtro r!'lati\ o d
Para hallar d ,!' utilizó la fórmula:

d
donde 1 c- la lon;!iluol

\ l 'x. a

a el ancho del minoni-tal. En realidad. e--

�N".L

-+

T

+

r

u

1

T

uz

+

'Id
d

1

--¡
--¡·

-t

'1

1

¡-

+

+

-,

JI ' )

_J

r

"\

+

~

'

11 ' )

J:)

~

1':)

-+

-t·

1

1
O' )

,,

-+1

1
1

t

1

·'Z

'.

!.L

1

T

1
1

1

liJi

T

1

1

&lt;i Jt
1

''. 1

l

t

+

-+

~

+
T

,.

1

+

1

1
+

1

1

--¡

o ¡a(qo
-11/ .iOd

1" 1'

6.\

_J

1

1

__L
1

j_

r

T

-;:_
&lt;:

T

--'--

1

~~·

~

t

1

1

JI

-

~

1

-

..

- :_;-

·•

'-

'-

·'·

-..
- ·-- -..- - - ·-- -- - .- "
- ;., ..-- - -- ..- - -' ::=- .. ....- .....;:_ ._.1
,_ Y: Y:
•r:

¡:

1

~

~

~

~

~

,-=

~

;-

J

+

'

~
1

l-

~

'

'7'1

'7'1

.,
:..

-

-

.'

..,..

'7' 1

""'

~

...,.

'7'1

----2:12

�preferible media armonrea:

la fúnnula difiere de la &lt;"OilH'nt'ional '

3/.a.e
l.rt

+

/.e

rt . &lt;'

T

f'n quf' no t·ontienc la tercer dimcn,ión del ni,tal "· La dificulta&lt;l
para 1ncdir e,-ta ter&lt;"cr dimen~ión moti,·ú el u~o de la fórmula anterior. lo que ,jn e1nhar¡!O- no pare&lt;"&lt;' introdu&lt;"Ír un f'ITOr i1nportante,
dada la forma de lo,; cri,tale;;.
Se cxpre,a en ordenada~ el diún1ctro d &lt;"ail'ulado ~ en ab,.t·i,a,.,
la frenrcn&lt;"ia 11 &lt;"Oil que aparecen e,o;; diámetro,.
La ma~- or fre&lt;"ucn(·ia ('OI'I'f',pondc a diám e tro.- \'Oinprendirlo, en
150 1ninone,.
el ran¡!O ] lO \demá, del diá1nf'tro l!ledio aritn1t-ti&lt;"o. ,e &lt;"akularon otro~ diáme.ro, 111edio •. tal !'OiliO lo indi c n '1\ch.ell l-J].
\/ ,, . '-~ nd / '-~ 11 - 17 ~ 1111none •.
Diá1netro 111edio aritnH'·t i&lt;"o

"-

/1(,~

Diú111ctro llledio •uperfi&lt;"ial
Diú111etro 111ed io &lt;·t'lili&lt;"o

1

"~ /1(¡::

Diú1nctro !ll e&lt; 1i () 'olunl!''t ri!'o -

"

" - 1111

-

"'/1 j'
nd·'

"- 1111~

19

~

111 Í\'rOnc,,

1&lt;) 1 IIII ('I'Onc •.
::!17 llli('I'One,,

l'od c!II O· con&lt;"l:rir f!ll(' la- ;u·••na. n ei! ra, df' la zona de "Atlánti.la" t'·IÚn &lt;·omprcndida-. df'lltro de la cla,ifi&lt;"al'iún 1-!ranuloml-trit'a.
•·on1o arena- finfl s 1 l 5. lkpt. \1-!ril'. IJur. o!' ~oil-. Bull. \') -L citado por '1\ ckf'll 1 111.

n¡;s¡

11"''

:'e ITaliz,) el P·tudio d1• la- arPna- exi.tenle· f'll la /.Olla df' ••.\tlántida" -obre la fra l' t"iún d&lt;•n,a ' no nla¡.!"nt'·tit·;r.
~P f'IH·on'raron lta-ta ahora lo- ,i¡.!"uientc. 1nineraif'-: Zin·ún. }lonal'ita. Tur1nalina. t lrtoda-ia. \lani!&lt;illOmelano 1,in f'•pecie l. Cromita. 5er¡wntina nir¡uelífcra. HodOilita. e-ft&gt;no. \palita. Cobaltina 1 '? l.
Cranate. Berilo. Hornbl¡•nda. Oli\ ina p llnwnita.
Se ha confir1nado la .upo.iciún de que la, l~;uTan&lt;·a. &lt;¡ue hordf'an lo. ~ acimiento- aport;nl 1ninerale. id&lt;:ntit·o, a lo, exi,.tcnte,; en
la. arena •• &lt;le birlo a un III'OI'e•o de inten.o "la' adu'' ~ de,trucción que
•oportan e,ta- llarntn&lt;·a,.
Sf' lt:tn e,tudiado otra• art&gt;na, nei!ra, ¡•xi,trnte, rn nuc,tro
paí,. qur pucd!'n &lt;·la,ifi&lt;·ar,e f'n do. !-!1'11(10' fttn•lanlf'ntale~: la~ .. metálica·" i lllilf!"llt'tila. llla!-!ll&lt;'tita-titanífera. et1·.1 qur ,on la- que ocurrrn f'll el interior de llllf'•tro Paí, ~ aqnella- df'l litoral Sur de corbtittti'Jon 11tU~ -imilar a la encontrada para la arena dt•"-\tlántirla".
['&lt;'I'O df' un !'Ontcnido ntctúlit·o IIIU\ inferior.

�E-Qt

\

d~ Tamaño

Disfril:)(;c/ón
11at~r/q/

1"

ll

de

PO'r/iéola s._

: A rena.
de

A!lonlído Ul'ugvoc¡._
1

J

ll 1 e r o n e s
R a n g o

430 -44
440 -450

d
){

4J5
445

F're c.

H 1 s t o g r a ma

n

1

l

1

1

1

-

380

L------------------------------~------~--~----

�:-ic ha dccluado. por tdlimo. un e~tudio tnicro~(·upH'O de -+O:Z
ni,talf'- del conjunto tk la arena a fin de drlcnninar ~u cla~ifica­
ción ¡.!ranulométrica que rc,ultó ~f'r la de una uri'IIU ji11a.
::;c adjunta a e~lf' trahajo. hihlio¡rrafía. noqui, ~ minofoto¡rra-

fía,.
Para tf'rminar. debo a¡rradcccr al Prof. llill por f'l apoyo y la
•upf'n i,ión que brindó {'11 lodo ntontento a f'•tf' trabajo.
\fc complazco l;tmiJi('n f'n a¡rt·adcef'r a la Dra. l. \\'. dc Ewcn,on por -u importante colaboración en todo lo rdercntc a análi~i~
c,pectrog:ráfico y a la Dra. -\nna F. de :\fereatini por "' Yalio,a contribución en la ~eparación ntino,cópiea c identificación de diYcr,a,
c-pccie- mineraló¡.!ica,.

�K 1 B l. 1 O C R \ F 1 A

111 L 11 HO" \. \linPmlo.rtie d&lt;• .1/ada.ga.&lt;car. Tomo l. Geolo¡.:ia. 1\linéralo¡.:ie
dP-ITiptiYe . F:d. \. Challamt'l. P¡¡ri,. 1922.
121 \\ .E l'-~fiiE'-h. · CJ.\Hh.. Petrogmphic '\lethod. '\lrCn11' · Hill 1&lt;)12.
1:~ 1 Ut 1' \HI.. 1\Jo-.. "n.tL TraitP de terlwir¡ue minémlogir¡ue el pétrografic¡ue.
\ ei¡.:t · Leipzi¡.:. l'IH.
111 T\ Ch.Et.t. F. ..The e.mmirlfltiofl uf /ra¡mrefltal ruck.\'. ~tanfonl l ,,¡,. l'r~-1'1 li 1111 ed.l.
1~1
DE L\1'1' ·\IO ::\T \ .
.. Cour.&lt; de minémlogie ... .\la-,on et Cie. l'HlL
161
\HOBRI. "Lezioni di miflemlogia'' . Ed. \ allardi ti ed.l.
171 M \TEI.~h.t Rm. ~e¡Hiration of mi11eral.&lt; h .' · .&lt;td)(/i¡·iding .&lt; olidified bromo·
¡Jhormafter cPntrifugation''. ~oil ~ ... \ol. /l.J'J:il 126'!1.

e

1R1 KEI.I .\ .1 \\tE~ \ . ··ColumiJia Hit·er ll otp1Nit e .'ia11ds. Clat.&lt;Ofl CountL Ore·
.!!o fl. a11d Pacific Cuunty. 11 ashington lfrtfllfiiOIIII arul lh(;o"''"' depo.&lt;it .&lt; ... ( . S.

Dep. of the lnt. Bur. of 1\linP,
H. l. 11111.
1'11 T\\E'-IIOFFL \\. H . .. l'rinciple.&lt; of .'iedimefltatiofl ... :\lrCra" llill i'l:iO.
1111 1 \O'- lh:tnE\\ nz \1. \\. ..Treatme111 tlflll .&lt;~t!e of black .\lfftd .\'. l.~ .
D~pt. of tlw 1nt. llureau of mine, lnformation t·irt·tda r '\ " /11!111.
II IIPooLE \\. R . .. 7ircofl and liutile from beach blal'i&gt; .&lt;afld.&lt; depo .&lt; it .\'. Cht•nl.
En¡:. and Miuin¡.: RP\. 1fehr. 1'1~ 1 1 1.
11~ 1 Co'\1 .1. (:.
·· lrellrt .'i tu' ,!.!.rfl., i!mf'IIÍticn,.mo:uwitin:.,·· . Bolt'tín !}p la Faf'llitad dt• ln¡.:t•nio• ria \ ol. 1\ \
\la~ o 1'1.)11. l ru ~:n; l\,
113 J 1)'" \ '...,. ··s) ·'ten1 of mint'rolo!.!.y· ·.
11 11
\wn-..r E . . . 1/ mifiPmli ... llo e pli l.
ll.il BounHE\ \.h. . .. Cri.&lt;talogmfía··. Ed. l .a hor 1°1:!1.
1161 LEO'-\HilO~ . .. llonazita no i'&lt;tado da llahia .. .
1)/ 1
\ l.'- 1 BI.E.
7 i reO// tlfld i 1·' ('0/llfJOIIIU/.\'.
IIHI BH\11\1' H. " // regno minemle··. Etl. \ allardi F. '\lilano.
11011 Ln m.I&lt;I·." \\ . .. \!in Pral de¡w.&lt;it.,··. \1 cCra11 1o¡:n.
1~01
~\11\\1\.
(;t•oc!temi.,fn··. Tite lni\. of Chica¡.:o l'ro·---1°1.)0.
1~11
Hrno' 11~. C\,Tito \. ··Gl'tHfiiÍmica ... 1~ 1.1 \lono .rr. do• Cit•n. 111nd. )1/J.i.
1 ~~ 1
\1.1 .1'-&lt;; J-1.
·· lbmsio11 of nine rnint•m/, oj .~111 1d Si=e in bn/1 milis". \m .
.lour. of ~ ... \ ol 21'1 '\' ' :J.[ 01l:i pÚ.!f. :il&gt;'l.
1~:¡ 1 ~]¡-..e;¡ zzr. ·· I¡JIItiti .&lt;i nll•tichP co 11 Cr. trirnl&lt; ntt• ed "''ll'aiPnte .. . l'o•r io·
dico di rnirwr :do¡..da. :--it'l. 11)11. Horn:1.
1211 1\\~. ..,IIOFEI .. ·· lfineralo .úutl 1111d l'"'·'icnl cont¡w.,ition of th e Sand, ol
the Oregon Coa.'t from Co11.&lt; Htn lo the Ho11th ol th e Columbia Hirer ... ~tato• of
O~t•¡.:on. Dep. ol' (;¡•ol. ;nHI \]in. In. Bol. \ ' :lO. )'! 16.
1~.11
B\l&lt;t.EI.O 1\1 \'ll 't 1'-0 J . H. ··t.a pre., e ru·iu d e l Tita11io ert las aretlll.&lt; rte·
.!!~'~'·' d&lt;• la ., l .&lt;la.&lt; Cu11aritt.,··. \na lo•- do • quin1io·a ~ l'i-io·a 1 '\ladrid 1 11 . ~Ho.:¡ 1 1°1 li l.
1~61
FEH'-\'-IlEZ '\\\llHO . c .. o~rafia lllli\ . tlt&gt;l In-t. Callao·hi.
1~71 J{ \(,l n . . . , ,,,, ,!!ili'.' minf'l'tlln··. Etl. \Ia--on t'l ( iP.
12111 J\lnc1 ZZI. .. Hicerche su/In /orrnu:ionp ofiolitinr d e ll'lmprufl('{lf e Fireu·
=••1. \tti ~ocit•tú To"·ana di~ ... \at. l"IH.
12'1 1 i'Fin:z '\1 \TEO .1. ··¡.;1 P.,tudio tniu&lt;•ruló.!!ico d&lt;• la' are n as . \n. In-t. En&gt;l.
, fi-iol. \e!! . \ 11. 61~·6.12. 1'1 IR.
•
1 ;¡o 1 1~110\1" H. 11. 1'111~ .
.. '/'he mineralo ,.!! ical t'O fl .,fitution of th1• ji.1Pr n111·
fl'rinls of tllf' llunter l'ebble !IPd in the 11 P.&lt;f o/ l\'n glwul ... ()uart. .lournal. ~oc .

!{'""""· ..

.)H

ú2.) .

l:l l l CttZLIJ · h.0\11.1\ . ··¡.;,,,,ai• de flolfntion .,e/el'fin• de., minPrtl//.1 ,.,,~,,.
titlltlltf., de., .wtbl es noire., ... \n ·h. -ci. ph)'· nat. 21. 2611 . 01 . l ) t)~'l l.
1321 CBtL(., \1.1 . \'- . .. Chronrite !J ea ri11 gSa uds of the Southem¡mrt of the Coa.,f
of Or&lt;'gon ... l .~. Dep. lnt. Bull. 01J.i.E·I 0JI.i.
I:UI 1\a-..IIOFEI. \\. 11 . .. Origin of the block .'iand., o{ the Cou.,f of Solltlut·e.,f
Ore,!!Ofl
l&gt; e¡J. of Geolog.'· 111td 1/in"'. lnol. "tate of On·¡.:on. Bull. \ " 21.
1;¡ 11 B \kl.ll C. ··l!ear.' block Sar11ls 011 somP 1 il'forittlf /Jencltl', ·· . Journ. of
:-&gt;t·d. l'etrol. \ ol. l:i 1\ " l. \pril 1111.1.
1:¡.; 1 .~11'-&lt; .t ZZI C. ··¡ con.,tituenti minori dei mineruli di f••rro t•/lw11i ... \tti
olt'lla ;:,,.,.

T.,.,.'"'"

di

~ ...

\at. \ ol. L\ 11. :-&gt;t·rio• \. ) 11.)11.
~36

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2019">
                <text>Arenas negras ilmenítico-monacíticas del litoral sur uruguayo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2020">
                <text>GOÑI, Juan C.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2021">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Año 6, Nº 9 : p. 209-236</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2022">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2023">
                <text>1952</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2024">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2025">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2026">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="240">
        <name>ARENAS NEGRAS</name>
      </tag>
      <tag tagId="239">
        <name>RADIOACTIVIDAD</name>
      </tag>
      <tag tagId="238">
        <name>SUELO</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="346" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="579">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/7bcb96cdcae2b65f3866f9cc5738c403.PDF</src>
        <authentication>abab5dca0a810bd14b6cf6fee978e43e</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3805">
                    <text>OS6I

Z37VZNOO "A
jod

VHH^IHd VOCnOH VI NH HO^V 1HO VKDOQ ^3
vVOOlOH VI A OSV1IDHVO H1NV

svídnhid a SHavdiNV^nH aa avnnDva

�Oí 6 9
O^6I ^

^••••/'

zeivznod a vqieh
jod

VHHíNIHdí VOO1OH VI NH HO^V IHd VWOOd ^H
:VOO1O3 VI A OSV1IDHVO 3ANV

s3iNvmnis3
svidnhid a saavaiNvwnH aa

�&gt; ^-.V-V

;

'••'&lt; *'••

V •'^-"'• ;-^- •''• •'"• '• {: ^ •": '.•"• \.;^ ••••:: ••.
. V
La publicación de estos trabajos no
v
compromete la opinión de la Facultad
^acerca de los temas tratados en ellos. , '

. ;.\ -

�'BIQ iJol&amp; BI 3P
epipaui v\ .'osa jod 'OAnj^ 'sojp sopo4 ua BqBJ4Uooua as ¡a
:oduiap pp sopoaaj souiisnpnuí ouisiui is ua ptqpaj
bj ap osB¡pjBQ 'O¡no^4daaai ouiAip 'a^oaai o\ anb
¡ap S9AB14 b SB{[a ap Bun BpBO úa Boiqn as 'sapBpa sb| SBpo^
^od opBSa^ •ojiqduma b opiuaA Bq anbiod 'opBq oidoíd ns b
SBpBiB^ojJBsap as a ziq B^ aA 'jas p ouioa 'o^ubo jg
;iBp4n4 Bptjsiui B[ ap O4iiBiqanb p xod
SBauBJoduia4uoo sauópBiauaS sb^ b opipad ou uppiad p bj4uod
U94SOS BJBd SB^a b oiJBsaoau Á 'sbü^b sb¡ ap pBpiui^tn bj ua
bpiua4uoa sotq ap A. ojbzbuubs ap X oiji^ji^V 8P ^oqBs [a uBq
-BJ4SBIJB SBUBI4SU0 sb||tjo sns sBJ4uaiui 'ajduiais ouisiui is b
asJBJquiou anb OAi^anb ojj un ua opa4uoaB aanBa ns opoj^
'opBjnSij ^^¡b sbui p u9pnqiJ4uoo ns ^nj BS9 X 'oupsap ns
ap zn¡BJ4uoo pp oi4uap B4SBq pjn4uaAB as 'opBziUBBd 0UB14
-SU^ -jas opnj \(fn^n oJtsubj4 ns isy "(aijns as opoi p anb
B4aod p aqBS uaiq) 'o^iíps X ojibikIsb BJBd unB X('o|JBOsnq
BJBd 91AIA 'otjbj4uoo p Jo^ *opoj ns ap 'anbuuBj/^ ouioa 'pXnq
ou osB^pjBQ rsopBJd sopap ojaÍBSBd opBjquiosB a4sa b sbu^a
sbj ap oiJBjaupi p ppuas aj sosaaoJ43J uis BqojBiu BUf^
•jiaia jaoBq
odns B4aod p anb 'Bidojd Bpipp Bun ap saJopB4Jod X '040US1
l ^P ^i^ísod buijo^ BDiun ^\ jod 'jpap sa 'opiaouoa o^ ap
OAanu ajiB un jod sopBqixnB uapnoB sa4ojq s(yj 'oai49od spd
ns b souBip4j so^ ap upiauBO BpB4uaui UB4 bj JB4UB^dsBJ4
8 'ouispisBp pp SB4St4uaoBuaj sapBpqiqísod. s^\ ap JopB4
-ua4 'auaiA osb^iojbq '041U14U1 pp u9pipBJ4 B| jod buisiui
pBpiuja4a B^ ap jo^ b opBÍOJJB a4uaiAiAajqos un ouioq

vooioa vi Nía hopvv aaa v^ooa
'voo^oa v^ x^svuDavD ^xmv

�cronológica del antiguo infinito, del infinito que le precedía,
y lo extravertió en ,su música, para retratarlo en el infinito
que le sucediera.

La ruta escogida -GARCILASO DE LA VEGA Y LA
ÉGLOGA— restringe mi acción anímica en el terreno de las
palabras, pero he de procurar tomar un punto de la dirección
del poeta, y, entre contactos tangenciales con algunos de sus
comentadores, viajar por sus lágrimas desde la vía eglógica
en que están situadas.
Tantas sonámbulas trayectorias hah sobrevenido a esta
misma ruta, que seguir bajo todas significaría, • además de la
ociosa repetición, la tentativa del imposible. No obstante, las
líneas venideras caminarán por la guía que al "Canta, oh
Musa" del autor español atribuyeron, además de sus propias
raíces, las incursiones en su sueño de Lápesa, de Azorín, de
Navarro Tomás, de Margot Arce Blanco...

Probada la mediación del siglo del gran padre de los
paganos, Virgilio, y fecundada la sombra grecolatina en eflu
vios pastoriles, la poesía popular y la culta, la islámica y la
provenzal, concertaron su reunión en el Renacimiento,^ y Pe
trarca fue su primer signo. Nada nuevo podría agregarse a
tan obvia solución poética al amor renacentista, pero lo que
puede hacerse es traer al mismo Garcilaso a su lugar de
reunión e interrogarle, aisladamente, por sus "dulces pren
das", dejándole sólo sus reminiscencias, como si el mito pla
tónico se le hubiese hecho carne en 1 instante de su alum
bramiento por la atmósfera, y todo el rastro vivido fuese una
insondable consecuencia de su natalicio poético.
Pero el Príncipe de los poetas tiene conciencia de su
actitud reminiscente. Pudo, entonces, sustraerse al influjo. Sin
embargo, su sensibilidad estaba de aquel lado de su credo
intrínseco, y le fue preciso describir un vuelo de amplitud
colosal.
Ahora bien: este vuelo no hizo potente su voz, para su
^felicidad poética. Tal vez es que él mismo era impotente.

—4—

�-S7
sopipu90U9 sosonq sns op
BJ JOd B9UI0¡nQ ¿p 9jqiU0U p UOO BipU90SB SBPU9IUI 'S9U0JS
-Bd sbj SBpo4 u9S9ip 9nb BU9J4 op ouBuii^q ns BU9nb ouioo
'jpj^UI 9p S9U0ISBd 9ldlU9IS UOJ9nj *• éUOJ9lAn49p OJ S9UOJS
-Bd OUIOO 'UOJ9IAIPSOS OJ —pBpJ9A 9p 0ApiSU9S Un BJ9 9nb
-JOd— S9U0JSB&lt;J •OJ9XI9n JoSBJJ p U9 OpBpps 9p BAJA 9UJB0
ns JBjjqB 9p JBÍ^p ujs 'sbuijj9[ 9p opjjip 'Bip un 9qBOB
ouisjui jg "JJJOUI BjJBÍ9p ou BJBd p^s ns JBÍjqoo'9nb 0An4 X
'BpBpsiuj BqoíBUi ns pjA B49od jg 'Bp^nbsnq BS9 Jod uojbj
-90BJ 9S p X SOJJ9 ]^ 'BJOqB Un UOO JB4U00 9JSUB OSBJJOJBQ
S9nds9p un uoo JB4U00 uojbjsuB 'oqojp jofaui o '¡
un uoo uojb4uoo soq9 oí^g sooj4siui soj 9p bj ouio3
'ttBUOpJ9d JBUIB 04BUIB OJjnU
bm 9nb oSjv 9puop jod 9njs onb B0S9juBp b^ujj Bjj^nbB
mbB o2u o^i '\f U9 BJBSipojd 9s ouisjui jouib p js jouib
ug Bjpojd 9s 9nb ¡9nbB bubzubojb 9nb pBpj9A bj 9p BpBJ
-nSj^ u9buij 'opquB 'upjOBqdsB '49 94ub 'J9S b bzubojb ops
^nb X '^0B s^ui booauj ^s9nb 'ojojo 0J40 XBq osbjjojbq ug
OpjO p JOd SOpBUnOB S0JUJS9p SOJ OUIOO JB9J X O4JB UB4 'BJJ
-9j4 bj 9p ojuSjsop p jjjduino BJBd 'ojjbujSbuij ^nbunB *o9
J94JB p BuiBpgj 9nb *&lt;&lt;jb4U9uibj 9oppM fts 'jopp ns S9jbjo4
-sBd sbiuo^ujs sns 9p S9J9S soj b bi^uoo opuBno unB s^^^
•^jbuib 40 9JBUIB jsju 4BqB4O9jop 9iu ponb pj^ pjnb 4gM
1

0- •rupsnSy U^S 9P sojqBj soj jod

gjquiou ns U9 Bjjjp os 9nb p rojjduiB X ^puBjS 'opo p 'jouib
ou^nb^d p 9jqos jod 'u94juisbp sbSoj9 SBg 'soopsjuí soj
9p Bpj4JBd 9p O4und p OApjsu^s oui^px^ ns uoo 9004 'oop
-siui Bounu opjs J9qBq uj -Bis9od bj 9p ouBuu^q opBJ ns
B4SBq opjnS^sj^d [B4O4 joqiy Ia ua 'BÍoSuoo bj 9ps9p BpBjp
-Ojd BJOJJBO B[ U9 'OpBpp O09 [9 U9 JBUIOS^ 9nb BIU9J,
•l^O^TTTTV^
1f\x&gt; o
^TI do
^C ollL/
11*1 P^ d^ldLll^l
\ T^T1TTT VT
^^ €W\
Trt TS
gil oLLlLAvJ*iU.t&gt;
el ^^\f
\J\\^Jj
Id
94UB 94U940dlUI •SBUIJB SBJ 9p JOpB4Jod U9pun9S 9p OUJ4S9p
ns 94UB 94U94OduiJ •(|BA90jp9UI U9jqUIB4 J9S B 9ZUBOP O4S9 U9
X) ^0pO4 BqBp 9S JOUIF U9 9nbunB 'JOUIB J9 94UB 94U94Odllll

�Los huesos de Garcilaso son sus escasos treinta y tres
años, señalados como las huellas que él mismo hubiera que-^
rido llevarse en la hora final al terruño definitivo,
El trono del dolor no es, sin embargo, el torcedor omni- potente, el imposible de resistir: no; los versos lo levantan
al valor estoico, y lo retienen en un tono que no es, a me
nudo, el desgarrado, sino el melancólico. Por eso es dulce
• y es delgado. Por eso corre suavemente por las arenas y los
ríos de la memoria, mientras se retrata en los ríos que la
naturaleza determina.

ÍLa Égloga I es el camino de la espontaneidad logrado
en una queja pastoral inolvidable:
El dulce lamentar dfe dos p'astores,
Salicio juntamente y Nemoroso,
he de contar,, sus quejas imitando;^
cuyas ovejas al cantar sabroso. •

.

estaban muy atentas, los amores,
de pacer olvidadas, escuchando. ^-• •
\ Comienza el lamento con la adhesión de la naturaleza.
No importan ahora las dedicatorias a príncipes o a Duques.
Quiero decir que me desentiendo del problema de los per
sonajes a quienes fueron dedicadas ésta y otras composicio
nes. La razón (y más aun la sinrazón, como podría decir f
Don Quijote) • de la poesía está en el contenido de la poesía}
misma, o sea, está en la palabra, en su vida, en su marea, ¡
en su signo, en su acontecer de sílabas.*
Ahora el dulce lamentar de dos pastores es un silabeo
a saborear entre la sensación más próxima al sonido de
la flauta, con uña ráfaga silvestre de añoranzas, de cosas
soñadas, más cjue imaginadas, de estados vividos, más que
existidos, en la estación anímica del poeta en sí mismo.

De ahí que el eco exhalado a través de los labios de los
i

'

'— 6 —'\

�--.'••'Bjja ap pas bj ua BjjuapBjBd X bjjbz
-og 'BzajBjnjBU ap asJBuijoo ajqísod ^jas aj jsy 'upisnjj bj ua
ouis Bas ou anbunB 'opunuí jap opini jap 'ajqunpsoo bj ap
upinq Bidojd bj anb 'sBuiugiq susa BJBd 'saouo^ua 'opts joíaui
an&gt; "SBuiug^j ap ajuamoo X BpBgjap unge 'japod'bp zapijud
BpugiBJJB ns ap 'Bioua^oduii jbjtpbu ns ap aouq X 'opiiu jBirep
-unuí jap jmq apand ou anb jap BigjBjsou bj sg jBpiA Bpus
-UBOsap 9n^)!^ -BzajBjn4Bu bj b O4unf osBd Bp^o b bajbs oj X
jap oja^ua ajqtuoq jb BAajj as Bjauíud Bgojgg B4sg
•sa4UBAja^ X adog ouioo souiisqouBdsa
[B JBpsouiap ap UBuqBq oj ouioo 'tíij jb BjouBd
-sa Xnuí 'pupijiqisuas bj ap BAanu buijoj Bj 9UBduiooB anb
'sosjaA sns ap jbuijoj ouisiuBqB4i opiqBS jap JBsad b o^sg
#B4aod sá X osbjiojbq sa BUBdsg ^ qouBdsa
sa X B^aod sa osbjiojb^ ^ 'oúBuinq oj JBjadns b buisiui is
b bj4sbjjb as opuoj ns ap opuo^ ja ua opuuno 'a^oíin^) uoq
jas BUBdsg agija ouioo :jpap sa an) 'a^obn^) uoq jas pig
-ija ouang ja ouBÍin^) osuojy uoq ouioo (Bjsaod bj ap jojba
ja ua 'asjBJngij ou X jas) jo^sud ias 9igija osbjiojbq isy

j

•ouisiui is ap opuoj s^ui opuo^ ja Bjsuq pBpijBaj bj BAaja
anb B^aod jb osuosa Bas —'sBjp soj ap sauaAfBA soj b opij
-amos UB4 'ajduiais jBnpB UB4 'jbuijou ub^— ouBiunq 34uaui
-BAisnjoxa oj psBoy *ouBuinq oj JBjadns poijiugis anb 'ojub^
asjBziuBuinq 'ouisiui oj sa anb oj o 'aisjBziuBuinqsap ^nj
buijoj Bg -BUBiunq BgjBO ns Bpo4 uoo 001^9' JB11411 jb asjBuop
-ireqB BJBd 'ouBipi4ono JB1141J ns JBpiAjo X *j9 jas ou b asjBjq
9tjijajd osa jo^ -ojubo ja jas ap pu^unjoA bj Biua^
¡qBjuBO anb jg 'o^ubo asa osjaAjoA BJBd SBjja jas ap
jBÍap ap pu^unjOA jaua^ ap 'Btoijap JB4 b asJBuopuuqB ap sao
, -uo^ua saoBduo 'sb^oao sbj b jBApnBO Bjs^q BosaJj X BApiuiijd
'BJaoiqoaq BiouB4sns ns X ajquinpaojnp Bidojd ns opuaioip
^^sa oj 'auipsBj anbunB 'Bfnpsa óu 'Bsad ou o^ubjj ja an^&gt;
,vu9ioq)BJ4 ns jod opioanbuua B4spiB a4sa ap sbí
-aiA'X sBAanu soubuj sbj ua oapo ^P o^í^1 Ia ^AiABaj sajBg^z,

�. Por eso dice el poeta:
Saliendo de los montes encendido,
rayaba de los montes en altura
el sol, cuando Salicio, recostado
al pie de una alta haya, en la verdura,
por donde un agua cla^a con sonido
atravesaba el fresco y verde prado, ,
él, con canto acordado(

•

. &gt;

'

al rumor que sonaba,
se quejaba tan dulce y blandamente,
como si no estuviera de allí ausente,
la que de su dolor culpa tenía;
y así, como presente,*
razonando con ella, le decía,I

Tal vez sea lícito juzgar más anténtiea, o por lo menos,
más deliciosa, por más dulce, esta poesía que la del resto
de las églogas, y que la de las canciones y los sonetos. Por
que aquí hay más lo sentido que lo pensado. Parece como
si el escultor, de las rimas las hubiese dejado deliberada
mente, así, sin retocarlas mucho, para que brillaran más por
su natural caprichoso de defectillos dulcísimos, paradojalmente valiosos por serlo. Estarían aquí aquel duende y aquel
ángel que no pueden faltar en estas reuniones puras del
. alma consigo misma, es decir, con su cuerpo primitivo, el
incontaminado, el salvado de la sabiduría. Es claro que di
cho estado ha venido a lograrse, en este caso, deliberada
mente, pero, ¡qué regusto el de aquél que consigue el aban
dono de sí mismo en el "fresco y verde prado"! Es fresco y
verde porque ha querido resistirse a las pisada% del ruido
del mundo, de la civilización que no quiere pastores, por
que se complace en inventarse otra poética.
Salicio ahora canta sus tristezas, y el plañido llega a los
aires incontenido:,..

—8—

'

•

�mi-11. ^5 .
'ppB4sa ¡B4 ud ounSuiu
ara anb aq
:Bzuan3idA ipuas ap i^JBÍap B¡¡a ap
'pBpa¡os b¡ iod opiAOp^ -opBuopuBqB ¡ap uppBinSp
-subx^ b¡ iBpuasaid anb ^jpua^ aipB^q -oupsap ns ap bijoui
-aui b¡ b jbSjo^o ap UBtiqBq sbuiii sb¡ anb oduiap
jb asiBpBfSBp BJBd —a^uasnB p a^uasaid! 'BUBOjaa o
ns ap c^isaoau BqB^uBp a¡ anb buijb ¡a anbjo^
ap ^aqBsj ^aq ns b SB.tanb sns opuaiSmp zaA
Bun o^eqoíd b ouia B¡ouBdsa BSo^Sa B{ ap iogag ¡3 :uaiq
san^ "soduiap so^ sopo^ ap paa ¡a oXns opuapBq soiSau soío
soj ap oopuBuioi \9 apjB^ s^ui BijreuiBpxa ouioo '^Bsouuaq
ia[nui Bun B)sixa SBpuaiui^ ^jpsixa anb Bf^nbB 'BjapBpiaA
Bisaod Bun ap a^uBqnsai bj Bp so^ui soquiB ap buibS^buib
BsoqiABiBui X BUBJ4X3 *opBziuBBd aauBo^ ns apsap pBpi^aj
BAanu Bun Baia B;aod a^s3 -^Bas anb BJBd jiaia p p uis ÁBq
N I^ soía aP os^JBd lB BHíPÍP ouBpsua B4aod u[\ *pBpi|
-Bnsuas ap B^uaxa ou Baui^ Bun ua opBnupuoa a^uasaid ¡ap
aoo3 ¡a o¡ap ¡a BiBd opuaipid X 'inb^ ¡a X BioqB ¡a opuBJ
-iui Bza¡pua3 b¡ ap Bopaod Bun sa :buisiui bpbuib b¡ Buanp
sa o¡ap asa ap oía^ '(as ^nb BiBd itaia ¡a p uis XBq ou
anÓJ '^P^u1^ ^l 9P oqna ¡a ua bziioSta as anb ¡BAaoipaui

o^sai un lod o¡ap ¡a BpBq opBipsa (ouispisB¡^) ¡ap '¡^ uoo X)
oiuamipBua^ ¡ap BpiA ap o¡dos ¡a'iod BpB^uauíqB 9aia B¡¡a j^
*b2o¡^ b¡ ap pn¡iua¡d b¡ uaoBq BioqB anb sb^ou sb¡ osb¡pibq
B^SBq opB^odsuBX^ BjqBq BsanSn4iod-ooiB¡B3 u^pip^p Bq
•oosanbiBpad oiauopuB3 ¡ap B4¡anA b¡ u^iquiB^ ouis
ap ouBÍa¡ opsBi ¡a o¡9s ou 'oqoíp Bq as ouioa 'inbB Xb{j
•Bas ^nb BJBd jiaia ¡a *p uis 'X^q ou anb
íSBfap aui ^4 sand 'upzBJ uoo B¡oup4
íouia4 BpiA b¡ uriB X 'opuaiinuí X04S3 ,
jBa4B¡B^ ^aAaiu anb BpB¡aq s^iu
ouianb aui anb ua o^anj opipuaoua ¡b X
^ *SBÍanb srui b ¡ouij^ui anb Binp s^ui

�de tí desamparado,
y de mí mismo yo me corro agora.
¿De un alma te desdeñas por señora,
donde siempre- moraste, no pudiendo

della salir un hora?
Salid sin duelo, lagrimas, corriendo."
Es un llamado a la poesía, rendida a la mujer como a
un templo. Parece un efluvio medioeval traído al seno del
Renacimiento por un destino irresistible . del amor. Ahora
éste es más personal, más humano, más vivo. Así la dama se
despoja de su "gracia divina" hasta aparecer ante el amante
con ojos y oídos y sangre, y con el alma capacitada para la
crueldad. La intimidad sinuosa del desdeñado acaba en su
cesivas curvas, con su interrogante a cuestas, donde encuentra
un cauce el "Salid sin duelo, lágriftias, corriendo".
Ahora el gemido'que ha de repetirse es esperado por un
ritmo inconsciente de la sensibilidad que se va tejiendo una
estética con sus elementos emotivos. Entretanto, el parénte
sis de naturaleza entregada a la conmoción infatigable como
al remedio más pío. Es un instante, nada más, de ofrecimien
to total al llamamiento^ exterior, y aun ese instante es el de
la imagen del dulce lamentar multiplicada en el intenso, po
deroso juego de los espejos comunicantes de la lumbre del
sol (testigo al fin insobornable) sobre los valles y las cumbres.
Y siempre lo conmovedor está. Está porque se mueve.
(Lo que no se mueve no existe). La dirección, magistralmente, se deja adivinar, mientras se gana el horario de la suge
rencia. Por eso, su ritmo no se detiene, comprendido acaso
nada más que por las "corrientes aguas, puras, cristalinas".
De su pasaje queda, por cada momento, la música, es decir,
el tiempo del latido, al lado de una sensación próxima a lo
inasible, a lo finísimamente perfumado por la fugacidad de
la anécdota..

'.'•- 10 -•

'/ '••;,

�- TI
b\ ap^sauapsap so\ b B^sandsai B[ dpisajd
ua anb aqooadaí p ras anbunB 'sop^Suopid ssáb
soj b Bot^ong u\ b¡ ua opBSaxpa 'oqiSjj^ ^p U9puo3 [a o
o^uopaj, ap oraajqoj ¡a jod opBajdraa oai^booa {a uoa bdiuiiub
upinnuioa a^uapiAa Bun uBsnDB oiad 'uppBr^is ns BJopaAOiuuoD
s^ui unB uaaBq opi^s ap saqooidaí scr[ -o^auío^u ¡a jod 's^ui
-apB 'Bp^BiBd 'Bi^naoBuuBq^ b¡ ap 'oBpsaj^v ^ a9UIBa saÍBuos
-jad so^ uoo opBaiji;uapi opis Bq ouisiui oiDqBS'*sauopB^uauiB[
sb{ ap o^aiunoanbijua p op^siSB aBq s^ui sopB^uoa soqa
-nui 'BpBSaq ap o^und p osoiouia^[ X opqB ua opBo
-iqn Bq as is ^ 'Baipanq Bisaod b^ ap upxsBOO B^sa BJBd
baisixu ns JBÍap ap uojaiqnq oq)po ^ IIí^j?A 'opBiojj
•sBuiiiS^j sb^ ap ^a4UBsaout brSb p oÍBq sBuadB opB^ninis
-ip ^opnp pp jaqBq p na X 'iouib pp oBd ua opoj, 'BÍanb
B{ ap'^opuaasaia^ p apno^s bj^ 'so^ouiai sbui scq^is sof ap op
-Bpaiaq oauoi) ns apsap souBip^sBa sojauopuBD soj uBqBtBs
-ajd bX anb SBiqBp^ -saiduiis a^auíBsoqiABJBui s^ui SBiqB[
-bcI na oiauipsB| ub^ ooa im iBi^uoaua apisod Búas o^

opuaiuoo 'sbuiiiS^i 'opnp ras pi{B
¿oSiraaua p BJBq ^nb?
'opuaunra Xc^sa oX joraB pp oS^d ua ig

-ip) '^opp a^uaraBiopBjJBSsapw oaonqpq un uoo 'oSanj

¿Bjaiqap jra b ops
BpBpiBnS las anb a^ b¡ X joraB p
o^uaiA ¡b 'Bppouoosap 'jBAa^ SBÍap
'Bianra a^stjj opipg ^ jod anb ap
o^udira^uas ouanbad un ibusoui ras
bX BpiA ira B^sap 'n^ jj
raiambui anb B^oj^sa b¡ ap 'opBoqap '
-ainbra 'jouara ouo^ p ua saoaA SBqonra apisai

�Inmediatamente, continuando la negación gradual al pla
cer del alma, el silencio de ésta —densísipio silencio— bajo la
elocuencia de la naturaleza. El poeta, entonces, la contempla
en su presencia triste, y se retrata y se queda en el cuadro de
la ausencia, es decir, en el recuerdo, que es en Garcilaso el
elemento de-las venas.más fecundas: • ••
En el recuerdo hay el silencio pleno, extraño a ese
silencio de la lejanía, mudo en la periferia de su con
tenido enlutado de gritos como cantos perdidos. Ellos dicen
que•

\'

por ti el silencio de la selva umbrosa,

por ti la esquividad y ^partamiento
del solitario monte me agradaba;
por ti la verde hierba, el fresco viento,

el blanco lirio y colorada rosa
y dulce primavera deseada.

El amor fue el prodigio en que el amante aprendió la
belleza. Ahora ella no importa ni en el monte ni en la hier
ba ni en el viento, que son a la belleza menos de lo que
la amada es a la vida. Entonces, faltando ella, asist|r a la
escena de lo bello será vivir en vano. Grandiosa y acaso glo
riosa afirmación de la poesía en sí misma por el camino ama
torio, por encima de toda filosofía.
El rastro petrarquesco, señalado aquí por la crítica co
nocida, alcanza una altura proporcional a la latitud en que
se encuentra, que es la latitud de lo sublime, tan querida y
encontrada pof el poeta a la hora de su incursión voluntaria
en el mundo del suspiro. Su sitio está donde el sufrimiento,
ante la convocatoria de la sangre, socorre al alma ansiosa de
intensidad. El precio es el del llanto, bendecido como un fru
to redentor al que se ha perseguido por la "selva umbrosa"
tan semejante a la del pecho solitario del Petrarca.
He dicho vpecho solitario. En efecto, también es solitario

el pecho del creador de Salicio, ya que su ritual a la soledad
-•' '

"

-12 - •

:

•

,

;

�~ 81 -

¿o^uaiuipouoa p jui ua 9^pjf a;
¿appauoqB o;saad ub; inj 34 011193?

¿a^sBpnuB sozBiq sosouuaq siq ap
'BuapBa ua ouioa 'anb o^ana ¡a sa
o^ ipmb b? 'soío soiBp
¿Buans B.faio BXna ua? 'íqq^q aapp nj^

.:bjp Jod JB^unSaid b 'opBuaí
-Búa un ouioa *tsb oufy\ #opjanoai pp uaiq \e upisiaAuoa ns
BJBd 9i8ooai so^ Boisnuí ns X '^opiuiaS sopuBjq ua saqaoíd
-9i sns jpjaAuoa 9181x3 a^ jo^s^d ap aÍBi^ ns zaA B^sg
•BpBsodsap BuaÍB ap uppipuoa ns Buinjd B| ap bjuoji
b¡ uoa iiíaq X 'sboijiibs sB^doa a^iSiiip ap z^dBO ópis Bjq
-Bq aiXaijj ap pqBSj ap opBuapsap ¡a saoaA sbj^q 'P^uib b^
uoa iu ojBpm p uoa iu B)uana ou bX anb pBpiuiput Bun ua
oaiu9 p sa anb BioqB 'Bpiaid as anb a;uauiBpBiadsasap jb^

-lAa anb X^q X 'jouib p opBAps fcq a ¿b8o^9 B^pnb^ 9n^
anb p^o^ jouib^ pp 'aoqBS ungp 'o;ipq unp 'oSp BjiBp
-anb? 'oiJBxjuoa o\ ap anbiod 'Bpauapi aiain^) ^opuBio^ BAjas
-uoa b^ X Biup ns BJ^uoa 04UB4 Bqoai^sa bj osa JOjj "BÍoSuoo
ns ap BJopB^uauíip a^JBd Bun ops ua aj Bsa ap soíodsap
so¡ aSoaai osbjpjbq *oj8b^iui p ua X jouib p ua ouióa 'BpS
-bz ns ua aj OAnx *^^ ns ap p^piu^q b^ iod 9paia orreps ^p
oursaduiBO p ói9^ ¿soduia^ so^ sopo; ap sopio so[ uoiaXo
anb SB80189 sbj aABp BJ40 ap jpjBd uoiaipnd osBay?
•sozíjpui ap sBua ouioa sa^uaip X Buaj

-oui pid ap B^iuiBps B{ b (94UBO X) 94uoa Bqqig B[ ap io;sBd
p anb o;ajaas p apsap BpBipBiJi BuiduiBa ouis 'oubq ap
B^pq Bn;B4sa b^ ou'j^ ua Bia B;sa '^&lt;baia auiBa^ Bsa 9¡qopsap
as anb ua saio;sBd so^ ap p ouioa ouBinq jas anb Bua; sb;
-ma sns ap oai^^iSoaS oipaui p anb jqB aQ "opuBajaa UBqi
01 sBjoi;sa sb{ anb Bpipaui b OAi;aa^ s^ui opuaio^q Bqi as

�¿No sabes que sin cuento•
- buscan en el estío

mis ovejas el frío
de la sierra de Cuenca, y el gobierno
del abrigado estremo en el invierno?
Mas ¡qué vale el tener, si derritiendo
me estoy en llanto eternol
Salid sin duelo, lágrimas, corriendo.
Ha vuelto el estribillo a enriquecer el canto donde se

hace posible el influjo órfico del llanto sobre las piedras,
que pierden su dureza^ y sobre los animales, que se rinden
al llamado de la mítica lira. Tanto más adquiere forma la
bandada de lágrimas, cuanto que jamás se detiene, ya que
en su acontecer hay la recordada víspera de la corneja,
con todo su sabor a primitivismg a cuestas. Es la mis
ma religión rudimentaria que hac^ existir, con su savia
trasnochada, pero legítima en el orden sentimental, el háli
to que en lo más oculto supo guardar este poeta para sus
rincones vírgenes de experiencias convencionales.
'. Todavía después de esta transfiguración queda la me-.
lancolía del yaho civilizado imposible de extirpar, al com
probar la vulnerabilidad del aire de la selva, que al fin tie
ne que caer, él también, bajo las armas de lo convencional,
aunque un no sé qué prodigioso le salve la entraña.
No sólo viene al lugar la tradición virgiliana, sino todas
las tradiciones de la eternidad retrospectiva, posible de de
jarse llevar, acaso, por los hombros de Hornero, o más aún,
por los de Atlante.?
La renuncia final, conmovida y heroica, significa una
generosidad digna de su culto a la amada, un rapto hijo del
dar sin pedir nada, tal vez derivado^ como dice Lapesa, de
la renuncia que llevó al poeta a irse lejos de Isabel de Freyre a su salida de Toledo.

14

�^" \) I" tí ^^

iouib pp b^ ouioo 'pBpiiBp ouis aiainb ou osBpaiBQ ^ p^p
B^ (ZU[ B\ O^lSUOO BX^SBIJB BZipAOUI 9S 3llb BZapiUpU
'B^amb biiSb pp ^as ap JBÍap p Bj^uoa (opuBzruoB)
a^uauia;uB;suoo oiad &lt;(^)POH ox^sanu. BLiip) &lt;ca^uap
-siiooui so[ ap piuaS oupw p uoa saaaA sBqonuí 'opuais
'ipap sa 'opaauíoo BA^isuas aiSuBS b^ ^sa aiduiai^
i"sauopirea sbj ap *SBi3a[a
sb[ ap 'sopuos so[ ap sosiaA sns ax^na opipunjoíd jopBaia
^ ns ap p;iA Biuaod pp pBpip^o^ v\ jod X 'osoiouia^ ap a^uaX
-rqj B^ b^ iod JBnu^uoa BJBd opip U0D ^zuaiuioa anb ou
-B^opoauB un BinSij ooiuiiub osiaAiun p^ ap saXa^ sb¡ ug
•sapipi^ sb^ ap opiasod a^a ap
iBppa uppB^oi b^ ap sapisuas safa so[ opuais UBqBOB opoj
X BOisnuí 'jaoauBuiB 'soduiaix 'Boisnuí b\ ap JBn¡ p 'jioap
ouioa sa anb 'jouasini pp jBn^ p opB^odsuBJ^ iinq osmb
ou osBpDJBQ anb pp opoi ouisiui p sa 'soduia^ so^ ap jao
-auBuiB ¡a lod BiABpo^ BpBiooi 'Bpauínq- Bxiap b JoqBS p j^
'soSap sopaB so^. ap o^ui p uoa sBAanu sauoi^ai b dApnA
- 'o^ubo pp ojb{iui pp zoAB^iod d^uapsuoaui un SBuadB as
-anj jo^ubo p is ouioa 'sBsnuí sbj b Biq b¡ jBSax^ua a^sg
iui jaoa^bB^[ua o^uais anb
'oso ra oX opand ou
0^UB^ anb ísapu^t^ 'soa o^pap
opa sbj^ p^ubd anb oq
:o3an¡
*osojo¡[ uos p apuodsai apiaiuaapp
'Bppoui upisBduioa b X
^PÍPP ouioa isbo

-opg BOUB^q b^ opuBno 'puij Bjoxpa v\ ua ^^sa Buiaod pp
sopBiSoj a)uaiUBua^d s^ui soopsqjB sanbo^ so¡ ap ou^

�en los ojos de la amada, como la del agua siempre amiga y
cristalina, siempre ajena a la oscuridad, como su espíritu. Y

el credo desarrollado así, en la imposible detención del sig
no naturalístico, cumple con este principio en su más hondo
alcance..
Lo dice el propio Nemoroso en la segunda faz del des
doblamiento del tono elegiaco:^
Corrientes aguas, puras, cristalinas;^
•

árboles que os estáis mirando en ellas,
verde prado de fresca sombra lleno,
( aves que aquí sembráis vuestras querella^,
hiedra que por los árboles caminas,^
torciendo el paso por tu verde sano;

La frondosidad del panorama acompaña la frondosidad
de las sílabas en el metro más rico del habla castellana, el
del endecasílabo, con el que el senario latino selló su resu
rrección ya lograda en otros países. Aquí se pone admira
blemente al servicio de la sensibilidad del pastor, a mi juicio,
más conmovedora en esta segunda égloga que en la primera.
Aquí hay ternura y nada más que ternura. Ya no tiene por
qué existir,el rencor, porque el motivo del llanto es ahora
la muerte, y el rumor, para subir hasta el sitio de Elisa, tiene
que ser tan suave, tan iluminado, que puedan con él los
suspiros y las lágrimas.. El otro canto gravitaba en la tierra.
Este es como una ascensión lastimera: Es demasiado el va
cio, y las palabras en él no pueden tener peso. De su pre
sencia vital no queda sino un vestigio: el recuerdo.
Pero el vestigio, ¿qué es?, ¿qué lleva en sí? Ante él el
alma no se. atreve sino a interrogar cómo, cuándo, por qué,
adherida a su tortura onírica:•
••i

jOh tela delicada,
antes de tiempo dada^
^ 16 -

•••.?•.-.

�^ ¿I so^ ua oj^sbj X^q ou 'a^i^d bj;o lod 'pna bj ap 'Bua^B U91S
-Bd B| ap oíapaj p Bas 'osb^iojbq ap Biun[d bj ap 9pjq anb
opBuoisBdB X piuap s^ui o¡ sa anb 'osojouiafq ap uppB^uaui
-b\ BUTAip b\ anb 'Bjambis apisod iu 'puiisoaaA sa o^M :aojp
oXB|a&lt;j X zapu^ua]/^ anb o\ aiqB^iqnpui sg *pBpipunjoid b\
ap osiaAiun p apsap buisiui pn^majd b^ b sopipaouoa sisa^
-n^jBd souiisiAdiq sns ua Boisnuí b^ lod sopBuapjo sopuaps
so{ ap oun BpBO ua ouioo 'sBqBps sb¡ ap Bun BpBa ua ic^nB
pp BpuaAiA B{ ap a^iB^sui un asiBpnp apand ou isb 'o^^
^•a^Bipauíaiit o\ ap 0^
-uaiuiBpuBui un Biapsixa is 0U103 • • *opana pp Buuinpo bj X
'oqaad oouB^q p X 'is ua Boipod ub^ 'sofodsap X so^uaiuip
-uaA ap Buaq oubui \B\ :ooibui las b aApnA SBuiap b^
',

-Buap b¡ ap opunuí p apsap

oziq o^ ouioo 'BpaouaA BJBd b^bdoí b BuaAax^B as *japod ns
ap BjpiBqoa b\ apsap B^ua^píaduii 'BSOAap ^^tanuí b¡ anb
s^ui aipBU anb BiiaaajBd anb 'sa o\ o^ub^ -pS^j^ o\ ap o;uaiui
-púas p rs^ui unB X 'pt?ij O{ ap oppuas p B^nSnBUi
-qap B¡a^ bj 'oiauiu^ 'Bisaod ioXbui jipad apand as o^
¿Biua^sos bsoiobjS upiounsaid uoa

oqaa^ opBiop p anb Bunpa b\ 9Q?
¿oqoad oouBjq p apuppy? ¿^sa apuppB?
'oíosa^ jouaiu b ouioo
'ojo p oioaídsap ubjS uoa
ubja anb sopaqBa soq
¿UBjaajp a\ soppuas siui jui ap anb
soíodsap X so^uaiuipuaA ap Buap
BpBOipp OUBUI BOUBjq B^ ^^S3 OQ?
¿ubjapa as sopa jambop Biup iui
*BpB8pa ouioa *is sbj^ UBqBAap anb
soto sojBp sopanbB bjoSb u^sa oq?

B[ ap sopj sopnSB so^ b

�versos del poeta a quien se le ha atribuido: Boscán. Garcilaso ha puesto en aquellas estancias todo su corazón, y habla
allí en nombre propio, no en el de su amigo, y mucho me
nos en nombre del marido de su dama".
Toda esta serie de leyendas basadas en la nada, pudie
ron tener como pretextos el que "Nemus significa bosque"
o que "Nemus significa Vega" pero no concluyen en ningún
sitio. Y el hecho de los contactos con *Sannazzaro y con Retrarca, así como con Virgilio, tiene validez únicamente hasta

donde empieza la originalidad del poeta, que está dada por
el grado anímico de su lamento.
Es cierto lo que señala Lapesa respecto al rastro dejado
por la muerte de Dafnis sobre la de Elisa en el retrato poé
tico. También lo es la huella de aqueí poema: .. ."Muri eran
d'alabastro e'l tetto d'oro". Y la casi traducción del citado
Sannazzaro, en uno de los momentos más sublimes de la

égloga: el que habla de los suspiros y las lágrimas que vierte
el amante sobre los cabellos de Elisa. Pero todas estas ra
zones no se bastan a derrotar la sensación que cada uno
puede experimentar al primer encuentro con la palabra garcilasiana, porque es una palabra de verdad. De verdad, por
que nace de ella misma, a pesar de todos los vestigios. Y
porque la alimenta su propio sostenedor con sangre de su
sangre.. •
Que lo diga la imponderable tristeza de estos versos:

Aquesto todo agora ya se encierra,
por desventura mía,
en la fría, desierta y dura tierra. ' • ^ . •
Y de éstos:" •

¿Quién me dijera, Elisa, vida mía,
cuando en aqueste valle al fresco viento
andábamos cogiendo tiernas flores,
"•- 18 ^-•;'

'

�6T

'opunpjd *opB4BqajJB 04uaui
-oui ns ua 0U04 pp p^poABi^ B[ u^puoqB OqB[isB4daq un X
soqBfisBoapua sop ap Bjopsa c^anbB 'sa^uB ojaq 'BnuaBux zapq
-bo ns uoa 'apappui Bpanb sojpqBa soj b Bpuaiapi B7
-bui ap O4sai ns jod sapn^pB^ SBqoíp ua asiBpanb b aau^ap
ou anbunB 'oopu^nB oiusppuBuioi ap BjadsiA Bun anb bsod
Bjpo sa ou Bzapjnpu ns X osb[iojbq ap BiuBoiaa bj anb Bmp
A '^Í^SiBd ¡a uoa oido^d jo^op jap Bopu^uioi uoisnj ts\ Bp
^s ou osb{ioib) ugw ¡uno B^. unSas 'BÍB^j zbiq ap upiuido B[
'[9 b u^iquiB^ BpBSapua, 'jojop &lt;^ upianqu^uoo ns uoo opuaia
-ipBijuoo 'jouib pp ouopuBqB \9 iod jas b opBa^¡ Bq bjs^
•onb oj opo^ aoip 'Bzapin^BU ap sisa4U9JBd un 'oSan^

• ' VO4UB4 OUBUI BJ 9SiBO
saiopp siui ua opio qg
:Bin3iBUiB ap opBSiBa aqooidaí pp Ap
-ouppi sa —opp p— aon^a ns B4suq saaaA b ^ 'OubisbpojbS
oiuouiipBd pp ou sa ou 004^7 ¡g '84ubq ua ouioa 'ojJBp
-TAp BiBd o|^ •04TUIJUT ozo so Biiap b^ ua anb Of jB4pnsaj
BJBd opipiad jas p 04un[ sopupioqu iBasap anb X^q 'sopunuí
souBJ4xa UB4 ua jpstxa apand B^a ap oí^psaA un is X 'bijo^S
b¡ ap U9puau Bun sa 'bjjb s^ui p osuaosB ns 'osa joj uouib
p rsauopBixdsB sb[ ap BUBuinq s^ui B| uoa 'aiduiais b^íbz
-uBDp ap bisub p X opianoai p 'ouiisisoiioj^ souisoa ns bib^
souaui Bp^u isa anb o\ sa Bjjg "jaínuí ^\ BJBd sBiSopquns
ap iu sauopaBpsqB ap BpB^^ 'inbB ap o\ b 'ouBuinq oj b BpB4
-jodsuBJ4 B17 Bun sa p^piaA ua oaa^ *oosa4UBp opunuiBJ4¡n
p ua saiop opuai^oa B17 p4Jouiui b¡ mb^ aoajBd

¿sajouiB stuí b up oSjbuib asaip anb
Bip opnpips X 84sip p jiuaA
i

04uaiuiB4JBdB o3jb^ uoa joa ap ^jqBq anb

�No, me podrán quitar el dolorido
sentir, si ya del todo.

.

,-primero no me quitan el sentido.v

Hay, además del goce en el propio ^dolor, tan garcilasiano, el comentado juego de palabras que, al repetirse ner
viosamente, evocan al Ausias March de las guías eglógicas de
la época, mientras se independizan de sus notas en el sentido
de reliquias que adquieren como nombres del sufrimiento.
Eso es lo que no podrán quitar al poeta los profanos a su
alma. Por eso, en seguida refugia en su receptáculo de an
gustias, y abriga, como a sus lágrimas, la única parte que
de. la belleza de la amada le quedó para sí:
t•• •
- ,• '

Tengo una parte aquí de tus cabellos,
Elisa, envueltos én un blanco paño,
que nunca de mi seno se me apartan;
descójolos, y de un dolor tamaño
enternecerme siento, que sobre ellos
nunca mis ojos de llorar se hartan.
Sin que de allí se partan,

*con sospiros calientes,
más que la llama ardientes,
los enjugo de llanto, y de consuno
casi los paso y cuento uno a uno;
juntándonos, con un cordón lo^ ato.
La belleza de estos versos se defiende por sí sola,
pero hay algo que obliga a la demora espiritual sobre
su dogma del amor a lo pagano, con algo más de llamas
puesto encima de la queja, y hay algo también que lleva a
gustar,. como gritaría Unamuno, ese ^vaho de selva" que
barre con los versos de "sonsonete dulzarón, con que se re
crean las señoritas que saben aporrear él piano". El vaho de

- 20 -

�-biS ap oiSbjiui un ua ouioa aÍBnSuaj aojnp ns ap BiopBj
-lod X upp^siadns bj ap ajoxqunj pBpmuagui ap aiiB un
.SBjoxjsa sbj ap oppuas jb ^^p ojipaSns ap BpBoqap buiiqj Bq
•pBpiuia;Bui BpBqBOB jbui bj ap {a sa ax^sBsap ja Bjoqy
•ttOBjauaj/^ ap so^snui
sosouuaq so^^ puqno ajguBS b^ opuBna ouio^ 'a^quioa ^a ua
sopiBO saoj^q soj ap o soqaauBUi soj ap sosouuaq soiquiaiui
soj ap ax}SBsap jap upiSBOo ua a^ianuí bj ap BiauajoiA bj jod
^pBiji bj ap sauoioB^uauíBj sbj Bpianoa^j -aiduiais ap Biouag
-ia ns JBsajuoa BiBd Buiaod jap Bioq bj b opBDOAUOa O^jno
un &gt;ap o^uaiuiqduino ja ouioo s^ 'a^uB^sui ojos un ua oiaui
-Ofj b B^Bx^ai &lt;tBzajjaq jb^ Biiaiq. Bqoaq jaA ou jodw asg

.' -Bzajjaq jb^ Biiai} Bqoaq jaA ou lod
opio 'upisBduioo b opiAOuiuoo 'anb
'Bzaptuo jbj b JB^SBq opnd bso^?.
¿opiuuop Jo^sBd un ua oiub^
^

¿s^iaij sbj jingasjad ua o^ub)
¿s^qB^sa apupp? 'Bsoip Bopsru 'ri^ Á
*• BuiAip zoa Bjjanb b X
'Buionq ap aouBJ^ omp janb^ ua
aoaiBd aui bioSb a^uasaid
:aoip anb ouisad

-uibo jap sBuouiaui sbj ap bj anb apuBig a^uauíBjjpuas s^ui
Biniua^ asiBp ap ^iq^H? ^o^nB jap sbj ap. o^sai ja lod ajqBi
-adnsui upioisoduioo B^sa b 'oioiní iui b 'aoBq anb pj sg
•inbB b^jbj anb oj sa 'oqoíp Bq
as ouioo ^oosanbiBx^ad a^iajB jg 'jBKqsBd ojjiuib jap sa^sui
sopiuos soj ua X 'BOUBjq X BpBiop X apiaA Bitquid bj ua
^ ^opai otdiomid asa ap ajqBdjBduii oj ua B^iqBq o^uBoua
jg -zoa bj ap sauoioBjno^iB sbj ap 'sauopBUBU sbj ap 'sb^ou
sbj ap opBuiadsap oj ua ^sg "(joiia^uB a^BSBd ja ua Bzaj
X^q ou a^uauíBspaij) BzajBJiqBU bj ua ^^sa ou BAjas

�cia imposible de lograr por el camino de la retórica conven
cional. La nota de Diana enamorada del pastor Endimión
acentúa el llamado a compasión frente a la crueldad del
hado, y logra paralelamente la culminación del instinto es
tético de Garcilaso en uno de esos designios de la memoria
tatuados en ella desde la muerte'de-su amada.^^Más aun,
cuando el gemido continúa sobre la invocación:
... no ver la tristeza
en que tu Nemoroso'
queda, que su reposo
era seguir tu oficio, persiguiendo
Yde tus sagradas aras los despojos?
¿Y tú, ingrata, riendo,
dejas morir mi bien ante los ojos?
Es ía invocación a algo, a una "fuerza" extrahumana que
se necesita siempre cuando se vive una vida rudimentaria y
pintoresca. El sentimiento se hace más una cosa innominada,
una cosa honda, porque no tiene los giros rebuscados de la
sabiduría. No es una consecuencia de la abstracción intelec
tual; es la huida de esta abstracción por la vía de lo mara
villoso. El poeta, luego de su inmersión en ese terreno, quie
re palparlo, sentirlo, porque sabe que siendo él pastor, su
amada sólo podrá tener su morada en la de los dioses pre
sentidos por él, que son los llamados por el mito. Alcanzarlos
en un latido, en una mirada, implica llegar a los "otros mon
tes y otros ríos", es decir, a la repetición de éstos, de los
de ahora, de los que persiguió el afluente de la sangre viva
con la esencia clavada en su base de tierra.
El tiempo, como siempre, es el dueño de hoy y de lue
go: él los cambia y los desliza con tal poder, que es preciso
que la propia Elisa sea su viento rector: Elisa también aquí
adquiere el impulso del milagro, del mito, del espacio abier
to a la posibilidad del destino.' Así, ella impulsará el amor
v•
i'• •,.
. •••
.-•.'. •.- 22 -

�'0S6I a
snua^. ap Bqauoa B{ uaw 'aid
-uiais BJBd Bia X 'aiquiou ns Bja oidpuud p u^ •upioBaio bj
ap Bioq b¡ apsap l^oouoo lod X Bpioouoo 'souoi^ ap
Biua^ B^ aj^U9 B^iaiqB bsuuos Bun jod 'aqBS u^mb
ubuiuibo so^uauoA^d so{Sis ox^Bno 'saouo;ua
\d SB]^ ^OA^od \9 'OpBS9ABJ4B SBqUIB Jod cBUBBd
-siio zn^ B| ap aiqrqosipui upisnj Bun ua ^ 'soiq
souiaidns sopap so¡ a^ua B^uiBpis B| ap ouans ye
BiABpo^ 'a^s? ouic^ *BUiaoj ^ap sBiuaod uos s^uiap so^
•BOi^i9 Biq bj ap ouanp B^aod
^p ^bduiuo oiad 'BAisBd upiaBiduia^noa b¡ o^^q 'oauqodB *ou
-ajas O4OB0 o^anA oais^p opo qap ooa {a :asjBdisip ua BjJBp
-iB^ anb X 'BiABpo^ JBxioq opipod BiqBq ou j^\x ójSis ¡a anb
opas a^qipnpui p angis o^uB^ pp a^uB^suoo im^ ajsa y
¿a^apiad ap o^Bsajqos X opaiui uis
'soiui soío so^ a^uB
Bpand aaduiais X asuBasap apuop
souquios X sopiiop sa^BA sopo
^sou sopo X sa^uoui sopo souianbsnq
'ouB^ opo souianbsnq
oubui b oubui o^puoa
Bpaní Biaaia^ B| ua X
^Bpand ajqq auuaA X 'odiano p Bduioi
opA a^sa anb ua oduiap p aiBdas anb
sapid ou X SBpiAp a?, tui ap ^nb jod?
'Bpanb opuB^sa 'saA BzuBpnuí ns X
'sapiui X SBsid said sap^ouiui uoa
opio ¡a bjoSb sand
e\ b opuB^
-ubo aoip O'i •opuanaua p ^^uii[ un uB^iuuad 'opBq p iu
v\ iu apuop 'snua^ ap opojp p ua opis ns

�Impresora LJ.G.U. - Carrito 740

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3797">
                <text>Ante Garcilaso y la egloga : el dogma del amor en la egloga primera</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3798">
                <text>GONZALEZ FERREIRA, Nelda </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3799">
                <text> González Ferreira, Nelda V:&#13;
Ante Garcilaso y la égloga; el dogma del amor en la égloga primera /Nelda V. González Ferreira.    Montevideo : FHC, 1950.   23 p.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3800">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3801">
                <text>1950</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3802">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3803">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3804">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="19">
        <name>CRITICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="144">
        <name>LITERATURA ESPAÑOLA</name>
      </tag>
      <tag tagId="354">
        <name>SIGLO XVI</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="64" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="108">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/644d8cc32938650036e6cedfdc25d946.pdf</src>
        <authentication>65d15cf425b235c383243f019cc93ef6</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="538">
                    <text>na 'uopipBJj bj na souveAodv son sojiosou OABsna a^nasaid p ug
•bijbj anb nproBjnaraejSaj esa e^nodun 'sBoijsmSnrj
sa^aj ap lopBuoiouBS ap jbioijo ajans anb 'ajuBjjBd ojqand ja anb
ejSBq naiq o 'oAtjtuipp oaiseq oiuauíBj^aj un uafrj sosoipnjsa ap sos
-ajánoo anb Bjseq BJBisa oj ou ^ 'ojjansaj Bisa on 'sixbiuis b{ ap A 'iubj
-büS bjjbjSoijo bj ap Biuajqojd [a 'seadoiaa SBnSuaj sbj ap ajjBd joíbui
bj ap soidojd nos anb sooijbjS souSis soj opuBajdiua juBJBn^ na jtiq
-jjasa b uojBzuamoa soaijbu sonBaiianie A sasanSnjjod 'sajouBdsa anb
apsap sojSis ojjBna sopujoa usa opu^na utib 'oSjBqma mg 'sosoiSijaj
A soaiBj sajopBismbuoa soj ap Biniposa bj na sopBsn soutjbj sonSis
boj ap oubiu oqaa as eisinbuoa bj ap s^jp sojaunjd so^ apsap 'sBraanoj
sns iBinasajdaj Bj^d souSts ap nojaiaa^Ba saiuBJBiiá so\
•oAuíuiiJd op^jsa na eo^qand so[ ap p aina^ajip
nn aSixa oiad 'Bamtaodinajuoa Baoda b^ ap soipna SBinoipi
boj; ap Bjn^p b^ opBznsalB eq on noian^oAa ns :jpap sg -a
pnji^dniB uBajBqB BjnjBjaji[ A Biiojsiq ns A 'jbijitubj Bn^na^ omoa
nBa[duia o{ sajqutoq ap sano^im sotjba :BAuiraijd BiiSuaj Bun jas ap
opBfap q oiqxnBO na ojad 'BjJoSajBa Biatnud ap so^ ap sa ou :ipjjip
oj aod A 'Bipanuaim nopBaiqn Bnn Bdnao juBjenS uniotpi ^^

•uopnqjjjuoa Bnn o[os s^ *BnSnai; bj ap sepponoa sonata sauoi^sana
8B[ ap BimSpí ap oipmsa p jBajuB^d b Bi;nii[ as A oaijaBjd uapjo
ap sanopBjouB ap noiaB^idoaaj con onxs 's^nd 'sa ou ofeqBJi [^
•inBJBnS p a^ajjo anb sB^pns
-a^ ou BjABpo^ sauoiisana sesojauínn sbj ap noisnasip bj jbioiui BJBd
asBq omoa uaiq jínra JtAJas n^ijpod anb opuBsuad 'uopBdniSB bj ap
60JauBdinoo so^ ap A 'noiooaJiQ b¡ ^p uopisodsip b sauotocjouB sb^
louod jaajjo 'sopBuoiajjB so[ ap uoiunaj v\ ofnpojd as opuBn^ -BnSnaj
B^ ap oipn^sa p jbji^i^bj bjb¿ aiuama^dniís onis 'pBppifijnd b bjsia

r
v

uoo ou 'jnBJBnS pp sixbjuis A bjjbjSojjo ajqos sauoiaBjonB opuB^
-numaB BiuaA o^ — 'BpjBf) ojjag ojp^py jojaop josajoj^ optnSuiísip A
Bi8Bisniua pp uopaajip v\ ofBq 'xnBJBnS BnSna^ b^ ap sopBuopijs ap
nopsdnjSB Bnn Bjajínjiísuoa ojuauíBjJBdaQ p anb ap sajnB bj^

— 891 —

ouuag ofjopy

BnSuaj bsoiuouijb bj ap soptuos somisiajnp soj JBjqiA aaeq A
j sns b ojjijq Bp anb oaijBraotpi ojnauíijnd 'zaA bj b 'sa A smbJBJ
&gt;af A BiauBisajd Bp aj anb BjniBjaiij jbui^ijo A eaij Bun ap aiuanj
a A sajqmoq ap sauojjrm aj^na ^oq Bjqsq as un^ anb BuBauauíB
uojaojnB BnSuaj ubj bj ap BptA ap A jojoa ap souajj saaii^m 'BnSnaj
Btnsiiu bj ap soiaajBip sosouuaq — 'BUBnSiJtiq^) Ja A jdnj^ ja 'inBjBn-^)
ja Bjq^q as anb ua souBDiJaraeoupBj sasi^d soj ap soaijjjnap soipam
oj ap uoiuido bj jaaouoa jod BJoqB Bpan^) •oapiA^juoj^ ap pBpisaoA
"Tníl BI 3P SBiauai3 A sapepiiiBiimjj ap psjjnaBj; bj ap afBnSua'j jap
SBtauai^ ap BjpajB^ bj ap sajnBJBn^ soipn^s^ ap onianiB^jBdaQ ja o^ns
oqaaq Bq anb A zajBzno^) -g oraoiuy Jouas jap oipn^sa ainasajd ja
jaAjosai apua^ajd anb sauo^sana sbj 'sozbji sapuBj^ b 'nos sajBj^
•idni-iuBJBníü BnSnaj bj ap BJtijxjosa bj na
^^opBajduia SBUiaisis ap pspijBdsip bj jod opB^nasajd Bmajqojd ^abjS
ja opBnopnjos Bijq^q as —'Buiauoj ojos un aAnjiisuoo anb ojad 'opBj
•Búas onSjg ajqop ja jod BpB^uasajdaj 'jBjnjnS opiuos ap j^aoA t Bnn
a anb 'jq :osnj Binotpi jap Btnauoj un uoa bzubfamas auai; anb 'jBjnj
-nS— t bj 'Bmoipi jap Bordij jb^oa bj ap ajuauuBjnaiiJBd 'sBuiauoj sns
ap bijbjS o nopBiuasajdaj bj b oaijb^oj oj na omoa isb —^'ojojjsodB
jap A ojijasa ojuaoB jap osn ja— TUBJenS bijbjSo^jo bj ap sojund so)sa
b Biaadsaj anb oj na opjanas un b jeSajj 'sand 'Bjaipnd as tg
•vjnz^zojoo 'ojvzzouoo 'oíSS^ojoo asjepunn
-ojd aqap anb 'oiSSvuoo 'ojdmafg •ajuainSis bj jBpunuojd ap s^ja^
Bqsjis Bun jbSjbjb b BSxjqo anb upt^uajap bj saaoA sns ap ojaumu ubjS
un ap uoioBpunuojd bj ua Bajduia oubijbjt ja anb vA 'saanBraoj sbj
b SBjja aijua 'SBadojnaopni SBn^uaj sbj ap oiuaS jb Buaf^ 'a^iBd bjjo
jod 'sa ou fdots 'sajSur ua iatu^j^p 'saau^jj ua) jbjojS vsnvd Bjs^
•oyvuiyjd a^mtyi 'aduvjj^^ ap 'suiSStfj^ :naAajj oj anb SBjafuBJt
-xa SBjqBjed somiqiJasuBJi anb ajdmais ouáis orasuu ja souiBsn jouBd

•oapiAajuoj^[ ap pBpisjaAiu^ bj ap sajuBiBn^) soipnjsg^
ap ojuauíBíJBdag ja opBaoqs Bq as anb b 'sajuBJBnS sauoiisana sej
ap oipn^sa ja JBiíjpBj BJBd uopnqujuoa Bnn 'SBuadB 'ouis 'Baxjijuap
uppanpojd Bun jas ap uoisuaiajd bj aua^ on of^qBj} a^uasajd j^

bijbj^ojjq Á.

-sa na j^ •owisb^ 'oiyo^auoj 'vjminv^ 'oubtjbji na ¡awoj 'tun^ 'ajtojaj
'aada^ 'saauBjj na 'ojduiafa jod 'BjqBjBd snn ap jbutj jb jb^oa Bnn ap
sisdija bj SBadoxnaopui ssn^naj sbj na Baiput as anb uoa ofojjspdv jb
jijjnaaj ooiSo[ aaaj^d Bsnsd Bjsa ajnaniBaoAjnbaui jsjBnas bjb^

Z37VZMOO 1 OIMOIMV

jap BoiisjjajaBjBa BaiqBjis nopuaiap bj 'saaoA sbj ap uopBpunuojd
bj ua 'jijituo ap BsnBa b Braoipi jap SBjqBjBd SBsojaumu opipjad UBq
as anb ojnnd ja B^sBq 'Bjiusna ao.^Bin bj ap sajojja s aanpuoa sbiustui

�la experiencia recogida por quienes hablan y escriben corrientemente
en guaraní, y en la observación de gran número de trabajos hechos por
estudiosos.
Los signos hispanolatinos sirven admirablemente para representar
todos los sonidos guaraníes. Al decir "hispanolatino", claro es que
incluímos el portugués.
En algunos casos, la escritura guaraní tiene que independizarse
de las imposiciones de las academias lingüísticas, como ocurre con
cualquier lengua que, como el guaraní, haya adquirido una jerarquía
de cierta importancia. Extremando la cuestión, existen fonemas del
ruso, del inglés, del castellano, del portugués y del francés, que desde
el punto de vista de las resoluciones académicas tendrían que ser re
presentados con signos a que estamos poco habituados: un número,
un signo especial tomado del griego antiguo, una letra corriente ador
nada con una diéresis o con un circunflejo invertido. Los ejemplos
podrían ir hasta el infinito: basta indicar que la a hispana difiere
de la a inglesa y de la a portuguesa; y que aun una e usual en el
Paraguay tiene un sonido levemente diferente a una e de Chile o de
Méjico.
En la lengua rusa existe un fonema casi idéntico a nuestra ih
guaraní (la y usual, la í de Montoya) la vocal gutural que indica:
agua. Nadie admitiría que debe agregarse una diéresis especial a una
a española, a una e inglesa, a una i paraguaya, o que la vocal gutural
rusa use un signo especial impuesto por la academia, sencillamente
porque la jerarquía del idioma respectivo ya ha impuesto un signográfico a cada fonema del idioma.
Los numerosos ensayos escritos que se han hecho sobre el guaraní,
si bien indican una inmensa anarquía en cuanto a las formas y a los
signos, dejan un corolario importante: cualquiera fuere la grafía y
cualquiera la reglamentación para su empleo, el lector soluciona por
su cuenta los pequeños y grandes problemas que el escritor deja sin
solución. Ello ocurre, primero, porque el guaraní se escribe con una
grafía prestada, y luego porque el lector generalmente está habituado
a salvar dificultades resueltas a medias, o simplemente no resueltas.
De este último párrafo se desprende una consecuencia importante:
la solución del problema de la grafía y de la ortografía guaraní no
reside esencialmente en la adopción de tal o cual signo, sino más bien
en el entrenamiento popular de la buena lectura: cualquier signo es
bueno, siempre que reúna dos condiciones: 1.a) que su adopción sea
resultado de una convención o impuesta por el uso popular; 2.) que
su empleo sea cómodo.
¿Por qué, entonces, no echar mano de recursos que están a nuestro
alcance, que con poco esfuerzo pueden merecer la aprobación de una
convención y del uso popular, que son cómodos, y que finalmente,
aseguran una maravillosa simplicidad?

— 170 —

I. ORTOGRAFÍA
Los signos
1. — Todos los autores y estudiosos coinciden en la necesidad de
simplificar tanto cuanto sea posible la representación gráfica de la
fonética guaraní. Y en efecto, algunas tentativas de encontrar en el
guaraní un gran número de vocales (la a normal, la a breve, la o abier
ta, y la o cerrada, como ejemplo) no han logrado sobrevivir sino
cortísimo tiempo. Dentro de una cierta dificultad, explicable para una
lengua tan enteramente alejada de todas las de origen indoeuropeo,
el guaraní es de fonética más bien simple. El sistema de signos debería
serlo también, y lo sería, a no oponerse a ello la diversidad de signos
y de combinaciones que estudiosos de tiempos antiguos y modernos
han empleado para representar fonemas que por regla general resul
taba difícil captar por el oído, y representar.
Como ocurre en todos los idiomas y en todos los pueblos, en el
guaraní hay una infinita escala de sutilezas en los sonidos. Una misma
vocal es más larga, más abierta, más o menos nasal, según sea el
vocablo en cuya formación interviene, según sea el origen de quien
habla, y en ocasiones, conforme al giro de las sentencias. Deducir de
estas diferenciaciones a veces sutilísimas que hay varias vocales de una
misma grafía, sería complicar el problema hasta el infinito. Con el
mismo argumento sería posible demostrar que en castellano existe
gran número de a, e, i, o, u. Y si fuéramos a diferenciar por medio
de un signo gráfico la o de Castilla la Vieja de la a de Extremadura
y de la a del Paraguay o de Chile, hallaríamos que no habría cantidad
suficiente de signos para tal trabajo.
En guaraní hay tres problemas realmente serios. Por su orden, son:
a)Los signos gráficos que representen respectivamente la vocal
ih (de agua), gutural y nasogutural, según el caso, y la consonante
nasogutural gh (combinación de g y n);
b)La acentuación;
c)La incorporación de algunos signos que no existían en el
guaraní clásico, pero que se han vuelto imprescindibles, por cuanto
el guaraní moderno a su vez ha incorporado, en muchos casos defini
tivamente, gran número de vocablos españoles y portugueses.
2. — Los signos a emplear son 28: a, b, c, ch, d, e, f, g, gh, i, ih,
j, jh, k, I, II, m, n, ñ, o, p, r, rr, s, t, u, v, y. De éstos, no existen en el
guaraní clásico los signos y fonemas: /, j, I, II, rr. Se los incluye porque
gran número de hispanismos incorporados definitivamente a la lengua
los han vuelto de uso obligado. Hoy en día sería imposible escribir
en guaraní sin recurrir a ellos. Sobre la rr hay consideraciones espe
ciales en párrafos posteriores.
En la selección de los signos gráficos a emplear, se ha tenido en
consideración buen número de razones: a) que los signos sean de uso
corriente en castellano, para evitar la imposibilidad de solucionar
problemas de impresión o de escritura a máquina; b) que, salvando
excepciones inevitables, el sonido del signo empleado en guaraní sea
— 171 —

�— 1¿T —
bss xwBJvnS na opBajdma ougis jap opinos js 'ssjqBjiAsui sauopda^xa
opuBA[B8 'anb ^^ íBuinbBm 6 Bjniíjasa sp o uoisajdun ap SBinajqojd
jBuopnjos ap pBpijiqísodnn bj jbjia3 bjb&lt;I 'onBjpjsBo n^ aiuaijjoo
osa ap asas son^is soj anb ^ :sauozBj ap ojauínu nanq uopBjapisuoo
na opiuaj Bq as 'jsajdnia e eooijBjá sou^is soj ap uopoaps bj ug
•sajoijajsod soputid na sapp
-adsa sauoiaBJspisnoa ./C^q jj bj ajqog #sojj3 b JijJnoaj ms iubjbii^ na
jiquosa ajqísodmi bjjss Bip na ^ojj -opeáifqo osn ap oipnA ncq soj
Bn^uaj bj b ajuauíBAijiuijap sopBJodjoaui somsraedsiq ap ojaumu ubjS
anbjod aÁnpui soj ag -jj 'j^ 'j '{ '/ iSBraauoj A sonáis soj ooisep juBJBnS
^a na uajsixa ou 'sojsa 3q • 'a 'n 'j 's 'jj 'j '&lt;/ 'o 'u 'u 'tu 'jj 'j '^ '^í 'f
'yt 'i 'i{3 '3 'f 'a 'p 'i[0 'o 'q ' :g^ nos JBa^dma b souSis scj — o'^
•sasanSniJod A sa^onedsa sojqBDOA ap ojanmn ubjS 'ajuaraBAij
-xuijop sosbo soqanni na 'opBiodJooui sq zaA ns b ouaapoin iweivnS p
olUBn^ Jod 'sajqipupsajdiui ojpnA neq as anb ojad 'oDisep jnejenS
1&amp; na UBjjsixa on anb soitóis soun^[B ap nopBJodJoaní b^ (a
^noiacn^na^B b^ (q
i(u A 8 ap nopemqmoa) i¡3 ^BjnjnSosBu
^juBuosuoD B^ A 'osbo p un^as 'pjnjnSosBU A ^jnjnS '(biiSb ap) i/i
{booa B[ aiuaniBAij^adsaj najaasaadaj anb sooijbjS souSis so^ (b
: nos 'napjo ns joj 'soijas ainampai SBina^qojd sajj ^eq iobjeiiS u^
•ofBqBJi (Bj BjBd son^is ap ajnapijns
BjjqBq ou anb soniBTJB[[Bq 'a^iq^ ap o jÍBnSBJBj pp bj ap A
pg ap o bj ap Bfar^ bj bjji^sb^) ap o bj oaijBj^ ouSis nn ap
oipam Jod JBpnajajip b souiBjanj is j^ -n 'o '? 'a ' ap ojamnn nj9
ajsixa onBjjaisBa na anb JBiisomap ajqísod Biaas ojuaranSjB omsim
ja no^) "ojiuijui ja BjsBq smajqojd ja jBaijdmoa Bijas 'bijbj3 Binsira
Bnn ap sajBaoA sbijba ^^q anb SBnnsjjpns saaaA b sanopepnajajrp
ap jpnpaQ -sBiouajnas sbj ap oji8 jb anuojnoa 'sanoiSBao na A
nainb ap ua^iJo ja Bas un^as 'auaiAjaioi nopBnuoj Bin^ na jq
ja Bas nnSas ^jbsbh souain o sera 'ejjaiqB sbui 'bSjbj sbui sa jb^oa
Binsini Bn^ 'sopiuos soj na SBzajrins ap BjBasa bjiuijui Bnn ^B
ja na 'sojqand soj sopo) na A semoipi soj sopo) na ajjnao omo[)
•JBjuasajdaj A 'opio ja Jod JBjdBD jpijip
-jnsaj jBjanaS BjSaj Jod anb SBmanoj JBjuasajdaj BJBd opBajdma q
sonjapom A son^iinB sodmai) ap sosoipnjsa anb sanopBuiqmoa ap X
son^is ap pBpisjaAlp bj ojja b asjanodo on b 'Bijas oj A 'naxquiBj ojjas
Bijaqap souáis ap Bma^sis j^ 'ajdmis naiq sbui Bouauoj ap sa iubjbiiS ja
'oadojnaopui naSiJo ap sbj SBpoj ap BpsfajB ajuaraBjajna ubj BnSaaj
Bun BJBd ajq^oijdxa 'pBjjnaijip Buap Bun ap oj^u^q -odraaij omisjijoa
oms JiAiAajqos opsj^oj u^q on (ojdinafa ouioo 'spBjjao o bj A 'bj
-jaiqB o bj 'aAajq o bj 'jbuuou o bj) sajBaoA ap ojanmn weiS un iubjeiiS
js ns JBj^noana sp SBAijBinaj scnn^jB 'ojaaja na j^ 'inBJBnS Bapanoj
bj ap bdijbjS nopBjnasajdaJ bj djqísod as ojuBn^ o^ub^ JBOijijdum
ap pBpisaoan bj ns nappnioa sosoipnjsa A saJo^nB soj sopo^ — 0*j
souSjs soq

i

— o¿i —

¿psppijdniís BsojjiABJBm Bnn
jj anb A 'soporaoa nos anb 'jBjndod osn jap A nopnaAno
Bnn ap nopsqojdB bj jaoajara uapand ozjsnjss oaod noo anb 'aousop^
oxisann b nBjsa anb sosjnasJ ap ouBm jBqoa ou 'saanoina 'anb Jo^?
•opotupo vas oajdtua ns
anb (^z ¡^npidod osn ja uod vjsandtui o umouaauo^ vun ap opotjnsaj
vas upiodopo ns anb (^i :sauoioipuoo sop Bunaj anb ajdmais 'onanq
sa ouiíis jambjBna rB^njaa^ Bnanq bj ap JBjndod ojuainiBuajjua ja na
naiq esm oms 'onSis jBna o jbi ap nopdopB bj na aiuauíproiíasa apisaj
on juBJBnS bjjbj^oijo bj ap A bjjbjS bj ap Bmajqojd pp uopnjos bj
:ajnB;joduii Bpuanoasuoa Bun apuajdsap as ojbjjb&lt;í onnijn aisa 3Q
•SB^pnsaj on ainamajdmis o 'sBipam b SBjpnsaj sapBj^noijip jbajbs b
opBnjiqeq B^sa ajuara[BjauaS Jojoa^ ¡a anbjod oSanj A 'epBisajd bjibjS
Bnn noa aqijasa as inBJsnS ja anbjod 'ojaniud 'ajjnoo o[[^ •noptqos
uis Bfap jojijosa ja anb SBinajqojd sapuBjá A souanbad soj Bjuano ns
jod Buopnjos JO)93j p 'oa[duia ns BJBd nopB^naniBj^aj bj BjambjBna
A bijbj3 bj ajanj BjainbjBna rajuBjjodnii oiJBjojoa un aBfap 'son^is
soj b A sbuuoj sbj b ojuBn^ na BinbjBUB BsuaninT Bnn UBoipui naiq is
'inBJBnS ja ajqos oqaaq nsq as anb soiíjosa soÁBSua sosojamnu so^
•Btnoipi jsp Binanoj Bp^o b o^ijbj^
onSis nn o^sandmi Bq vA OA^aadsaj Binoipi pp BinbJBJaf bj anbaod
ainaniBjjpnas 'BiuiapBaB bj Jod oisanduit [Bpadsa ou3is nn asn bsiu
pjnjn^ JB3OA bj anb o 'BAen^BJBd i Bun b 'Bsaj^nr a Bnn b 'BjonBdsa o
Bnn b jBpadss sisajaip can 3sjbS3jSb aqap anb Bijijiuips aipB^j
:BOipui anb [BJnjnS jb^oa bj (bXo;uoj\[ ap i bj 'jBnsn jC bj) j
ift Bjjsanu b ooijuapi isBa Binauoi nn ajsixa Bsnj BnSnaj bj ng

ap o ajiq^ ap a Bun b ajnajsjip ajuaraaAaj opiuos nn anaijj
ja na jBnsn a son nne anb A íBsanán^Jod o bj ap A Bsaj^ui t bj ap
ajaiJTP nBdsiq bj anb JBaipui BjsBq :ojiuijui ja Bis^q ji UBjjpod
sojdmafa so^ -opnjaAui ofajjunajp un noa o sisajsip Bnn noo epsu
-jopB 3in3ijjoa BJiaj Bun 'onáijuB o^aijS pp opBmo) [Bpadsa ouáis nn
'ojamnn un tsopsniíqBq oaod somB^sa anb b sou^is uoa sopsjuasajd
-3J Jas anb UBijpuai SB^nnapBOB sauopnjosaj sbj ap bjsia ap ojund ja
apsap snb 'saouBjj pp A san^niJod pp 'ouB^p^sBa jap 'saj^ui pp 'osnj
jap semauoj uajsixa 'no^sana bj opuBmajjx^ "EpuB^Joduii Bjjaia ap
Binbjttjaf Bun opumbpB B^sq 'jubjbixS ja omoa 'anb BnSuaj jsmbjBna
noa dJjnao omoa 'sBapsin^uij SBimapBas sbj ap sauoiaisodmi sbj ap
38jBztpuadapui anb ansí) inBJBn^ Bjnjij^s^ bj 'sosbo sonn^jB u^
•sanSnjJod ja souimpui
anb sa oJBja '41ouijBjouBd8iqM jpap jy "saiuBJBnS soptnos soj sopoi
jB^uasajdaJ BJBd ajuaraajqBJiuipB u^ajis sonijBjonBdsiq sonáis so'j
•sosoipnjsa
jod soqaaq sofBqBJj ap ojauínu ubjS ap nopBAjasqo bj na A 'lUBJBnS na
ajuauíajuaijjoo naqijosa A UBjqBq eauainb Jod BpiSooaj Bpuaijadxa bj

�el mismo que en castellano; c) que el sistema de signos respete en
cuanto sea posible la tradición y el uso, y d) que el sistema sea simple.
3. — Los signos para las vocales representan siempre dos fone
mas: el corriente y el nasal. El signo de nasalidad puede ser diacrítico'
(á) o una diéresis (a) sobre la vocal nasal:
No existen signos para indicar sonidos vocales breves, abiertos, etc.
Estas variaciones son impuestas únicamente por la persona que habla,
por la región y por la cadencia de las frases.
4. — La fe nunca se usa sola, sino pospuesta a m, en la combina
ción mb: membíh (hijo o hija de la mujer), mihmbá (animal casero),
mombó (arrojar, tirar, lanzar). Algunos autores propician el empleo
del signo b para el sonido mb, pero aceptando este punto de vista,
que no deja de basarse en buenas razones técnicas, abriríamos las
puertas a la complicación y a la confusión, cosas ambas que nos hemos
propuesto evitar cuidadosamente. Escribiendo mibíh (flauta de caña,
la quena quichua) y mibí (titilar del agua o de las estrellas) cualquier
lector, a excepción del muy entrenado, leería seguramente mivíh y
miví. Si el sonido es exactamente de m y fe seguidas, ¿por qué no
representarlo con ambos signos?
Las mismas consideraciones valen para la d: en ningún caso existe
el sonido d, sino el nd. Sin embargo, los hispanismos conservan el uso
de la d. Ejemplos: pindá (anzuelo), monda (robo, ladrón, ratería),
endá (lugar, ubicación), mondé (vestir).
5. — La c con sonido de fe, como en castellano, antes de las voca
les a, o, u: ca'a (yerba, hierba y bosque, selva), co (chacra), curé
(cerdo). Antes de las vocales e, i, ih se emplea la s. La ch es idéntica

la gh otro bien diferente. Se podría citar gran número de ejemplos
que demuestran acabadamente que al nasalizar una g no se obtiene
una gh, y que, por tanto, este sonido especial exige un signo especial.
El afán de simplificar no nos permite el desconocimiento o la supre
sión de una realidad. Ejemplos: gua'imí (el pequeño habitante del
Guaira) no es ghuaimí (anciana); meguá o mbeguá es diferente a
meghua (la primera forma indica procedencia de, y la segunda, mal
vado); tinguá (orificio nasal) y tighua'a (gorgojo), etc., etc.
Quizá podría emplearse el signo w en vez de la combinación gh,
pero aquel signo tiene ya un valor fonético establecido y su incorpo
ración al guaraní provocaría entonces una confusión más. La combi
nación gh soluciona perfectamente el problema. Para mayor facilidad
en la lectura, se recomienda indicar signo de nasalidad (acento grá
fico nasal; la diéresis o el diacrítico sobre la vocal siguiente a la
gh, o ghu si la sílaba es líquida): ágha (alma y ahora); aghaé (ahora,
recién ahora, ahora mismo); meghua (el mal, malvado); ñaghuarú
(animal mitológico, ver más adelante).
Ejemplo de vocablos en que entra la consonante gh: curughuai
(fruta de planta trepadora, parecida al pepino); ghudjhé (llegar);
taghuihró (ansia erótica femenina); jherughua (negación en frase).
Ejemplo de diferenciación entre g y gh: o gua'i (regresar, venir,
dirigirse hacia quien habla) y ghuaí (variante de ghuaimí, anciana).
En algunas regiones del Paraguay, el primer vocablo se pronuncia
como el segundo, y esta confusión permite señalar con mayor claridad
la diferencia. Debe notarse que la forma clásica del primer vocablo
es: uaí. La a es nasal, y la combinación ua ha evolucionado en gua.
Otro ejemplo: ñaghudrunguá (cueva de los perros mitológicos).

a la castellana.
6, — La / es sonido castellano. No existía sino en poquísimos
idiomas y dialectos americanos. En algunas dialectales guaraníes, exis
te un sonido que puede confundirse con la / hispana, pero no es sino
una derivación de la s o de la aspiración jh y en contadísimos vocablos.
Su uso es tan reducido en el guaraní clásico, que puede darse por
inexistente.
7. — La g tiene sonido idéntico a la del castellano. Seguida de
vocal, tiene el sonido de la combinación gu más vocal, del castellano:
moingé (meter, introducir; la sílaba final gé escrita en castellano sería
gué), moingó, moingové (hacer revivir). La g, seguida de u y de vocal,
es siempre líquida, y su sonido es la de los mismos signos en castellano,
con el agregado de la diéresis licuante sobre la m: o guerecó (él tiene),
guá (hendidura, bahía), guoga (su casa de él), corresponden a güe,
güa, güo, en castellano.

La segunda sílaba tiene una gh y la última una g nasalizada por la n
anterior. La primera es líquida con gh naso gutural; la segunda es
líquida con g nasal pero no gutural. La nasalización de esta última
es impuesta por la n anterior. (Ñaghuarú es palabra compuesta, forma
evolucionada de yaguá-jhovíh el perro de pelambre azulada que, según
la concepción religiosa guaraní, descansa echado bajo la hamaca de
Ñanderuvusú, el constructor de la tierra y creador de los hombres y
de las cosas. Yaguarovíh, Yaguajhovíh, o Ñaghuarú, está esperando
la orden de su dueño para arrojarse sobre la tierra y destruirla, y
esto ocurrirá cuando Ñanderuvusú retire uno de los maderos que en
forma de cruz sostienen a la tierra: la tierra se desplomará rodando
en el vacío, se iniciará el incendio final que correrá de oeste a este,
y simultáneamente Ñaghuarú concluirá a dentelladas con el linaje
' humano).

8. — La gh es una consonante gutural especial del guaraní. Su
importancia es sólo un punto inferior a la de la vocal ih (agua). Algu
nos autores rechazan a la gh como fonema y como signo gráfico, adu
ciendo que no es más que una g nasal, y que, en consecuencia, basta
nasalizar una sílaba en que entra una g, para transformar ésta en una
gh. Sin embargo, la realidad es que en guaraní la g es un sonido y

Epítome: la gh es un fonema nasogutural perfectamente diferen
ciada de la g nasalizada en ocasiones de excepción, por una re anterior.
Es preciso entonces representarlo con un signo especial. Nosotros
creemos que la combinación gh soluciona admirablemente bien el
problema. Para evitar confusiones, proponemos y aconsejamos el uso
del signo de nasalidad: (á) o (a) sobre la vocal siguiente a la gh o a
la u si la sílaba es líquida.

— 172 —

— 173 —

�•epinbq sa BqBjis v\ is n B[
b o t¡8 v\ v ajnamSis p^DOA bj ajqos (b) o (b) :pBpip3SBu sp ouíhs pp
osn p sotuBfssnoaB ^ souisuodojd 'ssuoisniuoa jbitas bjbj •Btusjqojd
p usiq 3juaiuayqBJiiHipi3 Buopn[os t/^ uopBuiqrao^ bj snb souiaaj
so^jogo^j •¡Bpadsa ouihs un uoa ojjEjuasajdaj saouo^ua ospajd s^
•joij9iub u Bun jod 'uopdsoxs sp sauoiSBao us BpBzijBSBu ^ bj sp Bp^p
31U9tUBioajJ3d p^^ninSosBu Buiduoj un sa yS v\ isuiojid^
•(onBtanq
p uoo SBpB^piusp b BJinpuoo njoni(8of^ sjustuBsuBipiuns ^
'3J8S B 3)8^0 Sp BJSJJOO Onb ^BUIJ OipU33UI p EJBpiUI 38 'OIOBA p UO
OpUBpOJ BIBUIO[dS3p 38 BJJ3T) BJ :BIJ3I1 B{ B U3U3I)S08 ZT113 3p BUUOJ
us 3nb sojspBiu eo[ - sp onn ajij^j nsnanjapuvf^ opuBno b JiJjnoo o^ss
A 'B^majsop A Bjjap b^ ajqos asjBfojjB BJBd ousnp ns sp uapjo v\
opuBjadsa bjss 'njnntiSnf^ o 'qiaoi¡{on3i)&gt; 'ymojvnSnj^ *8B8O3 bbj 3p
Á. 89jqtno^ 8o^ sp jopB3J3 ^ bjjou bj 3p lojonjjsaos p 'nsnanuapuo^
sp BOBUiBq b^ oÍBq opBqoa BsuBosap 'juBJBn^ BSoi^tpj uopdaouoo vi
un^as '^nb BpBpnzB aaquiBpd ^p oaaod p i[Moyi{-pn%vJÍ sp BpBuopn[OA3
buijoj 'Bjssnduios BjqspBd 83 nu^o miSn^i) •loii^^uu u ^\ jod Bjs^ndtar 8a
Btniip^ BJ83 sp uopBzi^sBU B'j "(BJüinS ou oj3d [bsbu 8 uoa Bpinbjj;
83 BpunS^s v^ íjBjnjnS os^n ^¿8 uoo Bptnbt[ 83 Bjaraiad b^j uopajUB
u B^ jod BpBzip38BU 8 Batí Buiíipa B^ Á t¡8 Bun au^ij BqB[js Bpun^as •e'j
•(sooiSo[oiira sojjad so^ sp BAano) tmSunj. v'm^^vu : o[duiafa ojjq
•vn8 U3 opBuopn^OAa Bq vn uopBuiquioo B[ á 'p?8BU 83 o B'^ "inn :e
jaxnijd pp BoxsBp buijoj b^ snb ssjbjou 3q3Q *Bpu3J3jip b^
pjo^bui uoa iBfBuas ajiuiaad uoisnjuoa Bjsa Á 'opnnáas p ouiod
spunuojd 38 o^qBOOA jacnjjd p '^biiSbjbj pp sauoiSaj 8Bun3[B ug[
•(BuspuB 'itumni{8 ^p siubijba) von^8 A (BjqBq uamb Bp^^ asjiSijjp
'jiuaA 'jBsaj^aj) ipnS o :y8 A 8 ajjua u9pBpuajajip sp o^draaf^
•(38BJJ us u^pBSau) vnt¡8ndai{f i (Eunrauísi b^iiojs bisub) pji¡mi{8tn
i (jB¡áaj[) a^fymjS i (ouidad ¡b Bppaj^d 'BJopBdaji b^ub^cí ap
itmi{8nuno :i{8 a;uBuosuoo B| bjjub snb ua so[qBaoA sp
'(SJUBppB 8BHI J3A 'ODlSop3JIUI p
nuvnySnu i (opBAjBín 'p3ui p) vnySatu. i (otnsiin bjoi{b 'bjcoi[b
'BjoqB) ^t)i{8t&gt; í (BJoqB A bui[b) vt(8v : (Bpinb^ 83 BqB[js b^ is ni(8 o 'y8
B[ b aiuamSis p^oA bj ajqos ooijjjoBip p o eisajaip bj íjbsbu ooij
-BjS OJU33B) pBpi[BSBU Sp OuSlg JB3ipui BpuSTUIO3SJ 38 'Bjnj^a]; V\ U3
pBpifpBj joíCbui bjb^ "Buiafqojd p sjusuiBj^sjjsd Buopn^os tf8 upiOBn
-iquioD B^j •SBUT nolsnjuoo Bun saauo^ua BjjBooAojd juBJBnS ^ uopBX
-odjoaut ns A oppa^qBisa ooi^anoj jo^ba un ^A auaij ou^is pnb^ ojsd
'i(8 uopBuiqmoa b[ ap Z3A ua en ouSis p asjBa[duia Bupod Bzm(")
•ojs '^dis '(ofoSaoS) ojmySij A (psBU opijijo) vn8mj i (opBA
-p3ui 'BpunSas b^ A 'sp Bpuapaaojd Boipui buijoj Bjsmud b^) t&gt;ni{8&amp;ui
b 3insjsiip sa vnSaqtu o vnSaiu i (Bu^puB) ituivny8 83 ou (BJiBn-^
pp ajuBjiqBq ousnbsd p) yuitpn8 ^sojduiaf^ *pBpip23J Bun sp uois
-djdns v[ o ojuaiuipouoosap [3 s^iuusd sou ou jBoiji[drais sp ubjb ^
•^psdss ouSis un aSixa ¡Bpadsa opiuos a^sa 'ojubj jod 'snb A 'i¡3 eun
susiiqo 38 ou 8 Bun jbzijbsbu ¡b anb ajuaniBpBqBaB UBjjsanmap snb
eo^duisfs ap ojaninu ubjS JBjp Bupod sg "a^uajajip usiq ojio ifS v\

— ZLl —
A opiuos un es 8 bj juBJBnS 03 snb 83 pBptpaj v\ 'oSjBquis mg -i{8
eun ua Bjsa jbuuoisubji BJBd '3 Bun Bjjua snb ua BqBjis Bun jbzi^bsbu
B^sBq 'Bpuan^asuoa ua 'snb A '^sBu 8 Bun anb sbui ss ou snb opusp
-npB 'o^ijBjá onSis ouioo A Binauoj onioa t¡8 b^ b ubzbi{3sj sajo^n^ sou
-nS^y *(BnSB) i{i p^DOA w[ sp b^ b jousiui ojund un 0^98 83 BpuB^joduii
ng "lUBJBnS pp [Bpsdss ^Bjn^nS aju^uosuoo Bun 83 y8 vj — 0*g
•ouB^pj8B3 us 'onS 'vn8
'anS b uapuodssjjoo '(p sp bsb^ ns) vSonS '(BjuBq 'Bjnpipusq) vn8
'(suatj p) oo9J3n8 o :nv[ ajqos 3^uBnat| sisaasip v\ sp opbSsjSb p uoo
'OUB]^pj8B3 US SOuSlS SOUISTUI 8O[ Sp V[ SS OpiUOS ns A 'BpinblJ 3jdulS|S 83
'^^oA ap ^ ap Bpináas '8 B'j •(.haiasj jaoBq) aaoSutoiu 'pSmotu '(?n8
BIJS8 OUB^piSBO US BJTJ083 ^8 ^UIJ BqBJIS B^ ÍJpnpOJ^UI 'J313UI) a
:ouB^p:}SB3 pp 'p^ooA SBui n8 uppBuiquioo b^ sp opiuoe p susij '
Sp BpinSsg -OUB[pj8B3 pp B]^ B 03l}USpi OpiUOS 3U3T^ 8 B'Jo'¿
*3ius)srxsui
jod asjBp apand snb 'oaissp juBJBnS p ua oppnpaj ubi 83 osn ng
•sopq[BoA soiuisipBiuoa us A ^f uopsiidsB B{ ap o s bj^ sp u^pBAiasp Bun
ouis ss ou ojsd 'BUBdsiq ^ B[ uoo asjipunjuoa apand snb opiuos un aj
-sixa 'sainBJBiiá ea[B;oa[Bip SBunS^ u^ •souBaijauíB sojDs^ip A SBraoipi
somismbod us ouis Bjisixa o^[ #ouB^pi8B3 opmos sa f vj — olg
•BUB]];3Í8B3 VI B
BDIlUSpi SS ip B'J -S V\ B3[duia 38 m 'l '9 8a[B3OA 8B^ 3p SSJUy * (OpJS3)
axno '(BJDBqa) oo '(BAps 'anbsoq A Bqjaiq 'Bqjs^í) vpo :n 'o H) ssj
-B3OA 8BJ Sp SS}UB 'OUBJpjSBO U3 OUIOO '}^ 3p opiUOS UO^ O B'J0#S
•(JIJS3A) fpuotu '(uopBoiqn 'jBnj) vpua
'(bjjsibj 'uojpBi; 'oqoj) opuoui '(o[snzuB) vpmd ^sopiuisf^ "p b[ sp
osn p UBAjasuoa somsiuBdstq so| 'oSaBquis uig 'pu p ouis 'p opiuos p
31SIX3 o9bo unSum us :p v\ vivd ua[BA sauopBjapisuoo sbuisiui sb^j
¿souáig soquiB uoa o^jBjuaeajdaj
ou snb Jod? 'SBpmas q A tu sp a^uauíBjoBxa 83 opiuos p ig "iaiui
A uiaiui siusuiBJn^ss Bjjaa^ 'opBuajjua Anuí pp uopdsaxs b 'jojaaj
jainbpn (8B^pjj83 sb^ ap o BnSB pp jb^ijij) tqtxu A (Bntpinb Busnb B^
'bubd 3p BjnB[j) tfiqiui opusiqijos^ •ajuaiiiBsopBpino jbjias ojssndojd
soniaq sou snb SBqius SBSoa 'uoisnjuos vyv A uopBoi[dinoa v\ B SBjjand
sb[ souiBuijqB '8B3IU33} ssuozbj SBusnq U3 asjBSBq sp Bfap ou snb
'b}sia ap o;und ajsa opuBjdaaB o jad 'qw opiuos p BJBd q ou^is pp
oa[diua p UBpidojd sajojiiB soun^jy '(jezub^ 'jbjij 'jbíojjb) oqmoiu
'(OJS8B3 ^miuB) •pqtut¡iiu '(jsfnuí v\ sp BÍiq o ofiq) yiqw&amp;iu :qiu uop
•Buiquioa bj us 'tu b Bjsandeod oms 'bjob ^sn 38 Baunu q B'j — 0-^
•sasBJj sb^ ap BpuapBO v^ Jod A uoiSaj v\ jod
'B^qsq anb Buosjad B[ jod a^uaiuBoiun SBissndun nos sauop^iJBA SBjs^
•3J3 '8OJJ3iqB 'SSASjq 83p3SOA SOpiUOB ^B3ipUI BJBd SOuSlS U318IX3 OJ^[
IJBSBU p^3OA B[ 3jqOS (b) SISSJSip BUn O (B)
,O3i)USBip Jas apand p^pijBSBu sp oi^^is [^ '[bsbu p A a^uaiJJoa [a :sbui
'Spjmis B38 Braaisis p anb (p A 'osn p A uopipBjj v\ spqísod bss oju^na
as sisdssj souSis sp Braajsis p anb (o íouB[pjsB3 us snb orasini p

�signo difícil de obtener en cualquier imprenta, un signo de que nor

9. — La h no tiene sonido en ningún caso. Es sólo un signo auxi
liar. Ya hemos visto que el grupo gh constituye un fonema diferente
a la g y a la n, aun cuando es una combinación de ambos, gutural y
nasal. Pasemos una breve revista a las combinaciones en que entra la
h: 1.) forma la ch, cuyo sonido y uso son idénticos a los del caste
llano; 2.) la gh, de que ya se trató suficientemente; 3.) la ih, que
reemplaza a los diferentes signos con que se ha venido representando
esta vocal característica guaraní; 4o) la jh, indicadora de aspiración,
en vez de h sola, como lo emplean numerosos autores antiguos y mo
dernos.
El papel de la h es pues de una importancia muy grande: indica
la aspiración, que en castellano se ha perdido, y ayuda a la represen
tación de varios signos que no existen en el castellano.
10.— La i es idéntica a la castellana. Con referencia a este fonema
ver más adelante las consideraciones relativas a la y.
11.— La ih, vocal gutural característica guaraní, merece comen
tarios especiales. Para representar este fonema, los autores antiguos
y modernos han recurrido a gran número de signos y de recursos.
Veamos los principales: 1.) Montoya: i; 2.) El uso popular adoptó
la y; también lo adoptaron: los brasileños; un grupo de estudiosos
paraguayos reunidos en academia, circunstancialmente, durante la gue
rra del Paraguay, en 1867, a objeto de facilitar la publicación de
periódicos para las tropas; Juan Francisco Recalde en su traducción
de "Nimuendayú", y numerosos otros autores, algunos de los cuales
pueden ser citados como autoridades; 3.) Ortiz Mayans y Eduardo
Saguier propician el signo i; 4.) Algunos literatos, aunque no estu
diosos guaranistas, llegaron a proponer las combinaciones in e ic;
5.) Algunos autores han llegado a proponer la adopción de un signo
especial tomado del griego, del latín o bien de creación especial. Entre
estas proposiciones podemos incluir, a título de ejemplo, la i común
más pequeña y la i provista de una barra horizontal, a veces en la
parte superior, o en la inferior; 6.) Moisés S. Bertoni se decidió a
adoptar la combinación ih, que a juicio nuestro soluciona todos los
problemas planteados por este indócil fonema que con pertinacia
invencible se resiste a dejarse conquistar.
Cualquiera de las cinco tentativas de soluciones el problema de
la ih, ofrece inconvenientes insalvables, si no precisamente desde el
punto de vista técnico, siempre desde el práctico. Si el guaraní fuera
un idioma aborigen interesante solamente para el sabio lingüista, la
solución más sencilla estaría indudablemente en la adopción del signo
establecido para el fonema vocal nasogutural de que estamos hablando.
Pero la ubicación y la jerarquía del guaraní es otra: es un idioma
hablado y escrito por algunos millones de hombres y las soluciones
meramente académicas ya no le satisfacen Es preciso que todo aquel
que quiera divulgar un escrito guaraní por medio de la imprenta o
de la máquina de escribir, disponga de un recurso tan eficiente como
sencillo para expresar su pensamiento escrito. Imponer el uso de un

— 174 —

malmente carece cualquier máquina de escribir de tipo corriente, un
signo que habitualmente sólo es conocido por el erudito, es atentar
contra la evolución natural de la lengua, es oponerse a su divulgación
y a su desarrollo.
Pasemos una breve revista a las dificultades principales que no
han podido ser salvadas por las soluciones citadas en los párrafos
anteriores:
a)La i de Montoya (1). Fue adoptada por Cultura Guaraní en
1940. La imprenta del Estado mandó confeccionar las matrices corres
pondientes, y de esa manera, hay en el Paraguay la única imprenta que
puede publicar trabajos con la ortografía adoptada por aquella aca
demia cultural. Si una dificultad considerable encontramos en la in
existencia de este signo en otra imprenta que no sea la del Estado,
en Asunción del Paraguay, hay otra dificultad mucho mayor: en los
casos en que la ih de un vocablo debe llevar acento gráfico, es preciso
encimar dos acentos: uno el circunflejo puesto al revés, y otro el
gráfico corriente. El acento doble crea dificultades casi insalvables
para los trabajos de imprenta, y retardos igualmente desagradables
en los trabajos estenográficos.
b)La y es la solución más corriente, y la han adoptado: el uso
popular; la agrupación de estudiosos paraguayos de 1867 en el histó
rico campo fortificado de Pasopucú; los guaranistas brasileños, y
numerosos autores paraguayos. Entre estos últimos recordamos en
este momento al padre Justo Bottignolli, al padre Antonio Guasch y
al doctor Juan Francisco Recalde.
Contra el uso de la y como signo de nuestra rebelde vocal gutural,
hay objeciones que pese a todo esfuerzo, permanecen en pie. Las
principales son: 1.) la y es en castellano y en guaraní una consonante,
y ¿cómo una vocal que no tenga con ella, consonante, ni la más remota
relación, podría sin embargo usar el mismo signo? 2.) Cuando una
y está seguida de vocal, ocurre fatalmente un caso de confusión: no
podrá saberse si la y es vocal o consonante. No sabremos si es la vocal
gutural seguida de otra vocal o si es la consonante y adhiriéndose a
una vocal. No sabremos si debemos leer íhe o ye, íha o ya, íhu o yu,
ího o yo, yíh o íhi. Recursos para evitar la confusión, sin duda que los
hay: una regla de excepción, una diéresis, un guión, un acento circun
flejo francés, la inversión de una de las y, etc., ¿pero no sería esto
entrar en complicaciones que precisamente tratamos de evitar? Tan
grave es la dificultad que ofrece este aspecto de la y como vocal, que
el doctor Juah Francisco Recalde intenta solucionarla con un recurso
eventual: en los casos de adherencia de y consonante con vocal, él
emplea la /, y así, en vez de ya, ye, yi, yíh, yo, yu, escribe, la, le, Ii,
/y, lo, Iu. Como se comprueba con sólo mirar, la solución aplicada
por el doctor Recalde parece que viene a agregar una complicación
(1) No existiendo la i con el signo diacrítico o curvo hacia arriba que es propiamente
la i de Montoya, lo hemos reemplazado en este trabajo por la í con acento circun
flejo. El signo empleado por Montoya era utilizado en las Gramáticas latinas para
señalar las vocales breves y distinguirlas de las vocales largas que llevaban la rayitt
horizontal encima.
— 175 —

�— s¿i —
Biuiaua [BuiozíJoq
8JIÍEJ 8] nBqoA3[[ anb sbSjbj ss[b:&gt;oa sb{ ap SB^jmSmistp i saAajq sap^oA boj jBjnuas
BJBd sbuiib] BBjijcnica^ SB] na opBzi[nn BJ8 bXoiuojv Jod opBa^dina onSis jg 'Of3[j
-(tnajp o^na^e uoo i e] jtod ofBqBJi ^is na opBZBpimaai somaq o\ 'ba^ojiioj^ ap i b^
aiuaniBtdojd sa anb cqiJjB Biosq oajüd o ooiiuoEip ongis [a uoa i B[ opu^ijsixa o(^ (j)
uopBoijdmoo enn jb^^jSb b auaiA anb aoajBd apjBoa^ jojoop ja jod
epeaifde uopnjos bj 'jbjiui ojos uoo eq^iudraoa as 00103 *^ 'oj 'Aj
'il 'aI ^"1 'a&lt;{íJDSa 'n^ '^ 'Hi^ '? 'a^ "^^ aP z3A na 'í8B ^ '/ BI B3ldui3
ja 'jbdoa uoo ajuBuosuoD ^ ap BpuajaqpB ap sosbo boj; ua :jBniuaAa
osjnoaj un uoo BjjBnopnjos Bjuajuí apj^oa^j oospnBj^ nenf jojoop ja
anb 'jbooa omoo A bj ap ojaodse a^sa aaajjo anb pBijnozíip bj sa 3abjS
nBX ¿JB1ÍA^ 8P soniBjBJí aiuaniBgioajd anb sauoiaBoi^Iuioo n^ jbj^us
ojsa Bijas on ojad? '-aja '^.sb^ ap Bnn ap uoisjaAor b^ 'saonBJj Í3IJ
-nnajp oiuo^b un 'noinS un 'sisaaaip Bun 'uoiodaoxa ap BjSaj ^un :^bij
so{ anb Bpnp uis 'n^isnjno^ b[ jbiia3 BJBd sos^naajj *tui o njiC 'o^ o oqi
'n^ o n^i 'b^ o bui 'a^ o ain Jaa^ soinaqap ts ouiaaqBS o^j -[BaoA Bun
e asopuaiJiqpB A ajnBnosuoo v\ sa is o [booa bjjo ap BpmSas ^jnjn3
[B3oa B^ sa is somajqBS o^^ -ajUBnosuoo o ^ooA sa A bj ts asaaqBS Bjpod
on :uotsnjuoa ap osbd un aiuanqBjBj ajan^o 'p33OA ap BpmSas B^sa A
Bun opnBn^) (o'^ ¿ouSis omsiin p JBsn oSjBqma ms Biapod 'nop^pj
Bjoinaj sbui B[ ra 'ajuBuosnoo 'B^p uoo BSua^ on anb ^ooA Bnn ouioa? Á
'ajuBuosuo^ erni iuBJBnS ua Á oubjpjsbd na sa A bj (^••[ :nos sajBdiauud
8e1 *3!(^ ua naoauBnuad 'ozjanjsa opoj b asad anb sauoiaafqo ^Bq
paoA appqaj Bjjsann ap ouSis oraoo A b^ ap osn p bjjuo^
•appoa)j oostoubj^; nrenf jojaop jb
oiuojuy ajp^d jb 'ijjoaSiiiog ojsnf ajp^d jb ojuaraoni aisa
na soniBpjoaaj somi^jn sojsa ajjn^ "soXBnSBJBd sajojn^ eosoiaumn
A. 'souajisBjq sbisiubjeiiS boj ínondosB^ ap opEaijijaoj oduiB ooij
-ojsiq ja na ¿9gj ap so^BnSejsd sosoipnjsa ap nopBdnj^B bj ÍJBjndod
osn ja :opBidopB u^q bj á. 'ajuaiajoa sbui nopnjos bj sa A B^ (q
•soaijB^áouajsa sofBqBjj soj na
sajqBpBjSssap ajnara[Bn3i sopjBiaj Á 'Bjuajduii ap sofBqBij soj BJBd
sajqBAjBsnr isbo sapBijnaifip Bajo ajqop ojuaoB j^ •a^uoxjjoa ooijbjS
p ojio A 'BaAaj jb ojsand ofajjnnojio ja oun :soinaoB sop jBnnona
osioajd sa 'ooijbjS ojuaas jBAajj aqap ojq^ooA un ap yt bj anb ua sosbo
soj ua :jo^bui oqonm pBjjnoijip bjjo XBq '^BnSBJB^ jap uoiounsy na
'opBjs^ jap bj Bas ou anb B^uaaduii bjjo ua ouSis ajsa ap Biauajsixa
-ui bj ua souiBJjuooua ajqsjapisnoo pBijnaijip Bun tg 'jBjnijno Biniap
-bob BjjanbB Jod BpBjdopB bijbjSojjo bj uoo sofBqBjj jBoijqnd apand
anb Biuajdmi Boiun bj jÍBti^BJBj ja ua ^eq 'BjauBin Bsa ap Á 'sajuaipuod
-sajJoo saoiJ^Bm sbj JBuoioaajuoa opuBm opBjs^ jap Bjuaadtni vj 'O
ua iuDj.nnf) vunjin^ Jod BpBjdopB an^; •(•[) BjÍojuoj\[ ap 1 B^ (b
soj ua BBpBjp sauopnjos sbj jod sspBAjBS jas opipod usq
ou anb sajBdiomjd sapeijnoijip sbj b b)sia3J aAajq Bun souiasBj
'ojjojjBsap ns v A
Sp ns b asjauodo sa 'BnSnaj bj ap jBjn^Bu uopnjoAa bj bj^uoo
sa 'ojipnaa ja Jod opioouoo sa ojos ainarajBniíqBq anb ouSis
un 'aiuaijjoo odn ap Jiqíjosa ap Bumb^ui jambjBno aoaJBo

— ni —
-jou anb ap ouSts un 'Biuajdnn jainbpno ua jauaiqo ap jpjjip ouSts
un ap osn j^ Jauodmj 'oiíjosa ojuainiBSuad ns jBsajdxa BJBd ojjpnas
omoo a^uapija ubi osjnoaj un ap BSuodsip 'jjqjjasa ap BumbBm bj ap
o Binajdmi bj ap oipani Jod jueienS ojijosa un JB^jnAip Bjainb anb
janbB opoj anb ospaad sg uaoBjsiiBS aj ou BjÍ SBOimapBOB
sauopnjos sbj á sajqmoq ap sano^jim sounSjB jod oiuosa Á
Braoipi un sa :bjjo sa juBJBnS jap BinbjBjaf bj á. uop^oiqn bj
-opuBjqeq souiBisa anb ap jBJmn^osBU jbooa Buiauoj ja BJBd oppajqB^sa
oitóis jap uppdopB bj ua ajuauíajqBpnpui BjjBjsa Bjjpuas sbui uopnjos
bj 'Bisin^nij oiqBS ja BJBd ajuauíBjos ajuBsajajui ua^uoqB Buioipi nn
Bjanj juBJBn^ ja xg -ooxioBjd ja apsap ajdmais 'oainaaj bjsia ap ojnnd
ja apsap aiuauíBspaad ou is 'sajqBAjBsui saiuaraaAuoonj aoajjo 't[i bj
ap Buiajqojd ja sauopnjos ap SBATjBjuai ooup sbj ap BJainbjsn^
•JBjsmbuoo asjBÍap b a^sisaj as ajqtouaAui
BpBuriJad uoo anb Bniauoj jpopni aisa jod sopsaiUBjd SBcaajqojd
soj sopoj Buopnjos ojisanu opmf b anb 'tfi uopBuiquioo bj jBjdopB
b oippap as luojaag -g sasioj\[ (o*o, íjouajui bj ua o 'jouadns ajasd
bj ua saoaA b 'jBjuozíJoq Bjjsq Bun ap BjstAoad í bj á Buanbad sera
unuioo 1 bj 'ojdmafa ap ojnjji b 'jmjoni somapod sauopisodojd SBisa
aaju^ 'jBpadsa u^psajo ap uaiq o uj^bj jap 'oSaijS jap opBraoj jBpadsa
ouSis un ap uopdopB bj jauodojd b op^^ajj usq eajojnB soun^jy (0^^
í oí a mí sauopBuiqmoo sbj jauodojd b uoJBSajj 'sBíStuBJBnS sosoip
-n^sa ou anbunB 'gojeaajij soun^jy (o'f ¡t ouSis ja UBpidojd JamSBg
opjBnpg Á sub^bj^ ziijq (0*g ísapBpuo^nB omoo sopBip jas napand
sajBno soj ap soun^jB 'sajoins sojjo Bosojaumu A '^n^Bpuannii^f,, ap
upponpej) ns ua appaa^j oospuBj^ UBnf ísBdojj sbj Bjed sooipoiaad
ap uppBoijqnd bj jbjijpbj ap oiafqo b '¿98I ua 'jÍBnSBJBj jap bjj
-anS bj ajuBjnp 'ajuanqBpuBjsunojp 'simapsoB ua sopiunaj soÁBnáBjed
sosoipnjsa ap odm^ nn isouajis^jq soj :uoJB}dopB oj uaiqniBj ¡A bj
ojdopB JBjndod osn jg; (0*^ íi :b^o^uoj^[ (0-j; :sajBdpuijd soj sourBa^
•sosjnoaj ap Á sou^is ap ojamriu ubjS b opijjnoaj usq soujapom A
son^nnB sajoin^ soj 'Buiauoj aisa jsinasajdaj bjb^ -sajspadsa soijbi
-uanroo aoajaní 'inBJBnS BoiisijajoBJBO jBjnjnS jbooa 'yi B^j — '\\
•A bj b SBAiiBjaj sanopBjapisuoo sbj ajuBjapB sbui j^a
Buiauoj ajsa b BpuaJapi U03 •BUBjjajsBa bj b Bo^uapi sa 1 vj — ^qi
'ouBjja^sBO ja ua na^sixa on anb souífts sotjba ap uop^^
-uasajdaj bj b BpnÁB A 'opipjad Bq as ouBjjaiSBO ua anb 'uopBjídsB bj
Boipui :apuBJ inra BpuBjjoduii Bun ap sand sa 1/ bj ap jadBd ^g
'soujap
-ora A sonS^uB sajojnB sosojamnu nBajdma oj ouioo 'bjos t{ ap zaA ua
'uppBJldSB ap BJOpBOipUT '1{{ BJ (o'^ ÍIUBJBnS BOI)SIJa)OBJBO JB3OA B^S3
opnBiuasajdaj opraaA Bq as anb uoo sou^is sajnaaajjp soj b BZBjdmaaj
anb 'iji bj (Q-g í ajuauíajuapTjns ojbjj as re A anb ap 'w^ bj (o*^ íoubjj
-aisso jap soj b sooijuapi nos osn A opraos o^no ' bj buuoj ^o'\ :m
bj Bjjua anb ua sauopBuiqraoo sbj b bistaoj aAajq Bnn soniasBj -jbsbu
A jBjn^nS 'soquiB ap uopBuiqmoa Bun sa opnBno un^ 'u bj b A 3 bj b
ajuajajxp Buiauoj un a^n;ijsuoa yS odniS ja anb oisia somaq b^ -jbij
-nene ouSis un ojos s^ *osbo unSuiu ua opiuos auaji ou i¡ tb'j — 0#^

�treñírsele a adoptar para el fonema en cuestión el signo establecido
más. 3.) La última objeción que se puede hacer al empleo de la y
como vocal es le referente al acento, sea éste el corriente, sea el de
nasalidad. Ésta de los acentos es más bien una cuestión de imprenta
y de estenografía que no técnica. Sea cual fuere el signo de la y, es
aceptable desde el punto de vista técnico, puesto que, al final de cuen
tas, todo es convencional. Pero no lo es desde el punto de vista prác
tico: no basta que una imprenta de Asunción, de Montevideo, de Bue
nos Aires o de Río de Janeiro, tenga a mano uno o varios signos
especiales, una o varias matrices de uso limitado al guaraní. Es preciso
que cualquiera de los signos a emplearse formen parte de las casillas
o de las matrices de cualquier imprenta y de cualquier máquina de
escribir, en cualquier punto del mundo guaraní.
c)La i" empleada por Ortiz Mayans, Eduardo Saguier y otros
autores, no es más que una variante de la i de Montoya y de Cultura
Guaraní de Asunción. Aquellos estudiosos no han podido encontrar
la i de Montoya en las imprentas, y han hallado una solución provi
soria reemplazando el circunflejo vuelto al revés por el doble punto.
Las objeciones que se hacen a esta solución eventual son las mismas
que corresponden a la i de Montoya: cuestión de matrices y de tipos,
y cuestión del doble acento.
d)Las combinaciones ira o ic propiciadas por algunos escritores
no especializados, felizmente pocos, deben ser rechazadas sin más que
brevísimo análisis condensado en una frase lapidaria: no sirven.
e)La adopción de la combinación ih para representar la vocal
gutural guaraní que indica agua bien merece algunas consideraciones.
No es una solución perfecta, sin duda, pero es la que mejor resiste a
las más difíciles pruebas. Para ella no existen los problemas de im
prenta o de estenografía, ni los del acento: ih (sin acento), íh (con
acento gráfico), ih (nasal, de negación). ¿Qué imprenta, qué linotipo,
qué máquina de escribir no tienen la i, la diéresis, el diacrítico, o
la i provista de cualquiera de estos dos signos?
El gran problema de la adopción de la ih como signo, reside en
dos cuestiones. Reconocemos que estas dos cuestiones son de peso
considerable, pero nos permitimos señalar que el mayor peso de
ambas más está en la costumbre, es decir, en la comodidad. Veamos
brevemente cada una de estas dos grandes dificultades:
a) El aspecto técnico-lingüístico. — El fonema ih guaraní, gu
tural, de agua, tiene ya un signo especial adoptado por una o varias
academias de autoridad indiscutida e indiscutible. Pero las resolu
ciones de las academias persiguen una finalidad científica y estadís
tica específica: se trata de consignar un fonema captado en una cir
cunstancia dada, mediante un signo establecido de antemano. Si un
lenguaje del centro del África tuviera un cierto fonema desconocido
en todos los idiomas catalogados, sería inconcebible que el estudioso
lo trasmitiera a una academia lingüística con otro signo que el esta
blecido para uso universal. Pero si el pueblo que lo habla llegara a
crear con ese mismo idioma una literatura de jerarquía cada día más
digna de consideración, sería también inadmisible que quisiera cons-

por las academias, y no otro que por una o por varias razones fuera
más cómodo o simplemente estuviera más a gusto de los parlantes y
escritores del idioma.
En el ruso existe un fonema casi idéntico a nuestra ih gutural, y
la escritura rusa emplea para representarla un signo especial que con
siste en una 6 y en una i sin punto (bl) unidas. No son dos letras, sino
una sola letra doble, valga el término. Ninguna academia pretendería
que los rusos abandonaran el signo de la vocal gutural de su idioma
para adoptar el establecido como universal para la mejor captación
y conocimiento de los idiomas aborígenes.
Pero, por otra parte, si la combinación ih violenta un tanto la
lista de signos fonéticos universales, igualmente lo violenta la í de
Montoya, la y de uso popular y todas o casi todas las. soluciones de
emergencia que se han planteado.
b) El aspecto práctico. — El pueblo está habituado al uso de
la y. Es una poderosa razón, sin duda, pero no lo bastante para alcan
zar la categoría definitiva. Un poco de historia lingüística, relacionada
directamente con el guaraní, aclarará la cuestión.
En los primeros tiempos, no existía lo que hoy llamamos el
"hábito popular", puesto que los indígenas guaraníes no conocían la
escritura, y el conquistador español no estaba, en cuanto a escritura,
sino un punto más adelantado que el aborigen. La lectura de viejas
crónicas de aquellos tiempos prueban que el problema de la ih era
resuelto mediante el sencillo expediente de escribir una i, una u, una
y, y hasta una vocal cualquiera. Es el misionero, franciscano o jesuíta,
quien inició la búsqueda de soluciones en la dificultosa cuestión de
fonemas y signos. El misionero empleó la y en ocasiones, y como regla
más general, la i de Montoya, que es una invención del misionero,
pues en aquellos tiempos no existía la lingüística como ciencia, sino
como necesidad para predicar mejor la fe.
En las Misiones, el hábito popular empleó la 'i' de Montoya, y
en el resto del Paraguay, la población de españoles europeos, españoles
americanos, mestizos e indígenas puros, más encomenderos que misio
neros, empleó indistintamente la i común como la y. Fuera de las
Misiones y de los sacerdotes no se puede decir que el guaraní escrito
•evolucionara ni siquiera en mínima medida: el colono, a la vez auto
ridad, patrón, dueño, industrial, comerciante y guerrero, escribía sin
preocuparse ni en ortografía, ni en fonemas ni en signos. Así, a fines
del siglo XVIII, el capitán de navio don Félix de Azara, escribe en
us descripciones: Quiiindi (con tres i seguidas) un vocablo guaraní
que el misionero hubiera escrito con mucho más precisión lingüística
que el sabio naturalista: Quyhindí, y que nosotros escribimos hoy:
Kih'ihindíh, y que el uso popular actualmente escribe: Quiindy.
En 1867, durante la guerra del Paraguay, el mariscal López de
signó una comisión de oficiales del Cuartel General para el estudio
y solución de los problemas de la escritura guaraní. Hasta entonces
en el Paraguay la anarquía era total, mayor que hoy: los hábitos
-coloniales habían creado una confusión que impedía escribir en los
— 177 —

— 176 —

�zx
— LLl —
boj ua JiqíJasa Bjpadun anb noisnjnoa Bnn opsaja neiqe^ saprao^o
soiiqBq soj t-íotj anb JOjÍEtn 'jbjoj Bia biiüj^bub bj .¿BnSBJB^ ja na
saano^ua b^sbjj 'juBJEnS BJiuuasa bj ap SBiuajqoíd soj ap uopnjos A
oipnjsa ja BJBd jBjaua^ pjaBn^ jap sajspijo ap uoisimoa Bun ouSnr
-ap zado^ jbosijbui ^a '^biiSbjcb^ jap Bjjan^ bj ajnBjnp '¿981 ng
'Apuim^^ :aqijasa ajuarajBniaB jBjndod oen p anb A tifípuii{i(t¡i^i[
:.¿oij sonnqijasa sojjosoh anb A 'tpuyuAn^) ^BisijBjn^BU oiqBs p anb
BaijsinSuij uoispajd seta ouanm uoa ojuasa Biaiqnq ojauoisitu p anb
iubjbti^ ojq^aoA un (SBpmSas t saji noo) tpunjn^^ isauoiadiJasap sn&amp;
ua aqijosa 'BJBzy ap xipg nop oiabu ap usiidBa p 'HIAX I^ÍS PP
sauíj b 'iey •souáis na iu SBinauoj na iu 'bijbjSojjo na m asjBdnaoajd
uis BiqíJosa 'ojajjanS A aiuBiajamoa 'jBijjsnpui 'ouanp 'nojjBd 'p
-oinB zaA bj b 'ouojoa xa tBpipam Bmiuim ua eaambis in
oiíJasa TuejBnS p anb Jioap apand as ou sajopjaoBs soj ap A'
ser ap Bjan^ mX b^ otnoa unnioa i bj ajuauiBjnTjsipni oa^dma
-oísitu anb sojapnamoDua sbui 'sojnd SBuaSjpm a sozíjsara 'souBauauíB
sa[ouBdea 'eoadojna eajouBdsa ap uopBjqod b^ 'jÍBnSJBJBj pp ojsaa p u
A 4b2oiuoj\[ ap ,1, v\ oa^diua JB^ndod ojiqB^ p 'sauoisii\[ sbj u^
orna 'BiDuaia omoa BoiíBiti^ui]; B[ Bijsixa ou sodurar^ go^pnbB na sand
'o^auoisim pp noiauaAui Bnn sa anb 'BiCojnoj^f ap 3 b^ 'p^jauaS sbux
B^Sai oraoa A 'sauoisBoo na X B[ ^gjdiua ojauoisim ^g "sonSis A geiuauoj
ap no^sana Bsoip^aijxp b^ ua s^uopn^os ap Bpanbsnq b^ ^pini uainb
'Bjrnsaf o oubosioubjj 'ojauoisim p sg •Bjamb^na paoA Bun B^sB^ A 'jC
Bun ' Bun '1 Bun jiqwosa ap ajnaipadxa o^puas p a^uBipam o^pnsajc
Bja ifi ^\ ap Buia^qoíd p anb u^qanjd soduiaij soy;pnbB ap SBaiucua
SBÍaiA ap Bjnioa]; B^ •uaSuoqB p anb opBjuBppB sbih ojund un oms
'BjnjuDsa b oiUBna ua 'BqBjsa ou jouBdsa aopBjsmbuoa p A 'BJnjuosa
bj UBjaonoa ou saiuBjBnS SBuaSjpui soy; anb oisand '^jB^ndod oiiqB^^r
p 8ouibuib[[ joq anb oj Bjjsixa on 'soduian sojauíijd eoj; ug
•upijsana bj bjbjbpb 'juejBnS p uoa ajuauíBjaajip
'BopsjnSui); bijojsiij ap oood u¡\ 'BAijiuijap BjjoSaiBa bj jibz
^ BJBd ajuBíSBq o\ on oaad 'Bpnp uis 'uozbj Bsoaapod Bun sg -A B^
ap osn jv opBnjiqB^ Bisa o^qand ¡g — •o^povdd otoadsv j^ (q
•opB9juB[d ubij as anb Biana^^ama
^p sauoran^os sbj SBpoj isbd o sepo^ jC JBp^dod osn ap A b[ 'bjCojuoj^
ap 1 b^ Bjua^oiA o[ ajuauí^BnSí 'sa^BSjaAiun soaijauoj sonSis ap bjsij
^\ ojubj un BiuajoiA yi uoioBuiqmoo v\ ib 'ajJBd bjjo jod 'oja^
'sanaSiJoqe SBUioipi eo^ ap ojuaimioonoa A
uoiaB^dBa jofam b^ BJBd ^sjaAiun omoa opiDa[qBjsa p JBjdopB BJBd
Buioipi ne ap pjnjnS pjaoA b^ ap ouSis p HBJBuopnBqB sosnj ^o\ anb
Bjjapuaiajd BimapBaB BunSui\[ "ouiuijaj p Bp3A 'a^qop ^iya\ bjos Bun
ouis 'SBjja^ sop uos o^[ 'SEpiun (¡q) ojund me 1 eun ua A q Bnn n^ aisxs
•uoa anb ^padsa onSis un BjjB^uasajdaj BJBd Ba^duia Bsnj Bjnjuasa v[
A 'p^JninS yi Bj^sanu b oaijuapi is^a Bra^uoj un aisixa osni p ug
•Btnoipt pp sajoiuasa
A saiuB^JBd soy; ap ojsnS b sbut BjaiAnisa a^uamapiniis o opomoa sbui
BJanj sanozBj sbijba Jod o Bun jod anb oj^o ou A 'SBimap^aB ev\ jod
oppa^qBjsa onSis p noiisana ua Braauoj p BJBd jBidopB b

— 9¿I —
-snoa Bjaismí anb a^qísimpBni uaiquiBj Búas 'noiaBjapisnoa ap
bbui Bjp Bpso BinbjBjaf ap BjnjBjaii^ Bun Binoipi omsiui asa uoa
b BJBSajf B^q^q oj anb o^qand p is oja^ •[BsjaAiun osn BJBd oppapq
-Bjsa p anb onühs ojjo noa BaijsjnSui^ Biin^pBOB Bun b BjaiinnsBj^ o\
osoxpnjsa p anb afqiqaauoaui Bijas 'sopBáo^íBa SBmoipi so^ sopoj ua
opponoasap Bmanoj ojj^to un BjaiAnj Baijjy pp ojjuaa pp afBnSua[
un ig "onEmajuB ap opiaapqBisa ouSrs un aiuBipam 'BpBp BioiiBjgnno
-jia Bnn ua opsjdBa Bmauoj nn jbuSisuod ap bjbj^ as tBaijraadsa Baii
-eipBjsa A Baijjjuaia pEpi^uij Bun nanSisjad SBimapEae sv\ ap sauoi^
-njosaj 8Bj oja^ -a^aiinosipui a BppriDsipui pBpwowB ap SBimapsaB
sbtjba o Bnn jod opBjdopB piaadsa onSts un bX auaij 4BnSB ap
-nS 'juBJBnS %¡i Bmauo^ ^g — 'oops-inSuij-ooiuosj otoadsr j^ (b
:sapBj[naxjip sapusjS sop SBjsa ap Bun Bpsa
somBa^ "pEpipouroa b^ ua 'jpap sa 'ajqnmisoo B[ ua Bisa sbui
ap osad joábui p anb jBp^uas soraijinuad sou ojad ^qp
osad ap nos sanoijsana sop SBisa anb somaaouoaa^ 'sanopsana sop
na apisaj 'ouSis omoa ift bj ap uopdopB B^ ap Braajqoad UBjá jg
¿souSis sop sojsa ap BjambjBna ap BjsiAOJd 1 ^\
o 'oapiJDBip p '8isajaip b^ 'i bj nauaij ou Jiquasa ap BuinbBm anb
'odi^oni^ anb 'Bjuajdrai an¿? '(uoiaBSan ap '^bsbu) i¡t '(oatjBjS ojuaos
noa) m '(ojnaaB nis) yi :o)naaB pp so^ tu 'BijBj^ouajsa ap o
•raí ap SBnia^qojd so^ uajgjxa ou Bjp bjbj 'SBqanjd sajpjjip sbui
b a^eisaj jofatn anb v[ sa ojad 'Bpnp uis 'Bjaajjad uoian^os Bnn sa
•sanopBjapisnoa SBunSp aaajam uaiq vnSrt Baipui anb juBJBnS
[bdoa b^ jB^uasajdaJ BJBd 1/1 uoiaBniquioa bj ap uopdops B1^ (a
•uaAJis ou :BiJBpidB[ asBjj Bun ua opBsuapuoa sisijbub onnsiAajq
anb sbui nis SBpBZBqoaj jas uaqap 'soaod aiuamzipj 'sopBzi^iaadsa ou
sajo^uasa soun^[B jod SBpBioidoad 01 o ui sanopBniqmoa sb^j (p
•oju^oB a^qop pp uppsana A
'eodij ap A saoijjBiu ap upijsana :bíÍojuoj^[ ap 1 b^ b uapuodsajjoa anb
SBmsim sbj uos [BnjnoAa uopnjos Bjsa b uaosq as anb sauopafqo sb^j
•oiund ajqop ja jod saAaj jb ojjanA ofajjunajp ja opuBZBjduiaaj bijos
-lAOjd nppnjos Bun opBjjBq nsq A 'SBjuajdmi sbj ua baojuoj^ ap i bj
jBJinoaua opipod ubij ou sosoipmsa sojjanby -noiaunsy ap jnBJBn^)
Bjnjjn^ ap A B^ojuopv; ap 1 bj ap ^jububa Bun anb sbui sa ou 'sajojnB
soajo A jainSsg opjBnpg 'shb^bj^ zi^jq jod BpBajdma 1 B'j (a
•juojnnS opumu jap ojund datnbjtmo ua 'uiqiuosa
ap vumbmu uambjvn^ ap A ntua-idwt uainbjvno ap saotuimu sñ^ ap o
svjjtsvo svj ap auvd uawuof asuv^jdui^ o souSis soj ap Vdainbpno anb
ospaud s^ 'inBJBnS jb opBjiunj osn ap saaijjBui sbuba o Bun 'sajBpadsa
sonSis soiJBA o oun oubui b bSu^j 'ojpnBf ap 01^ ap o sajiy sou
-ana aP 'oapiAajuoj^ ap 'uopnnsy ap Biuajdnn Bun anb B^ssq oii :oaij
-OBjd bjsia ap ojund ja apsap sa oj on ojaj 'jEnoranaAnoa sa opoj 'sb^
-nana ap jbuij jb 'anb ojsand 'oaiuaaj bjsia ap oinñd ja apsap ajqB^daas
sa 'A bj ap ouSis ja ajanj j^na Bag -Bainaaj ou anb BtjBjSouajea ap A
Binajdmi ap uoiisana Bnn naiq SBra sa sojuaaB soj ap bjs^ -pBpijESBn
ap ja Bas 'ajnaujoa ja ajsa Bas 'ojuaaB jb ajuajapj aj sa jb^oa omoa
A bj ap oajdma jb jaaBij apand as anb uopa^qo Buiíjjn B'j (o*g -sbui

�Y

periódicos destinados a la lectura de las tropas. Esta comisión de ofi
ciales, en función de verdadera academia lingüística, se abocó al
estudio del guaraní y adoptó resoluciones de tal importancia que aun
hoy influyen en la escritura. Gran desgracia es que no podamos tener
en nuestras manos todo el historial escrito de sus laboriosas gestiones:
las grandes batallas consumieron los papeles, las vidas de casi todos
los miembros de aquella admirable academia, y más aún, hasta el
impulso creador que le daba vida.
Es de este tiempo que el uso de la y como vocal, se afirma, cuando
menos en el Paraguay, y se extiende. La i de Montoya yace olvidadla
en las grandes bibliotecas.
En suma: la y es de uso popular relativamente reciente, y su
función de vocal no fue sino consecuencia de una necesidad militar
eventual. Los capitanes Centurión y Maciel y sus compañeros de la
comisión de estudio no podían ciertamente adoptar ninguna solución
mejor que la y como vocal gutural guaraní. Los soldados se encarga
rían de la fonética precisa, en las trincheras, a la luz vacilante de los
candiles de sebo.
La adopción de la combinación ih crea alguna dificultad en la
buena lectura, especialmente cuando en la formación de un vocablo
entran varias ih o aspiradas jh. Pero esta dificultad será salvada con
la misma facilidad con que se salva la que crea la presencia de varias
y vocales y consonantes. Todo es cuestión de un poco de entrenamiento
y de hábito.

Ejemplo de dificultad: ñembihajhíhi- ñembyahyi (hambre; en
la segunda forma empleamos la y como vocal gutural y la h sola como
aspirada).
En cambio de esta única dificultad, que no parece de mayor
cuantía, la adopción de la ih permite afrontar victoriosamente todas
las otras derivadas de los problemas de acentuación y de nasalización
que no son solucionables ni con la i de Montoya y de Cultura Guaraní,
ni con la y de uso popular, ni con la variante i, ni finalmente con las
combinaciones in, ic.
Indicamos a continuación, en un cuadro, la comparación de los
diversos signos usados para la ih:

Este
i

" ir • ••

Hacha:
Dardo:
Montaña:
Suspiro:
Gente no
guaraní:

Bertoni

ENSATO

Montota

Yíh

Yíh

Hu'íh

Hu'i

Ihvihtíh

Jhu'íh
Ihvihtíh

Ahó

Ajhó

Ahó

Ñeenga'ihva id.

— 178 —

Ibiti

-o-y6o

Brasil

(tupí)
Hacha:
Dardo:
Montaña:
Suspiro:
Gente no
guaraní:

Ortiz
Matans

Uso POPULAR,
Recalde, Guasch

Yy

Yi

Yy

Yy

Huhy
Ybyty

Hu-í

Hu'y

-Huy

Ibiti

Yvyty

Ybyty

Ahó

Ajhó

Ahó

Ajhó

•ayhba

-inva

•a'yva

-ayba

12. — La combinación jh indica la aspiración. En el Paraguay,
el uso popular ha consagrado el grupo jh para la aspiración. Montoya,
los brasileños y la mayor parte de los estudiosos modernos, han reac
cionado contra la j del grupo, adoptando la h sola. Confesamos que
hasta hace muy corto tiempo nosotros también formábamos parte de
los simpatizantes de la h sola. La ortografía usada por Moisés S. Ber
toni y aceptada por una Academia, a su proposición, establece la h
sola como indicadora de aspiración.
Pero la adopción de la ih como signo de la vocal gutural obliga
a reconsiderar la cuestión de la h, porque en guaraní las ocasiones
en que la ih va antes o después de la aspiración son, para trabajo
del lingüista, demasiado numerosas. La h sola trae confusiones que
a veces son graves.
Por otra parte, penetrando en el terreno de la fonética, la aspi
ración guaraní es realmente una j española, aunque más suave. Es
aproximadamente la / y la fe españolas del siglo XVI. En el siguiente
cuadro se indican casos de comparación de aspiradas guaraníes mo
dernas con hispanismos arcaicos que se conservan en el Paraguay.
El lector, si es paraguayo, o si ha escuchado esas voces, dará su fallo
de si la aspirada guaraní es o no es realmente una j castellana, una /
y una h hispanas, arcaicas:
Siglo xvi
F-h hisp. arcaicas
aspiradas:

Moderno
F fuerte, h
muda:

Fierro

Hierro

Jhierro - fierro

Ahogo

Ahogo

Fundir
Hacha

Hundir
Hacha

Ajhogo, yajhogá
¡hundir
Jhacha

Guaraní
paraguayo:

En cualquiera de los hispanismos arcaicos que se han incorporado
al guaraní durante los años iniciales de la conquista, y que se conser
van puros o casi puros hasta hoy, se puede notar que la aspirada es
idéntica a la de los vocablos guaraníes clásicos: jhacha y ojhó; jhetü
y ajhogo. La conclusión es terminante: la aspirada guaraní es real
mente una j suave, más j que la inglesa o alemana. La h sola puede
desempeñar muy bien la función de indicar la aspiración, pero no
existe una razón fonética que excluya a la j. Más aún: el signo propio
de la aspirada guaraní debería ser la j de pronunciación suave. El

— 179 —

�— 6¿I —
— 8¿I —.
uopBpnnuojd ap /" bj jas Bjjaqap inejenS BpBJídsB bj ap
oidojd onSis ja :unB sbj^ •{ bj b B^njDxa anb Bapanoj uozbj Bnn aisixa
on ojad 'uopBjrdsB bj jB^ipui ap uopunj bj naiq Anuí jEuadmasap
apand bjos y B^ •BUBiuajB o bs^jSui bj anb f sbut 'aABns / Bnn ojuain
•jb3J sa iuBJenS BpBJidsB bj :a;uBuinuaj e^ uoisnpuoo ^j -oSoyfv A
njayf ^oyfo A vyovyí :sooisbj3 ssiubjbii^ sojqBaoA soj ap b[ b B^pnapi
83 BpBJídsB bj anb jb;ou apand ^s 'Xoq BjsBq sojnd isbd o so-ind usa
-jcasuoa as anb A 'Bjsmbnoa bj ap BajBpiui soge boj ajuBjnp jubjbii^ [b
opBaodjoour ubij as anb soaiBOJB souisiuBdsiq soj ap Bjamb[Bna u^

•p?

9H(V

HiA

HiA

IA

W.nH

yi(ny[

í.nH

ypymy¡

9HV
mil

oyy
ypymyj

on aina^
:ojrdsng
:BnB)nop^[
:opjBQ
:Bq3BfT

ViOXNOJ\[
vi¡ot&gt;qf
^tpuniff
ou^atf :Oivnovavd

axsa

OJJ31^

OJJ&amp;IJ]

utpunj
oSoiff

oSoyy
:epnm

p

SB3IB3JB *d8II{
IAX
'SBOBdsiq y Bnn jÍ
^ bou 'BUBjjajSBa /" Bun ajnanqBaj sa on o sa jnBJBnS BpBJídsB bj is op
ojjbj ns BjBp 'saooA Besa opBqanasa Bq is o 'o^enSejBd sa is 'jojoaj j^
•^bii^bjbj ja ns nBAjasuoo as anb bo3ibojb sorasiuBdsiq noa eenasp
•ora 8ajuBjBnS SBpeaidse ap uoioBjedmoo ap sosbd nBoipui as ojpBno
ajnara^is \9 n^ "I^X l^Is PP sejouBds^ t¡ b^ A f bj a^uaniBpBuiixojdB
8^ *3ABns SBta aabunB 'ejoaBdea [ Bun ajnarajBaj sa tobjbiiS uoiobj
-idsB b^ 'Bopauoj bj ap ouajjaj ja ua opuBj;auad 'ajjcBd bj^o jo^
•saABoS nos saaaA b
anb sauoisnjuoa ^bjj bjos if vj 'SBSojamnn opsissinap 'Bjsmánij jap
oÍBqBJi BJBd 'nos noiaBJídsB bj ap sandsap o sajnB ba yj bj aní&gt; na
gauoiSBDO sbj inBJBnS na anbjod '1/ bj ap nopsana bj jBjapisnoaaj b
e^ijqo jBjn^nS jb^oa bj ap ouáis ouioa yi bj ap nopdopB bj ojaj
•uoioBaídss ap BJopBDipni otnoo bjos
y bj 333jqB)33 'n^ioieodojd ns b 'Biinap^ay Bun Jtod BpBjdaaB A mo^
-jag 'S S3STH IO^ FPBStl bijbjSojjo b^j -bjos y bj ap sajuBzijBdinis soj
ap ajJBd souiBqBinjoj uaiquiBj sojjosou odinan o^iod Xnin aoBq BjSBq
anb soniBsajno[) 'bjos y bj opuBjdopB 'odnjS jap f bj bj^uoo opBuop
-3B3J: nBq 'soiuapotn soeovpnjsa soj ap ajJBd loAvva bj A souajiSBjq soj
'nopBirdsB bj B^Bd yí odnjS ja opBjSBsnoo Bq jBjndod osn ja
ja ug[ •nopBJtdsB bj Boipui yf uopBuiqraoo ^j — -^j
vqXtt-

9HÍV

9HV

oyy
XjXq¿

9H(V
mm

vqyÁv-

vauv-

:iuBJBnS
on ajna^)
: ojidsng
: BUBinow
:opJBQ

^AULÁA
'aarv^ag;

snvívj^;
zixhq

(wnx)

:yj bj Bjsd eopBsn sonSis sosiaAip
soj ap u^pBJBdmoa bj 'ojpBiia un na 'nopBnnijuoa b BoinBarpuj
•ot 'til sauopBUiqnioo
sbj noa ajuaurjBnij m H a;nBiJBA bj noa ia 'JBjndod osn ap X bj noa ni
'ruBJBnf) Bjnjjn^ ap A b^ojuoj^; ap 1 bj noa iu sajqBnopnjos nos on anb
nopBzijBSBn ap A nopBmnsaB ap SBmajqojd boj ap SBpBAtjap sbjjo sbj
SBpoi ajaatnesoiJojoiA jbjoojjb aiinusd yt bj ap uopdopB bj 'BjjuBno
aoÁBin ap aoaJBd on anb 'pBjjnaijtp Batan Bjsa ap oiquiso
• (BpBJídsB
oraoD bjos y bj A jBjnjnS jbooa omo^ X bj soniBajdraa biujoj Bpunáas
bj
ns íajqoíBq) íXyvXqtuatt - íyiyfoytqtu^u rpBjjnaijip ap ojdniaf^
op X
A
ojaatniBuajjua ap oood un ap noijsano sa opoj^ *S3)nBnosno^•ojiqBq
A sajeooA
BBiJBA ap spnasajd bj Baja anb bj bajbs as anb noa pBpijpBj Binsita bj
noa BpBAjBs Bjas pBjjnaijip Bjsa ojaj -yf sBpBJíds^ o t¡t sbijba nBjjna
ojqBaoA un ap uopBmjoj bj na opusna a^namjspadsa 'Bjnjaaj ^nanq
bj na pBjjnoijip boti^jb Baja yt nopBniqmoa bj ap nopdops vj
•oqas ap
soj ap ajnBjpBA znj bj b 'SBjaqDmjj sbj na 'Bspajd Boijauoj
bj sajtpnsa
ap hbij
-BájBoua as sopspjos bckj -iuBjBná jBJnjnS jboa omoa X bj anb jofant
noi^njos BunSuiu jBjdopB ajuaniBíJap UBipod on orpn^sa ap uoisimoo
bj ap sojauBduioa sns A japB^¡[ A uoijnjna^ eanBiidea bo'j -jBnjuaAa
jbitjiot pBpisaaau Bnn ap BpuanoasuoD onis anj on jbdoa ap nopnnj
ns A 'ajuapaj ajuauíBAijBjaj JBjndod osn ap sa X bj :Bmns ug
•gBaajoijqiq sapuBjS sbj na
BfpspiAjo aoBA" b^ojuoj\[ ap t ^j -apnaipca as X '^bii^bjb^ ja na sonam
opn^na 'buijijb as 'jBaoA ouioo X bj ap osn ja anb odtnai} ajsa ap s^
•BptA BqBp aj anb JopBajo osjndnn
ja BjBBq 'utib BBtn A 'Bimap^as ajqBJinrpB Bjjanbs ap Bojqmaior soj
sopo} 1883 ap BBpiA 8Bj 'sajad^d boj nojaimnsnoa SB^jBjBq eapuBjS sbj
:sauoijsa3 sesoijoobj sns ap ojjjasa jBjjojsiq ja opo^ soobiu SBJjeanu na
jana^ sotn^pod on anb sa BpBj^sap u^if) -Bjnjijass bj na ua^njjat ^oq
unB anb BpnBuoduii jbj ap sanopnjosaj oidops A juBJBng jap oipnjsa
jb oaoqs as 'Bapsin^uxj BimapsaB BJapspjaA ap nopnnj na 'sajBp
-ijo ap noisimoa Bjs^ -SBdojj sbj ap BJn^aj bj b sopBnijsap sooipouad

iisvng

�papel de suavizador recae sobre la h, signo auxiliar. Por estas razones
propiciamos la adopción del grupo jh en vez de la h sola.
13.— El empleo de la k se limita al sonido del grupo qu del
castellano, con las vocales e, i, ih. Ejemplos: ke (dormir), kirir'i (ca
llado), kíh (piojo y lluvia). Con las demás vocales: a, o, u, se
emplea la c.
14.— La / y la II no son fonemas guaraníes. Según algunos autores,
existieron algunos vocablos con I en los tiempos de la llegada del
conquistador español o portugués a los países guaraníes. Se suele citar
como ejemplo a Lambaré y algún otro vocablo que no tenemos pre
sente en este momento. También parece que se encuentra la I en algún
dialecto guaraní del Alto Paraná y del Amazonas. Hasta hoy, las prue
bas están muy lejos de ser definitivas. La I de Lambaré no basta, porque
Lambaré no es sino una corrupción española de Ghuarambaré y Arambaré. Estos vocablos, que son uno solo, descompuestos, dan: el país
de los verdaderos guaraníes.
15.— Los signos m, n, ñ, o, p, no merecen consideraciones espe
ciales: representan otros tantos fonemas idénticos a los del castellano.
16.— La r es siempre simple en guaraní clásico, pero en el gua
raní corriente o moderno, el empleo de la rr es imprescindible: como
la / y la /, se ha incorporado definitivamente a nuestro idioma abo
rigen. Para su uso ortográfico la regla castellana tiene que ser modi
ficada, so pena de crear un motivo de confusión. En castellano la r al
principio de vocablo vale por rr. En guaraní el único caso en que el
fonema rr se escribe con r es cuando el fonema sigue a la n. Queda
subentendido que este caso sólo ocurre en hispanismos. En todos los
demás casos si el fonema es rr, habrá que emplear el signo rr, aún
siendo comienzo de vocablo: rraído, rroncar, del castellano raído,
roncar. No aceptándose esta modificación de la regla castellana para
el uso de la r y de la rr, la confusión estará presente a cada instante:
¿cómo leeremos rairó y raído: con r o con rr?
Marcos Morínigo y otros autores ensayan una solución para éste
y otros casos análogos: emplean el signo r al revés, con lo que indican
una variación de sonido en el signo. La solución es aceptable, desde
el punto de vista de la técnica lingüística, pero no desde el práctico.
A nuestro juicio, el fonema r tiene un signo específico: la r; y el
fonema rr tiene otro signo, también específico: la rr. Nos parece una
solución sencilla la de que, al pasar un vocablo del castellano al gua
raní, sea escrito conforme a las reglas ortográficas propias de éste, y
no de su origen.
En castellano, ningún vocablo empieza con r, y por lo tanto, es
perfectamente admisible que una r inicial valga por rr. En cambio,
en guaraní ningún vocablo tiene como fonema inicial la rr, y por lo
tanto es también perfectamente lógico que cuando debe escribirse un
vocablo guaranizado con este fonema inicial, haya de emplearse el
signo específico propio.
17.— La s reemplaza en todos los casos a la g hispana antigua,
— 180 —

y a la z, fonemas que en guaraní no existen. No se pronuncia ni
guaqu ni guazú, sino guasú. Igualmente, reemplaza a la c con las voca
les e, i, ih. No Ihracé, aracíh, jhacíh, yacíh, sino Ihrase, arasíh, jhasíh,
yasíh.
18.— La í y la u como en castellano, sin excepciones.
19.—-r La v en todos los casos en vez de la b, con excepción del
fonema mb, ya estudiado. No aba, aba, maba, sino: avá (hombre), ava
(cabello), mava (quién, quien, persona indeterminada, la gente, el
hombre).
20.— La x no existe en guaraní. En el Brasil los guaranistas (o
tupinólogos, como ellos gustan decir), le han dado el valor de nuestra
ch. Sin rechazarlo por entero en esta función, opinamos que el signo ch
es más apropiado para representar un fonema que es precisamente
el de la ch castellana. En guaraní el fonema ch es más suave que en
castellano, casi como el ch francés. Tal vez la combinación sh repre
sente este fonema guaraní con más precisión que la ch hispana y que
la x brasileña.
21.— La y es consonante en todos los casos: ya, ye, yi, yih, yo, yu.
Excepcionalmente, y sólo por respeto al uso ya secular, desempeña
función de vocal y reemplaza a la i en final de palabra: Paraguay,
nación; pero paraguai, adjetivo (paraguayo); Pirivevui, etc.
22.— El apóstrofo (glotal stop) sirve para indicar separación
entre sílabas, dentro de un vocablo: ñe'é, pu'a, ñeenga'ihva. La impor
tancia de este signo es grande, y se dedica todo un párrafo a su estudio.
23.— El guión es un apóstrofo de uso limitado: sirve para separar
sílabas que se repiten para dar más énfasis a un vocablo, indicando
intermitencia o repetición de actos: yo'o-yo'o, pereri-reri, yo'a-á,
petei-téi, etc. (Ir cavando de a poco, reducir el espesor poco a poco,
repetidas veces, de a uno, respectivamente). En el párrafo que se
dedica al uso del apóstrofo volveremos sobre este punto.
24.— La nasalidad se indica con el signo diacrítico horizontal
(á) o con la diéresis (a). Propiciamos el uso de cualquiera de ambos
signos, indistintamente: las posibilidades de la imprenta o de la má
quina de escribir indicarán cuál de ellos es el más asequible. Ejem
plos: tíharo, tiharó (maduro, entrado en años) ; pu'á, pu'á (levantarse,
erguirse) ; petei, petei (uno: cardinal y neutro).
25.— En guaraní, opinamos, no debe usarse el signo de interro
gación ni el de admiración.
La interrogación se establece por medio de partículas especiales;
simples, derivadas, compuestas o combinadas: pa, ta, ne, tapa, nepa,
picó, pipó, nuné, pipocó, nipocó, etc., etc. Ejemplos: oú pa (¿vino?);
oú nepa (¿vendrá?); oú pipoco ra'e (¿habrá venido?).
La admiración, como el énfasis, se establece también por partícu
las especiales, y mediante la entonación especial y circunstancial. Las
partículas son: ta, mo, tamo, ra'e, pa (del interrogativo); etc. Ejem' píos: mba'eicha tamo ra'e (¡Ojalá!, ¡que Dios permita!, ¡pudiera

— 181 —

�— 181 —
BJaxpnd! '¡B)iuuad sotg anb! '¡BjBf()!) aPÁ otuoj mpiapqm. :sojd .
-tuafg *a)a i (oAi)BSojJa)ut jap) vd 'apj 'pwnt 'oiu 'vt :uos SBjnai)jBd
8BT 'JBpuBjsnnojp A jBioadsa uoioBuojua bj 3)uBipaui ^ 'saj^padsa sbj
-nojiJBd Jod uaiqunu a^ajqB)sa as 'siSBjna ja ouioo 'uoiov^iuipn B^
•{¿opiuaA BjqBij?) a^oj ooodjd no í(¿BjpuaA?) dau no
i (¿ouia?) vd no :sojduiafg *a)3 '"0)3 'poodtu 'poodid 'aunu 'pdtd 'potd
*vdau 'vdvj 'bu *j 'vd tSBpBuiquioa o SBjsandmoD 'SBpBAijap 's^jduns
ísajBpadsa sBjn3j)JBd ap oipam jod aoajqB^sa as uptovSoji^jut ^j
•um^vjftupo ap p tu upyytíi
•(oj)nau A jBnipiBO :oun) t^jad 'ta^ad i (asjmSjs
'3sjb)uba3j) o(ncf '(íh/ í (soub na opBj)us 'ojnpBín) ouvyn 'gjnytj :sopi
-raafg •ajqtnbaSB sbui p sa sojja ap \en^ UBJBaipui aiqiJos^ ^p Bumb
-em B^ ap o B^aaidnn b^ ap sap^pi^iqísod sb^ : a^uainBinijstpm 'sou^is
soquiB ap BJamb^n ap osn p souiBiotdoj^ -(b) sisajaip B[ noo o (f)
pjUOZlJO^ ODI^IJOBip OIlSlS p UOO BOipUI 38 pvpiJVSVU B'J'|rg
•&lt;Hund a)sa ajqos soma^aA^OA ofcujspdn pp osn \v Boip^p
99 anb ojBJJBd p n^ • (sinamBAiioadsaj 'oun b ap '6333A SBpi^adaj
'oood b oood Josadsa p jpnpaj 'oaod b ap opuBABa jj) -^^3 'taj-tajad

— 081 —
'bii3i)ub BUBdsi^ 5 bj b sosbo so[ sopo) ua BZBjdraaaj t q — *¿^
•otdojd ooijjaadsa ouSis
p 38JB3[dnia ap b^bx{ 'piaitn Btnanoj ajsa noo opBzruBJBnS ojqE^oA
un asiiquosa aqap opnsn^ anb ootSo[ ^juainBjoapad uaiquiB) sa oiubj
oj Jtod A 'jj B^ ppiur Bmanoj omoa auai) o^qB^OA unSuiu juB^cnS ua
'oiqtnBO ug -jj Jod bS^ba ppiui J Bun anb a^qísitnpB g^naraBjoajjad
sa 'o)UB) o¡ jod A 'j noa Bzaidina ojqBOOA unSuin 'ouBjpjSBO ug
•uaSiao ns ap ou
A ca)S3 ap SBidoad sboijbjSojjo SBj^aj sb^ b arajojuoo ojoosa b^s 'iubj
-BnS p ouefp)SB3 pp o^qBOOA un jBSBd p 'anb ap b^ Bjjpuas uopnps
Bun 333JBd 8ojj; *x&lt; bj :ootjioadsa uaiqniB) 'onSis oj)o auan JJ Buianoj
p A íj bj zoaijjaadsa ouSis un auan J Bmanoj p 'opmt oj)83nu y
•oopoBJd J3 spsap ou ojad 'BopsraSuij Boin^aj bj ap bjsia ap ojund ja
apsap 'ajqBjdaoB sa uopnjos B^ -ou^is ja na opiuos ap noioBiJBA Bun
UB3ipui anb oj noo 'saAaj jb j ouSis ja uBajdma :soSojbub sosbo soj^o A
a)83 BJBd uopnjos Bun uba'bsus sajo)ns soj)o A oSiuijoj^ soojbj^
¿jj noo o j noo :opioj A gjtvi somajaaj ouioa?
:3)ub)8ut BpBO b 3)uasajd BJB)sa noisnjuoo bj 'jj bj ap X j bj ap osn ja
BJBd BuBjpisBO BjSaj bj ap uopBoi^ipoui Bisa asopuBjdaaB o^^ -xdouoi

•ouBjja)8B3 jap soj b sooijnapt SBmanoj so)ub) sojjo UBjuasaidaj :sapp
-adsa sanoioBjapisnoo naaajaní ou 'd 'o 'u ^i 'vi sonSis so^ — *sx

^q \

'optoj ouBjja)SB3 jap 'jvouojj 'opyojj. :ojqB0OA ap ozuaimoa opuais
unB 'jj ouáts ja jBajdma anb Bjqsij 'jj sa Braanoj ja is sosbo SBiuap
soj sopo) ug •somsiuBdsiij na ajjnao ojos osbo a)83 anb opipua^uaqns
Bpon^) -u bj b an^is Binauoj ja opu^no sa j uoa aqiaasa as jj Btnauoj
ja anb u. 9 osbo ooiun ja juBJBn^ ug *jj Jod sjba o[(jbooa ap oidioniad
jb j bj oubjj3)8B^ ug 'uoisnjuoa ap oat)oui un aeajo ap euad os 'BpBoij
-ipom Jas anb auaij BUBjja)8Ba BjSaj bj ooijbjSojjo osn ns bjb^ -na^u
-oqB Binoipi oj)8anu b 3)uamBAi;iuipp opBJodjooui btj as 'j bj A f bj
omoa : ajqipuiosajduii sa jj bj ap oaydtna p 'oujapotn o ajnaijjoo iubj
-Bn^ js U3 ojsd 'ooisbjo juBJBnS us ajduns ajdmais sa j B'j — *oj;

j ¡BiqB^d ap pnij n^ t b¡ 8 BzB[dmaaj A |bdoa ap uoponj
Bnaduiasap 'jB^n^as vA osn [e o^adsaj jod o^os A 'a^uainpuoiadaoxg

'nop^ 'jj.a i-tdaj.a d 'op^-opÁ, : soja^ ap nopiiads^ o Bionaimua^uí
opuBDtpui 'o^qBooA vm. b sisBjua 8Bm JBp BJBd aa^ídsj as anb SBqB^is
jBjBdas BJBd aAJis :opBiTini[ osn ap ojoj^sodB un sa xtptnS y^ — "g^
*oipms3 ns b ojBJjBd ttn opoi Boipap ss A. 'apuBoS sa on^is ajsa ap bidubj
-jodmi vj •t&gt;ni{tív8iiaau 'yrid 'atau :o^qB0OA un ap oa^uap 'SBqB[is ajina
d JBaipui BJBd 3AJI8 (doís pjjoji) ofoujspdv ^g — "22
3 'tnaacifMj i (o^enSBJBd) OA^afpB 'ronSvuvd ojad íuoiobu

ti 'o^ 'i/j^ 'tA- 'aA- 'oÁ :sosbo ao\ sopoi n^ a^uBuosuoo ss A b^j — '-[jj

anb A BiiBdsxq \p B^ anb noispa^d sbui noa jubjbii^ Btnanoj a^sa a^uas
-ajda^ i/s uoioBuiqtaoD B^ zsa pj^ 'sa^nBaj tp p omoa isbo 'oub^pisbo
na anb aABns sbui sa tp ^raanoj p jaBJBnS n^ 'BUB^piSBO ip v\ ap p
ajuamBstaajd S3 anb Binauoj un JBjuasaadaí Bisd opBtdoadB sbiu sa
tp ouSis p anb soraBmdo 'nopunj Bisa na ojains jod o^BZBipaa uig -yo
BJisann ap joxba p opp UBt^ a^ ' (iroap ne^sn^ so^s onroa 'soSoipmdnj
o) SBjsinBjiBnS so[ fiSBJtg p ug; -juB^^nS ua aisixa ou x v\ — "02
• (aiqmotf
p 'ain^S vi 'BpBurnua^apuT Buosj^d 'nainb 'uamb) vcimu '(ojpqBo)
van '(a^qraoq) van :oms ^vqmu 'vqn 'vqo o^[ -opBipn;sa vA 'qtu Btuauoj
pp uopda^xa uo^ 'q v[ ap zaA ua sossa so{ sopo) na a b^ — '^i
*sauopdaax3 uts 'ouB^pjsBo ua onioo n v\ A t v\ — "g^;
'ifisviií ^tfisnj. it 'asnjtij outs 'i/ioo^ 'tft^otff 'ytovuv 'aotutfj o^[ -^í 'i 'a sa^
-booa sb^ noo a b¡ b BzB^dmaaJí 'ajuara[Bnj -nsvnS onts 'nzvnS tu nbvnS
m Bpunuojd as o^ 'ua^sixa ou tnBjBnS ua anb semanoj 'z bj b A

sojapBpiaA soj ap
sied J3 :uBp 'so^gandinoosap 'ojos oun nos anb 'sojq^aoA so)sg -auvq
-uivuy A ajvqtuvjvniff) ap BjouBdsa noiodnjjoa Bun oms 83 ou ajvqtuvj
anbjod 'Bjssq ou ajvqiuwj ap ¡ ^j *SBAi)iuijap J38 ap sofaj intn us)sa s^q
-anjd 8bj 'iíoq b)sbjj •SBUozBuiy jap A bubjbj o)jy jap TuBjBnS o;aajBip
un^jB na / bj Bjjuanoua 38 anb daajBd ñaiqui^j^ -o)uauioni ajsa na ajnas
-3jd soraauaj ou anb ojqBOOA oj)o unSjB A ajvqtuvj b ojdmafa orno
jBip ajans ag -sainBiBnS sasisd soj b sanSn^Jod o jousdss jopBjsmbnoo
jap Bp^Sajj bj ap soduiai) soj us ; uoo sojqBooA sounSjB uojapsnca
'saJO)nB sounSjB unSag -sajuBJBnS SBUiauoj uos ou jl I A ¡ ^j — 'fi
'o bj uajdnra
38 n 'o H) :s3jbooa SBUiap sbj uo[) '(BiAnjj A ofoid) ^13/ '(opBjj
-bo) tJtJt3¡ '(jiuuop) a^f rsojduiafg •tfi 't 'a sajeooA sbj uoa 'ouBjpjsBD
jap nb odnÍ3 jap opiuos jb Bjiniij as ^ bj ap oajdnia jg — •{
*bjos t¡ bj ap zaA ua yf odnjS jap uoiodopB bj souiBptdojd
sauozBJ 8B)sa jo^ 'jBijpmB ouSis 'y bj aiqos aBaaj jopBziABns ap jadsd

�apóstrofo. Por otra parte, el guión tiene un uso constante en la escri
ser!); ócuche (¡qué ocurrencia); mamó ta pa (¡qué esperanza!, ¡de
ninguna manera!, ¡jamás!); ayepa, ayé ruco, o simplemente ayé (¡pues
estaría bueno!). Ayé y ayepa pueden ser también pregunta, según la
entonación.
En casos de ironía, podría agregarse a las exclamaciones y a las
frases admirativas, tres o cinco puntos suspensivos, como en castellano.

II. EL APOSTROFO
26.— El apóstrofo no ha sido empleado por los autores antiguos
y por el uso popular, cuando menos basta hace pocos años. Es en
época relativamente muy reciente que su incorporación a la ortografía
guaraní se ha producido, ganando adeptos inmediatamente. La falta
de un signo de separación entre las sílabas ha producido numerosas
confusiones en los escritos de los autores antiguos, y esta confusión
ha derivado, en no pocos casos, en la pérdida de algunos vocablos de
gran valor. Los casos de pérdidas más graves se han producido en los
dialectos chiriguaná, guarayo y tupí. En el Paraguay el pueblo ha
salvado de la confusión y de la pérdida la mayor parte de los vocablos
clásicos que tienen sílabas separadas entre sí. Citamos dos ejemplos
que en el guaraní paraguayo constituyen un misterio que quizá nunca
se llegue a esclarecer: Itanguá e Itapúa.
Itanguá puede derivar de: itá-cuá (cueva en la roca, gruta) y de
itá angu'á (piedra mortero). Itapúa, el nombre aborigen de la ciudad
de Encarnación, puede derivar de: itá apu'a (piedra o roca esférica);
itá pu'ii (piedra levantada, roca erguida, peñón saliente); itá i pú va
(roca sonora, peña rumorosa, peñasco contra el que las olas se rom
pen, rugiendo). Finalmente también puede derivar de un hispanismo:
itá púa, piedra aguzada.
Algunos autores quisieron salvar la necesidad de la separación
con el empleo de la h. Es sin duda un esfuerzo digno de elogio, pero
nos parece que el apóstrofo es la solución ideal. Comparar: yahó y
ya'o (insultar) ; pu'd y puha, etc., etc.
Ejemplos de vocablos d'e grafía diferenciada por el apóstrofo:
a)ya'o (insulto, insultar, increpar) ; aó, i yaó (ropa, su ropa);
jha'o (fermento y fermentar);
b)yejhú (encontrar, descubrir), yeú (hacer venir) y ye'u
(comer);
c)yaú (de taú, fantasma), ya'u (comamos);
" d)

ta'u, jha'u (que yo coma y yo como), y taú, aú (fantasma);

e) oú (él viene), jho'ú (él come).
27.— El apóstrofo vale por acento tónico, incidiendo sobre la
vocal que le sigue: yo'a. Ver el capítulo referente a acentuación.
28.— El guión (-) es también un apóstrofo, aunque de empleo
limitado. Algunos autores lo usan como apóstrofo único, pero nosotros
opinamos que es preferible el signo ('). El guión parece indicar una
separación más cortante y más prolongada que la establecida por el
— 182 —

tura: como paréntesis, como separación de sílabas al final de un
renglón, etc.
29. — Presencia de dos o más apóstrofos en una palabra com
puesta: ñe'enga'íhva, yo'a'a.
En el primer caso, la tendencia evolutiva de la lengua es suprimir
o cuando menos suavizar la primera separación. Propiciamos, coinci
diendo en este punto con el P. Bottignolli, emplear un solo apóstrofo,
el principal: ñeenga'ihva.
En el segundo caso, que es de énfasis, no se podrá suprimir nin
guno de los apóstrofos. La solución sería indicar la segunda separación
con el guión: yo'a-á. El guión, indicando una separación más prolon
gada, más cortante que el apóstrofo, da al vocablo lo que se busca, el
énfasis.
En los casos de repetición de sílaba final (énfasis) la falta de
apóstrofo o de guión puede provocar confusiones muy graves. Ejemplo:
Yo'ayo-á y yo'ayoá. Acepción del primer vocablo compuesto: encimar,
repetir, reiterar. Acepción del segundo vocablo compuesto: encimarse,
amontonarse en masa, por grupos, todos los de un cierto grupo o
sistema,
en serie sucesiva.
El apóstrofo
sólo es separación. El guión indica continuidad de
acción, énfasis, repetición. Ejemplos:
i cu'i (se pulveriza); i cu'icu-í (se está pulverizando continuada
mente) ; o cúi (se desprende); o cu-cúi (se desprenden, las hojas de
un árbol en otoño, continuadamente);
o yo'a (se enciman, se agrupan, se amontonan); o yo'ayoá (se
enciman, se agrupan, se amontonan por grupos, por serie, todos cuanto
hay, cuanto son, cuanto existen, cuanto llegan); o yo'ayo-á (cuanto
más Bon, tanto más se enciman, se amontonan; se repite una y otra vez,
se repite sin cesar, no se concluye nunca de repetir);
o mococó (come a trago apresurado; no come: traga); o moco•mocó (va tragando para ganar tiempo);
petei-te'i (de a uno, uno a uno, algunos pocos, excepcionalmente).

III. ACENTUACIÓN
30. — Muchos son los autores guaranistas y estudiosos que adop
tan para el idioma el régimen de acentuación que rige en castellano.
El uso popular igualmente aplica dicho régimen. Algunos estudiosos,
los menos, proponen como solución el régimen francés, basándose en
que en guaraní, como en francés, gran número de vocablos, y aun la
mayor parte de éstos, son de acentuación aguda.
Lo mismo que en la ortografía, en el régimen de acentuación ha
ocurrido que el idioma está nadando en la anarquía, o mejor dicho
en la ausencia de un sistema lógico. Los estudiosos brasileños, aun
cuando han llegado a un elevado conocimiento científico de la lengua,
como es justo destacar, no han podido captar el genio de ella. Esto
ocurre quizá porque el brasileño no habla guaraní en el hogar. En

— 183 —

�cambio, en el Paraguay y en las regiones fronterizas, si bien el guaraní
es el idioma familiar, no ha sido estudiado científicamente.
1 guaraní exige un régimen de acentuación que al par que solu
cione perfectamente todos sus problemas, conserve celosamente su
genio lingüístico. El régimen de acentuación del castellano puede ser
vir para el guaraní, pero a condición de adaptarse previamente. La
simple adopción vuelve inapto el régimen castellano porque impone
al guaraní una artificialización cada vez mayor. Este vicio es precisa
mente el motivo por el cual el guaraní ha llegado a un período de
estancamiento que le impide desarrollarse naturalmnte, y que a con
tinuar, determinará su desaparición.
El régimen francés no podría servir para el guaraní, aun con
adaptación previa, debido a una razón sencilla: el idioma guaraní
abarca tres grandes ramas principales: el paraguayo, misionero o del
sur; el tupí o brasílico, -y el chiriguaná o del oeste, En la primera
rama, casi todos los vocablos son de acentuación aguda; en la segunda,
los vocablos son casi siempre graves, con la sílaba final alargada; en
la tercera rama, los vocablos son casi siempre graves, con la sílaba
final breve. Ejemplo:
En paraguayo, misionero o del sur: Tupa (Dios);
en tupí o brasílico:Tupana (la sílaba na muy suave);
en chiriguaná o del oeste:Tupa (Tumpa, según algunos).
La adopción del régimen francés impediría emplear un solo mé
todo o sistema de reglamentación que solucione los problemas de las
tres ramas guaraníes, y ello traería un cúmulo de confusiones. En
cambio, el régimen castellano, adaptado con. cuidado, o mejor dicho
acondicionado a la lengua guaraní, soluciona todos los problemas,
cualquiera sea la rama, gracias a su sencillez y elasticidad.
Nos permitimos insistir en que no basta adoptar. Ello significaría
continuar como hasta hoy abandonando la lengua al azar. Es preciso
adoptar y adaptar.
31. — La regla fundamental de acentuación es la muy conocida
para el castellano: llevan acento gráfico agudo las palabras agudas
que terminan en vocal, y acento agudo implícito, las palabras agudas
que terminan en consonante; son palabras graves las que llevan acen
to en la sílaba penúltima: llevan acento gráfico las que terminan en
consonante, y acento implícito las que concluyen en vocal; son esdrújulas las que llevan acento antes de la sílaba penúltima, y reciben
acento gráfico, nasal o tónico, sin excepción.
Esta regla castellana básica tiene en guaraní numerosas excepcio
nes, regimentadas por una subreglamentación precisa. Esta subreglamentación, que rige a las excepciones, es el resultado de la adaptación
que sufre el régimen castellano para servir al guaraní.

hecho de dormir) ; y las palabras agudas que concluyen en conso
nante. Estas últimas no existen en guaraní clásico, sólo en hispanismos:
naranjal, tacuaral, etc.; b) el tónico gráfico o gráfico a secas, que se
indica con un signo. Se emplea en vocablos agudos terminados en vocal,
como avá (hombre), caraí (señor, don), vaí (feo), etc.; y en graves
terminadas en consonante. En guaraní no existen ejemplos de este
último orden, salvo en hispanismos; c) el nasal gráfico, que en ade
lante llamaremos nasal, y cuyo signo es el diacrítico (á) o la diéresis
(á). Su aplicación está regida solamente por las imposiciones del uso:
los fonemas son nasales o no lo son conforme a su régimen fonético
difícil de precisar. Ejemplos: pererá (afrecho tostado de maíz) y
pererí (de poco espesor), pereré (ruido de alas al agitarse o batir)
y parara (ruido de latas y de las olas del mar), pirí (especie de junco
acuático) y pin (temblor producido por el miedo); d) el acento
nasal forzoso, que no se indica con signo, y que es impuesto por la
m, n, ñ, a la vocal que le sigue. Ejemplos: na (partícula de futuro
rogativo), aña (malo, diablo), ani (negación), ama (lluvia), ramo
(recién). Estos vocablos son agudos. Son nasales por la presencia de
la m, n, ñ y carecen de acento gráfico sobre la vocal final, porque la
nasalización forzosa vale por acento, conforme a regla que veremos
más adelante.
33. — Los acentos tienen entre sí una relación de valor invariable,
conforme a la siguiente escala:
a)El acento de menor valor es el implícito. Ya hemos indicado
que palabras agudas que terminan en consonante no existen en gua
raní, salvo en hispanismos: naranjal, tacuaral.
b)El acento nasal forzoso anula al implícito. Ya hemos indi
cado que la m, n, ñ, imponen un acento, a más de la nasalidad: aña
es vocablo nasal y agudo (sin acento gráfico). En guaraní paraguayo
no existen ejemplos de acento implícito anulado por nasal forzoso,
pero los hay en chiriguaná y en tupí: mihmba (animal casero, voca
blo grave en chiriguaná).
Los grupos mb y nd no nasalizan: mbá, tendá, ndé. El grupo ng
es nasal.
c)Habiendo m, n, ñ, no puede haber acento implícito. El acento
está dado por estos signos fonéticos nasalizadores forzosos.
d)El acento gráfico anula al nasal forzoso y al nasal gráfico.
Ejemplos: tucúna (langosta, en tupí; tucú en paraguayo): el acento
gráfico sobre la u anula el nasal impuesto por la n de la sílaba final;
mihmbá (animal casero en guaraní paraguayo) : el acento gráfico
final anula el nasal impuesto por la m inicial; ramo (cuando): el
acento gráfico de la primera sílaba anula el nasal impuesto por la m
de la sílaba final.

32. — En guaraní hay cuatro clases de acento: a) el tónico implí
cito o simplemente implícito, que reciben las palabras graves que
concluyen vocal, como ava (cabello), tera (nombre), kera (sueño,

e)Fonema o vocablo nasalizado por m, n, ñ, conserva la nasa
lidad aunque el acento nasal sea anulado por un acento gráfico. Ejem
plo: irü (compañero), moirú (acompañar), ñemoirú (hacerse acom
pañar) : el vocablo continúa siendo nasal, aun cuando el acento nasal

— 184 —

— 185 —

�S8I —
JB8BU O}Ua3B J3 OpUBflD UnB 'jBSBU OpU3IS BILUIlUOd OjqB3OA J3 I (jBUBd
-moa asaaaBq) ruioiuau '(jBUBdmoaB) ruioui ' (oíairedinoa) rui :ojd
-mafg 'odtjbjS ojuaas un Jod opBjnuB bss jbsbu ojuaoB j3 anbuiiB pspij
-bbbu bj BAj^snoa ' 'w 'mi Jod opBzijBBBU ojqBaoA o Biuauog (a
•Jbuij BqBjis bj ap
tu bj jod ojsandnn jbsbu ja e[nne BqBjis Ba^raud bj sp ooijbjS oju^ob
js : (opuBna) ouivj ¡jBpiui tu b[ Jod ojsandmi jbsbu J3 Bjmre JBuij
ooijbiS ouisaB p : (oABnBJBd rnB.ren na ojsbb^ jbuijub)
íjbuij BqBjis bj ap u bj xoá ojssndun jbsbu p Bjmre n bj ajqos
o^uaaB p : (o^BnSBJBd u3 nonj íjdnj na 'bjsoSubj) vunonj
•ODIJBjg JBSBU JB ^C OSOZJOJ JBSBU JB BjnUB O^TJBjS OJUa^B ^g (p
•sosozjoj saJopBZT^BBBa soopauoj souSts sojsa jod opBp
ojnaDB [^ •ojpj^dnii o^uoob jcaqBq apand on 'm 'w 'tu opnaiq^jj (o
[83
Su odmS 1^ "apu 'vpuaj 'yqui :uezi{bsbu oh pu Á qvi sodnjS so^

'ouans) tua^ '(ajqtnou) vjsí '(o[pqBa) van oraoa 'jbdoa na^npno^
anb 83abj^ SBjqB^d sbj naqiaaj anb 'ofioi¡d'Uit 3)nania[duiis o ojp
-í^efwM oorupt p (b :o¡uaoB ap sasep ojjBna ^Bq iubjbiiS ug; — *^g
'inBjBnS [B JiAJas Bjed oub[[3J8bd n^unSfi p ajjns anb
uoioB}dBpB bj ap opBjjnsaj p sa 'eauoiadaaxa sbj b ^Sij anb 'u^iaB^uam
-B[Sajqns Bjs^ 'Bsiaajd nopBinaulB^^ajqns Bun jod SBpBjn^nnáaj 'san
-opdaaxa SBSojauínu inBJBnS ua auap BaigBq BHB[[ajsBa B[Saj Bjsg
'nppdaaxa ais 'odiuoj o [esbo 'ooijbjS ojuaaB
naqraaj A 'Bmtjfnnsd BqBjis bj sp sajuB ojudas uba^jj anb sbj sspnf
•tupsa uos íjbooa na na^npuoa snb sb[ otpijdnn ojuaaB A 'ajuBuosno^
ua uBuiauai anb sbj ooijbjS ojnaaB neAajj :Bnip[nuad sqejis bj ua oj
-uaaB UBAajj anb sbj 83abj^ SBjqBjsd nos íajnBuosuoa as nsuinud} anb
SBpnSB esjqBjBd sbj 'oipjjdun opnSB oju^aB A 'jBaoA ua UBuiuijai anb
SBpn^B SBjqsjBd sbj opn¿B oaijBaS ojuaaB hbasjj :oubjj3}SB3 ja BjBd
Bppouoa ^nru bj sa u^iaBniuaaB 3p jBjuauíBpunj bj^sj b^ — *^g

ng •ssnoisnjuoa sp ojnuina nn BjjaBjj ojja A 'eaiuBJBnS sbuibj ssjj
sbj sp SBmajqojd soj auopnjos anb uoioBju^raBjSaj ap Braajsts o opoj
-ara ojos un jeajdraa Buipadrai saauBjj naratáaj jap u^pdope vj

•jvjvnooj 'jvftmjmi ¡eonisiuBdsiq na oa^bs 'jubj
-BnS ua uojsixa ou ajusuosuoD ua uBuiuu^j anb SBpn^B 8BjqB{Bd anb
opBOipui souiaq bj^ •ojiDj^duii p sa jojba jouoiu ap oju^oe jg (b

•pBppijsBja A zajjpnas ns b sb^bjS 'buibj bj bss BjainbjBno
'SBUrajqojd soj sopoj Bnopnjos 'ruBJBnS BnSuaj bj b opvuoio^puoov
oqaip Jofain o 'opBpmo uoa opBjdBpB 'ouBjjajsBa uaraiSaj js 'oiquiBa

•(BnBnSuiqa ua ^abjS ojq
-booa 'ojasBa ^ratuB) oquii¡iui :jdnj ua A BUBnSiJiqa ua jfeq so^ ojad
'obozjoj JB8BU jod opB^nuB o^iDj^dnii o)ua3B ap so[dtnafa uajsxxa ou
inBJBn^ u^ • (odijbjS ojua^B uie) opti^s A ^sBu ojqBaoA sa
¡pBpijBSBu B[ ap 8Bui b 'ojuaDB un uauoduii ' 'u 'w B[ anb op^a
-ipui souiaq bj^ •ojroj[duii ^b B^nuB osozaoj jbsbu ojuaaB ^^ (q

'jotdvpv A jvjdopo
ospsjd sg 'jbzb jb BnSusj bj opuBuopuBqB ^oq Bjs^q oraoa jBnupuoa
BueatjiuSis ojjg uBídopB BjsBq ou anb us jijsisui soiui jira jad so^^j

:b[bos9 a^uainSis ^^ b auuojuoa
•(sonnSjB unSas 'vdtun^J dnj^:3jsao jap o BUBnStjrqa na
f (aABns Anva vu BqBjis bj) mmdnj^:oaijj8Bjq o tdnj na
'dlUBppB 8BIU
anb B^Saj b anuojuoa 'ojus^b ^od a^BA bsozjoj u^pBzip^sBu
b^ anbjod '[buij ^b^oa bj sjqos oaijBjS oiuaoB ap U333JB3 ^ u 'u 'tu v\
3p BI3U3S3jd B^ Jod S3JBSBU UOg *8OpnSB UO8 8O^qB3OA BO^e^ '(USiaSl)
ouioj. '(BiAn^^) tu '(upiaBSau) nm '(ojqBip 'op^ui) mm '(oaijbSoj
oanjnj ap B^najíJBd) mi ^so^duiaf^ -anáis 3j snb jBaoA b^ b 'u ' 'tu
B[ iod ojsanduii 83 anb A 'ouSis uoa Baipui as ou anb 'osoz^of josvu
oiuaaB p (p í (opaira p jod opianpo^d jopquia^) ^id A (oaijBnaB
oounf ap aiaadss) luid ' (jbui pp SBp3 sb^ ap jÍ sbjb^ ap opnu) vj. vj.vd A
(jiisq o asjB^iSB p sbjb ap opmi) ajajad '(Josaclsa oaod ap) tiajad
A (zibui ap opB)8O) oqaajjs) pjajad tsopiuiafg; uBsiaajd sp XíÍJÍP
ooijauoj uamx^sj ns b auuojuoa nos o\ ou o ea^sBu uos sBniauoj: so^
:osn pp eauoioisodrai sb^ jod 3^U3uiB^s ^piSaj B)sa uoioBoifdB ng *(b)
818313ip V\ O (B) OOUJ-IOBip p S3 Oll^lS oXna A 'JVSVU 8OUiajBUIB[[ 3}UB[
-apB ua anb 'o^jfvjS jvstm p (o ¿someiuBdsiq ua oajbs 'napjo
sisa ap eo[dui3fa u^jsixa on tubjeii^ n^ 'aiuBuosnoa na
83Abj3 us A í-aja '(oaj) mc% '(uop 'jouas) ivjvo '(ajquioq) vnv oraoa
'p33OA ua sopBuiuua) sopnSB eo^qBaoA ns B3^duia ag *ouSis un uoa Baipui
as anb '8Baas b ooifvj o ooifvj^ oovuoi [3 (q í-ai3 'jvjvnovt 'jvfuvjvu
:sorasiuBdsiq na o^os 'oais^p juBJBnS ua najsixa on sBtni^yn sBis^ -ajuBu
-osuoa U3 U3j(n[auoa snb eepnSB SBjq^pd sb[ A i (iiuuop sp oqaaq

i (sotq) prfnj; :jns jap o ojauoisim 'o^BnBjBd ng
rojdmsfg *aA3jq jbuij
Bq^[js bj uoa 's^abjS ajdmais issa nos sojq^aoA soj 'buibj Bjaajaj bj
na íBp^^jBjB jbuij BqBjis bj uoa 'saABjS ajdmais isBa nos sojqBaoA soj
'epnn^as bj ns ÍBpnSB uoi^BnjnaoB ap nos eojqBaoA soj sopoj is^a ^butbj
BJannjd bj ug 'ajsao jap o BUBnSiJiqa J3 A. 'osijjSBjq o jdnj ja í jns
jap o oaanoismi 'o^Bn^BJBd ja :s3jBdpnijd sbuibj sapusjS sajj BajBqB
juBJBnS Buiorpí ja :Bjjpuas uozbj snn b opiqsp 'BtAajd nopBjdBps
uoa unB 'juBJBnS ja BJBd jiAJas Bjjpod ou saauBJj uaraiSaj jg
'uoiauBdBsap ns BJEiiirajajap 'jBnnij
-uoa b anb A 'ajnrapjnjBn asjB^joajBsap apidiui aj anb ojnairaBaaBjsa
ap opojjad un b opBSsjj Bq juBJBnS js jBn^ ja ^od oaiioui ja ajnara
-Bsraajd sa oíaiA ajsg 'jojÍbui zaA BpB3 uoiaBzijBpijpjB Bun tUBJBnS jb
auodrat anbjod oubjj3isb3 namiSaj js ojcÍbui aAjanA uotadopB ajdmis
vj 'ainauíBiAdjd asjB^dspB ap nopipuoa b ojad 'juBJBnS ja BJBd jta
-jas apand ouBjpjSBa jap uoiaenjuaaB ap uarar^aj jg •oapsjnSmj omaS
ns aiuaniBsojaa aAaasuoa 'SBmajqojd sns sopoi ajuaraBjaajjad auoia
-njos anb JBd jb anb uoiaBnjuaaB ap nara^^aa un aSixa jubjbii^ jg
•sjuauTBaijjjnap opsipnjsa opis Bq ou 'jbijiuibj ^raoipi ja sa
ja naiq is 'SBzua^nojj sauoiSaj sbj na A jÍBnáBa^^ ja na 'oi

�ha sido anulado por el gráfico. Cañih (esconder), mocañíh, ñemocañíh, etc.
f)El acento gráfico anula a todos los demás acentos. Ejemplos:
agha, vocablo agudo (por el acento nasal gráfico de la o final), se
transforma en grave con acento gráfico en ágha, (ahora y alma) y en
agudo con acento gráfico en aghaé. En ambos casos, la o no pierde su
signo de nasalidad y el vocablo continúa siendo nasal, aunque el acento
haya sido anulado por el gráfico.
g)Habiendo conflicto o duda entre acento gráfico y acento
nasal gráfico, preferir siempre el primero, como solución más sencilla.
Ejemplos: irü (compañero), al desarrollarse en mo-irü y ñe-mo-irü
ofrece un caso de conflicto. Irü, vocablo agudo nasal con acento grá
fico nasal se acopla a mo, fonema nasal forzoso impuesto por la m,
y forma moirü. ¿Debe escribirse moirü o moirú? Opinamos que debe
preferirse la segunda forma, con el acento gráfico, porque la nasalidad
del vocablo ya está impuesta por la m inicial. En el mismo caso están
los siguientes ejemplos: cañih, mocañíh, ñemocañíh; nojhé (noihe),
etcétera.
34. — En guaraní son raros los ejemplos de palabras esdrújulas.
Sólo se presentan como palabras compuestas, casi siempre de evolución
reciente o incompleta. Ejemplos: néikena, ajhániri.
35.— Variaciones en la acentuación según la rama: ñaghuarú
(forma paraguaya). Escribiendo ñaguaru sería esdrújula nasal forzosa,
porque dominaría el acento nasal impuesto por la inicial. Ñaghuarú
(forma chiriguaná) es vocablo grave: el acento nasal sobre la a de la
segunda sílaba anula el nasal forzoso impuesto por la ñ inicial a la
primera o. Escribiendo ñaghuarú (paraguayo) el vocablo se vuelve
agudo, predominando el acento gráfico final, que anula al nasal grá
fico y al nasal forzoso anteriores. Si escribimos ñaghuarúna (forma
tupí o brasílica) el vocablo es grave con la sílaba final muy suave.
Aun siendo grave terminada en vocal, debe llevar acento gráfico sobre
la u, para anular los acentos nasales gráfico y forzoso anteriores.
Otras variaciones:
Ñaghudrúra (parecido a ñaghuarú)
Ñaghuá'rurá
id.
Ñaghuarurána
id.

Mbusu (anguila)
Mbusú
id.
Mbusúna id.
Mbusüra (parecido a mbusú)
Mbusura

id.

Mbusurána

id.

' forma chiriguaná
1 forma paraguaya
forma tupí o brasílica
forma chiriguaná
forma paraguaya
forma tupí o brasílica
forma chiriguaná (culebra ña
caniná)
forma paraguaya (culebra ña
caniná)
forma tupí o brasílica; id.

un acento gráfico, que al mismo tiempo determina el acento principal
del vocablo. Excepcionalmente, el acento gráfico anula a los dos o
más acentos nasales forzosos. Ejemplos: ñaña (malo), moñái (diablo
y serpiente mitológica), mihañá (empujar), ñañaité (muy malo o
malvado), momarandú (advertir).
37.— El apóstrofo vale por acento (ver capítulo respectivo) e
incide sobre la vocal siguiente: jha'e (jha'é); so'o (so'ó: carne y ani
mal que provee de carne al hombre).
En función de acento, el apóstrofo actúa dentro de las reglas si
guientes:
a)Anula el acento implícito anterior: mandi'o (mandPó: man

dioca) ;
b)Anula el acento nasal forzoso anterior: mandVo; carTo;
c)No anula la nasalidad anterior (pero anula el acento). Si
el vocablo que le antecede lleva acento nasal gráfico, se produce un
conflicto o duda: a más del apóstrofo, el vocablo debe recibir otros
dos acentos, uno el de nasalidad y otro el principal. Ejemplo: jhafi
(cuerno, espina, espolón) y jhati'ó o jhati'ó. La fonética del idioma
indica que debe acentuarse la o conservándose el acento nasal de la ti,
pero lo simple sería trasladar el acento nasal de ti a la o. Nosotros
propiciamos la primera solución, porque pensamos que hay que res
petar siempre el genio de la lengua, una de cuyas manifestaciones es
su fonética: al escribir jhati'ó se violenta la fonética del idioma,
porque la partícula o (sacar, quitar, extraer) no es nasal;
d)El apóstrofo no indica nasalidad. Si el vocablo en que actúa
es nasal, será necesario emplear un acento nasal gráfico sobre la vocal
sigílente al apóstrofo. Ejemplo: co'e (amanecer), co'ero (mañana),
co'eramo (cuando llegue mañana, en un futuro cercano: esdrújula
con acento nasal gráfico), co'eramoité (pronto, dentro de poco
tiempo).
38.— Aun cuando el grupo gh es nasal y nasaliza el vocablo más
aún que la m, n, ñ, recomendamos agregar acento nasal gráfico a la
vocal siguiente, si la sílaba no es líquida, y a la vocal que sigue ala u,
si es líquida. El papel de este acento nasal gráfico es evitar confusiones.
Ejemplos: ñaghuarú, ágha, aghaité, jherughua (negación equivalente
a: no sé). La presencia de este acento gráfico nasal agregado, impone
la de otro gráfico anulador, siempre que aquél no sea el principal del
vocablo. Ejemplos: agha, ágha y aghaé.
En vocablo que contenga una sílaba con el grupo gh y otra con
nasal forzosa impuesta por m, n, ñ, habrá que anular ambos acentos
con un gráfico que determina el principal: ghuaimí (anciana).
39.— Para evitar acumulación de acentos gráficos, se traslada el
acento haciéndolo coincidir con la sílaba tónica. Este caso ocurre en
palabras compuestas. Ejemplos: teta (país, nación), tetaihguara (en
vez de tetaihguara: conciudadano).

36. — Si en un vocablo entran dos sílabas nasales forzosas (impo
sición de m, n, ñ) es preciso anular uno de los acentos por medio de

40.— Palabra grave terminada en o debe acentuarse, siempre
que sea necesario anular acentos nasales anteriores: mihangecói, mi-

— 186 —

— 187 —

�ap oipaui jod sojua^B boj ap oun jBjnus ospajd sa fu 'u 'tu ap nppis
-odun) bbsozjoj sajBSBU BBqBjis sop uejjua ojqsaoA un us ig — *og

-ivx 'ipoa^uvvtiu :sajoiJajuB sajBSBU sojuaaB jBjmre oiJBeaaau Bas anb
ajdmais 'asiBnjnaaB aqap 10 ua BpBuinuaj 3abj3 BjqBjB^ — *q^

— 981 —

— ¿81 —

• (oirepBpnpnoa :vuvn8vtntaj ap z^a
na) vjnnSvmjaj '(uopBu 'siBd) jaj isojdmafg •BBjsanduioa sBjqsjBd
na 3Mnoo osea ajsg 'Boino^ BqBjis bj noa Jippuioa ojopuapBij ojuaaB
ja BpBjSBJj as 'sodijbjS sojuaaB ap uopBjnmnaB jejia^ bjb&lt;j — "(jg
•(bubioub) yuitonuS :jBdpuijd ja Buiuua^ap anb odijbjS un noa
sojnaaB soqmB jB^nuB anb BjqBij 'u ' 'tu jod Bjsandim bsozjoj jbsbu
noo bjjo jÍ i^íí odnaS ^a noa Bqsjis Bun BSnajuoa anb ojqBooA ug
•aavjji) A vifiy 'vtjSv :sojduiafg "ojqBaoA
jap jBdpuud p Bas on janb^ anb ajdmais 'jopBjnuB ootjbjS ojjo ap bj
auodun 'opbSsjSb jbsbu ooijbjS ojuaaB 3jsa ap Biauasajd vj • (ae on :b
ajuajBAinbs uoiasgau) onuSruavf 'atinuSn 'ot(Sv 'njtmi{8vu :8O[draafg;
•ganoisnjuoD jb}ia3 sa o^ijbjS jesen ojna^B a^sa ap jad^d jg; *Bpmbr[ sa ib
• bj b anSis anb jbdoa bj b á 'Bpinbij sa ou BqB^s bj ts 'ainam^is [bdoa
bj b ooijBjá jesBn o^naaB jb^3j3b somepnainoaaj 'w 'u 'tu v\ anb nrn?
8Bin ojqBooA ja bzijbbbu á jbsb^ sa t{S odnjS ja opuena uny — *gg
• (odnraij
oaod ap ojjnap 'ojnojd) ^twwvu^^o '(ooijb^S jbsb^ ojnaoB noa
Bjnjrupsa :ouboj33 ojnjnj un na 'biibubiii anSajj opnBno) otu.n j.9p0
'(bububui) oua^o '(jaaauBUiB) Bpo :ojdtnafg -ojojisodB jb a^uanSis
jbooa bj ajqos ooijbjcS jbsbu o^uaoe nn jBajdoia ouesa^an Bjaa 'jbsbu sa
BnjoB anb na ojq^ooA ja ig 'p^pijESBu Baiptn ou ojoj^sods jg; (p
íjbsbu sa ou (JaBJixa 'JBjmb 'jbobs) o BjnojjjBd bj anbjod
'Buioipi jap BDijauoj bj Biuajou. as gtpvi[{ Jiqoosa jb ¡Ba^aiioj ns
sa e^uoioBjsojinBin SB^na ap eun 'Bn^uaj bj ap oma3 ja ajdmais jeiad
•991 anb ^Bq anb souiBsuad anbjod 'uoianjos Bjamud bj souiBpidojd
soj^oso^yj 'o bj b i% ap [bsbu ojuaoB ja jBpBjsej) Bijas ajdutis oj ojad
H} bj ap jbsbu oinaoB ja asopuBAjasnoa o bj asjBniua^s aqap anb ^oipui
Braoipi jap Ba^auoj B^j •o^joi//' o pj.t vyl A. (npjodsa 'Buidsa 'oujana)
rivijt :ojdmaC^; •[Bdionod ja ojjo A pBpijBSBu ap ja oun 'sojnooB sop
bojío Jiqpaj aqap ojqsaoA ja 'ojoijs^dB jap sbui b :spnp o ojoijjuo^
un aanpoad as 'ootjBJá jbsbu oinaoB BAajj apaaaiuB aj anb ojqe^oA ja
ig *(o].n aaB ja BjnnB o jad) JoijajuB p^pijBSBU bj BjnuB 0^ (a
io^Jtto iojpimui :joiia}UB obozjoj jbsbu oiuaa^ ja Bjnuy (q
i (Baoip
-ubui .pjpumu) o¿pwrui :joij3jub oipijdrat omaaB ja Bjnuy (b
¡sajuaraS
-is BejSai sbj ap ojjnap snias ojoaisods ja 'ouioob ap uopunj n^
• (ojqraoq jb auj^a ap aaAOjd anb jbui
-iub A anisa :pfos) ops i(9pi([) ^pi[{ :ajuamSis jbooa bj ajqos appm
a (oAijoadsai ojn^idBa J3a) ojnaoB jod ajBA ojoj)sodB jg — *¿g
"(jIJjaApB) npuVUOtUOlU '(opBAJBUI
o ojBm inm) ajmuou '(jBfndraa) vuvujtu '(b3i^o[oitui aiuoidaas A
ojq^ip) fpuotu '(ojBm) vuvu rso^dtnaf^ •sosozjoj ssjbsbu sojuaaB bbui
o sop soj b BjnuB oaijBjS ojua^B ja 'a^uauíjBuopdaoxg "ojqBaoA jap
j^dpuiid oiuaaB ja Buinuajap oduiaii oinsim jb anb 'o^ijbjS o^u^aB un

•pí ÍB^ijiSBjq o jdnj buijoj (vutuvo
•vu Bjqajna) BABnSBJBd buijoj (mnuvo
-ou Bjqajn^) BUBnSiJiqa buijoj
BaijjsBjq o jdnj buijoj
B^Bn^BJBd buijoj
BUBnSuiqa buijoj
BoijiBBjq o idnj buijoj

'Pívutunsnqj^

Tí

•(nsnqw b oppajBd) vun
-*pi vunsnqj^^
--pi
nsnqj^^
-(ejinSuB) nsnqj^^
-*pi

buuoj -*pir—-.•;
ojjiqa buijoj - (nj.v n'uSvu b oppajBd) vanan
:sauopBUBA sbj^q
osozjoj A oaijBjS sajBssn soiuaoB boj jBjnuB BJBd 'n ej
ajqos ooijbjS ojuaaB JBAajj aqap 'jbooa na Bpeuiuuai ^abjS opuais uny
•3ABns Anuí JBUij BqBjjs bj noa 3abjS sa ojqsaoA ja (BJi[iSBjq o idni
buijoj) vunjvnuSou soraiquosa ig •saJoyjajuB osozjoj jbsbu jb A ooij
-bjS jbsbu jb BjnuB anb '[buij ooijbjS ojuaoB ja opuBuimopajd 'opngB
aAjanA as ojqsaoA ja (o^en^BJBd) nuonuSou opuaiquasg • Bjarajjd
bj b jBpiui u bj Jod ojsanduii osozjoj jbsbu ja BjnuB ^qBjrs BpunSas
bj ap o bj ajqos jbsbu ojuaaB ja :3abj^ ojqe^oA sa (BUBnSiJiqa buijoj)
tuvtiv^v^ 'jepiui u bj Jod oisandun jbsbu ojuaas ja BjJBunuop anbjod
'bsozjoj jbsbu Bjnfnjpsa Bijas nJvnSvu opnaiquasg " (B^ÍBtiáBJBd buijoj)
nurnitiSnu :buibj bj un^as uoiaBn^ua^B bj na sauopBiJB^ — -gg
•iMwovt'o 'vu^ifiau :so[diuaf^ -Bjajdnioaur o ajuapaj
uopnjoAa ap ajduiais isbd 'sttísandraoa ssjqBj^d ouioa iiBjuasajd as ojpg
•SBjnfrupsa BBjqej^d ap sojdraafa boj sojbj nos iubjbii^ u^ — *^g
•Bjajaoja
'(avfou) ^ufou iutuooouiau 'viudooui 'vmvo :sojduiafa eajnamáis
boj
uBjsa O8B3 ouistui ja ug 'jeioiui tu bj jod Bj^andiui Bjsa tbA ojqBooA jap
p^pijBSBn bj anbjod 'oaijBJ^ ojua^B ja noa 'buijoj BpunSas bj asjuajajd
aqap anb someuidQ ¿nuiotu o ndiotu asjiqijasa aqaQ? •nutotu buijoj A
'ui bj jod ojsandiui osozjoj jbsbu Buiauoj 'oui b BjdooB as jbsbu oaij
-bj^ ojuaaB uoa jbbbu opnáB o^cjedoa 'tu¡ 'oi^ijjuoa ap osea un aaajjo
nji-otu-^u A nut-otu ua asjejjoJJBsap jb '(ojauBdtnoa) rui :so[diuafg[
•Bjjpuas sbui uopnjos omoa 'ojauíud ja ajdmais juajajd 'oaijBj^ jbbbu
oniaas A oaijBXá ojuaoB ajjua Bpnp o ojaijjuoa opuaiqBjj (^
•oaijBjS ja Jod opBjnire opis b^bij
ojuaaB ja anbuns 'jbsbu opuais Btiuijuoa ojqs^oA ja A pBpi[B8Bu ap ou^is
ns apjaid ou v bj 'sosbd soquiB ug -avySv na oaijBjS ojuaaB uoa opnSs
na A (buijb A BjoqB) vySv ua oaijBj^ ojuaaB uoa 3abj^ na buuojbubj)
as '([buij o bj ap odijbjS jbsbu ojuaaB js jod) opnSB ojqsaoA 'vvüd
:sojduiafg 'soiuaaB SBuiap soj eopoj b ejnue o^ijbj^ ojuaaB jg (j
•aja 'yttwo
-om.a u 'ytuoootu '(japuoasa) uiuv^ •ooijbjS j^ jod op^jnuB opis bu

�hatimói. Esta regla no rige en los casos en que la o es acentuada por
m, n, ñ, anterior: jhemoi (comezón), jhenoi (llamar), jheñoi (naci
miento de planta), nei (sí: aceptación, afirmación).

Ejemplos de yepé y yepe en oraciones:
1.) O mihi yepé co co ihvik... (Y la tierra ya se había movido
cuando el momento que se estableció con precisión);
O mihi yepe co co ihvíh... (Y sin embargo se mueve... —la

41.— Palabra grave terminada en vocal seguida de o (no dipton
go: supresión de v débil), debe llevar acento. Ejemplos: itapúa (de
itá-i-pú-va), ñe'engúa (de ñe'é-ngú-va), pirúa (de pirú-va).

tierra—);
2.) Re yú yepé pa (¿pudiste venir antes de...);

42.— Acumulación de acentos. Sólo se producen en palabras
compuestas, y pueden agruparse en varios casos:
a)Uno o varios acentos (implícitos, nasales o gráficos). Si el
acento nasal es forzoso, anularlo con un gráfico en la sílaba tónica
principal: ñacurutú (buho), ñacaniná (culebra también llamada mbusur'á). Si el acento es nasal, anularlo con un gráfico conservando aquél:
ñaghua'rundíh (especie de hierba medicinal), tetaíhguára (conciuda
dano, compatriota).

b) Tové y tove en oraciones: (Ver Negaciones).
Tové es adverbio de negación, o más bien una interjección nega
tiva. Se lo emplea como contestación a una proposición. Ejemplo:

b)Palabra compuesta por fonema nasal más vocablo no nasal
que determina el acento principal, debe llevar dos acentos: uno el de
nasalidad y otro el tónico principal (gráfico). Ejemplo: ti-pucú, timbucú. Si el acento nasal coincide con el tónico, basta un acento nasal
gráfico: guihratí, (garza blanca), tuyutí (barro blanco), carapd (ar
queado, curvo).
c)En palabra compuesta por fonema nasal unido al siguiente
por n, el fonema nasal pierde su acento nasal gráfico y el vocablo
recibe su tónico gráfico sobre la sílaba principal: ti, tinguasú (nariz,
nariz grande). En este caso el acento gráfico nasal se vuelve innece
sario porque la re que actúa como unión también actúa como nasalizadora. Lo mismo ocurre en: camuatí, camuatindíh; irü, irunguéra.
d)En palabra compuesta con varios vocablos acentuados, prima
el acento principal, salvo casos de interés científico especial: ihvateté
(altísimo, aplicado también al Dios guaraní), guihrarechapaco (cuer
vo, también ihrihvú) formado por: guihrá-rechá-pá-co.
43.— Lo mismo que ocurre en castellano, en guaraní hay nume
rosos vocablos homónimos. El acento ayuda a evitar confusiones en
la mayor parte de los casos. Ejemplos:
a) Yepé y yepe. 1.) Yepé, adverbio de tiempo: indica que un
asunto ocurrió antes que otro. Ejemplos:
a yú yepé (vine antes que ocurriera un suceso) ;
to ú yepé ke (que venga él antes que, etc.);
2.) yepé. Conjunción adversativa: aunque, a pesar de. Ejemplo:
yepé mo o ú ra'e (y aunque hubiera venido o viniera) ;
3.) Yepe. Sustantivo. Libertad, según Montoya. Ejemplo: "Yepe
guíh pe rrepública oicó ma" (La república nació bajo el signo de la
libertad: Himno paraguayo en guaraní por Leopoldo Benítez);
4.) yepe. Adverbio de duda. Ejemplo: oicó yepe pa (¿habrá
sido, ocurrido?) ;
5.) yepe. Adverbio de comparación. Ejemplo: che yepe ayú
(hasta yo mismo vine). Vpeva yepe vé co (hasta eso, el colmo, el lí
mite de lo creíble.

líe yú yepe pa (bien, pero has venido, o viniste) ;

—Re jhó ta pa (¿Irás)
—Tové
(No). agudo sin acento, es adverbio de afirmación. ¡Mis
Tove, vocablo
terios de la lengua! Pero tove, afirmación, lleva en sí una negación
implícita.
Ejemplos:
Tove to
ú (bien, que venga, ya que no puede dejar de hacerlo) ;
Tove ta jhá (voy, me marcho, ya que no puedo quedar);
Tove ta yapó (lo haré, a pesar de mi deseo de no hacerlo; no
pudiendo evitar el hacerlo; contrariando mi voluntad de no hacerlo).
El verbo del cual tove es complemento, se usa generalmente en
futuro, y la partícula mba'e completa siempre, o casi siempre, la frase.
Mba'e (cosa, cuerpo, ente) se traduce por: qué, cualquier cosa, lo
que fuere o lo que sea, y su acepción en la frase es un poco elástica:
bien, ya que Vd. lo dispone así; ya que no hay otro camino; sea lo
que fuere; en vista de que; a falta de otra cosa, etc., etc.
44. — Los pronombres personales llevan acento, a excepción de
jha'e y jha'ecuera (3.a persona singular y plural, respectivamente):
che (yo), ndé (tú), ñandé (nosotros, incluyendo el interlocutor de
quien habla), oré (excluyendo al interlocutor), pee o pandé (vosotros.
La forma pende es usada en Corrientes).
Los pronombres posesivos no llevan acento, excluyéndose de esta
regla a los de 3.a persona de ambos números, cuyas formas son varia
das, siempre diferentes a las formas personales: che (mi, mío), nde
(tu, tuyo), ñande o ñane y ore (nuestro), y pende (cuera) o pene
(cuera). Las formas ñane y pene, derivadas de ñande y pende son
variantes para acompañar a sustantivos nasales, como se verá en el
capítulo respectivo.

Ejemplos:

Che a yapó che roga ra - Yo construyo mi casa;
Ndé re jhó nde roga pe - Tú vas a tu casa;
Jha'e o jhó so'o recavo - Él va de caza;
Ñandé ya recó ñande có - Nosotros tenemos nuestra chacra (incl.);
Oré ro guerecó ore yagua - Nosotros tenemos nuestro perro (excl.);
Pee pe recó pende ihgava - Vosotros tenéis vuestra canoa;
Jha'ecuera o jhó i có cuera pe - Ellos van a sus chacras.

45. — Pé j pe. Pé es adjetivo. Indica anchura, y por derivación,
chato. Pe es preposición que con frecuencia desempeña función de

— 189 —
— 188 —

�— 681 —
ap uoionnj Buadmasap Bionanoaij uoa snb uopisodsjd 83 a^- *o)BU3
'nopcAijap jod ^ 'eaiupuB Botpuj -OAijafpB sa aj -ad A aj — '&lt;j^
•SBJDBijo sns b uba eojj^ - a&lt;í vjano po i pyt o vjanoapyf
íboubd BjjeanA siana^ sojjoso^ - vavSyi apuad poaj ad aaj
i ('joxa) oj^ad ojjsanu eomauaj soiioso^[ - vnSvX ajo poajanS oj ajQ
í ("pni) bj^bijo Bjjsanu soraanoj so-nosof^ - po apuvu poaj vX a
íbzbo sp ba [^; - oavoaj o^os pyt o
ÍB8B3 nj b bba nj^ - ad JtSou apu piff ai a
ÍB8BD ira oÁnj^snoD oj^ - vj vSoj at¡o pdvX v a

ja na BJ3A as oraos 'bsjbsbu soAiiUB^sns b JBUBdtnoaB BJBd
uos apuad A apuvu ap SBpBAuap 'auad Á auou sbuuoj mj ()
anad o (Bjano) apuad L '(ojjsann) ajo A axmu o apuou '(oXnj 'n^)
apu '(ojtn 'ira) at/3 :sa[Bnosjad sbuuoj sb[ b sainajajip ajdraais 'ssp
-buba uos sbuuoj sBiín^ 'sojarana soquiB ap Bnosjad B-g ap so[ b B[3aj
Bisa ap asopuainpxa 'o^u^oB uba^^ ou soAisasod sajqraouojd so^
• (sa^naijjo[) na Bp^sn ea apuad bihjoj B^j
•8ojjo8oa) apuad o aad ' (jo^n^o^ajuí [b opuoÁnpxa) ajo ' (BjqB^ namb
ap Jo;noo{aa^ui ^a opua^npai 'sojjosou) apuvu '(ni) apu '(oií) ayo
: (ajnaniBApaadsaj 'pjn^d j JB^nüuis Buosaad B-g) vjanoaput A a pul
ap nopdaaxa b 'oiaaaB uba9J( sa^nosjad sajqraonojtd ao^ — -^^.
'^)3 ''3)3 'B8O3 BJ;O 3p B^[BJ B Í8tlb 3p B)8IA ^3 í 3J3II
o\ B38 íouiuibo oj^o ^^q ou 3nb b^ íjsb anodsip o^ *p^ anb bá
q
:B3i}8B[3 oood nn ss ^sbjj B[ na n^pdaas ns j 'eas anb o[ o ajanj anb
o^ 'B8O3 j^inbjBna 'snb :aod aanpBJj as (dina 'odJtsna 'bsoo)
•^sBJj bj 'sjdraais I8B3 o 'sjdoisis Bjajdraoo avqiu B[noijJBd bj A 'o
na a)nara[BJ3ndS Bsn as 'ojuauíajdraoa sa anot \buo [ap oqjaA [g
•(o[J33Bq on ap pEjon^oA ira opnBiJBJjnoo íojaa^Bq [a jejia^ opnaipnd
on ío^a^Bq on ap oasap ira ap JBgad b '3JBq oj) pdvA vj aooj;
i (JBpanb opsnd on anb vA 'oqajBra sra 42oa) vt¡[ j
i (o{jaoBq ap JBÍdp apand on anb vA 'e^naA anb 'naiq) n o%
iso^dinafg •B
uop^Saa Bun is na ba^^ 'nppBra^ijB 'aaoj ojaj ¡BnSua[ B^ ap
[! •uoiDBtojxjB ap oiqjsAp^ ss 'ojuaOB nis opnSB O[qB0OA 'aao^
*(M) ?nl—

(sbjj?) vd o^ puf aj^—
ra^f^ 'uopisodojd Bun b n9pB)sa)no3 omoo Ba^draa o^ ag -bai^
uoiaaafjaini Bun naiq ssra o 'nopsSsn ap oiqJ3ApB sa aoo^
*(eanopBSa^[ ^^\) :sauoiovjo ua aaot ^ fnoj^ (q
i (ajsxuiA o 'opiuaA s^q ojad 'uaiq) vd adaX n^ ay
í (• • -ap sa^uB JiuaA ^jsipnd?) vd adaK n^ a}j

(o-^

í (BJJ3IJ
b^— •••3A3nra 38 oSiBqras uis j^) •••umui oo oo adaX, ivtui q
i (noispajd nos ops^qB^sa as anb ojuaraota p opnsn^
opiAora Bjqsq 38 vA BJjaij bj j^) —^aijt oo oo adaÁ ívtw q (o*-[
:sauoiovjo ua adaX X adaX ^p sojdwaf^

— 881 ~

-i[ p 'oni^oa p 'oea B^SBq) oo ao. adaX vaad/j *(aoiA*3jqi3J3
orasirao[
oÁap
Bjs
nÁo adaX a^o :o[dmaf;¡j •n^pBJBdrao^ ap oiqjSApy -adaX (0-s
BjqBq?) vd adaK poto :o[draafg; "Bpnp ap oiqjaApyí (¿opiJjnao
-adaX (o'f'opte
i (zajiuag op^doa'j Jod jUBa^nS na oiBn^BJBd ouuiijj :pBj^9qi[
bj ap onSis p ofBq oiobu B;)ijqnd;&gt;j b^j) uvui poto votjqndajj ad umS
adaj^n rojdraafg^ 'BJÍoínoj^[ unSas 'psjjaqi'j -OAijuBjsng -adaj^ (o"g
í (BjainiA o optnaA Bjaiqnq anbunB A) a(vj n o oui adaX
^ojdraafg^ *ap JBsad b 'anbunB :baijbsj3apb uoiaunfao^ ydaX (0*jj
i (*^^3 'anb S9jub p bShsa anb) a^ adaX n oj
i (osa^ns nn viainnoo anb sajutt aniA) adaX nX b
:so[dui9f^ -ojjo anb sajue oijjnoo oiunse
nn anb s^ipui :odraaij sp oiqjaApB 'ada^ (o'j; -adaX A ^da
(b
:Bo[duiaf^ -soseo soj ap 3)jsd jo^Bm bj
n^ sauorsnjnoo jbíias b Bpn^B ojuao^ j^ 'soramoraoq sojqBaoA sosoj
-arann ^sq jubjbu^ ns 'ouejp)SB3 ua ajun^o anb orasira &lt;yj — -&lt;¿f
•oo-vd-pqoaj-vjqmi :jod op^rajoj fnauijut naiqraB) 'oa
-jan^) oondvyoajvjum^ ' (iuBJBn9 soiq jb naiquiBj opBaijdB 'oraiejijB)
atajvcivt :jBpadsa oaijjjnap sajajni ap sosb oajbs '[Bdpuwd oinaaB ja
sraud 'sopBnius^B sojqe^oA soijba noa Bjsandmoo BjqBjsd u^ (p
'VjanSurui 'nji íyipwjvnutvo 'íjvnutvo :na ajjnao orasira o'j -BJopBz
-ijbsbu orao^ sniaB naiqraB) U9inn oraoa Bnj^B anb u bj anbaod oijbs
-aaanuí aAjanA as jeseu ooijbjS oiuaa^ ja osbd a^sa n^ * (^puBjS zijbu
'zijbu) nsvn^ujt 'p ¡pdpuud Bqejjs bj aaqos oaijBjS o^iuoj ns aqiaaj
ojqsaoA J3 A ooijbjS jbsb^ ojnaoB ns apjaid jbsbu Braauo^ ja 'w jod
ajuaingis jb opiun jbsbu bui^uoj jod Bjsandmoo Bjqsjsd u^ (3
•(OAjna :o3ijbj^
'op^anb
-jb) odvjvo '(oauBjq oxiBq) tjnXnt '(Bonsjq bzjb^) íjvuymS
[BSBU OJU33B Un BJSBq 'O^IUO) J3 HO3 3ppniO3 [B8BU O)U33B J3 Ig •notiq
-Míij cnond-it :ojdraaf^ '(ooijbjS) jBdpnud ooinoj J3 ojjo A pepijBSBu
ap J3 onn :so)ua3B sop jba3[j aqap 'jBdianud ojuaDB ja Buinuajap anb
jBSBn on ojqBOOA sbui jbsbu Braauoj Jod. Bisandmoa BjqBjB^ (q
* (BjoiJjBdmoa
'ou^p
•Bpnpnoa) vjvnSyiptaj '(jBupjpara Bqjaiq ap aiaadss)
yipunJvnySvu
:janbB opuBAJasuoa oaijBj^ un uoa ojjejnuB 'jbsbu sa oiuaae ja ig •(yjns
•nqw BpBmBjj naiqraB} Bjqajna) vutuvovu '(oqnq) ntrunovu :jBdpmjd
boiuo; BqBjjs bj na ooijBjá nn nos ojjBjnns 'osozjoj 83 jbsbq ojuaaB
J3 ig * (booijbj^ o ssjesBn 'soipjjdrai) sojuaoB soijba o ou[ (b
:sosb3 soijba na 38.rBdn.i^B u^psnd A '8B)93ndmo3
BBjqsjBd na na^npojd as ojog 'eojaa^B ap nopBjnran^y — -^f
•(va-njjd sp) vruid 'fva-nSu-atau sp) vn3uatau '(va-nd-t-vjt
ap) vndvjt :sojdraaf^ 'ojuaoB JBAajj aqap '(Jiqap a ap upisajdns :o^
-uojdip on) o ap BpinSas [bdoa ua BpBuiraJ^) 3abj^ BJqBjB^ — -\f
•(uoiobuuijb 'nopB)d33B :is) íau '(BjuBjd ap oinai
-j5bu) touayt '(jbotbjj) touayf '(uozarao^) touiayf :jou3)ub • 'u '
jod BpBIlJuaOB 83 O BJ 3nb U3 8O8B3 BOJ U3 ^%\X OU Bj^sj BJ

�adverbio y es forma moderna apocopada de upe. En determinadas
circunstancias deriva a ve. Ejemplos:
ña'embé (vasija chata, plato playo. Formación: ña'é-pe: vasija
ancha o playa), i pé (es chato, ancho);
cheve (a mí; formado por: che-upe), ndeve (a ti; formado por:
ndé-upe), o jhó pihpe (al ir, yendo, con ir), caraí pe (al señor),
e me'é yagua pe (da al perro o al tigre).
Como adverbio, pe (apócope de upe) significa ese y aquel. Ejem
plos: up'éro (entonces, en aquel tiempo), pe mbaracayá (ese gato).
Con el sufijo va forma un vocablo adverbial de tiempo, compuesto,
conservando en este caso su forma clásica upe. Ejemplo: upeva (así,
aquel y de esa manera). Upeva suele variar modernamente en upéa,
perdiendo la v débil y adquiriendo acento gráfico. Esta última forma
evolucionada no es aceptable, pues no es un caso de evolución sino
más bien de corrupción.
La forma upe todavía subsiste en muchos casos y significa: aquel,
espacio o especie, cierta vaguedad. Ejemplo: upeva upe caraí ndayé
raca'e (érase que se era; el rey aquél —subentendiéndose un rey de
remotos tiempos— de quien hablamos, estamos hablando o hemos
hablado al principio; una persona de existencia legendaria, etc.).
La forma upe todavía subsiste en muchos casos y significa: aquél,
pero indica. cierto énfasis sentimental. Ejemplo: upe ñane reta (esa
o aquella nuestra lejana patria), upe che renda (ese, aquel mi caba
llito —subentendiéndose que era un animal muy manso, muy brioso,
que se adueñó de nuestro cariño y al que siempre recordamos—),
upe che rú (aquél que era mi padre, y a quien hace años no veo).
46. — Palabras compuestas de sílabas o fonemas nasales opuestos
a la del acento principal, técnicamente deberían llevar varios acentos:
uno o varios nasales y uno o varios gráficos. Para evitar complicacio
nes, bastará asentar un acento nasal gráfico sobre la sílaba tónica
principal. Ejemplo: Ihaca-ro'ihsá (cabecera fría de agua, nacimiento
de arroyo o río pequeño) queda con un solo acento: Ihacaro'ihsa en
paraguayo e Ihacaro'ihsa en chiriguaná (este vocablo se ha corrom
pido en Ñanearainza, forma hispanizada que aparece en los mapas
bolivianos de la región oeste del Chaco Boreal), caa-ihsá cambia en
ca'aihsa (fortaleza, reducto fortificado), itá-mará-tíh en itamaratíh
(lugar abundante en piedras buenas para hacha de guerra), uperámo
en upéramo o upero; upe-maró en upémaro, etc., etc.
41 bis. — Conflicto en el caso: nei y neí. Ambas son formas diferen
tes del mismo vocablo. Adverbio o interjección afirmativa. Acepción:
bien, bueno, ya, cómo no, allá voy, está bien, etc. La forma nei (grave
con acento nasal forzoso) es la corriente para contestar aceptando una
opinión, orden, disposición. La forma aguda: neí (con acento gráfico
que destruye el acento forzoso) indica superioridad en jerarquía
autoritaria para quien habla. Neí indica irritación, énfasis, cierto
desagrado, mando.
42. — Excepciones en la acentuación. — Las excepciones a las
reglas de acentuación en guaraní, pertenecen a dos grupos: a) las de

tipo corriente, que, como hemos visto someramente, son muy reducidas
en número: pronombres posesivos y palabras homónimas entre sí;
b) las del segundo grupo pertenecen, antes que a la ortografía, a la
sintaxis, o más bien dicho a la literatura. Este grupo de excepciones
en la acentuación constituye uno de los capítulos más interesantes del
estudio de la lengua guaraní, porque se adentra en su genio.
En la poesía en verso y en prosa, no sería posible expresar el
pensamiento, en guaraní, con suficiente elegancia, con fluidez, con
elevación y hasta con precisión, si no pudiéramos emplear el precioso
instrumento que tiene la lengua a disposición del artista.
Conocer las reglas gramaticales para el uso de los acentos, es
solamente disponer de la técnica. Conocer los recursos del acento es
penetrar en el terreno del arte, dominar la oratoria y la literatura.
En guaraní, ninguna regla de acentuación, tanto de las estableci
das brevemente en estas anotaciones como cualesquiera otras que
aparecieren en otro lugar o tiempo, podrá ser absolutamente estricta.
Una rigidez semejante mataría inmediatamente la exuberante elasti
cidad de la lengua, aniquilaría su genio. Pero, pasando al otro extremo,
un tren de violaciones al azar sería de efectos igualmente perniciosos.
El régimen de los acentos en guaraní permite y aun exige licen
cias, amplias licencias, pero nunca violaciones.
En guaraní se da vida al lenguaje hablado o escrito con el ritmo
y la cadencia de las frases. Y el ritmo y la cadencia dependen de la
acentuación.
Con frecuencia la cadencia impone la supresión de uno o varios
acentos o la aplicación de uno o varios donde no los hay gramaticalmente. El mismo fenómeno ocurre en castellano y probablemente en
todos los idiomas del mundo, pero en guaraní es mucho más frecuente
que en castellano.
Un acento suprimido o agregado en una sílaba, agrega o quita
énfasis, intención, ironía, angustia, resignación, dolor o alegría a toda
una frase. A veces a todo un párrafo.
No es posible establecer una reglamentación precisa para el empleo
de las excepciones sintáxicas del régimen de acentuación: es el artista
quien crea en cada caso una especial para su uso. Sin embargo, nos
permitimos consignar algunas indicaciones muy elásticas que quizá
pudieran guiar al estudioso del guaraní:
a)Cada persona debe tender a crear un "estilo" propio en su
lenguaje hablado y escrito. El "estilo" consiste en la manera peculiar
—mezcla de fondo y de forma— que se imprime al ritmo y a la
cadencia de su lenguaje.
b)El buen hablar es la mejor guía para crear el propio "estilo"
y para mejorarlo constantemente.
c)Aun dentro de la infinita elasticidad del régimen de excep
ciones de la acentuación, siempre es posible una sistematización de
mayor o de menor amplitud. Cada uno es juez y parte en la elección
de los medios y de los caminos a seguir.
d)Cada persona debe hacer lo que el pintor con la ciencia y
el arte de la pintura: la calidad y la diversidad de los colores son

— 191 —
— 190 —

�— 161 —
nos sajojoo soj ap pspisJdAip bj A pBptjBa bj :Bjnjmd bj sp ^ijb ja
^ Biouap bj dos Jojuid [9 anb oj jaasq aqap Boosjsd BpB[) (p
•JinSas b somniBO so¡ sp A eoipara eoj sp
uopoaja bj a^ ajJBd ^ zsnj" ss oun BpB^ -pmijdmB jouara 3p o jo^bhi
sp uoioBzijBins^sis eim djqísod ss ajdinais 'uopEn^uaoB bj sp sanop
-da^xa ap uaraiSaj jsp pBpppsBjs bijuijui bj ap ojjuap uny (a
•ajuaraainBjeuoo ojjBJofam BJBd A
wojii83Jt oidoíd js JB3JD BiBd BjnS jofaui bj 89 jBjq^q uanq j^ (q
•afBn3ua[ ns ap BpuapBD
bj b A oraiw jb amudnn 38 anb —buijoj ap A opuoj ap Bpzara—
jBijnasd bjsubui bj ua ajsisuoa ttojiisa?, j^ 'oiuasa ^ op^jqBq af
ns na oidojd Mojii8S5&gt; un jbbjo b jspusi aqop Buosjsd BpB^) (b
:iuBJBn^ J3p osoipnjsa jb JBinS uBjaipnd
Bzinb anb 8B3iisbj3 ^nni sauopBDipni 8BtmS(B aBuSisnoa sorapiinaad
eou 'oSjBquia uig -osn ns Bj^d [Bioadsa Bun osbo spe^ na Baja uainb
bjsijjb p sa :nopBninaoB ap naiuiáaj pp SBotxBjnis sauopdaoxa sbj ap
oa^dtna p BiBd Bspaad uopBjuauíBf^ai Bun Jaaa^qBjga apqrsod sa o^¿
•ojBjjBd un opoj b 8333A y "asBaj Bim
Bpo^ b BijgajB o Jo^op 'nopBuSisaj 'BpsnSire 'bihoji 'nopuajuí 'sis
Bjxnb o bS^j3b 'sq^^js Bun na opB2ajB o opinnadns ojubob u[\
•onB^pisBD ua anb
ajuanoajj srem oqonni 83 inBJBnS na ojad 'opuntn pp semoipi so\ sopo^
n3 ajaainap^eqojd A onBfja^SBO na ajjnao ononi9uaj omsito ^^ 'ainam
^eq soj on apuop soijba o onn ap uopBoijdB b^ o soiuaoB
o oun ap uoisajdns bj anodmi pnap^a bj Bpuanoaaj

p

bj ap uapnadap BpuapBO bj j ouijij ja j^ -sasBij sbj ap BpuapBa bj A
ounii ja uoo ojijosa o opsjq^q afBnSuaj jb BpiA Bp as juBJBnS ng[
'sanopBjoiA Bounu ojad 'SBpna^ij SBijdniB 'SBp
-naaij aSixa unB A a^tuijad jubjbiiS ua gojuaaB eoj ap nami^aj [^j
*eosopinjad ainani^BnSí soi^aja ap Búas jbzb jb sanopBjoiA ap naj) mi
'oraaj^xa oj^o jb opnBBsd 'ojaj 'oiuaS ns BjjEjinbiuB 'BnSuaj bj ap pBpp
-i^SBja aiUBjaqnxa bj ajnatirBjBipatnni BtJBjBtn ajuBfamas zapiSii Bn^
•BiaiJjsa ainaniBinjosqB Jas Bjpod 'odraan o jBSnj ojjo ua najapajfidB
anb sbi;o BJainbsajBno onioa sauopBjouB SBjsa ns ajuaraaAajq SBp
-pajqB^sa sbj ap ojubj 'uopBn;uaoB ap Bjáai BunSmu 'juBJBnS u^
•BJtniBJajij bj A BijoiBJo bj mniop 'aiJB jap onaxiai ja na JBJiauad
sa ojuaoB jap 8osjnoaj soj jaaouo[) -BOinDai bj ap jcauodsip ajuatusjos
ga 'sojuaaB soj ap osn ja BJBd sapoijBtnBoS sbj^^j sbj jaoouo^
•bjsijjb jap uoptsodsip b Bn^naj bj auai^ anb ojuaranjjsui
osopajd ja JBdjdma soniBJaipnd on ts 'uotspajd uo^ bjsbi^ A nopBAaja
uod 'zapinjj no3 'BpuB3a[a ajuapijns nos 'inBJBnS ns 'ojuainiBguad
ja jBSsadxs ajqísod Bijas on 'bsoj¿ n^ A osjsa ns Bjsaod bj n^
•oiuaS ns na BjjuapB as anbjod 'juBJBnS Bn^naj bj ap oipnjsa
jsp saiuBsajaitn SBtu sojmjdB^ soj ap onn a^nipsuoo uopBnjuaaB bj na
sauopdaaxa ap odnjS aie^ 'BjnjBJajij bj b oqoíp uatq sbui o 'sixbjuis
bj b 'bijbjo;jo bj b anb sa^nB 'uaoauajjad odnxS opunSas jap sbj (q
íis aj^ua SBnnnomoq ssjqBjsd A soAisasod sajqraouojd : o jarana na
SBppnpsj Anxa nos 'ajuauíBJauíos o^sia soraaq oraoo 'anb 'ajuatJJOD odij

— 061 —
ap sbj (b :sodm9 eop b uaoauajjad 'juBJBnS as uopBnjnaaB ap sbjSsj
bbj b sauoiDdaoxa sb'j — •upjotmj-u aoo t&gt;j ua sauoiodaox^ — '^f
'opBjSBsap
ata 'sisttjna 'uppBjijji Boipui laj^^ 'Bjqnq nainb•opuBtn
BJBd BiJBjiJOjnB
bJBjaf na pBpuouadns Boipui (osozjoj ojuaa^ ja a^ínjjsap anb
ojua^B uoa) tau :^pn^B biujoj wj -uopisodstp 'uapjo 'noiuido
opuBida^B JBjsajuoa Batid a^aaijjoa bj sa (osozjoj [bsbu ojuaae no^
^abjS) tau Bnuoj vj -oja 'uaiq Bjsa '^oa bjjb 'ou ouioa '^A 'oasnq 'aaiq
:uopdaoy •baubuijijb uopoafjajni o oiqjaApy 'ojqeaoA omsira jap sa^
-uajajip sbuuoj aos SBquiy mtau A tau :obbd js ns oiojjjno^ — -siq f_f
•oí^ '"oja 'ojmuadn na pjviu-adn íojadn o oumuadn ns
outpuadn '(Bjjan^ ap Bipsq BJBd BBuanq SBjpaid na a^UBpnnqB jBSnj)
uttvjoiuvjt na utj-nuoui-vtf '(pB3!Ji)-ioj o^anpaj 'bz3[bjjoj) osyivvo
na BiqniBa vsyi-vtoo '(pajog oaeq^ jap ajsao aoiSaj bj ap sonsiAijoq
SBdBor soj na aaajBd^ anb BpBziusdsiq buijoj 'vzummouv^ na opid
•raojjoa Bq as o^qBDOA ajsa) BaBnSiJiqa na vsvt(ojD3VUj 9 oA^nS^ivd
ns vsiftfijo^mfj :ojuaoB ojos an nos Bpanb (ouanbad ou o oíojjb sp
o^uaituiaBa 'bu^b ap bijj BjaaaqBa) nsuf^^j-o^ovj lojdniaf^ 'jBdpoxad
boiuoj Bqejjs bj sjqos oaijBjS [bsbu ojuaaB irn jBjuasB BJB}SBq 'sau
-opB3i[dmoo JBijAa bjb^ -soaijBj^ 8ouBA o oun A sajes^a soijba o oun
:S0)U33B SOIJBA JBA3JJ UBJJ3q3p 310301631^331 'jBdpaild 01O33B JSp BJ 8
sojsando s^jbsbo sBiuauoj o SBq^jja ap sBjsanduioa SBjq^jB^ — -gf
•(O3A ou soob aa^q uamb b A 'sjp^d ira bjs anb janbs) tu auo adn
'(—eooiBpjoaaJ ajdraais anb jb A ouijbo ojjsana 3p oasnps as snb
'osouq Anva 'osubot jínin jeunoB un bjs anb asopuaipuajuaqns— oji[j
-eqB3 ira janbs 'asa) vpuau auo adn '(BiJjBd BaB.faj Bjjsana BjjsnbB o
B8a) vjad auvu adn :o[dtaaf[íj [Bjuaraijuas siSBjna ojjap BOipai ojsd
'janbs :B3ijiaSi8 A sos^a soqanra na ajsisqns BiABpo} adn buuoj B'j
•(•313 'BiJBpua^aj Biouajsixa ap Bnosjad Bun íoidpuiJd jb opBjq^q
eoniaq o opuujqBq soraBjsa 'sooiBjqBq uainb ap —sodraan sojoraaj
ap jíaj an asopuaipuajuaqns— jsnbs A^i J3 íBja 38 snb asBja) a^otu
ajíopu tvjoo adn vaadn :o[dniaf^ -pBpanSBA Bjjap 'apadsa o oiOBdss
'jsnbB :Boij;u^is A sobeo soqanuí ua ajsisqns BiABpoj adn buijoj B^
•nopdnjjoa ap oaiq s^m
oui8 nopnjoAS sp osea un sa ou eand 'ajqBidass sa on BpBnopnjOAS
buijoj Bmiijn Bis^ -ooijbjS ojuaaB opnaiJinbpB A Jiq^p a bj opuaipjad
'vadn us ajuara^ujapora jbijba a^ane nciad/j '(Bjauera Bsa sp A janb^
(isb) vaadn cojdraaf^ 'adn bsisbjs Bmjoj ns osbs aisa ns opaBAJssnoa
'ojsanduioo 'oduisii ap jBiqjaApB ojqsaoA mi srajoj va ofrjns js uo^
•(ojbS asa) vAvoouoqtu ad '(odmají jsnbB ns 'saanoma) ouadn :sojd
-mafg •janbB A sss b^ijiuSis (adn sp sdoaods) ad 'oiqjsApB 00103
* (3j^ii jb o ojjad jb Bp) ad vnSvX a(aui 9
'(jogss jb) ad tvuvo '(ji uoa 'opas^ 'ji jb) aduid puí o '(adn-apu
:Jod opBrajoj íij b) aaapu '(Bdn-atp :jod opBrajoj íim b) aoauo
i (oqauB 4oiBq3 83) ad t ' (B^Bjd o BqouB
bÍisba tad-apu :aopBinjoj •oÍB[d O}B[d 'BjBqo bíisba) aquia^u
: sojdraaf^ *aa b BAijap SBpuBjsnnajp
u^ 'adn ap BpBdoaodB eujapora buijoj ss A

�dados por el comercio, del mismo modo que las reglas precisas de
acentuación están contenidas en un brevísimo estudio gramatical. Pero
la fluidez, la vida, el contenido de la obra... no se encontrará jamás
ni en un comercio ni en una gramática.
43. — Ejemplos prácticos de excepción de acentos: •
a) Co re ñe'é va che ve yepi: lo que tú sueles decirme; los con
sejos que sueles darme;

Co yepí (yepivé) re ñe^é va che ve: lo que me has dicho (indica
do, aconsejado).
En el primer ejemplo, yepi (vocablo agudo cuyo acento se ha
suprimido para dar a la frase una cadencia especial que determina
una variación en el sentido de la oración) se traduce por: suele. En
el segundo caso, yepí (con su acento), indica un pasado lejano (más
lejano en yepivé) y un número preciso de veces: lo que me has dicho
pocas veces (2 o 3 veces). El tiempo está dado por el carácter del
tema que motiva la frase: puede ser un día, un mes, un año o una
década, pero en todos los casos será un tiempo preciso. Tanto el que
habla como el que lee o escucha la frase conocen a qué tiempo se
refiere el adverbio.
b) Nei, che reta mi, Paraguaíh poraité. Es sólo un verso. No
sabemos qué otros escribió el poeta antes y después de este renglón.
Pero el nei (sin acento gráfico agudo) está indicando: 1.) que en los
versos anteriores se habló de la belleza de la tierra nativa, de la
nostalgia del desterrado, quizá de lejanos recuerdos. Y que los ver
sos que siguen serán una*consecuencia de todo lo anterior: el poeta
ofrece regresar, prestar su lira y su canto para enaltecer aun más
las grandezas de la patria. Porque nei (con acento nasal forzoso)
en la ubicación en que le encontramos en este verso, es aceptación,
ofrecimiento, invocación, añoranza, ofrenda. Veamos a otro nei

Jha'é ojho catú rire catu, nico... Ahora bien: si él hubiera
sabido ir, entonces...
Las tres frases contienen los mismos elementos en cuánto a voca
blos, pero ritmo diferente, impuesto por variada aplicación de acen
tuación. La primera frase corresponde, sin duda alguna, a un relato
de la abuela a sus nietos o es parte de una súplica a un poderoso;
La segunda frase ha de pertenecer, seguramente, a una persona
herida en su amor propio, que explica los hechos amenazando;
La tercera frase tiene que ser comentario acusatorio. Sin duda
es una recriminación, una censura.
Si tuviéramos que atenernos a las reglas gramaticales de acentua
ción, las tres frases resultarían idénticas, con cada vocablo provisto
de su correspondiente acento tónico, implícito o gráfico: jha'e o jhó
riré catú nicó. El ritmo sería gramaticalmente perfecto, pero, por
desgracia, la frase carecería de sentido, es decir, de vida.
La abuela no hablaría con ese ritmo a sus nietos. Ni el líder
político apasionado y ejecutivo a sus camaradas. Ni el capataz de una
fábrica a sus peones o el sargento a sus hombres.
Corolario: el aprendizaje de la lengua guaraní impone el uso
estricto de las reglas de acentuación. El dominio de la lengua, más
y más a medida que se entra en los dominios de la oratoria y de la
literatura, exige la aplicación de un sistema personal para el empleo
de los acentos. En esta etapa superior del estudio de la lengua gua
raní, el régimen de los acentos no varía, pero se adapta a una nece
sidad de elasticidad que es propia de la lengua.

W. LAS NEGACIONES

actuando en frase diferente:
^Veí che reta mi, Paraguaíh poraité. El verso es el mismo. Sólo
ha cambiado de lugar un acento, saltando de una letra a la próxima.
El cambio gramatical es pequeñísimo, casi imperceptible. Pero el
sentido ha dado un vuelco.

44.— Las negaciones pueden agruparse en varias clases, según su
forma, según su uso: a) sufijos y partículas que acompañan al verbo
y a los sustantivos; b) vocablos de negación o adverbios; c) partículas
que se posponen al sustantivo o al verbo.

Para leer la primera frase, el poeta sin duda extendería las
manos en actitud de adoración, dulcificaría la mirada y la voz, casi
diríamos que lo estamos viendo en actitud de humillado suplicante.
Para leer la segunda, el poeta se yergue, cierra los puños, amenaza
con los brazos, la voz es tonante, el gesto iracundo. Porque el sen
tido de la frase es tremendo: patria bella pero ingrata... bien está

45.— El primer grupo de negaciones está formado por la par
tícula nda que se antepone al verbo, y por la partícula iri que se
pospone al mismo verbo. En la conjugación no puede emplearse una
sola de estas partículas negativas, sino ambas, invariablemente. Este
grupo de partículas negativas sufre variaciones: a) según la persona.

que me rechaces o que me arrojes, no importa que yo te haya brin
dado mi sangre y mi juventud. Patria cruel, etc., etc. Todo esto y
mucho más está diciendo el nei de la segunda frase.
c) Jha'e ojho riré catu nico... Bien, y una vez que él hubo
partido...
Jha'é ojhó rire catu nico... Y bien: él no fue, pero si hubiera
ido...

Verbo yejhó (ir):
Che nda jhairi
Ndé nde re jhoiri

Pee nda pe jhoiri

-Yo no voy
-Tú no vas
-Él no va
-Nosotros no vamos
-Nosotros (excl.) no vamos
-Vosotros no vais

Jha'ecuera ndo jhoiri

• Ellos no van

Jha'e ndo jhoiri

Ñandé nda ya jhairi
Oré ndo ro jhoiri

— 192 —
— 193 —

�— 61
— ^61 —
USA OH
8IBA OU
soraBA on (*jaxa)
souiba on sojjoso^j;
va ou jg[
8BA OU nj^
jCoa ou oj^

opu vuanoapuf
tutouf ad trpu etaj
pttoyf o^ opu 9-iQ
tJtm¡{ vÁ opu apuo^
t-itouf opu apyf
f-ttotff au spu
t-iwuf vpu

is ojad 'anj ou ja :naiq

• ••opr
* - 'ooiu ntoo 9Jt¿ pufo apqf

•' • optjJBd
oqnq ja anb z^a Bnn A 'naig &gt; * -ootu tiros 9jjj oufo ^pyf (a
•9SBJJ BpunSas bj ap íau ja opuapip Bisa sbui oqonra
A ojsa opoj^ -aja ''aja 'janja bijibj -pninaAnf ira A ao^uBs ira opBp
-uijq vAvi{ ai oA anb Bjjodrai on 'safojJB ara anb o saaeipaj ara anb

: (Ji) outaA•ouosuad nj unSas (b :sauopBiJBA ajjns SBAii^Sau SBjnoijJBd ap odniS
ajsg •aiuamajqBiJBAUi 'sBquiB ouis 'gBAijBSau SBjnaiiJBd sBisa ap bjos
Bun asjBajdma apand ou uopBSnfuoa bj ug 'oqjaA omsira jb auodsod
^e anb iji Bjnajvred bj jod X 'oqjaA jb auodaiUB ^s anb opu Bjnaji
bj jod opBuuoj Bisa sauopB^au ap odruü jaiuijd j^ — *g^
*oqj3A jb o OAuuBjsns jb nauodsod as anb
(3 ísoiqaaApB o uopB^au ap sojqBOOA (q íeoAiiuBisns eoj b á
|B UBUBdnio^B anb SB^naj^JBd Á sofijns (b :osn ns unSas 'buuoj
ns nnSas 'sae^p sbijba aa asaediuSB napand sauotDBSan

Bjsa uaiq •••bjbjSui ojad Bjjaq euisd :opuaraaai sa assjj bj ap opn
-ñas ja anbjo^ 'opuna^ji o^saS ja 'ajuBao^ sa zoa bj 'sozsjq soj noa
BZBuaniB 'sound soj Bjjap 'anájaX as Bjaod ja 'Bpnn^as bj jaaj bjb^
•a^nBaijdns op^jjiranij ap pn^poB ua opuaiA soraBtsa oj anb souiBuip
isea 'zoa bj A BpBJira bj BUBotjp[np 'uopejops ap pnjijoB ua sou^ra
sbj Bjjapuaixa Bpnp uis Bjaod ja '^sbjj Ba^mud bj jaaj b-ibj
•oopnA un opsp Bq opijuas
ja oaa^ •ajqtjdaDJadrai isb^ 'oraisiuanbad sa jBDiíBraej^ oiqraBa j^
•Bunxojd bj b Bjjaj Bun ap opueijBS 'ojuaaB un jB^nj ap opsiqraea Bq
I9S "orasini ja sa osjaA j^ yjrDuod ifitmSnwj '?ui t&gt;tj. ayo ta^^
raiuajajip asBJj na opuBnjoB
jau ojjo b som^ay^ "Bpuajjo 'bzubjoub 'uopBDOAui 'ojuairapajjo
'uopejdaoB sa 'osjaA ajsa ua soraBJiuo^ua aj anb u^ uope^iqn ej ua
(osozjoj JB8BU ojua^e uoa) jau anbao^ -BiJit?d bj ap sszapuBjS sbj

•BnSuaj ^\ ap Bidojd sa anb pBptopsBja ap
-aoau Bun b B^d^pB as ojad 'buba on sojuaoB bo^ ^p uauítSaj ^ 'iubj
-BnS cnSua^ bjt ^p oipnie^ ^ap joijadns Bd^ja B;sa ug -sojuaaB so^ ap
oa[draa [a BiBd ^nosjad sraajsis un ap noiDBDi^dB B[ aSpca 'BJmBjajij
v\ ap A bijojbjo b^ ap soiuiinop so\ na Bajua as anb Bpipam b sbui A
SBin 'BnSua^ b^ ap oiuimop |g -u^ioBnanaoB ap se^^ai sbj ap ojoij;sa
osn \9 auodmi jubjeii^ Bn^ua[ B[ ap a^BzjpuaadB ^a :oijvjojo^y

sbui une j330j[Bua Bjsd ojubo ns A bjij ns jBjsaad 'jBsaaájj aoajjo
B^aod ja :joij3jub oj opoj ap Bpuanaasuoa.Bun nBjas uan^is anb sos
-jaa soj anb j^ -sopjan^aj souBÍaj ap szmb 'opBjjajsop jap bi^
bj ap 'eai}bu BJjaij bj ap Bzajjaq bj ap ojqeq as sajouaiuB s
soj ua anb (o*j :opue^ipui Bisa (opnB ooijbj^ ojuaoB ais) tau ja oja^
*uoj^uaj ajsa ap sandsap A eajuB Bjaod ja oiqíaosa soa^o anb soraaqBS
o^¿ 'osjaA un oj^s s^ •arittuod umnivuoj 'íui vju ^ip 'ta^^

(q

Bnn o oub un 'sara un 'Bip nn jas apand :assjj bj baijooi anb Btnaj
[ap jajaBjBD ja jod opsp Bjsa odraap [^[ '(saaaA g o ^) eaooA SBood
oqoip ssq ara anb oj :saaaA ap ospa^d ojaranu nn A (aaidaÁ ua onBÍaj
sera) ouBÍaj opBs^d un Boipui '(ojnaae ns uod) idaA 'osea opun^as ja
U3 -8I9119 :-&lt;od aanpBj} as (uoiobjo bj ap op^uas ja ua uopBUBA Bun
Butmaajap anb jspadsa BpuapBO Bun assjj bj b j^p bjbc( opiraudns
Bq as oinaaB oAno opn^B ojqe^oA) idaX 'ojdraafa jaraijd ja n^

J9PJI P í\[ '^oiaiu sns b ooijij asa uoa BUB^qBq ou Bpnqs wj
•BpiA ap 'jpap sa 'opxjnas ap BuaaajBD asejj bj 'BpBjSsap
jod 'o^ad 'ojoajjad ajnarapouBniBjS Búas orajij j^ ~ooyu mvo aju
out o &amp; pul :o3ijbj8 o o^pjjdnn 'odiuoj ojuaoB a^naipuodsajjoa ns ap
ojsiAOjd ojqBaoA BpBO uod 'SBopuapi UBiJBijnsaj sasBJj sajj sbj 'uop
-BnjnaDB ap sajB3i;BraBjS sB[3aj sbj b eonjanajB anb souiBJaiAnj ig

•oiqaaApe
ja ajaijaj
as odraai) anb b naaouoa ^sbjj bj qonosa o aaj anb
ja oraoa
Bjqsq
anb ja ojubj^ -ospaid odniap un BJas sosbo soj sopoi ua ojad 'Bp^aap

•sajquioq sns b ojnaSjBS p o sanoad sns b BoijqBj
Bnn ap zB^BdBO p i^[ -SBpBJBmBa sns b OAijnoafa A op^uoisede ooijijod

•BJnsnao Bun 'uopBurniijaajc Bun sa
Bpnp mg *ouoiBsnaB oiJBjuaraoo jas anb anai; asBJj Bjaaaaj B'j
íopuBZBuaraB soq^aq soj Baijdxa anb 'oidoid joiub ns na spuaij
Buosiad Bun b 'a^uaraBJnSas 'jaaauaijad ap Bq asejj Bpun3as ^j
íosojapod un b B^ijdns un ap ajj^d sa o sojain sns b Bpnqs bj ap
ojBpj un b 'butiSjb Bpnp urs 'apuodaajjoo asBaj BjamiJtd vj -uoioBnj
-uaDB ap uopB3i[dB BpBUBA jod ojsandrai 'ajua^ajip orajij ojad 'sojq
-bdoa b ojuBnD ua sojuaioap soinsiui soj uauapuoa sasBJj sajj sb'j
• • -saanojna 'ji opiqBS
BJaiqnq ja is : naiq Bjoxjy • • • ootu' njvo 9j.u njvo ouío ?p

• (opBfaeuooB 'op
-BOipui) oqaip s^q ara anb oj :aa ^uo va ?(&amp;u bj. (aajdaX) idaÁ, oj
íauuep sajans anb sofas
-uoa soj íanupap sajans nj anb oj :ida^ aa ^vo m atau a^ oj (b
• : soiuaoB ap nopdaaxa ap soapoBjd sojdraaf^ — *g&lt;^
BapsraBjS Bun ua in opjaraoa un ua ni
8Brasf BJBJiuoaua as ou • • -Bjqo bj ap opmajnoo ja 'BpiA bj 'zapmjj bj
ojaj •[BaijBniBj^ oipnjsa oraisjAajq un ua espiuainoa uBisa uopBn^ua^B
ap SBspajd SBj^aj sbj anb opora orasira jap 'opjaraoa ja jod sopBp

�b)

conforme al verbo (regidor o irregular). Verbo ye pota (querer):

Che ndai potairi
Ndé nde rei potairi
Jha'e ndoi potairi
Ñandé nda yai potairi
Oré ndo roi potairi
Pee nda pei potairi
Jha'ecuera ndoi potairi

Yo no quiero
Tú no quieres
Él no quiere
Nosotros no queremos
Nosotros no queremos
Vosotros no queréis
Ellos no quieren

Nótese que en este grupo de variaciones el sufijo i que aparece
en todas las personas acompaña ya a la partícula negativa, ya a la
partícula auxiliar de conjugación, conforme a la siguiente regla: en
la 1.a y 3.a de singular y 3.a de plural, a la partícula negativa; en
la 2.a singular y l.as y 2.a de plural, a la partícula auxiliar de con
jugación.
c)

conforme a la nasalidad del verbo. Verbo ti' (avergonzarse):

Che na tíri
Ndé ne re tíri
Jha'e no tiri
Ñandé na ña tíri
Oré no ro tíri
Pee na pe tíri
Jha'ecuera no tíri

-Yo no me avergüenzo
-Tú no te avergüenzas
-Él no se avergüenza
-Nosotros no nos avergonzamos
-Nosotros no nos avergonzamos
-Vosotros no os avergonzáis
-Ellos no se avergüenzan

Como se habrá notado, cuando la partícula negativa se emplea
con verbo nasal, sufre una importante variación. Nda cambia en reo;
nde en ne; ndo en no; en singular y en plural.
La partícula iri también ha sufrido una variación, aunque muy
pequeña: la i nasal de ti' se ha confundido con la primera i de la
partícula. Esta fusión ocurre únicamente cuando la última vocal del
verbo, sea éste nasal o corriente, es i: gueví (retroceder); jhekihi
(estirar, sacar, extraer); ñotí (tender); kiht'i (cortar); nandí (vacío
y vaciar); etc., etc.
46— Los vocablos negativos son adverbiales y actúan solos, tal
como en castellano. Son sólo cuatro: ani, ajhániri (aniri en Corrien
tes), tové y jherugha. •
a)Ani. Actúa al comienzo de frase o sentencia, y da al verbo
al que modifica, la forma opuesta al imperativo. Ejemplo: ani ke re
jho tei (no vayas, que no vayas).
Adquiere numerosas formas de ruego, de énfasis, de orden, me
diante el agregado de sufijos y de partículas. Ejemplos:
Ani (no); ani ke (no lo hagas, cuidado con nacerlo); ani ke tei
(no lo hagas en manera alguna); ani eté ke (en forma alguna, en
ningún caso); ani na (no por favor); ani ke na (no por favor: me
nos suplicante que el anterior).
b)Ajhániri. No actúa en frase o sentencia sino para dar mayor
— 194 —

énfasis. Es el vocablo negativo guaraní que equivale exactamente al
no castellano. Su empleo más corriente es como contestación a pre
gunta. Ejemplo:
—Re mba'apó ma pa - ¿Trabajas ya?
—Ajhániri,- No
Para disminuir su rudeza, el uso popular admite completar el
adverbio de negación, siempre seco y breve, con una sentencia expli
cativa. Esta es una forma muy usual en el lenguaje hablado. Ejemplo:
—Re carú ma pa reina (¿ya estás comiendo?).
—Ajhániri. Ne'íra a carú (No. Aun no).
Ajhániri tiene una forma evolucionada que actualmente está muy
difundida: najhániri. Esta forma es fusión de no-ajhániri y es inad
misible, pues la partícula reo es un hispanismo enteramente innecesario.
El adverbio ajhániri se complementa con las mismas partículas
que ani, y adquiere toda una escala de durezas sucesivamente mayores:
Ajhániri eté (No. En modo alguno).
Ajhániri eté voí (No. De ninguna manera).
Ajhániri eté voí ke (No. Que no ocurra jamás).
Según la entonación, ajhéiniri se presta para la ironía. Ejemplos:
Ajhániri: a jhá va era mo'á nico. Dicho con tono enérgico, se
traduce: No (contrariamente a lo que el interlocutor ha dicho): lo
mejor que puedo hacer es ir. En cambio, si la sentencia es dicha con
voz afinada y con cierto tono zumbón, se traduce: ¿Estás muy seguro
que iré? Pues ya puedes esperarlo: no iré.
Ajhániri es usado en el lenguaje popular, a más de su acepción
de negativo por excelencia, para iniciar una afirmación. Este uso es
muy curioso, no conocemos bajo qué nombre se designa en gramática,
como no sea un caso de idiotismo lingüístico, que también los hay en
castellano y en todos los idiomas del mundo. Si se contesta una pre
gunta, es uso corriente iniciar la frase con ajhániri, que aun cuando
desempeña, aun en este caso, su función de negativo, sirve para afir
mar lo que sigue. Ejemplo:
—Mba'e pico re yapó reina (¿Qué estás haciendo?).
—Ajhániri. A í rei mínte co aína. (No. Estoy sin hacer nada).
' En vez de ajhániri se suele emplear también mba'evé (nada).
¿Cuál es el origen y el significado de este curioso empleo de

ajhániri?
Sobre su origen, nada podemos afirmar. Alguna vez llegamos a
pensar que ajhániri, en este uso especial, definía algo como un estado
psicológico colectivo del indio misionero, que se proyectaba en el
lenguaje hasta nuestros días. Porque ajhániri en este uso especial
significa: "bueno, contrariamente a lo que Vd. estaba pensando", "al
revés de lo que Vd. suponía", o "nada de lo que Vd. piensa", etc.
Pero algunos estudios sobre el lenguaje de tribus guaraníes aboríge
nes que jamás tuvieron contacto con los misioneros franciscanos y
jesuítas, nos revelan que este empleo del adverbio de negación no
se limita al guaraní paraguayo: es universal en el mundo guaraní.
— 195 —

�¿bj

— S61 —
opnnra [3 na jBSjaAiun sa :o^enSejed jubjbtiS [B Bjiunj as
on nopeSaa ap oiqjaApe jap oajdma ajsa anb UBJ3A3J son 'sBjmsaf
A souBospuBjj soaauoisiin boj no^ ojobjuoo nojatAnj sbutbí anb san
-aSuoqu sajnB^BnS snquj ap afBnSusj ja sjqos soipnjsa soun^jB oaa^
•aja 'tíBsnaid *p^ anb oj ap Bp^n,, o '^uxnodns -p^ anb oj ap ssasi
IB 'opnBsnad BqBjss -p^ anb oj b ajnamBijrejjuoo 'ouanq,, :boijiuSis
[Bioadsa osn 3jsa na íjiwoi/í anb-ro^ *SBip sojjssnu Bjseq af^n^uaj
[a na BqBjaa^oad as anb 'ojauomm oipui jsp oaijo^joo ooixtojooisd
opBjsa un omoo o3[b Biuijap 'jBpsdss osn ^jss na 'tutuo'uív anb JBsnad
b 8ome2a[[ zaA BunSjy 'jBnuip somapod Bpen 'uaifrjo ns ajqog
¿unmuCv
ap oajdnia osouno ajsa ap op^aijiuSis ja a" uaSiJo ^a sa X?nD?
•(BpBn) aaapqtu usiqniBj jBsjdma ajans as utuv-uív ap zaA ug ,
* (BpBU jao^q nis ^ojs^ 'o^[) 'miio oo a%uiui raj. % y •íuiupiffy—
•(¿opnapBi^ SBjsa an^)?) ouja-i odvÁ, aj ooid b(v(JJ\[—
^o^din^f^ -anSis anb o{ jem
-jijB BJBd aAJis 'oAijBSan ap nopnnj ns 'osbo ajsa na utib 'Bnadraasap
opuBno nnB anb 'fjtvvyfv uoo ^sbjj b^ jbioiui 9;uaixioo osn sa 'BjunS
-ajd Bun B^sa^noa as tg -opunra pp SBraoipi so^ sopoj na S. onBjpjsBa
ua Ávi{ so[ uaiqraBj anb 'ooij3jn3ui[ oraspoipi ap ose nn Bas on oraoo
'BoijBiaBjg na Bnáisap as ajqmoa anb oÍBq soraaoouoo ou 'osoono inni
sa osn ajs^ 'nopBnutjB Bun jBpmi BJBd 'Bpnap^xa lod OAijBSan ap
nopdaoB ns ap eem b 'jBp^dod aÍBnSua^ p ua opeen sa iJtuvt¡fy
•3jt on :o^jbjadea sapand v¡Á. sanj ¿ají anb
ojnSas ^nra SB^s^? :aonpBJi as 'noqmnz onoj ojjap uo^ A BpBmjB zoa
noo BqDip sa Bpua^uas b^ is 'oiqniBa ug; 'xi sa aaaBq opand anb jofam
o[ : (ovpip B^ join^opaini p anb oj b ainamBiJBiinoa) oj^ :33npejj
as 'ooiSjaua ouoj uod oudiq 'ooru vpui vdapa. vyf v :tjrumffy
-Bjnoai b^ BJBd Bjsajd as íuittpyfn 'nopBnoina bj unSag
•(sbuib^ Bjjnao on ^n^y *o^[) 33/ toa aja tatuptify
•(BjauBin BmiSnin aQ *o\[) toa ata uiupiffy
•(onnSp opom ng *o^[) aja tMuviffy
:saJo^Btn a^uaraBAieaons s^zaxnp ap B^Bosa eun Bpoj ajambps Á 'tito anb
SBp^aijjBd SBtneira sb|; noo Bjuaraa^duioo as íuiuv^fn oiq^aApB ^g
'ouBsa^snxiT aiuaraBJaiua omsiuBdsiq nn sa ou B[nojjjBd b^ sand 'ajqteini
-pBui 83 Á tJiuvt¡[v-ou ap uoienj sa botjoj Bjsg ••tMut&gt;i{[vu :Bpipunjip
jtnm B}S3 a}naui[BnjoB anb BpBnopn^oAd bhiioj Bnn auai; jitiiyi{fy
•(on uny *o^[) nj. n o o njj^^^ •íuiuptffy—
•(¿opnaimoo SBjea b2?) •om.aj. vd viu runo ay—
:o[draaf^ 'opB^qBi^ afBnSnaj p na pnsn ^nra Btajoj Bun sa Bisg *bat)B3
-i[dxa Bpnainss Bun noo '3A3jq Á osas ajdmais 'nopBSan ap q
p jB)3[dmo3 ajimps JB¡ndod osn p 'szapnj ns jjnniraeip bjbj
M"

tfPHV

vd mu odnpqui aj^—
:o^dniafg 'B
-3id b nopBjsa^uoo oraoo sa ^jnaxjjoo sem oajdraa ng -onB^p^sBa ou
p3 ainaniBiOExa a^Ainba anb juBjBnS oaiibSsu o^qBOOA p sg

jBp Bjsd ouis epua^uas o asBjj na BnjaB o^¿ •tuiuvyfy (q
* (joijajuB p anb ainBoijdns son
-ara :joabj jod on) mi as^ tito í (joabj jod ou) mi tuv í (osbo nti3mn
na 'Bun^^ enuoj na) as/ ata tuv i (BunSjB BjauBtu ua sB^Bq oj on)
tat 33¡ iuv i (ojaaoBq uoo opBpm 's^SBq o^ ou) a^ nm í (ou) tuy
:so[dmafg 'SBpnoj^íBd ap Á sofijns ap op^Sa^SB p ajnBip
-aro 'napjo ap 'sisBjua ap 'oSaní ap sbuijoj SBSojanmn ajambpy
•(sbjÍba ou snb 'sb^ba on) íaj oí//"
^i &amp;n tur :o[dinaf^ -OAijBjadrai ^ Bisando buijoj v\ 'Boijiponi snb ^B
oqjaA p^ Bp Á 'Bpuajuas o ^sbjj ap oznaiiuoo ¡b Bnjay -tuy (b
• "pifSnuaiff A saoj ' (saj
-u3ijjo[^ us tuiuv^ tuiuviffv 'nm :ojjBno o^os uog "ouBjpjsBo ua omoo
[Bi 'sojos UBnioe A sajBiqj3ApB nos OAijBSau sojqs^oA sej — 9^
•o^a '"aja i (jbpba A
OJOBA) tpuOU i (JBJJOO) pt¡13¡ i (^3pU3l) %%OU f (J3BJ^X3 'JB3BS 'JBJIJ83)
ii/j^/ai//" í (japaoojjaj) mar^ :i sa 'ajnaijjoo o jbsbu ajsa Bas 'oqjaA
[ap jbooa Bmiíp^ bj opuBno aiuameoinn 3jjnoo uoisnj Bjsg 'BjnojjjBd
bj ap t BJdmud bj noo opxpunjuoa ^q ss p ap jbsbu j bj ¡Buanbad
^nm anburiB (nopBUBA Bun opiijns Bq naiqraBj jui BjnopjBd b^
'jBjnjd ua Á. ^Bjn^uis ua iou ua opu i ^u na apu
i mi ua BiqniBo vp\[ "uppBiJBA ajuBiJodnn buh ajjne 'jbsbu oqjaA uod
Bdjdma as BAiisSau BjnopjBd bj opuBno 'opBjou BjqBq as omo[)
UBznan^jaAB as ou sojjg stbzuo^jsab so on
souiBzuoSaaAB son on
son ou
BzuanSaaAB as ou
SBznati^jaAB aj ou
ozuanSjaAB ara ou

ou
tuit ad mi aaj
íjil oj. ou aj.Q
^ vu mi apuBj^
til] ou atwu[
luí) ai. au
tup mi

: (3SjbzuoJ3ab) ij oqja^ -oquaa \ap poptjnsmi m auuofuoo

(o

•uopBSnf
-noo ap JBijixnB BjnoijjBd bj b *jBjnjd ap b-jj A sb*j A JBjnSuis B'^ bj
ua íBAij^Sau Bjnotjjsd bj b 'jjnjd ap B-g A ¿BjnSuis 3p B-g A ^i bj
ns :bj^sj[ ajuainSis bj b anuojnoo 'uopBSnfuoD ap jBijixnB BjnoijjBd
bj b vA 'BAijBÍá^u BjnoijJBd bj b vá BUBdraoaB ssuosjad sbj SBpoj ua
303JBdB anb i ofijns ja sanopBiJBA ap odniS a^ea na anb
uaiamb ou sojjg
siajcanb on •
somajanb ou
somajanb ou
ajainb ou
sajainb ou
OJainb on
(jajanb) mod aX

topuf
tumiod jad vpu aaj
fJWJod tOJ OpU 9J.Q
tumjod iva. vpu apuv/^
luwjod topu atot¡f
tumjod ta^ apu
tjtojod tvpu a

• (^vj?i8auui o unjnSaj) oqjda p&gt; auiuofuoo

(q

�No es pues una derivación de la organización social de las misiones
jesuíticas.
47.— Tové. Este adverbio de negación es también afirmativo. En
la forma afirmativa es más suave, y por este motivo, en párrafos
anteriores, hemos consignado su escritura sin acento.
Empleado solo, es negativo. Al principio de frase o sentencia,
afirmativo. Pero ya hemos explicado, con motivo de las considera
ciones sobre el acento, que la afirmación contenida o expresada por
tove es en cierto modo una negativa.
Su empleo difiere del de ani y ajhániri. Ani se traduce por: que
no; ajhániri: no (seco, terminante, rotundo) ; tové: no, a pesar de
razones poderosas, preferencia por no; no, previa reflexión. Ejemplos:
—Ya yerokíh pa (¿Bailamos?).
—Tové, che caraí (No. amigo mío. Comprendo que debía bailar
con Vd., pero prefiero no hacerlo. Podríamos bailar, pero no puedo
o no quiero. Es mejor que no bailemos Vd. y yo, etc., etc.).
—Ya jha pa ya so'o recá. (Vayamos de caza).
—Tové, che cañe'ó ité. (No, porque estoy muy cansado. Podría
ir, pero me siento cansado. Etc.).
. Comparación:
Ani ke oú tei (que no venga). Pero a pesar de la orden, se
subentiende que hay una posibilidad de que venga;
Ajhániri (contestación a una pregunta de si puede venir). Es un
no terminante, definitivo, inapelable;
Tové (bueno, que no venga, a pesar de los deseos o de las razones
que tiene o que hay para venir. Mejor que no venga. Me resigno a
que no venga. Prefiero que no venga. Etc., etc.).
48.— Tove afirmativo, siempre envuelve una negación, conforme
se explica detalladamente en el capítulo relativo a los acentos.
49.— La partícula íh (y' de Montoya y de Recalde) (1) constituye
uno de los casos más curiosos e interesantes de la lengua guaraní. Es
negativa, pero en muchísimos casos, al agregarse como sufijo a un
vocablo (verbo, sustantivo, adjetivo y adverbio) forma con éste un
nuevo vocablo compuesto y afirmativo. Como si se dijera: afirma

Poré (huella, presencia) - pore'ih (que no deja huella: ausencia)
- ihvihpore'ih (ausencia de huella de la tierra: los abismos del espa
cio, el espacio infinito).
Ñe'engava (la gente de habla guaraní); ñeengaihva (la gente
de habla no guaraní: los aborígenes no guaraníes).
Ñandé (cuera) (nosotros, los nuestros, los de nuestra nación);
ñande'ihva (los no nosotros: los extranjeros).
Tava (pueblo, poblado) - tave'ih (lo no poblado: el desierto, en
la acepción usual de despoblado, deshabitado).
ih es apócope de ihvae y de ihme, formas clásicas de la negación.
La primera forma corresponde a: que no, lo que no es o tiene, del
castellano; la segunda a: no siendo o no teniendo. Ejemplos:
Ñande'ihva(e): los que no son nosotros;
Iñagha'ipa'ihva(e): el que no tiene pecados, o el que no es peca
dor: el santo, el beato;
Cuaa'ih(me): al no saber o conocer: la ignorancia;
Caruih(me): no comiendo, ausencia de comer: abstinencia.
50. — Rughud, que ofrece, como tové y tove, la particularidad de
ser simultáneamente negativo y afirmativo.
Es un vocablo ahora apenas usado por gente del interior del
Paraguay.
Declina de la misma manera que un sustantivo.
Sus distintas acepciones son:
a)Afirmativas: pues, pues así, pues de esta manera, esto mismo;
b)Interrogativas: ¿por ventura?, ¿de manera que?, ¿y bien?,
¿así pues?;
c)Negativas: pues claro que no, ciertamente que no, por
supuesto que no, etc. También se usaba en el Paraguay, y se usa aún,
con otra acepción variante: no sé, ¿qué sé yo?, ¿cómo podría
saberlo yo?

V. EVOLUCIÓN

(1) No existiendo la y con el tilde de la ñ que usan Montoya y Recalde para denotar la
vocal i nasogalural del Guaraní, la sustituímos por y con apóstrofo.

51. — El lenguaje humano evoluciona perpetuamente. Aun los
idiomas que podríamos clasificar entre los de mayor madurez, como
el castellano, modifican constantemente sus formas y su sintaxis y
aumentan su vocabulario con adquisiciones que hacen de otros idiomas
o con nuevas expresiones que surgen de su mismo seno.
El guaraní no ha alcanzado todavía un estado de madurez. De
la comparación entre las formas dialectales antiguas y actuales, se
deduce que durante los últimos dos o tres siglos anteriores a la apari
ción del conquistador blanco en tierras de América, la evolución de
la lengua debió ser intensa, pero también de que la aparición del
blanco significó el fin de esta evolución: el guaraní apenas ha cam
biado en medida insignificante desde el siglo XVI hasta nuestros días.
La evolución ha sido escasa. No así la regresión: en estos cuatro
siglos, el guaraní ha incorporado una cantidad de vocablos extran
jeros superior a su capacidad de absorción y no ha creado sino en

— 196 —

— 197 —

por la negación.
Ejemplo histórico: un indio guaraní de las misiones jesuíticas,
agente de los jesuítas, se llamaba Nicolás Yapuguay. La traducción
literal de Yapuguay es "el veraz", según documentos de la época,
y su forma ortográfica correcta, Yapuva'ih o Yapu'ihva, como se diría
y escribiría en guaraní paraguayo antiguo y moderno. Yapu'ihva es:
el que no miente, el veraz. El negativo ih ha formado un afirmativo.
En la forma ortográfica que aparece en los documentos, el fonema
nasogutural ih (y' de Montoya) se ha transformado en y corriente, y
Ejemplos de vocablos transformados por la partícula negativa ih:
Amotá (amigo) - amotare'ih (lo opuesto a amigo: enemigo).

�— ¿61 —
ua ouis opsaja Bq on A uopjosqB op pBppsdBa ns b jopradns sojaf
-UBJjxa so[([booa ap pBpuuBo Bun opBJodjooui sq lUBJBnS ja 'sojSis
ojjbiio sojso na ¡uoisajSaj bj jsb o^ "BSB^sa opis Bq uopnjoAa B^
•BBip sojjsanu bjsbij j^X I^Í8 I3 apsap ajuB^ijiuSisui Bpipsui na opBiq
-uibd bi{ bbu3(Ib juBJBnS ja :uopnjoA3 Bjsa ap uij ja ooijiuSis oouBjq
[ap uopuBdB B[ anb ap uaiquiBj ojad 'Bsuajuí jas oiqap BnSuaj B[
ap uopnjoAa bj 'eoijainy ap SBjjap ua oauBjq jopBjsmbuoa jap uoia
-UBdB bj b sa-iouaiuB so[áis sajj o sop souirjjn soj ajuBJiip anb aonpap
as 'sajBnjoB Á. sbii^iuib eajB^aajBip sbiujoj sbj ajjua uoioBJBduioo bj
bq -zajnpBm ap opBjsa un BiABpoj opBzueojB bij on iubjbiiS j^
•ouas ouisiui ns ap uaéans anb sanoisajdxa sBAann uoo o
SBtnoipi soj^o ap uaoBq anb sauopmnbpB uoo oiJBjnqBOOA ns UBjuaumB
A eixBjuis ns A sbuuoj ns ajuaraoiuBjsuoo UBOijipotn 'oiib|J3jsbo ja
oraoo 'zajnpBtn jo^biu ap soj aajua jeoijtsbjd somsijpod anb SBmoipi
soj uny •a^naiUBni^dj^d BuopnjoAa ouBumq af^nSuaj jg — gjg

MOI^ÜTOA3 A
¿oÁ ojjaqss
Bupod otnoo? '¿o^ as anb? 'as on :ajuBOBA noiodaoB bjjo uod
p¿
'une sen as A
A íÁ^n^viv^ ja na BqBsn as naiqniBj^ "oj^ 'on anb ojsandns
jod 'on anb ajuaniBijap 'ou anb ojbjd sand :svapnSa^[ (o
í¿sand
'¿uatq ^? '¿anb BjauBin ap? '¿BJnjuaA lod? :svaijnSoju^tuj (q
íorasiin o^sa 'BjauBui Bjsa ap sand 'jsb sand 'sand :sDcipvuuify (b
:uos sauopdaoB SBiuiisip sng
•OAijnBjsns un anb BjanBui Brusiin bj ap
jap joijajuí jap ajuaS jod op^sn SBuads BJoq^ ojqsaoA nn s^j
•OAiiBnuijB Á oajibSou ajuaiuBauB^jnmis jas
ap pBpiJBjnaijjtBd bj 'aaoj Á aaoj ouioo 'aoajjo anb cvnySri}j — "Q^
:jamoa ap BpnasiiB 'opuatnroD on : (aw) yi
í bj ¡jaaouo^ o jaqss ou jb : (aiu)i{ijmn[)
ío^Baq ja 'o^ubs ja :jop
-Boad sa ou anb ja o 'sopBDad auaii on anb ja : (3)nai{tvdini{3ny]
ísojjosou nos on anb soj : (ajvaqi^punf^
:9ojduraf^ -opuaiuaj ou o opnais on :b BpunSas bj ^ouBjjaiSB3
jap 'anat^ o sa on anb oj 'on anb :b apnodsauoa buijoj ei^mud b^j
•uopBSau bj ap sboisbjd sbuuoj 'atut¡t ap Á ^vayi ap adooodB sa yj
•(opBjxqBqsap 'opBjqodsap ap jsnsn uopdaoB bj
ua 'ojjaisap ja :opBjqod ou oj) iji^avt • (opBjqod 'ojqand) aoj;
• (sojafuBJixa soj :soj}oson on soj) rti/i(apwow
i (uopBu BJisanu ap soj 'soj)sanu soj 'so^ioson) (Bjano) apun^
• (saiuBJBn^ ou sana^jjoqB soj :iuBJBnS on Bjq^q ap
aiuaS bj) vat{iv^uaau í (ju^jBn^ ^jqBq ap ajna8 bj) •DaoSua^^
•(ojmijm opsdsa ja 'op
-sdsa jap somsiqB soj :bjj3ii bj ap Bjjantj ap BpnasnB) tfi^ajodificiifi (Bpuasns :Bjjanq ^fap on anb) yi(auod - (Bionasajd 'Bjjanq) auoj

— 961 —
'ojojjsodB ao3 X jod sonzinipsns bj ^munii^ j^p [Bjnin^osen i |B
[ JBjonap BJBd 8[)]C^a)j X e.^ojuoj^ ucsn anb y e¡ op sp[U \a uoo X B[ opuansixa

(i)

•(oSimaua :oSiraB b ojsando oj) qi^uotoiuv • (oSiins) v%oitiy
:t/i BAii^San BjnaijjBd bj Jod sopBinjojsuBj; sojqB3OA ap sojdmaf^
""'•Á.nndndnj^ aaj as tfivnSndvj^ ap z^a ua
i. 'aiuaujoo X na opBuuojsuBJi Bq as (b^oiuoj\[ ap tA) 1/1 jBjnjnSosBU
eraauoj ja 'gojuamnoop soj ua a^ajsdB anb boijbjSojjo buijoj bj ug
•oaiibuijijb un opBuiJoj Bq i/i OAi}B3au j^ -ZBJ3A ja 'ajuaiui ou anb ja
:sa natiftidoj^ -ouiapom A onSijuB oÁBriScjed iuBJBn^ ua Buiqíjasa Á
BiJip as ouioo 'vnifijidD^ o ytpandv]^ 'Bj^ajjoa BatjBjSoiJO buijoj ns A
'Booda bj ap sojuaumoop un^as 'ítzBJ3A jaw sa jC^nSndBj^ ap jBja^rj
noiaonpBjj B^ '^Bn^nd^j^ sbjooi^j BqBuiBjj as 'gBjjnsaf soj ap ajuaSs
'SBopinsaf sauoTSTm sbj ap juBJBnS oipni un :oaijoisiq ojdraaf^
•uoioBSan bj jod
buijijb tBjafip as is orao^ •oaijbuijijb A ojsanduio^ ojqsaoA OAanu
un a^sa uoo bumoj (oiqjaApB A OAi^afpB 'oAiíHBjsns 'oqjaA) ojqBDOA
un b oftjns ouiod asjBáajSB jb 'sosbo somisjq^nm ua ojad 'BAitsSan
sg 'juBjBnS BnSuaj bj ap sajuBsajajuí a sosoiin^ sbui sosb^ soj ap oun
(j) (apjBoa^ ap A b^ojuoj^ ap ^, ) qt BjnaijJBd b^ — -^f
soj b oAi)Bjai ojmjdB^ ja na aiuaniBpejjBiap B^ijdxs as
atruojuoD 'uoio^^au Bun aAjanAua ajdraais 'oaiibumijb aaoj^ — -^f
' (*oja '"oi^ "bSu^a ou anb ojaijaj^ 'bSu^a ou anb
b ouSisaj a^\[ -bSu^a on anb JoCaj\[ -jiu^a BJBd Ae\\ anb o auai; anb
sauozBj sbj ap o soasap soj ap jBsad b 'b^usa ou anb 'ouanq) a^oj;
iajqBjadBui 'oAiimijsp 'ajuBuiuuaj ou
un s^ • (JiuaA apand is ap BjunSajd Bun b noiaEjsajuoa) tjiuvyty
íbSu^a anb ap pBpijiqísod Bun iÍBq anb apuaijuaqns
as 'napjo bj ap JBsad b oja^ -(B^naA on anb) íaj no a^ my
: U9pB iedmo[)
•("aig -opEsuBD oiuais aui ojad 'xi
Bjjpoj "opBsuBa Anuí ^ojsa anbjod 'o^[) 'att ptattoo ayo 'anoj^—
• (bzbo ap souibjÍb^) -poau ops vÁ vd ttyf v^—
•(•aja ''aja 'o^ A -pj^ somajiBq ou anb jofaui sg -ojamb ou o
opand ou ojad 'jBjiBq souiBjjpoj -ojja^eq ou ojaijajd ojsd '-p^ noo
jBjiBq Biqap snb opu3jdmo^) "oini oStuib -o^[) tvuvo a\p 'aaoj^—
•(¿somBjiBg?) vd yi^ouaX v^—
isojdmaf^ 'uoixajjaj BiAajd 'ou ion jod Biauajajajd 's^sojapod sbuozbj
ap JBsad b 'ou :acu&gt;t i (opnnjoj 'aiuBuiuua; 'oaas) ou :ijmvyfa íou
anb :jod aanpBj^ as vuy •tuiwpyfv A um ap jap ajaijip oajdma ng
•BAiisSan Bun opom o^jap ua sa anoj
jod BpBsajdxa o Bpiuajuoa uopBuuijB bj anb 'ojuaaB ja ajqos sanop
-Bjapisuoa sbj ap oaijoui uoo 'opBoijdxa somaq vA oja^
'Biouajuas o asBij ap oidiautjd jy 'OAii^San sa 'ojos opBajdm^
•ojuaoB uis BJnjiJoaa ns opBuáisuoo souiaq
sojBjjBd ua 'oATiom ajsa jod A 'aABns sbui sa baijbuijijb buijoj bj
u^ •oaiibuijijb uaiquiBj sa uoioBSau ap oiqjaApB ajs^ 'ano^ — *¿^
•SBopmsaf
sauoisim sbj ap jBpos u^pBziuBSjo bj ap uopBAiJap Bun sand sa o^

�escala mínima los nuevos vocablos que la convivencia con las corrien
tes extranjeras exigían.

en el Paraguay, y continúan siendo todavía impulsos y formas
nacientes...

Por otra parte, la incorporación de los vocablos extranjeros, en
número cada vez mayor, ha provocado la desaparición de la oratoria
guaraní, esa literatura hablada que constituía el orgullo de los jefes
y de los sabios aborígenes. Después ha empezado a influir en la
sintaxis, y si continúa, dentro de poco tiempo determinará la con
versión definitiva del idioma nativo en una mezcla bárbara de formas,
de vocablos y de sintaxis medio castellanos y medio guaraníes. Algo
lejanamente semejante a la transformación del latín de los legionarios
romanos, en la antigua España, en la mezcla idiomática de que luego
surgirían el castellano y el portugués.

53.— Algunos estudiosos lingüistas afirman que la orientación
geográfica de la evolución guaraní ha sido del Paraguay hacia el este,
el noreste, y noroeste. Otros, por el contrario, afirman que esta orien
tación ha sido precisamente en dirección opuesta. En estas afirma
ciones suele influir, a veces, alguna pasión de sentido nacionalista.
Al gran número de pruebas en favor de su tesis respectiva, que
los estudiosos de cada uno de esos grupos suelen citar en apoyo de
su tesis, nosotros nos permitimos agregar, si no precisamente una
prueba, un indicio más: una especie de mono, habitante de las selvas
cálidas del Amazonas, era llamado mirikí por los aborígenes guara
níes de esas regiones, y con este nombre figura hoy día en los libros
de Historia Natural. Los guaraníes del Paraguay llamaron mirikiná
a otra especie de mono, más pequeño que el mirikí amazónico, pero
muy parecido en el color de su pelo. Mirikiná significa en guaraní:
parecido a mirikí, pero el sufijo ná es guaraní brasílico. En guaraní
paraguayo se diría ra. Mirikiná es pues un vocablo que se ha retrasado
en la evolución, como ha ocurrido con algunos otros del guaraní para
guayo que todavía conservan su forma tupí o brasílica. ¿Cómo expli
car el hecho de que el mono paraguayo sea llamado "parecido" al
mono brasileño amazónico, si no es admitiendo que el aborigen conoció
primero a éste y sólo después al del Paraguay?

52. — El guaraní es una lengua eminentemente aglutinante, y esta
su cualidad no determina una condición especial del idioma, sino más
bien el período evolutivo en que le sorprendieron los conquistadores.
El sentido evolutivo del idioma se manifiesta, aun en nuestros
días, en el aglutinamiento de vocablos y en la aparición de palabras
compuestas.
También se puede hablar de evolución en otro sentido, como esla tendencia a apocopar y a contraer, y finalmente a variar.
El lector quedará sorprendido ante la afirmación de que en gua
raní existe una tendencia evolutiva, puesto que en renglones anteriores
hemos afirmado que la evolución se ha detenido con la llegada del
conquistador blanco: el lector tiene razón... pero nosotros también
creemos tenerla. Ocurre que al tiempo de la llegada del blanco la
lengua estaba en plena evolución. En algunos espacios geográficos,
la lengua continuó predominando, aun en las zonas pobladas por
españoles americanos, por mestizos y por indígenas encomendados o
libres. La evolución de la lengua no pudo ser detenida de una manera
repentina y total, como ocurrió en otros países en que el aborigen
fue extinguido o dominado por las armas: continuó y aun hoy día
continúa, pero a partir del día en que el español o el portugués asen
taron su dominación en los países guaraníes, ella es tan pequeña,
que apenas si puede ser valorada.

54.— Vamos a analizar brevemente los casos más conocidos de
evolución del idioma. Muchos de estos casos, si no todos, se iniciaron
en tiempos de las Misiones, o poco antes, y hoy, más de tres siglos
después, aun están en período de iniciación.
a)

El cambio de la forma aspirada s por jh.

Así, impulsos y formas de evolución que nacieron en tiempos
de las Misiones jesuíticas, podemos comprobar que hoy día subsisten

La aspirada tupí o brasílica se indica en el sistema ortográfico
brasileño, con la s. No creemos que ella fuera realmente una s caste
llana, y ni siquiera una s portuguesa, poco más suave que la castellana.
Aunque no hemos escuchado nunca a un guaraní aborigen del Ama
zonas o de la costa atlántica, tenemos la certidumbre de que la aspi
ración de los dialectos del guaraní brasílico es una s tan suave que
está bien próximo a nuestro jh.
En cada una de las ramas guaraníes, la aspirada se usa conforme
a la siguiente distribución:
La forma tupí brasílica es s con excepciones de jh;
La forma paraguaya es jh con excepciones de s;
La forma chiriguaná es s y jh. Al parecer todavía no hay ten
dencia a la primacía de una u otra forma. En este aspecto de la
evolución, parece que la rama chiriguaná constituye la etapa de
transición entre el guaraní brasílico o tupí y el guaraní paraguayo,
misionero o del sur. Ejemplos:
Pejhe'a (partir en pedazos, dividir), también se dice: pese'a;
Ñembosarái (jugar, pasar el tiempo), id. id.: ñembojharái;
Pejhengué (trozo, pedazo), id. id.: pesengué.

— 198 —

— 199 —

El mestizo y el español americano encontraron más cómodo incor
porar vocablos extranjeros que crear nuevos del propio idioma abo
rigen, y en cuanto al indígena libre, fue más y más alejado a los
grandes bosques del interior, y reducido a una vida material y espiri
tual cada día más precaria. Se volvió imposible la evolución social
y espiritual amplia, libre en el espacio, a que estaban habituados los
pueblos guaraníes, y la oratoria dejó de ser un instrumento de con
ducción de masas. La religión y los payés tribales, si no desapare
cieron, se vieron reducidos cada vez más. En consecuencia, ni aquéllos
ni éstos podían actuar en el sentido de impulsar la evolución del
idioma.

�— 661 —
f:*pi *pt '(ozBpad 'ozoj^) f
ítouviffoqiuau :-pt -pi '(odraaij ja JBs^d 'jcStif)
io(9sad :aoip as uaiqtncj '(jipiAip 'soz^pad na jiijbcI)
:sojdmafg une jap o ojauoisitn
'o^enSBJBd ihbjbtiS J3 A1 idnj o ooijjBBjq nn?jBn^ js ajjua uopisuBj}
ap edcia bj aÁnjijsnoo BUBnSiJiqo biubj bj anb aoaJBd 'uopnjOAa
bj ap ojoadsB ajsa ng 'buijoj bjjo n Bun ap BpBunjd bj b spnap
-uai jÍbi{ ou BjAcpoj jaoaJBd jy "i/f jC s sa BUBnSiJiqo buijoj B^
ís ap sauopdaoxa noo t¡í sa B^CBnSBJBd buijoj ^j
¡i{[ ap sauopdaoxa uoo s sa BoijjsBjq jdnj buuoj b^j
: noionqij;sip aiuainüfrs bj b
auuojuoo Bsn as BpBXideB bj 'sajuBJBnS sbiubj sbj ap Bun Bp^o ug
•t¡( ojjsanu b ounxojd uaiq B^sa
anb aABns ubi s Bun ea osijisBjq iubjbÍiS pp sojosjBtp boj ap uopBJ
-idsB bj anb ap sjqmnpijjao bj soraanaj 'boiiubjib bjsoo b^ ap o sbhoz
-Biny pp naSiaoqB juejenS un b Bonnu opBq^nasa soraaq on anbony
•BUB^ajsBD B^ anb aABns sbui oaod 'BsanSnuod s bou BJainbis iu A 'bub^
-a^8B3 s Bun ajuanqBaí ^aanj B^p anb somaaja o^ 's B[ uoo '
ooijbi3o;jo Buiajsis p na Boipui as Bai^sBjq o xdnj BpBJídsB
•1{{ dod s vpvjidst) wuijiof vj ^p oiquwo j^ (b
ap opouad na n^isa uns 'sandsap
8O[Si9 83jj ap sboi '^oq A 'sajuB oood o 'sauoieij^ bb[ ap sodraai^ na
noJBioiui as 'sopoi on is 'bosbd so^ea ap soqonj^; -Braoipi [ap uopnpAa
ap sopponoD sbui sosbo boj; ajnanraAaaq jbzi^bhb b bouib^ — 'fq
¿XBnSBiBj pp pi sandsap o^ps A ajsa b ojauíud
opouoa ua^uoqB p anb opnaijitnpB sa ou xs 'ooinozBinB oua^isBjq onora
lB "PT^3-1^^^ opBtuB^^ Bas ojCBnSBJBd ououi p anb ap oipaq p ibo
-ijdxa ouio[)? •B0i^j8Bjq o idnj buijoj ns nBAJasnoo BtABpoi anb ^3
d iubjbiiS pp sojjo soun3[B uod opiJJtnoo Bq ouiod 'uopnjOAa
na
Bq as anb ojqBDOA un sand sa nwt^ijí^ -j BiJip as X
Tug •ooi^rsBjq ruBJBnS sa vu oftjns p ojad 't^iuiiu b oppaJBd
:iuBJBn8 ua botjiuSib vws¡}mj\[ *o[ad ns ap jojoo p na oppajBd ^nuí
ojad 'oaiuozBUXB u^iuiiu p anb ouanbad sbui 'ououi ap apadsa bjcjo b
pui^/i^jiü uojbuib[^ jÍBnSBJB^ pp BajuBJBnS so^ -p3jn^B^[ BiJOlSig ap
eoiqi[ so^ ua Bip jíoq Bjnij ajquiou ajsa noo A 'eanoiSaj SBsa ap saín
-bjbÚS saua^jjoqB bo^ jod i^uiui opBuiB^ bj^ 'SBuozBniy pp 8Bpi[B^
BBAps 8Bj ap a^nBiiqBq 'onom ap apadsa san :seni opipui un '^qanad
Bun a^naniBepajd ou ib 'jbS^jSb somiituuad bou sojjosou 'sisaj ns
ap o^odB ua ¿rejp uapns sodn^S sosa ap oun BpBo ap sosoipnisa so^
anb 'BAijDadsai sisaj ns ap joabj ua s^qanjd ap ojauínu ubj^ ^y
•B^si^BuopBU opijua8 ap uoisBd BunSpJ 'saoaA b 'Jinijuí apns sauop
-BtaaiiB BB^sa u^ 'Bisando uop^aiip ua a^uauíEspaad opis Bq uoidbj
-uaiJO Bjsa anb ubuuijb 'oubjiuoo ^a Jod 'soj^q "aisao^ou A 'a^saaou p
'ajea p spBq ^BnSBJB^ pp opis Bq iubjbiiS uopn[OA3 B^ apgS
uopB^uauo bj anb ubuuijb SBísinSm^ eosoipmsa sounSjy
sbuuoj A Bospidun BiABpoi opuaw UBnuTiuo^ A '

p na

— 861 —
naisisqns Bip iíoq anb jBqojdmoa somapod 'BBDijjnsaf sauoisij^ sbj ap
Bodmai) ua uojapBu anb nopnjoAa ap sbuhoj A sospndmi 'isy
•Btnoipi
pp uopnpDAa v\ JBSjndtni ap opim^s p na ^^n^^s uBipod eo^sa in
so^pnbB m 'Bpnanaasnoa u^ -SBta zaA spB^ soppnpai nojaiA as 'uojap
-ajBdBsap ou 18 'sajnqrjj saAed so¡ A uoiSip^ B^j 'bbsbui ap uop^np
-uoo ap ojn^nmjjsni un Jas ap ofap bijo^bjo bj; Í 'sajuBJBnS so^qand
so[ sopsniíqBq UBqBjs^ anb b 'opedsa p ua 9-iqij 'BijdtnB jBnjuidsa A
[Bpos nppn[OAa b^ a^qísodun ^iA^oA 3g 'BUBaajd sbui Bip Bpso
-ijídsa A [Bija^Bui BpiA Bun b optanpaj A 'joijaiui pp sanbsoq ss
so[ b opBÍs^ sbui A SBtn anj 'ajqif Bua^iprn p ojuBno na A
-oqB Btnoipi oidojd pp soAann JB3J3 anb sojafuBjpca sojqBooA
-J03UI OpOlUOD SBUI UOJBJ1UO3U3 OUB^IJ3UIB [OUBds^ p A OZTJS3UI [
*BpBJO[BA J38 sp^nd is SBu^d 3nb
'Buanbad ubj 83 Bjp 'saiuBJBn^ sasjBd so[ ua nopsuiuiop ns uojbi
-uasB sanSn^Jod p o p^uBdsa p anb ua Bjp pp Jn-tBd b ojad 'Bnuijuoo
Bjp i^oq une A onupuoo :8buxjb sb[ jod opsuiinop o opinSuiixa anj
naSuoqB p anb na sasiBd sojio na oijjnao oraoa '[b;oj A ^upuadaj
BjauBui Bun ap Bpiuajap jas opnd on Bn3ua[ b^ sp uopn[0A3 vj -83jqr[
o sopBpnamoaua SBua^ipni jod A sozpsatu aod 'sons^ijauíB sa^ouBdsa
jod SBpB[qod sbuoz 8B[ na utiB 'opuBmmopajd onuijuoo Bn^ua^ b¡
'soaijBj^oaS sop^dsa soun^p u^ -uoprqoAa Buajd us Bqejsa en¿uaj
bj oouB^q pp BpBgaj^ b^ sp odmaij \^ anb aunoQ -B^jansj somaaio
uaiquiB) sojioson ojad • • • uozbj auaii jo^aa^ p : oouBjq jopBisinbuo^
pp BpBáaj^ v\ nos opina^ap Bq as nopnfOAa B[ anb opBnuijB soniaq
83JOIJ^JUB 83uo^^u3j ua anb o}83nd 'BAijnjoAS Bpnapuai Bun ajsxxa jubj
-BnS ua anb ap n^pBuuijB bj sjub opipuajdjos BJspanb joiaa^ [g
•jbijba b a^uam^ui} A 'jaBj^noa b A aBdooode b Bpnapua} b^
3 oraoD 'oppuas ojio ua uopnjOAa 3p JBjqBq spsnd ss
sp uopijsdB bj ua A sojqBDOA ap Oíu^itaBui^njSB ja ua
eojisanu ua unB 'BisaijiuBta as Biuoipi jap OAijnjOAa opiinas jg
'sajopBisinbuoa boj nojaipnajdjos aj anb ua OApnjoAa opo^ad ja uaiq
bbui ouis 'Buioipi jap jepadsa u^pipuoa Bnn Buiuuaiap on pBpijBno ns
Bjsa A 'a^nBuimj^B aiuamsiuamuia BnSuaj Bun sa juBJBnS jg — '^g
js A oubjjsisbo J3Sjns
oSanj snb ap B3i;Biuoipi Bpz^ra bj ua 'BUBdeg BnSijuB bj na 'soubuioj
soiJBnoiSaj soj ap ujibj jap uopBniJojBnBjj bj b a^uBÍamas siuduiBUBfój
oSjy 'sajnBJBn^ oipatn A soub[[3jsbd oipam sixbjuis ap A sojqBooA ap
'sbuuoj ap BjBqjsq Bj^zsm Bun us oaijbu smoipi j^p BAijiuijap uoisjaA
-uoa bj BJBuiuusisp oduiai^ ODod ap ojiuap 'Bnui^uoo is A 'sixbjuis
bj na Jjnjjuí B opBzadma Bq ssndsaQ -saaaSjjoqB soiqBS boj ap A
83jsf soj ap ojjnSjo ja biiui^suc anb BpBjqBq BjniBjaiij Bsa 'inBJBnS
bijojbjo bj ap nopijBdBsap bj opBooAoad Bq 'jo^Btn zsa BpBo ojdumn
ua 'soja^nBJixa sojqBaoA soj ap uopBJodjoaui bj 'ajjBd bjjo joj
*uBiSnca SBjafuBjjxa sa^
•naijjoa sbj uoo BpnsAtAUOO bj anb BojqBOOA BOAanu soj Bminjm BjBosa

�b) El cambio'de la nasal r por n.;
En paraguayo: r (ra, re, etc.) con excepciones de n (na, ne, etc.);
• En tupí o brasílico: n, con excepciones de r;
En chiriguaná: n, con numerosas excepciones de r;' En dialecto Apapocuva (sur de Matto Grosso, norte y noreste
del Paraguay): r, con numerosas excepciones de re.
Ejemplos:
En paraguayo: tupirá (parecido a tupí); en tupí o brasílico^
tupiría (acento agudo fuerte); en chiriguaná: tupirá.
55.— Supresión de vocales débiles.
Son los casos más comunes de contracción. En vocablo en que
dos sílabas están unidas por i o e débil, esta vocal débil tiende a
desaparecer. Estos casos de evolución incompleta son numerosos. Con
poquísimas excepciones, se usan indistintamente la forma antigua y
la evolucionada. Ejemplos:
Ma'erá - mará (por qué); va'erd - vara (partícula de futuro: ha
de) ; vaichá - vachá (parece que); vaicha • vacha (como, como que);
upeicha • upecha (así, así como, así es).
56.— Supresión de consonantes débiles.
La consonante más suprimida es la v. Ejemplos: jhendivé (con
él): jhendié; poranduva-porandúa (quien pregunta, preguntador);
marandová-marandoá (larva de mariposa que vive en las hojas de
tabaco); cova-cóa (éste, esto); mava-maa (quien, alguien, la gente).
57.— Cambio de sílaba no nasal ru en i o en nasal ro. Esta
variación ocurre solamente en la zona guaraní de Corrientes (Argen
tina). Ejemplos: árupi-áipi-aro; pérupi-péipi.
58.— Sílabas que empiezan con fe o c y t cambian en g o ng y nd.
Las que empiezan con p, cambian en mb. Este cambio ocurre cuando
el vocablo sigue a partícula o vocablo nasal. Ejemplos:
Cuá, cuara (agujero, orificio) varía a tinguá (orificio de
la nariz);
Ke (dormir) varía a mongé (hacer dormir, provocar el sueño;
Ca'u (ebrio, ebriedad): acanga'ú (mareo), de oca (cabeza) y ca'u;
Kihtd (horcón, sostén) : acangihtá (almohada): sostén de la
cabeza;
Tíh (montón, plantío) : tacuarendíh (tacuaral, bambusal) y
kih'íhindíh (plantío de pimientos, pimental);
Pá (todo, del todo, total, término de lo infinitamente grande y
de lo infinitamente pequeño, ausencia de todo, acumulación de todo):
carembá (totalmente curvado o rengo);
Pé (chato): carumbé (tortuga); ña'embé (recipiente chato).
Excepción a este caso: mbocaré y mangaré, que se usan indis
tintamente.
59.— Sílaba gua deriva de formas arcaicas, conforme a los
siguientes casos, cada uno de los cuales puede dar origen a una
regla de evolución:
a) De ihva, árbol (acepción clásica: brazo, tallo, tronco, asa,
— 200 —

•"?.

mango). Ejemplos: guatambú (de: ihva-ata-pú); guavirova (piragua,
canoa de tronco de árbol), de ihva-jhaviró-va: tronco ahuecado; etc.
Ihva ubicado antes del vocablo compuesto, deriva en gua, pero si
está al final, pierde la sílaba débil va y se convierte en ih:
guapo'ih(va); amba'ih(va)...• .
b)Variación de ihvá (fruto, fruta). Ejemplos: ihvaró: guaro
(fruta amarga); ihvaviyú (fruta con pelusa) a guaviyú; ihvavirdi
(fruta con cascara sin pelusa, reluciente, lisa) a guarirá; .
c)Contracción y variación de partículas y prefijos pronomina
les de 3.a persona: o e i: (su de él o de ellos). Ejemplos: o-oga, i-oga,
se transformó en guoga, guenondé (su casa de él; su delantera de él);
d)Suavización y nasalización de cua, cue-Ejemplos: itá-cuá(ra)
a itanguá (cueva en la piedra, gruta); ghuaimí-cué a ghuaimingué
(vieja transformada en pájaro: el urutaú); i-á-cué a angué (alma
en pena).
e)Derivación o deformación de la forma arcaica ghua. (Este
caso debería clasificarse más bien como corrupción). Ejemplos:
ñaghudrú a y aguaron; ghudririrí a guarirí o guariní; ghuarú a guará,
etc.•
f)Transformación de fonema (o grupo fonético) oa. Ejemplo:
o (carne) a jho'o o so'o (forma tupí o brasílica conservada en
paraguayo) formando con usú, asú (grande) un vocablo compuesto:
so'oasú (venado, ciervo), jho'oasú, suasú, jhoasú, o simplemente guasú,
que es la forma moderna. Este vocablo, suasú en tupí y guasú en
paraguayo, suele originar una confusión que tiene sus ribetes de
jocosidad, no significa simplemente grande, sino animal de carne
abundante. La descomposición del vocablo da: jho'o-usú-va (en tupí:
so'o-usú-va). La sílaba débil va se ha perdido, y la primera (jho'o)
se ha transformado en gua. En tupí esta última transformación no
se ha operado, y se conserva la primitiva: so'o apocopada en so o
en su: soasú, suasú.
g)El grupo gua, gue, etc., existía en gran número de vocablos
arcaicos, y no ha variado en los modernos. Ejemplos:
Guá: hendidura, entrada, bahía: Guanavara; mboguá (cerner
harina por un tejido hundido, arqueado); ñemboguá (arquear el
cuerpo, eludir un golpe por medio del arqueo del cuerpo); par aguasa
(de: pará-guá-usú: gran bahía en el mar) ; etc.
Gué: apagarse, eliminarse, desaparecer;
Ighuá: procedencia, origen: Uruguaihguá (del Uruguay); coihguá
(de la chacra, campesino, patán);
60. — En palabra compuesta, mbo (hacer, provocar, proyectar)
seguida de vocal cambia en mbih. Si el vocablo o fonema siguiente
a mbo es nasal, cambia en mih. Ejemplos:
Ñe-mbo-ajhihi (sentir ansia dentro de sí mismo, hambre) a

ñembihajhíhi;
Mbo-atíh (hacer montón, amontonar) a mbihatíh;
Mbo-jhenihjhé (hacer llenar: caso nasal) a mihenihjhé.
A veces mbo no cambia en mih sino en mo. Ejemplos:
— 201 —

�— ios —
tsopdtual/j -otu ua ouis tjtui ua Biqmea ou oqvx saoaA y
B (JB8BU OSB3 :jBU3f[ JaOB^) aq[qiuai{(-Oq¡\[
it¡tlDifiqut b (jBnojuoniB 'no^uom jaaeq)
b (aaquieq 'otnsira ib ap oj^nap bisub Ji^uas) tyfqfv-o^
:so[dinaf^ -i/itu n^ BiqmBO '[bsbu sa o^tu b
Binanoj o ojqBOOA p ig -qtqui na Biqinco jb^oa ap BpinSas
'jBaoAOjd 'jaaBUJ o^iu 'Bjsandraoa BjqB^sd u^ — -Q9
i (uBjEd 'onisaduiBO 'BJ^Bqo bj ap)
•pnSifioo i (Á^nSni[^ pp) vnStitvnSnifi ¡uaSiJO 'epuapaaojd :vnifSj
íjaaaiBdesap 'aejBuimip 'asjBBdB :&gt;^)
*9}a í (jbiu ¡a n^ Biqeq ubjS :nsn-vn8-pivd :ap)
nsvnSvjvd i (odjano pp oanbjB pp oipatu jod adfoS un jipnp 'odjana
p jBanfajB) vnSoqtuau i (opBanbaB 'opipunq opifaj un Jod
janjao) vnSoqtu '.ojvtivuvnQ :BiqBq 'BpBjjua 'Bjnpipuaij :vri^
:sojduiaf^ -soujapora boj na opsuBA Bq on A 's
sojqBOOA ap oaamnu ubj^ na Bjjsixa '-aja 'anS trmS odiuS j^ (8
•nsvns 'nsvos :ns na
o os na BpBdoaodB ops ¡BAijimiad b¡ BAjasnoa as Á 'opBjado B^ as
on n^ioBinjojsuBj} Binpjn Bjsa jdn^ u^ -vnS na opBniaojsuBJj Bq as
(ofiiff) Bjauíiad b¡ i. 'opipjad Bq as va H^^P ^q^ljs vj • (va-nsn-o^os
:idnj ua) va-nsn-otoyf :Bp o^qe^oA ^p uoioisodmoosap ^j -aiuepunqB
an-iBa ap [buiiub ouis 'apuvuS ajuaiuajdmis Baijiuáis on 'pepiso^of
ap saiaqiJ sns auau anb u^isnjuoa eun jbui^ijo apns 'oÁBnSBJBd
na nsvnS A idnj na nsvns 'o^qB^oA a^s^ -Bujapom buijoj b^ sa anb
'nsvn^ a^uamajdinis o 'nsvoyí 'nsvns 'nsvo^^yf '(oAjaia 'opBnaA) nsvotos
:ojsanduioo o^qBaoA nn (apuBjS) nsv 'nsn uoa opuBiuioj (oÁBnSBaBd
na BpBAJasuoa Baijisejq o jdnj bhlioj) otos o Ofi-qf b (auiBo) o
:o[duiaf^ *oo (o^itauoj odiu^ o) Binauoj ap uoiaBiuaojsuBj^ (j
•aja
'rutmS b ruvn'qS itutJvnS o ij.1j. 1m8 b iJijjunnyS ívpjvnSoÁ. v ruvnifSvu
:so[draafg -(nopdnjjoa omoa naiq ssin aejBoijtsBp sjjaqap osBa
•vn^S bdib3jb buijoj b[ ap uopBnuopp o n^iaBAiJaQ (a
•(Buad na
anSim b ano-v-t í (tiBinjn p ^ojBÍBd na BpBuuojsuBjj BfaiA)
j b ano-iiwivn/q8 i (BjruS 'sjpaid b[ na BAana) vnSuntf b
(vj)vno-vii :Bo^duiaf^.-ano 'ona ap upiaezi^BSBU ^ n^iaBziABng (p
í (p ap BjaiuBpp ns íp ap bsbd ns) apuonanS *t&gt;8on3 na ptnaojsuBjj as
H^So-i ^v8o-o :so^draaf^ -(o[p ap o p ap ns) :i a o :Buosaad e*^ ap ea^
-Buiraonojd sofijajd A SB^n^jiJBd ap nopBUBA A nopoBjjno^) (a

r

— 00^ —
'bsb 'oouojj 'o^p3i 'ozBjq :Boi8^p uopdaoB) {oqjB 'vayi aQ (b
tnopn^OAa ap BjSai
buti b naSuo JBp apand sapsna so^ ap onn Bpsa 'sosbd sajnaináis
so^ b anuojuoa 'sb^ibdjb bboijoj ap BApap vnS BqB^rg — -^5
•a^naniB^nij
-sipni uBsn as anb 'ajvSuoui A ajvooqtu :osBa ajsa b noiadaax^
•(o^Bqa aiuaidiaaj) aqutapu í (BSn^aoj) aqtunjvo : (ojeqD) aj
i (oSuaj o opBAjna ajuainjejo}) vqiuajvo
: (opoj ap uoiaB^nuinoB 'opoj ap BiauastiB 'ouanbad a^uauíEjiuijuí oj ap
A apuBjS ajuaraBjiuijuí o\ ap onimaaj '^joj 'opoj pp 'opoj) vj
i (¡B^uaraid 'sojuaunid ap ojinBfd) qipuiift^t^f
A (^snqniBq 'p-renoBj) yrpuajvnovj : (oijuB^d 'n9juoui) ytj;
B^ ap naisos : (BpB^onijB) nft¡i8tmot&gt; : (najsos 'nooaoq)
íntv^ A (BzaqBD) vov ap ' (oajBtn) nvSuvjo : (pBpauqa 'ouqa)
iouans p JB^oAOJd 'jinuop jaaBq) aSuoui b buba (xinuop) a^y[
Í (ZIJBU B[
ap oidijijo) vnSutf v bijba (opijyjo 'ojafnSB) vjvno 'vnj
¡so^duiaf^ ^BSBn ojqBDOA o B[najjjBd b anSis ojqBaoA p
opnBna ajjnao oiquisa a^s^ ^qiu na nBiqniBa d noa uBzaidina anb
•pu A Su o S ua uBiquiBD g A o o 3f noa uBzatdtna anb sBqBfig — -^5
^dtad-tdniad iojv-idtv-idnjv ^so^draaf^ #(Bnij
-uaSjy) satnaiJJO3 ap tubjbiiS buoz tb\ ua a^uauiB[os ajjnao
-gj [bsbu ua o 1 ua ni ^bsbu ou BqBjjs ap oiqniB[) — '
^ 'namS^ 'namb) vmu-vavw i (ojsa 'ajsa) voo-vaoo
ap SBÍoq sb[ na 3aia anb BsodtJBin ap bajb^) vopuvjviu-vaopitvjmu
i (JopBiunSajd 'BjnnSajd uainb) nnpupuod-vanpuvuod iatpuayf : (p
noa) aaipu^qf :so^dniaf^ -a bj sa Bpimudns sbui ajnBnosnoa vj
•sajiqap satwruosuoo ap umsaidng — -95
•(sa tsb 'otnoD isb 'jsb) vxpadn - vq^tadn
i (anb omoa 'omoa) vqova - wqotva i (anb aaaasd) mpvn - vyoiva i (ap
Bq :oanjnj ap B(najjjBd) viva - viapa i (anb jod) vjmu •

p^ pp^

[

A BnSijnB sraaoj B^ ajuaraB^unsipni uBsn as '^anopdaoxa SBinisjnbod
U0^ •sosojamnn nos B^a^dmoaní u^pnjoAa ap sosbd so^s^ •jaaajBdBsap
b apuan nq^p paoA Bjsa '[iqap a o 1 jod sBpran nBjea SBqBjjs sop
anb ua o^qBaoA ug[ *nop3BJiuoa ap sannmoa sbui sosb^ boj uog
•sajiqap sajpooa ap upisaidng — "^^
•viidnt ^BHBnSrji^a ua í (ajjanj opnSB ojuaaB) vmdni
rooi[j8Bjq o jdnj ua í (idnj b oppaj^d) viidm :o^BnSBJBd ug

- ivjmvnS b (Bsr[ 'ainaianpj 'ssnpd nis bjbosbd uod Bjnaj)
ivjiavaqt inÁiaonS v (^snpd noa B^njj) nAiava^i i (bSjbiiib
pjonS :puvaqi ¡sojdraaf^ -(Bjnjj 'ojiuj) pai/i ap noiaeiJB^ (q

•u ap sanopdaaxa SBSojamnu uoa '1 : (^biiSbjb^ pp
a^sajou A ajjon 'ossoj^) oubj\^ ap jns) BAnaodsdy ojoa^ip u^.
ii ap sauopda^xa sssojamnu uoa 'u zfuBnSuiqa u^
íi ap sanopdaaxa uoa 'u :oaijjsBjq o jdnj n^
í (*aja 'au 'ou) u ap sauopdaaxa uoo (^oja 'ai 'vi) 1 :o.^BnSBJBd ng[
;•11 iod 1 pisvu vj ap oiqtuvoj^^- {q

•(va)qitvqiuv í
:iff na a^jaiAuoa as jÍ va ^iqap BqBjis b^ apaaid 'p^nij \v B)sa
18 ojad tvn% na BAiJap 'o^sanduioa o[qBDOA pp sainB opBoiqn vayj
•o%^ íopBoanqs oouoj; :va-oumvtff-vat¡i ap '([oqjB ap oanoji ap boub^
d vaoJiavnS i (nd-mv-vaqt :ap) nqwvivnS ¡sojduiaf^; -(oSubui

�Mbo'Sarambí (hacer esparcir) a mosarambí;
Mbo-nandí (hacer el vacío, vaciar) a monandí.
Excepciones: mbo-jhatd y mihatá, cuyas dos formas se emplean
con distinta acepción: mbojhatd (hacerse duro, empecinarse) y mihatá
(sostenerse en un punto o actitud)..•
61.— Los prefijos, sufijos y partículas tienden a adherirse a los
vocablos monosilábicos, para formar vocablos aglutinados.
En muchos casos, la adherencia constituye caso tan antiguo que
no es posible determinar la separación: o jhó (él va). La partícula
jh, convertida en simple aspiración, forma un vocablo aglutinado con
el fonema verbal ó (ir), y el verbo ya no es ó sino jho.
En otros casos, aunque es fácil separar el vocablo de su partícula,
prefijo o sufijo, el uso ha consagrado la contracción, adherencia,
apócope o aglutinación. La gramática ya nada tiene que hacer sino
respetar estos casos de evolución concluida: cova o coa, pera o pea,
upeva o upéa. Ya no se podrá emplear separado el sufijo: co va, peva,
upe va (éste, ése, aquél). La partícula va se traduce en: el que es.
En este aspecto de la evolución de la lengua, podemos enunciar
una regla de conducta, aunque muy elástica: los prefijos, sufijos y
partículas deben escribirse separados de los vocablos a que acompa
ñan, pero debe respetarse y aun acompañar la tendencia evolutiva de
la lengua. En consecuencia, los casos en que los prefijos, sufijos y
partículas deben adherirse a un vocablo, son numerosísimos, y los
serán cada día más, porque el período de aglutinación de la lengua
está lejos de haber llegado a su última etapa.
Ejemplos de vocablos de aglutinación definitiva:
Itá (piedra), de: * (pronombre posesivo de 3.a persona) más tá
(fonema que da idea de dureza): lo que es duro, cosa dura. Creemos
que la formación primitiva del vocablo compuesto debió haber sido:
itava (la cosa que es dura) y que la sílaba final: va, débil, se ha

perdido;
I-ñe-ághd-ro-va (gente de espíritu bravo), contrayéndose, apocopándose, aglutinándose, adquirió por etapas sucesivas las formas
siguientes: iñarova, iñaróa, ñaróa, ñarúa, yarúa y por fin charrúa.
En este caso especial, nos permitimos hacer una aclaración: no
afirmamos que el vocablo charrúa es la forma evolutiva final de
i-ñe-ágha-ro-va. Sólo hemos hecho una pequeña excursión, un poco
audaz, en el campo de la etimología;
Jhu'iti (harina blanca de trigo, de mandioca o de maíz), formado
de: jhu'i más la partícula ti'. Jhu'i es harina, polvo, y ti blanco. Pero
jhu'i a su vez es contracción de dos partículas fonéticas: jh, pronombre
de 3.a persona y el fonema i (pequeño).
62.— La evolución del idioma tiende a la supresión de sílabas
débiles, sea al final de palabra compuesta, sea entre sílabas. Ejemplos:
Co'e-ramo (cuando amanezca, mañana) se reduce a: co'éro;
Vpe-ramo (cuando sea eso, entonces) se reduce a upé'ro;
Aipó-ramo (si es así como se dice, entonces, siendo así): aiporo.
63.— Palabras compuestas formadas por sílabas repetidas (acumu— 202 —

lación de fonemas monosilábicos primitivos) constituyen casos de
de evolución completa o definitiva, y no llevan guión (apóstrofo de
uso limitado). Ejemplos:
Mihmíhi (movimiento de gusanos en colectividad), formado por:
o-mihi-mihi-va: los que se mueven-mueven);
Rihrihi (temblor convulsivo), formado por: rihi-rihi-va;
Tihtihi (tic nervioso), formado de: tihi-tihi-va;
Pororó (ruido de fusilería, quemazón de caraguatá, ruido de gra
nos de maíz estallando al ser tostados), formado de: mbo-ro-ro.
64. — En guaraní hay una tendencia a contraer no sólo vocablos,
sino también frases. Ejemplos:
A ye jhoga apó (yo construyo mi propia casa): a yogapo;
A ñe oca kih'a ó (yo quito la suciedad de mi cabeza, me lavo
la cabeza) : a ñacakih'o, a ñakih'ó;
I ñe'ajhó. Este vocablo es contracción de toda una frase: i ñe
ághd o jhó: se le salió el alma. El vocablo compuesto ñe'd (aglutina
ción y apócope de ñe-ághd) es: corazón, y ñe'ajhó equivale a la frase
en castellano: le sale el corazón por la boca.
66. — Las palabras compuestas que definen: lugares geográficos,
plantas, animales y minerales, ideas abstractas, etc., están constituidas,
por lo general, por uno o varios sustantivos y por uno o varios adje
tivos. Es corriente que estas palabras se escriban como frase, separadas
entre sí. Nosotros propiciamos que deben escribirse como lo que son:
como palabras compuestas, es decir cada grupo reunido.
En este aspecto de la evolución del idioma, la regla tendrá que
ser muy elástica: en gran número de casos, los vocablos breves ya
llegaron hasta nosotros aglutinados y contraídos o apocopados, es
decir, adoptando formas de evolución más o menos definidas. En
otros casos, las palabras no se presentan como aglutinadas, o cuando
menos con una aglutinación tan escasa que más bien parecieran dos
vocablos que se complementan, pero no se han reunido. En otros
casos, en fin, los vocablos se presentan francamente separados, aunque
acompañándose obligadamente.
En el primer caso, sólo nos resta respetar la evolución ya operada;
en el segundo, nuestra tarea consistirá en ayudar a la evolución, con
firmando la aglutinación. En el tercer caso, nuestra tarea es en cierto
modo complicada: estamos obligados, en primer término, a evitar con
fusiones, cerciorándonos previamente, cada vez, si un caso que se
presenta es o no es de evolución. En segundo término, debemos cuidar
de no contribuir a corromper la lengua, provocando evoluciones fuera
de las orientaciones que la misma lengua ee encarga de establecer.
Ejemplos:
a) Vocablos compuestos de evolución definitiva: apesd, formado
de: apé (lomo, dorso) y sd (cuerda): cosas unidas por el dorso por
medio de una cuerda: mazorcas de maíz, mazos de tabaco, etc. Por
derivación: agrupación de cosas o de ideas;
Mocói, formado de mbo (hacer) y de coi (parear, igualar, equi
parar, comparar dos cosas o ideas): el número cardinal 2;
— 203 —

�— SOS

— ^O^ —

•ojodpt : (jsb opnais 'saouojua 'aoip as oraoo jsb sa is) otuvi-odiy
iouadn b aanpaj as (saouojua 'osa sas opnena) outoj-adfj
ioiapo :b aanpaj as (bububui 'Bazan^uiB opuBno) owni-ap^
^sojdraaf^ -SBqBjia aajna eas 'Bjsandmoo BjqsjBd ap Jbuij ^b as 'sajiqap
SBqBjj8 ap noisajdns ^\ B apnai; Braoipi pp uoionjOAa B^ — ^9

iseapi ap o sbsoo ap nopediu^e :uopBAiiap
joj "oja 'ooBqBj ap sozem 'zjeui ap SBajozem :spjana Bnn ap oipam
jod osjop [a Jod sepmn sbsoo : (epjana) os A (osjop 'oraof) ado :ap
opBauoj 'osado :BAij;uijap uopnjoAa ap sojsandnioa sojqBoo^ (b

-nranoB) SBpxjadaj SBqBjis jod SEpsuiJoj SBisandmoa sBjqBjBj — '9

i^ jBuipjBO oíamnu ja : (seapi o sbsoo sop jBJBdmoa 'j
-piba 'JBjBnSí 'j^ajBd) lo^ ap ^ (jaacq) o^tu ap openuoj 'jpooj^

: sojdmaf^
uaoajqBjsa ap BSiBoua as BnSuaj biusiui bj anb sauopB^uauo sbj ap
Bjanj sanopnjoAa opneaoAOjd 'BnSuaj bj jadmojjoa b jjnqiijuoo on ap
jepma somaqap 'ouinuaj opunSas u^ -uopnjoAa ap sa on o sa Bjuasa-id
as anb osea un is 'zaA epea 'ajuauíBiAaid sonopuBJopjaa 'sauoisnj
-uoo jBjiAa b 'ouiuuai jamud na 'sopBSijqo some^^ :epBoijdmoa opoui
ojaap na sa Baje) BJisanu 'osea jaajai ja ug •nopBmjnjSB bj opuBuuij
-uoo 'uopnjoAa bj b jepn^e na bjijsisuoo BaJB} Bjjsanu 'opunSae p na
íBpBJado vÁ n^pn^OAa B[ JBjadsaj B^saJ son O[os 'osbd jamud p n^

•K -

•(ouanbad) 1 Btaauoj p A snosjad B*g ap
ajqmonojd 'y{ ¡SBOijanoj SBjnoijjBd sop ap uotoobjjuoo sa Z3A ns b tjiiff
oaaj *oonBjq jj A 'oA^od 'buijei^ sa t^itif *ij Bjnoij^Bd b^ sbui t^u{t :ap
opBniaoj ' ( zjbui ap o BooipuBtu ap 'o^iíj ap Bousjq BniJBq) ^ttriíff
ÍBiSojotnija bj ap odra^o ja na 'zspnB
oood un 'uoisxnaxa Bnanbad Bnn oqoaq souiaq ojog •oa-oj-pi{8p-au-i
ap jbuij BAijnjoAa buijoj bj sa rtvujmip ojqeaoA ja anb bouibuijijb
on :uoiobjbj^b unn jaaeq sompinuad son 'jBioadsa osbo ajsa n^
•nniÁVip mj jod A vruvA. 'oruwu 'opuvu 'vpunm 'oaojwui zs^juainSis
SBuiJoj eBj SBAisaans s^de^a jod oiJinbpB 'asopnBupnj^e 'asopuBd
-ooodB 'asopua^BJinoa '(oABjq njiaídsa ap ajuaS) aa-o^-pi{8t&gt;-au-[

•ajuaniBpBSi^qo asopnBusduioaB
anbunB 'sop^isdas ainamBanejj UBjua^aad as sofqe^oA so^ 'uij na 'sosea
boj^o u^ -opiunaj neq as on ciad 'nBinama^dmoa as anh sojqBooA
sop UBjaioaj^d naiq sbui anfa BSBOsa ubj uoioBuijn^SB Bnn noa sonam
opuena o 'SBpBuijnjíJB omoa UBjuasajd as on SBjqepd sn\ 'sosbo sojjo
urjj -sBpinijap sonam o sbui uoionjOAa ap sboijoj opuBjdopB 'jraap
sa 'sopBdoaode o sopiBJinoa Á sopeuiin^^e sojjosou BjsBq u0JB2a[[
bX saAajq sojqeaoA so\ 'sosbo ap ojamnn ubj3 na :bot}sbj3 Ánva jas
anb Bjpuaj B[^aj b¡ 'Binoipi pp u^pn^oAa B[ ap ojoadsB a;sa ug
•opinnaj odnaS BpBa Jioap sa 'SBjsandraoo ssjqspd omoa
:nos anb o^ omoa asjiqijasa uaqap anb soniBiaidojd soajosof^; -js a.ijua
SBpBJBdas 'aeBjj ouioo neqijasa as SBjqspd SBisa anb ajuaijjoa s^ -soaij
-afpB soijba o oun jod A soAijuBjsns sotjba o oun jod '{BJanaS oj jod

iopipjad
Bq as 'jiqap 'va :jbuij BqBjjs bj anb A (BJnp sa anb bsoo bj) vanit
:opis jaqBq piqap ojsanduioo ojqBOOA jap BApiraiid U910BUUOJ bj anb
somaaj^) ^ejnp bsoo 'ojnp sa anb oj : (szajnp ap Bapt Bp anb suianoj)
pj 8BUI (Buosjad ^• ap OAisasod aiqmouojd) 1 :ap '(Bjpaid) vtj
:BAijiuijap uoiOBUijnjáB ap sojqBOOA ap sojdmaf^
•BdB^a emiijn ns b opeSajj jaqBq ap sofaj Bisa
BnSuaj bj ap noioBminj^B ap opojjad ja anbjod 'sbui Bip Bpea uBias
soj A 'souiisisoaaiunu nos 'ojqBOOA un b asjijaqps uaqap sBjnojiJBd
A sofijns 'sofijaad soj anb na sosbo soj 'Biouanaasuoo u^ -BnSuaj bj

UBjsa '-a^a 'SBjoBJjsqc s^api 'sa^jamm A sa^minB 'SBjuB^d
saaB^n^ :uauijap anb SBjsandmoa sejqBjBd SB^ — ^99

ap BAijnjOAa Bion^puaj bj JBuedmoaB utib A asaBjadsai aqap oJad 'nen
-Bdmoas anb b sojqsaoA soj ap sopsjBdas asjiqijosa uaqap sBjnopjBd
A ^ofijns 'sofijajd soj :eai}seja ^ntu anbunB 'Bjonpuoo ap Bjáaj Bnn

•Booq bj jod nozejoa p aps a[ :ouB[[ajSBO na
b ajBAinba p-i¡[v3u A 'nozBJoa :sa (oifSp-ay ap adoaodB A uoio
B) vpy ojsanduioo ojqBOOA Y3_ 'emp p oi^s a\ as :py{ o ytf^p

jeionnna soraapod 'BnSuaj bj ap nopnjoAa bj ap o^aadsB ajsa u^j
•sa anb ja :ua aanpBjj as va BjnoijJBd B'-j '(janbs 'asa 'ajsa) va adn
Htoad 'va 00 :ofijns ja opBjsdas jBajdma Bjpod as on bj^ 'oadn o vaadn
*oad o vasd *opo o oaoo zBpmjouoa upianjoAa ap sosbo so^sa jB^adsaj
ouis jaaexj anb auaij Bpen bjÍ BapBuiBj^ b^j •uoioBuijnjáB o adoaodB
'BiauajaqpB 'u^iooBa^uoo bj opBjB8uoa bij osn ja 'ofijns o ofijaad
'BjnajiJBd ns ap ojqBOOA ja jejBdas jpBj sa anbuns 'sosbo sojjo u^
•oi[í orne p sa ou b^ oqjaA ja A '(ji) p jBqjaA Binanoi ja
noa opBupnjSB ojqeaoA un buijoj 'nopsjídsB ajduiis na Bpi;jaAuoo '^í
Bjnaj^JBd v'j '(ba ja) piff o :nopBjBdas bj JEniaua^ap ajqísod sa on
anb onSpuB ubj osbo aÁnjpsuoo Biouajaqpe bj 'bosbo soqanm u^
•sopBuijnjSB sojqeaoA jbuijoj ejed 'soaiqBjisouom sojqsooA
soj b asjiaaqpB b napnai) SBjnapjsd A sofijns 'sojrjajd so^j — ^9

&amp;u t :asBJj Bnn Bpoj ap uoiaoBjjuoo sa opqsaoA ajs^ •pt¡fotau ¡
•PiHÍ1ívV v 'o^fmooou v : (Bzaqea b^
oab[ ara 'BzaqBo ira ap pBpaians bj o^inb oÁ) p ^^1/13/ p^o au y
iodoSoA o : (bsbo Bidojd im oXnj^suoa oA) pdo vSoyf 3Á, y
:so[dtuaf^ 'sasejj uaiqtuBi onrs
ojos on jaBiiuoo b Biouapuaj Bnn Av\^ inejBnS u^ — -ff)
•Od-oi-oqiu :ap opBUiioj '(sopBjsoj jas jb opuBjjBjsa zibui ap son
-bjS ap opinj 'B^BnSBJBO ap uozBiuanb 'Bjaajisnj ap opinj) ojojoj
ioa-iifft-tyit :ap op^uijoj '(osoiAJau 011) 11/iji/ijr
ioa-tijiji-tmj :jod opBnuoj '(oais^oauoo aojqraa^) t^tiqi^j
i (naAanm-naAanoi as anb soj :oa-iyiiu-ii¡itu-o
:jod opBnuoj ' (pBpiAi^oajoo na sonesn^ ap ojuairarAonr) iifiiuyi^^
^

•••'(pnipaB o ojund nn na asjauajsos)
v^vyiut A (aejBuioaduia 'ojnp asjaaen) vjvyfoqtu tnopdaae Bjupsip noa
UBajdma as sbuijoj sop SBiína 'ytvyitu A pjvqf-oqut :sauoiodaox^

:8ojdtuafj[ •(opBjitnij osn
ap ojojjsodB) uoin^ UBAajj on X 'BAfunrjap o Bjajduioo uotonjoAa ap
ap sosbo uaXnjpguoo (soAiiimud sooiqBjisouoni sBmanoj ap uoiobj

•íptiauow B (JBpBA 'oioba ja jaaBq) t
iiquivuvsoui b (jpjBdsa jaoBq) t

�Ihvihtirocai, vocablo formado por dos palabras compuestas:
1.) ihvíh-tih (tierra amontonada, montaña); 2.) ocai (corral) o
rocai (formando corral) : valle rodeado de cerros. Es el vocablo gua
raní que corresponde exactamente a Cerrocora o Cerro Cora.
b)Vocablos compuestos de evolución incompleta: Mba'e Verá
Guasú (según algunos estudiosos: la ciudad capital de los pueblos
guaraníes, situada en el interior de América del Sur; según otros, el
mar que se divisa hacia el Este, desde las alturas de los cerros pró
ximos al río Alto Paraná). Se traduce por: gran cosa resplandeciente.
Debe escribirse, conforme propiciamos: Mba'everaguasú;
Paraná Guasú (el Río de la Plata). Debe escribirse: Paranaguasú;
Paraguaih Mi (la región regada por el río Parapití, entre los
llanos del Chaco y la cordillera andina). Debe escribirse: Paraguaihmí;
Aó po'i (tejido de algodón hilado a mano y en telares primitivos).
Debería escribirse: aopo'i. Traducción literal: tejido delgado o fino.
c)Vocablos de evolución inicial. No son propiamente ni voca
blos ni palabras, sino más bien frases, y están constituidos por uno
o varios sustantivos y adjetivos que se agrupan para definir una idea
aplicada a una cosa. Es raro el caso en que estos grupos de palabras
se escriban formando un vocablo compuesto;
Caraí-tuyá (persona anciana). En los casos en que car ai vale por
sustantivo y tuya por adjetivo, se usan con una separación bien
notoria, y la acepción es: señor de edad. Si se unen las dos palabras
(caraituyá) la acepción cambia, tomando un fuerte sentido de ironía
o despectivo. Caraituyá es el hombre haragán, desvergonzado, picaro,
digno de una crítica más o menos pesada;
Mitá-i, mitá-michí, mitá-mi. Mita es niño; i, michí y mi son
partículas y adjetivos diminutivos. Pronunciando el sustantivo sepa
radamente de la partícula o adjetivo, el sentido es uno. Uniendo
sustantivo y partículas o adjetivo, la acepción cambia:
Mita i: niño pequeño para la edad; mita'i: niñito;
Mita michí: niño que resulta pequeño comparado con otro;
mitamichí: niño de pecho, lactante;
Mita mi: un niño pequeño, digno de lástima por una circunstancia
especial (la Cenicienta, como ejemplo); mitamí: la infancia, la edad
de la inocencia, el niño en general;
Mitacambú: niño de pecho;
Vacara'ih: ternero mamón;
Ihvihras'ihi: el palo enjabonado, la cucaña. Si andando por el
bosque encontramos un árbol o un palo resbaladizo, no diremos:
ihvihras'ihi, sino: ihvihra s'ihi. La grafía será idéntica, pero se hará
una pausa entre las dos palabras.

VI. HISPANISMOS
67. — Los parlantes y los estudiosos del guaraní suelen dividir sus
opiniones sobre los vocablos castellanos incorporados al idioma desde
la llegada del conquistador español hasta nuestros días. Unos, quizá
un poco extremistas, exigen que el guaraní debe depurarse de todos
— 204 —

los vocablos que le son extraños. Los otros, igualmente extremistas,
aunque en sentido opuesto a los primeros, opinan que todos los hispa
nismos deben ser aceptados, ya que el pueblo así lo ha hecho.
A nuestro juicio, lo útil y lo razonable está en un punto inter
medio ubicado entre los dos extremos: los hispanismos ya están incor
porados a la lengua y no habrá ni forma ni conveniencia en prescin
dir de ellos, pero también es natural que el guaraní, lo mismo que
cualquiera otra lengua, se defienda de toda tentativa de extinción,
especialmente si se considera que hay un gran número de hispanis
mos innecesarios.
68. — Los hispanismos que existen en el guaraní pueden ser de
tres clases:

"t

a)Vocablos simples o compuestos, guaraníes clásicos, agrupados
para representar una idea de que carecían los aborígenes. Ejemplos:
Tupa; el Tupa guaraní es un ente mitológico menor, pero pasó a
significar durante algún tiempo y en algunos lugares, el Dios cristiano.
Posteriormente se hizo una separación entre el Dios cristiano y el
guaraní, y Tupa pasó desde entonces a ser el Dios guaraní por
excelencia;
Tupasih: la Virgen María (la Madre de Dios, la Madre de Tupa).
Es un vocablo creado por los jesuítas o por los mismos aborígenes
misioneros para la comprensión del Catecismo cristiano. En la mito
logía guaraní hay un ente espiritual femenino, madre de Tupa y de
los hombres, y su nombre es Ñandesíh: Nuestra Madre;
Ñandeyara: el Dios cristiano. El vocablo significa literalmente:
nuestro dueño y está acomodado perfectamente a la concepción reli
giosa del siglo en que llegaron los misioneros cristianos. Ñandeyara
es el vocablo que sirvió para reemplazar a Tupa en la acepción del
Dios cristiano.
Tupaó (la casa de Dios, la iglesia), formado de Tupa-oga;
tupamba'e (limosna), lo que pertenece a Dios, la propiedad de Dios;
tupambá'eyara (el pordiosero, el que vive de limosna), formado de:
tupamba'e-yara (el dueño o el que vive de la propiedad de Dios);
pa'imarangatú o pa'íruvichá (obispo, superior de una orden), formado
de: pa'i (sacerdote) y marangatú o ruvichá (poseedor del mando y
jefe, respectivamente).
b)Vocablos castellanos que se incorporaron a la lengua en los
primeros tiempos de la conquista y que sufrieron una adaptación
completa al idioma. Con frecuencia aparecen tan completamente guaranizados que resulta difícil determinar su origen hispano:
Mburicá, de borrica. La feo (b fuerte) ha variado en mbu; la rri,
de pronunciación difícil para el indio, que no conocía la rr, cambió
en ri. El vocablo cambió de grave en agudo;
Vaca: vacó; cabra: cavará; burro: vuró y chovuró; caballo:
cavayú; caldera: cartera; Carmen: Carné; Espinóla: Pindurá; Espi
nosa: Pinosa; corral: cora; Cristo: Kiritó; plata: pirata, pira; faltar:
ata; etc., etc.;
c)Vocablos castellanos que son de incorporación relativamente
— 205 —

�— sos —
a:uianiBAi)Bjaj uopBJodjoaur ap nos anb sonBjja^eBa sojqBao^ (a
¡•aja '*aia íbjo
:jbijbj ipjid ^vivuid rBjejd ipjjji^j :ojsij;^ ípje^ :jbjjo3 insovtj :usoa
-ids^ ípjnpuij :B[oujds^ iatuv^ :uauuB3 ivuajjvo tBjapjBa inAva.no
:ojjBqBa ipjnnoi{3 A puna :oxinq ipjnavo :BjqBa íüíwi :bdb^
íopnSB na ^abiS ap oiqinBD ojqBaoA jg -u n^
oiqureo 'jj bj bjdouod on anb 'oipnr ja BJBd jpjjip uopBpunuojd ap
*ijj bj ínqtu na opBiJBA Bq (a^janj q) oq B^ -Baujoq ap 'v^tunq^^
^
:ouBdsiq ua^iJO ns jBuimjaiap jpijip Bjpnsaj anb sopBznrej
-BnS ajnatnBjajduioD ubi uaaaJBdB spuanoajj uo[) "Binoipi jb Biajdmoa
noioBjdBpB Bun uojaujns anb A Bjsinbuoo bj ap sodraaij sojamijd
soj na BnSuaj bj b uojBJodjoaui ae anb souBjjajsBa sojqBao^ (q
• (aiuauíBArpadsaj 'ajaf
A opncra ^p jopaasod) vy^mru o nivSuvuvui A (^jopjaons) ívd :ap
opBmjoj ' (uapjo Bun ap jouadns 'odsiqo) v%ptaru. t pd o n%rt^wojovuipd
i (eoiQ ap pBpaidoad bj ap ^aia anb ¡a o ouanp p) vJvÁ-avqwvdm
:ap opBinjoj '(Busornij ap qaia anb p 'ojasoipjod p) vivÁ,9vqiuvdn%
ísoiq ap pBpaxdojd B^ 'soiq b a^anaiJad anb o^ '(Bnsouin;) avquiodnt
ivSo-ndnj^ ap opBnuoj '(Bisa[8i bj 'sotq ap bbbd b^) pwcfnj;

i.

•OnBIlSIJD 8OIQ
pp noiadaa^ bj na vdnj^ b jBze^dmaaj BJBd otajis anb ojqBDOA [a sa
Djv6apw&gt;(^ *8oubi^8U3 sojauoisini so[ nojBÜ^^fj anb na ojSis pp bsoiS
-ipj nopdaanoa v\ b a^uaniBtaajjad opBporaooB Bisa X ouanp o-nsanu
: ajuauípJtaii^ B3ijin8is ojqBaoA ^^ -oubiisijo soiq p :vj. nXspuvf^
íajpBj^ BJ^sanj^ ttfisapwa^ ea ajqmon ns A 'saaqmoq so^
ap A vdnj^ ap ajpBni 'omuatnaj [Bn^iJídsa aína un i^q iubjbiiS biSo^
-ojitn B[ n^ •ouBi^8iJ3 omspaiB[) pp n^isuajdtno^ bj BiBd sojauoisim
sana^jjoqB eomsiin so[ Jod o SBtjnsa^ qo\ jod opBajo opq^ooA nn s^
•(ydn^ ap ajpBj^ b^ 'soiq ap ajpBj\[ b^) bjjbj^ uaSai^ bj :yisodnx

sopoj ap aejBjndap aqap inBJBnS ja anb uaSixa 'SBisimaj^xa o^od nn
Bzmb 'souQ -SBip soj^eann B^a^q jousdea jopB^sinbuoo jap BpB^ajj bj
apsap Biuoipi jb sopBJodaoout souB^p^SBO sojqBDOA soj ajqos sauoiuido
8118 jipiAip najans iubjbii^ jap sosoipnisa soj A sain^jJBd so^j — '^9

SOKSIMVdSIH IA
sop bbj aj^ua BsnBd Bun
as ojad 'Boijuapi Bjas bijbjS b^j 71/is vjqtaifi :ome 'tifisvjqtayi
:somajip ou 'ozipBjsqsaj opd nn o joqjf nn somBJiuoaua anbsoq
ja jod opnepuB ig 'BUBana bj 'opBnoqBfua oj^d ja
íoq^ad ap ouin :nqwvom}¡^^
íjBjanaS na omn ja 'Bianaaom bj ap
pspa bj 'bioubjui bj :twvjtw i (ojdraafa omoa 'Bjnapiua[) bj) jBpadsa
BpuB^Bunojp 8un jod BmpsBj ap ou8ip 'ouanbad ouiu nn :tiu vnj^
iaiuBjaBj 'oqaad ap oniu :ii/oiiíijitu
íojjo uoa opBJBdnioD onanbad B^jnsaj anb omu :ii¡onu vjij^
ioiraiu :fottut íp^pa bj BJBd ouanbad omn :i vnp\¡
:bh{uibd uoiada^B bj 'OApafpB o SBjna^jBd A OAijuB^sns
opuaiufi *oun sa oppnas ja 'oAijafpB o BjnojjJBd bj ap
-Bdae OAijnBjsns ja opuBiounuoJ^ -soAijnuitnip soAiiafpB A
nos tui A ty^tw '1 íoniu sa vnj^ 'ttu-vjiut 'tifOfiu-ptftu 'i-ptjj\[
íBpBsad souain o esm Baiijja Bun ap ouSip
'oJBOjd 'opBzno^jaAsap 'usSBJBq ajqmoq ja ea •pXnrfo.to^ -OAijoadsap o
BinoJí ap opijuae ajjanj un opuBraoj 'BiqniBa nopda^B bj (vAtijivjvo)
SBjqB^d sop 8Bj naun ae ig -pspa ap jouae :sa nopdaas bj A 'bijoiou
naiq uopBJBdas Bun no^ usen as 'oApafpB jod vAnj A
jod ajBA yaxoo anb na sosbd soj n^ -(bubidub Buosjad) v^
¡oisandmoa ojqBaoA nn opnBuuoj uBqijasa as
SBjqBjBd ap sodnjS eojsa anb na osbo ja ojbj sg -bsod Bun b BpBo^dB
Bapi Bun .iiuijap BJBd nBdnj^B as anb soAiiafpB A soApuBjsns soijba o
oun jod sopjnipsuoa nBjsa A 'saesjj naiq ^boi ouie 'SBjqejBd in sojq
-bdoa iu ajuouiBidojd nos o^^j -JBIOIUI u9pnjoAa ap sojqBao^ (o
•onij o opBápp opifaj :jBja^ij nop^npBjj^ -todoo .-asjiqíjosa BuaqaQ
•(soApiraijd saJBja^ na A oubui b opB^iq uopo^jB ap opifaj) ípd py
:itut(ivn^vjvj :a8Jiqijasa aqaQ • (Buipus Bja^jipjoa bj A oa^q^ jap soubjj
eoj aj)na 'jjidBJB^ ou ja jod Bp^Saj u^iáaj bj) ij^ iftonSvjoj
instrnSvuoavj :as.nqi.iosa aqaQ -(bibjj bj ap oi^ ja) nsrni^ vuvjvj
instmSvjaa^^q^^
^ :soniBpidojd amjojuo^ 'asjiqiaosa aqaQ
'aiuapapuBjdsaj bsoo ubjS : jod aanpBjj ag • ( bubjbj oijy oij jb somix
-ojd sojjao soj ap SBjnip sbj apsap 'a^sg ja ep^q BsiAip ae anb jbui
ja 'soj;o unSas ÍJng jap Baijamy ap jouajuí ja ua BpBnjis 'sajuBJ^ná
eojqand soj ap jBiíd^a p^pnp bj isosoipnjsa sonn^jB unSas) nsmtf)
?^aA a&lt;V{lIV !^J^jdmoaui nopnjOAa ap eo^sandmo^ sojqBao^ (q

i Btouapoxa
Jod JUBJBn^ 8OIQ p ^38 B 833UOJU3 apsap OSBd Bdnj^ A 'lUBJBnS
p A OUBIJ8IJ3 soiq p ajina nopBJBdas eun oziq as
•ouBijstJO soiq p 'eajBSnj sounS^ na A odma^ un^p a^nBxnp
b psBd ojad 'jouam ooi^o^ojitn ajua nn sa iubjbti^ vdnj^ p
:so[dtnafg 'saua^iJoqB so[ UBioaaBO anb ap Bapi Bun jB^nasaidaj
sopBdni^B 'sooiSBp eaineJBnS 'sojsandinoD o sa^dmis eojqBao^ (b
:saeBp
ap jas napand iubjbii^ p na najsixa anb somsiuBdsiq etri — '39
'soiJBsa^anai som
-sinsdsiq ap ojamnn ubj3 nn X^q anb ejapisnoa ae is ainanqspadsa
'n^iomjxa ap baijeju^j Bpoj ap Bpnaijap as 'sn^naj bjio BJtambjBna
anb oiusitn oj 'juBJBnS [a anb [bjiiibu sa naiqmBí ojad 'eojp ap jip
-uiosajd na BiouaiuaAUOO tu buijoj iu fjqeq on A Bn^uaj bj b sopBJod
-jooni UBjea vA somsiuBdsiq soj :somaj)xa sop boj ajjua opBOiqn oipam
-jajuí o^und nn na Bisa ajqsuozBj oj A jiin oj 'oíamf oj^sanu y
•oqoaq Bq oj isb ojqand ja anb vA 'eopB^daoB jas naqap sonisin
-Bdsiq soj sopo} anb ubuuío ^sojamud soj b oteando opijuas ua anbnriB
'8B^siniaj)xa aiuanijBn^í 'sojjo so^ 'souBjjxa nos aj anb eojqBaoA soj

"P-io^y OJJ9^ o njooo^ua^ b ajuaniBjaBxa apnodsajjo^ anb nrej
-BnS ojqBOOA ja sg -sojjaa ap op^apoj ^jjba : (jBjJoa opuButuoj) tvoou
o (jBjjoa) moo (o'^ i (bub;uoui 'BpBuojuoniB BJjap) tfij-yiayt (0*j
¡SBjsandinoD SBjqBjsd eop jod opBnuoj ojqBaoA

�reciente, y que no sufrieron gran deformación. Su incorporación fue
haciéndose en períodos cada vez más cercanos a nuestros días, en
tiempos en que el mestizo hispano-guaraní y aun mismo el aborigen
de pura sangre ya podían pronunciar correctamente los difíciles fone
mas castellanos:

nada arcaico, sino completamente actual, de uso corriente. Cambiarlo
por un vocablo hispánico o portugués, es, pues, totalmente inaceptable.
En las zonas fronterizas del Paraguay es común escuchar: che ilo
y che jhilo, por che inimbó; che catre por che rupá; arambojhá por
acangihtá; jhorcón por ihta; laguna por ihpajhá; isla por ihpa'ü;

Escribir: escreví; viajar: viaja; vender: vendé. Será innecesario
citar más ejemplos, pues bien pueden ser citadas todas las palabras
castellanas. Todas pueden transformarse en hispanismos con solo cam
bios insignificantes que lo acomodan a la sintaxis guaraní. No decimos
fonética, pues la fonética guaraní ha incorporado definitivamente
todos los sonidos castellanos.

etc., etc.

69. — La pretensión de desalojar del guaraní todos los hispanis
mos es a nuestro juicio imposible de realizar, y por otra parte,
grandemente perjudicial a la transformación del guaraní en idioma
moderno.
Todos los idiomas de la tierra, modernos y antiguos, han enri
quecido su léxico no sólo trayendo vocablos de su propio seno, sino
incorporando expresiones de los pueblos con quienes tuvieron con
tacto. Si fuéramos a purificar totalmente cualquier idioma moderno
de todas las voces, fonemas y expresiones extrañas, llegaríamos a un
extremo que determinaría la mudez del género humano: todas las
voces, fonemas y expresiones han sido tomadas de afuera del círculo
racial, lingüstico o simplemente familiar en que el hombre actúa
o actuó. No se excluyen de esta dura sentencia, felizmente imposible
de cumplir, ni siquiera los sonidos onomatopéyicos puros: también
ellos son copiados por el hombre de algo que no es él mismo, de
la naturaleza.

70. — El número de hispanismos incorporados o semi-incorporados al guaraní alcanza una cifra aterradora: está entre los 5.500 y
6.000. De este total, entre 4.500 y 5.000 son enteramente innecesarios.
La incorporación definitiva, o mejor dicho, la consagración de los
hispanismos útiles y la exclusión de los innecesarios, deberían ser resul
tado de un severo estudio lingüístico. Esperemos en que este esfuerzo
será hecho en tiempo no lejano.
71.— La existencia de hispanismos ya incorporados a la lengua
plantea un problema que hasta ahora los estudiosos del guaraní se
empeñan no en solucionar, sino más bien en desconocer, en eludir,
en dejarlo de lado, para considerarlo en un tiempo futuro que nunca
llegará: la guaranización de estos vocablos en la fonética, en la orto
grafía y en la sintaxis.
El pueblo ya ha procedido por su cuenta y ha ejecutado una
revolución lingüística, ya sometiendo algunos vocablos hispánicos a
la fonética guaraní, ya ensanchando la fonética guaraní mediante la
incorporación de algunos sonidos que no le eran conocidos antes de
la conquista. Al ejecutar esta revolución, el pueblo no ha hecho más
que cumplir con una ley natural ineludible.
Pero los estudiosos han quedado atrás: se empeñan, primero, en
no legalizar lo que ya es un hecho real, y después, hacen todo lo que

Si tomáramos el castellano, tan elástico, preciso, dúctil y armo
nioso que es considerado por muchos como uno de los mejores
idiomas del mundo, para depurarlo de todas las voces que no son
castellanas, empezaríamos por clasificar sus expresiones y fonemas en
latinismos, arabismos, iberismos, celtismos, godismos idishmos y fenicismos. ¿Qué quedaría para el castellano, cuáles serían las voces casllanas puras? Ninguna, sin excepción.

pueden por no dar un paso adelante.
Al incorporarse un vocablo extraño a una lengua, no es la lengua
receptora que debe someterse al vocablo, sino el vocablo a la lengua.
Así en fonética como en ortografía y en sintaxis. De esa manera han

Las voces castellanas que se han incorporado al guaraní, no sólo
no derivan en perjuicio de la lengua, sino que ayudan a la evolución,
al permitirle disponer de expresiones precisas para definir ideas y
conceptos que el aborigen no podía haber alcanzado a expresar.
Lo censurable no está en la incorporación de voces no guaraníes,
sino en el vicio de extranjerizar la lengua más allá de lo estrictamente
útil y necesario, en el vicio de echar mano de voces hispánicas para
expresar ideas que se pueden expresar con propiedad en guaraní.
Algunos ejemplos sencillos contribuirán a esclarecer mejor la
cuestión: un paraguayo que vivía en el Brasil y que hablaba
pasablemente bien en guaraní corriente, acostumbraba decir: a ye
eskesé (verbo portugués esquecer: olvidar), en vez de: che resarai
(yo olvido), y si residiera en algún país de habla castellana, sin
duda diría: a ye olvida. Téngase en cuenta que tesarai es un vocablo

actúan sobre el hombre.
Infinito número de ejemplos se podrían citar: vocablos germáni
cos, árabes, galos, etc., que sobreviven en el castellano moderno y que
pasan desapercibidos porque su fonética, los signos que representan los
sonidos y su actuación en las expresiones, son totalmente castellanas.
Y lo mismo ocurre en el inglés, en el francés, en el alemán y en todas

— 206 —

— 207 —

procedido todas las lenguas del mundo en todos los tiempos, y no
ciertamente porque actuaran razones sentimentales de orden racial o
nacional, sino porque así está determinado por leyes naturales que

las lenguas del mundo.
Sólo para el guaraní, algunos estudiosos pretenden crear una regla
especial que asegure a la lengua una condición de inferioridad per
manente: los vocablos castellanos incorporados al guaraní, deben con
tinuar siendo castellanos. Pero no enuncian la misma regla cuando se
trata de la cuestión opuesta: los vocablos tomados del guaraní para
el castellano, éstos... se admite que se sometan a las reglas castellanas.
Para resumir: ¿deben los hispanismos escribirse y pronunciarse

�LOZ —
asjBpunuojd A asjiqíjasa sorasiuBdsiq boj uaqap? :jimnsaj bjb^
•sBnB[[3}8BD ssj^aj sb( b uBiamos as anb ajtrape 39 • • • so^sa 'ouBjjajsBa p
bjbcI inBJBnS jap sopBiuoj sojqBooA eo{ : Bisando uopsana bj ap bjbjj
as opuBna Bj^aj eumm bj uBiounua ou oaa^ •souBjjaiSBa opnais nnij
-uoo uaqap 'iubjbüS jb sopBJodJoaní souB^pjSBO sojqBaoA soj :ojuauBui
-jad pBppoijajni ap uopipuoa Btm BnSnaj bj b ajn^ass anb jBpadsa
B[^aa Bun JB3JD uapuaiajd sosoipnpa soun^jB 'iuBJBnS ja BJBd ojog
•opuntn jap SBn^uaj sb[
SBpoj na A uBmajs ja na 'saousjj p na 'sajSui p na ajjnao oraeira oj j^
•SBUBjjajSBO a^uamjBioi nos 'sauoisajdxa sbj n^ uopBnjaB ns A sopinos
boj uBuiasajdaj anb souSis soj 'boi^íuoj ns anbjod sopiqpjadBsap uBSBd
anb jÍ onjapoui ouBjjajSBa p na uaAiAajqos anb 'Éoia 'sojbS 'saqBJB 'soo
-TUBnuaS sojqBOOA :jBjp uBjjpod as sojduiafa ap ojamnn ojimjuj
•ajqraoq p ajqos
anb sapjniBU sa^aj jod opBuiuuajap Bjsa jsb anbJiod onis
o \viovi uapjo ap sa[B)naniiinas sanozBj nBJBnj3B anbjod
on A 'sodmaii so[ sopoj na opnnm pp BníJu^j sb[ SBpoj opipa^ojd
UBq BjanBm Bsa 3Q 'Six^ims n^ A bijbjSo^jo na oinoo eaijauoj na isy
•BnSua^ v^ b ojqBDOA p outs 'o^qBDOA p asiaiamos aqap anb Bjojdaaaj
Bn^na[ b^ sa ou 'BnSna^ eon b ouejpt^ o^qBooA mi asaBJodjoonr ]^y
•ajuBppB osBd nn jBp on jod napand
anb o\ opoj u^oBq 'sandsap A 'p3aj oqoaq nn sa vA anb O^ jBztp^S^j on
na 'ojauíud 'n^uadma as :bbj^b op^panb n^q sosojpmsa boj oja^
•a^qipnpni ^jnjen A^\ Bun noo irjdrano anb
sem oqoaq eq on o^qand p 'uopnjoAaj Bjsa jB^noafa ^y •B^sinbnoo bj
ap saiuB sopponoo usía a^ on anb sopinos sounS[B ap nopBJodaooui
B^ ajuBipam inBJBnS B^panoj bj opnsq^nBsna bj 'inBJBnS eaijauoj bj
b soomBdsiq 8O|qB0OA sonn3[B opnaiiamos bjÍ 'BoijsjnSm^ nopnpDAaj
Bun opB^naafa Bq A B^nana ns aod opipaaoad Bq ^A o^qand ^g
•spcBjms bj na A bijboS
-ojjo bj na 'eatjauoj bj na sojqsooA so^sa ap uopBzinBiBng bj ibjbS^jj
Bonnn anb ojnjnj odmaii nn na ojjBjapisnoa BJBd 'op^j ap ojj^fap na
'jipnp na 'ja^onoasap na naiq sbui onis 'jBuoiorqos na on nsuadma
as inBJBn^ pp sosoipnisa soj Bjoqs Bjs^q anb Bmajqojd ond
enSnaj bj b sopBaodJOonr vA soni8iuBdeiq ap epnaisixa vj — *j
'onBÍaj on odmai] na oqaaq B
ozjanjsa aisa anb na somaaads^ •oopsinSuij oipnjsa oaaAas nn ap opuj
-jnsa^ jas nsijaqap 'soiJBsaaanm soj ap notsnjaxa bj A sajiin sorasiuBdsiq
soj ap uopBjBsnoa bj 'oqoíp jofam o 'BAi^inijap nopBJodJoaní e^
•soiJBsaaanm amaniBJaina nos (JOO'S ^ OOS'^ ^-iJua 'jb^oi ajsa ^q -000"9
A OOS'S eoI 3J)na Bisa :BJopBJja^B bjjid Bun bzub^jb inBiBnS jb sopsj
-odjoom-iraas o sopBJodjoanr sorasiuBdsiq ap ojanmn J3 — *o¿
•o^a '-aja
¡n^dqi Jod vjst iv^todyt lod vunSvj ivjift aod upouoyf ivjiftSuoov
jod yi¡(oqiuvun ivdru. Bifo Jod ajjoo 9ip ipqtumt &amp;ip Jod 'opyí &amp;i¡o A
oji 9ip :jBqanasa nnraoo sa ^BnStjjBj pp SBzuavaojj SBnoz sbj ug
dr a^namjBioi 'sand 'sa 's^nSnjjod o oamBdsiq ojqB3OA nn jod
osn ap 'j^nioB a^naniBiajdaioa ouis 'ooibdjb

— 90Z —
ojqBooA nn sa wuvsat anb B^nana na assSnaj^ ypiajo 9Á. o :BiJip Bpnp
uis 'BnBjjaiSBa BjqBq ap si^d nn^jB na Bjaipisaj is A '(opiAjo oX)
tvuvsB^ ayo :ap zaA na '(jBpiAjo :jaaanbsa sanSn)jod oqjaA) ^S93¡S3
aA v :jpap eqBjqumjsooB 'ajuaujoo iUBJBn ua naiq ainamajqssBd
BqB^qBq anb A Jissj^ ja na biaia anb o^BnSBJBd nn :no^sana
bj jofam jaaajBj^sa b UBjmqiJiuoa sojjpuas sojdmafa eonnSjy
'jnBJBn^ na pBpaidojd noa jssajdxa napand as anb s^api jssajdx^
BJBd SB^inBdsiq s^ooa ap oubui jBq^a ap opiA ja na 'ouBsa^an A jnn
oj ap bjjb sbhi Bn^uaj bj jBzuaCuBJixa ap opiA ja ua ouis
on saaoA ap nopBJodJoam bj ua Bisa ou ajqBjnsuaa crj
•jBsajdxa b opszuBajB jaqsq Bjpod ou naSuoqB ja anb sojdaouoa
A SBapi Jinijap BJBd s^spajd sauoisajdxa ap jauodsip ajjTjiuijad jb
'uopnjOAa bj b UEpnÁB anb ouis 'snSuaj bj ap opmfjad ua UBAuap oa
ojos ou 'juBJBnS jb opBJodjo^ui UBq as anb SBUBjjaiSBa saaoA sb^j
'uopdaaxa nis 'BunSui^f ¿SBjnd sbubjj
-sbo saaoA sbj nsjjas sajtma 'ouBjpjsBa ja BJBd BiJBpanb an)? souisp
•tuaf A soiut¡sipt sotusipoS 'soiuspjao 'soiusjjaqi 'sowsiqvjo 'sotustupvj
na SBmauoj A sanoisajdxa sns JBoijisBp aod soiuBiJBzadrna '8BUB[pjsB0
nos ou anb saaoA sbj SBpoj ap ojJBjndap BJBd 'opunm jap SBinoipi
sajofam soj ap onn omoo soqonni jod opBjapisnoa sa anb osom
-onue A Ji^onp 'osioajd 'oapsBja ubj 'ouBjja^sBa ja eoniBJBraoj ig
*BZajBjn}BU BJ
ap 'oinsim ja sa on anb oSjb ap ajqmoq ja jod sop^idoo nos sojja
uaiqmB) :sojnd sooiÁado^Buiouo sopiuos soj Bjambis m 'jijdmna ap
ajqísodmi aiuamzijaj 'Bpnaiuas Bjnp Bjsa ap uaXnjaxa as o^ -on^oB o
en^oB ajqmoq ja anb na jbijiuibj aiuamajdmis o ODi^snSutj 'jbidbj
ojnojja jap BjanjB ap SBpBmo) opis n^q sauoisajdxa A SEiuauoj 'saaoA
sbj SBpoj :oncranq ojana3 jap zapnm bj BjjBuiuuaiap anb omaj^xa
un b souiBiJBSajj 'sbubj^x3 sanoisajdxa A SBnianoj 'saaoA sbj 8Bpo; ap
oujapoui Buroipi jainbjsna aiuamjB)O} JBaijijnd b somBjanj ig *ojdbj
-noa uojaiAn} sanainb noa sojqand soj ap sauoisajdxa opuBJodjoaui
ouis 'ouas oidojd ns ap sojqBaoA opua^sj) ojos ou oaixaj ns oppanb
-una UBq 'sonSijuB A soujaponi 'Bjjaii bj ap SBraotpi soj sopoj^
'oujapom
Bmoipi ua inBJBnS jap uopBuuojsuBj} bj b jBpipnfjad aiuamapuBJ^
'ajjBd bjjo jod A 'jBzijBaj ap ajqísodmi oíamf oj^sanu b sa soui
-smsdsiq soj sopo) iubjbtiS jap jBÍojBsap ap uoisuajajd ^j — "^9
oujjajsBa sopiuos soj sopo}
opBJodjoaui Bq juBJBng Bapanoj bj sand 'BDi^auoj
sompap o^[ -lUBJBnS sixbiuis bj b UBporaoDB oj anb gajireoijiuSisui sojq
-uiBa ojos uoa somsiuBdsiq na asjBnuojsnBJi napand s^po^ 'SBusjjaiSBa
SBjq^jBd sbj SBpoi SBpsip jas uapand uaiq sand 'sojduiafa sbui jbjw
oiJBsaaauui Bjag -apuso. tJapuaA ¡vfvm ;jBfBiA ímauosa tJiqr
ssm
jp
-anoj sajpijip soj aiuauíBiaajJoa JBionnuojd uBipod vA ajSnss Bjnd ap
uaSuoqs ja omsim unB A juBJBn^-ouBdsiq ozpsam ja anb ua sodmap
na 'sBip soj^sanu b souBajaa sbui z^a epsa sopoijad na asopuaia^q
anj noiaBJodJoaui ng •uopBuuopp hbjS uojaijjns on anb A

�conforme a las reglas fonéticas y ortográficas del guaraní? Nuestra
respuesta es categórica: las voces hispánicas incorporadas al guaraní
deben adaptarse al genio de la lengua en que actúan, esto es: deben
guaranizarse, de la misma manera que las voces americanas incorpo
radas al castellano, entre las que se cuenta gran número de vocablos
guaraníes, se han hispanizado para actuar en la lengua del conquis
tador. Algunos de estos vocablos han perdido su fonética y su forma
aborigen hasta tal límite que en muchos casos resulta difícil descubrir
su origen. .
Así, pues, los fonemas castellanos deben ser representados con
signos guaraníes equivalentes. En los casos en que el sonido hispánico
varíe al trasladarse de campo, se convierte en sonido guaraní. En los
casos en que el sonido hispánico no varíe, porque el guaraní ha
incorporado también la parte de fonética castellana de que carecía,
el fonema se representa con el mismo signo que tiene en castellano,
o con su equivalente en guaraní.
Los casos son los siguientes, en detalle:
a)Los fonemas y signos: d, f, j, I, II, no existen en el guaraní
clásico, o si se prefiere aborigen, pero le han sido incorporados. Siem
pre que un hispanismo emplee estos signos, en guaraní se escriben y
pronuncian sin variación;
b)La b se convierte en v, con excepción de los casos en que
sigue a m. Ejemplos: cabra, cavará; caballo, cavayú; ambiente,
ambiente;--c)La c se convierte en s, cuando está antes de e, i. Ejemplos:
cecina (carne cortada en tiras), sesina; cocina, cosiná;
d)La combinación qu del castellano, antes de e, i, se convierte
en k. Ejemplos: que, ke; qui, ki;
e)La r inicial (fonema rr) se convierte en rr. Ejemplos: revo
lución, rrevolución; raído, rraído;
f)La y, consonante y vocal en castellano, es en guaraní sola
mente vocal, a excepción de algunos vocablos que designan países y
puntos geográficos, que resultaría imposible variar. Ejemplos: Para
guay, Uruguay;
g)La z se convierte en s. Ejemplos: haz, jhase; azul, asul.
72.— En el aspecto de la fonética, la guaranización de vocablos
castellanos es actualmente mucho más sencilla que en el tiempo de
la conquista. En el siglo XVI, careciendo el guaraní de algunos fone
mas, los sonidos castellanos debieron sufrir variaciones que en oca
siones resultaron profundas: plata cambió en pirata, almohada (la h
aspirada muy cercana a la / actual) cambió a arambojhá (la sílaba
final da, débil, desapareció, de la misma manera que la sílaba va
desapareció en numerosos vocablos guaraníes arcaicos). Hoy en día
la fonética ya no cambiaría, y en consecuencia tampoco cambiaría la
ortografía, salvo los casos de c y z en s, qu en k, r en rr.
Lo que cambia es la sintaxis.

deben ser respetados. Los agrupamos en la denominación general de:
guaranización arcaica o perfecta.
74. — El guaraní, como idioma en período de aglutinación, ofrece
infinitos recursos para la creación de vocablos nuevos. Pero esta faci
lidad no debe llevarnos a abusar de ella: el estudioso guaranista no
siempre ha podido penetrar en el genio de la lengua, y en conse
cuencia sus creaciones padecerán inevitablemente de un vicio que
llamaríamos "artificialismo". Los vocablos creados por quienes cono
cen algunas reglas técnicas, pero no el genio de un lenguaje, son
notoriamente forzados y chocan al oído de quien, aunque no sea un
estudioso, hable el guaraní familiarmente.
Montoya, que dominaba el idioma, tanto en gramática como en
oratoria, y tenía a mano la facilidad de consultar con aborígenes que
conocían más aún que él mismo la lengua, no pudo dejar de cometer
algunos "artificialismos" bien notorios.
En suma, en materia de creación de vocablos nuevos, no debemos
cometer el error de creernos autorizados a proceder discrecionahnente.
Claro es que cada cual podrá hacer cuantas tentativas quiera, y que
algún vocablo creado por aficionados y por estudiosos o enamorados,
entre muchos, podría ser consagrado por el uso. Pero lo mejor en
esta cuestión es dejarse guiar por el pueblo. El pueblo conoce más
guaraní que cualquier estudioso, cuando menos en punto a actuar
dentro del genio del guaraní.
La tarea del estudioso debe consistir, primero, en salvar de la
regresión al idioma; segundo, en ayudar su evolución encauzando ésta
hacia orientaciones cada vez más definidas; tercero, crear, mediante
el análisis y la búsqueda de elementos básicos de la lengua, las con
diciones para la formación de vocablos nuevos.
En infinidad de casos ha ocurrido que un estudioso creó un vocahlo nuevo y que una búsqueda relativamente breve comprobó que el
guaraní posee un vocablo propio para el caso: el vocablo sólo había
sido olvidado. El esfuerzo resulta entonces no sólo sin utilidad al
guna, sino regresivo: contribuye a la corrupción y a la desorientación.
75. — Todos los días, en la actualidad y hace siglos, el pueblo
rea vocablos, aunque con intensidad decreciente. Una gran tarea que
podría realizar el estudioso guaranista sería la de captar estas crea
ciones nuevas, depurarlas e incorporarlas o rechazarlas.
Vamos a citar algunos pocos ejemplos, a título de comprobación

73.— Los casos de guaranización arcaica de vocablos castellanos,
es decir los ocurridos en el primer siglo que siguió a la conquista,

y para la mejor comprensión de la cuestión:
Los chiriguaná, independientes hasta mediados del siglo pasado,
entraron en contacto con los españoles conquistadores y colonizadores
del Perú y del Paraguay ya en los primeros tiempos de la conquista.
No se sometieron nunca, pero sí tuvieron con ellos tratos comerciales
más o menos intensos conforme al estado de paz que existía entre
unos y otros. El trato comercial obligó a los chiriguaná a crear un
sistema de numeración cardinal que era innecesario antes de la apari
ción del conquistador. Por esta razón, si los guaraníes en general no

— 208 —

— 209 —
14

�T
— 80^ —

— 60Z —
ou jBjauaS ua sajuBJBnS soj ib 'uozbj Bjsa jo&lt;j •jopBjsmbuo^ jap uop
-iJBde bj ap sbiub ouBsaaauui bj^ anb jBuipjBo uoiaBjaumu ap Bmaisre
un JB3J3 b vunnSiui^o soj b oSijqo jBpjauíoo oibjj jg -sojío ^ soun

b^ b omSis anb oj^Sis jamijd p na sopijjnao so^ jiaap sa
go^qBooA ap bdibdjb uopBztuBJBnS ap sosbd so^ — -g¿

•¡nsv jnzB íaswi//" 'zBq :sojduiapg •* ua auaiAuoa as z B^ (S
i^vnStufj 'AvnS
ojnj :sojdmarg mbijba ajqísoduii BUBijnsaj anb 'sooijbjSo^S soiund
A sasiBd UBu^isap anb sojqBaoA sounSjB ap u^iadaoxa b '¡bdoa ajuara
-Bjo8 iuBjenS na sa 'ouBjpjBBO na jbooa A ajuBuosuoa 'Jí b^j (j

-^b pBpi^íJ^ ms o^os on saauojna Bj^nsaj ozaanjsa ^g ^opEpiA^o opi
Biqsq o^os o^qB3OA p :osbd p BjBd oido^d ojqBDOA un aasod jubjbiiS
p anb oqojdtuoo aAajq aiuauíBApBpi Bpanbsnq Bun anb A OAanu ojq

•8IXBJUI8 B^ sa BiquiB^ anb cj
•jj ua j '3[ na nb 's ua z A o ap sosb^ so{ oa^bs 'bijbj^ojjo
bj BjJBiqTUBO ooodraBj Bpuanaasuoa ua X 'bubujiubd ou vA Bapanoj B^
Bip na á'ojj *(so3iB3JB saiuBJBnS go^qBooA 8O8Ojaumu ua op
on BqB^e b[ anb BjauBm buisiiu b^ ap 'opajBdBsap '^qap 'vp
qBj;is bj) vyfoqutvjv b oiquiBo (|BnjoB f bj b buboj^d ^nuí BpBJídss
%l v^) BpBqouijB 'vtvdid ua otquiBO BjB^d :8Bpnnjojd nojBjjnsaj sauois
-Bao ua anb sanoioBiJBA jjjjns nojaiqap soubjpjsbd soptuos soy 'sbui
-auoj sonnSp ap raBJBnS p opnapaJBa 'j^x o^Sis p ug -Bisinhnoo b^
ap odinoi; p ua anb B^puas sBtn oipnin a^nauíjBn^oB sa
eo^qBDOA ap uoioBziuBJBiig b^ 'Bbi^auoj bj ap ojoadsB ja ug — *^

noioBqojdnroo ap ojnjij b 'sojdtnafa soaod sounSjB jbjio b sotore^
•SBjjBZBq^ai o SBjjBJodjoaní a ssjjBjndap 'sBAann sauoi
-Baj^ SBjsa JBídB ap bj Bijas BjsiuBJBiiá osoipnjsa p jBzijBaí Bjjpod
anb BajBj ubj^ buq -ajuaioajoap pBpisuaiui no^ anbuns 'so^qBaoA Bajo-

ajjua Bjísixa anb zBd ap opBjsa jb auuojuoD sosnajuí sonora o sbui
sajBiDJainoa sojbji sojja uoa uojaiAnj js ^ad 'Boimu uo-iaiiamos as o^
•Bismbuoo bj ap sodraaij eojaunid soj na ba" Aen8viv¿ pp A tuaj jap
sajopBziuojoa A sajopBjsmbuoo sajouBdsa soj uoa o^aBjuoa na uoJBxjua
'opBSBd ojSis pp sopuipaní BjsBq saiuaipuadapui 'tnivn8iMi{0 soq
:uoijsano bj ap uoisua-idtnoa jofam bj bjbcI ^

o^qand p 'so^Sis a^^^ A pEpi^EnjaB B[ na 'sBip so^ sopoj^ — -¿
•npioBjuaiJosap v\ v A nOTodnjjoo ^\ b a^nqijjuoa :oai89j83I ouis 'buti3

-booa un oaJD osoipnjsa un anb opijinao Bq sosb^ ap pEpiurjuj ug
•soAanu so^qBOOA ap uopBuuoj b^ BJBd sauopip
-uoo 8B{ 'BnSua^ B[ ap so^is^q sojuatnap ap Bpanbsnq b^ A sisi^bub p
aiUBipam 'jb3jo 'ojaajaj ísBpiuipp bbui zaA Bp^o sauoiaBjuauo BioBq
Bisa opuBznBaua uopnjoAa ns jBpn^B u&amp; 'opunSas ísuioipr p uorsaoSaj
b^ ap jba[bs ua 'oiamud 'ji^sisuoo aqap osoipnjsa ^ap BaJBi vj
'TUBJBn^ pp oiuaS pp oajuap
jbtijdb b ojund ua souam opu^na 'osotpnjsa lamb^n^ anb iubjbiiS
sbui a^ouo^ op^and \^ "op^and p jod jBinS asasíap sa npijsano bjs
ua jofam O[ oja^ *osn p jod opBjáBsnoo jas Bjjpod 'soqonra aa^ua
'sopBJomBua o sosoipnisa jod A sopBuopijB jod op^ajo o^qBOOA unp
anb A 'Bjainb SBAijBjuaj SBincno jao^q Bjpod pna BpBD anb sa ojb^
*aiuaui[BUopaJ38Tp japaaojd b sopBzuo^nB souaaaao ap Jtojja p ja^amoa
somaqap ou '8OAanu so^qBDOA ap uopBaja ap BuaiBUi na 'Btuns ug
•soijoíou uatq Meout8i^BpijiiJB,, sounSp
ja^auíoa ap ^Bfap opnd ou 'BnSua^ B^ ouisiui p anb uru? sbui UBiaouo^
anb eauaSiJoqB uoa jBip^suoo ap pBpijpBj b^ oubot b biub^ A 'bijojbjo
ua oraoo B9tibuibj^ ua ojub^ 'Buioipi p BqBuiraop anb 'b^ojuoj^[
•aiuauiJBi|;iuiBj lUBJBnS p a^q^q 'osoxpmsa
un Bas ou anbunB 'uamb ap opio ^ uBaoqa A sopBZJOj a^uauíBiJojou
nos 'afBnSua^ un ap oiuaS p ou ojad 'SBotuDa^ SB[8aj 8BunS[B uaa
-ouod sauainb jod sopBaja sojqB^OA so^ -^ouisipiaijiíJB
anb otoia un ap ^juauía^qBjiAaui uBjaaapBd sauop^aj^ sns
-aeuoa ua A 'BnSuaj B^ ap oiuaS p ua jBJjauad opipod Bq ajdmais
ou BjsiuBJBnS osoipn^sa p :B]p ap jBsnqe b soujBAa^ aqap on pBpij
-iobj Bjsa ojaj 'soAanu so[qBaoA ap uopsaj^ bj BJBd sosjnoaj soíiuijui
'uopBuijn^SB ap opojjad ua Braoipi omoo 'juBJBnS ^g — •^^
o bdibojb uoi^bziubjbuS
:ap [BjauaS nopBuimouap B[ ua soraBdiuáB so^ -^opBjadsaj jas uaqap

iopyau. 'opiBj iumonjoaauj 'uopnj
-OA3J :sojduiarg -jj na a)jaiAuoa as (uu Braauoj) ^bioiui j Bq (a
ii3¡ 'inb .'33^ 'anb :sojdma^g '3^ na
a^jaiAuoa as 'i 'a ap sa^ne 'oubjpjsed jap nb uoiaBuiqmo^ B^ (p
ioutsoo 'Bupoo ivuisas '(bbjii ua BpB)joa aujB^) Buiaaa
:8ojdmafg *i 'a ap sajue Bisa opuBna 's ua ajjaiAuoo as o Bq (^
Í9tuaiqiun
'ainaiquiB inAvavo 'ojjBqBO ípjvavo 'BjqBa :sojdmafg -tu v anSis
anb ua sosbo soj ap uppda^xa noa ^a ua ajjatAno^ as q Bq (q
íuoiobijba ms OBiDunnojd
A naqijasa as iubjbiiü na 'souSis sojsa aajdma orasiuBdsiq un anb ajd
aig -sopBJodjoaui opis uBq aj ojad 'uaáiJoqB ajaipjd as ib o 'odisbjd
S ja ua najsixa on 'jj 'j '[ '/ 'p :sonSis A SBinauoj soq (b
:ajjB^ap na 'sajaainSis soj nos sosbd soq
•mBJBn^ na aiuajBAinba ns uoa o
ua auaij anb ouSis orasira ja uoa Binasajdaj as Buiauoj ja
anb ap BUBjjajSBD Baijaiioj gp ^jjcd bj uaiqraBj opBJodJoaní
Bq inBJBn^ ja anbjod 'aiJBA on oaiuBdeiq opinos ja anb ua sosb^
8oj ug *iuBJBn3 opmos ua a^jaiAuoa as 'oduiBD ap asjBpsjsBJi jb aiJBA
ooiuBdsiq opiuos ja anb ua sosbd soj ug •sa^uajBAinba eaiuBJBn^ soltáis
uoa sops^nasaJdaJ Jas uaqap soubjpjsbd SBraauoj soj 'sand 'isy
• -naSiJo ns
Juqnasap jpjjip Bjjnsaj sosbd soqonuí ua anb a^ituij jbj BjsBq uaéuoqB
buuoj ns A Botjauoj ns opipjad u^q sojq^aoA sojsa ap sonnSjy uopBj
-sinbuoD jap Bn^naj bj ua jbiijdb BJBd opBziuBdsiq uBq as 'saiuBJBná
sojqBaoA ap oaaranu ubj^ B^uan^ as anb sbj aajua 'ouBjja^sBa jb sspBj
-odaoDui SBUBaijaraB saooA sbj anb Bjauem Brasira bj ap 'asjBzmBJBn^
uaqap :ga o^sa 'uBnjDB anb na BnSnaj bj ap omaS jb asjB}dspB uaqap
S jb SBpBJodJoaui SBaiuttdsiq saaoA sbj rBDijp^ajBo sa Bisandsaj
¿juBJBnS jap sb^ijbj^oijo A SBaijanoj SBj^aj sbj b araiojuoa

�contaban sino hasta cuatro, los chiriguaná en particular pueden contar
prácticamente hasta el infinito, hasta 999.999.
Podemos pues afirmar que, contrariamente a lo que se ha asegu
rado siempre, el guaraní cuenta con un sistema de numeración cardinal
de su propia creación.
Durante la guerra del Chaco, los soldados, es decir: el "pueblo
parlante guaraní", crearon un número de vocablos para designar
objetos y conceptos que no existían en la lengua aborigen, y con los
cuales, en algunos casos, ellos se encontraban por primera vez. En
este caso ocurrió el mismo fenómeno que en el tiempo de la conquista:
el indio buscó en su propia lengua el vocablo para designar fusil,
burro y dinero (mbocá, mburicá y pira), y el soldado campesino creó
vocablos para designar camión y avión: moa y pepoata.
El procedimiento para la creación de vocablos nuevos es idéntico
hoy a cinco y diez siglos atrás: para definir un objeto o una idea
por medio de un vocablo, se expresa el elemento resaltante de la
cosa o idea. Los grandes faroles del camión, que proyectan su intensa
luz hacia adelante, traen inmediatamente el recuerdo de la luciérnaga,
por asociación de ideas: el camión queda bautizado moa. El gran
pájaro mecánico que vuela sin agitar las alas se distingue netamente
de sus congéneres animados, pertenecientes al mundo volátil, y recibe
como nombre una palabra compuesta que define su característica:
pepoatá (cosa de alas duras, inmóviles).
¿De dónde surgieron estos vocablos, quién les dio vida en el
lenguaje popular? El pueblo, el poseedor del genio de la lengua.
76. — No debemos cometer el error de rechazar un vocablo o una
forma porque su procedencia fuera correntina, chiriguaná, brasílica
o paraguaya. El guaraní abarca a todas estas ramas, simultáneamente.
Un sentimentalismo nacionalista mal entendido, porque nada tiene
de relación con la lengua guaraní, no debe contribuir a crear confu
siones y a provocar retardos en la evolución de la lengua.
Las creaciones chiriguaná y paraguaya, correntina y tupí no deben
ser consideradas como boliviana o paraguaya, argentina o brasileña.
Son simplemente guaraní y pertenecen a todas y a cada una de las
tres grandes ramas de la lengua.
Para reiniciar la evolución del guaraní paraguayo, para crear
vocablos y especialmente para impulsar su desarrollo, ño debemos
vacilar en tomar elementos olvidados en nuestro mundo regional, pero
que se conservan puros en las otras ramas. Los elementos lingüísticos
del tupí y del chiriguaná son tan guaraníes como los más puros del
guaraní del sur, misionero o paraguayo.

JUAN LLAMB1AS DE AZEVEDO

Los Orígenes de la
Filosofía del Derecho y del Estado
(CONTINUACIÓN DEL NUMERO ANTERIOR)

LA ÉPOCA DE LOS SOFISTAS
Suele distinguirse esta época respecto de la anterior como aquella
en que los problemas relativos al hombre predominaron sobre los
relativos al mundo (1). Esto es exacto solamente si limitamos nuestra
mirada a los que tradicionalmente son llamados filósofos. En
efecto: si exceptuamos a Pythagoras, Xenophanes, Herákleitos y
Empédokles, los otros "fisiólogos" o "físicos", no trataron los temas
de nuestra historia, ni hicieron del hombre un objeto especial de
estudio. Y aun de aquellos, sólo tenemos algunos pensamientos, sin
duda fundamentales, pero que, en su escasez, revelan que la medita
ción sobre el derecho y el estado era para ellos cosa muy secundaria.
Pero, en cambio, en los poetas de aquellos siglos hemos visto
cómo se adelantaban hasta el primer plano los temas relativos al
hombre, a su condición y destino, a las normas de su conducta y a su
puesto en la comunidad política. Y ampliado con estos nuevos mate
riales el horizonte de nuestra historia, es claro que la distinción entre
período "cosmológico" y período "antropológico" se torna muy im
precisa.
Lo peculiar de la nueva época radica no tanto en el cambio de
tema, como en el modo de tratarlo.
En primer lugar, en el período que acabamos de exponer, se
sentaban principios sin discusión. Esos principios variaban quizá, de
un autor a otro. Hesíodo aborrecía la guerra, Herákleitos la exaltaba;
Solón fundaba la democracia, Píndaros la aristocracia. Pero cada uno
tenía la convicción de que lo que él decía era "la verdad", la única
verdad sobre el tema. Eran, como se ha dicho tantas veces, dogmáti
cos. Ninguno admitía- que su tesis pudiera discutirse seriamente. Sólo
podía negarla el ignorante, el impío, el malo. En la nueva época lo
notable es que los principios se problematizan. Justamente ahora se
plantearán casi todos los problemas de la filosofía del derecho y del
estado. Pertenecen a los temas que apasionan a la época. Se trata no
(1) Así WlNDELBAHD, BuENET y MoHDOLFO.

- 210 —

�ya de imponer una norma intangible, sino de analizar un problema
ante la razón. Las soluciones anteriores 7 las situaciones reales de la
vida se examinan fríamente, surge la conciencia de la aporía y, con
ella, la legitimidad de la discusión. Herodoto mostrará a los griegos
que los bárbaros profesan otras creencias, que tienen por santas y
practican otras costumbres, que creen justas y buenas. Protágoras
y los Aiadol Xóyoi elevarán estas diferencias a doctrina, fundando
el relativismo. Sobre cada tema hay varias soluciones. Todas pueden
justificarse. El mismo Herodoto dará el ejemplo con la discusión sobre
las formas de gobierno, en la que se opone argumento a argumento
y se comparan ventajas e inconvenientes.
Ahora bien, el empleo del método crítico había de ser fatal para
los antiguos principios. Desde Hesíodo hasta Sóphokles se daba a los
valores y a las normas un origen divino. Ahora esto será negado,
puesto que la misma existencia de los dioses resulta dudosa. Los va
lores tienen un origen humano. Esta tesis de Archelaos —el discípulo
de Anaxágoras— es común a toda la época. Y, aunque Protágoras
parece desmentirla al dar a la democracia un origen divino, esto es
sólo un recurso retórico.
Surgió entonces el problema de la justificación del derecho. Unos
lo defenderán, como Lykophron y el Anonymus Jamblichi, fundán
dolo en la seguridad y en otras ventajas que presenta; otros lo exhi
birán bajo una luz desfavorable, ya oponiéndole la "naturaleza" como
norma más elevada (Hippias, Antiphon), ya mostrando que las leyes
son un engaño de los gobernantes (Thrasymachos) o una astucia de
los débiles (Kallikles) y que los mismos dioses son la invención de
políticos aprovechados para atemorizar a los trasgresores (Kritias).
Y puesto que nada se asienta sobre bases inconmovibles, surgirán
también intentos de trastornar el orden mismo de la comunidad, con
principios radicalmente nuevos. (Phaleas, Hippodamos).
Además, la época de los sofistas abordará los temas con mayor
universalidad. No era el hombre in abstracto el que había preocupado
a Hesíodo, sino el campesino atropellado por los jueces venales; a
Solón, el pobre expoliado por el rico; a Theognis y a Píndaros el
noble despojado por la plebe. Era siempre "cierto hombre", en una
determinada situación concreta, el que preocupaba. Y cuando se había
superado esta posición se iba al extremo opuesto, hasta poner al ani
mal en un mismo plano con el hombre, como lo había hecho Empédokles. En cambio, el período que vamos a estudiar, dejará de lado
toda particularidad, para estudiar al hombre como hombre, en su uni
versalidad, separándolo, al mismo tiempo, de lo divino y de lo animal.
Los principios, las normas y los regímenes políticos no serán conce
bidos desde el punto de vista del noble o del pobre, sino del hombre
en general.
El centro de toda esta actividad filosófica fue Atenas que, como
es sabido, después de las guerras médicas, se convirtió no sólo en la
potencia más importante de la Hélade sino también en su capital
intelectual. Allí acudieron de todas partes los mejores espíritus, que

aportaron su saber y lo difundieron, de suerte que Perikles, que lo
había fomentado, pudo decir de ella que era "una escuela de doctrina,
una regla para toda Grecia, y un cuerpo bastante y suficiente para
administrar y dirigir bien a muchas gentes en cualquier género de
cosas" (1).
Los personajes que dieron el tono a la época y que trataron
nuestros problemas se llamaron a sí mismos "sofistas" (2) especie de
profesores itinerantes que, mediante una paga, trasmitían su saber
y ejercitaban a los hombres especialmente en aquellas ramas que la
constitución democrática había hecho indispensables a todos para
participar con éxito en ella (3).
Sus doctrinas constituyen ahora el objeto de nuestra exposición.
Pero junto a ellos hemos de considerar a otros, que meditaron sobre
algunos de nuestros problemas, y que pueden caracterizarse ya como
precursores ya como aplicadores de las tesis de los sofistas. A los pri
meros pertenecen Herodoto y Archelaos; a los últimos, Thoukydides
y Eurípides. También corresponden a esta época, aunque la conexión
con los sofistas sea desconocida o remota, Phaleas e Hippodamos, el
anónimo autor de la Constitución de los Atenienses, y Kallikles,
el desconocido personaje del Gorgias.,,

HERODOTO
Herodoto de Halicarnaso (hacia 485) significa la transición entre
las dos épocas. Esto se advierte ya en su posición religiosa. En prin
cipio se muestra conforme con la religión pública, los dioses antropomórficos, los oráculos y los dictados de una providencia divina que
ha ordenado la naturaleza, dirige la historia y ejerce su justicia con
terribles castigos contra aquellos que violan las leyes divinas (4).
Cree también en la envidia o celos de los dioses frente a los hombres
que pretenden igualárseles (5) y, ante los cambios de fortuna a que
está sometida la vida humana, participa del antiguo pesimismo que
considera a la muerte como el estado preferible (6). Pero, poseído
de cierto espíritu crítico, rehusa dar crédito a ciertas leyendas que
narran hechos o los explican a base de lo maravilloso: palomas con
voz humana que fundan los oráculos de Dodona y Libia, Rampsinito
que baja al Hades y juega a los dados con Demeter, la mesa del sol
en Etiopía, Targitao, el ascendiente de los escitas, hijo de Zeus y de
una hija del río Borístenes, el canal del río Peneo abierto por el
mismo Poseidón (7). En estos casos Herodoto o intenta una explica
ción natural o se niega simplemente a aceptar la tradición.
Su posición respecto a la moral presenta el mismo carácter. Por
(1)Thoukyd. II, 41.
(2)Plat. Protág. 317 b.
(3)Ael. Aristid. 46. Diels, 79, 1; ^iaao\ Xó-fot, 7 y 8. Diels, 90.
(4)Hebod. VIII, 77; III, 108; II, 120; IV, 205; VI, 84 y es.; VII, 133, 137; VIII,
129; V, 92.
(5)I, 32, 34; III, 40 ss.; VII, 10, 46 ss.
(6)II, 31 ss; VII, 46.
(7)I, 60, 182; II, 56 ss.; 122 ss.; III, 18; IV, 5; VII, 129.
— 213 —

— 212 —

�'IIIA ¡¿SI 'Síl 'HA ;bs
•06 '

— sis —
•6^I 'IIA !S 'AI ¡81 'III S' Z^I '••*&gt; 9S 'II ¡S8I '09 'I(¿)
•9^ 'IIA !&lt; I 'II(9)
•a 9 '01 'ha i-Bs ^ 'm íf,E 'Z 'I(s)
•^6 'A ¡6ZI
'IIIA -0OH3H(.V)
"ai-isiay "isy()
^oiouj -ívi^(^)
'II -aAsnoHX(I)

W 'IA ¡SOí 'AI ¡OZI 'II ¡801 'III ¿i
^8 ^ ¿ 'io^p^ ÍODI"V !I '6¿ 'siaia '9^
•q LU
•If

otnsitn ja Bjuasajd jbjoui B[ b ojoadsaj uoiaisod ng
joj
•uopipBjj bj jB^daoB b aiuamajdmis Bgaiu as o jBjnjBu nop
Bnn Biua^ni o o^opojajj sosbo soisa n^ '(¿) uoppso^ oinsim
ja jod ojjaiqe oaua^ ojj jap jbubo p 'sauaisuog 011 pp Bfiq Bun
ap X sna ^p ofiq 'sBipsa soj ap ajuaipuaosB p 'objiSjb^ 'Bidoijg na
jos pp Bsara bj 'jaianiaQ uoo sopsp soj b ^^anf ^ sapsjj jb BÍBq anb
oiiuisdtaB^ 'Biqr^ jÍ BuopoQ ap sojnoBJO so[ uepunj anb BUBUinq zoa
noo SBraopd íoso^iabjbui O[ ^p assq b UBoijdxa so[ o eoqoaq ubjjbu
anb SBpu^^ío^ SBjjap b o^ipajo JBp Benqaj 'ooijij^ njiJídsa o^jap ^p
oppsod 'ojaj '(9) a^qijajaad opeisa p oino^ a^janni b[ b Bjapisuoa
atifa orasitnis^d onSi^uB pp edppjed 'BnErani^ BptA bj; Bpijataos Bjsa
anb b Bunjjoj ap soiqmea so^ 9jub '^ (5) sapsjejenSí napaaiaad anb
sajqmo^ so[ b ^juajj sasoip so^ ap sop^ o BipiAua bj na naiqinei
• (f) gBniAip sa^af sbj ub[oia anb so^anbB b-uuod soSijsBa
noo Biansiif ns a^ja^a Á Biaojsiq v\ a^uip 'bz3jbjihbu ^\ opsuapao vx\
anb BuiAip BpnaptAOjd Bun ap sopBi^ip so^ A so^iiobjo so{ 'sooipoinod
-ojjnB sasotp eo[ 'Bat^qnd uoi^i[9J b^ uoo anuojnoa Bajsanra as oidio
-n^d u^ -BsoiSipj nopisod ns ua b^ ajjt^iApB as ois^ 'SBooda sop sb[
nopisnBJ} bj boijiu^is (59^ Bp^i^) osBaJBaipjjj ap ojopojtag

oioaoaaH
pp afenosjad opioonoosap p
pjj Á 'S9suaiua}y soj ap tipiawjijswo^) bj ap jojnB oraraotre
p 'sonxBpoddijj a s^ap^^^ 'Bioinaa o Bpioouoosop ^as sbjsijos soj; uoa
noixauoo b[ anbanB 'Booda B^sa b uapnodsoaaoo naiqniBj^ 'sapidjjn^ A
sapipjí^pioqj^ 'sotniílti %o\ b ísoBpqojy A o^opojajj ua^auaíjad sojatu
•ud so]; y -sbjsijos soj ap stsaj 9v\ ap sajop^oipá^ otaoo b^d
oraoo vA asjBzija)0BjB3 aapand anb A 'SBm^^qo.id soaisana ap so
ajqos noJBiTpam anb 'sojjo b JBJtapisuoo ap sotaaq so^p b o^nnf
•a^pisodxa BJisann ap ojafqo p BJoqB uajímpsuoo SBUiJjoop sng
sopo) b sg^qBSuadstpui oqoaq Bjqsq BOi^Baooin^p
anb sboibj 8B[pnbB na aiuanqeíaadsa sajqmoq so^ b nBqBipaafa X
q ns ubjituisbjj 'BBd Bnn ajnBipam 'anb sojuBjauui sajosajojd
ap apadsa (^) uSB)sxjosn somsiui js b uojbiub^ as eBiua^qojd eoajsanu
noJB)BJ) anb A sooda b[ b ouoj p nojaip anb safsnosjad so^
•(X)ttSBSOO
ap ojanaS lambjBno na sajuaS sBqonuí b uaiq Jigjjip A iBJisimmpB
BJBd ajnaptjns A aiuBissq odaano un A '^pa-i^ spoj BJBd B^^aj Bun
'Buwioop ap Bpnasa unn Bja anb B^a ap jpap opnd 'opBinamoj
o[ anb 'sapnaa^ anb aiaans ap 'uojaipunjip &amp;[ A jaqss ns

anb 'snjurdsa saaofam eo^ s^jjBd sBpoi ap noaaipnoB j^y
^ltdBa ns ua uaiqtuB} oms ap^pjj b¡ ap ainsijoduii sbiu spua^od
B[ na o^os ou oijjiauoo as 'SBOipaui sbjjoii^ sb[ ap sandsap 'opiqBg sa
oiuoo 'anb SBuajy anj bdijosojij pBpiAijDB B^sa spoj ap oj^irao ^^
'-•'p^janaS ua
ajqmou pp onis 'ajqod pp o ap^on pp bjsia ap ojund p apsap eopiq
-aonoa uBjas ou sootíjjod sauami^aj soj; A sbuuou sbj; 'soidpmad scj
•[butiub oj ap A ouiAip o\ ap 'odmaij ouisini pj 'op^puB^^das 'pBptpsjaA
-iun ns ua 'ajquioq ouioo ajqmoq p jBipnisa BJBd 'pBpijBp^DijjBd Bpo^
ops^ ap BJBfap 'JBipnjsa b souiba anb opojjad p 'oiqruBo ng *sappp
-adui^ oqoaq Bjqsq o\ otnoo 'ajqmoq p uoa ou^jd outsim un ua p3iu
-tub [B janod Bissq 'ojsando oraajjxa [B eqi as n^pisod Bjsa opsjadns
Biqsq as opuBiio j^ #BqBdnooaad anb p 'Bjajonoa uopBnjis BpBuiuuaiap
Bnn ua 'í4ajquioq ojjapM ajdmais Bj^ "aqa^d b^ aod opBÍodsap apqou
p eoJBpuj^ b A siuSoaq^ b íoaij p jod opBipodxa ajqod p 'uopg
b íso[BU9A sa^an^ soj jod ops^pdojiB onisaduiBo p ouis 'opots^jj b
opsdnooajd Biqsq anb p ojonujsqv ut ajqmoq p Bja o^^ •pBpi^sjaAiun
jo^Íbih uoa SBuiaj so[ BJBpjoqs sbistjos soj ap Booda bj 'sBtaapy
• (soraBpoddijj 'sBapq^) 'soAann ainamp3oipBj soidpu^d
noo 'pBpinnraoo B[ ap ouisun napjo ja jbujojsbjí ap soju^jui uaiqniBj
^ 'sapqiAomuooui saseq ajqos B^naisB as BpBu anb oisand j^
sajosaj^sBJi soj b jBziJouiajB BJBd sopBqaaAOjdB sooijj^od
ap uoiouaAui bj uos sasoip eornsiur soj anb A (g^p[TIlB^5[) saI!tI?P 8OI
ap BpniSB Bun o (soqaBuLCsBjqj^) saiuBUJaqo^ soj ap ourSu^ un uos
sa^aj sbj anb opnBJisom vA '(uoqdijuy 'sBiddijj) BpBAaja sbui buuou
ooioo ítBzajBjnjBU,, bj ajopuaraodo ^A 'ajqBjoABjsap znj Bun ofBq uBJiq
-iqxa oj sojjo íeiuasajd anb SBfBjnaA sbjio ua A pspun^as bj ua ojop
-UBpunj Hi¡oijqiuv[ sntuÁuouy ja A uojqdo^[A'rj omoa 'nBjapuapp oj
souq -oqaajap pp uopBoijijsnf bj ap Buiajqojd ja saouojua oiá
osjnaaj un ojos
sa ojea 'ouiAip uaSxjo nn spejaouiap bj b jBp jb Bjjpuamsap aoaa^d
sbjoSbjojj anbunB 'j^ -Booda bj Bpo^ b unuioo sa —sBJoSBXBuy ap
ojndpsip ja— soBjaqojy ap sisaj cjsg -ouBuinq uaSiJO un uauaij sajoj
-ba so^ 'Bsopnp B^jnsaj sasoip soj ap Biouajsixa Brasira bj anb ojsand
'opBSau BJas ojsa Bjoqy 'ouiAip naSiao un sbuuou sbj b A sajojBA
soj b Bq^p as saj^pqdog Bjseq opoiBajj ^psaQ •soidpuud sonSi^uB soj
BJBd JBiBj jas ap BjqBq oopiJO opoiain pp oajdma ja 'uaiq Bjoqy
'sa^uamaAuoaui a SBÍBiuaA UBJBdmoa as A
ojuarangjB b oinamnSjB ánodo as anb bj ua 'oujaiqoS ap sboijoj sbj
ajqos uotsnosip bj noa ojdmafa ja BJBp o^opojajj orasiin jg •asJBOiiiisnf
uapand sBpo^ 'sauopnjos sbtjba iBq Braaj Bp^o ajqog -orasiAijBpj ja
opnspunj 'Butjjoop b SBpuajajip SB^sa UBJBAaja ío^p^ ^0001^ soj A
sbjoíjbjoj^ "SEuanq A SBjsnf uaaja anb 'sajqmntsoa sbxjo uBaiiOBjd
A sbjubs jod ñauan anb 's^puaaja sbjjo uBsaiojd sojBqjBq soj anb
soSaijS soj b BiBJisora o^opojajj -uoisnosip bj ap pBpiuini^aj bj 'Bjja
uoo lA BijodB bj ap Bpuapuoa bj a^jns 'aiuatuBjjj uenimBxa as BpiA
bj ap sajBaj sauop^iijis sbj A sajouaiuB sauopnjos swj -uozbj bj
Bmajqojd un jbztjbub ap oms 'ajqi^uBini buijou buii jauodnn ap

�un lado admite las leyes divinas (1), el valor del juramento (2), los
preceptos de la justicia (3), la primacía de la paz sobre la guerra (4).
Por otro, se permite apreciar ciertas acciones desde un punto de vista
extramoral, considerando exclusivamente el fin a obtenerse (5). Es el
punto de vista del éxito que ha de ser tan frecuente en las teorías
educativas de los sofistas.
•

•

•

Herodoto interesa a nuestra historia por dos cosas. Es la primera
el diseño que trazó de los derechos y usos de los distintos pueblos
investigados por él, llamando la atención sobre las diferencias que
presentaban con las leyes y costumbres que regían entre los griegos.
Ciertamente que cada ciudad griega tenía su derecho propio que di
vergía más o menos del de las otras. Pero eran divergencias de detalle;
sus principios fundamentales eran idénticos. En todo caso, las dife
rencias tenían que borrarse frente a aquellas más profundas y radi
cales que presentaban los bárbaros.
Aparte del caso extremo de un pueblo que carece de leyes y tri
bunales (6), van desfilando ante nuestros ojos las más diversas insti
tuciones y costumbres; matrimonio por venta de las doncellas hermo
sas con el fin de dotar a las feas (7), obligación de la mujer de matar
a un enemigo antes de casarse (8), matrimonio con uso común de
casadas (9), comunidad de mujeres (10), prostitución de solteras (11),
prostitución de las casadas, una vez en la vida, con un extranjero (12),
prioridad del rey o de los convidados a la boda sobre la desposa
da (13), venta de hijos (14), asesinato de ancianos (15), banquete
funerario con los restos de los ascendientes (16), degüello de la mujer
más amada del difunto (16a), nombre de familia y status personal
determinado por la mujer (17), inversión de las funciones sociales

del hombre y de la mujer (18).
^a primera reacción de un griego al enterarse de tales novedades
hubo de ser, sin duda, la de llevarse las manos a la cabeza. Entretanto,
(1)V, 92.
(2)VI, 86.
(3)I, 4; 10.
(4)I, 87;
(5)III, 72; V, 50.
(6)IV, 106 .
(7)I, 196 ss.
(8)IV, 117.
(9)I, 216.
(10)IV, 104, 172.
(11)V, 6.
(12)I, 196 m.
(13)IV, 168, 172.
(14)V, 6.
(15)I, 216.
(16)I, 216; IV, 26.
(16a)V, 5.
(17)I, 173.
(18)II, 35: "loa egipcios distan enteramente de los demás pueblos en leyes, nsos y eostambres. Allí son las mujeres las que venden, compran y negocian públicamente, y
los hombres hilan, cosen y tejen... Ninguna mujer se consagra allí por sacerdotisa...
...los hombres son allí los únicos sacerdotes. Los varones no pneden ser obligados a
alimentar a sus padres contra su voluntad; tan sólo las hijas están forzosamente rajetas a esa obligación".
-— 214 —

Herodoto consideraba el asunto fríamente, y tuvo ya conciencia de
la relatividad. Luego de referirse a los Isedones agrega: "por lo demás,
estos pueblos son alabados de justos y buenos" (1). Al relatar los
modos diversos con que griegos y egipcios escriben sus cálculos y
cuentas añade que los egipcios decían por esto que "los griegos hacen
a zurdas lo que ellos derechamente"(2).
Pero, Herodoto observa que el derecho, los usos (y en general
todas las normas) afirman su vigencia en cada nación aún cuando sus
miembros tengan conocimiento de los que rigen en las demás. "Es
bien notorio que si se diera elección a cualquier hombre del mundo
para que de todas las leyes y usos escogiera para sí las que más le
complacieran, nadie habría que al cabo, después de examinarlas y
registrarlas todas, no eligiera las de su patria y nación. Tanta es la
fuerza de la preocupación nacional y tan creídos están los hombres
que no hay educación, ni disciplina ni ley, ni modo como la de su
patria" (3).
Además, Herodoto trató por primera vez el problema de la mejor
forma de gobierno, dejándonos una exposición de las razones que
en pro y en contra se daban en su época. En esto también se descubre
una posición relativista, que se destaca más por la circunstancia de
que la discusión del problema se pone en boca de tres persas, sin que
en ella se revele cuál es la opinión del propio Herodoto (4).
Se distinguen tres formas: monarquía o tiranía, oligarquía e isonomía o isegoría. Esta tripartición ha de volverse clásica. La isonomía
se recomienda ante todo porque en ella rige el principio de justicia,
la igualdad para todos. Esta igualdad ha de entenderse en su sentido
político, como ya lo hemos visto en Solón, y se manifiesta en que
todos los ciudadanos pueden deliberar sobre los negocios públicos,
en la elección por la suerte para las magistraturas y en la aneja res
ponsabilidad de los elegidos. Como ultima ratio se arguye que "en
todo género de bienes, lo más es lo mejor". Se objeta a la isonomía,
que el pueblo es insolente en el querer y temerario en el pensar. Des
atento, sin conciencia ni fundamentos de sus actos, ignorante de lo
que es útil a la comunidad, obra al azar, adopta actitudes desenfre
nadas que lo hacen comparable a un toro o a un torrente que todo
lo arrasa. Por otra parte, es un campo propicio para el cohecho, que
conduce a la corrupción en los asuntos de estado, y, si bien no engen
dra el odio entre los ciudadanos, engendra una unión más nefasta que
el odio: la connivencia de los gobernantes para explotar al estado en
provecho propio y para encubrirse recíprocamente sus malversaciones.
La oligarquía tiene a su favor que los nobles son los mejores, los
hombres de mayor capacidad y reputación y, por consiguiente, sus
decisiones serán las más acertadas. Pero la emulación por demostrar
el propio valor y granjearse méritos para con el pueblo engendra la
discordia entre los oligarcas, de donde resultan sediciones y muertes.
(1)IV, 26.
(2)II, 36.
(3)III, 38.
(4)III, 80 y ss.
— 215 —

�— sis —
— *• 08 'III
8 'III
•9 'II
II
•9Í 'AI
'

— nz — •

(*)

(8)
()
(Z)
(I)

A sanopipas mnjnsaj apuop ap 'sboibSijo boj ajina Bipjoasip
bj Bjpua^na ojqand ja noo BJBd soiuam asjBafuBj^ A jojba oidojtd ja
jBJisomap Jod uopBjnraa bj o^^ 'SBpBiJaaB sbui sbj usjas sauoispap
sns 'a^namSisnoa jod './C uopBjndaJ JC pepn&gt;edB3 jojÍbiu ap saiqiuoq
soj 'sajofam boj nos sajqou soj anb joabj ns b anai) BjnbJBijo s^
•sauotaBSjaAjBtn sns arasmBaojdpaJ asjuqnaua BJBd A oidojd oqoaAoad
as opBjsa jb JBjojdxa BJBd s^juBuiaqo^ soj ap biou9aiuuo3 b[ :oipo ja
anb B^SBjan BBm uoiun Bun Bjpua^ua 'soncpEprna soj ajina oipo ja Bap
-na^na on naiq ib '^ 'opBjsa ap sojunsB soj na uopdnjjoa bj b sanpuoa
anb 'oq^aqoD ja BJBd opidojd odunsa nn sa 'ajjBd bjjo jo^ -bsbjjb o[
opoj ^nb ajaajaoj nn b o ojoj nn 8 ap^BJBdmoa naosq o[ anb sspBu
-aj|nasap eapnipoB B^dopB 'jcbzb jb Bjqo 'pBpmnraoa bj b [ijn sa anb
oj ap ^juBJon3i 'so^ob sns ap sojnauíBpunj ra Bianapno^ ms 'o^uoib
-63Q 'JBsnad p na oiiBjamai A jajanb p na ajuajosni sa ojqand p anb
'Bjmonosi B| b B^afqo ag *ujofam o[ sa sbui o[ 'sanaiq ap oaana^ opoj
na,, anb a^nSaB as mioi munjn omo[) *sopiap so]; ap pBpi^iqBsnod
-83J ^fauB B[ na A SBjnjB^^siáBxn sb^ BJBd a^^ans b^ Jod nopaap bj na
'sooi^qnd soiooSan so^ ajqos jBjaqijap napand souBpBpnto so[ sopo}
anb na BisaijiuBm as A 'uojog na ojsia soinaq o[ ^A onio^ 'ooiji^od
opuuas ns na asjapna^na ap Bq pBpjBnái Bjs^ -aopo^ BJBd pBp^Btiái v\
'Biopsnf ap oidionijd p a^ij Bjj^ na anbaod opoj a^uB Bpnaimoaaj as
Bimonosi B^ *B3iSBp asiaAp^A ap Bq uopnjBdiij b^s^j 'BUo^asi o simón
-081 a BinbJBi{o 'biobju o Bmbjnraotn :9butjoj eaj^ uanSuijsip ag
'(f) ojopojajj otdojd pp nomido bj sa ^Bna apAaj as Bfp ua
anb uis 'sBSJad sajj ap Booq na anod as sma^qojd pp noisnasip b[ anb
ap BionBjsnnojiD B[ jod eem BOBjs^p as anb 'BjsiAijBp^ nopisod Bun
aiqnasap as naiquTBj ojsa ug -Baoda ns na UBqBp as BJinoa na A oíd na
anb sauozBj bb^ ap uoioisodxa Bun sonopuBÍap 'ouj^iqoá ap buijoj
jcofam bj ap Bma^qojd p zaA BJamud jod ojbjj o;opojgjj 'SBUiapy
ns ap B[ otnoo opom in 'iaj ra Bni[diasip in 'uopBanpa ^eq on anb
saaqmoq soj UBjs^ soppja nvi A ^uopsu u9ioBdnooaJd b^ ap Bzjanj
B[ sa b^ubj^ -noiaBn A BijjBd ns ap sb[ Biai^ip on 'supo; SBjjBjjsiS^j
A SB[JBUiuiBxa ap sandsap 'oqBD p anb BuqBq aip^a 'uBjapB[duioo
a{ SBtn anb sb[ is BJBd BjaiSoasa sosn A saAa^ 8B[ sepoj ap anb Bjsd
opunra pp aaqtnoq jamb^na b nopaap Bjaip as ib anb oijojou naiq
83^? ^^tn^P 8BI na naáij anb so[ ap ojuaiuiioouoo ne^na^ soiqmaim
sns opuBna uriB nopBn Bp^a na BionaáiA ns nenuip (senuon sb^ SBpoi
^BJana^ na i) sosn so[ 'oqaajap p anb BAjgsqo ojopojajj 'ojaj
• (^)^0}u^uiBqD9J9p so^p anb oj s^pjnz b
naasq soSaxo^ so¡,, anb ojsa jod UBioap sopdiSa so^ anb apBus s^inana
A sopn^p33 sns naqu^sa sopdi^a A so^aij^ anb noo sosiaAip sopom
bo^ jbjb[^j jy *(x)usonanq A soisnf ap sopBqep nos so^qand eoisa
'sBraap o\ jod,, :b^3j^b sanopasj so^ b asjuapj ap oSanq -pBpiAiiBpj B[
ap Bpnapnoa b^ OAn^ jÍ 'ainanreiij oiunsB p sqBjapisno^ ojopoaajj

-afn a^n^mssozao] nsi Bfiq B[ ojos a ípeianjoA ns J^ao^ sjpsd 9ns n JB]a3iH![e
s sopeSijqo j^s aop^nd oa BaaojeA so^j *B3iopj9oi so3inn so^ ij|B aos sajqnioq sop**
* *'BS^opja^BS jod i\\v ejSBsao^ ob jaCnni sunSnij^ *''aafai ^ naso^ 'OB^i^ saiqtnoq so^
*luamBDiiqnd nsiooSan i. m^dmoa *u3pnA anb b¡ •^jarnni bbj nos i[[y -gajqnini
•aoa ^ sosa *aa&amp;a\ na so(qand seuiap so^ ap ajuannuatna usisip soiDdi^a bo[,, :&lt;; ']j(g\)
•¿I 'I(¿I)
•S 'A(91)
•9^ 'AI !9I^ 'I(91)
"9IZ 'I(SI)
•9 'A(H)
•^:t '891 'AI(1)
• 961 'I(ZI)
•9 'A(It)
'Sil **0I 'AI(01)
•9IZ 'I(6)
•¿II 'AI(8)
• 961 'I(¿)
•• 901 'AI(9)
"OS 'A -ZL 'III(S)
!¿8 'I()
•01 ¡t 'I()
'98 'IA(?)
•Z6 'A(I)
'ojuB;3Jjug -BzaqBa b¡ b son^m sb[ asjBAa^^ ap bj '^pnp ms 'jas ap oqnq
sapBpdAon sajBj ap asjBjatna jb oSawS un ap npiooBaj Bjamud b^j
•(81) Jafnm bj ap A ajqraoq jap
sajBpos sanopun^ sbj ap uoisj^aut '(¿j) jafnm bj jod opBninua^ap
jBuosjad snjvts A BijimB| ap ajqmon '(boj) ojunjip jap BpBuiB sbui
jafnm bj ap ojjanSap '(9^) sajuaipuaosB soj ap soisaj boj noa oiJBjannj
a^anbnBq '(si) souepus ap ojBuisasB '(^^) softq ap b^u^a *(j) Bp
-Bsodsap bj ajqos Bpoq bj b sopBpiAnoa soj ap o A^i jap pBpijoud
'(El) ojafuBjjxa nn noa '^piA bj ua zaA Bnn 'SBpBSBa sbj ap nopnipsojd
'(j^) SBjaijos ap uoiDnjijsojd '(01) sa jafnm ap pBptunmoa '(^) SBpssBa
ap unmoa osn uoo omomij)Bm '(9) asjBssa ap sa^us o^imana nn b
jbjbui ap jafnm bj ap uops^ijqo ' (¿) sb^j sbj b JBjop ap mj ja uoa sbs
-onuaq ssjjaanop sbj ap B^uaA jod oiuoraij;Bra ísajqmnisoa A sanoiani
i SBSjaAip SBra sbj sofo sojjsanu ajuB opnBjijsap uba '(9) eajBnnq
A saiCaj ap a^ajb^ anb ojqand nn ap omajixa osbd jap ajjsdy
'sojsqjBq boj UBqBjnasajd anb sajsa
A SBpunjojd 8Bm SBjjanb^ b ajuajj aejBjJoq anb UBjnai s^pnaj
-ajip sbj 'osbo opoj ug soapnapi ubj^ sajBinamBpun; soidianud sns
íajjBiap ap SBpna^jaAip UBja ojaj -sbjio sbj ap jap souam o esra BjgaaA
-ip anb oidojd oqaajap ns Biua; BSaijS p^pnp Bp^a anb ainamB}jai[)
'soSaijS soj ajjua nBi^aj anb sajqmnisoa A sa^aj sbj noa UBqeiuasajd
anb SBpnajajip sbj ajqos uopuojB bj opnsmBjj 'ja jod sopB^ijsaAin
sojqand sojnijsip eoj ap sosn A soipajap soj ap ozbjj anb onasip ja
d bj 8^j *8B8oa sop Jod Bijojsiq Bjjsanu b Bsaaajuí o;opojajj

*sb)8ijos soj app
sbj na a^nanaajj ubi jas ap Bq anb ojixa jap bjbia ap o^und
ja sg -(s) asjauaiqo b uij ja amamBAienj^xa opnBjspisuoa 'jBJoniBjjxa
bjsia ap ojund un apsap sauopa^ SBjjap jBpajdB aiinuad as 'ojjo joj
•(f) BjjanS bj ajqos z^d bj ap BioBiniad bj '(g) Bioi^snf bj ap soidaaajd
soj '(^) oinaniBjnf jap jojba ja '(j) SBuiAip sa^aj sbj aiimps opBj un

�De esta situación sólo se sale cuando sobreviene la monarquía, la cual
es también la única salvación para el desorden que domina en la
democracia. Así, pues, la monarquía puede presentar como un argu
mento a su favor que ella es la desembocadura natural de las otras.
Por otra parte el monarca es en todo "grande y sobresaliente, asistido
de una prudencia política igual a sus eminentes talentos". En la mo
narquía es posible el mantenimiento del secreto de la política exterior
y en ella se logra la independencia y libertad del estado y la fundación
de un imperio. Presenta, empero, grandes desventajas. Es un régimen
que no agrada ni aprovecha a la comunidad; el monarca puede eje
cutar todos sus caprichos impunemente; la insolencia, engendrada
por la abundancia y la envidia, connatural al hombre, lo inducen a
cometer atrocidades, contra lo que podía esperarse de su eminente
posición; persigue a los que valen y se rodea de los malos; fomenta
la delación y la calumnia; se ofende de los que no lo adulan y des
precia a los que lo adulan; modifica las leyes, abusa de las mujeres
y condena a muerte sin oír al acusado.
Así, pues, este cuadro de ventajas e inconvenientes que presentan
las tres formas de gobierno no permite considerar a ninguna de ellas
como la única justificable con exclusión de las demás, antes bien, se
acuña aquí el tópico de que "cada cual es la mejor en su género".
En cuanto a Herodoto, no cabe duda que su opinión es favorable
a la democracia. Cierto que elogia a Políkrates. el tirano samio (1),
y a la constitución de Esparta con sus éforos y senadores, con la cual
los lacedemonios lograron "el mejor orden en sus leyes y gobierno"(2).
Cierto que admite la debilidad de la democracia al señalar que Aristágoras no pudo con sus discursos engañar al rey de Esparta, pero sí
a 30.000 atenienses (3). Pero hay un pasaje en que Herodoto expresa
su convicción en forma categórica: "es cosa probada, no una sino mil
veces, por experiencia, que el estado por sí más próspero y conve
niente es aquel en que reina la isegoría". El máximo testimonio de
ello es para él Atenas, que alcanzó su grandeza no bajo los tiranos,
sino en la democracia (4).

ARCHELAOS
También puede considerarse como un elemento de transición a
Archelaos de Atenas o de Mileto (hacia 480). El discípulo y sucesor
de Anaxágoras en la escuela de Lapsakos fue ante todo un filósofo
ue la naturaleza que intentó conciliar la doctrina de su maestro con
la de los antiguos jónicos. Pero trató también los problemas éticos,
al punto que llegó a decirse que Sókrates no hizo más que ampliar
y propagar las teorías que había aprendido de él (5). Aunque esta
(1)III, 125.
(2)I, 65 y s.
(3)V, 97.
(4)V, 78.
(5)Diog. Laebt. II, 16.
— 216 —

no es más que una de las tantas calumnias que solía urdir la envidia
de los intelectuales fracasados, es un indicio de que aquéllas tenían
cierto volumen. Entretanto, nosotros apenas las conocemos. Parece
que su tesis fundamental fue la de que los valores no tienen ni un
origen divino ni una consistencia objetiva, sino una procedencia pu
ramente humana. Según Hipólito, al explicar la génesis de los seres
vivos, Archelaos decía que los hombres se habían separado de los
otros, "instituyendo jefes, leyes, artes, ciudades, etc."(l). Parece, pues,
que se excluye todo don o decreto de los dioses. Por otra parte, según
el testimonio de Diógenes, negaba que los principios morales
(t¿ Síkoiov Kal t¿ aXaxpov) (2) se fundaran en la naturaleza: ellos han
sido puestos por la ley (3). Así, pues, el derecho en su pura positivi
dad, lejos de basarse en principios superiores, es el que constituye
el contenido de todo deber ser.

PROTAGORAS
Los problemas filosóficos del derecho y del estado adquirieron
por primera vez importancia de primer orden y tratamiento sistemá
tico con Protágoras (hacia 484), el más filósofo de los sofistas. Así
lo hace suponer no sólo la declaración que Platón pone en sus labios
de que, abandonando las ciencias teóricas, se dedicaba exclusivamente
a la enseñanza de la política (que abarcaba, además, la economía y
la ética) (4), sino también el hecho de que entre los títulos de sus
escritos figure un "De la república" (5) donde se trataban aquellos
temas.
Protágoras significa un cambio profundo en la orientación de la
filosofía. No propuso él una nueva tesis sobre el problema del ser.
Su originalidad radica en haber negado toda posibilidad de resolverlo.
Ante todo con relación a los dioses: no hay modo de demostrar ni
que existen, ni que no existen, ni cuál es su esencia (6). No se trata
de optar entre la concepción antropomórfica de Hornero o la panteísta de Xenophanes, ni de concebir otra para sustituirlas. Toda
concepción es aquí ilegítima; la única actitud correcta es el agnosti
cismo. Uno de los argumentos en que se apoya la tesis es la brevedad
de la vida humana. De aquí se infiere que, según Protágoras, la cuestión
religiosa no tenía importancia decisiva. El sentido del argumento era,
probablemente, que, siendo pequeño el plazo de la vida, debía em
plearlo el hombre en resolver las cuestiones primordiales y no había
tiempo que perder en las secundarias.
El otro argumento consistía en la "no perceptibilidad". Esto
adquiere sentido si lo vinculamos a su gnoseología según la cual no
(1)Hippol. I, 9, 6. Diels. 60, A, 4.
(2)to ata^ póv tiene un significado muy amplio: no sólo lo injnsto, sino también lo
vergonzoso, deshonroso, feo, torpe, indecente; p. t. todo valor ético negativo.
(3)Dioc. Laebt. II, 16.
(4)Plat. Protag. 318 d 88.; 349 a.
(5)Dioe. Laert. IX, 55.
(6)Euseb. Prep. evang. XIV, 3, 7. Dioc. Laebt. IX, 51. Diels. fr. 4.
— 217 —

�— LIZ
"i ' 'AIX •^"&gt;&lt;• •'•'&lt; "asíia(9)
-jj -silla -fs 'XI *
'SS 'XI 'irav^ "^oia(S)
•• ^ i-ss p 8t -Sojoj,/ -ivi^(^)
•91 'II ••^^^rri -ooiq(8)
•OAiiB^an 031^3 JO^BA opoi *t 'd ^9}n93dpni 'ddjo^ *09j 'osojuoqsap 'oaoznoSj^A
0| nsiqniBi ouis 'ojsntai o\ ojos oa :oi[dnie ^nra opüjijmSts nn aa^ij i\od'/. o¡e ol(j)
• 'V '09 "siaia "9 '6 'I "ioaaiH(1)
on JBno bj im8as bjSojossouS ns b souiBjnainA oj is opijnas aaainbpB
ojsg '^pBpijiqijdsajad on,, bj na Bijsisuoa ojnamnSjB ojjo j^j
•SBiJepunaas sbj na japjad anb odinaij
Bjqsi{ on A ssjBipjomijd sauoijsana sbj jaAjosaj n^ ajqmoij ja ojjBajd
-nía Biqap 'epiA bj ap ozsjd ja ouanbad opuais 'anb 'ajuamajqeqojd
'BJ8 ojuaum^jB jap opijuas j^ 'BAispap BpuBjJodun Bina) oa BsoiSipj
uopsana bj 'sbjoSbjojj ungas 'anb aaaijm as jnbB 3Q -BUBranq BpiA bj ap
pepaAaaq bj sa sisaj b^ Biods as anb na so^uauínSaB soy ap on[^ -omsia
-ijsou3b \9 sa Biaajjo^ pnjij^B Baiun b[ í BinnjSai; inbe sa nopdaano^
BPX "SB^injijsns BjBd bjjo Jiqaouo^ ap xn 'sauB^dona^ ap Bjsjaj
-UBd B[ o ojainojj ap B^ip^modoJinB uoiodaauoo b^ aj^ua jB^do ap
bjbjj as o^[ '(9) Bpuasa ns sa [Bn^ iu 'uajsixa ou anb in 'naisixa anb
in JBjjsoinap ap opora ^^q ou :sasoip so^ b upiaBfaj uoa opoj ajuy
'o^aAp^saj ap pBpi^iqísod Bpoi opBSau jaqsq na BDipBj pBpipjuiSuo ng
•jas jap Btaajqojd p ajqos sisaj BAann Bnn \9 osndojid o^[ -bijosojij
b[ ap uoiaBjnaiJO u\ na opnnjojd otqraBa nn BatjiuSis SB
^UBqB^BJ^ as apnop (g) (ív^jqndaj vj 3(jn vm. ainSij soipasa
sns ap 8O[njij so[ axina anb ap oqoaq p naiqmei ouis '(&lt;^) (eaiia b¡
Á Biraonooa b^ 'SBniapB 'BqBajsqB anb) Baijjp^d bj ap Bzueuasua bj b
a^uaniBAisnpxa BqBDipap as 'sBaijpa) sspnap sbj opnBnopneqe 'anb ap
soiqej sns na anod uojb[j anb uopBJBpap bj ojos on janodns aaBij oj
isy -sbjstjos soj ap ojosofij sbui ja ' (f^f BpBq) sbjoSbjoj^ noa oaij
-BUiajsis o^uaimBiBJ} Á uapjo jamijd ap BpnBiJodnn zaA Bjamud jod
uoaaiJinbpB opBjsa jap Á oq^ajap jap soaijosojij SBmajqojd so^j

•9t 'n

(s)
•8¿ 'A(í)
"¿6 'A()
S9 'I(Z)
ZI 'III(I)

Bisa anbuny •() p ap opipuaadB BiqBq anb SBjjoai sbj jBSsdojd A
jBijduiB anb sem oziq ou sa^BJ^pg anb asjpap b p^ajj anb ojund jb
'soaija SBuiajqojd soj uaiqniBi pjbjj oja^ -soaiu^r sonSpuB boj ap bj
noa ojjeaBm ns ap Bmajaop bj jBijpuoa o^uaiui anb ezajBjnjBu bj ap
ojosojij nn opoj a^uB anj so^BsdB^ ap Bjanasa bj ua SBJoSBXBny ap
josa^ns A ojndjasip jg • (08^^ Bp^i{) 19JTI\[ ^P SBnajy ap soBjaqajy
b - uopisuBj) ap o^uamaja un oinoa asjBjapisuoa apand

soviaHDav
•(^) BpBjaouiap bj ua oms
'soubjii soj ofBq ou BzapuBjS ns ozubo^b anb 'sBuajy ja bjb¿ sa ojja
ap oiuouiijsa^ ouiixBta [^ -^BiJoSasi bj Buiaj anb ua janbe sa ajuara
-aAuoo A ojadsojd sbui is jod opBjsa ja anb 'Bpuaijadxa jod 'sa^aA
jira ouis Bun ou 'BpBqojd bsod saM :Baijo3ajBo buijoj ua upiaoiAuoa ns
Bsajdxa ojopojajj anb na afssBd nn Xeij oaa^ •() sasuaraajB 000'0 v
is ojad 'BjjBds^ ap ^aj jb jsnB^ua sosjnasip sns uoa opnd on sbjoÍbi
-stjy anb jBjBuas jb BpBJOoraap bj ap pBpijiqap bj ajiiup^ anb oijai[)
•(^)MonjaiqoS A sa^aj sns ua uapjo jofara ja,? uojbjSoj soraouiapaaBj soj
jBno bj noa 'sajopBuas A sojoja sns noa BjjBds^ ap u^pnjijsuoo bj b A
'(•[) oiuiBS oubjij ja •sajB.njqoj b Bi^oja anb ojjai^ -BpBaaouiap bj b
ajqBJOAB^ sa upiuido ns anb Bpnp aqBD ou 'ojopojajj b oiu^na u^
•{tojanaS ns ua Jofaui bj sa jBno Bp^aM anb ap ooidoj ja inbB BunaB
as 'uaiq gajuB 'sBuiap sbj ap uoisnjaxa noa ajqBoijijsnf Boiun bj omoa
SBjja ap Bun^urn b jBjapiauoa ajiuuad ou oujaiqoá ap sbuijo^ saj) sbj
uBtuasajd anb sajuainaAuooui a sBÍBiuaA ap ojpsna aisa 'sand 'isy

SVHO^VXOHd
uas jaqap opoj ap opraaino^ ja
anb ja sa 'sajoijadns soidpnud na asjsssq ap sofaj 'p^p
Bjnd ns na otjaajap ja 'sand 'xsy *(g) ^aj bj jod sojsand opis
sojja :BzajBjniBn bj na UBJBpnnj as (^) (^odXcj oí ^n aoij()8 ?i)
sajBJom soidpnijd soj anb Bqsáau 'sanaSoiQ ap oiuotnijsaj ja
un^as 'aiJBd bjjo io¿ 'sasoip soj ap ojaioap o nop opoj a^npxa as anb
'sand 'aaajB^ '{l)it'Ol^ 'sapepnp 'sajjB 'sa^aj 'sajaf opua^njpsin,, 'sojio
soj ap opBJcdas UBjqBij as sajqmoij soj anb Bioap so^jaqojy 'soaia
sajas soj ap sisanaS bj JBOi^dxa jb 'ojijodijj un^ag -BUBimiq
-nd Bioaapaoojd Bnn onis 'BApa^qo Bpnajsisuoa Bun m oniAyp
un iu uauaii ou sajojBA soj anb ap bj anj jeiuaniBpnnj sisai ns anb
aaajBj 'somaaonoa sbj ssuadB soj}osou 'ojuBjajjng; -naranjoA ojjap
ireiiiaj SBjjanbB anb ap opipui un sa 'sopBSBOBjj sa^nioapiui soj ap
BipiAua ej Jipan bijos anb SBiuranpo sbjubj sbj ap Bnn anb sbui sa ou

•opBsnoB jb jio uis ajjanra b Buapuoa A
83J3.fnm sbj sp BsnqB 'saXaj sbj Baijtponi íuBjnps oj anb soj b Bpajd
-8p A uBjnpB oj ou anb soj ap apuajo as íBiuuinjBa bj A uppBjap bj
Biuaraoj ísojbui soj ap Bapoj ss jÍ uajBA snb soj b anSisjad íuopisod
ajuamcna ns ap dsjejadsa Btpod snb oj Bjjuoa 'sspBppojjB jajomoa
b uaonpui oj 'ajqmoq jb jBjn^Buuoa 'BipiAua bj A BpnBpunqB bj jod
BpBjpua^ua 'Bpuajosui bj íajuauíaunduii soqojjdBO sns sopo) jBina
-afs apand bojbuoiu ja ípBptunuioa bj b Bij33AOjdB ra BpBjS^ on snb
uatni^aj nn 8[j 'SBCBinaAsap sapuBjS 'ojadtua 'Bjussaj^ •ouadnii un ap
uopBpunj bj A opejss jsp pBjJsqij A Bpuapuadaput bj bjSoj as bjjs na A
jouajxa Bopijod bj ap ojajoas pp ojuairaiuajuBui ja sjqísod sa BinbJBu
-ora bj u^ '^soínajEj saiuamma sns b j^nSí Baijjjod Bpuapnjd Bun ap
opi}s;9B 'a^uaijBsajqos A apu^jS,, opoj ua sa bojbuoui ja a^jBd bjjo joj
•sbjjo sbj ap jBjnjBu BjnpBaoqmasap bj sa Bjp anb joabj ns b ojuam
-n^JB un ouio3 JBjuasajd apand BinbJBnom bj 'sand 'isy -BpBjaoraap
bj us Buiraop anb uapjosap ja Bjsd nopBAjBS Batun bj uaiquTBj sa
j^na bj 'BtnbjBuom bj auaiAajqos opuBn^ ajBS ss ojos uopBnjis bjss ag

�hay más fuente de conocimiento que los órganos sensoriales. No hay
lugar para admitir un factor racional autónomo, como querían Parménides y sus sucesores. El alma no es otra cosa que los sentidos (1).
En consecuencia, siendo los dioses, según las creencias admitidas, invi
sibles, es imposible establecer cosa alguna acerca de ellos. Por otra
parte, este empirismo hacía también imposible toda teoría sobre el
ser del mundo, que, desde Parménides, empleaba elementos explica
tivos que trascendiendo a los sentidos, pretendían justificarse en el
pensar puro. El empirismo se presentaba, así, como una barrera frente
a todo conocimiento metafísico, frente a toda concepción de lo Ab
soluto.
Según Protágoras el sujeto no tiene ninguna base para hablar de
un ser trascendente. Tiene que limitarse a aquello que le es dado en
la sensación, que es contenido de ella. Ser es lo mismo que aparecer
a alguien. Tal es, por lo menos, la interpretación de Platón (2). Y si
esto es así, es claro que todo juicio que exprese el contenido de una
percepción es siempre verdadero. Pero, por otro lado, las cosas y los
hombres, el objeto y el sujeto, están sometidos a un cambio incesante,
de suerte que en el mismo individuo o en dos individuos diferentes
pueden no coincidir dos contenidos de percepción, y, así, lo que para
uno es verdadero puede ser para el otro falso. El empirismo nos ha
conducido, pues, a una gnoseología subjetivista y relativista (3). Por
eso decía Protágoras que "sobre cada cosa hay dos discursos opues
tos" (4) : es siempre posible que un mismo predicado sea afirmado
y negado por dos diversos individuos y que, sin embargo, afirmación
y negación sean respectivamente verdaderas. Todo esto fue sintetizado
en la célebre fórmula: "El hombre es la medida de todas las cosas,
de las que son como son, de las que no son como no son" (5). Pero
esta sentencia no es sólo una teoría del conocimiento: contiene
también una antropología y, en el fondo, es la cifra de toda una
filosofía. Efectivamente, si frente a los dioses y al ser en sí del
universo el hombre aparece como un ser deficiente, incapaz de cono
cer lo Absoluto, de determinar su esencia y su existencia, frente al
mundo de sus propias percepciones, puesto que no sabemos que el
otro existe, puesto que ser es lo mismo que aparecer, puesto que toda
percepción es verdadera, el hombre, cada hombre, es su propio abso
luto. "El hombre es la medida de todo" significa que en definitiva el
hombre es lo Absoluto. Platón se dio perfecta cuenta de que este era
el sentido último de la tesis de Protágoras, cuando le opuso su propia
tesis de que es Dios la medida de todo (6). Lo que es la medida de
todo, eso es lo Absoluto.

Esta nueva concepción tenía que producir naturalmente un cam
bio en el centro de atracción de la tarea filosófica. Ya no puede inte
resar el mundo, los "meteoro", sino el hombre y su obra. La filosofía
ha de dejar de ser física, para convertirse en filosofía de la cultura
o, como decían entonces los griegos, en política. Y henos aquí de lleno
en nuestro tema. Por desgracia el pensamiento de Protágoras no nos
ha sido trasmitido directamente; lo conocemos sólo a través de la
imitación que nos ha dejado Platón, en el diálogo que lleva su nom
bre, y referido en forma de mito (1). Según éste, la especie humana
fue creada por los dioses y su cultura fue un don de Prometeo. Pero
no es posible tomar esto al pie de la letra, ni como testimonio de que
Protágoras abrigaba convicciones religiosas. El mito es sólo una mues
tra de las múltiples habilidades didascálicas del sofista, que pregunta
a Sókrates si debe exponer su tesis en forma de mito o de discurso
explicativo, y, dejado en libertad, elige el mito por ser "más agra
dable" (2).
Más bien Protágoras, al señalar la diferencia entre el animal y
el hombre, aquél provisto naturalmente de todos los órganos de con
servación, éste "desnudo, sin calzado, sin abrigo, sin armas", ponía
de relieve que el hombre se completa a sí mismo mediante la cultura,
obra de sus propias artes. Lo primero que creó fue la religión y luego
el lenguaje, la habitación, etc. En todo caso, y piénsese de ello lo que
se quiera, es indudable que para Protágoras la comunidad política no
es connatural al hombre, sino una invención de éste. "Los humanos
vivieron primero dispersos, y no existía ninguna ciudad. Así, eran
destruidos por los animales, siempre y por doquier más fuertes que
ellos, y su industria, suficiente para alimentarlos, era impotente para
la guerra contra los animales; porque no poseían aún el arte político,
una de cuyas partes es el arte de la guerra. Trataban, pues, de aso
ciarse y de fundar ciudades para defenderse". Esta es la forma más
antigua que conocemos de una teoría individualista y contractualista
del estado, forma bien rudimentaria por cierto, que probablemente
surgió por analogía con la explicación atomista de la naturaleza,
que poco antes había inaugurado Leukippos en Abdera, precisamente
la patria de Protágoras.
Al mismo tiempo, Protágoras nos ofrece una fundamentación de
la democracia, defendiéndola contra las objeciones tecnicistas de Só
krates. Hoy no podemos decir, sin embargo, que Protágoras haya sido
su más antiguo teórico. Hemos visto que tal título corresponde más
bien a Solón, y que luego Herodoto nos dejó también su contribución
al asunto. Lo que es cierto es que el gran sofista intentó una nueva
justificación de aquella forma de gobierno. Esta nueva justificación
era exigida por los nuevos términos en que el problema se planteaba.
Para Solón la cuestión era defender al ^ueblo contra los privilegios

(1)Dioc. Laert. IX, 51.
(2)Theet. 152 a 88. Diels. fr. 1.
(3)Plat. Crot. 385 e; Theet. 151e ss., 166 d. Aristot. Metaph. V 4.1007 b 18; K 6.
1062 b 13; Sext. Pirr. Hip. I, 216 88.
(4)Dioc. Laebt. IX, 51. Diels. fr. 6 a.
(5)Sext. Adv. math. VII, 60; Plat. Theet. 152 a. Diels, fr. 1.
(6)leg. IV, 716 c.

(1)Protag. 320 c y ss.
(2)Id. 320 c. Tampoco el hecho de que Protágoras hiciera jurar a sus discípulos pobres
en un santuario en cuánto evaluaban su enseñanza (Plat. Protag. 328 b c) es una
prueba de su religiosidad. Protágoras, practicando en esto su propia doctrina rela
tivista, apelaba a las creencias del discípulo, que era el que juraba; las suyas propias
no tenían ningún papel en el caso.

— 218 —

— 219 —

�— 61Z —
-oseo p as petad nnSuin ucjuaj on
SBidojd snXns soj ÍBqBJnf anb [a bi^ anb 'o^id^sip pp SBioas^jo sbj b Bqepda 'bjsiaij
-Bpj Bmj^^op eidojd ns ojs^ ua opuBjti^Bjd ^bjoSb^oj^ 'pBpigoiSipj ns ap nq^njd
ron 99 (3 q g^g •imojj *xvi¿) Bzueuasus ns wiqBniBAs ojuen^ tra oiJBmucs un na
saiqod Bojudusip sns b jsjnf Bjapiq sejo^fucuj anb ap oq^aq [3 o^odoiBj, m3 O^^ P/ (Z)
• i B Smouj (i)

•9 a !8i q ¿oor* j

soiSajiAijd soj bjjuoo ojqanfl jb jspuajap ^a uoiisana bj uojog bjb^

— 8IZ —
' 9U 'AI '**1(9)
• ^SI '*aVI "^via Í09 'HA •Vmu 'aPV 'as(S)
•b 9 jj s^aifl IS 'XI ^hvt -DOia(t)
•es 9^ 'i •&lt;/;// -wj -xxas iI &lt;l ^90I
-p 991 *• isi •aavj; ;a sss •D-'3 ^^d()
1 i¡ siaia 88 u ^si •jvj;(z&gt;
IS 'XI XH3VT -001(1(1)

•equajaBjcl as Biuajqojd js anb na souirajaj soAsnu soj Jod Bpiáixa bjb
nopBaijijsnf BAann Bjsg •oujaiqoS ap boijoj Bjjanbs ap uopBoijijsnf
BAanu Bun ojuajuí bjsijos weiS ja anb sa ojjaia sa anb o^ •o^unse jb
uopnqij^uoa ns uaiquiBj ofap son ojopcuaj^ o^anj anb A 'uojog b uaiq
SBin apuodsajjoa ojnjjj je^ anb ojsia souioj_j 'ooijoaj onSrjUB sbui ns
opis B^Bq sbjo3bjojj anb 'oSjBqma uis 'jpsp somapod on ^ojj -sajBj^j
"9S aP SBíSiaiuaaj sauopafqo sb^ bjjuod Bjopuaipuapp 'BioBJOoinap b¡
ap u^ioBjuauí^punj Bnn aaajjo son sbjoSbjojj 'odiuaij orasim ¡y
•sbjoSbjoj^ ap BijjBd b^
ainaniBspajd 'Bjapqy na soddi^na^ opBJnSnBUi BiqBq eajuB oood anb
bj ap bjsiiuojb uoiDBoi[dxa bj noa BiáojBire jod oíSjng
d anb 'ojjap Jod BijBinamipnj uaiq boijoj 'opsjsa pp
A BjsqBnpiAipui Buoaj Bnn ap souiooouod anb BnSi^uB
8Bta Bauoj B[ 8a Bjsg '^asjapnajap BJBd sapspnp JBpunj ap A asjBp
-osb ap 'sand 'nBqBisjj^ ^BJjanS bj ap ajjB ^a sa sa^red s^^na ap buh
ajjB ja nriB UBjasod ou anbjod ísajBtntuB soj bjjhoo BjjonS bj
ajua^odmx Bja 'soj^BinamijB BJBd ainapijns 'Bij^snpni ns A 'sojja
anb Sdjjanj sboi jambop jod A a^dmais 'sa^BiniuB soj jod sopinjjsap
nBJ3 'isy "pspnp Bnn^uin Bijspca on A 'sosjsdsip ojannid nojaiAiA
sonBtnnq so^j,, *3js9 ap nopnaAm boti onis 'ajqruoq jb jbjti^buuoo sa
ou Baijjjod pBpiunraoo bj sbjoSbjoj^ BJBd anb ajqBpnpnt sa 'BJSinb as
anb oj ojja sp asasnaid A 'osbd opoj n^ -oia 'uopBjiqBq bj 'af^n^uaj ja
oSanj A uot^ijaj bj anj paja anb ojraniijd oq; -sajJB sBidojd sns ^p Bjqo
'Bjnijna bj a^nBipain omsim js b Bja^dinoo as ajqmoq ja anb 3A3ijaj ap
Binod 'ttBBmJB ms 'oSijqs nts 'opBzjBO nrs 'opnnsap?J a^sa 'nopBAJas
-uoa ap son^^jo soj sopoj ap aiuaotjBJmBn ojstAOjd janbB 'ajqiaoq ^a
X jbuiiub ja ajjna Bpusjajip bj jBjBnas jb 'sbjoSbjojj uaiq

(iqP

-bjSb 8Btn,, J38 jod ojito js dSija 'pBjjaqij na op^íap íA 'oAijBoijdxa
ap o ojira ap buijoj na sisa) ns jauodxa aqap is sa^Bj^og b
anb 'bjbijos jap sBaij^asBpip sapspijiqBq ssjdTijnm sbj sp bjj
-sanm Bun ojos sa oiim j^ 'sbsoi^ij^j sauop^iAuo^ BqeáijqB sbjoSbjojj
anb ap oiuomiisa^ omoa iu 'bj;3[ bj ap aid jb ojsa jbihoj ajqísod sa on
ojaj •oajainojj ap nop un anj Bjnijna ns A sasoip soj jod spsaja anj
BUBiunq apadsa bj 'a;sa nnSag *(j) ojiui ap buijoj ua opjjajaj A 'aaq
•moa ns BAajj anb oSojBip ja na 'uoibj^ opBÍap Bq son anb uopBjimi
bj ap saABJ) b ojps souiaaouoo oj íajuaniE^oaaip opuiinsBjj opis Bq
son on sbjoSbjojj ap o^uatáiBSuad ja Bpsj^eap jo^ -Braa^ ojjsanu na
onajj ap inb^ souaq j^ 'Bouqod na 'so^ajj^ soj saonojua n^iaap omoa 'o
Bjnijna bj ap bijosojij na asjijjaAuoa BJBd 'boisij jas ap jBÍap ap Bq
bijoso^ij B^ 'Bjqo ns A ajqinoq ja ouis '((ojo3jau/,, soj 'opunm ja jseaj
-aiui apand on e^ 'saijosojij B3jb^ bj ap nop^Bj^B ap oj;ua^ ja na oiq
-raso un a^uamjBjniBU jpnpojd anb Bjuaj nopdaanoa BAann

•ojnjosqy oj sa os9 'opoj
ap Bpipaní bj sa anb o^ '(9) opoj ap spipam bj sotq sa anb ap sisa^
BidoJd ns osndo aj opnsna 'sbjoSbjojj ap sisa) bj ap oraiijn opijnas ja
BJ^ ^*8^ anb ap B^nana Bj^ajaad oip as uoibj^ •ojiqosqy oj sa ajqmoq
ja BAijimjap na anb b^ijiuSis ítopoi ap Bpipain bj sa ajqmoq jg,, 'ojnj
-osqB oidojd ns sa 'ajquioq Bpsa 'ajquioq ja 'Bjspspj^A sa uopdaojad
Bpoj anb o^sand 'jaaaj^dB anb omsim oj sa jas anb o^sand 'ajsixa ojio
ja anb somaqBS on anb o^sand 'sanopdaajad SBidojd sns ap opunm
jb ajuajj 'Bpuajsixa ns A Bi^nasa ns jBuiuijaiap ap 'ojnjosqy oj jaa
-onoa ap zBdeaui 'amaiaijap Jas un oraoo aaaj^dB ajqmoq ja osjdAinn
jap is na jas jb A sasoip soj b ajuajj is 'ajnauíBAijoaj^ 'bijosojtj
Bnn Bpoj ap Bjjp bj sa 'opuoj ja na lA BiSojodojjuB Bun uaiqniBj
auapuoa : oiuaimpouoa jap Bjjoa^ Bnn ojos sa on Biouajuas Bisa
oja^ •() ((nos ou oraoo nos on anb sbj ap 'nos omoa nos anb sbj ap
'SBSoa sbj sspoi ap Bpipam bj sa ajqmoq j^,, :Bjnuuo^ ajqajaa bj ua
opEzijajuis anj ojsa opoj^ 'SBjapspjaA aiuaraBApaadsaj nsas nopB^an A
uopBmJije 'oSaBqina uis 'anb A sonpiAipni sosjaAip sop Jod op^áan A
opera jije Bas opBaipajd omsim un anb ajqísod ajdmais sa : (^^)ttso^
-sando sosjnasip sop A^\ Bsoa Bp^a ajqos,, anb sbjoSbjojj Bjoap osa
lod '() ^isiAiiBjaj A BisiAiiafqns BiSojoasouS Bnn b 'sand 'oppnpnoa
Bq sou omsiJidma jg "osjbj oj;o ja BJBd Jas apand ojapBpjaA sa oun
BJBd anb oj 'isb 'jÍ 'nopdaajad ap sopmamoa sop Jippuioa ou napand
sa^usjajrp sonpiAipur sop na o onpiAipui omsim ja na anb ajjans ap
'ajuBsaoui oiqm^a un b sopuaraos uBjsa 'oiafns ja A ojafqo ja 'sajqmoq
soj A SBSoa sbj 'opBj ojio jod 'oaaj -oaapBpjaA ajdmais sa uopdaajad
Bun ^p opiuaiuoa ja asa^dxa anb opmf opoj anb ojbjo sa 'isb sa ojsa
18 j^ "(^) uoiBj^ ap nppB^ajdjaiui bj 'sonam oj jod 'sa jb^ 'nainSjB b
jaaajBdB anb omsim oj sa jag 'Bjja ap opiuajuoa sa anb 'uopBsuas bj
na opep sa 3j anb ojjanbB b asjBiimij anb auaij^ •ajnapuaosBjj jas un
sp JBjq^q BJBd asBq Bnn^uiu anaii ou o^afns ja sbjoSbjojj nn^ag
•ojnjos
-qy oj ap nopdaauoa Bpoi b ^juaaj 'oaisijBiam ojnairaiaouoa opo) b
ajuajj BJajJBq Bnn omoa 'isb 'BqBjuasaad 38 orasiaiduia j^j 'Ojnd JBSuad
ja na asjBoijpsnf UBipua^ajd 'sopiinas soj b opuaipuaosBjj anb soaij
-saijdxa so^uamaja BqBajdma 'sapiuamjB^ apsap '^nb 'opunm jap jas
js 3Jqos BIJO3} Bpoi ajqísoduTi uajquiBj BiaBq omsixidma ajsa 'avred
bjjo aoj -sojja ap Bajao^ BunSjB bsod aaoajqBjsa ajqtsodmi sa 'ssjqis
-iaui 'SBpijirapB SBpuaajo sbj un^as 'sasoip soj opnais 'Bpuanoasuoo u^
• (1) sopijuas soj anb bsoo bjjo sa ou buijb j^ 'sajosaans sns A sapiuam
-JB(J UBuanb ouioo 'oraouojnB jsuopBj jojobj un Jiiimps BJBd
fi¿ '83JBIJOSU38 soub^jo soj 3nb ojuairaioouoD ap ^juanj sbui

�de los nobles y los ricos; la disyuntiva era: aristocracia o democracia.
Para Protágoras, en cambio, se trata de apuntalar a la democracia ya
instaurada frente a la objeción de falta de capacidad del pueblo para
las funciones de gobierno. La alternativa es ahora: democracia o tec
nocracia (sofocracia). Efectivamente, Sókrates advierte que mientras
para cualquier problema técnico se consulta exclusivamente a los es
pecializados en ellos, para decidir los asuntos públicos, intervienen
indiferentemente hombres de las más distintas profesiones y situacio
nes, sin que nadie les reproche su falta de estudios previos. Ahora
bien, Protágoras quiere justificar precisamente este carácter de la
democracia. Su punto de partida radica en que hay una diferencia
esencial entre los problemas de la técnica y los de la política. Esto
se advierte ya en el diferente origen que el mito les asigna: mientras
las artes todas son un don de Prometeo, la política es un complemento
que proviene de la solicitud del propio Zeus. Pero escuchemos la
explicación completa: los hombres "una vez asociados se dañaban
recíprocamente, por no poseer el arte político; de suerte que volvían
a dispersarse y a perecer. Entonces Zeus, inquieto por nuestra especie
amenazada de desaparecer, envía a Hermes para que traiga a los
hombres el respeto ( al8&lt;is ) y la justicia (Síks), a fin de que hubiera
en las ciudades orden y vínculos creadores de amistad. Hermes enton
ces pregunta a Zeus de qué manera debe dar a los hombres el respeto
y la justicia: "¿debo repartirlas como a las otras artes? Estas están
repartidas de la siguiente manera: un solo médico basta para muchos
profanos, y lo mismo sucede con los otros artesanos: ¿debo establecer
así la justicia y el respeto en la raza humana o repartirlas entre
todos?" — "Entre todos, dijo Zeus, y que cada uno participe en
ellas: pues las ciudades no podrían subsistir si sólo algunos las pose
yeran, como sucede con las otras artes (1) ; además, establecerás esta
ley en mi nombre: que todo hombre incapaz de participar en el respeto
y la justicia debe ser condenado a muerte, como un flagelo de la ciu
dad". He aquí, Sókrates, cómo y porqué los atenienses, lo mismo que
todos los otros pueblos, cuando se trata de apreciar el mérito en arqui
tectura o en todo otro oficio, no acuerdan más que a pocos hombres el
derecho de expresar una opinión y no soportan ningún consejo de
parte de aquellos que no pertenecen a ese pequeño número; con
mucha razón, lo afirmo; al contrario, cuando se trata de tomar consejo
sobre un problema de virtud política, consejo que descansa totalmente
sobre la justicia y el respeto, es natural que permitan hablar a un
advenedizo, convencidos como están de que todos deben participar
en esa virtud, para que puedan existir ciudades. He aquí, Sókrates,
la razón de este hecho. Pero a fin de que no te creas víctima de una
ilusión si admites que, en ^opinión de todos los hombres, cada uno
tiene su parte de justicia y, en general, de virtud política, escucha la
nueva prueba que voy a dar. Cuando se trata de méritos diferentes
de aquéllos, por ejemplo, si alguno pretende sobresalir en el arte de

como tú lo dices, excita la burla o la cólera, y sus allegados lo miran
la flauta o en cualquier otro arte, sin sobresalir realmente, entonces,
como un loco que es preciso calmar. Si se trata en cambio de la justi
cia y, en general, de la virtud política, si un hombre que se sabe que
es injusto viene a decir públicamente la verdad sobre sí mismo, esta
franqueza que recién parecía prudencia ahora parece locura, y se
proclama que todos los hombres deben llamarse justos, séanlo o no,
y que aquél que no finge ser justo es un loco: tan es verdad que se
estima imposible que un hombre no tenga en alguna medida su parte
de justicia, so pena de ser excluido de la humanidad".
Es esta la fundamentación más sencilla y a la vez la más enérgica
que se haya ofrecido de la democracia. Puede reducirse a esta fórmu
la: la democracia, que es la participación de todos en la justicia y el
respeto, es necesaria para la conservación de la comunidad. La demo
cracia no es simplemente la mejor forma de gobierno, sino la necesa
ria, puesto que sin ella "las ciudades no podrían subsistir". Sin demo
cracia no hay estado.
En esta argumentación hay presupuestas varias cosas. La primera
es la no distinción entre la idea de justicia y el derecho positivo.
Protágoras no explica qué entiende por justicia, ni ofrece una doctrina
sobre ciertas exigencias que se refieran al fondo de las relaciones
sociales y políticas, ni mucho menos encontramos en él el pensamiento
de un derecho natural, que, como en Sóphokles, haga frente al posi
tivo: "lo justo no es fruto de la naturaleza" (1). Lo justo es lo que
los propios hombres establecen en el derecho. Esto implica, natural
mente, el relativismo, de los valores, que, por otra parte, no es más que
un caso de aplicación del relativismo de principio que proclama
Protágoras. Así lo comprendió Platón, cuando le atribuyó explícita
mente la tesis de que "todas las cosas que a cada estado le parecen
justas y bellas, lo son así para él mientras lo decreta" (2). Por con
siguiente, lo que Herodoto había comprobado como hecho histórico
—la divergencia de las normas en los diferentes pueblos—, Protágoras
lo convierte en un principio general: para cada estado es justo lo que
efectivamente le parece tal. No existe ningún modelo objetivo desde
el cual puedan ser valorados los diversos derechos.
Si ahora vinculamos esto con la tesis de la democracia como forma
necesaria del estado, nos encontramos con un interesante contraste:
Protágoras, el fundador del relativismo, que incluso lo mantiene en
materia ética y jurídica, en un punto se separa de él: precisamente
en la fundamentación de la democracia. En esto piensan igual "los
atenienses, los mismo que todos los otros pueblos", coincidencia que
Protágoras no sólo comprueba como un hecho, sino que es precisa
mente lo que trata de justificar. Así, pues, mientras cada derecho en
particular puede variar y sus diversos contenidos son siempre justos,
la existencia misma del derecho es necesaria, tan necesaria como la
(1)Plat. Protag. 323 c.
(2)Theet. 167 c.

(1) Cf. Prot. 324 d y s.
220 —

— 221 —

�democracia, puesto que ambos son solidarios en el pensamiento del
sofista.
Sin embargo, esta contradicción entre el subjetivismo del cono
cimiento y de los valores, y la fundamentación del estado de derecho
democrático se atenúa o se desvanece, si admitimos que la "apología
de Protágoras" del Theetetos (1) no es una pura invención de Platón,
sino que responde a las doctrinas del Protágoras histórico (2). Allí se
distinguen por un lado, lo verdadero y lo justo, que son tales para
cada individuo o para cada estado, sin que en este respecto la opinión
de uno valga más que la de otro, y por otro lado, la diferencia entre
lo útil y lo dañoso, que vale igualmente para todos los hombres. Mien
tras la verdad y la justicia tienen sólo una validez subjetiva, lo útil
y lo dañoso poseen una validez objetiva, un sentido humano en ge
neral (3). Un pasaje del Protágoras (4) concuerda perfectamente con .
esta doctrina. El sofista admite en él que cosas que son indiferentes
para los hombres son útiles para los caballos, otras para los bueyes,
etc., es decir, que la diferencia entre lo útil y lo perjudicial no varía
de individuo a individuo, sino de especie a especie y es por consi
guiente, constante para cada una de éstas. Hemos visto que a cada
estado le parece justo todo lo que decreta. Pero el político sabio es
aquél que logra que le parezca justo solamente lo útil y no lo perni
cioso. Y así como el médico no logra que el enfermo cambie su opinión

La virtud de la justicia no es obra del azar ni de la naturaleza:
ella puede enseñarse y trasmitirse, hay hombres que la poseen como
resultado del estudio, del ejercicio, de su aplicación constante.
Por otra parte, sólo respecto a cualidades que pueden adquirirse
o perderse tienen sentido los castigos y las exhortaciones. Tal es el
caso de la virtud política. La contraprueba la constituye el efecto que
se persigue al aplicar una pena. Según Protágoras ésta no tiene por
fin la expiación sino la educación por medio de la intimidación y el
ejemplo. "Nadie en efecto al castigar a un culpable toma como fin ni
como móvil el hecho mismo de la falta cometida, a menos que como
una bestia feroz se entregue a una venganza desprovista de razón: el
que tiene cuidado de castigar inteligentemente no lo hace a causa del
pasado —porque lo que está hecho hecho está— sino en previsión del
futuro, a fin de que ni el culpable ni los testigos de su castigo intenten
repetirla".
Resulta claramente de aquí que la enseñanza de la justicia no
consiste en aprender lo que ella sea, sino en que lo que ella sea se
aprenda a ejercitar.

EURÍPIDES

la enseñabilidad de la justicia y el fin intimidante de la pena (6).

La actitud crítica inaugurada por los sofistas y su afán docente,
iban a encontrar un órgano adecuado en el teatro de Eurípides (hacia
480), que se halla inequívocamente bajo el signo de los nuevos tiempos
y poseído de una constante voluntad de "ilustración". Eurípides había
leído las obras de los filósofos físicos, especialmente a Anaxágoras;
pero recibió también el influjo de Protágoras, de quien era amigo
personal, y al que hizo leer su libro sobre los dioses en su propia
casa(l). Su teatro fue una tribuna donde se ventilaron todas las
cuestiones que agitaban los pensadores y que atañían al hombre.
Con razón Nestle lo ha llamado "el poeta de la ilustración griega"(la).
Pero sería un error considerar a Eurípides sólo como un resonador de
voces ajenas. Las teorías de los sofistas fueron un punto de partida
que lo condujeron a analizar por cuenta propia los problemas del
hombre y de la ciudad y, así, a menudo descubrimos en sus obras
desarrollos y matices que no se encuentran en aquéllas, de suerte
que puede considerarse al mismo Eurípides como uno de los grandes
sofistas, que en vez de enseñar personalmente, lo hacía por medio
de la escena.
Naturalmente que el trasfondo de todos sus análisis está consti
tuido por la concepción griega tradicional del mundo y de la vida.
Esta es la materia sobre la cual va a trabajar el pensamiento crítico,
y cuyo resultado será la reforma, la duda o la negación de los antiguos

Ci. 166
Dies,
Notice.
Id.
d-167
d. ed. del Theetetos de Belles Lettres y F. C. S. Schilleb. Elude*

conceptos.
Así, en distintas obras se supone o se afirma la existencia de los
dioses y de su providencia (2) y de su justicia (3). Pero por otro lado

de que se halla mal o que tiene tales o cuales sensaciones (que para
él son verdaderas mientras las siente) sino produciendo la inversión
del estado enfermo en estado sano, así el sabio sólo logrará el cambio
de las opiniones sobre lo justo y lo injusto, si consigue trasformar la
disposición interna de los miembros de la comunidad que intenta
dirigir hacia lo útil. Este es el sentido en que hay que entender la
norma de la erística: "hacer de la opinión más débil la más fuerte"(5).
Y así como el médico alcanza su objetivo con remedios, el sabio alcan
za el suyo con discursos.
Un segundo supuesto en la defensa de la democracia es la indis
tinción entre la institución de lo justo y sú cumplimiento. La "parti
cipación en la justicia" tiene ese doble sentido, sin lo cual la argu
mentación caería. La democracia consiste en que todos pueden emitir
su opinión en la elaboración del derecho y se justifica cabalmente
porque también todos cumplen —por lo menos hasta cierto punto o
en general—• lo que ellos mismos han acordado; pues es claro que
una instauración del derecho seguida de su incumplimiento no evitaría
la ruina de los estados.
Y el mismo Protágoras* es explícito al respecto cuando sostiene

(1)
(2)
(3)
(4)
(5)

sur
EstoVhumanisme
ha dado pieII.para qne Schiller interprete a Protágoras como nn precursor del
moderno pragmatismo. Loe. cit.
333
d-334Rhet.
a.
Aristot.
B. 24. 1402 • 23. Diels. ir. 6 b.

() Plat. Prolog. 323 c y ss.

(1)Dioc. Laeht. IX, 54.
(la) Nestle. Euripide. 1901.
(2)Hipp. 1102 y ss. Phoenic. 555 ss. Supp. 197 ss.
(3)Herak. 763 ss., 813 8.; Troy, 887 a.; Ion 1614 u.
— 223 —

— 222 —

�m ^9i 110/ •• ¿gg -íoíj, !• 18 '• J9¿ •l^o-ra^ (g)
•m ¿6i -ddns • ^SS '^u^oHd ~— ^ ZOII •&lt;/lí?H (Z)
"1061 •apid?^3 -aiisaN (D
"W 'XI Jraa^i ^oiQ (1)

Ip

opBj ojio Jod ojaj • (g) BiDpsnf ns ap ^ (^) BpnapiAOíd ns ap jÍ sasoip
soj ap Bpnajsnca bj buijijb as o auodns as SBjqo SBiuijsip na 'isy
•so^daauoa
sonSi^uB soj ap uopBSau bj o Bpnp B[ 'enuoj^ bj Bjas opBtjnsai o^na ^
'oanjJa ojuaiuresuad ja j^feqej^ b ba jBno bj ajqos bij^jbui bj s bjsjj
•BpiA bj ap ^ opunm jap jBuopipBj^ sSaioS uopdaauoa bj jtod opini
-ijsuoo Bjsa 8I8IJBUB sns sopo} ap opuojsBjj ja anb aiuamjBJnjB^^;
•Bnaasa bj ap
oipam jod Bp^q oj 'ajuainjBuosjad jBuasua ap zaA na anb 'sbjsijob
sapu^jS boj ap oun oraoo sapidpn^ ouisiin jb asjBjapisuoa apand anb
ajjans ap 'SBjjanbB na UBj^uanaua as ou anb ^aaijBin A sojjojjBsap
SBjqo sns na soraijqnasap opnnam b 'ibb 'jC pBpnp bj ap A ajqnioq
pp sBmajqoJd so[ Bidojd Bjuano jod jbzi^bub b uojafnpnoa o[ anb
BpijJBd ap ojnnd un nojanj sbjsijos so^ ap SBjJoaj ssq -sBuafe
ap jopenosaj un omoa ojos sapidun^j b jejapisnoa jojja un Bij^s
• (B^)ttBSaijS noioB^^sn^i b^ ap Biaod pM openiBjj Bq o\ apsa^^ uozbj
•ajqmoq ^b ubiub;b anb A sa^opBsnad so[ ueq^ii^e anb sauopsan^
sb[ sepoi uojB[ijn3A as apnop Bunqiaj san anj ojjb3j ng •("[) bsbo
Bidoad ns na sasoip bo^ ajqos ojqij ns jaaj oziq anb p Á '[Buos^ad
oáiinB bj namb ap 'sbjoSb^ojj ap ofnjjuí p naiqmBj oiqiaaj ojad
ísBJoBXBuy b a^n^nqBpadsa 'sooisjj sojosojij boj ap SBjqo sbj opiaj
BiqBq sapidun^ *((noi3Bi}snji,, ap pB;utqoA a^uBisuo^ Bun ap opjasod A
sodinaji soAanu soj ap on^is ja ofsq ainame^oAinbam ej^q as anb ' (og^
BiDBq) sapidijn^ ap ojjBaj [a na opEtioapB ousáao un JBj;uooua b ueqi
'aina^op ubjb ns A sb^sijos soj Jod BpBjnáiiBui capuo pnjijoB b^j

saauíHíia
as Bas sjja anb oj anb na oms ^Bas Bjja anb oj japuajd^ na
ou Bpi^snf bj ap eznenasna bj anb jnbB ap ainamBjBj^
tljp
naina^m o^iisbd ns ap soSiisa^ soj xn ajqsdjna ja tu anb ap tnj b 'ojnjnj
jap n9isiA3Jd na oms —Bisa oqoaq oq^aq Bjsa anb oj anbjod— opBSBd
pp Bsnea b aaeq oj on aiuamatua^ijaiui jbSiisbo ap opBpmo anai) anb
ja : uozbj ap BjsiAOJdsap bzubSu^a buti b an^aj^na as zojaj Bpsaq buti
ouiod anb sonam b 'Bppamo^ b^jbj bj ap omsim oqo^q ja jiAom oinoo
ju utj oraoo buioj ajqsdjna un,B JBáijSBD jb ojoap na 3ipe\[,, 'ojdmafa
ja A uopBpiraiiui bj ap oipam Jod nop^anpa bj outs uopBtdxa bj uij
jod auap on Bjsa sbjoSbiojj nn^ag -enad buti jBaijde jb anSisjad as
anb OJ39J3 ja aXnjpsuoo bj Bqanjdejiuoo B^ •eapjjod pn^jiA bj ap osbd
ja sa jbj^ *sanopB^Joqxa sbj A bo^ijsbd soj opnuas nanai} asjapjad o
asJiJinbpB napand anb sap^pijBna b o^aadsaj ojps 'gjjsd bjjo jo^
•ainB^snoa nop^^ijdB ns ap 'oppjafa jap 'oipnjsa pp opsijnsaj
oinoa naasod bj anb sajqmoq A^\\ 'asanjrasBjj A asjBnasna apand Bjja
:BzajBjn)Bn bj ap m jbzb jap Bjqo sa on Bpnsnf Fj ap pnjjiA wj

•q 9 -JJ an oraoo 8ojo8bjoj^ •
P

'S 'D 'i

•m S. a $ZS 'toío-^ -ittj(9)
son • -a *&gt;/ ioisihv(s)
•• Kí-P
()
t^ *^O^ 'omsfiBtuSBJcI oajapom
nb aed aid opop Bq 0J83()
•jl auinumuni/,2 jí
jsp -p -9onoM 'saia -}3(?)
•P ¿9I"P 991 P/(I)

* (9) Bnad bj ap ainspimiim utj ja A Bpiisnf bj ap pBpijtqBuasua bj
au3ij8os opuBno oi^adsaj jb o^pijdxa sa sbjoSbiojj omsim ja j^
•sopBjsa soj ap Buiru bj
BjjBiíAa on oinainnjdnmaní ns ap BpinSas oq^ajap jap nopBjnBism Bun
anb ojBj^ sa sand ¿opBpjoae n^q somsim sojja anb oj —jBjanaS na
o ojnnd ojjaio B^seq sonam oj jod— najdnnu sopoi naiqniBi anbjod
jBqBa Boijijsnf as A oqaajap jap nop^joqBja bj na umuido ns
^ uapand sopo; anb na ajsisnoo BpBJooraap vj -Bija^a uopBjuara
bj j^n^ oj nis 'opnuas ajqop asa auan ítBpijsnf bj na uopBdp
t^Bd&gt;5 vj 'otuarnnjdmna ns A ojsnf oj ap uopnjijsui bj aj)na uopoi^
-sipm bj sa Bpejaomap bj ap Bsuajap bj na o^sandns opunSas uj^
'sosjnasip uoo oins ja bz
-ub^jb oiqss ja 'soipamaj uod OAijafqo ns bzubojb oaipaui ja omoa isb \
• ()c(a)janj sbiu bj jiqap sbui noiuido bj ap jaaBq,, :BansiJa bj ap buijou
bj japuama anb ÁBq anb na opiinas ja sa a^s^ -j^n oj Bp^q ji^uip
bjusjui anb pBpranmoa bj ap sojqmaiin soj ap Bujaini uopisodsip
bj jbuijojsbj; anáisuoa is 'o^snfux oj A oisnf oj ajqos sanoinido sbj ap
ja bjbiSoj ojos oiqBS ja isb 'oubs opsisa na onuajaa opsisa jap
aAUi bj opnapnpojd onis (a^uáis sbj SBJinaim SBjap^pjaA nos ja
BjBd anb) sauopBsnas s^jBna o sajB) aua^ anb o jboi BjjBq as anb ap
uoiuido ns aiquiBD onuajua ja anb bjSoj on oaipaui ja ouioo isb j^ -osop
-injad oj on A jiin oj ainaniBjos o^snf Bozajsd aj anb bjSoj anb janbe
sa oiqBS oaiijjod ja oja^ 'B^ajaap anb oj opoj ojsnf aaaj^d aj opsisa
Bp^o b anb ojsia somajj 'SBisa ap Bun BpBO BJBd aiuBisnoa 'ainainS
-isuo^ jod sa A apadsa b apadsa ap ouis 'onptAipui b onpiAipui ap
buba on jBpipnfJad oj j jijn oj ajina Bpusaajip bj anb 'jpap sa '-aja
'sa^anq soj BJBd sbjjo 'sojjBqBD soj bjb¿ sajijn nos sajqmoq soj BJBd
^ainajajipui nos anb SBSoa anb ja na aiimpB bjsijos j^ -Bui^joop Bisa
uod a^uauíB^oajjad Bpjananoa (f) ^djoSvjojj jap afBSBd u^ *(g) jBjan
•a^ na ouBiunq oppuas un 'BAiiafqo zapijBA sun naasod osouep oj A
jijn oj 'BAiiafqns zapijBA buti ojos ñauan Bpnsnf bj a pepjaA bj bbjj
-naij\[ "saaquioq soj sopo) Bj^d ajuamjBn^t ajBA anb 'osou^p oj A j^n oj
aj^ua Bpnajajip bj 'opBj oj^o Jod A 'ojio ap bj anb sbui bSjba oun ap
uoiuido bj ojaadsaj a^sa na anb nis 'opBtsa Bpsa BJBd o onpiAipui epsa
BJBd sajB) nos anb 'oisnf oj A ojapBpjaA oj 'opBj un Jod uanám^sip
as ijjy •(%) o^iJ9J8iq sbjoSbjojj jap SBuijjaop sbj b apuodsaj anb ouis
'a9iBjj ap uopuaAUi Bjnd buti sa ou (j;) sojajaai/j; jap ^sbjoSb^oj^ ap
Bi^ojodBn bj anb somtiiuipB is 'aaauBAsap as o BtiuaiB as oanBJaotnap
oqaajap ap opsisa jap uopBinamBpunj bj A 'saaojBA soj ap A ojuaimp
-ouoo jap orasiAuafqns ja aajua uopoipBa^uoo Bjsa 'o^jBqma uig
•Bjsijos
jap oinaimBsuad ja na soiJBpijos nos soqmB anb ojsand 'spEJaomap

�acuña un concepto más puro de la divinidad, presentándola como
carente de necesidades (1), o la hace oscilar -—declarándola enigma
insoluble— entre las diversas concepciones de lo absoluto de los físi
cos (2), o duda de su existencia y considera a todas las deidades
producto de la imaginación (3). Combate a adivinos, oráculos y auspi
cios, como falsas invenciones (4); niega que los dioses exijan sacrifi
cios (5) como el festín de Tántalo, o que hagan proposiciones tales
como el juicio de París (6), y duda de sucesos maravillosos, como el
cambio en el curso del sol (7). A la vista de los defectos de la natu
raleza humana (8) y de las vicisitudes azarosas de la vida pone en
tela de juicio a la providencia divina (9). Y ante la suerte descon
certante de los buenos y los malos duda de la justicia de los dioses (10),
los acusa directamente de no ser sabios ni justos (11), de hacer leyes
malas, como el derecho de asilo en los templos para los criminales (12)
y de permitir o incluso de incitar a pecar a los hombres (13). Más aún,
Eurípides se arriesga hasta emplazar a los dioses ante la justicia hu
mana y condenarlos por violar las leyes que ellos mismos han dictado.
"Cómo tolerar que vosotros que hacéis las leyes para los hombres seáis
convencidos de violar esas leyes? Si sucediera un día... que rindie
rais cuentas ante la justicia humana de vuestros amores culpables, tú,
y Poseidón, y Zeus, señor del cielo, para pagar la "composición" de
tantas iniquidades, tendríais que vaciar vuestros templos... no habrá
que censurar a los hombres culpables de imitar lo que aprueban los
dioses, sino a los señores divinos que dan esos ejemplos" (14). En este
osado apostrofe se testimonia una fundamental desintegración de la
concepción antigua de la vida: la separación de la moral de la religión.
La religión es discutida en nombre de unas leyes morales que provie
nen de ella misma. Naturalmente que esta paradoja es sólo aparente.
Precisamente en el fondo lo que se quiere destacar es la total inde
pendencia de la moral con respecto a su pretendida fuente. Aquí es
la moral la que funciona como absoluto, puesto que se la reconoce
cabalmente en su contenido tradicional, y se la erige en criterio para
apreciar las acciones de los dioses. El conflicto entre ambos poderes
espirituales culmina en las Bacantes, la obra postuma de Eurípides,
en donde, me parece, ese conflicto constituye el centro mismo de la
tragedia. Al culto de Dionysos con sus frenéticas bacanales se opone
el rey de Tebas, Pentheo, que lo rechaza por inmoral e irracional.
El rey no puede concebir que un dios conduzca a tales excesos y con(1)Heraklid. 1345 ss.
(2)Troy. 884 ss.; Orest. 418.
(3)Hell. 1137 ss.; //. in Aul. 1034; Orest. 259.
(4)Hell. 744 ss.
(5)//. ín Tau. 380 ss.
(6)Troy. 969 ss.
(7)E/efe. 739 ss.
(8)Herakl. 655 ss.
(9)Hipp. 1102 ss.; Hekab. 489 ss.
(10)Supp. 610 ss.
(11)Elek. 1302; Herakl. 339 ss.; 1301 ss.; 1392 ss.; Ion 253 s. Orest. 163 ss.; 417.
2)Ion 1312 ss.
(13)Hipp. 1433 ss.; Orest. 75 ss.
(14)Ion 441-451.
— 224 —

sidera que es un impostor quien se hace pasar por Dionysos (1).
Entretanto los ancianos Tiresias y Cadmo asumen la defensa de su
culto invocando la tradición irracional, ley divina natural de respeto
a los dioses (2). Pero esta defensa disimula apenas un artero ataque
cuando Cadmo aconseja: "aun cuando no sea dios, afírmalo, sin em
bargo, y miente en honra suya"(3) y cuando el coro canta: "nunca
debemos pensar ni proyectar nada contra las leyes. Cuesta poco creer
en el poder de los dioses, sean lo que sean, como los constituyó
con un largo tiempo la ley perpetua de la naturaleza" (!) (4). Y el
desenlace es el triunfo del dios sobre Pentheo. Cuando el rey va a
espiar lo que hacen las bacantes, éstas, en el paroxismo de su orgía,
al descubrirlo, lo matan y lo despedazan. La madre y las parientes
de Pentheo participan en su asesinato y, en medio de su extravío,
no conocen a quién han muerto. El espectador debía encontrarse,
pues, ante esta disyuntiva: o admitía la fe en el dios y tenía que
aceptar simultáneamente grandes inmoralidades y crímenes feroces,
o se quedaba con la moral vigente y tenía que rechazar y condenar la
religión. Y este era el efecto, me parece, que Eurípides quería pro
ducir.
También en la concepción de la vida encontramos el trasfondo
de las ideas tradicionales: la creencia en un resto de supervivencia

en el Hades (5) y el negro pesimismo de la infelicidad, la lucha y
los sufrimientos de la existencia (6). Pero por otro lado se insinúa el
concepto órfico de la inmortalidad en aquel famoso fragmento: "quién
sabe si la vida no es la muerte, si la muerte no es la vida!"(7); o se
afirma que el espíritu viene del éter y retorna a él (8) donde, inmor
tal, continúa pensando (9). En otras obras se va al polo opuesto y
se duda de la vida ultraterrena (10), o se la niega, declarando que
"los muertos nada son" (11), que "la muerte es igual a la no existen
cia" (12). Y frente al pesimismo tradicional se esboza alguna vez una
visión optimista de la vida: nuestros bienes, entre los cuales se cuentan
la razón, el lenguaje, el trigo, el vestido, y el comercio, son más que
nuestros males (13).
En la esfera moral se repite la misma situación. La tradición
popular con su contenido ético es defendida contra la sabiduría
^'demasiado sutil", que ya no es sabiduría (14). Esa tradición se repre-

(1)Bacc. 215 ss.
(2)id. 200 ss.
(3)id. 333 ss.
(4)id. 890 ss.
(5)Elek. 677 ss.; Hekab. 534-41; Troy. 1302 y 1307.
(6)Androm. 100 ss.; Troy. 509 ss. //. in Aul. 161; frs. 285 y 810; Supp. 550; Hipp. 189 ss.;
(7)Fr. 883. ed. NaIick.
(8)Supp. 531 ss.; fr. 839.
(9)Hel. 1014 88.
&lt;10)Hipp. 191 &gt;8.; Heraklid. 592 .
(11)// in Aul. 1251.
&lt;12)Troy. 636.
&lt;13)Supp. 197 s.
&lt;14)Bacc. 200 ss.; 393; 427 ss.

�6gT -

!OSS -

— szz —

is^-

9T

(fT&gt;

¡018 *• S8Z -"J }I9I
•¿0I ^ ZOSI *

•99 IS^T 7^
•" Z6S TUV^B i- 161
.ff
• 01 'PB
'68 ••! !*" IS9 •&lt;MnSf
•swm -pa -88 mj
Vi #M 60S '^"! ¡M 001 •&gt;-&lt;pK
S" 119 'Hal3
•" 068 -P!
• S 'P!
• 00Z 'P!
•n siz -aOTff

(t&gt;

(ZI&gt;
(ti)
(OI&gt;
(6)

(8)
(¿)
(9)

(S)
(t)

(í)

(Z)
(1)

as uopipBJi bsjj '(^j) BwnpiqBS sa on ba* anb 'Jijnfl opBisBinap,,
BunpiqBS bj bjjuo^ Bpipuapp sa oapa opmajuoa ns no jBjndod
nopipsj} B'j •uotoeruis Btngua B[ a^idaj ^e jbjoui Bjajsa bj u^j
'(Si) ^apni
sojisann
anb sbui nos 'opjamoa ja ^ 'opijsaA ja 'oSuj ja 'aÍBnSuaj
p 'uozbj
bj
nBjngno as sajBno so[ ajina 'saaaiq soajsanu repiA B[ ap Bjsunpdo u^isi.i
Bou zaA BimSp3 szoqsa as jBnoioipBj^ ontsimts^d p ajuajj ^^ '(^l) m^!^
-uajspca on bj b j^nSí sa aijanm [ anb '(n)ítnos Bpen eojj^nni boj,,
anb opnBJBpap 'eS^iu b^ as o '(oí) eaajjajBJi^n BpiA bj ap Bpnp as
Á oisando o[od p ba as SBjqo sbj^o u^ • (5) opui'suad Bnupuoo 'pt
-jourai 'apnop (8) I? B bujoj3J á ja^a pp auaiA nipídsa p anb bihjtjb
as o í (¿)ít¡epiA b^ sa on a)janm bj is 'ajjanuí bj sa on BpiA bj ts aq^s
nainB,, rojuara^^aj osoniBj janbB na pepip^joraui b¡ ap ooijjo ojdaanoa
ja Bnuisui as opsj ojjo jod ojaj • (9) Biouajsix^ bj ap sojuarraijjns soj
A Bqonj bj 'pepioijajuí bj ap omsimisad o^áan ja Á (5) sapejj ja na
BpnaAiAjadns ap ojsaj nn na Biouaajo bj :ea[BuoioipBJj SBapi sbj ap
opuojSBJj ja sooiBj^uoana BpiA bj ap uppda^uoD bj na
Buanb sapidun^ anb 'aaa^Bd ara 'oi^aja ja Bja aisa j^ 'noiiíjaj
bj JBnapuo^ Á jBZBqoaj anb Btua} ^ ajnoStA jbjohi bj uoo BqBpanb as o
'890OJ9J sanamiJ3 ^ 8apBpr[BJoniui sapuBjJ ainaniBanBijnmis jBjdaDB
anb Biu^j ^ soip ja na aj bj BijimpB o :BApunÁ8ip Bjea ajue 'sand
'asJBjjuoaua ejqap jopeiaadsa j^ 'o^janin neq nainb
naaouoa on
'ojABJ^xa ns ap otpatn na lÁ O}BuisasB ns u^ nBdppjBd oaqjna^ ap
sojnaiJBd sbj ¿ ajp^m vj •nBzBpadsap oj Á nB)Bm oj 'opuqnasap jb
'bjSjo ns ap ouisjxojBd ja na 'sBjga 'sajuBaeq sbj naasq anb oj aeídsa
b ba Á^J ja opnBn^) -oaqjaaj ajqos soip jap ojuntaj ja sa aaBjnasap
Ia A '(f) (i) c(^^ajBjn)en bj ap unjadjad ^aj bj odtnaij oS^bj nn noo
Oiínipsnoa boj oraoa 'uBas anb oj aeas 'sasotp soj ap japod ja na

f ul
•8B si •Jta-'O i'88 H •ddiji
•" Zli I "I
ESZ uo¡ !-8 Z6tl '•' ss XOEI fw 6S •^"-H !ZOI 'iam
•8B 019 •ddng
•88 68J, -qO!¡3H í-88 ^OII •ddtH
*S8 CCO '1 HDJ3U
•^ 6i •1*13
•M 696
•ís Q8 "I u? Vi
•88 ^^ %\pn
•6SZ
&lt;o ^noi ^r ? V/ !-M ¿ti •\v&gt;h
Slf VS3J0 í-88 (,88
•88 St,X Pí¡

(H)
(1)
(ZI)
(II)
(01)
(6)
(n\
\o)
(i)
(9)
(S)
(t)
()
(Z)
(I)

-uoa jÍ sosaaxa sajBj b saznpno^ soip un anb Jiqaauo^ apsnd ou Xaj j^
•pnopBjji a jBjomni jod BZBijoaj oj anb 'oaqjua^ 'BBqaj^ ap A^i ja
ánodo as sajBnB^cq SBoijanajj sns noa sos^uoiq ap o^jna jy -BipaSBj^
bj ap oinstin oa^ua^ ja a^njtjsuoo ojot^juoa asa 'aoajBd ara 'apuop na
'sapidun^ ap Bmnispd Bjqo bj 'sajuvovg bbj na Binnijn^
sajrapod soqraB aiina oj^ijjuoa [^ -sasoip soj ap sanopoB sbj
BjBd oiiajiiD na aSpa bj as jÍ 'jBuoioipBJi opmajuoa ns na^q
aoonoaaj bj as anb o^sand 'oinjosqB ouiod Buopunjf anb bj jbjoui bj
sa jnby -ajuanj spipuajajcd ns b ojoadsaj uoo jBJom bj ap Biouapuad
-apni jb^oi bj sa JBOBjsap ajamb as anb oj opnoj ja na ajuainBsiaaj^
ojos sa BÍopBJBd Bisa anb ainamjBin^B^ -buisiui Bjja ap ñau
anb sajBJom sa^aj s^un ap aaqmou na Bpijn^sip sa uotSipj wj
j bj ap jBJom bj ap n^ioBJBdas bj :epiA bj ap BitápuB umodaouoD
bj ap npiOBjSajuisap jBinamepnnj Bun Biuorapsaj as ajoj^s^dB opsso
aisa u^ '(f\) tí8ojdniafa sosa u^p anb souiAip sajonas boj b ohis 'sasoip
soj ueqanjdB anb oj JB^imi ap sajqBdjno sajqmoq soj b aBJnsuaa aní
BjqBij ou • • • sojdmai sojjsatiA jbioba anb siBjjpnaj 'sapBpinfaiui sbjubj
ap wuopi8odmoo,, bj ^Svd vivd 'ojap jap aouas -sna^ i 'uoppso^ A
'ni 'sajqedjn^ sajouiB sojjsanA ap BUBinnq Biousnf bj a^uB SBjuanD sibj
-aipma anb •••Bip un Bjaipaans ig ¿saXaj s^sa jbjoia ap sopiouaAuoa
Bisas sajqmoq soj BiBd Ba^aj sbj siaa^q anb sojjosoa anb jBjajoj ouio^),,
•opBjoip ubij Bomsini sojja anb saiaj sbj jbjoia jod so^JBuapuoo A Bnem
-nq Biousnf bj ^^ue sasoip soj b jBZBjdma B^sBq bSs3ijjb as sapidun^
'nnB sbj\[ • (gj) saaquioq boj b JBaad b jbjioui ap osnpui o jpinuad ap A
(Si) sajBniuiija soj bjb¿ sojduiai soj na ojisb ap oqaajap ja ouiod 'bbjbui
sa^aj ja^eq ap '(n) sojsnf m soiqBS jas on ap ajuaraBjoajip BsnaB boj
'(0I)ea8OíP eoI aP B!c&gt;n8nf bj ap Bpnp sojbui soj A sonanq boj ap
-uoosap auans bj ^jub J^ ' (6) niAip BpuapiAOJd bj b opmf ap
na auod BptA bj ap sbsojbzb sapnjispiA sbj ap A (g) BUBUinq
-njBU bj ap sojoapp boj ap bjsia bj y *(¿) jos jap osario ja na oiqui^o
ja oraoa 'soBojjiABJBni sosaons ap Bpnp A '(9) sijbj ap opinf ja ouiod
sajsi sanopisodojd UB^Bq anb o 'ojbjubj^ ap uusaj ja oraoa (g) sop
-IJIJ3B8 uBÍtxa sasotp soj anb sSain i (f) sanopnaAui sbsjbj ouioa 'soia
-idsnB A sojnaBJo 'soniAipB b aisquio^ '(g) uopBuiSBtuí bj ap o^onpojd
sapsppp bbj sepoj b Bjapisuoo A Biouajsixa ns ap Bpnp o '(^) eoa
-isij soj ap ojnjosqB oj ap sauopdaouoa SBSjaAip sbj ajina —ajqnjosm
Btn^iua BjopuBjBj^ap— jBjpso aaBq bj o '(j) sapBpisaDau ap
ouioa BjopuB^nasajd 'p^piuiAip bj ap ojnd sBtn ojdaauoa nn Bu

X&amp;^10 oood B^san^ 'sa^aj sbj bj;uoo speu JBjoaioad ni JBsaad soniaqap
B^nna,, :BjnBO ojoo ja opa^no A (g)uBÁns Bjuoq na ajnaira A 'oSaBq
-ma uis 'ojBnuijB 'soip eas on opuBna unB,, :BfasuooB orapB^) opnsna
©nbBjB oaajJB nn sBnads Bjnmieip Bsnajap Bisa ojaj; • (z) sasoip boj b
oíadsai ap pjnjBU BniAip jaj '¡buoiobjji noioipBjj bj opnBaoAui ojjno
ns ap Bsnajap bj uanrasB orapB^ A SBisaJij^ soubjdub soj ojuBjajnrj
•(l) bos^uoiq Jod JBSBd aoBq as nainb Jojsodrai nn sa anb Biapis

�senta a veces como ley común de todos los griegos (1) y ésta se iden
tifica con la ley divina o la "ley perpetua de la naturaleza" (2). De
acuerdo con ello vemos reconocidas muchas ideas antiguas, como la
conciencia moral, presente en todos los hombres en la distinción del
bien y del mal (3) y en el remordimiento que consume al criminal
como una enfermedad (4); la sumisión de la esposa al esposo (5) y
la reprobación del adulterio de la mujer, para la cual se pide la pena
de muerte (6); el aspecto exterior como signo de las estirpes superio
res (7); la predilección de los dioses por los nobles (7bis); la justicia
de la venganza, especialmente en caso de homicidio (8); el derecho
de sepultura (9).
Pero en oposición a todo ello se afirma la prioridad de la con
ciencia moral individual frente a la ley sagrada del juramento (10);
se encuentran buenas razones para justificar un amor ilegítimo (11);
se reconoce a la virtud como superior a la nobleza e independiente
de los bienes exteriores (12). El heraldo Talthybios, al ver que Aga
menón ha elegido como nueva esposa a Casandra —una mujer que
ha perdido la razón— reflexiona que los grandes, a pesar de su saber
y de su majestad, no son superiores a los humildes (13). En cambio,
el modesto labrador, el marido de Elektra, es presentado como modelo
de ciudadano (14). La virtud, incluso la valentía, lejos de ser patri
monio de los nobles, puede enseñarse y adquirirse por un adecuado
adiestramiento (15). Precisamente es ésta una de las tesis favoritas
de Protágoras, insinuada ya por Xenóphanes, tesis naturalmente soli
daria del régimen democrático.
También la felicidad es independiente de la eminencia del rango
social: felices son los que viven ignorados, sin gloria y sin peligros;
menos felices, los que disfrutan de honores (16). "El hombre oscuro
puede llorar cuánto quiera, y decir lo que le plazca; pero esto es
indecoroso para los nobles; vanas apariencias gobiernan nuestra vida,
y servimos a la plebe" (17).
Y frente a la venganza privada, opone Eurípides la objeción de
todo el que tiene el sentido de lo jurídico, expuesta en un caso con
creto de impresionante ejemplaridad: "Si la esposa que te acompaña
en el tálamo te mata, y después la asesina el hijo, y el nieto hace lo
(1)Supp. 524-27.
(2)id. 562; Bace. 200 86.; 890 n.
(3)Orest. 492.
(4)id. 396.
(5)Med. 14 es.
(6)Troy 1031 s.
(7)fon 239 s.
(7 bis) He/. 1678 88.
(8)Elek. 1093 i.
(9)Supp. 524 88.
(10)Hipp. 612.
(11)Hipp. 433 88.
(12)Herakl. 696 88.;,E/efe. 367 88.; 938 88.; 941.
(13)Troy. 411 88.
(14)Elek. 380 88.
(15)Supp. 911 es.; //. ¡n Aul. 559 as.; Hekab. 600 88.; Tr. 1027.
(16)//. in Aul. 18 ss.
(17)id. 447 si.
226 —

mismo con su padre ¿cuándo se acabarán tantos males? Con razón
dispusieron nuestros antepasados que ni se dejase ver de nadie el reo
de homicidio, ni hablase con ninguno; y lo castigaban con el destierro,
no autorizando interminables asesinatos, porque siempre había uno
amenazado de muerte y contaminadas las manos con la última mancha
de sangre" (1).

Estas últimas reflexiones nos adentran ya directamente en nues
tros temas. Eurípides fue un defensor convencido del estado de de
recho, que considera como característico de los helenos en contraste
con los bárbaros, que yacen bajo el signo de la fuerza. "Vives en la
Grecia y no en país bárbaro —dice Jasón a Medea— y has conocido
la justicia y sabes vivir según las leyes, no según la fuerza" (2). La
fuerza es insistentemente reprobada y opuesta a la justicia y a las
leyes. Dios prohibe su empleo (3). "Vale más no adquirir una victoria
de mala fama que recurrir a la odiosa fuerza para derrocar a la jus
ticia" (4). Ni en la casa ni en el estado debe existir un poder ajeno

a la justicia (5).
Odyseo —que obtiene por malas artes la perdición de Palamedes—
es execrado como "enemigo de la justicia, monstruo sin ley" (6).
El derecho es un bien, es un medio necesario para la conservación
de la comunidad. Pheres expresa su respeto por la ley tradicional de
la familia y de los griegos (7). "El respeto a las leyes es la salvación
de los estados"(8). Más aún, el derecho es elevado al lugar supremo
entre los bienes y considerado fundamento de la religión y de los
principios éticos. "Es la ley la que nos hace creer en los dioses y vivir
distinguiendo lo justo de lo injusto" (9). Esta frase es quizá intencio
nadamente equívoca, pues no permite distinguir entre la ley como
creadora de los dioses y de la justicia y la ley como simple medio para
implantar las creencias y la conducta justa. Pero hemos visto que en
las Bacantes los dioses se constituyen por la "ley de la Naturaleza"
lo cual parece decidir por la primera interpretación.
El poder, el poder político en especial, .es despreciado en compara
ción con otros bienes. Para los sabios no es nada; más bien destruye la
razón de los que seduce (10). El viejo Tiresias advierte a Pentheo: "no
creas que el mandar vale algo entre los hombres, y si lo crees —vana es
tu opinión— no te tengas por sabio" (11). La desvaloración del poder
frente a la sabiduría, que aquí se denuncia, era desconocida de la con-

(l)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)
(8)
(9)
(10)
(11)

Orest. 508 ss.
Med. 536 ss.
Hel. 903 ss.
Androm. 779 si
id. 785 ss.
Troy. 284.
Alcest. 683 ss.
Supp. 312 s.
Hekab. 800 &gt;.
Hipp. 1113 ss.
Bacc. 309 ss.

;•)

— 227 ^

�^- izz —
"99 5Q g *031&gt;fJ (TI)
99 CTTT 'ddllf (01)
' 008 *^D3/aH (6)
•8 zu *rfrf"S (8)
88 89 '^^^\Y (¿)
-t8Z ''o-'lI (9)
•88 S8: P! (S)
6U tuojpuy ()
•88 06 ^ff (S)
•88 9 'P^^^ (Z)
•n 80S 'J^-iO (I).
-uoo bj ap Bppouoosap Bja Bpunuap ^s mbs anb 'BjjnpiqBS bj b
japod jap uopBJOjBAsap B'j •(!!) 4toiqB8 jod seSu^j ai ou —uoiuido nj
8^ boba— saaja oj is ^ 'eajqmoq soj aj^ua ojb 3jba jBpuBm ja anb sb^jo
on^ coaqiuaj b ajjaiApB SBisajij^ ofaiA jg • (q-[) aanpas anb soj ap uozbj
bj a^nj^sap uaiq bbui íBp^u sa on soiqss soj bjbj "sanaiq soj^o uoo uop
-BJBdraoo na opBpajdsap sa- 'jBpadsa na ooiijjod japod ja 'japod jg
-uopB^ajdja^m Bjaunjd bj jod jippap aaajBd ¡biid o^
MBza^BJti^B\[ vi ap A^in bj Jod ua^njusuoo as sasoip so^ sajuooog e^\
na anb ojsia somaq oaa^ -Bisrif Bjanpnoa bj A sepuaajD sb^ jBine^dnn
BJBd otpara a^dinis onioo ^aj v\ A Bionsnf v\ ap A saeoip eo\ ap BjopBajo
oinoa Á^\ B[ aj^na Jmí^uijsip a^inuad on sand 'BaoAinba ajuamepen
-opnajni szmb sa assjj Bjs^ •(6)ttoisnfni o^ ap ojsnf o^ opnarnSnxisip
Jtata A sasoip sof na aaajo aoBq son anb b^ ^a[ b^ s^,, -soan? soidpnpd
so^ ap ^ notSipj b^ ap o^uauíBpunj opBjapisno^ A sauaiq so^ ajjna
ouiajdns JB^rq |B opBAap sa oqoaaap p 'nnB sbj^[ •(g)4isopBísa so^ ap
nopBAps B[ sa sa^a^ sbj b oiadsaj ^gM -(¿) soSaxaS soj ap ^ Bi^iraBj b^
ap ^nopipBJ} jía^ b^ jod ojadsaj ns Bsajdxa saaaq^ -p^piunmoa b^ ap
nopBAjasuoa bj Bi^d oijBsaoau oxpara nn sa 'naiq un sa oqaajap j^
•(9)M^a^ nis onjjsuora 'Bppsnf b^ ap oSiraaua,, omoo opsjaaxa sa
—sapaniBjB^ ap nopipjad bj sajae sbjbih jod auatjqo anb— oas^pQ.
ouafB ^apod nn jjjsixa aqap opBjga p na in bsb^ bj na i^[ •(^)MBpti
-snf bj b JBaoajap Bjed Bz^anj Bsoipo bj b Jijjn^aj anb bhibj Bjsm ap
bijojoia Bun jpinbpB on bbui 3jb^h *(g) oajdma ns aqxqojd soiq -sajíaj
sbj b A Bppsnf bj b Bisando A Bpsqojdaj aiuaraa^najsisni sa Bzaanj
BT *(^)BzjanJ BI ^nSas on 'sa^aj sbj unSas jiaia saq^s A Bpijsnf bj
oppouoD SBq A —Bapa^j b nosBf aoip— oiBqjsq siBd na on A Bpa^-^)
bj na saAi^?? 'Bzjanj bj ap on^is ja ofBq uaaB^ anb 'sojBqjsq soj uod
a)SBJ)noa na souajaq soj ap oonsuaioBJBD oraoo Bjapisnoa anb 'oqaaj
-ap ap opBjsa jap oppnaAnoa Josnapp nn anj sapidjjn^ -SBinaj sojj
-sana na ajnoraBjaajip b^ nBjjnapB son eauoixajjaj SBnnjjn

(ítap
BqouBin Bmiijn bj noa soubui sbj SBpBuiuiBiuoo A ajjanin ap opBzsnaniB
onn ^jq^q aadmais anbaod 'soiBuisass sajqBntouaini opueziaojnB on
'ójiaijsap p no UBqBgpsBa oj A íounSnm noo asejqBq ra 'oippimoq ap
oaa ja aipBu ap J8A asBÍap as in anb eopBSBdainB sojisann uojaxsndsip
nozBj U03 ¿sajBm sojubj nBiBqBas as opnBna? ajpsd ns uod orasira

•WOI "^

9ZZ —
•8 in -pi (II)
•bs 81 'VY "! 71 (91)
i; •// ¡-88 H6 -ddnS (SI)
009 '1•&gt;^H s-h 6SS 7"K *
•88 08 '^¡^ (H)
•88 n^ -Jtoax (El)
6 !-88 86 í-88 ¿9 -í¡,9J3^í-88 969 •/^-'// (Zt)
•88 ^ -Íí/JH (II)
•319 -/dJH (01)
•88 ^z^ 'ddn^ (6)
•• 601 'H9l3 (8)
• 8Í9I 7aH (M ¿)
•8 6Z UOI (¿)
• IE0I **l (9)
•88 ^ -paW (S)
"96 'P!
• 068 !' a 00^ '030a ^Z9S Pí
'¿Z"^ZS 'ddng

(Z)
(I)

o\ aoBq ojaiu p A 'ofiq ja BuisasB bj sandsap A 'bjbhi a% ouzbjbj ja na
BuedraooB ai anb Bsodea bj xg,, :pBpuBjdniafa ainBnoisaadnn ap ojaa
-uoo oseo nn na Bjsandxa 'oaip^nt oj ap opijnas ja anaij ^nb ja opoj
ap nopafqo bj sapidung ánodo 'BpBAud ^zubSu^a bj b ajuajj ^
•(¿X)ítqaid BI B soraiAjas A
'BpiA Bjjsann UBiwaiqoS SBpuatJBdB sbuba ¡sajqon soj BJBd osojooapui
sa oisa oiad SBozBjd aj anb oj Jioap A 'saainb o^uBno jb^ojj apand
ojnoso ajqraoq jg,, • (91) saaonoq ap nBjnjjsxp anb soj 'saoijaj sonara
ísojSij30 ^^T8 ^ BFls UT8 'sopBJonSx u^aia anb soj nos saotjaj :jBpos
o8ubj jap Bpuaninia bj ap ainaipnadapm sa p^ppijaj I n?TcInlBX
•ooijBJDotnap uaraiSaa jap BiJBp
-ijos aiuauíjBJtiiBn sisai 'sauBqd^nax -w&gt;d vA BpBnmsuT 'sbjoSb^ojj ap
sisaj sbj ap Bun isa sa ainanTBspaj,j -(si) oiuaxraBiisaxpB
ap^ un aod asjumbpB A asa^uasua apand 'sajqou soj ap oiuora
ij^ jas ap sofaj 'BtiuajBA bj osnjom 'pnjjiA vj -(fi) ouBpBpnp ap
ojapoui oraoa opB^uas'ajd sa 'BJj^jajg ap opiJBin ja 'jopBjqBj o^sapora ja
'otqraBO u^ "(gx) sapjiranq soj b sajouadns nos ou 'pBisafBín ns ap A
jaqBS ns ap jresad b 'sapnBjS soj anb Bnoixajpj —npzBj bj opipjad Bq
anb jafnra Bun— BjpuBSB^ b Bsodsa BAanu onioa opiSaja q uouara
-bSv anb J9A IB '^oiq^RlFX opjBJaq jg ^(gi) sajouajxa sauatq soj ap
ajnaxpuadapui a Bzajqon bj b jouadns oraoa pnjJiA bj b aaonoaaj as
í di) oraiijSajt Jora^ un jBoijxjsnf Bjsd sauozBj s^nanq uBJinanana as
í (oí) oiuaununC jap bpbjSbs iaj bj b a^uajj jBnpiAipui jbioui Bpuap
-uoo b^ ap pBpiJoud bj buuijb as ojja opoj b uopisodo na ojaj
• (^) Bjnijndas ap
oqoajap ja í (9) oippituoq ap osbo na ajnauíjBpadsa 'ezubSu^a bj ap
Bpijsnf bj í (siq¿) sajqon soj jod sasoip soj ap uopoajxpajd bj í (¿) saJ
-óxjadñs sadjijsa sbj ap ouSw oraoo jouaixa oiaadss ja í (9) ajjanra ap
Bnad bj apid as jBno bj BJBd 'jaCnra bj ap ouaijnpB jap uopBqojdaJ bj
A (S) osodsa jb Bsodsa bj ap uoisirans bj i (f) pBpauuajna Bun oraoo
jBuiraiJO jb aransnoa anb ojuairaipjoraaj ja na A (g) pui jap A uatq
jap uópuijstp bj na sajqraoq soj sopoj na a^nasajd 'jBJora spuapnoo
bj ouíóo 'sbÍiSijub SBapi SBqonra SBppouoaaj soraaA ojja uoo opjanoB
3q •(^)tíBzajBJmBU bj ap Bniadjad iaj,, bj o BuiAip ¿aj bj uoo boijij
-uapi ^s 18? A (1) soSaijS soj sopoj ap unmoa Aa\ oraoo saoaA b Bjnas

�cepción tradicional, para la cual precisamente una de las funciones del
sabio era el ejercicio del gobierno en beneficio de la comunidad. En Las
Fenicias Eurípides ha dramatizado el conflicto entre el derecho y el
poder. La ambición del poder como el bien más codiciable entre todos,
ante el cual todos los otros pueden sacrificarse, ha sido expresada sin
ningún eufemismo, con toda la intensidad de una pasión primaria por
Eteokles: "Yo iría adonde nacen los astros del cielo y debajo de la
tierra por conseguir el reino (xupawís), deidad la más poderosa de
todas" (1). ... "Si alguna vez se puede hollar el derecho nunca mejor "
qne por reinar" (2). El valor del derecho es afirmado, en cambio, por
la prudente Jocasta: "Es mejor, hijo, adorar a la igualdad, lazo de
amigos, vínculo de estados, prenda de unión entre aliados: la ley yel derecho solos son estables entre los hombres" (3).
La última frase expresa el auténtico pensamiento de Eurípides,
que recuerda en este, como en otros aspectos, la composición espiritual
de Protágoras. Después de haber deshecho la concepción tradicional
de los dioses, de haber puesto en duda su existencia misma y discutido
muchos preceptos de la moral, se hace una excepción con el derecho.,
al cual se considera el único elemento estable de la cultura, que man
tiene aún ceñido al hombre a las antiguas creencias y principios e
impide la disolución de la comunidad. Como resulta de las palabras
de Jocasta, este derecho que se exalta hasta las nubes, no es un vínculo
puramente formal, sino el derecho de la democracia, que tiene su
principio en la igualdad. Hay que "adorar a la igualdad". Este es,
pues, el Absoluto, la nueva divinidad, que ha venido a suplantar a las
olímpicas, derrocadas por la razón crítica. La igualdad encuentra su
fundamento en su conexión con el régimen del cosmos. El derecho
está sometido a la misma ley que gobierna a la naturaleza toda. Esta
ley es cabalmente la igualdad. "La oscura noche y la luz del sol divi
den el año en partes iguales y ninguno usurpa lo que al otro corres
ponde. . ."(4). Y én su fervor por el principio, Eurípides estableció,
por primera vez, me parece, la igualdad del esclavo con el ciudadano.
"El esclavo de alma generosa es, de todo punto de vista, el igual de
los libres"(5). Pero esta equiparación no se basa en el reconocimiento
de un centro personal en todos los hombres, sino en la posesión de
ciertas cualidades morales que se suponen diversas de individuo a
individuo. Como quiera que sea, debió ser un pensamiento audaz para
las convicciones comunes de la época y un avance importante hacia
la tesis radical que sentará el discípulo de Gorgias Alkidamas (siglo
IV): "Dios hizo a todos libres; la naturaleza no hizo a nadie esclavo"(6).
Eurípides reconoció y exaltó también el valor de la paz oponién
dolo a la guerra, mostrando las consecuencias de una y otra. "La Paz

(1)Phoen. 503 as.
(2)id. 524 s.
(3)id. 535 88.
(4)Phoen. 535 n.
(5)Ion 855 •(6)Schol. ad Abistot. Rhet. A, 13. 1373 b 18.
— 228 —

es la más bella de las diosas" (1). "Nosotros —dice el heraldo a Teseo
en Las Suplicantes— bien sabemos de dos partidos elegir el mejor^
distinguiendo el bien del mal; y sabemos que la paz vale más que la
guerra, la paz, amada de las Musas, odiosa a las Furias, amiga de la
fecundidad, de la opulencia. He aquí los bienes, a los que renunciamos
tontamente: a esos preferimos la guerra y la sujeción del débil por
el fuerte, del estado por el estado, del hombre por el hombre"(2).
Al que conduce la guerra se le augura un final desgraciado: "Insensato
el mortal que destruye las ciudades y libra al abandono los templos
y las tumbas, sagrados asilos de los muertos: al final esto será su per
dición" (3). Pero la guerra no es condenada de modo absoluto; hay
casos en que es admisible. Así, "evitar la guerra es el deber de todo
hombre prudente: si, empero, hay que hacerla, no es una corona a
desdeñar una hermosa muerte por la ciudad..." (4). Se distingue
entre guerra justa e injusta. Guerra injusta es, por ejemplo, la que
contra Tebas ha emprendido Adrasto. Teseo le reprocha: "te arrastra
ron los jóvenes: son ellos, los que en su deseo de honores, desprecia
ron la justicia, multiplicando las guerras, azote de los ciudadanos:
uno quiere mandar, otro quiere el poder para satisfacer sus pasiones,
otro persigue la riqueza. Pero no examinan si el pueblo padece"(5).
En cambio, la guerra que libra Teseo es justa, pues se lleva a cabo
no por interés, sino para hacer triunfar el derecho violado, el derecho
de sepultura (6). Pero la guerra encuentra también una explicación
a la vez divina y antihumana. Así, la guerra de Troya fue provocada
por Zeus "para aliviar a la madre Tierra de tan inmensa multitud de
hombres" (7).
Respecto del estado, Las Suplicantes contienen un notable pa
saje en donde se analiza su estructura social, formada por tres clases,
los ricos, los pobres y la clase inedia, la cual desempeña una función
primordial de conservación y de equilibrio. "En el estado existen
tres clases. Primero, los ricos, ciudadanos inútiles y ocupados sin
cesar en acrecer su fortuna. Luego los pobres, que carecen incluso
de lo necesario. Estos son peligrosos, porque, inclinados a la envidia,
seducidos por los discursos de perversos demagogos, asaltan a los po
seedores con crueles dardos. De las tres clases, en fin, es la clase media
la que salva a los estados: es ella la que mantiene el orden que el
estado se ha dado" (8). Un siglo más tarde vamos a escuchar en lo
esencial la misma doctrina, sostenida por Aristóteles.
Pero los deberes del individuo con su comunidad no ocupan ya
como antaño (9) el primer lugar. Antes pasan los deberes de familia.
"El sabio debe pensar primero en sus hijos, luego en sus padres, en

(1)Orest. 1682 a.
(2)Supp. 484-93; Bacc. 416 ss.
(3)Troy. 95 u.
(4)id. 400 sa.
(5)Supp. 232 sa.
(6)id. 670 88.
(7)Hel. 39 s.
(8)Supp. 238^5. La autenticidad de este pasaje ea contestada.
(9)Vid. supra. Xenophanes.
— 229 —

�1 íiíl "SI ¥ •*^

— 6ZZ —
•S3MVHJ0H3X TUrfí 'PÍA (6)
•epBjsajaoo 83 sCncd ajas ap psppiiuajnB b^j 's^-^EÍ 'ddng (8)
'89 0¿9 T? (9)
*m ZCZI -ddns (S)
•89 OOt -PJ (i)
*** 6i "j^^,r ()
i J6-ji8f, -dáng (Z)
•8 Z89I •}sa-¡O (I)
li^ 'saipBd sns ua oSanj 'sofrq sns na oíanrud jBsuad aqap oiqss j^M
•bijiiubj ap sajaqap soj ubsb&lt;I sajuy UBSnj jamud ja (5) oukjub oinoj
vA UBtlnoo on pepiunuioD ns uoa onpiAipui pp sajaqap soj oja^
•sajajoisjjy Jod upiuajsos 'BuiJ^aop buisiui bj jBpnasa
oj na JBqanosa b sohiba apjBj sbih ojSis uq '(8)PbP Bt[ " opBjsa
p anb uapjo p auaiiuBiu anb bj Bjja sa :sopBjsa soj b bajbs anb bj
Bipant asep bj ea 'uij ua 's^sbjd sajj sbj ^q -sopjBp sajanja uoa sajopaas
-od soj b ubijbsb 'so^oSeniap sos.iaA.iod ap sosjnosip go^ jod soppnpas
'BiptAna bj b sopEuipui 'anbjod 'sosojSipd nos sojs^ •oiJBsaaau o[ ap
osnpni ugoajBO anb 'sajqod so^ ogan1^ -ennjjoj ns Jaoaj^^ na jBsa^
ttjs sopBdnoo A sa^iinm eouepBpnp 'soou so^ 'ojaraiaj -sasBp sajj
uaisixa opBjsa p n^,, •ooqijinba ap Á n^iOBAjgsuoo ap pipjomijd
nopunj Bun enadmasap p^na b^ 'Bipara asep tb\ A sajqod so[ 'sootj bo[
'sa8Bp sajj jod BpBinaoj '^pos ejnianjisa ns BztpuB as apnop n^ aÍBS
-cd a[qB;ou un nana^noa satuootidng swj 'opcisa ppd
ap pníií[nra esnamm hbj ap ^xiai^ ajpBin re^ re jbiaijb JtBd,, sna2
BpBOOAOjd anj vAoj^ ap Bjjaná b^ 'isy •BUBnmqijnB A BuiAjp zaA bj b
upioBoijdxa Bnn naiqtaBj Bjjuanona Bjjan^ B[ oja^ '(9) Bjnipndas ap
oqoaj^p [a 'opB^oiA oipajap p jBjunuj jao^q BJBd ouis 'sajaini jod ou
oqBD b BAají as sand 'B^snf sa oasaj^ Bjqx^ anb BjjanS bj 'oiqraB^ n^
•(S)t4aoapBd o^qand p ts nBarniBxa on OJaj 'Bzanbu b^ anSisjad ojjo
'sanoisBd sns j93bjsijbs BjBd japod p ajamb ojjo 'jBpuBtn aaainb onn
:souBpepni3 so^ ap ^jozb '8Bjjan3 sb^ opnBoi^dppnni 'Bpijsnf b^ noj
'ssjohoij ap oasap ns na ani soj 'sojp uos :s3u3Aof 9o\ noj
ajw :Bqoojdaj a[ oasaj^ "ojsBjpy opipnajdma Bq sBqaj^ bj^uo^
anb B[ 'opdniafa Jod 'ss Bjenluí Bjjan^) •sjsnfni a Bjsnf BjjanS aj^na
aitáuijsip 3g -(f) u'' -pBpnp bj jod auanm Bsonusq Bnn jsuapsap
b buojoo Bnn sa ou 'BjaaoBq anb ^Bq 'o^adma 'is tajuapnad sjqmoq
opo; ap jaqap p sa BjjanS bj jejia^, 'isy •apqísimpB sa anb na sosbd
jÍBq íojnpDsqB opotu ap Bpsnapnoa sa on Bxian^ v[ oíaj •(g)Mnopip
-jad ns Bjas oisa [buij p^ ¡so^anta soj ap sojisb sopBj^^s 'sBqumj s^\ A
so[dma) so^ onopn^qB [B Bjqi^ A sap^pnp sb[ a^naisap anb pjaora p
ojEsuasuj,, topBpei^sap puij nn Bjn^nB aj as Bjjan^ b^ aonpuo^ anb ^y
•(^)4tajquioq p Jod ajqmoq pp 'opB^sa p Jod opsjsa pp 'a^janj p
jod [iqap pp nopafns b[ A Bjjan3 b^ souiijajajd sosa b l^juauíBjuoj
somBpunnaj anb eo[ b 'sauaiq so¡ inbB ajj 'Bi^na^ndo B{ ap 'pepipnnaaj
bj ap bSiuib 'SBian^ sbj b Bsoipo 'sBsnj^ sbj ap BpBnre 'z^d B[ 'BjjanS
bj anb sbui ajBA zBd bj anb somaqBS A íjbcq pp naiq p opuam^npsip
'jof^ra p ji^ap soppjed sop ap somaqBS uatq —sainooijdng svq na
b opjBj^q p aoip— sojjoso^f,, "(l)8BSoip sbj ap B^pq sbui b^ sa

"81 &lt;

(9)
r 'loxsiHy po
•i t;s8 "i (S)
•98 ^ES 'U3O1fJ (^)
•88 SS 'P! (S)
•8 f-ZS P! (Z)
(I)
19 0S

zb^ vjn *bjjo A Bun ap SBpnanaasnoa sbj opuBJisom 'BuanS bj b ojop
•namodo z^d bj ap jojba ja naiquiBi oijBxa A opouoaai sapidun^
•(9)moabjd
-sa aipBn b oziq on Bz^jBjnjBU bj ísajqrj sopoi b oziq soiq,, : (^j
ojSis) SBniBppjjy sbiSjo^) ap ojndi^sip ja BJB^aas anb jBDipsj sisa^ bj
BpBq a^uB;joduii ^oubab nn A saoda bj ap sannmoa sauopotAuoo sbj
BjBd zBpn^ oinaiuiBsnad nn jas oiqap 'Bas anb Bjainb 0U103 •onpiAipui
b onpiAipui ap SBSjaAip nauodns as anb sajBJom sapBpijsna SB^jap
ap noisasod bj na onis 'sajquioq soj sopoi na jBuosjad ojjuao nn ap
oinaimponoaaj ja na BSBq as on nopBJBdmba Bisa ojaj '(^)u8aj[qTj soj
ap jBnSí ja 'b;sia ap ojund opoi ap 'sa Bsojana3 buijb ap OABjosa j^;^
•ouBpBpnp ja noa OABj^sa jap pepjBnSí bj 'aaajBd am 'zaA BJauíud jod
'opajqBjsa sapidun^ 'oidpuud ja Jod JOAjaj ns na ^ '(f)u'' -apnod
-sajjoa ojio jb anb oj Bdjnsn ounSuiu A sajsnSí eajjBd na oub ja nap
-lAip jos jap znj bj A aq^on ^anoso b^j^, -pBpjBnái bj g^uarajeqBa sa ^^j
Bjs^ -Bpoj BzajBjn^Bn bj b BUJaiqoS anb Áaj Btueita bj b opilamos Bisa
oq^ajap j^ "soinso^ jap u^uíiáaj ja noa notxauoa ns na o^uaniBpunj
ns BJinanaua pspjBn^í B^ -sapija uozbj bj jod SBpB^ojjap 'sBaiduijjo
sbj b jBjuBjdng b optuaA Bq anb 'pspiuiAip BAann bj 'oinjosqy ja 'sand
'sa ^js^ •típBpjBn2i bj b jBJops,, anb jÍbjj -pBpjBni bj na oidpnud
ns auaii anb 'BioBioouiap bj ap oqaaaap ja ouis 'jbuijoj ainauíBjnd
ojnouiA nn sa on 'saqnn sbj BjsBq B^jexa as anb oqaajap aisa 'BjsBoof ap
SBjq^jsd sbj ap Bijnsaj 01U03 -pepiunmoa bj ap nopnjosip bj apidtni
a soidpnud A s^pnaaja sbii^iiub sbj b ajqmoq jb opraaa utiB auaii
-ubui anb 'Bjn^jna bj ap ajqBjsa oinamaja oaiun ja Bjapisnoa as jBna jb
'oqaajap ja noa nopda^xa enn aa^q as 'jbjooi bj ap so^daaajd soqonta
oppnosip A Brasiui Bpnaisixa ns Bpnp na ojsand jaq^q ap 'sasoip soj ap
n^pdaauoa bj oq^aqsap jaqeq ap sandsaQ -sbjo^b^ojj ap
nopisodmoa bj 'sojaadsB sojjo ua omoa 'aisa na Bpjanaaj anb
ap ojuainiBSuad oapuajnB ja Bsajdxa asBjj Bmi}jn B'j
• (g)ít8ajqruoq soj ajina sajqBjsa nos sojos oqaajap ja
A Aa\ bj :sopBijB aj^na uoiun ap Bpuajd 'sopBjs^ ap ojn^ujA 'so^iuib
ap ozbj 'p^pjBnSr bj b jBJopB 'ofiq 'jofaui sg[^ ¡BjsBoof ajuaprud bj
jod 'oiquiBo ua 'op^uijip sa oqaajap jap jojba j^ •(^) (^jBupj jod anb
jofam bouiiu oqaajap ja jbjjoij apand as zaA buiiSjb ig7&gt;- • • "(j) ítsBpoj
ap bsoJapod bbui bj pBppp '^j^Mod^^ oupj ja Jin^asuoa jod Bjjap
bj ap ofsqap A ojap jap sojisb soj ua^Bu apuopB biji o^,, :83j3joajg[
jod BUBmud uoiBBd Bnn ap pBpisnaiur bj Bpoj noa 'omsiuiajna nnSum
uis BpBsajdxa opis B^ 'aejBoijiJOBS napand sojjo soj sopo) jBna ja ^juB
'sopoj aj^na ajqBpipoa ssm naiq ja oraoo japod jap nopiquiB b^j *japod
ja A oqaajap ja ajina otaijjuoa ja opBzpBraBjp Bq sapidun^j svioiua^
svj u^ -pEpinnuioD bj ap opipnaq na oujatqo^ jap oppjafa ja BJa oiqBS
jap sauopunj sbj ap Bun ainauíBspajd jBna bj BJBd 'jBuopipBjj nopdaa

�la patria, en fin, a la que hay que engrandecer y no arruinar" (1).
Esto significa sin duda un aflojamiento del antiguo universalismo,
pero estamos aún muy lejos del individualismo y cosmopolitismo que
han de florecer en tiempos no lejanos.
El problema de las formas de gobierno mereció la atención de
Eurípides en varias de sus obras. La monarquía y la aristocracia no
obtuvieron su aprobación. La doble reyecía de Esparta es carga muy
pesada de soportar y conduce a la división de los ciudadanos (2).
La tiranía, por su parte, es ^una injusticia triunfante" (3) ; y bajo
apariencias agradables es una triste cosa; la felicidad es imposible
para quien vive entre sospechas y terrores. El tirano tiene que hacerse
amigo de los perversos y odiar a los buenos, porque teme un aten
tado (4). Pero en los momentos de peligro Eurípides admite que,
mejor que el de muchos competentes, es el gobierno de uno solo,
aunque mediocre (5).
Después de esto es de esperar que encontremos a Eurípides entre
los partidarios de la democracia. Y es, en efecto, un demócrata con
vencido pero moderado, que conoce la excelencia y la fuerza de la
democracia, pero también los vicios que la debilitan. La base del
buen gobierno es la prudencia, cualidad fundamental que ha de poseer
el que dirige un estado. Cualquiera puede gobernarlo, si es pruden
te (6). Esto excluye tanto la incapacidad de monarcas hereditarios
como la temeridad de demagogos ignorantes.
El problema es discutido con toda la amplitud que podía ofrecer
el marco limitado de la tragedia en Las Suplicantes. La disputa entre
Teseo y el Heraldo de Tebas hace recordar la discusión de los tres
persas de Herodoto. Pero aquí las verdaderas simpatías del autor se
descubren fácilmente. Pues la defensa de la democracia es puesta en
boca de un rey y este rey declara que la democracia ha sido fundada
por él. Cuando se trata de hacer la guerra, Teseo decide consultar al
pueblo: "demos la palabra al pueblo, con tanto más gusto nos segui
rá! Pues yo llamé a este pueblo al poder sin división: hice al estado
libre y al sufragio igual" (7). Como argumento ad hominem no puede
haberlo más fuerte. El rey de Atenas dice que en Atenas no hay rey;
que es una ciudad libre, donde el pueblo gobierna y los ciudadanos,
sucesivamente, como magistrados anuales, administran el estado. No
hay privilegios para la fortuna: el pobre y el rico tienen derechos
iguales (8). Y esta idea de igualdad, que como hemos visto se con
funde con la idea de derecho, es el argumento de principio que se
esgrime contra la tiranía y a favor de la democracia. Democracia y
régimen jurídico son aquí, como en Protágoras, solidarios; pues donde
la ley es propiedad de un tirano, no puede haber estado de derecho.

(1) Supp. 506 88.
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)

Androm. 479 ss.
Phoen. 549.
Ion 621 88.
Androm. 479 ss.
//. ¡n Aul. 374
W) Supp. 350 ss.
(8) id. 403-408.

"Para un pueblo, no hay nada peor que un tirano. Bajo este régimen
no hay leyes hechas para todos. Gobierna un solo hombre, y la ley
es cosa suya. Por tanto, no hay igualdad (laovo^ta ), mientras que bajo
la vigencia de leyes escritas, el pobre y el rico tienen los mismos dere
chos. El débil puede responder al insulto del fuerte, y el pequeño,
si tiene razón, puede vencer al grande. En cuanto a la libertad, está
en estas palabras: "¿quién quiere, quién puede dar un consejo pru
dente a su patria?" Entonces, a voluntad cada uno puede brillar o
callarse. ¿Puede imaginarse mayor igualdad política? Además, allí
donde gobierna el pueblo, éste se complace en ver crecer una juventud
ardiente. Un tirano odia esto: los mejores ciudadanos, aquellos que
él cree que piensan, son abatidos por él, temiendo sin cesar por su
trono. ¿Qué puede, pues, quedar de fuerza a la patria cuando, como
en un campo que la primavera hace florecer, se viene a segar la es
piga de la valentía? ¿Para qué amasar riquezas para nuestros hijos si
nuestros esfuerzos son para enriquecer al tirano? ¿Para qué educar
en nuestros hogares a castas vírgenes, si es para proveer a los placeres
de un déspota, si es prepararnos lágrimas?"(1).
Pero Eurípides sabía perfectamente qué objeciones se pueden
hacer a la democracia y a qué peligros está expuesta, y formuló
unas y otros por boca del Heraldo como defensa indirecta de la tiranía.
Primero se aducen estas tres razones: a) la facilidad con que el pueblo
se deja guiar hacia cualquier lado sirviendo a los intereses particulares
de los demagogos; b) su incapacidad para la sabiduría política; c) la
imposibilidad para los hombres de labor de distraer su tiempo en los
asuntos de estado. "La ciudad de donde vengo obedece a uno solo, no
a la multitud: no hay orador que la exalte y la adule y la arrastre
en todas direcciones en su propio interés. Esos hacen hoy las delicias
del pueblo, y su desgracia mañana; luego, para disimular su culpa,
calumnian bonitamente, esquivando así el castigo. Por lo demás ¿cómo
la masa, incapaz de un razonamiento recto, podría conducir al estado
por el camino recto? El tiempo y no la improvisación nos da esas
luces. Un pobre labrador, aunque instruido, no tendrá tiempo para
dedicarse a los negocios públicos. Ah! los hombres honrados sufren
cuando un pillo se apodera del poder, seduciendo a la masa por su
facundia; él que ayer no era nada!"(2). El peligro del desbordamien
to popular y los efectos perniciosos de la demagogia hubieron de
preocupar seriamente a Eurípides, pues vuelve sobre ellos reiterada
mente. Ya en el Hippolytos decía que los discursos seductores son la
perdición de los estados bien gobernados (3). Y en Orestes, una de
sus últimas producciones, nos ofrece una apretada descripción psicoló
gica de la multitud. "Cuando el pueblo se amotina, ardiendo en ira,
es tan difícil apaciguarlo como un fuego terrible; pero si se cede con
maña y se aprovecha la ocasión oportuna, se mitigará quizá su cólera
y en este caso se conseguirá de él lo que se desee. A veces lo domina
la compasión, a veces rabia espantosa.. ."(4).
(1)Supp. 429-454.
(2)id. 410-425
(3)Hipp. 486 s.
(4)Orest. 696 88.

— 230 —

— 231 —

�— íes —

— OES —
• 969 V9ÍQ()
•t ^g^ ddm()
SZ^OI^ P?(Z)
^(I)

•(^)M* • •BsojHBdsa Biqei saaaA b 'uoisBduioa bj
Buiniop oj saaaA y 'aasap as anb oj ja ap BJinSaeuoo as osea ajsa na a1
Biajoa ns ezinb bjbSiíiui as 'Bunijodo uoiSBao bj BqaaAOJds as ^ bubui
noa apaa as is ojad ia^qrjjai oSanj nn orno ojjBnSpBdB ^pjfip nB^ "
'bji na opuaipjB 'BnijouiB as ojqand [a opuBti^ •pnjpjnuí bj ap boiS
-ojoaisd nopduasap BpBjajdB Bun aaajjo son 'sauopanpojd sbuiiijii sns
ap Bun 'sajs^jQ na j^ •({?) sopBUjaqo^ naiq sopBjsa soj ap uopipjad
B[ nos sajojonpas sosjnasip soj anb Biaap sojAjoddjjj ja na bj^ -ajuara
-spBJ^^pj sojja ajqos aAjanA sand 'sapidjjng b ainataeuas jBdnaoajd
ap ncuaiqnq BiSoSemap bj ap sosopiuad soiaaja soj A jBjndod oj
-nainrepjoqsap jap adfrjad jg "(^^jBpBU Bja on jajÍB anb ^a íBipnnaBj
ns jod B8BUI bj b opnapnpas 'japod jap Bjapods as ojjid nn opueno
naijns sopBjnoq sajqmoq soj ¡qy •soDijqnd sopoSau soy b asjeaipap
BJBd odmai^ Bjpuaj on 'opinj^sut anbunB 'jopBjqB^ aaqod nj^ -s^on^
SBsa sp son uopBSiAOjdmi b¡ on Á odinaij j^ ¿ojd3j oniniBo p jod
opBisa p2 JTonpnoD Bjjpod 'oiaaJ o^natraBuozBj nn ap zBdBom 'BSBm bj
oraoo? ssmap o[ xo¿ 'oSpsBa p isb opuBAinbsa 'ainanre^inoq nBiunm^a
'Bd^no ns JBp^misip BJBd 'oSan^ íbububui BpBaSsap ns Á 'o^qand pp
SBpi[ap sb[ ^oq naasq sosg 'sajaini oidojd ns na sanopaajip SBpo; na
^J8BJJ8 B^ A ap^ps B[ Á 9%\i}X^ B[ anb jopBJO jí^q ou rpnji^noi b[ b
on 'o^os onn b a^apaqo oSuaA apnop ap p^pnp B^,, -opejea ap sojuusb
bo[ na odtnai) ns aaBjjsip ap joqe^ ap sajqmoq so^ BJBd pepijiqísodrat
B^ (a íBaiji^od Bjjnpiqss v\ BJBd peppBdBauT ns (q ísogoSBuiap so¡ ap
s^jB^n^ijJBd sasa^aini bo^ b opnaiAjis ope^ aainb[Btio Bpsq jBinS Bfap as
o^qand p anb noa pspifpBj B[ (b tsauozBj sajj sBjsa uoonpB as ojamu^
•Bineju ^j ap Bjoajipui Bsuajap onioo oppaajj [ap saoq Jod sojjo Á SBun
ojnnuoj A 'Bisandxa B^sa sojSx^d anb b A BpBj^ouiap B^ b jaosq
n^pand as sauopa^qo anb ajuJiuBjaapad bkjbs sapidtang oaaj
' (T)¿SBtnTJ^BI soujBJBdajd 83 is 'Bjodsap un ap
saJ33B^d so^ b JaaAoad Bjed sa is 'sauaSajA sbjsbd b saas^oq sojjeonu ua
jBanpa anb bjb^? ¿oubjij ^b ja^anbuua BiBd nos sozjanjsa soJisann
is sofiq soj)sann BiBd SBzanbu jbsbiub anb bjb^? ¿biju^^ea b[ ap Bifrd
•sa B[ jeSas b anaiA as 'ja^aaojj aa^q BjaABnnjd B[ anb odra^o nn na
omoa 'opneno BiajBd bj b Bzjanj ap a^panb 'sand 'apand an)? *onoj)
ns Jod jBsaa nis opuainia^ 'p jod soptjBqB nos 'nesuaid anb aaaa p
anb sojpnbB 'sonBpBpnp sajofam soj :oisa Bipo ohbjii h^ 'ajnaipaB
pnjnaAnf Bun jaaaja j^a na aaB^dmoa as a^sa 'o^qand p BUJaiqoS apnop
T[^B 'SBinapy ¿Baijj[od psp^n^í loAvva asjBmSBmi apanj? -asjB^po
o JB^juq apand onn Bpsa pBjurqoA b 'saanoju^ u¿BU)Bd ns b ajuap
-nid ofasnoa nn jBp apand namb 'ajainb nainb?,, :8BjqBp3d SBjsa na
Bj83 'pBjjaqt^ Bf b ojuBno n^ -apuBjS p? jaauaA apand 'npz^j anap is
'ouanbad p A 'a^ianj pp oj[nem pj japnodsaj apand Jiqap I^ *soqa
-ajap somsini soj nanai) oaij p A ajqod p 'sBjjjosa sa^a[ ap Bpna^iA v\
of^q anb SBjjuaiui '(bjtIoaobj) pBppjnSí jÍBq ou 'oiubj jo^ "B^íns Bsoa sa
A9\ B[ A 'aaqraoq o^os nn Boiaiqo^ 'sopo; BJBd ssqaaq sa^a^ A^i\ on
uaraiSai a^sa of^g •oubjij nn anb joad BpBn i^q on 'ojqand nn

(8)
•w OSE &lt;•
nt -ir u? 7/
i 6lf •tuojpuy
6¿^ •wojpuy
•w 90S

(9)
(S)
(*)
()
(Z)

(I)

'oqaaaap ap op^isa Jaq^q apand on 'ohbjij nn ap pBpaidojd sa jaj v\
apnop sand ísooBpijos 'sbjoSbjojj ua omoa 'inbs uos ooipunf uaunSaj
A BpBiaomaQ BpBJoomap b^ ap joabj b A bjobju bj bj^uoo amiJSsa
as anb oidiauod ap ojnatnnSjB p sa 'oqaajap ap Bapi v\ uoa apunj
-noa as oj8iA somaq omoa anb 'pBpjBn^í ap Bapi Bisa j^ * (g) sajBtiSi
soqaajap nanaij oau p A ajqod p ¡Bnnjaoj b^ BJBd soiSajiAud jÍBq
M 'opsisa ja nBJisiuimpB 'sajBnus sopBJisi^em omoa 'ajuauíBAisaons
'souBpBpnp soj A uujaiqoS ojqand ja apuop 'ajqij pBpnp Bnu sa anb
iXaj ^sq on SBua^y na anb aoip SBuajy ap Xaj j^ -ajjanj eem ojjaq^q
apand ou tuamuioy pn ojuaran^JB omo^) • (¿) itpm2i oiSvufns jv X ajqij
opotsa jv aoi%i :umsmip uis uapod jv ojq&amp;nd ajsa v auivf¡ o A sanj ¡bj
-mSas son ojsnS sbui o;ubj noa 'ojqand jb BjqejBd bj somap,, : ojqand
jb JBijnsnoa appap oasaj^ 'BuanS bj jaa^q ap b^bj; as opuBti^ -ja jod
BpBpunj opis Bq BiaBJaomap bj anb BjBjaap A91 aisa A A^x un ap saoq
ua Bjsand sa BpBJaomap bj ap Bsuajap bj sanj 'a^uamjpBj uajqnasap
as JojnB jap SBjiBdmis sejapspjaA sej mbs oíaj -ojopojajj ap SBSjad
sajj soj ap noisnasip bj jBpjoaaj aa^q sBq^j^ ap opjeja^j ja A oasaj^
ajjua Bjndsip b^j •satuvoijdn^ svq ua BipagBj; bj ap opBjitnij oojboi ja
jaaaijo Bipod anb pnjifdaxB bj Bpoj noa oppnasip sa Bmajqojd jg
•sajuBJOuSí soSoSemap ap pepuamai bj omoa
soiJBiipaiaq SBajBuont ap pBppBdBoui bj o^ubi a^njaxa ojsjj '(9)^^
•uapnud sa 1$ 'ojjmuaqoS apand vjambjvn[) *opB}sa un aSiaip anb ja
jaasod ap Bq anb [BjuauíBpunj p^pijBna 'epuapnjd bj sa onjaiqoS nanq
pp asBq b-^ -uBjijiqap bj anb sopiA soj uaiqniB^ oaad 'epBJaomap
bj ap szjanj bj A Bpuajaaxa bj aaonoa anb 'opejapotn ojad oppuaA
-uoa BiBja^map un 'o;aaja ua 'sa ]^ 'BpBjaomap bj ap soiJBpijjBd soj
ajjna sapidjjn^ b souiajjuooua anb jBJadsa ap sa ojea ap sandsaQ
•(5) ajaoipam anbonB
'ojos onn ap ouiatqoS ja sa 'sajnajadmoa soqanm ap p anb jofara
'anb ajirapB sapidung; oaSipd ap so^uaraotn soj ua oja^ *(^) op^j
-na;B nn ama^ anb^od 'sonanq soj b iBipo A sosjaAjad soj ap oSiihb
asjaaeq anb anau onsan 13 'saaojja) A s^qaadsos ajjna 3aia nainb Bjred
ajqísodmr sa p^ppijaj bj ÍBSoa ajsij^ Bun sa sajq^pBj^B SBpnaijedB
of^q A i () Majn8jnnij^ Bpnsnfut ^nn,^ sa 'ajJB¿ ns jod 'biubjij ^j
•(^) souBpBpnp soj ap noisiAip bj b aanpnoa A JBiJodos ap ^pBsad
Anm bSjbo sa B^Bds^ ap BpaXai ajqop Bq -nopBqojdB ns uoaaiAnjqo
ou BpsjaoisiJB bj A BinbJBuom B^ •SBjqo sns ap sbuba ua sapidung
ap u^yauajB bj opaaain oojaiqoS ap sbuuoj sbj ap Bmajqojd j^
'sonBÍaj on sodtaaij ua jaaajojj ap u^q
anb omspijodomsoa A omsTjBnpiAipni pp sofaj Aova una som^^sa oiad
^omsTjBSjaAinn onSitnB jap o^nainiBfojjB nn Bpnp uis boijiuSis ojsg
'(i) ^BnnuiB ou A jaaapuBjSua anb 2bi^ anb b^ b 'uij ua 'BtjjBd bj

�E insiste más adelante: "atroz es el pueblo cuando son malos sus
gobernantes" (1).
Luego se arguye todavía contra la democracia la facilidad e irres
ponsabilidad con que el pueblo se embarca en una guerra. "La espe
ranza es un gran azote, el único móvil que ha conducido a tantos
estados a trenzarse, irritando los ánimos. Cuando la guerra depende
de los sufragios de un pueblo, ningún votante piensa que él mismo
puede perecer, y todos los deseos desvían esa desgracia sobre otro.
Si en el momento de votar los ciudadanos tuvieran la muerte ante los
ojos, la Grecia no perecería, loca de guerras" (2).
El relato del Mensajero del Orestes contiene la descripción de
una asamblea política en la que Eurípides ha diseñado certeramente
cuatro tipos de hombres: Talthybios, el cortesano lisonjero que está
siempre "con la situación"; Diomedes, el indulgente y comprensivo,
que quiere limar las asperezas y buscar una salida para evitar que el
conflicto se perpetúe; el "hombre de lengua desenfrenada", en quien
se ha visto una alusión a Cleophón, sucesor de Cleón (3), es el dema
gogo energúmeno y mandadero venal capaz de defender cualquier
atrocidad por un puñado de oro; el labrador, el hombre honesto, de
una sola pieza, que dice lo que piensa sin calcular las consecuencias
desagradables que sus manifestaciones puedan tener para él mismo.
Para terminar este capítulo transcribo el pasaje íntegro:
(El Mensajero a Elektra) : "Entonces presencié un espectáculo
inesperado que nunca hubiera creído: a saber a Pílades y a Orestes
que llegaban juntos, triste éste y devorado por su mal, como un her
mano aquél, compartiendo los dolores de su amigo y asistiéndolo en
sus males, y cuidándolo como a un hijo. Después que todos se reunie
ron, levantóse el heraldo y dijo: queréis declarar si Orestes debe o
no morir, por haber asesinado a su madre? Entonces Talthybios, que
con tu padre combatió contra los troyanos, pronunció palabras ambi
guas, como quien se doblega ante los poderosos, celebrando en verdad
a Agamenón, pero sin alabar a tu hermano, y haciendo malévolas
alusiones a la ley nada buena que se establecería contra los padres,
y mirando siempre a los amigos de Egistho con ojos expresivos. Tales
son los heraldos: sonríen siempre a los felices, y son amigos de los
que más pueden, y de los magistrados de los estados. Luego habló el
rey Diomedes, oponiéndose a tu muerte y a la de tu hermano, y de
fendiendo por piedad la pena del destierro. Aclamáronlo algunos,
porque, en su concepto, decía la verdad; otros no lo alabaron. Después
se levantó un hombre de lengua desenfrenada, temible por su audacia,
argivo inauténtico e intruso, confiado en el tumulto, y a quien su osa
día, no su saber, inspiraba, capaz de persuadirle todo lo malo; porque
cuando elocuente en sus discursos, aunque de ideas funestas, convence
al vulgo, gran daño resulta al estado. Al contrario, los que sólo atien
den a su bien, son siempre a la larga útiles a su patria. Así debemos
g) Orest. 772.
) Supp. 479 es.
(3) Schol. ad Orest. 772.
— 232 —

juzgar al que más manda en un estado si examinamos este punto,
porque igual es la condición del orador a la del que desempeña los
cargos más importantes. Este, pues, proponía que tú y Orestes mu
rieseis a pedradas, sobornado por Tyndaro para que hablase en este
sentido y recayera sentencia de muerte. Otro sostuvo lo contrario:
su traza no era brillante pero grande su fortaleza, poco amigo de visi
tar la ciudad y el agora, dedicado a labrar sus tierras, de los que
sirven a su país, de agudo ingenio cuando quiere disputar, íntegro,
que vive honradamente: declaró que Orestes, hijo de Agamenón,
debía ser coronado porque obró así por vengar a su padre, dando
muerte a una mujer tan malvada como impía, y cuando de no hacerlo,
nadie querría tomar las armas y hacer la guerra, abandonando su casa,
si los que se quedan seducen y corrompen a las mujeres, encargadas
de los cuidados domésticos. Aprobáronlo los buenos y fue el último

que habló" (1).

EL ANONYMUS JAMBLICHI (•)
Los problemas de la justificación del derecho y su puesto en el
sistema de los bienes encontraron explícito tratamiento en un escrito
ético-político de la época de las guerras del Peloponeso, del cual nos
quedan algunos fragmentos que insertó Jamblico en su Protreptikos.
El desconocido autor, que parece no haber tenido creencias religio
sas (2), no sólo justifica al derecho positivo sino que lo eleva al grado
de supremo bien. La elocuencia, la sabiduría, la fuerza, y en general
las cualidades que posee el hombre, en parte innatas, en parte adqui
ridas por su esfuerzo, deben ponerse al servicio de un fin bueno y
legítimo (3). El ideal ético es un utilitarismo social que en concreto
se vierte en la defensa del derecho. El hombre mejor es aquel que
sirve al mayor número de sus semejantes (4). Pero, el medio más
adecuado de hacer el bien a los demás sin perjudicarse, no es distri
buir dinero, porque el que lo hiciera o tendría que obrar mal para
reunir más o se empobrecería, puesto que el dinero se agota (5); el
mejor medio es defender las leyes y la justicia, que precisamente vincu
lan a los estados y a los hombres (6). La justicia y la virtud, la fama y
la gloria valen más que los bienes materiales, que las riquezas y la
vida (7). El autor condena como fuente de todo mal a la pleonexía, a
la conducta transgresora del derecho. La existencia del derecho se funda
no ya en la voluntad de los dioses, ni en principios superiores, sino en
la naturaleza humana. Este concepto se entiende en sentido utilitario.
Los hombres no pueden vivir aislados, la necesidad los empuja hacia la
(*) En este mismo número se reproduce el texto completo de este escrito traducido a
mi ruego por el benemérito profesor Aemin Schlafbic.
(1)Orest. 879-931.
(2)Esto se infiere de, que según el autor las disposiciones naturales del hombre las da
la "fortuna", no los dioses. Diels fr. 1, 2.
(3)fr. 3, 1.
(4)Fr. 3, 3.
(5)Fr. 3, 4 y S.
(6)Fr. 3, 6.. .^•
(7)Fr. 4, 6; 5, 2.
— 233 —

�•Z 'S ¡9 ' ••(¿)
•9 '8 -^(9)
•S * '8 "•'.i(S)
• 'S --J()
•I 'S ••}()
'Z *t 'Jí siaiQ "sasoip bo^ on '^bothioj,, ¡
Bp sbj ajqmoq pp sa^ejillBa ranopisodsip sb( jo^iib p un^^s anb sp sjsijdi 39 ojsg(j)
•IÍ6-6Í8 -^3JO(I)
*3rajyiH3S Ninay jossjojd oiiismsaaq p jod o^anj nn
B OppnpBJJ OIIJ38S 3189 9f OJ8[dtUO^ OJX^J p 3JnpOjdSJ 38 OJSU1CIU 0U1SIU 3)83 Ug(,)
bj bwbij Bfndnia so); pspisaaau bj 'sopBjsiB jiaia uapand on sajqmoq ^
•oiJBjijiin oppuas na apnaiiua ^s oidaauoa aisgj 'BUBumij BzajBjniBn bj
n^ ouis 'sajoijadns soidpuijd n^ in 'sasoip soj ap p^iunjoA bj n^ vA ou
epunj as oqaajap jap Bpuaisixa e^ -oqaajap jap BJosaj^suBJi Bianpuoa bj
b 'mxauoajd bj b jbui opoi ap aiuanj onioo Bnopuoo joinB j^ -f¿) BpiA
bj A SBzanbiJ sb^ anb 'sa(BiJa^Bin sauaiq soj; anb SBm nap^A bijo[ b[
A. buibj B^ 'pnjxiA B^ A Biopsnf B'j • (9) sajqxnoq so]; b A sop^js^ soj b ^bj
-nouiA a^naniBspajd anb 'Bioiisnf bj ^ s^^aj sbj japnajap sa oipam lofam
[a i (g) bioSb as ojamp p anb ojsand 'Bjjaoajqodina as o sbiq jtunaj
BJBd [em JBjqo anb Bjjpuaj o Biapiq o¡ anb p anbjod 'ojauíp Jinq
-i-nsip sa on 'asaBoipnfjad nis SBinap eo\ b naiq p jaosq ap opBnoaps
SBm oipain p 'oaa^ • (f) saioBfamas sns ap ojanmn joábih p ^ajis
anb pnbB sa lofatn ajqraoq ^^ 'oqaajap pp Bsnajap v\ na a^iaiA as
oj^aanoo na anb [bioos oinsijB^ijijn nn sa ooija papi [^ •() ompi^a[
A ouanq uij nn ap opiAJas [B as^anod naqap 'ozjanjsa ns jod SBpii
-rnbpB ajjBd na 'sbjbuui ajj^d na 'ajqtaoq p aasod anb sap^pipno se^
S na A 'szjanj B^ 'BiJnpiqss B[ 'Bi^uan^op b^ -uaiq omajdns ap
BA3[a o^ anb ours OAijisod oqaajap [B Baijnsnf o¡os oa '(^) sbs
SBionaaj^ opina) aaqeq on a^ajsd anb 'jo^nB opponoasap ^^
ns na oaifqniBf ojjasui anb sojnani^Bjj sonnSp n^panb
son p^na pp 'osanodop^ pp SBjjanS sb[ ap B^oda b^ ap oopj[od-oou?
olí-t^sa nn na ojnaiinBjBJi ojpqdxa uoJBJ^noaua sanaiq so[ ap
p na oisand ns A oqaa^ap pp u^iOBOijijsnf bj ap SBmapqoid

(.) IHDnHMVf SÍ1WAM0MV 13
(T)9iq^

onii}p^ p anj A sonanq so^ op^ojBqojdy •soapsaniop sopBpma soj ap
SBpe^jB^ua 'sajafnm sb[ b uadraojjoa A uaonpas uBpanfa as anb so\ ib

•ZU ""•'O P ^S ()
•88 6ít -ddns (z)
•zu -vo^o (i)
somaqap isy "BiJjBd ns b sa[pn bSjb[ b[ b ajdmais nos 'naiq ns b nap
-naijB ojos anb soj 'oijbjjuoo [y *opB}sa jb Bjfnsaj on^p ubjS 'oSpiA p3
a^uaAuoo 'SBjsannj SBapi ap anbnn^ 'sogjnasip sns na a^nanDop opnBn^
anbjod ío[Btn o[ opo) a^vpBnsjad ap zedBD 'BqBaídsm 'jaq^s ns on 'Bip
•bso ns nainb b A 'oj^nninj p na opBijnoa 'osnjjni a oaunajnBin oai3jb
'BiaepnB ns lod ajqiuia} 'BpBuaajuasap Bn3ua[ ap ajqmoq nn o^uBAa^ as
sandsaQ -nojeqBp oj on sojjo íp^pjaA B[ Biaap 'oidaanoa ns na 'anbjrod
'sounS[B o[uoJBinBpy 'ojucapsap pp Bnad bj pspaid jod opnaipnaj
-ap A 'ouBiujaq ni ap bj b A ajjanin ni b asopnamodo 'sapauíoiQ Aoi
p 9¡qBq o^airj -sop^isa so[ ap sopBJisi^em so[ ap A 'napand sbih anb
so^ ^p soSiniB nos A 'saoipj eoj b ajdmais nauuos :sopp^jaq so^ nos
S3IBi 'SOAisajdxa sofo noa oqisiSg ap soSioib soj b ajdmais opnBJim A
'sajpsd soj BJinoa Bua^ajqBjsa as anb Buanq Bpsn Aa\ ej e sanoisnjB
m opuaioBq A 'ouBuxiaq nj b JBqBjB uis ojad 'nonaniB^y b
pp
na opuBjqapo 'sosoaapod soj ajuB B^ajqop as nainb omoa 's^nS
-iquie SBjqejBd oiaunuoad 'soubíojj soj bjjuod oijBquioa ajpsd ni noa
anb 'soiq^qijBj^ saauoju^ ¿ajpem ns b opsuisasB jaq^q jod 'fijom on
o aqap sajsaaQ is jBXBjaap siajanb :ofip A opjBjaq ja asojuBAaj 'uoj
-aiunai as sopoi anb sandsdQ 'ofiq un b oino^ ojopuspina A 'sajBui sns
na ojopuaiisisB A oginiB ns ap sajojop soj opuaijJBdujoa 'janbs oubih
• -jaij nn oraoa 'jbui ns aod opBJOAap A aisa aisij} 'soinnf UBqB8ajj anb
sajsajQ b A sapBji^ b jaqBS b :opjajta ejaiqnq Baunu anb opBJadsant
ojnoBjaadsa un apnasajd saauoiug;,, : (BJi^jaj^ b oaafBsnaj\[ j^)
:oaSajui afBSBd ja oquasuBjj ojnijdBa aisa jBmnuai bjbj
•otnsini ja BJBd jauai UBpand sauop^isajiuBin sns anb sajq^pBj^Bsap
SBpnanaasnoa sbj JBjnajBa ms Bsnaid anb oj aaip anb 'Bzaid bjos Bnn
ap 'ojsauoq ajqraoq ja 'jop^jqBj ja ¿ojo ap opsund nn jod pBpiaojjB
jainbjBna japuajap ap z^dBa jbu3a OJapBpuBiu A ouaumSjaua 0S0S
-Biuap ja sa '() noaj^ ap josaans 'noqdoaj^) b noisnjB Bim ojsia Bq as
uamb na 'uBpBuajjuasap Bitánaj ap ajqmoq,, ja í amad Jad as ojoijjuod
js anb JBjiAa BJBd BpijBs Bnn JBasnq A SBzajadss sbj jbiutj 3J3inb anb
'oAisuajdinoa A aiua^jnpui ja 'sapamoiQ íttuoioBnji8 bj noa,, ajdinais
Bisa anb ojafuosij ouBsajjoa ja 'soiq^qijBj^ ¡eajqmoq ap sodi; ojjBn^
ainaniBjaijaa opeuasip Bq eapidun^ anb bj na Bapijod BajqmBSB Bnn
ap nopdijasap bj auaijuoa sajsajQ jap ojafBsuaj\[ jap oiBjaj j^

•(j;)t8aiuBnjaqo8
sns sojbui nos opu^na ojqand ja sa zojjb-,, :ajuBpps sbiu ajsisui ^

so^ Bnadarasap anb pp b) b Jopeio pp nopipnoa B) sa pn^í anbjod
'o^und a^sa souiBniraBxa is opBjsa nn na BpuBm sbui anb [B
áf

•sajji a pepijioBj bj BioBjaotnap bj bjjuoo BiABpoi a^nSjB as o^an'j

'bsb3 ns opuBuopuBqe 'BJ^anS B[ jaaBq A sbomb sb¡ jbido} Buaanb aip^n
'o^aaBq on ap opuBtio A 'Bjdini onioa BpBApm ub^ Jafnra Bnn b ajjanra
opu^p 'aapsd ns b jb8u3A jod isb oaqo anbjod opBuojoa ^as Bjqap
'nonaniB^y ap ofiq 'sajsajQ anb ojtBpap :ajnaraBpBjnoq 3aia anb
'oaSajuí 'jBjndsip ajamb opnBna oraaSm opnS^ ap 'si^d ns b naAJis
anb so[ ap 'sBjjaij sns jBjqB^ b op^oipap 'bjoSb p A p^pnia B[ jbj
-isiA ap oSiraB oaod 'Bzapjjoj ns apuBiá oaad ajuE^jijq Bja on bzbjj ns
:oiaBJjno^ o[ OAn^sos ojjq -aií^nra ap B,iouajuas Bja^Boaj A oppnas
ajsa na asB^qBq anb EJBd ojBpnAj, jod opBoioqos 'SBpBapad b spsau
-n'in saisajQ A ni anb Bjnodojcd 'sand 'ajs^ -sajuBiJodini sbih soSjbd

*(^)u8Bjjan3 ap Baoj 'Buaaajad on viosx^) bj 'gofo
soj aiUB aiJanm bj UBJaiAni sonspepnp soj jbjoa ap oiuamom ja na ig
•ojio ajqos BpBjSsap Bsa UBiAsap soasap soj sopoi A 'jaaajad apand
ocnsim ja anb Beuaid 3jub;oa anániu 'ojqand nn ap soi^Bjjns soj ap
apuadap BjjanS bj opn^n^ -sominB soj opaBjijji 'asjBznaj} b sopBisa
sojuBj b oppnpnoa Bq anb jtAom oaiun ja 'ajozs ubjS nn sa bzubj
-adsa ^-[n -BjjanS Bun na BDJBqina as ojqand ja anb noa pBpijiqBsnod

�sociedad, y ésta trae consigo el derecho, porque la vida en común sin
leyes aparejaría mayores perjuicios que la vida aislada (1). Incluso la
fuerza sólo puede mantenerse por medio de la ley y la justicia. En
efecto, supongamos un gigante invulnerable, insensible, duro. Tampoco
éste podría vivir en la pleonexía, pues todos los demás hombres se
pondrían de acuerdo, lo reprimirían y dominarían por astucia o por
fuerza, de suerte que semejante individuo tendría que vivir también
conforme al derecho (2).
Pero el orden jurídico no sólo es un bien, sino que es el supremo
bien para el individuo y la comunidad, mientras que su opuesto, la
anarquía, es considerado el mayor de los males (3). Esta apreciación
se basa otra vez en razones utilitarias, esto es, en las consecuencias
que de ellos derivan, y esas consecuencias son ante todo, de carác
ter económico. La legalidad constituye la base del crédito, que pone
el dinero, aunque sea poco, a disposición de todos, porque circula;
en ella se resuelven mejor las vicisitudes de la fortuna, pues los
ricos se sienten seguros con sus bienes y pueden ayudar a los po
bres con el comercio y el crédito; aleja de la intriga política, la más
pesada de las preocupaciones y fomenta el trabajo, el más hermoso
de los intereses; ofrece seguridad al hombre en el sueño y en la vigi
lia, liberándolo del miedo y permitiéndole dedicarse a sus ^áreas,
cuyas penas soporta con la esperanza de futuros provechos; protege
contra la guerra, que es causa de males tan terribles como la ruina y
la esclavitud (4). Así, pues, el orden jurídico es la base de todos los
bienes de que goza el hombre. La anarquía, en cambio, es la fuente
de los más grandes perjuicios: distrae del trabajo, porque obliga a
preocuparse de las contiendas sociales; suprime el crédito, porque
reina la desconfianza, de suerte que aunque abunda, el dinero escasea
porque no circula; todas las situaciones se tornan contraproducentes,
la prosperidad fomenta odios y la miseria se consolida; facilita y des
encadena guerras y revoluciones; nadie está tranquilo, sino que todos,
de día y de noche, viven presos del miedo y la zozobra (5).
Con esta doctrina va aneja la idea de que la mejor forma de go
bierno es la democracia (6). No se menciona a la oligarquía, pero se
opone vigorosamente al buen gobierno del pueblo la tiranía o la
monarquía, "mal atroz y monstruoso". La tiranía no se instaura por
ninguna otra causa que por la culpa de los malos demócratas, que al
desconocer y violar las leyes producen, sin darse cuenta quizá, la
anarquía. Y ésta es un estado transitorio que genera necesariamente
la tiranía, porque, como hemos visto, es antinatural al hombre la
sociedad sin derecho. El tirano no es más que un hombre de carne y
hueso que no podría por sí solo derribar el derecho si los demócratas
no le prepararan el camino. Esta revelación de la génesis de la tiranía

Fr. 6,
Fr. 6,
Fr. 7,
Fr. 7,
(5) Fr. 7,
(6) Fr. 7,

(1)
(2)
(3)
(4)

sirve para destacar la solidaridad entre el derecho y el gobierno popu
lar y ofrecía así, nuevos motivos para el afianzamiento de éste.

AI220I A0TOI (Discursos dobles)
Al final de los manuscritos de Sexto Empírico se conserva sin tí
tulo ni nombre de autor un escrito que parece constituido por notas
de conferencias (1) de algún sofista, dictadas poco después del año
404 a. C. (2). El autor, evidentemente influido por Protágoras, quiere
demostrar el relativismo de los valores oponiéndolo a los que sostienen
su validez universal. Se ha tomado a pecho la sentencia del maestro
de que "sobre cada cosa hay dos opiniones opuestas" (3) y la ha
aplicado detalladamente a toda la esfera de los valores y a cada una
de sus clases. De ahí los "discursos dobles" que el autor encuentra en
la filosofía griega. Unos sostienen que lo bueno y lo malo, lo bello y
lo feo, lo justo y lo injusto, lo verdadero y lo falso son (respectiva
mente) cosas totalmente distintas; otros, en cambio, que son lo mismo,
sea porque el mismo valor es positivo para un sujeto y negativo para
otro, sea porque el mismo sujeto lo aprecia ora de un modo ora de
otro (4). El autor se declara partidario de la segunda tesis y trata de
fundarla ya por medio de los hechos históricos, utilizando a menudo
el material ofrecido por Herodoto (5), ya por medio de hipótesis e
inferencias de toda índole. Así, para demostrar la relatividad de los
valores estéticos supone que "si se les mandara a todos los hombres
reunir en un montón las cosas que cada uno de ellos cree feas, y luego
viceversa, tomar del montón de éstas lo que cada uno estime bello,
no quedaría ninguna, sino que entre todos las tomarían todas" (6).
En cuanto a los valores de la comunidad, señala que acciones consi
deradas típicamente como injustas, la mentira y el engaño, el robo y
la violencia, esclavizar y dañar, el perjurio, el sacrilegio, el homicidio,
pueden también ser justas según las situaciones y circunstancias (7).
Así, es justo mentir y engañar a los enemigos, e incluso a los amigos
y familiares: "Si el padre o la madre tuvieran que beber o comer un
remedio y no quisieran tomarlo, ¿no sería justo echarlo en la sopa o
en la bebida, sin decir que ya está en ella?". Y en las artes, el mejor
artista ¿no es aquél que sabe ilusionar de tal modo que su invención
se toma como realidad? También es justo hurtar y violentar a los
amigos e íntimos. "Pues, si, por ejemplo, uno de los familiares, arre
batado por el dolor o un agravio, quisiera poner fin a su vida apuña
leándose o colgándose, ¿no sería justo sonsacarle el puñal o la soga?
y, si llegásemos tarde y lo sorprendiéramos ya en posesión de estas
cosas, ¿no sería justo que se las quitemos a la fuerza?" Se citan en
(1)"Si nosotros aquí sentados dijéramos"... Diels 90, 4, 4.
(2)En 1, 8 se menciona la victoria de Esparta sobre Atenas y sus aliados como nn
hecho "recientísimo".
(3)vid. supra, p. 218.
(4)1, 1; 2, 1; 3, 1; 4, 1.
(5)vid. sup. pág. 214.
(6)2, 18. Comp. Hebodot. VII, 152.
(7)3, 2 y es.

1.
2 y ...
in princ.
1 y es.
7 y u.
12 y 88.
— 234 —

— 235 —

�— SEÜ —

na oraOD sopBi[B sna í senaiy aiqos BUBdsg ap
't '^ '06 siaiQ •••118ora

Z 'S(i)
'ZSI 'HA -ioaoH3H •81 'Z(9)
'HZ "sl?&lt;1 "&lt;'nt "P?*(S)
•I '\ -I ' -I 'Z ¡I 'I(^)
•8T^ -d -ojdns -p;o(E)
*((omisiinapajfv o^^aq
[A bj Buopua'ra as 8 'I 03(^)
sopsinas ¡nbB sojjosou ¡gJ5([)

na usjp 3g K¿Bzjanj bj b soma^inb sbj ^s anb o^snf Búas on? 'sbsoo
BBisa ap uoisasod us b^ sotUBJSipuajdJos oj ^ apjBj somasB^ajj is lA
¿bSos bj o jBtmd ja ajjBaBsuos ojsnf Bijas on? 'asopuBSjoa o asopuBaj
-BgndB BpiA ns b uij Jauod Bjaismb 'oiabjSb nn o JOjop ja jod opKjBq
-bjjb 'sajBijituBj soj ap onn 'ojdtnafa jod 'is '83n&lt;jM 'somijiii a so^ttqb
boj; b jbjuo[oia A JBjjnq ojsnf sa uaiquiBj^ ¿pBpijBaj ouioo buio; as
uopudAní ns anb opoui jbi ap JBuoisnji aq^s anb janbB sa on? ejsiijb
jofam ja 'sajjb sbj na ^ '¿JP ua ^lsa Bj^ 3n^ JTaaP nís 'BPHacI Bl aa
o Bdos bj na opBi^oa ojsnf c^as on? 'o^jbhioí nBjaisinb ou Á oipainaj
nn jaraoo o jaqaq anb nBjatAni sapsin v\ o ajped ja ig^ :sajBi¡itnBj A
soSiniB so^ b osnput a 'so^imaua so[ b jbub3u3 á jpuam o;snf sa 'isy
•(¿) SBionBisnnojp A sanopBn)is sbj nnSas SB^snf jas uaxqraej napand
'oippixnoij p 'oiáa^iJOBS p 'oijnf jad p 'jBn^p A jBziABpsa 'BpuajoiA b^
A oqoj p 'onBSna p A Bji^nam bj 'sBjsnfui ouioo ojuaniBoidij sspBJap
-isnoD sanopaB anb BjBtras 'pBpinnmoD bj ap saiojBA soj b ojuBtio n^
•(9)MsBpoj nBjJBmoi sbj sopo) ajjua anb ouis 'BnnSura Bjjspanb ou
'o^jaq araijsa onn BpBD anb oj ssisa ap no^uom jap aBtnoj 'BSjaAaau
oSanj A 's^aj aaJO sojja ap onn Bp^o anb sbsod sbj uo^uoin un na Jiunaj
sajqmoq soj sopoj b Bjepusui saj as tsM anb anodns sooijajsa s^jojba
soj ap pBpiAijBjaj bj JBjjsomop Bjed 'jsy -ajopui Bpoj ap SBioiía-iajuí
9 sisgjodiif ap oipam Jod b^ '(g) ojopojajj jod opioojjo [BiJajBín ja
opnnaui b opuBzijijn 'soDuojsiq soi^oaq soj ap oipam Jod vA BjjBpunj
ap bjbji A sisaj epunSas bj ap oiJBpijjBd BJBjo^p as jo^nB j^ '(f) oj;o
ap bjo opora nn ap bjo BpajdB oj ojafns ouisiui ja anbjod sas 'oj^o
BjBd OAijBSan A oj^fns nn Bjsd OAiiisod sa jojba orasitn ja anbjod Bas
'onrsiui oj nos anb 'oiqniBO na 'sojjo íSBjui^sip ajuarajE^oj sbso^ (aiuam
-BAiiaadsaj) nos osjbj oj A ojapspjaA oj 'ojsnfui oj A oisnf oj 4oaj oj
A ojjaq oj 'ojbui oj A ouonq oj anb uaua^sos so\i[\ -BSauS bjjosojij bj
na Bj^uanaua jo^iib ja anb usajqop sosjnasip,, soj ji[B 3q -sasBj^ sns ap
Bun BpB3 b A sajojBA soj ap BJajsa bj epoj b ainaniBpBjjB)ap opsaijdB
Bq bj A ()(^SBisando sauoiuido sop ÁBq bsod BpB^ ajqos,, anb ap
OJisaem jap Bpuainas bj oqaad b opBtnoj btj ag -jBSJaAiun zapijBA ns
nanaiisos anb boj b ojopuainodo sajojBA soj ap omsiAi)Bjaj ja jBJisomap
ajainb 'sbjoSbjoj^ Jod opinjjuí ainamaiuapiAa 'jouib j^ *(^) -^ *b fQf
oub jap sandsap oaod SBpB^oip 'bjsijos nn^jB ap (^) sBpnajajnoa ap
BBiou jod opiniíisnoa aaajsd anb oiu^sa nn jo;iib ap ajqmou iu ojn]
-jl uis BAjasuoa as oaiJidnig oixag ap soiíJosnuBín soj ap Jbuij jy
(S9¡qop sosjtiosiq) IOJ 9\
•a^sa ap ojuaiuiBzuBijB ja BjBd soApoiu soAanu 'jsb Biaajjo A jbj
-ndod oujaiqo^ ja A oqaajap p ajjua pBpiJBpijos bj JBaBjsap BJBd

— nz —
•B í ^I
•88 i 1
•88 X I
3uud til
-88 A Z
"I

'1
'¿
*¿
'i
'9
'9

•^
^á
•^
••J
••^
^i

(9)
(S)
()
()
(Z)
(I)

biubjt; bj ap sisauaS bj ap uoiDBjaAaj Bjsg •ouiuibo ja uBJBJBdajd aj ou
8B}BJ3oniap soj 18 otpajop ja jBqrjjap ojos ts Jod Bjjpod ou anb osanq
A auJBa ap ajquioTj un anb sbut sa on oubji^ jg 'oqDajap uis pBpapos
bj ajqmoq jb jBJnjBuriuB sa 'ojsia somaq ouiod 'anbjod 'biubjij bj
ajnaniBijBsaoan BjauaS anb oijo^isubji opBisa un sa Bjsa j^ 'BinbJBUB
bj 'Bzmb Bjuan^ asjBp uis 'naanpojd sa^aj sbj jbjoia A jaaouoosap
jb anb '8B^BJ09uiop sojbui soj ap sdjna bj jod anb bsiibd bj^o BnnSniu
jod BjnBjsui as on biubjij b^j '^osonjísuoni A zojjb Jbui,, 'BinbjBnota
bj o BjuBJij bj ojqand jap omaiqoS nanq jb ajuauíBsojoSiA ánodo
as ojad 'BinbJBijo bj b Buopnam as o^¿ -(9) BpBJOouiap bj sa onjaiq
-oS ap buuoj jofaui bj anb ap Bapi bj BÍauB ba Binxpop Bjsa U03
•(5) Bjqozoz bj A opaira jap sosajd uaAiA 'aqoou ap A Bjp ap
'sopo^ anb ouis 'ojmbnBj) Bjsa aipsn isanopnjoAaj A SBjjanS Buaps^ua
•sap A B^ijpej íBpijosuoa as Bijasitu bj A soipo Binamoj pBpuadsojd bj
'sajnaonpojdBjjuoo ubujoí 3s auoioBmjs sbj sBpoi ÍBjnajp ou anbjod
BasBOsa ojauíp ja 'spunqB anbunB anb aiJans ap 'BzuBijuoosap bj Bnpj
anbjod 'ojipaja ja araijdns ísajBpos SBpnapnoa sbj ap asjBdn^oajd
b ^^ijqo anbjod 'ofBqBjj jap aBjjsip :soi^mfjad sapusj^ sbui soj ap
ajuanj bj sa 'oiqniBO na 'BinbjBUB b^j 'ajqtnoq ja bzoS anb ap sauaiq
boj sopoj ap asBq bj sa oaipjjnf uapjo ja 'sand 'isy • (f) pnjiABjasa bj
A Bumj bj oraoD sajquja) ubj sajBni ap BsnBo sa anb 'BJjanS bj bjiuo
aSaiojd ísoqoaAOjd sojn^nj ap Bznsjadsa bj noa Bjjodos SBuad s^^na
'8B3JB1 sns b asjBaipap ajopuaijinuad A opaiui jap ojopuBj^qij 'bij
-i^ia bj na A ouans ja ua ajqmoq jb pspijnSas a^ajjo ísasaja^ut soj ap
osonuaq sbui ja 'oÍBqBJ) ja Bioainoj A sauoioBdnooajd sbj ap BpBsad
sbut bj 'Boijjjod bSijjui bj ap BfajB íojipajo ja A opjaraoo J3 uoo sajq
-od soj b jBprijÍB napand A sauaiq sns noa sojnSas uainats as sooij
boj sand 'buiijjoj bj ap sapniíspiA sbj Jofam uaAjansaj as bjj^ ua
ÍBjnajio anbjod 'sopo^ ap u^ioisodsip b 'oood Bas anbnnB 'ojauíp ja
anod anb 'oitpaja jap asBq bj aXn^nsuoa pspijBSaj B^ -oairaouooa ja)
-objbd ap 'opoj 3)ub nos SBpuan^asnoo sssa A 'uBAiaap eojja ap anb
SBiouanaasuo^ sbj na 'sa o)83 'SBiJB)ijpn sauozsj na Z3A bjjo sssq as
nopBpajds b^s^j -(g) sajBui soj ap jo^Cbui ja opBJopisnoo sa 'biiumbub
bj 'o)sando ns anb SBJiuaim 'pBpiunmoa bj A onpiAipui ja BJBd uaiq
omajdns ja sa anb oms 'uaiq nn sa ojos on ooipunf napjo ja oaaj
'(Z) oqosjsp jb auuojuoo
uaiquiB) jtaia anb Btjpuaj onpiAipm 3)ub famas anb ajjans ap 'szjanj
jod o BianjsB jod OBUBuituop A uBiairnodaj oj 'opjanoB ap nsjjpnod
as sajqraoq s^raap soj sopo) sand 'mxauoajd bj ua jiaia Bjjpod aisa
oooduiBj^ *ojnp 'ajqisuasui 'ajqBjaujnAui aiaBiS un sooiESuodns 'ojaaja
ug 'Bpiisnf bj A ^aj bj ap oipara jod aejanajuBín apand ojos Bzjanj
bj osnjonj •(1) BpBjsiB BptA bj anb sopmfjad sajoXBui BiJBÍajBdB saXaj
uis onraoD na BpiA bj anbjod 'oqasjsp J3 oSisuod sbjj Bisa A 'p^paioos

�apoyo versos de Kleobulina y de Aischylos que legitiman la fuerza
y el engaño. Una argumentación por el estilo se repite para las otras
acciones. Esta parte coincide casi totalmente con un diálogo entre
Sókrates y Euthydemo de las Memorables de Xenophonte (1); pero
aquí el propósito es evidenciar a Euthydemo su ignorancia, mientras
que el desconocido sofista quiere demostrar con la relatividad de las
apreciaciones que lo justo y lo injusto "son lo mismo".
En cuanto a las formas de gobierno, se supone sin discusión la
democracia, pero el autor objeta el método de la designación por la
suerte, que le parece "nada democrático" y sostiene que el pueblo
debe elegir a los capaces (2). Pero, ¿quiénes son los capaces de go
bernar? Aquellos que han recibido la educación sofística, que son
capaces de intervenir en un debate dialogado, que saben convencer
al pueblo o a los jueces por medio de discursos eficaces, todo lo cual
implica conocer la verdad y saber juzgar rectamente, es decir, el cono
cimiento de "la naturaleza de todas las cosas^(3).

GORGIAS, LYKOPHRON
Frente a estas doctrinas que sólo admitían el derecho positivo, las
leyes dictadas por la democracia, otros sofistas reanimaron el antiguo
dualismo, que oponía al derecho elaborado por los hombres los prin
cipios fundados en la naturaleza. Pero la continuidad de doctrina era
puramente formal, pues el contenido de los principios fue transfor
mado. Ya no se trata de los plazos de la justicia divina como en
Aischylos, ni del derecho de familia como en Sóphokles, sino que lo
que intenta justificar es el interés del individuo.
Ya Gorgias de Leontini (hacia el 500) que estaba vinculado
a Empédokles, en el final de uno de sus discursos fúnebres, destaca
a la "suave equidad" por encima del "áspero derecho" y contrapone
a la "embarazosa exactitud de la ley" positiva, otra "ley más divina
y universal: decir o callar, hacer u omitir lo debido en el momento
debido" (justamente una definición de la equidad) (4).

HIPPIAS
Con Hippias de Elis el pensamiento de la igualdad aparece cla
ramente y está vinculado a la oposición entre las exigencias de la
naturaleza y las disposiciones del derecho positivo. Este último es el
resultado de un contrato, "lo que los ciudadanos de común acuerdo
han prescrito hacer o prohibirse" (1). Por otro lado, aquellas que son
iguales en todos los países son las "leyes no escritas", que no son obra
de los hombres, porque éstos no han podido reunirse todos en un
mismo lugar para dictarlas (2). Provienen de la divinidad y sus dos
primeros preceptos son reverenciar a los dioses y honrar a los pa
dres (3). Hay que suponer que esta distinción entre leyes escritas y
no escritas coincide con aquella otra de naturaleza y ley que le atri
buye Platón. Según éste, Hippias sostenía como un principio funda
mental de la naturaleza la igualdad y fraternidad de todos los hom
bres. "Varones aquí presentes, os considero a todos parientes, íntimos
y conciudadanos por naturaleza, si bien no por ley, pues por natura
leza lo semejante está enlazado con lo semejante" (4). Los principios
de la naturaleza o leyes divinas son superiores a los del derecho esta
tal. Este es calificado, desfigurando un pensamiento de Píndaros, como
"tirano de los hombres" que opone a la naturaleza su coacción ineluc
table (5), pero que no puede considerarse bueno ni obliga en con
ciencia, desde que a menudo es derogado o modificado por los mismos
que lo promulgaron (6). Sin embargo Hippias no pretendió anular
al derecho positivo, antes bien reconoce que tiene cierto valor, puesto
que reclamó una ley contra la calumnia, llamando la atención sobre
esta laguna de las leyes que, castigando a los ladrones, no pronuncian
pena alguna contra los calumniadores, siendo así que éstos nos roban
la mejor de nuestras posesiones, esto es la amistad; de suerte que la
violencia, aunque perjudicial, es menos injusta que la calumnia, por
que aquélla al menos se muestra al descubierto (7). Parece, por otro
lado, que Hippias sólo reconocía como auténticas leyes no escritas
aquellas que efectivamente eran cumplidas, pues respecto a la prohi
bición del incesto niega que sea una ley divina "porque —dice— veo
gentes que la infringen" (8).

Lykophron, quizá un discípulo del anterior, otorgaba al derecho
un fin puramente exterior: la garantía de una conducta recíproca
justa, pero negaba que pudiera hacer a los ciudadanos justos y bue
nos (5). También negó valor a la nobleza, "su dignidad se basa en
puras palabras" (6), por lo cual lo debemos suponer de tendencia
igualitaria.

(1)Mem. IV, 2, 14.
(2)Diels 90, 7, 1 88.
(3)id. 8, ly.
(4)Plaiíud. ad. Hermog. V. 548. Diels Ir. 6.
%5)Aristot. Pol. T 9. 1280 b 8. Diels fr. 3.
(6)Diels. fr. 4.
— 236

ANTIPHON EL SOFISTA
El sistema en que más clara y enérgicamente se sostiene la opo-sición entre derecho natural y positivo y aquel en que mejor podemos
seguir la conexión de su pensamiento —gracias a algunos fragmentos
relativamente extensos conservados— es el de Antiphon de Atenas.
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)
(8)

Xenoph. Memor. IV, 4,
id. IV, 4, 19.
id. id.
Plat. Protág. 337 c d.
id. id.
Xenoph. Memor. IV, 4,
Plutahc. jrag. sobre la
Xehoph. Memor. IV, 4,

13.

m
14.
calumnia en Stob. 42, 10. Diels fr. 17.
19.
— 237 —

�•

— L2Z

•¿I JJ STSIQ 01 'Z

"61 *t "AI '^ovi3¡^¡ 'hjohsx(8)
na DtuiuvjDj v\ ajqot -Bvif •ravim&lt;J(¿)
'H 'f 'AI "^oviayi •Hdotiax(9)
Tí P?(S)
'P a ¿ '^91OJd 'ij(^)
"P! "P?()
•61 '* 'AI Pt(Z)
•I *^ 'AI '-"&gt;Utf^ -HJ0H3X(I)

ap uoqdijuy ap ja sa —sopBAJasnoa sosuajxap
sounü^B b bbtobjS— o;uainiBsnad ns ap uorxauoa bj jrn3as
souiapod jofam anb na janbB ^ OAijisod A [BjnjBU oqoaaap ajina nop^
•odo bj auaijsos as ajnattreaiSjaua ^ bjbj^ sera anb na Enroj^is j^

VISLIOS 13 KOHJIXMV
•(8)wnaSuiJjtn bj anb sajuaS
oaA —aoip— anbjod,, BuiAip a^j Bun Bas anb B^ain ojsaom jap uopiq
-iqojd bj b ojaadsaj sand 'sspijduma uBja ajuaniBAuaaja anb SBjpnbB
SBjuasa on sa^aj SBDiiua^nB otnoo eponoaaj ojos BBiddijj anb 'opBj
oi^o jod 'aoajB^ -(¿) ouaiqnasap ye BJisanm as sonata jv B^anbB anb
-jod 'Binranpo B[ anb B^snfoi sonam sa '[Bioipnfjad anbunB 'BionaptA
Bf anb ajjans ap ípB^siuiB bj sa oisa 'sanoisasod SBjjsann ap jofatn v^
neqoj son so^sa anb tsb opnais 'gaJopBiumnp^a so{ bjjuoo BunS^B Bnad
nBiounuojd ou 'sauojpB^ so[ b opuBS^sBo 'anb eaia[ s^^ ap sunáu^ Bisa
ajqos nopnaiB b^ opnBinB^ 'Bimnnjea b^ bjjuoo Á^^ buti omepaj ^nb
ojsand 'jo[ba ojjaio anaii anb aaono^aj naiq sajuB 'oAiitsod oqoaaap ^
jB[nnB otpua^ajd ou gBiddijj o^jBqina mg -(9) noJB^pamojd o^ anb
somsini soj; jod opsaijipom o op^Sojap sa opnnam b anb apsap 'Bio
-u^^ u^ B^i[qo iu ouanq asjBJaptsuoa apand on anb ojad '(5)
-anpnr npioa^oo ns Bza^jnisn B[ b ánodo anb usaiqmoq so^ ap
otnoD 'soJBpui^ ap oinainissaad mi opnBinSijsap 'opBDiji[BD sa ^ (
-Bjsa oqaaaap pp soj b sajopadns nos s^niAip saXa^ o Bza^jnjBn b[ ap
soidianijd so^ • (^)^aiuBfama8 oj; uoa opBZB[na Bjsa ajiíBfamas o^ Bza^
-BJn;Ba Jod sand 'iía[ iod on naiq is 'Bza^Bjn^Bn jod sonBpepniouoD Á
sonninT 'sajuao^d sopoj b ojaptsuoa so 'sainasaid inbs sauojB^?
-moq so[ sopo^ ap pBpituajBjj A pBp^nSí B[ Bza^jn^Bn v\ ap
-Bpunj oidiauíad nn oraoa Binajsos SBiddtj^ 'ajsa unSag •nojB[(j aÁnq
-ijjb a[ anb ^a^ A Bza^jnjBn ap bjjo B^pnbB no^ apiamoo ssiu^sa on
A SBjijasa sa^a^ ajjua noiannstp Bjsa anb jauodns anb ^bjj •() sajp
-sd so[ b JBJuoq Á sasoip so^ b JBiouaiaAaj nos sojdaoajd sojamiJd
sop sns Á pBpiuiAtp v\ ap nanaiAOj^ • (^) sB^Bjoip ejsd jBSn^ omsim
nn na sopo) asjinnaj opipod neq on sojsa anbiod 'saiqmoq so\ ap
Bjqo nos on anb 'u8Hjiaasa on sa^a^,, 8B¡ nos sast^d eo[ sopo} na sa^nSí
nos anb SB^janb^ 'opBj ojio jo^ *(x)^asjiqiqojd o Jaasq o^ijagajd u^q
opaanaB rniinoo ap sonBpBpnp so[ anb O[,, 'oiBjjnoa nn ap
p sa oraijfn ajsg 'OAnisod oqoaaap pp sanopisodsip sb[ á
bj ap SBi^na^ixa sfj ajjua nopisodo re\ b opepaaniA Bisa Á
-Bp aoaJBdB p^ppnSí B[ ap o^uainiBsnad p si[^ ap SBiddtjj no[)

SVIJJIH

•f ••&gt;} •siaiQ (9)
•e •J| siaia •8 1 08^I "6 I •lo^ -xoxsray (S)
•9 *ji siaiQ ' 8S 'A "*atu^an •p ^at1HT1^ (^)
•sí ^ t '8 'Pí ()
•o 1 *¿ '06 S13IQ (Z)
(I)
•n 'Z *AI

Bionapna^ ap aianodns soraaqap o^ ^no o\ Jod '(9)M8BjqB^d SBjnd
na BSBq as pBptuSip ns?5 'Bza[qou B[ b jo[ba oSan uaiqniBj^ • (g) son
-anq A sojsnf sonBpBpnp soy b jaouq sjaipnd anb BqBSan OJad 'Bjsnf
Baoadpaj Bjonpnoa son ap BtjnBJBg bj :ioua)xa ajuaniBjnd uij nn
oq^aiap ^ BqBS^oio 'joijainB pp o^ndiasip mi Bzmb 'noaqdo^jjí'j
' if) (p^pinha v\ ap uopinijap Bun ajnamBjsnf) Mopiqap
oinamom p na optqap oj jijtmo n jaa^q 'jb^bd o Jiaap :^sjaAinn A
BuiAtp sboi Aa^n bjio 'BAijxsod (tA9\ bj ap pmpaBxa BsozBJBqnia,, b^ b
anodBj^noa A Moqoajap OJadsB,, pp Brapna jod wpBpmba 8ABnsOT ^\ b
BOBjeap 'saaqannj sosonasip sns ap oun ap pnij p na 'sapjopadni^ b
opBjnDntA Bqeisa anb (QOS Ia P^^) raijuoa'j ap SBiSjo^) bj^
•onpiAiptn pp saaajux p sa JBaijijsnf Bjuajuí anb
oj anb oni8 'sa^oqdog na ouioo Bi^iraBj ap oqaaaap pp nr 'so^jíqosiy
na onioo BniAip Bpijsnf B^ ap sozB^d ^o\ ap bjbjj as on bj^ *opBnx
-jojsnBJj anj soidiouiad so[ ap opiuajuoo p sand '^nuoj ajuaraBjnd
Bjca Bnixpop ap pBpmniinoa bj; oaa^ •Bza^.miBU B[ na sopBpnnj soidp
-nijd so^ sajqmoq soj jod opeioqBp oqaaaap ya Binodo anb 'orastjBnp
onSijuB p noJBiuiuBaj sbisijos bojío 'BpBj^omap b^ jod SBpB^aip ^
8B¡ 'OAijisod oqaajap p UBijitnpB o^^s anb SBUiJi^op SBjsa b ajuaa^

MOHHdO^Al 'SVI^H00
'(^)tiSBSoo SB^ SBpoi ap BzapjnjBU b^,, ap ojuainiio
-onoa p 'jroap sa 'aiuauíBjDaJ JsSznC jaqBB A pepjaA bj jaaono^ Barjdmi
jBn^ oj opoj 'saoBDija sosjnasip ap oipam jod eaaanf boj b o ojqand jb
jaouaAuoa naq^s anb 'opBojBip ajBqap nn na jiuaAjaiur ap s^aBdBa
nos anb 'bdiisijos nopsonpa bj opxqpaj nBq anb sojjanby ¿jBuiaq
-oS ap saoBd^o soj nos sanamb? 'ojaj g(^) eaoBdBD soj b JiSaja aqap
ojqand ja anb auaijsoB A KooijBjoomap BpBn,, aaajBd aj anb 'ajjans
bj Jod uppBuSisap bj ap opojam ja Bjafqo jo^iib ja ojad 'BpBJ^omap
bj noisnasip nía anodns as 'onaaiqoS ap bbuijoj sbj b ojuBna ng
-Koui8Tui oj nos,, ojsnfrn oj A oisnf oj anb sanopBpajds
bbj ap pBpiAijBpj bj uoa JBJ^somap aiainb bisijos opponoasap ja anb
SBJiuaim 'BiauBJOttái ns oraap^qjn^ b jBpnapiAa sa ojisodojd ja inbs
ojad í (x) a^noqdoua^ ap sajqDuotuaj^ bbj ap omap^qin^j A sa^Bjijog
ajjna oSojBip un noa ajuauíp^joí ibbo appnroa ajJBd Bjsg; -eanoiaaB
sbjjo sbj BJBd ajidaj as ojiisa ja Jod nopBjnaumSjB bu^ *onBua ja A
Bzjanj bj uBuiiiiSaj anb soj^qosiy ap A Bnrjnqoaj^ ap sosjaA ^d

�Antiphon no era un agnóstico como Protágoras. Si, como es pro
bable, el sujeto del fragmento N. 10 es Dios o el Nous, ahí se atestigua
el alto concepto que tenía de él: "no necesita nada, y no acepta nada
de nadie, sino que es sin límites 7 sin necesidades" (1). Esta autosufi
ciencia e infinitud de Dios contrasta con la pequenez del hombre, que
aunque pretende ser imagen de Aquél (2), tiene una existencia efí
mera, frágil, penosa e irreversible. "La vida es una vigilia de un solo
día, en el que salimos a luz, para dar paso luego a la siguiente gene
ración" (3). "No contiene nada de extraordinario, ni de grande ni de
sublime, sino sólo lo pequeño, débil, breve y mezclado con grandes
dolores"(4). "No es posible repetir la vida, como una jugada en el
tablero"(5). Era el pesimismo tradicional, el cual sin embargo no
mantuvo a Antiphon en los cauces de la moral religiosa, sino que lo
condujo hacia una ética de la utilidad y del egoísmo. Según el testi
monio de Xenophonte, en sus disputas con Sókrates, le reprochaba
a éste su pobreza y sobriedad, que conducen a la desgracia, y su igno
rancia, que se descubre en que no enseña nada que merezca ser
pagado. Para Antiphon la felicidad consiste en las delicias, en la magnificiencia, y el logro de dinero es un buen medio para ellas (6). Y una
confirmación de esta tendencia la hallamos en los fragmentos de su
libro Sobre la verdad, descubiertos en los papiros de Oxyrrinco, que
contienen su teoría filosófico-jurídica. Aquí se afirma no sólo la dis
tinción entre los preceptos del derecho estatal y los de la naturaleza,
sino que se oponen ambos como contradictorios y se censura todo el
sistema de las leyes positivas, incluso el instrumento principal de su
realización, la administración de justicia. Esta crítica pretende demos
trar que el derecho contiene una paradoja, pues admitiendo que su
fin es la justicia, hace ver que no puede realizarla nunca.
Antiphon se enfrenta con aquellos que como Protágoras y Sókra
tes, concebían la justicia como cumplimiento de los preceptos del
estado al que pertenece cada uno (7), mostrando que ese derecho se
halla en oposición con los principios de la naturaleza (8); y, claro
está, éstos son los que valen ante todo. Por de pronto, mientras los
preceptos legales son convencionales y arbitrarios, los de la naturaleza
son espontáneos, innatos y necesarios (9). ¿Cuál es entonces el criterio
de la naturaleza? Es muy sencillo, responde el sofista: "a la natura
leza están sometidos el vivir y también el morir, y en verdad la vida
proviene de lo ventajoso, la muerte, de lo dañoso"(10). ¿Y cuál es el
signo de lo ventajoso y de lo dañoso? Es el juego de los sentimientos
elementales: lo que causa placer y alegría es lo ventajoso, lo que causa

(1)SlIID. á8É7)TO{. DlELS fr. 10.
(2)Phot. ^Eei8éoTaTov. Fr. 48.
(3)Stob. IV, 34, 63. Diels fr. 50.
(4)Stob. IV, 34, 56. Diels fr. 51.
(5)Hahpoce. ávaQiaffai Diels fr. 52.
(6)Xenoph. Memor. I, 4, 1 y 88.
(7)Oxyrh. Pap. XI n. 1364 ed. Hunt. Fragmento 'A, columna 1. Todo en Diels fr. 44.
(8)id. col. 2.
(9)id. col. 1.
(10)id. col. 3.
— 238 —

dolor y tristeza es lo dañoso (1). Con este criterio biológico y hedonista Antiphon va a destacar cuánto el derecho se opone a la natura
leza. Según ésta lo ventajoso es libertad, mientras según las leyes es
"cadena de la natura"(2). Antiphon está ya impresionado por el
exceso de legislación de los estados de su época: "se han establecido
leyes para los ojos, lo que pueden y no pueden ver; para las orejas,
lo que pueden y no pueden oír; y para la lengua, lo que puede y no
puede decir; y para las manos, lo que pueden y no pueden hacer; y
para los pies, a donde pueden y no pueden ir; y para la mente, lo que
puede y no puede desear"(3). Nada de eso es conforme a la natura.
También es opuesto a ella defenderse de un entuerto sin llegar a ata
car, hacer bien a los padres que lo han maltratado, permitir el jura
mento a la contraparte sin usarlo uno mismo, pues en esas acciones
"se sufre más dolor donde hubiera sido posible menos, y menor placer
donde hubiera sido posible más, y se sufre un mal que no era nece
sario" (4).
La diferencia esencial entre ambas especies de principios conduce
a consecuencias importantes. Así, en general, el hombre tratará de
cumplir las leyes si actúa ante testigos, pero si está solo preferirá
seguir a la naturaleza (5). Así, también, el que viola el derecho posi
tivo, recibirá su sanción si actúa en público, pero si obró ocultamente,
no. En cambio, el que viola la ley de la naturaleza recibirá indefec
tiblemente su 'sanción: "aunque quede oculto a todos los hombres,
(para ese) el mal no será menor; y aunque todos lo advirtieran no
sería mayor; pues el daño no descansa en la mera opinión sino en la
verdad" (6).
Antiphon lleva más a fondo su crítica cuando destaca que el dere
cho positivo resulta ineficaz para proteger al individuo. Ni impide
el entuerto, ni, una vez cometido es cierta la reparación. "Primero
deja (el derecho p.) tranquilamente que ocurran el sufrir de la víc
tima y la ofensa del ofensor y hasta ese momento, no está en situación
de impedir el sufrir de la víctima y la ofensa del ofensor. Y, si se
lleva el caso ante los tribunales, ninguna ventaja tiene la víctima sobre
el ofensor. Pues debe convencer a los jueces de que ha sufrido entuer
to, y desea adquirir la idoneidad para ganar el proceso. Pero los
mismos medios los tiene el ofensor si niega"... (7). Por último, Anti
phon quiere mostrar que el derecho no sólo es ineficaz sino injusto
en cuanto quiere realizar la justicia; que los instrumentos mismos
de que se vale el derecho para su aplicación resultan instrumentos
de la injusticia, no accidentalmente sino de modo esencial y necesario.
Si justo significa no causar entuerto ni daño a nadie cuando no se ha
padecido entuerto ni daño, testigos y tribunales ejecutan acciones
injustas. "Necesariamente el testigo, aun cuando testimonie la verdad,
(1)Oxyrh. Pap. XI n. 1364 ed Hunt. Fragmento A, columna 4. Todo en Diels fr. 44.
(2)id. col. 4.
(3)id. col. 2 y 3.
(4)id. col. 5.
(5)id. col. 1.
(6)id. col. 2.
(7)id. col. 6.
— 239 -^ '

�mj stsiq • opX •^ nnl&lt;K&gt; 'V ojoaraaBjj -inng pa

•9 T "Pí(¿)
•Z '[03 -pi(9)
•I I P!(S)
•S 'IOD P!(t)
i Z \oo p¡()
•' 'I03 PT(Z)
*avd -hhaxo(I)

•ff -J| s-isld n opox 'I mnnnios 'y

bj amorapsaj optiBno une 'oSpssj ja ajuaniBijBsaoa^, •SBjsnfui
sauop^B uBjnoafa sajBunqiJj ^ soSpeaj 'ouBp iu ojaanjua oppaped
bij as ou opuBnD aipBU b ouep ni ojjanjua jBsnsa ou boijiuSis ojsnf ig
'oiJBsaaau j jBpuasa opom ap ouis ajuauíjBjuappaB on 'Bppsnfin bj ap
9oiuatnnjj8ui UBijnsaj uops^ijdB ns bjb&lt;1 oqaajap ja ^jba ^s anb sp
sometía sojuamnjjsui soj anb íBiopsnf bj jBzijBaj ajainb ojuBn^ ua
ojsnfut oms zBaiput sa ojos on oqaajap ja anb jbjjsoui aaamb uoqd
-puy 'ompjn joj *(¿) • • -^BSaia is josuajo ja auap so[ soipam somsitu
so[ ojaj -osaaojd j^ jbubS bjb&lt;I pBppuopí bj JmnbpB Basap A 'oj
-^anjú^ opijjns Bi[ snb ap saoanf so[ b jaouaAnoa aqap sanj uosnajo p
aiqos BinpaiA bj anap BfBjnaA BimSnrn 'sajsnnqiJi soj 3jub oseo ja BAajj
as is '^ uosuajo jap Bsu^jo bj á Btnp^iA bj ap aijjns ja Jipadtni op
nopBntis na Bjsa on 'ojnatnotn asa Bje^q A Josuajo jap Bsuajo bj á ^vai%
-oía bj ap Jpjri8 ja UBjjn^o anb ajuauiB[inbuBjj (#d oqoajap ja) BÍap ojainuj,, "u^iDBJBdaj bj euaiD sa opp^moa zaA Bnn 'in 'oiJanjna ja
apidmi t^j 'onpiAipur jb JaSajojd BJBd ZBOijaní Bjjnsaj OAiiisod oq^
-ajop ja anb B^Bjsap opuen^ Bopuo ns opuoj b sbhi BAajj uoqdijuy

(9)PP

bj na ouis uoiaido Bjam bj na BsnBosap on onep ja sand iioÁvva Bijas
on oBjapjiApB oj sopoj anbnns A íjouatn BJas ou jBm ja (asa Bjsd)
'eaaqnioq soj sopoi b ojjiwo apanb anbnnB,, ¡uoi^ubs ns atnamajqr)
-oajapni BJiqpaj BzajBjnjBa bj ap Áa[ bj bjoia anb ja 'oiqniBo n^ *on
'a^uauíB^^noo ojqo-is ojad 'ooijqnd na biijob le upiouBS ns Bjyqiaaj 'oaij
-isod oqaajap ja bjoia anb ja 'uaiqaiBj 'isy •() BzajBjmiBn bj b
BJua^ajd ojos B^sa is ojad 'soSpsaj ajuB Erijas is sa^aj sbj j
ap bjbjbjj aaqinoq ja '[BjanaS na 'isy •sa;uBjjodun eBiauanaasuoo b
aonpuoa soidiouud ap sapadsa SBqmB aajua jBpnasa Bianaaajip

(f)í

-aoan Bja ou anb jbui un a^jns as A 'sBtn ajqísod opis Bjaiqnq apuop
ja3B[d jonam A 'souaui ajqísod opis Bjaiqnq apuop jojop se ni aajns as
sauoioaB sssa na sand 'ouisira oun ojaBsn nis ^jjBdBjjuoo bj b ojuara
-Bjnf ja jpinuad 'opB^BJijBtn n^q oj anb sajpBd soj b naiq jaoBq 'jbo
•b)b b JsSajj uis ojjanjua un ap asjapuajap Bjja b ojsando sa naiqniBj^
•BjnjBn bj b anuojuoa sa osa ap BpB^ -(g^^jBasap apand on Á apand
anb oj 'ajuara bj Bjsd A íji uapand on A napand apuop b 'said soj Bj^d
A ÍJ33Bq napand oa A uapand anb oj 'eouBtn sbj Bjsd A íapap apand
ou A apand anb oj 'Bn^naj bj BJBd A íjio uapand ou A uapand anb oj
'SBÍaJO sbj BJBd ÍJ3A napand ou A uapand anb oj 'sofo soj BJBd saXaj

• 'I -P!(01)
"I "lo -p?(6)
•Z IOD -pj(g)
-1011^ -p t9t -n IX •JTd "huaxo(¿)
•89 i['|'| •JOUI9^(^ 'HdONlX(9)
ZS -jj sima i^o3O^ -hdo^hvh(s)
-ts ^¡ s^aia -9S *6 'AI "&lt;&gt;^S(t)
•OS i¡ siaiQ 9 ' 'AI 'oí^()
^ Jg^J (^)
•01 -i¡ s-raia -SoiU^gp -aiag (I)

anb oj 'osofBjuaA oj sa BuSajB A Ja^Bjd Bsnso anb oj rsajBiuamaja
soj ap oSanf ja gg ¿oson^p oj ap A osoÍBiuaA oj ap ouSis
ja sa jBno jji "(oí)osoííBP J 3P 'aiJanm bj 'osoÍBjuaA oj ap auaiAOjd
BptA bj pspjaA na A 'juoni ja naiqinB^ A Jiaia ja sop^amos nsisa Bzaj
-BJnjBn bj b,, :b^sijos ja apuodsaj 'ojjiouas Anva s^ ¿BzajBJn^su bj ap
oijajuo ja eaDuojua sa JBn^)? '((,) soiJBsaaau A so^buui 'soauBiuodsa uos
BzajBJni^u bj ap soj 'soiJBJ^iqjB A sajBuopuaAuo^ uos sajB^aj soida^ajd
soj SBJjuaint 'ojuojd ap joj -opoj aiuB najBA anb soj uos sojsa 'Bjsa
ojb[0 íA í (8) Bza^BjnjBU bj ap soidpuijd soj noD uopisodo na bjjbij
as oqaajap asa anb opuBjjsora '(¿) onn Bp^o aoan^^jad anb jb opBjsa
jap sojdaaaad soj ap oiuaiarijdmn^ oíaoa Bpijsnf bj UBiqaauoo 'sai
-BJ^[og A sbjoSbjoj^ omo^ anb sojjanbB noo B^uaajua as uoqdijny
•Bounn BjjBzijBaj apand on anb jsa aasq 'Bppsnf bj sa mj
ns anb opuapimps sand 'BÍopBJBd Bnn auapuoa oqaajap ja anb jbjj
-goraap apuaiajd Bopjjo Bjsg •Bpijsnf ap nopBJismimpB bj 'nopBzijBaj
ns ap jBdpuud o^uararujsut ja oenpui 'SBApisod sa^aj sbj ap Binajeis
ja opoj BJnsuaa 38 A soiaojoipBJiuoa otnoa soqniB uauodo 3S anb ouis
'BZsjBjniBu bj 3p soj A [BjBjsa oqaajap jap sojdaaaad soj ajjna uopup
-gip bj oj^s ou buijijb as jnby •Boipunf-ooijoso^ij Bjjoaj ns nauapnoo
anb 'oanuj^xQ ap sojídsd soj na sojjatqnasap 'popusa vj 9-iqo^ ojqrj
ns ap sojuamSBJtj soj ua somBjjBq bj Bpuapuai B^sa ap uopBuuijuoo
bou j^ * (9) SBjja BJBd oipam uanq un sa ojanip ap oj3oj ja A 'Bpnapijiu
-^bui bj ua 'SBpijap sbj ua aisisuoa p^ppipj bj uoqdpuy bjbj -opEá^d
jas Bazajaui anb Bpeu Buasna ou anb na ajqnasap as anb 'BpuBj
-onái ns A 'BiaBjSsap bj b uaanpnoa anb 'pBpaijqos A Bzajqod ns aisa b
Bqsq^ojdaj aj 'saiBxsjog uoo SBindsip sns ua 'ajnoqdona^ ap oiuom
-paaj ja nnSag -omsio^a jap A p^pijpn bj ap sopa Bnn Bp^q ofnpnoa
oj anb oms 'BsotSijaj jbjoui bj ap saonsa soj ua uoqdijuy b OAnjuBtn
ou oSjBqnia nis jBna ja '[BnopipBjj omsimisad ja Bj^ '(g^^ojajqBj
ja na Bp^Snf Bun ouioa 'BptA bj jpadaj ajqísod sa o^,^ '(^)ttsajojop
sapnBjS noo opBpzara A aAajq 'jiqap 'onanbad oj ojos ours 'annjqns
ap iu apuBjg ap iu 'ouBuipjoBJjxa ap Bp^u auspuoa o^j,, •(g)^nopBj
-auaS ainamSis bj b oéanj osBd JBp BJBd 'znj b souiijbs anb ja ua 'Bip

BnáijeajB as iqB 'sno\[ ja o soiq sa QT o'ü ojuamSBjj jap ojafns ja 'a
-OJd sa oraoo 'ig "sbio^bjojj oraoa o^ps^uSB un sja ou uoqdpny

•BjnjBu bj b ánodo as oqaaaap ja ojuBna JB^Bisap b ba uoqdpuy bjsiu
-opaq A oaiSojoiq oijajoo a^sa uo[) • (\) oson^p oj sa Bzajsiaj A jojop

ojos un ap bijiSia aun sa BpiA wjn -ajqísjsAaJJi a Bsouad 'Ji^bjj 'sjaui
-jp Bpnajgixa Bun ansí) '(g) janby ap uaSBtni jas apuajajd anbuns
anb 'ajqmoq jsp zauanbad bj no BjsBJjuoa soiq ap pnjiutjuí a Bpnap
-ijnsojnB Bjsg -(j;)M6apBpi8aoan uis A sajimij uis sa anb ouis 'aip^u ap
spBU BjdaoB ou A 'Bpsu Bjisaaau on,, :ja ap Binaj anb ojdaauoo ojjb ja

oppajqs^sa UBq as,, :Baoda ns ap sopB^sa* soj ap uopejstSaj ap oeaaxa
ja jod opBuoisajdtm vA Bjsa uoqdijuy '(^)MBJniBu bj ap Bnap^a,,
sa sa^aj sbj unüas Bjjuaiui 'pB)jaqij sa oeoÍBjuaA oj Bisa unSag *szaj

�tiene que ocasionar a otro algún daño, y él mismo luego, sufrir un *
daño por lo que él declaró, porque a causa de su declaración como
testigo, el perjudicado por el testimonio es condenado y pierde dinero
o la vida a causa de aquél a quien él no hace ningún entuerto. Por
tanto, ocasiona entuerto al agraviado, porque al que no le hace ningún
entuerto le ocasiona uno, y él mismo experimenta de nuevo uno de
parte del agraviado, porque es odiado por éste, aun cuando testimonió
la verdad. Y no sólo por el odio, sino también porque durante toda
su vida, tiene que andar precavido contra aquél a quien agravió con
su testimonio. De suerte que tiene preparado contra él un enemigo
que, si puede, intentará hacerle un mal... Pero también se muestran
como injustos el juzgar, el condenar y el continuar hasta la ejecución;
• pues lo que aprovecha a uno perjudica al otro.. ."(1).
Inspirado en su principio biológico-hedonista, Antiphon critica
las desigualdades sociales y propugna un igualitarismo radical, que
comprendía a todos los hombres, no sólo a los griegos, y alcanzaba
a todas las relaciones, no sólo a la relación política. Así debemos enten
der los términos amplios y generales de su escrito. "A los que des
cienden de padres distinguidos los respetamos y honramos; en cambio,
a los que no son de casas distinguidas no los respetamos ni honramos.
En esto nos comportamos recíprocamente como bárbaros, pues por
naturaleza hemos sido creados todos iguales en todos los respectos,
así bárbaros como helenos. Esto se infiere de una consideración de las
cosas necesarias por naturaleza a todos los hombres. Todas éstas hay
que conseguirlas de la misma manera, y en ninguna de ellas nos dife
renciamos ni como bárbaros ni como helenos. Pues todos respiramos
el aire por la boca y la nariz y &lt; comemos todos con ayuda de las
manos"&gt; ... (2) (3). El papiro no es más legible, pero el pensamiento
del sofista parece descubrirse con suficiente claridad. Todas aquellas
cosas que todos necesitamos por naturaleza deben pertenecer también
a todos igualmente; así como con él aire que respiramos, así también
con los alimentos, vestidos, etc. No tenemos ningún derecho a suponer,
sin embargo, que el autor propusiera el comunismo. Más bien, el
hecho de que Aristóteles no lo mencione entre los reformadores o
autores de constituciones, indica que su pensamiento quedó quizá en
cierta indeterminación. De todos modos Antiphon (e Hippias como
hemos visto) sentó un principio osado, que iba mucho más allá de
la igualdad democrática vigente y que implicaba un desmoronamiento
de los supuestos sociales e internacionales de los estados griegos.

THRASYMACHOS
Las teorías de Hippias y Antiphon, aunque censuraban al dere
cho positivo, le suponían, por lo menos en la intención del legislador,
la dirección hacia lo justo. Thrasymachos va a discutir precisamente
la buena fe, diríamos, de los que dictan el derecho, presentándolo
(1) Oxyrh. Pap. XV. 120 pap. 1797.
"(2) El paréntesis es reconstrucción de Diels.
(3) Oxybh. Pap. n. 1364, fragmento B.

como un instrumento de sometimiento mediante una mistificación.
Personalmente creía en la tradicional idea de la justicia, pues la
considera, siguiendo la escala de Hesíodo como "el mayor de los
bienes de los hombres"(l). Pero precisamente esta alta idea que de
ella tenía lo había desilusionado de los dioses y de los hombres. De los
dioses, porque no se preocupan de que ella reine entre los hombres
—lo que implica que negaba la providencia—; de los hombres cabal
mente porque no la cumplen (2). Teniendo en cuenta este antecedente,
cuando nos acercamos a la teoría que Platón pone en boca de este
sofista, hemos de entenderla,.no como exposición de su punto de vista
propio sobre la justicia, sino como la revelación que hace un conoce
dor avisado de las motivaciones reales que dirigen a los gobernantes
y de los hilos ocultos con que éstos tratan de dominar a los estados.
Lo justo y la justicia que va a definir y explicar Thrasyniachos no son
otra cosa que el derecho positivo mismo. Su tema es el mismo de
Protágoras: las normas establecidas por las leyes del estado. Pero su
interpretación es radicalmente distinta. Mientras el sofista de Abdera
establecía una unión esencial entre derecho, comunidad política y
democracia, y le adjudicaba en consecuencia un alto valor, el sofista
de Kalkedonia definía lo justo como interés o ventaja del más fuer
te (3). Pero el más fuerte no física sino políticamente. En los estados,
así sea su forma monárquica, aristocrática o democrática, los más fuer
tes son los gobernantes y éstos hacen las leyes en provecho suyo.
Una vez hechas, declaran que la justicia para los gobernados consiste
en cumplir esas leyes. Y así "en cada estado, la justicia no es sino el
provecho de aquel que tiene en sus manos la autoridad y es por ende
el más fuerte". Para Thrasymachos, pues, en el estado hay algo más
esencial que las formas de gobierno. Las diferencias entre monarquía,
aristocracia y democracia son pequeñas ante la bilateralidad estruc
tural de gobernantes y gobernados, dominadores y dominados que en
definitiva es la de explotadores y explotados (4). Al proclamar luego
que las leyes dictadas en su provecho son la justicia para los domina
dos, los dominadores emplean un engaño, consistente en la equivocidad
de los términos que continúan teniendo para la masa su sentido tra
dicional. De este punto de vista la actividad del explotador es injus
ticia y en la argumentación que sigue está supuesta esa equivoci
dad (5). "...El hombre justo está siempre en inferioridad respecto
del injusto. Ante todo, en las convenciones en que se asocian el uno
al otro, nunca encontrarás, al disolverse la sociedad, que el justo haya
ganado.. ., al contrario, ha perdido; luego, en los negocios públicos,
si hay que pagar contribuciones, el justo, a igualdad de bienes, con
tribuye más, el otro, menos; si se trata de recibir, uno no obtiene nada,
el otro, mucho. Si uno y otro ejercen algún cargo, el justo está seguro,
si no sufre otro perjuicio, de descuidar sus asuntos domésticos, porque
(1)
(2)
(3)
(4)
&lt;5)

— 240 —

Hesmías in Plat. Phaedr. p. 239, 21. Diels fr. 8
id. id.
Plat. de rep. 338 c y es. Diels fr. 6 a.
Plat. id. 343 c.
id. id. 343 d y m.
— 241 —

16

�—m—

• 9 -jj siaia •— i
•8 -JJ

"I? '6Z -d

•m I p ^t "P! P?
* ^ P! -iv^d

(S&gt;
(t)

— OtZ —
•g
•*l'!a aP

()
Tí P!
'V&gt;íd "J

(Z)
(I)

anbjod 'soaijsaraop sojunsB sns jBpmosap ap 'opmfjad ojio ajjns ou is
'o-inSas Bjsa ojsnf ^a 'oSjbo un^jB uaoaafa oj^o ^ oun ig -oijjnui 'ojjo js
'epen auaijqo ou onn 'jrqpaj op bjbjj ^s ib ^ sonata 'oj^o ja 'sbth aXnqiJj
-noo '^anaiq ap pcpjBnSí b 'oisnf ja 'sauopnqiJiuoa je^ed anb ^Bq re
'soaijqnd sopoáau eo[ us 'oSanj í opipjad Bq 'oijbjíuoo jb ' • • • opcueS
B^ícq ojsnf ja anb 'pspapos bj asjaAjostp jb 'sejbjjuoouo Bounu 'ojjo p3
oun ja UBiaosB as anb ua sauopuaAuoo bbj ua 'opoj a^uy -ojsnfut jap
ojoadsaj pBpi^oijajuí ua ajdmais Bjsa ojsnf sjquioij 13'"',, '(S) p^p
-poAinba ^sa Bisandns Bisa anSis anb uoi^eiuamn^jB b¡ ua A Bpii
•snfui sa JopB^o[dxa pp pBpiAijaB b^ bjsia ap ojund ajsa 3q -^uopip
-bjj opijuas ns bsbui bj BJBd opnaiuaj UBtiupuoa anb souruuai soj ap
pBppoAinba b[ ua a^uajeisuo^ 'ouBgua un uBa^duia sajopBurniop so[ 'sop
-BUiuiop so^ BJBd Bppsnf bj nos oqoaAOjd ns ua SBpBjoip saÁaj sbj anb
oSan^ jBmBpojd [y ' (f) sopB^ojdxa A sajopB^o^dxa ap b¡ sa BAijintpp
na anb sopBuimop A sajop^uimop 'sopBUJaqoS A saiuBUJaqo^ ap
-anJisa pBpi[Bja}B[iq bj ajus SBuanbad uos BpBJOotnap A Bp
'Bjnbjeuom aj^ua e^pusjajip ^j 'ouJaiqoS ap sbuijoi sbj snb
8bui oSpj Avv[ opB^sa p us 'ssnd 'soqDBinXsBjqjL bjb^ *M3jJ3nj sbui {3
apua aod sa A pspiJoinB bj soubui sns ua auat; anb janbs ap oipaAoad
p ouis sa ou Bppsnf bj 'opBjsa Bp^a us,, jsb j^ -sa^aj SBsa jijduin^ ua
ajstsuoo sopBiuaqo^ soj Bj^d Biopsnf bj anb UBJBjaap 'sBqaaq Z3A buj^j
•ojíns oqoaAOJd tía sa^aj sbj uao^q so^ss A saiuBujaqo^ soj nos saj
-janj SBin soj 'B3i]BJ3ouiap o BouBjaojsiJB 'BoinbjBuora butjoj ns Bas isb
soj ug •ajuauíBoijqod ouis boisij ou a^janj sbui js ojaj -(g) ai
sbui jap bíb)U3a o sajaim oraoD oisnf oj Biuijap Biuopd^jjB^j ap
B^SIJO8 J3 'JOJBA O1JB UT1 Bpuan338UO3 U3 BqBDipnfpB 3J A 'BpBJ3OUiap
A BDijqod pBpiunmoa 'oij^ajap ajjua jBpaasa uoiun sun Bi^ajqBisa
Bjapqy ap bjsijos ja gBj^uaij^ 'B^uiisip ajuatn^BoipBJ 83 nop^jajcljajui
ns ojd^ -opBjsa jap sa^aj sbj Jod SBppa^qBjsa sbuijou sbj :sbjo^bioj^[
ap oinsini ja sa Biuaj ng -orasini oAijieod oqaajap ja anb bso^ bjjo
uos ou soqoBOLÍsBjq^ js^ijdxs A jiuiiap b ba anb Bp^snf bj A oisnf &lt;yj
•sopBjsa soj b jBuiuiop ap ubibj; so^sa anb uoo soijnao sojtq soj ap X
saiuBUJaqo^ soj b uaSiJip anb eajBaj sauop^Ai^om sbj ap opEsiAB jop
•330U03 un 33Bq anb u9pBj3A3J bj oraoo ouis 'BiopsnC Bj ajqos oidoad
bísia ap o^und ns ap uopisodxa ouioo ou'Bjjapuaiua ap somaq 'bistios
3)83 ap BDoq ua auod u^jsjj anb Bjjoai bj b sotuBaaaoB son opuBno
'ajuapaoa^uB ajsa bjuana ua opuaiuaj^ • {^) uajdmna bj ou anbjod ajuara
-jBqBD eajqmoij soj ap i—BpuapiAOjd bj BqBSau anb Bat^dxui anb oj—
sajquioq soj aajua aupj Bjja anb ap UBdnaoajd 38 ou anbjod 'sasoip
soj aQ -sajqmoq soj ap jÍ sasoip soj ap opBuoisnjisap Biq^q oj Bina; Bjja
ap anb Bapi b^jb Bjsa ajuauíBspaad oja,j ' (\)^sajquioq soj ap sauaxq
soj ap lol^m ja,, oraoo opoisajj ap BjBasa bj opuamSis 'Bjapisuoa
bj sand 'Biapsnf bj ap Bapi jBuopipBJi bj ua Bjaja ajuara^uosjaj
Bun ajuBtpara ojuairaijaraos ap ojuaranjjsui un oraoo

¿6¿I

OZI

(3)
(I)

ojopuBiuassjd 'oijasjsp ja UBjaip anb soj ap 'soraBiaip 'aj Buanq bj
ajuaraBSioaad Jijnasip b ba soqaBui^SBJijj^ *oisnf oj BpBq uopasjip b^
j pp nopuajur bj ua sonara oj jod 'uBjuodns aj 'oAijisod oq^
jb UBqBjnsuao anbunB 'noqdnuy A ssiddijj ap sBTJoa} sb^j

SOHDVKASVHHX
eopB^sa soj ap sapuopBnaajur a sajspos sojsandns soj ap
ojnairaBuojorasap un BqBaijdun anb A ajua8iA B^ijBJOouiap pspjBn^í bj
ap bjjb 8Bra oqonm Bqi anb 'opBso oidpuud un pinas (oisia soraaq
oraoa sBiddijj a) uoqdijtry eopom sopoi 3q 'uopeuinuaispui Bjjap
na Bzmb opanb ojuairaBsnad ne anb Bojpui 'sauopnjijsuoa ap sajo^nn
o sajopBuuopj boj aajna auopuara oj ou sajaioisijy anb ap oq^aq
ja 'uaiq 8Bj^^; 'omsnmmoa ja Bjatsndojd jojnB ja anb 'oJBquia urs
'jauodns b oipajap un^uru soraauaj o^j -oja 'sopnsaA 'sojuarai[B soj uoa
uaiqraBj isb ^souiBjídsaj anb 3jib J3 uod oraoo jsb ís^uarajBnSí sopo} b
uaiqiuBj jaaauajjad uaqap BzajBjn^BU jod soraBjisaoan sopo; anb sbsoo
SBjjanbB SBpoj^ 'p^pijBja ajuoioTjns noo asjijqnosop aaajsd bjsijos jap
ojuatraBsnad ja ojsd 'ajqíSaj sbui ea ou ojíd^d jg • (g) (^) • • • &lt;M8onBui
8Bj ap Bpn^B uoa eopoi soraaiuoo &gt; A zijbu bj A Booq bj jod 3jtb ja
soraBJídsaj sopoj san^ -souapq oraoa tu sojBqjsq oraoo ra somBpuaj
-ajip son SBjja ap Bunáuiu ua A 'BiauBra Braenn bj ap eBjjtnSasnoa anb
^bij SBjsa SBpoj, "sajqraoq soj sopoi b BzajBjn^Bu jod SBiJBsaaan sbsoo
sbj ap uopBjapisuoa Bun ap ajaijuí as ojs^ -souapq oraoo sojsqjBq isb
'sojoadsaj soj sopoj ua sajBnSí sopoj sopBaao opis soraaq BzajBjn^Bu
jod sand 'soJBqj^q oraoa ajuaraBoojdjoaj somBjjodmoa son ojso u^
•soraBjnoq iu soraBjadsaj soj ou SBpmui^8ip sbsbo ap uos ou anb soj b
'oiqraBa ua ísoraBinoq A soraBjadsaj soj sopmSuijsip sajpsd ap napuap
-sap anb soj y,, 'ojuasa ns ap sa^BjauaS A soijdmB somrajaj soj jap
-uajua soraaqap isy 'Bai^ijod uopBjaj bj b ojos ou 'sauopBjai sbj SBpoj b
BqBzuBajB A 'soSaiaS eoj b ojos ou 'sajqmoq soj sopoj b Bipuaadmoo
anb 'jBoipBi ouisijBjijBnSí un BuSndojd A sajBpos sapBpjBnSisap sbj
boijijo uoijdijuy 'Bjsiuopaq-oaiSpjoiq oidpuijd ns ua opBJjdsuj
"(l)í* * "OJl IB Boipnfiad oun b BqaaAoidB anb oj sand
íuopnaafa bj Bjssq JBnmjuoa ja A jBuapnoa ja 'JB¿znf ja sojsnfui oraoo
ubj^sanra as uaiqiUBi oja^ • • • jbui un ajjaoBq BJBjuajut 'apand is 'anb
oStraana un ja Bjjuoa opBJBdajd auan anb aijans aQ -oiuoraiisaj ns
uoa ^iabjSb uamb b janbB bjjuoo optABoajd JBpus snb auaij 'BpiA ne
Bpoi ajuBjnp anb jo d uaiquiB) ouis 'oipo ja Jod ojos on j^ -pspjaA bj
oiuoraijsaj opusna um? 'ajsa jod opstpo sa anbjod 'opbiabj^b jap ajJBd
sp oun OAann ap Bjnannjadx^ omsira ja A 'oun Bnoissao aj ojjan^ua
nnSuiu aaBq aj ou anb jb anbjod 'opsiABj^B jb ojjaniua buoibboo 'oihbj
joj 'oijanjua nnSntn aoBq ou ja nainb b jsnbs ap Bsn^a b spiA bj o
ojaurp apjaid A opsuapuoa sa oiuorapsaj ja Jod opBoipnfjad ja 'oStjsaj
oraoa n^pBiBjoap ns ap Bsn^a b anbjod '^jBjaap ja anb oj jod ouep
un JiJ^ns 'oSanj orasira ja A 'ouBp unSjB ojio b jbuotsboo anb auaij

�no puede ocuparse de ellos, y de no ganar nada en lo público, por
que es justo. Además, se hará enemigos de sus parientes y conocidos,
por rehusarse a servirlos en perjuicio de la justicia. Todo lo contrario
para el hombre injusto... Pero el medio más fácil para que te des
cuenta, es llegar a la injusticia más acabada, la que instala al hombre
injusto en el colmo de la felicidad, y en el colmo de la desgracia al
que es víctima de la injusticia y no consentiría en practicarla; hablo
de la tiranía, que no se apodera del bien ajeno poco a poco, sino que
lo invade de un solo golpe por fraude y violencia, sin distinguir entre
lo sacro y lo profano, entre lo público y lo privado. Si un hombre es
sorprendido cometiendo cualquiera de esas injusticias, se lo castiga
y se lo cubre de los más sangrientos oprobios... Al contrario, cuando
un hombre no contento con tomar los bienes de los ciudadanos, los
reduce a servidumbre, se lo llama feliz y afortunado, porque si se
censura a la injusticia no es por temor de practicarla, sino de pade
cerla. .. .. .la injusticia, llevada a un grado suficiente, es más fuerte,
más digna de un hombre libre, más regia que la justicia"...
De ahí naturalmente una desvaloración del derecho. La justicia,
entendida como conducta de los sujetos según los dictados de la auto
ridad, poco falta para que Thrasymachos la declare un vicio; se con
tenta con llamarla "una tontería generosa". Es la injusticia, cercana a
la virtud, la que constituye la cordura (1).

KRITIAS
La teoría del engaño de Thrasymachos encontró una ampliación
osada en un pensamiento que lanzó Kritias, el pariente de Platón y dis
cípulo rebelde de Sókrates, el más insaciable e iracundo de los treinta
tiranos (2), pero buen conocedor de la historia y de la política (3).
Como Thrasymachos, Kritias es un decepcionado de la justicia de los
hombres. En su drama Tenues hacía exclamar a uno de sus personajes:
"Ah, ya nada justo vive en la raza actual!"(4). Esta añoranza parece
implicar una valoración positiva del derecho. Entretanto, en otra obra,
en su drama satírico Sisyphos, Kritias lo presenta bajo una luz desfa
vorable que, indirectamente, tiende a desacreditarlo y a minar su
vigencia. El derecho, que fue instaurado para suprimir el estado de
fuerza y garantir la realización de la justicia, fracasaba en su fin
cuando las trasgresiones se hacían ocultamente. Entonces fue inven
tada la religión como medio de intimidación al servicio del derecho.
"Como las leyes les impedían cometer violencias públicamente, pero
las cometían ocultamente, entonces, me parece, un hombre astuto y
prudente inventó para los mortales el temor a los dioses, para que
hubiera un medio de atemorizar a los malos aun cuando en secreto
hicieran o hablaran o pensaran algo"(5). Así se daba un doble golpe
(1)Plat. id. 348 d.
(2)Xenophon. Memor. I, 2, 12 y .,
(3)Plat. Tim. 20 a.
?(4) Stob. III, 2, 15. Diels fr. 12.
(5) Sext. odv. math. IX, 54. id. fr. 25.
— 242 —

a la vez contra la religión y contra el derecho, descubriendo a la una
como un engaño de hombres hábiles y al otro como sospechoso por
apoyarse en tal invención. Ambos son humanos, demasiado humanos.

PHALEAS E HIPPODAMOS
Junto a los intentos de justificación o de crítica del derecho y el
estado, surgieron también ensayos de reforma que querían sustituir
el orden vigente por otro nuevo. Sin duda que la Hélade había tenido
grandes legisladores que habían echado las bases de estados florecien
tes. Junto a los tan conocidos Lykurgo y Solón están aquellos otros
mencionados por Aristóteles: Minos, Zaleuco, Charontas, Philolaos el
corintio, etc. Pero ahora se trata de particulares que, sin encargo de
ninguna ciudad, motu propio se ponen a construir in mente una co
munidad política que responda a las exigencias de los valores por
ellos reconocidos. Las convulsiones políticas habían hecho meditar a
algunos sobre el problema hasta llegar a la raíz. Parece que fue
Phaleas el primero que sostuvo que esta raíz se hallaba en la región
económica, en la regulación de los bienes. Era de Chalkedonia y, por
tanto, compatriota de Thrasymachos, que, como vimos, había redu
cido la diferencia de gobernantes y gobernados a la de explotadores
y explotados. Pero no podemos, pues nos faltan datos, establecer
relación cronológica o de dependencia entre ambos. Lo único que
sabemos de él es lo que Aristóteles nos relata (1): que Phaleas soste
nía que todos los ciudadanos del estado deberían disfrutar de bienes
iguales, refiriéndolo a la posesión de tierras; que esta igualdad era
más fácil de alcanzar en una colonia que en un estado antiguo, y que
el medio más rápido sería que los ricos dieran dotes de matrimonio,
renunciando a recibirlas, y que los pobres, a su vez, pudieran acep
tarlas sin obligarse a darlos.
Era un proyecto no sólo unilateral sino tan escaso en su propio
tema que ni siquiera establecía en qué cuantía se establecería la
igualdad, puesto que ésta tanto existe en lo poco como en lo mucho.
Más completa fue la construcción que ideó Hippodamos, un ar
quitecto de Mileto, que concibió las calles en línea recta, proyectó la
disposición del Pireo y lo unió a Atenas en la época de las guerras
del Peloponeso (2).
Este excéntrico melenudo, que presumía de conocer la naturaleza,
imaginó un estado ideal que contenía quizá muchos detalles, pero del
cual no conocemos más que los rasgos más salientes, trasmitidos por
Aristóteles. Suponía una población de 10.000 ciudadanos, que, tenien
do en cuenta las necesidades fundamentales, dividía en tres clases:
labradores, artesanos, y guerreros. Las tierras eran divididas en tres
partes: la particular destinada a los labradores, la pública para los
guerreros y la sagrada para el culto. Los artesanos carecían de tierras.
(1)Pol. B 7. 1266 a 36 y M.
(2)Aristot. Pol. B 8. 1267 b y H 11. 1330 b 21. La época resulta de la combinación de
Schol. Abistoph. Equ. 327; Stbab. XIV, 654 y Diod. XIII, 75.
— 243 —

�"SI 'IIIX aoia
ap noptnnqmoo j p np^ai iraods

tS9 'AIX ••vbis ¡IZ 'nb3 HaoisiHy "toros
-\z q 0I 'II H L 119ZI "8 H "í0^/ MO1SIHV (Z)
• ^ 9 B99ZX ¿ g •;&lt;&gt;,/ (i)

•sBja^ij ap UBtoajBa soubs9jjb so^ *oijn ja bjbcI ^pcjSes bj ^ soaaxianS
boj Bjcd Boijqnd bj 'ssjopBjqsj soj b BpBuiisap jBjnoiiJBd bj :sajjBd
8311 U3 8BP!P!AÍP UBJ3 8BJJ31J 8B^ *8OJ3JJ3n^ A 'SOUBSaiJB '83JOpBJqBJ
:sa8Bp 89jj n^ BjpiAip 'sajBniauíBpunj sapspisa^au sbj Bnaono n^ op
-uaiuai 'anb 'souBpBpnp OOO'OI 3P uopBjqod boti Biuodng •sajaiojsijy
jod sopuiuisBjj 'sa^usijBS sbui soásBJ soj snb sbui souiaaouoo ou jBno
jap ojad 'sajjBjap soqanuí Bzinb Biu^^uoa anb JBspi opB^sa un outáeini
bj jaaouoa ap Bjiunsaad anb 'opnuajaui oaujua^xa a^sg;
•(^) osauodoja^ jsp
jjanS sbj ^p saods bj na seu9^y b oían o{ ^ o^aij ^p uopisodsip
B^ o}39Aoad 'Bioaat Baai[ na sa^BO sb^ otqpno^ anb 'ojajij^j apb
-jb un 'soraBpoddxji oapi anb uoioanaiSuoD b^ anj Bj9[dmoa
•oqonra o{ na ouioo o^od o( na a^sixa o%ws% b^s^ anb oisand 'p
B[ BiJ939[qBj89 a^ BijuBna 9nb na Bi^a^qe^sa Bjainbis tu anb bui9j
oidoíd ns ua ogBasa ub^ onis pja}B^inn opps ou o^ooAojd un
•Bo^Bp b aejBSijqo me
-da^B UBjaipnd 'Z9A ns b 'ggjqod 8O^ anb Á 'SB^iqpaj b opuBpunnaj
'oiuouiij^bui ap s^iop UBj9ip 8O3U so|^ 9nb Búas opidBJ 8Bm oipam ^
^nb A 'onáuuB opBisa un ua anb emo^oa Bun U9 jbzub3[b ap fpBj sbui
BJ9 psppn^í eisa anb iSBi^^ii ap n^ieasod b{ b o^opuauípj 'sg^níái
89U9iq ap jejnjjsip a^uaqap opBjsa pp souepBpnp so[ eopo^ anb biu
-31808 SBa^i^^ anb : (\) B^Bpj son s^pjojsijy anb o\ sa p ap somaqBS
anb ODiun oq 'soqun? 3Jiua spuapuadap ap o BaiSojoucio nop^pj
jaaa^qBisa 'soiBp ub^^bj son sand 'eouiapod ou o^a^ "sopBio^dxa Á
89jüpBiO[dxa ap b^ b sopBuisqo^ A sa^uBuiaqoS ap spuajajip b^ opp
-npai BiqBq 'soiuta omoa 'anb 'soqoBoLÍSBjqj^ ap Biou^edmo^ 'ojubj
jod 'i Biuop95^[Bq^ ap Bj^ -eauaiq so\ ap uop^^n^aj b[ ua 'Botuiouo^a
upi^aj n\ ua eqB[^q as zibj b^9 anb OAn^sos anb oiamud p SBapq^
anj anb 009jbj 'zibj b^ b jb^^^ BisBq Bma^qojd p ajqos souná[B
b JBiipam oq^aq UBiq^q SBoiij[od 89uoTS[nAUoa w^ 'eoppouoaa^ eo^p
jod S9J0JBA soj ap 8Bpua^ixa sbj b Bpuodsaa anb B^ptjod pcpiunuí
-oo Bun ajuatu in JinJisuo^ b uauod as oidoud n%oui 'p^pnp buti^uiu
ap oSjbou9 uis ^anb eajBpnapjBd ap b^bjj as Bjoqs oía^ *^)a 'ouuijod
p soEpD^q^ 'SBjuo.req;^ 'oana^^ 'somj\[ :8ap^ojsijy jod sopBuopuaui
soj;o so[[anbB ueiea uo[og A o?&gt;\w*\hr\ sopioouoD ubi %o\ b o^unf -sai
-napajo^} sopsisa ap sas^q sbj opsqaa UBiq^q anb sa^opB^siSa^ sopusjS
optuaj Biq^q apepjj b^ anb epnp uig 'OAanu ojjo aod a^uaSiA uapjo p
jmiíjsns uBjjanb anb Btnjopj ap soXbsu9 uaiqmei uoaaiSjns 'op
p A oipaiap pp bdijtjd ap o uopBoijiisnt ap so^uaim so^ b ojunf

a syaivHd
•souBumq opeiSBUiap 'souBumq uoe Boqtuy ^uopu^Aui \e\ ua
jod osoqaadsos ouioa oijo \e A sa^iqBq saiqmoq ap ouBua un omoo
Bun B^ b opu^iiqnasap 'oq^a^ap p bj^uo A uoi^ipj ^\ bjjuo^ Z9A b^ b

•&lt;Sl '^i -P!'XI '^'01" •"P" "-"^^s (S)
-si 'z 'ni 'o^s (^)
•n i. z\ 'z 'l -imuay^ noHdOüax (Z)
P? "iTld (I)
aiqP un Bq^p as jsy -(g)^oSp UBJBSuad o UBJB¡qBq o
OJ9J398 us opuBna unB so[Bin so[ b jBziJomaiB ap oipaui un Bjaiqnq
anb BJBd 'sasoip so[ b joiu9j p sajBjjoin 8O[ Bjed ojuaAui a^uapnjd
A ojnjsB ajqmoq un 'a^ajBd ara 'saauo^ua 'aiuatuBipiao uBi^auíoo ev\
ojad 'aíuauíBoi^qnd SBpuajotA j^jguioD uBipadmi sa[ sa^a^ sb^
•oqaa-iap pp optAJas [B uopBpimpui ap oipora oraoD u^i^ipj b^
-uaAui anj sgonoiu^ • •a^uaniBí^nao UBjaBq as sauoisajSssjj sb^ opuBno
uij ns ua BqBSB9EJj 'Bprjsnf bj ap uopBzip^ai B[ jijubjb3 A Bzianj
ap opBisa p jiuzudns BJ^d opBJnB^sm anj 9nb 'oqaajdp jg 'S
ns JBinra b A o^JB^ipajaBsap b 9puop '9ju9iuB}oaaiput 'anb
-Bjsap zn^ Bun ofsq Bjuasajd oj sbijij^; 'soyd^stg ooijijes BuiBjp ns ua
'Bjqo bjio ua 'oiuB^aijug 'oqaa^ap [ap BAiiisod uoi9Bjo[ba Bun jBo^drai
333 JBd BZUBJOUB B^S^ • (f) w¡[Bn^DB BZBI B^ U3 3AIA OJSnf BpBU ^A 'qy,,
:safBuosiad sns ap oun b JBuiBpx9 Bio^q sauwaj; BuiBip ns u^ -sajqnioq
8O[ ap Bpiisnf bj ap opsnopda^ap un sa sbi^ij^ 'soq^BuijCsBjqj^ ouio[)
•(^) Boij^jod bj ap A Biio^siq bj ap jopaoouoo uanq ojad '(^) boubjii
Bjupj^ soj ap opunaBJi a ajqBpBsui sbui p 'sg^BJ^jog ap appqaj ojndi^
-Sip A UOJBJJ 3p 9}U9IJBd Ja 'SBIJIJ^ OZUBJ 3nb O}U9IIUBSU9(1 Un Ua BpBSO
uopBijduiB Bun oj;no9U9 soqoBuiksBjq^ ap oubSu^ jap Bijoaj b&gt;-[

SVIIIH^
•(•[) Binpjoo bj ainjijsuoo anb bj *pniJiA. bj
B BUB0J3D 'BpiJSnfm BJ 6g •ttB8OI9U9^ BIJ3UIO} BUn,, BJJtBUIBJJ UOO
-uoa as íopiA un ajBj^ap bj soqaBui^sBjq^ an^ BIBd B^[BJ o^od 'p
-o^nB bj ap sopBj^ip soj uná^s so^afns boj ap B^anpuoa oraoo
vj 'oqasjap jap uopBJOjBAsap Bun siuauqBjniBu iqB aQ
• • • ttBi3U8nf bj anb BiSaj sbui '^jqij 3jqmoq un ap BuSip sbut
SBui sa 'sjuspijns opBjS un b BpBASjj 'Bppenfui bjbjjs^
-apsd ap 0UT8 'B[JBon9Bjd ap lomai Jod es ou BppsnfuT bj b Bjnsuaa
38 18 anbjod 'opBun^jojB A zijaj butbjj oj as '3jqumpiAJ38 b 3^npai
soj 'souBpBpnp soj ap sauaiq soj jbiuo; uoa o^u^juoD ou ajqnioq un
opuBna 'oiJBJjuoa jy • • -eoiqojdo 8oju9ijSub8 sbui boj ap ajqno oj as A
B^ijeBO oj 38 'SBpijsnfui 8BS9 ap BJ9tnb[Bno opuaiismo^ opipusjdjos
sa ajqníoq un ig 'opBAijd oj A oaijqnd oj 9JJU9 'ouBjojd oj A ojobs oj
axiua jin^ui^sip uis 'spuajoiA A apn^jj lod adjo3 ojos un ap apBAui oj
anb ouis 'oaod b oaod ouaÍB uaiq jap BiapodB as ou anb 'biobjt^ bj ap
ojq^q iBj^B3i^3Bjd na Bjjiiuasuoa ou A Bpi^snfur bj ap Btnij^jA sa ano
jb BpBj^sap bj ap OIUJO3 ja ua A 'psppijaj bj ap omjo^ ja ua ojsnfin
ajqmoq jb bjbisui onb bj 'BpBqBaB sbui Bpiisn^ui bj b jb^9[[ sa 'B
sap aj anb BJBd jpfj sbui oipam ja oja^ •••oisnfm sjquroq J3
ouBJluo^ oj opoj^ -Bpijsnf bj ap opmfjad ua sojjiaj38 b aejBenqsj jod
'soppouoo A ss^uaiJBd sns ap so^imaua Bjsq as 'sBuiapy •o^snf sa anb
-jod 'oaijqnd oj ua BpBU jbubS ou ap A 'sojjs ap asjBdnoo apand ou

�El gobierno era elegido por las tres clases y la crítica de Aristóteles
hace suponer que también las tres lo integraban. Tenía como funciones,
además de la administración del estado, la cura de los intereses de
los extranjeros y de los huérfanos. Dividió las leyes penales en tres
clases, de acuerdo a los motivos que según él originaban las contiendas:
injuria, daño y homicidio. Instauró un solo tribunal supremo formado
por ancianos elegidos. Los jueces no debían fallar por bolas sino por
medio de una tablilla en donde podrían establecer la absolución, la
condena lisa y llana o con atenuantes, haciéndolo constar. Establecía
también una ley destinada a fomentar el progreso, según la cual se
otorgaban honores a aquel que descubriera algo útil al estado. Es in
teresante notar el predominio que en toda esta concepción tiene el
número tres, lo que es un indicio del pitagorismo del autor. Por otra
parte, Platón dividirá también a su estado ideal en tres clases, y, aun
que jamás menciona a Hippodamos, es probable que la construcción
de éste haya tenido acción inspiradora sobre la República.

DEMOKRITOS
Contemporáneo de los sofistas es Demókritos (460) —que aunque
predominantemente filósofo físico, trató también los problemas éticos
y sociales. Es probable que haya conocido sus doctrinas, pues estuvo
en Atenas de incógnito (1), y, si oyó a Sókrates (2), es natural que
haya oído también a quienes solían ser sus interlocutores y enseñaban
también públicamente. De hecho sus teorías ético-políticas representan
una actitud moderada, intermedia entre aquellos que apoyaban las
instituciones vigentes y aquellos que las descalificaban.
Recogiendo el atomismo de Leukippos, Demókritos desarrolló la
concepción atómico-mecánica del mundo. Todas las cosas son com
puestos de átomos (3), pequeñas partículas de materia que tienen sólo
dos propiedades: tamaño y figura (4). La rica multiplicidad de cua
lidades que percibimos con los sentidos no es más que efecto de esos
átomos (5) que se mueven en el vacío y a causa de éste (6) obede
ciendo a la necesidad que domina a todo lo que ocurre (7) y que es
inengendrada, como los mismos átomos, eternos e infinitos (8). Los
átomos, pues, son lo Absoluto. Demókritos no reconoce como existentes
a los dioses antropomórficos: el Zeus rey del universo, es lo que hoy
llamamos aire (9). En general, los dioses no son más que personifi
caciones de los fenómenos de la naturaleza o del alma. Los primeros
hombres quedaron profundamente impresionados por el trueno, el
relámpago, los cometas y los eclipses y creyeron que esas fuerzas tre(1)Fr. 116.
(2)Démete, apud Dioc. Laert. IX, 36.
(3)Dioc. Laert. IX, 44.
(4)Aet. I, 3, 18.
(5)Calen, de medie, emp. fr. ed Schone. 1259, 8. Diels fr. 125.
(6)Aristot. Phys. 6 9. 265 b 24.
(7)Cíe. de fat. 17, 39. Dioc. Laeht. IX, 45. Ahistot. Phys. 8 1. 252 a 32.
•(8)Aristot. Phys. 6 1. 251 b 16; id. I 4. 203 a 33. Plut. Strom. 7. Dioc Laebt. 44.
(9)Clem. Prot. 68. Diels fr. 30.•'•
_ 244 —

mendas provenían de voluntades superiores a las humanas, a las
cuales llamaron dioses (1).
El hombre está formado, como el mundo, por átomos, y su alma y
su inteligencia, que son una misma cosa, están constituidas por átomos
de fuego, esféricos, los más movedizos de todos (2). En este sentido
es que dice que "el hombre es un microcosmos"(3). Desde luego que
el alma no es inmortal, es corruptible y perece con el cuerpo (4),
es decir, perece en cuanto combinación peculiar de átomos, que éstos
ya sabemos que son eternos. En consecuencia, tampoco admitió san
ciones ultraterrenas: "mucha gente, que nada sabe de la disolución
de la naturaleza humana, pero tiene conciencia de sus malas acciones
en la vida, arrastra el tiempo de su vida en inquietudes y miedos,
inventando fábulas mentirosas sobre el tiempo después del térmi
no" (5). El hombre no ocupa ninguna posición privilegiada en el mun
do. No le es accesible el conocimiento de la verdadera realidad (6). El
animal tiene más órganos de percepción que él (7), conoce lo que
necesita, mientras que el hombre muchas veces no lo sabe (8), y en
las cosas más importantes éste ha tenido que aprender de aquél (9) •
Pero Demókritos rechaza el subjetivismo de Protágoras: lo bueno y
lo verdadero son iguales para todos; sólo lo agradable y lo desagra
dable son diferentes de individuo a individuo (9a). De todos modos
"hay que reconocer que la vida humana es débil y breve, y mezclada
con muchas plagas y dificultades" (10).
De esta peculiar índole del hombre ha inferido Demókritos
todo un ideal de vida y un criterio ético. El ideal es la tranquilidad
del ánimo (eü^u^íx), el criterio es la mesura en todas las cosas,
sentimientos y acciones. "Lo mejor para los hombres es pasar su
vida lo más tranquilamente y lo menos inquietamente posible" (11).
"Los hombres participan en la tranquilidad por la mesura del
placer y la recta medida de la vida. Por el contrario, defecto
y exceso suelen cambiar bruscamente y causar en el alma grandes
movimientos. Las almas que se mueven entre extremos muy distantes
no están ni en buen estado ni tranquilas" (12). "El placer y el despla
cer son los límites de lo conveniente y de lo inconveniente" (13). Pero
"no todo placer se debe perseguir, sino sólo el placer en lo bello (14),
en lo no perecedero" (15). "La mesura aumenta lo agradable y hace el

(1)Sext. adv. math. IX, 24.
(2)Aristot. de an. A 2. 404 a 27; 405 a 5.
(3)David Prol. 38, 14. Diels fr. 34.
(4)Aet. IV, 7, 4.
(5)Stob. IV, 52, 40. Diels fr. 297.
(6)Sext. adv. mat. VII, 137. Diels frs. 6 y 8.
(7)Aet. IV, 10, 4.
(8)Fr. 198.
(9)Plut. de sollert. anim. 20. Diels fr. 154.
(9a)Demokrat. 34. Diels fr. 69.
(10)Stob. IV, 34, 65. Diels fr. 285.
(11)Stob. III, 1, 47. Diels fr. 189.
(12)Stob. III, 1, 210. Diels fr. 191.
(13)Clem. Strom. II, 130. Stob. III, 1, 46. Diels fr. 4 y 188.
(14)Stob. III, 5, 22. Diels fr. 207.
(15)Fr. 189.
— 245 —

�aia "9t 'I 'III •^ raIO
^Z 'XI
¿I
'HA
'ti V"
'8•

— SfZ —

"881 ^ * ••"!

'681 '-"J (SI)
•ioz •••j: siaiQ ^zz 'S 'III •aoxs (ti)
XS "OEI 'II • UlOJJ^ • BI313 (1)
"161 "-"í siaia 'OIZ 'I 'III •eoig (ZI)
•681 •' j siaig 'if '1 'III •aoxs (II)
•S8Z -J S^3IQ *59 ' tS 'AI •aoxs (01)
•69 *jj s^aiQ *^
owag C6)
•^91 -i| siaiQ 'oz -uiiud ;ja; ¡os p "xm^ (6)
•861 •JJ (8)
'^ '01 'AI •iay U)
1 i 9 'jj siaig '
•xxas (9)
ZS 'AI 'aoxs (S)
•¿6Z '}
•t 'i 'AI •xay (t)
•f UJ SI
7OJcf 'IIAVQ ()
•s • sot -iz • i^ -z v •UBi ap -xo xsiHy (Z)
u -apa •xxas (I)

j ajqBpBjSs oj BinsmnB ^ansara vjn • (gj)tíojapaoajad ou o[ n^
IIac[ l a8 J8^Bld p ojos ouT8 'jm^asjad aqap ^s ^a^sjd opoj on,,
'(gj)M3raaiu3Auoani oj ap ií ajuaiuaAuoa oj ap saiiuirj soj uos j^d
-Bj;dB3p p ¿ j^3B[d ^g^ •(^-[)K8BiinbnBjj ra opBjs^ uanq ua ra uBjsa on
iínm soiaaajxa ajjua uaAanra as anb SBnqB sb^j -sojaaiunAOiu
BtnjB ^a na jeens^ Á ajnaniB^snjq aBiqinBO napns osaaxa Á
j 'oijbjiuo^ p joj *eptA bj ap Bpipam vio^x Tt\ A J30B[d
pp Bjnsaui v\ lod pBpi^mbuBjj B[ na uediaijjBd eajqmo^
'(ll)3Itfl;8o^ ajnaniBiainbm sonara oj A a%u^un\mbwej% sbui o^
ns jBs^d sa s^jqiuoq so( BJBd jofam o^^,, "sauop^B ^ sojuaiinijnas
'8B8oo bb| BBpoj u^ Bjnsam b^ sa oua^u^ p '(^j^^^^3) otaras pp
pBpi[inbuBai v\ sa fsapi ^g -oona oija^ua un ^ BpiA ap papi nn opoi
opijajuí Bi{ ajqxuoq pp 3[opm jsipnaad Bisa 3q
'(Ot)83PBlInoTJTP ^ ^^SB^d BBqonra no
A 'aAajq A \^q^p 83 BUBinnq BpiA b^ anb aa^ono^aj anb
Bopom sopo). 3Q * (B^) onpiAipm b onpiAiput ap saius^ajip nos
-Bj^Bsap o^ A a^qBpBjSB o^ ojos ísopoj B^Bd sajBnSí nos oaapBpiaA o\
A onanq o\ : sbjo^bjojj ap omBiAiiafqns p BZBqaaj sojiJ^fomaQ oja^
' (6) p^bB ap i^pnajdB anb opinaj Bi| ajsa saiuBjJoduii SBta sbsoo bbj
na A '(8) ^q^s oj on saaaA SBqDnm ajqmoi^ p anb SBjjnaira 'Bjisaoan
anb oj aoouoD '(¿) p anb nopda^jad ap soubSjo sbot auap [buiiub
13 '(9) pBPHB8J BJ^p^pJ3A bj ap oiuaiinponoa p a^qísa^oB sa a^ o^[ "op
-unra p na BpBiSajiAiJd uopisod BunSum Bdnoo on ajqmoq ^3 '(S)ou
-inua) pp sandsap oduiai; p ajqos SBSOJiinam BB^nqBj opuBjuaAUi
'sopaim A sapnjambni na BpiA ns ap odmai^ p bjjsbjjb 'ptA bj ua
gauopoB bb^boi sns ap Bpnatonoa anai} ojead 'BnBnmq BzapjnjBn B[ ap
uoranjostp b^ ap aqss Bp^n anb 'a^na^ Bipnra^ : sbuojj^^bjjjn sauop
-ubb mjirapB ooodmBj 'Bionanaasnoo ng; 'sonjaia nos anb somaqBS vA
soisa anb 'BoraojB ap jBipnaad uotOBniqmoo o^uBna ua aaajad 'jiaap sa
i(f) odiana p noa a^ajad A ^^qijdiuioD sa '[BiJomni sa ou srap p
anb oSan^ apsaQ •(g)t48orasoaojaini nn s ajqmoq p,, anb soip anb b
opimas ajsa ug -(^) sopo) ap sozípsAom .bbui so^ 'soawajsa 'oSanj ap
BomoiB jod SBpmjijsnoa UBjsa 'bboo buistui Bun nos snb 'BpnaSipjni ns
i Bnip3 ns A 'soinoiB jod 'opunra p oraoo 'opBnuoj bjss ^jqtnoq ^^
'(l) sasoip uojbuíb^ sapna
sb[ b 'SBUBnmi^ sb[ b sajouadns sapsiunjoA ap uBinaAOJd BBpuara

.
-os -JiJ siaiQ '89 •ío-'rf -Mai3(6)
•ft -XHavi -301(1 -¿ -uíojis -im¿ • b ÍOZ 't I *Pf ;9t q ISZ 'I 9 '*^Hd "xo^sury(8)
'ZS ZS^ -l 9 '^Hd -ioxsihv -cf 'XI -xnavT -ooiq -6 '¿I J/ P '^^(¿)
•Z q S9Z "6 9 •^&lt;/&lt;/ -ioxsihv(9)
•jzi 'i¡ stjiq -8 '6S^I -aMOHDS pa -if -duia -jipata ap -juaiv^(s)
•81 * 'I xay(t)
*^ 'XI "x^aTi -aoia()
"9 'XI •x^^^i -30ia pndo axaivag(^)
•911 •••J(I)
SBZjanj BBsa anb nojca^ajo ^ sasdipa so^ ^ SBiaraoo so^ ^o
p 'onanj^ p jod sopBuoisajdrai a^uauíBpunjojd uoJBpanb saiqmoq
so^aniijd eo'j -Btnp pp o BzafBjn^BU b^ ap souomouaj soj ap eanop^o
-ijraosjad anb sbui nos on sasoip so¡ '^janaS n^ '(5) aaiB soniBinB[j
^oq anb o[ sa 'osjaAiun pp A^i sna^ p :sooija9uiodoj}UB sasoip so^ b
89}uaieix^ onioo ^oouooaj on Boiu^omaQ -ojnjosqy o^ nos 'eand 'sohiojb
So1 *(8) sojiiiijiii 3 sonjaia 'soniojB soinsim so^ ouio^ 'BpBjpua^nam
83 anb A (¿) sanao anb o\ opoi b Buiuiop anb pBptsaoan bj b opnap
-apaqo (9) a^sa ap BsnBa b A oj^ba p na naAsnm as anb (5) somoif
eosa ap oi^ap anb sem 83 on sopiraas so^ uoo somiqiaaad anb sapBpiy
-Bno ap pBppiidijmuí bou b^ -(f) BjnSij A oubiubj :8apBpaidojd sop
o^os uaaan ^nb BijajBm ap BBjnajjjBd SBuanbad '(g) somojB ap sojs^nd
-uioo nos BBBoa sbj SBpoj^ -opunuí pp BoniBoaoi-ooiui^jB uopdaouoo
bj pjjoMBsap so^p^ípraaQ 'soddi^na^ ap orasiraoiB p opaai^oaa^
•uBqBaijijBDsap bbj snb sojjanbs A saiua^iA eanopnjnsui
6Bj usqBiCode anb eojpnbB aj^ua Bipanua^m 'spBjapoin pmi^aB Bim
UB^nasaadaj BB3i}ijod-oana SBUoaj sns oqa^q 3q 'ainaniBatjqnd naiqare^
UBqBuasna A saiojnoojaajuí sns jas ubijob sanainb b naiquiB^ opjo bXb^
anb p^jnjBu 83 '(^) sajBJ3(9g b ojÍo ib 'j '(^) ojraSoaui ap SBua^y na
OAnjsa ssnd 'sBnijj^op sns oppono^ siisq anb djqsqojd s^ ^sa^Bpos A
8O0I13 BBuiajqojd soj uaiqinBj ojbj; 'ooisjj ojosojij a^uara^juButtnopaad
anbunB anb— (09^0 ^oiíj^omaQ 83 sbjsijos boj ap oanBiodtaarao^)

bj aaqos BiopBiídsui ñopas opmaj b^bij ajsa ap
uoponjjsuoo bj anb ajqsqojcd sa 'soraBpoddijj b Buopuam sbuibí anb
-unB '^ 'sasBja sajj ua jBapi opB^sa ns b naiqniBj BjipiAip U91BJJ 'aja^d
bjjo jo^ -jojtuí jap orasijoS^iid jap opipui nn 83 anb oj 'saj) ojamnn
p aua^ uopdaauoa Bisa Bpoj ua anb oiuimopajd p jbjou ajuBsaa^^
-ni sg -opBisa jb jijn oSjb Bjauqn^eap anb JanbB b sajouoq UBqBSjo^o
39 jBno bj unSos 'osa^So^d p JBjnaraoj b BpButissp A^\ Bun naiqniBj
Bjoa^qBjsg UBJSIIOO ojopuapBq 'eaja^nuaiB noo o bubjj A bsij Buapuoa
bj 'uopnjosqB bj jaaajqBisa usijpod apnop ua Bjjijqsj enn ap oipotn
jod onis BBjoq jod &lt;ibjjbj nBjqap ou saaanC s&lt;yj 'BopiSaja souBpuB jod
opBnuoj omajdns jBnnqij) ojos un omBisuj •oippinioii A oirep 'Bunfni
:8Bpuaiiuo3 bbj uBqBinSiJO ja unS^s anb soaijoui soj b opjanas ap 'sasBja
sajj. na sdjBuad sa^aj bbj oipiAiQ -souBjasnq boj op A eoaafnBJixa soj
ap sasajaiui boj ap Bjno bj 'ope^sa jap uopBjjsiuiiupB bj ap ssraapB
'sanopnnj oraoo biusj^ •nBqBjSajm oj saj; sbj naiquiB} anb jauodns ^obij
ap boijijo bj A sasBja sai} bbj jod opi^aja bj^ ooiaiqoS jg

�247

placer más grande aún"(l). En cambio "si se sobrepasa la medida
justa, lo más agradable puede tornarse lo más desagradable"(2).
Pero cabalmente el que busca su goce en los placeres sensuales sobre
pasa la recta medida, pues como duran sólo un instante, su apetito
se presenta de nuevo hasta que son satisfechos y, así sucesivamente,
por su exceso, van a desembocar en sufrimientos (3). También la
posesión ha de ser mesurada y medir la fatiga sólo en razón de lo
necesario (4).

la injusticia pero no de la justicia. A estar al testimonio de San Epifanio, habría sostenido que "lo que aparece como justo aun no es
justo, pero es injusto lo que es contra la naturaleza" (1). Interpreto
la primera parte de la frase en el sentido de que no basta para que
algo sea justo que no esté en disconformidad con la naturaleza. Esta
interpretación puede dar la clave para armonizar otro pensamiento
de Demókritos con el resto de su sistema. Sabemos por Stobeo que
sostenía que "por naturaleza el señorío corresponde al más fuerte" (2).

De su ideal de tranquilidad y de su criterio de mesura, dedujo
Demókritos que el hombre "no debe ocuparse de muchas cosas ni
privadas ni de la comundidad"(5). 1 individuo debe guardar cierta
distancia frente a todos los problemas, para no perder su independen
cia. Aquí nos interesa su actitud frente a la comunidad, y sobre ello
cabe destacar que la doctrina de Demókritos se halla a mitad de ca
mino entre el universalismo originario, de estrecha dedicación del
individuo al grupo y el individualismo de los sofistas que irá a desem
bocar en la actitud de indiferencia y despreocupación que enseñará
Aristipo. Demókritos no llega a tanto. Consideraba que la Política era
el arte supremo al cual podía dedicar el hombre sus empeños y del
cual podía recibir las más grandes satisfacciones (6). Y aparentemente
no se apartaba de la moral tradicional cuando enseñaba que "deben
tenerse como los más grandes entre todos, los deberes para con la
comunidad estatal para que sea bien administrada; nadie puede obrar
belicosamente contra la equidad, ni arrogarse un poder contra el bien
general. Pues una comunidad bien regida es el mejor apoyo, y ahí
está todo contenido; si ésta es sana todo es sano; si se destruye todo
se destruye con ella" (7). Sólo que esto ha de ser entendido cum grano
salís. Por de pronto, el lazo que une al individuo con su propia comu
nidad no lo considera indestructible. Al contrario, predica claramente
el cosmopolitismo; "Para el varón sabio toda comarca está abierta.
Pues para el alma excelente el mundo entero es la patria"(7a). Por
otra parte los deberes para con la comunidad son más bien negativos.
El individuo debe prestar atención a sus asuntos particulares siempre

Pero esta tesis, sostenida lisa y llanamente, es incompatible con su
exaltación de la concordia y de la solidaridad, con su inclinación a
la democracia y con otras opiniones que aún hemos de ver. La incom
patibilidad sólo puede eliminarse si se entiende la tesis limitada por
la interpretación que he propuesto del pensamiento trasmitido por
Epifanio, es decir, que la conformidad con la naturaleza del señorío
del más fuerte no significa su justicia.

que no viole la justicia. Pero abandonar los públicos puede acarrear
censura y perjuicio. En realidad Demókritos ha visto aquí un conflicto
de deberes imposible de solucionar satisfactoriamente (8).
La justicia es entendida como valor universal y se la identifica
con el deber en general: "justicia significa hacer lo que es necesario
hacer; injusticia, no hacer lo que es necesario hacer, sino dejarlo de
lado" (9). Ahora bien, para Demókritos la naturaleza es la norma de
(1) Stob. III, 5, 27. DlELS fr. 211.
(2) Stob. III, 17, 38. DlELS fr. 233.
(3) Stob. III, 18, 35. DlELS fr. 235.
(4) Fr. 285.
(5) Stob. IV, 39, 25. DlELS fr. 3.
(6) Plut. adv. Colot. 32, p. 1126 a. Diels fr. 157
(7) Stob. IV, 1, 43. DlELS 1fr. 252.
(7a) Stob. III. 40, 7. Diels fr. 247.
(8)Diels fr. 253.
(9)Stob. IV, 2, 14. Diels fr. 256.
— 246 —

Como adelantábamos, Demókritos destacó el valor de la con
cordia como unión interior del estado. "La discordia ciudadana es
una desgracia para ambas partes, pues es funesta en igual modo para
vencedores y vencidos"(3). "Sólo con la concordia ('ojiovoío) pueden
ejecutar las comunidades las grandes obras y las guerras; no de otro
modo" (4). Pero su descubrimiento decisivo parece haber sido el valor
de la solidaridad, al que consideraba fundamento de todos los valores
de la comunidad: "cuando los pudientes logran hacer progresar a los
desposeídos y socorrerles y hacerles bien, desaparece la soledad y
surgen la compasión y la fraternidad y el auxilio recíproco y la con
cordia ciudadana y otros bienes, tantos que nadie puede contarlos"(5).
Naturalmente que hay aquí sólo una visión parcial del valor, pero lo
destacado constituye ya un aspecto esencial.
El derecho positivo con sus limitaciones a la libertad absoluta
del individuo es justificado como medio al servicio de los valores.
"Las leyes no se opondrían a que cada uno viviera según su gusto, si
uno no dañara al otro. Pues la envidia crea el comienzo de la dis
cordia" (6). Sin embargo reconoce que la plena eficacia del derecho
depende del sometimiento voluntario de los sujetos y que este some
timiento es condición de la plena aprehensión de su valor. "Aunque
la ley quiere formar la vida de los hombres, sólo lo puede si ellos mis
mos quieren sometérsele de grado, pues sólo a aquellos que la siguen
se les descubre su propia excelencia" (de la ley) (7). Por otra parte
destaca que en la motivación del deber tiene mayor eficacia la per
suasión que proviene de las exhortaciones que la coacción de la ley.
"Como monitor más fuerte de la virtud se muestra el que aplica estí
mulo y palabras convincentes más que el que aplica ley y coacción.

(i)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)

EriPH. adv. haer. III, 2, 9. Diels A, 166.
Stob. IV, 6, 19. Diels fr. 267.
IV, 1, 34.
249.
IV, 1, 40.
250.
IV, 1, 46.
255.
III,38, 53.
245.
IV,1, 33.
248.

�Pues, en secreto, faltará probablemente el que se ve impedido sólo
por la ley; el que, al contrario, es conducido al deber por persuasión,
probablemente no cometerá falta alguna ni en secreto ni en pú-

bl"()
De todo esto resulta que, si bien Demókritos distinguió como
muchos sofistas, entre naturaleza y derecho positivo, apenas puede
encontrarse en sus opiniones una oposición entre ambos órdenes. Más
bien consideraba que todo el edificio de la cultura construido por el
hombre puede encajar perfectamente sobre los principios naturales,
formando al hombre y constituyendo así una "segunda naturaleza".
"La naturaleza y la educación son semejantes, pues la educación re
forma al hombre, pero por esta reforma crea naturaleza"(2).
La menor eficacia de la coacción frente a los medios persuasivos
no condujo a Demókritos a una desvaloración de las sanciones jurí
dicas. No. sólo justifica la sanción en general sino que se pronuncia
explícitamente a favor de la pena de muerte con una amplitud res
pecto a su esfera de aplicabilidad y a sus ejecutores que a nosotros
nos asombra y nos hace recordar a la ley de Lynch. Demókritos sos
tiene enérgicamente la legitimidad de la pena de muerte frente a
toda clase de trasgresiones de la ley. "Hay que matar a cualquier
precio a todo el que ejecuta un perjuicio injusto. Quien esto hace
tendrá mayor participación en tranquilidad, justicia, confianza y po
sesión de todo orden (estatal) que el que lo omite" (3). Es evidente
que este criterio de la justicia retributiva traspasa con mucho los lí
mites del talión. Pero Demókritos recuerda que según la tradición de
los estados griegos era permitido matar a un enemigo del estado, con
las excepciones establecidas por disposiciones sagradas, tratados y
juramentos (4). Aunque nos falta la conexión entre ambos fragmentos,
puede suponerse que Demókritos quería considerar a todo trasgresor
de la ley como un enemigo del estado. Pero el punto más sorprendente
de esta doctrina es que la aplicación de la justicia retributiva no es
el privilegio de los dioses ni de los órganos competentes del estado:
todo hombre puede llevarla a cabo. Esto ya está dicho en los frag
mentos anteriores. Pero si cupiera alguna duda, otro fragmento lo
expresa con claridad meridiana: "Quien mata a un ladrón de calle
o pirata debería estar exento de pena, sea que lo haga por su propia
mano, o por su mandato, o por votación (sentencia) "(5).
Se anula así uno de los principios más elementales del estado de
derecho, aquel según el cual las sanciones deben ser aplicadas sola
mente por un juez, un tercero desinteresado y desapasionado. La
doctrina de Demókritos parece haber sido motivada por la relajación
y la negligencia de los tribunales para aplicar las leyes, pues otro

(1)
(2)
(3)
(4)
(5)

Stob. II, 15, 39. Diels fr. 181.
Cl.EM., Strom. TV , 151. Diels fr. 33.
Stob. IV, 2, 16. Diels fr. 258.
IV, 2,17. " " 259.
IV, 4, 18. " • " 260.
— 248 —

fragmento exhorta a los jueces a aplicar las penas y, censura a los que
lo omiten (1).
^
Entre las formas de gobierno prefería el régimen democrático,
puesto que dijo que "la indigencia en una democracia es tanto mas
preferible a la ponderada felicidad en las dinastías, como la libertad
a la servidumbre" (2). Justificó también la costumbre democrática que
censura a los gobernantes por sus faltas y no los elogia por sus acier
tos. "Los hombres se acuerdan más de las faltas que de los éxitos.
Y con razón. Pues, como no merece alabanza el que devuelve un depó
sito, pero sí, mala fama y castigo el que no lo devuelve, así también
acontece con el gobernante. Pues no fue elegido para obrar mal, sino
precisamente bien"(3). Sin embargo Demókritos criticó en la demo
cracia el desamparo en que se encuentran los gobernantes justos y
enérgicos frente a las represalias de los perjudicados. Pero el descu
brimiento de esta falla no lo condujo a rechazar de plano el régimen
político o jurídico sino a proponer una reforma, que no supo concre
tar bien, protegiendo a los magistrados. "Dada la actual forma de
constitución existente, no hay medio de impedir que ella haga injus
ticia a los gobernantes, aun cuando sean muy hábiles. Pues no conviene
que el gobernante &lt;sea responsable &gt; ante otro que él mismo &lt;o que
el que ha mandado a otros &gt; venga a caer en el poder de los otros.
Más bien debe ser esto también ordenado, de modo que quien
no tenga nada que reprocharse, aun cuando reiteradamente juzgue a
los culpables, no pueda caer en su poder, sino que alguna ley u otra
cosa, asista a aquél que ejerce la justicia" (4).

KALLIKLES
En el Gorgias de Platón figura un personaje, no identificado
históricamente (5), que expone una teoría que debemos conocer.
Es Kallikles, que no es un sofista, sino más bien un adversario de
ellos (6), y, efectivamente, en medio de ciertas coincidencias formales,
constituye una reacción aristocrática que, vinculándose con Píndaros,
pretende fundarse en el elemental principio del derecho del más fuerte.
Como algunos sofistas, Kallikles opone a las leyes los principios
de la naturaleza (7). Según naturaleza el ínfimo valor negativo es
aquello que es lo más desventajoso, o sea sufrir una injusticia, mien
tras que según las leyes, es cometer una injusticia. Con esto, el egoísmo
se transforma en el más radical solipsismo social, que, atendiendo
exclusivamente a las consecuencias de la acción para el sujeto actuan
te, cierra los ojos ante las que ella misma tiene para los otros. La
(1)Stob. IV, 5, 44. Diels fr. 262.
(2)" IV, 1, 42. " " 251.
. (3)
" IV, 5, 47. " " 265.
(4)
" IV, 5, 48. " " 266.
, (5) Se ha pretendido que es Karikles, nno de los treinta, citado en Xenoph. Memor. I,
2, 31. Pero es inverosímil que Platón haya velado a una persona real, cambiando
sólo una letra de su nombre.
(6)Gorg. 520 a.
(7)id. 482 e y ss.
— 249 —

�•88 i. a m -pi (¿)
•• O^S *JO (9)
•sjquiou ns p Bita] san ojos
opuBiqmeo '[bsj Buosjsd san b opsjaA B^eq uoIbj^ anb [¡inisojaAu; 8^ ojaj -jg 'j
'j -imuayi -Hdonax us opsjiD 'Btnia.il soj ap onn 'sapiuB^ 83 anl&gt; opipnaiajd Bq g (s) •
•99Z .. „ •%^ 'S 'AI
'S 'AI .&lt;
(S)
•S9Z ..
.
'I 'AI &gt;&lt;
(z)
"ISZ
,.
'S 'AI s^S (I)
"Z9Z ^
cj -gojjo so[ BiBd anaij ^umar Bjja anb sbj ajuB sofo soj b^^io 'aj
-nenjoB ojafns ja BjBd ñopas bj ap SBiauanaasuoa sbj b ajuaniBAisnjaxa
opnaipnajB 'anb 'jBpos onmsdijos j^aipBj bbui ja ua BmjojsuBjj as
omsjo^a ja 'ojsa no;) 'Bioijenfin Bim jajamoa sa 'sa^aj sbj unSas anb sbjj
-uaim 'Bpijsnfni Bnn JiJjns Bas o 'osofBjuaAsap sbih oj sa anb ojjanbB
sa OAi^BSan jo^ba oraijuí p Bza^BjniBa tmSag *(¿) Bza^BjnjBn b^ ap
soidpaijd so[ sa^a^ sbj b ánodo 8a^3[Tj[B^{ 'sbjsijos sounS^ 00103
sboi pp o^aajap [ap oidionud ^iuamap p na asjBpunj opuajajd
uoo asopnBpnauíA 'anb boijbjoojstjb npiaa^aj Bun aXnjusnoo
jj sBpnappmoa SBjjap ap oipam na 'a^nauíBArpaja '^ ' (9) so[p
ap ouBsaaApB un naiq sbih onis 'bjsijos un sa ou anb 'sap[T{[B^j s^
•jaoouoD sooiaqap anb Buoai buti aaodxa anb '(5)
i on 'afBnosjad nn BjnSij n^^B^^ ap svtSjof) p

bijo n Xa^ Bon9[B anb onis 'japod ns na ja^a Bpand on 'sajq^djna so[
b anSznf a^naniBpBjaiíaj opn^na unB 'asjBipojdaj anb Bpen BSna^ on
nainb anb opora ap 'opBuapjo uaiqimn ojsa ^as aqap naiq sbj^
•soJio so[ ap japod ^a na j^bo b bSu^a &lt; bojío b opEpnBm Bq anb p
anb o&gt; orastni p anb ojjo ajn &lt;ajqBsnodsaJ Bas&gt; aiuBiuraqoS p anb
auaiAuoa on sanj -sa^iqBq Anva u^as opnsna nnB 'sa^uBUJaqoS eo\ b ^pi)
-snfui B^Bq B[p anb Jipadnn ap oipatu ^sq on 'ajuaisixa nopn^íisnoa
ap Binjoj [Bn^DB b^ BpBQM -sopBJisiSBni so[ v opuaiSa^oíd 'naiq jbj
-^jouo^ odns on anb 'Buuojaj Bnn janodojd b onis ooipjjnf o ooiji^od
aamiSai p ouBjd ap iBZBqaaj b ofnpnoa o[ on b^[bj Bisa ap ojuaiuiTjq
-n^sap p oja^ ^sopEaipnÍjad so^ ap SBi^Bsajdaa sb^ b ajuajj
A soisnf sajuBnjaqo^ so[ nBjjuanaua as anb na ojBdmBsap p
-omap b^ na paiiu^ sojij^praaQ oSJBqraa mg *(g)4tuaiq ajuauiBspajd
oms 'jbui JBJqo BJBd opi^ap anj on sanj -ajuBnjaqo3 p uoa aaajuooB
natqiuBj isb 'aApnAap o^ ou anb p oSiísb^ A buibj Bpoi 'ts ojad 'ojis
-odap mi aApnAap anb p BznBqBjB aaajam on oraoa 'sanj; *uozbj noo ^^
•so^ixa so\ ap anb SBi^j sb[ ap sbui UBpj^naB as sajqtnoq s^j,, -boj
-I313B sns Jod Bi^op so[ ou A 9bj{bj sns aod gajuBUJaqo^ so^ b Bjnsnaa
anb BopEJootnap ajqranisoa b^ naiqui^j oaxjpsnf • (^)ítajqumpiAjas v\ b
q^ bj otnoo 'sBijsBHip sb^ na pBpioipj BpBjapuod v\ b ajqi^ajajd
o;ubi sa BioBJaouiap Bnn na BpnaSxpui B[^ anb ofip anb ojsand
'ooiiBJOOtnap namiSai p Bijajaid on^aiqoS ap sbuijoj sb^ aajujj
•(^) najimo o[
anb eo\ b Binsnaa '•A ssnad sb^ jBoi^dB b saaanf 9o\ b Bjjoqxa

•09Z
"8t 't 'AI
•6SZ
•¿I 'Z 'AI
"8EZ "JJ ST3IQ -9I 'Z 'AI •aois
•S8 j} siai(I "ISl ' AI "'•"S •BI313
"181 •••} siaiQ •6E ' SI 'II •aoxs

(S)

(t)
(S)
(Z)
(1)

ojio sand 'sa^a^ bb^ JBa^d^ BiBd sapnnqiJj so\ ap BianaSijSau bj A
noiaBÍBpj b^ jod BpBAijom opis jaq^q aaaa^d soju^omaQ ap Bmj^aop
vj 'opBnoiSBd^sap A opBsaja^nrsap ojaajaj nn 'zanf un jod ajuam
-Bjos BBpBaijds aas aaqap sauoiauBS sbj jBna p tm^as pnbB 'oqaajap
ap opBjsa jap sajBjuaraap sbot soidpuud soj ap onn isb BjnuB ag
"(S)(Bíauaín38) nop^joA Jod o 'oiBpuBui ns aod o 'ouBin
Btdoíd ns jod BS^q oj anb Bas '^nad ap ojuaxa jBjsa Bjjaqap BjBJid o
aj[Ba ap nojpBj nn e bibui nam^)M ¡BuBjpijain p^pwBp uoa Bsaadxa
oj ojuamSBaj ojjo 'Bpnp botiSjb Bjaidna is ojaj -sajoiaamB soinam
-Sbjj soj na oqaip B^sa vA ojs^ 'oqea b bjjba^jj apand ajquioq opoj
:opB}83 pp sajuajaduioa soub^jo soj ap in sasoip soj ap oí^ajiAi^d ja
sa ou BAijnqijjaj Bpijsnf bj ap nopBDijdB bj anb sa Buij^aop Bjsa ap
ainapnajdjos sbui ojund ja oja^ -opBjsa jap oáiniana un oinoo ^aj bj ap
josaiSsBJj opoj b aBJapisuoa Buanb sojij^praaQ anb asjanodns apand
'soinatnSBjj soquie ajjua uoixanoa bj bjjbj son anbuny • (^) soinantBjnf
jC sopBjBaj 'sbpbjSbs sauoiaisodsip Jod SBppajqeisa souoiadaoxa sbj
uoa 'opBjsa jap ogitnaua nn b jbibui opijinuad bj^ soSaijS sopejsa soj
ap uopipBjj bj miSas anb Bpaanaaj sojijj^oraaQ ojaj -u^ijEj jap saiim
-tj soj oqontn noa BsBdsBj^ BAiinqujaj Bpijsnf bj ap ouajjja ajsa anb
aiuapiAa sg •(g)Kajirao oj anb ja anb (jBjBjsa) napjco opoj ap noisas
-od A BzuBijuoa 'Bpnsnf 'pBpijmbuBJj na upiaBdiapjBd ^oXBm Bjpnaj
aa^q o^sa uain^) 'oisníni oíamfjad un B^noafa anb ja opoj b oíaaad
jambjBna b jbjbui anb ^bjj,, *^aj bj ap sauoisajSeBjj ap asBja Bpoj
b aiuaj| aijanm ap Buad bj ap pBpiuiijiSaf bj aiuauiBaigjau^ auaii
-sos so^ijjjouiaQ 'qaujíi; ap ^aj bj b jBpao^aj aoBq son A BjqtnosB son
soJioson b anb sajojnaafa sns b A pBpijiqBaijdB ap Bjajsa ns b ojaad
-83J pnjijduiB Bnn noa ajaonuí ap Bnad bj ap joabj b ainaniBipijdxa
Biannuojd as anb ouis jBJana^ ua uoioubs bj Baijxjsnf oj^s o^[ "SBoip
-jjnf sauoiauBS sbj ap nopsjojBAsap Bnn b sojiJ^^^uiaQ b ofnpuoa on
soAisBnsjad eoipaui soj b ajuajj uoiaosoa bj ap BiaBaija jouam b^j
'(^)BZ3IBJnlBn BaJí&gt; Bnuopj Bjsa Jod ojad 'aaquioq jb snuoj
-aj nop^anpa bj sand 'sajnBfauías nos n^pBanpa bj A BzajB-miBU B'j,,
•t4BzajBjnjBu BpunSas,, Bun isb opuainjijsuoa A ajqmoq jb opuBrajoj
'sajBjnjBu soidiauod soj ajqos ajuauíBjaajjad jBÍBaua apand ajqmoq
ja Jod oprajisuoD Bjnjjna bj ap opijipa ja opoj anb BqBjapisuoo naiq
sbj\[ 'sanapj^ soqmB ajina uotaisodo Bun sauomido sns na asjBJiuoaua
apand SBuadB 'oAijisod oqaajap A BzapjnjBu ajjua 'sbjsijos soqanni
oraos oiniiuijsip sojij^omaQ uaiq is 'anb Bjjnsaj ojsa opo^ aQ

(i)nq

-nd na in ojajaas na in BnnSjB bjjbj Bjajamoa on ajnamajqBqojd
'noisBnsjad Jod Jaqap jb oppnpnoa sa 'oijbjjuod jb 'anb ja í^aj bj jod
ojos opipadtni ^a as anb ja ajnamajqBqojd bjbjjb^ 'ojajaas ua 'san,j

�oposición entre el derecho y la naturaleza es ahora la oposición entre
la democracia con sus leyes igualitarias y un estado de naturaleza en
que no hay más ley que el despliegue de la potencia física del indi
viduo. Y Kallikles se pronuncia por la segunda y contra la primera.
"El más fuerte" y "el mejor" son expresiones de un mismo concep
to (1). Las leyes son obra de la astucia de los débiles, del rebaño de
los incapaces, que las han hecho para proteger su propia debilidad
e incapacidad contra los ataques de los más fuertes, de los bien dota
dos. Atemorizados por su superioridad, y queriendo anularla, han
establecido la igualdad y declarado que lo malo, lo injusto, es aven
tajar en algo a otro y tratar de hacerse más poderoso, es decir, la
misma superioridad y la voluntad de poderío que constituyen la
esencia del más fuerte. Los débiles constituyen la mayoría y por eso
es injusto aspirar a más que lo que puede la mayoría. En consecuen
cia la democracia trata de someter a los mejores tomándolos en la
infancia, como se domestica a los leoncitos, y haciéndoles creer, a
fuerza de encantamientos y disfraces, que lo justo consiste en no tener
más que los otros.
Entretanto^ el verdadero derecho, la ley de naturaleza, demuestra
que es injusto que el que vale más tenga menos que el que no vale
como él, y el capaz, menos que el incapaz. Al contrario, según la natu
raleza, "todos los bienes del más débil y del menos valiente son pro
piedad del mejor y más poderoso". De esto hay mil pruebas, como lo
muestran tanto los animales como los hombres, entre los cuales vemos
que el signo de lo justo es que el más fuerte se imponga al más débil
y le sea reconocida su superioridad. Así procedió antaño Herakles con
los bueyes de Geryon, y en épocas más cercanas, Darío y Xerxes
con sus guerras contra escitas y griegos, y otros que han obrado de
modo semejante.
Pero los verdaderos señores son hoy, a causa de la educación
democrática que han recibido, los esclavos de los débiles, que se han
encaramado al gobierno. "Pero si surgiera un hombre tan felizmente
dotado para sacudir, quebrar, rechazar, todas esas cadenas, estoy se
guro de que, pisoteando nuestros escritos, sortilegios, encantamientos,
y nuestras leyes totalmente contrarias a la naturaleza, se rebelaría,
se erigiría en señor ante nosotros, él que era nuestro esclavo, y enton
ces brillaría con todo su esplendor el derecho de la naturaleza".
En consecuencia, a la embotadora pedagogía democrática, opone Ka
llikles otra destinada a hacer resurgir a los auténticos señores. Lejos
de reprimir las pasiones más fuertes, hay que fomentarlas dentro de
uno mismo y llegar a adquirir un estado capaz de satisfacerlas, por
más fuertes que sean, colmándolas totalmente. Los medios más aptos
para lograrlo son un gran coraje y una aguda inteligencia. Pero no
todos son capaces de grandes pasiones. El rebaño de los débiles no las
reprime por obedecer a ciertos principios. Al contrario, ha inventado
la prohibición de las pasiones que no tiene o que no puede satis
facer. El derecho positivo es resultado del resentimiento. "La multitud
(1) Gorg. 488 d.
— 250 —

censura a aquellos a quienes se avergüenza de no poder imitar, con
¡a esperanza de ocultar así, su propia "debilidad", y así proclama como
valores negativos la intemperancia y la injusticia y exalta a sus con
trarios como positivos.
Con Kallikles, pues, la crítica a las instituciones vigentes ha lle
gado a su extremo: aparentemente dirigida contra la democracia, en
realidad quiere destruir toda la civilidad helénica minando todo el
sistema de valores en que se apoya. Lo que él pretendía era justamente
la "trasmutación de todos los valores". Más aún. Si nos atenemos a
sus declaraciones finales, su doctrina es la expresión del más radical
nihilismo ético. Cuando un hombre ha obtenido el poder supremo en
un estado lo más vergonzoso y funesto, para él sería la moderación,
la justicia y la templanza: no poder dar a sus amigos más que a sus
enemigos! "La vida fácil, la intemperancia, la licencia, cuando son
favorecidas, son la virtud y la felicidad; lo demás, todas esas fantas
magorías que descansan sobre las convenciones humanas contrarias
a la natura, no son más que tontería y nada".
'A0HNAIQN I1OAITEIA (Constitución de los Atenienses)
Este escrito, trasmitido entre los de Xenophonte, pero ciertamente
no obra de éste (1), publicado en la primera parte de la guerra del
Peloponeso, constituye un ejemplo notable de la destreza mental para
el análisis lógico y científico creada por la enseñanza y la educación
sofísticas. Es la obra de un aristócrata que detesta la democracia pero
admira la consecuencia con que los demócratas saben mantener su
sistema. Sorprende desde el primer momento la capacidad crítica para
desglosar la valoración de los fines de la valoración de los medios,
de suerte que teniendo aquéllos signo negativo puede muy bien darse
que éstos lo tengan positivo. "El gobierno de los atenienses y la elec
ción que han hecho de esa forma política no es lo que deseo elogiar
aquí, puesto que esa elección favorece más a los malos que a los
buenos. Bajo este aspecto, pues, no puedo aprobarlo; pero puesto que
han querido adoptarlo, voy a demostrar que ellos emplean los ver
daderos medios de mantenerlo, y que tienen razón de hacer muchas
cosas que los otros griegos consideran faltas"(2).
Y sigue el análisis detallado de la política ateniense y la demos
tración de su consecuencia al fin propuesto. Así, en el interior, la
solicitud por la marina y el descuido del ejército, responden a que la
primera es formada por el pueblo y de ella dependía el imperio,
mientras que el segundo es formado por los nobles y ricos; se favorece
más a las clases bajas que a las altas, porque multiplicándose aquéllas
se fortificará la democracia; se permite emitir opinión a los ignorantes
y malos, porque así resultará algún bien para los de su especie; si
sólo hablaran los buenos resultaría un bien sólo para su clase. Los
(1)Xenophonte nació alrededor del 430 y la Constitución de los atenienses supone el
predominio marítimo de Atenas del comienzo de la guerra del Feloponeso. Kirchhoff
calculó que fue publicada en el 424.
(2)I, 1. Cf. III, 1.
— 251 —

�uoo '^bjiuii japod ou ap Bzuan^jaAB as sauainb b sojjanbB b Bjnsua

— TSS —
'I 'III K) "I 'I )
'fZt Ia n3 BpBDi^qnd anj snb 0[no]BO
jjoqqaji^[ 'OBSuodoj^^ pp Bjjang b¡ 9p oznstmoo jap SBu^iy ap onniuem oiniinopajrd
I ánodos sasuatuan so¡ ap uoi^mjisuo^ bj j OS^ IP JopapajjB oi^bu a]aoi[douax (I)
soq -asBjo ns BiBd OJ98 uaiq un BiJBijnsaj souanq soj UBJBjqBq ojos
16 íapadsa ne ^p soj bjb&lt;I uaiq unSjB BJBjjnsaj isb anbjod 'sojbui A
sajuBJouSí soj B n?!ní^o aijiuta a^iuuad as íBpBJOouiap bj bjboijijjoj as
SBjjanbB asopuBOijdijjnuí anbjod 'sbjjb sbj b anb SBfBq sassjo sb[ b sbui
aoajOABj as ^soou A sajqou soj jod opBuuoj sa opunáas ^a anb sBjjuaitu
'ouadini ¡a Bipuadap Bjja ap a" ojqand ja jod BpBuuoj sa Bjamijd
b[ anb b uapuodsaj 'ojpjafa pp opmosap ja A butjbut bj jod pnjpijos
bj 'jouajni ja na 'jsy "ojsandojd uij jb spuanoasuoa ns ap uopE-n
-soraap bj A asuaiuajB Boijijod bj ap opBjjBjap sisijbub ja anSis _j_
•(^)wsbjjbj u^iapisuoo so^auS sojio soj anb sbsoo
SBipnra jaoBq ap uozbj uanaii anb A 'oj-Tau^^UBin ap soipam sojapBp
rJ3A soj uBajduia sojja anb jexisomap b j(oa 'ojiBjdopB opiaanb ubij
anb oisand ojad íojJBqojdB opand ou 'sand 'ojoadsB ajsa ofsg -sonanq
soj b anb sojeui soj b sbui ao^aoABj uopo^^a bs^ anb o^eand 'rab^
•íEtÜop oasap anb oj sa on Boijjjod buuoj ssa ap oipaq UBq anb upp
-oaja bj A sasuoiuojB soj ap ou^aiqoS jg,, -oAuísod uB.áuaj oj sojsa anb
asjsp uaiq Xnni apand OAijsSau ous'is sojjanb^ opuoiu^j anb aijans ap
'soipaní soj ap uopbjojba bj ap sauíj soj ap uopBJojBA bjS
BjBd boiijjd pBppBclBO bj oju^niotn aanijjd ja apsap apuajdjog •B
ns jauajuBin uaqBS SBjBJDOinap soj anb uoo Bpaanoasuoa bj
ojad BpBjaouiap bj Bisa^ap anb bjbj^ojsijb nn ap Bjqo bj s^ -s
uopB^npa bj A BznBuasua bj jod BpB^jo oaijijuap A ootáoj sisijbub ja
B^Bd jBjuara Bzajjsap bj ap ajqBiou ojdmafa un ajínipsuo^ 'osauodojaj
jap Bjjan^ bj ap ajj^d Bjaraijd bj ua opBoijqnd '(^) ajsa ap Bjqo ou
ap ojad 'aiuoudouax ap soj aj;ua opiiirasBaj 'ojuasa ajsg
(sasuatuajy soj ap tipionjitsuoj) VíaXIVOlí NGIVNH0V.
•4tBpBn A Buajnoj anb sbui uos ou 'BjnjBu bj b
SBUBtunq sauopuaAuo^ sbj ajqos UBSu^asap anb sbtjo^bui
-sbjubj 8Bsa SBpoj 'sBuiap oj ípBppipj bj A pn}xiA bj uos 'sBppajOABj
uos opuBno 'Bpuaoij bj 'BpuBjadraaiui bj 'jpBj BpiA Bqw ¡soisiinoua
sns b anb SBtn so^iuib sns b jsp ^apod ou tBzusjduiai bj A Bpijsnf bj
'u9pBjapoui bj Bijas ja BjBd 'ojsaunj A osozuoSjaA sbui oj opBisa un
na otuaadns japod ja opiuaiqo bij ajqmoq un opuBn^ #ooiía omsijiuiu
jBDipBj sbui jap uoisajdxa bj sa Buixpop ns 'sajBuij sauopBJBjaap sns
b souiauaíB son xg "utiB 8Bjy[ '^saaojBA soj sopoj ap uopBjnrasBJi,, bj
aiuauiBi8nf Bja Bipuatajd ja anb o^ •BÁ'odB as anb ua s^jojba ap Bmajsis
ja opoi opuBuim Boiuajaij pspijiAp bj Bpoj Jinajsap ajamb pspijBaj
ua 'BpBjooniap bj bjiuoo BpiSijip a^uama^uajBdB :omaj}xa ns b ops8
-ajj Bq saiua^iA sauopniíjsui sbj b Baiijj^ bj 'sand 'saj^^ijjB^ uo^
•soA^isod oraoo soijbj;
-uoa sns b BjjBxa A Bpijsnfm bj A BpuBjaduiaiui bj soAijBSau s^jojba
oraoo BiuBpoad isb jÍ 'up^piJíqaP,, Btdojd ns 'isb jBjjnoo ap Bzusjadsa bt

— os^ —
P 88^ ••'0^ (I)
pnjiíjnuí b^, •oiuairaijuasajt jap op^ijnsa^ sa OAijisod oqoajap j^j
-8IJB8 apand on anb o auap on anb sauoiSBd sbj ap uopiqiqojd bj
opBiuaAut Bq 'oiJBj^uoa jy 'soidpuud sojjap b laaapaqo Jod aunjcdaj
sbj ou sajiqap boj ap ouBqaj j^ 'sauoissd sapusaS ap saaBdeo uos sopoj
ou oja^ -BtouoSipjui BpnSB Bun A aÍBJOo ubjS un uos ojjbjSoj BJBd
sojdB sbui soipam sc^ •ajuarajBjoj SBjopuBuijo^ 'u^as anb eajjtanj sbui
jod 'sBjjaDBjsijBS ap zBdsa opsjsa un JuinbpB b jBSajj A oinsun oun
ap ojjuap SBjJBiuauíoj anb ^Bq 'sa^janj sbui sauoiSBd sbj Jirajjdoj ap
sofa^ 'sajoiias sooi;najnB soj b JiSansaa aao^q b BpBui^sap bj^o 8aj5[ijj
-b^j auodo 'BDtíBjoouiap Bj^o^spad BiopBioqiua bj b 'spuonoasuoo ug
•ttBzajBJtnjBu bj ap oq^ajap ja jopuajdsa ns opo} uoo BiJBjjwq sao
-uojua A 'oABjosa oj^sanu bj^ anb ja 'sojiosou ajuB jouas ua BjjiSwa as
as 'BzajBjnjBu bj b sbijbjjuoo aiuaurjBioi sa^aj SBj^sanu X
'soiSajpaos 'soiuosa sojjsanu opu^aiosid 'anb ap ojná
-as jíojea 'sBuapBO s^sa SBpoj 'jBZBqoaj 'jBjqanb 'jipnoBS BJBd opBjop
3}U3iuzi[aj ubi ajquroq un Biai^jns is ojaj,^ -oujaiqo^ jb opsuiBJBOua
u^q as anb '^ajiqap soj ap soABjasa soj 'opiqpaj UBq anb BaiiBJOomap
uopsonpa bj ap Bsnso b 'Áoq nos sajouas soaapspjaA soj oiaj
•^juefainas opom
^p opBjqo UBq anb sojjo A 'soSaijS A SB^psa bj^uoo sBjjanS sns uoo
saxja^^ A oijbq 'sbuboj^o sbui ssooda na A 'uo^íia^ ap sa^anq soj
uoo sa^?(Bjajj oiibjub oipaoojd isy -pBpijoijadns ns Bppouooaj Bas aj A
jiqap 8bui jb B^uodini as ajjanj sbui ja ano sa o^snf oj ap ouSis ja anb
souiaA sajBna soj ajjua 'sajquioq soj ouioa sajBnnuB soj ojub^ UBJisanm
oj ouioo 'sBqanjd jira XBq ojea 3Q -^osojapod sbui jÍ jofain jap pBpaid
d uos aiuaijBA souaui jap A Jiqap sbui jap sauaiq soj sopo),, 'BzajBi
bj unáas 'oijbjjuo^ jy *ZBdBoui ja anb souaní 'zBd^o ja A 'ja omoo
ou anb ja anb souaní Suaj sbui ajBA anb ja anb oisnfui sa anb
Bjjsanuiap 'Bza^BinjBu ap A^\ bj 'oqoajap ojapBpjaA ja ^ojuBjaJíug
•soajo soj anb sbui
jauai on ua ajstsuoa o^snf oj anb 'saoBjjstp A sojuaiuiBjuBoua ap ^zjan^
b 'jaaja sajopuapBq A 'sojpuoaj soj b Bopsamop as ouioo 'BpuBjuí
bj ua so^opuBuio; sajofam soj b jajauíos ap b^bji Epejoomap bj Bp
-uanaasuoo u^ "bjjo^bui bj apand anb oj anb sbut b jBJídsB ojsnfui sa
osa ^od A buoXbui bj ua^níijsuoo sajiqap so^ 'ajianj sbut jap Bpuasa
bj ua^njijsuoa anb otjapod ap pBjun^oA bj A pBpijouadns buisihi
bj 'apap sa 'osoaapod sbui asjaoBq ap jbjbji A ojjo b o^jb ua jbíbi
-uaAB sa 'ojsnfui oj 'ojbui oj anb opBJBjoap A pBpjBnSx bj oppajqsisa
usq 'BjJBjnuB opuauanb A 'p^puoiJadns ns jod sopBziJotuajy -sop
-Biop uaiq soj ap 'saj^anj sbui soj ap sonbBjB soj bjjuo^ pBppBdsoui a
pspijiqap Bidojd ns aa^ajojd BJBd oqoaq UBq sbj anb 'saoBdBaui soj
ap ouBqaj jap 'sajiqap soj ap BpniSB bj ap Bjqo uos sa^aj sb^j -(^) oj
-daauoo ornsiin un ap sauoisajdxa uos ttjofaui ja?? A t4ajjanj sbui j^M
'BJauíud bj bj^uoo A Bpun^as bj jod Bpunuojd as saj^^ijjB^ ]^ *onpiA
-ipni jap boisij spuajod bj ap anSaiydsap ja anb ^aj sbut ^Bq on anb
ua BzajBjn^Bu ap opBjsa un A SBiJBiíjsn^í sa^aj sns uoo upBjaouiyp bj
ajina U9pisodo bj Bjoqs sa BzajBjnjBu bj A oqoajap ja ajina U9pisodo

�esclavos y metecos gozan de gran libertad e impunidad porque el co
mercio de sus dueños está en sus manos. Y en la política exterior,
la persecución de los personajes eminentes en cada ciudad aliada se
explica porque, como son odiados por sus inferiores, se mantiene así
la simpatía de éstos. Se obliga a los aliados a juzgar sus procesos en
Atenas, porque, además de poder aprovechar el dinero consignado
por las partes y aumentar el rendimiento de los impuestos y de los
que tienen casas o esclavos de alquiler, sin salir de Atenas los gobier
nan, sosteniendo a los demócratas, hundiendo en los fallos a sus ene
migos, y obligando a los aliados a respetar no sólo a los atenienses que
viajan hacia ellos, sino a todo el pueblo que es el que juzga y hace
la ley.
Todo esto, que constituye el tema central de la obra, atañe a la
política de los medios y, como tal, no corresponde a nuestra investi
gación. Pero el autor ha expresado además, breve y enérgicamente,
su opinión sobre las formas de gobierno y su valor de fondo. La liber
tad es un valor negativo, incompatible con el buen gobierno. En la
buena constitución los idóneos, legislan, los buenos reprimen a los
malos, y no permiten a los locos emitir su opinión (1). Para el autor,
como para toda la tradición nobiliaria (2), honestos y capaces son
los eupátridas y los ricos; malos y locos, los pobres y plebeyos (3).
Pero en la buena constitución el pueblo cae pronto en la esclavitud.
Ahora bien, el pueblo no quiere una buena constitución, si en ella
él se torna esclavo. Ante todo quiere ser libre y gobernar, y no le
importa si la constitución es mala. "Lo que os parece una mala cons
titución es cabalmente lo que da al pueblo fuerza y libertad"(4).
La democracia es no sólo un gobierno malo, sino que consciente
mente prefiere lo malo. El pueblo ateniense distingue perfectamente
al bueno del malo. Pero prefiere a sabiendas al malo porque se apro
vecha de él. Al bueno lo detesta, pues el pueblo cree que la virtud
conduce a desgracia y no a la felicidad (5). En particular se censura
la lentitud y venalidad de la administración de justicia en Atenas (6).
La justicia es lenta porque hay muchos días de fiesta, los asuntos
son numerosísimos y se delibera largamente sobre todo. Es cierto que
con dinero se puede obtener una sentencia, pero aún así los asuntos
son tantos que no pueden fallarse todos. Y si se establecieran más
tribunales con menos jueces cada uno, la facilidad para corromperlos
sería aún mayor. A pesar de todas estas críticas, el autor perdona al
pueblo su amor por la democracia, pues se explica que cada cual
persiga ante todo su bien particular. Pero censura acremente al que,
no siendo del pueblo, elige vivir en ella más bien que en la oligarquía.
Ese le parece sospechoso de abrigar intenciones criminales, creyendo
más fácil ocultarse en una democracia que en una oligarquía (7).
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)

I, 9.
Comp. supra. Thf.ocnis p. 259 del número anterior.
Esto resalta de todo el cap. I, sobre todo 7 y 8.
I, 9.
II, in fine.
III, 1 y es.
II, in fine.
— 252 —

Podría pensarse que estos defectos son accidentales y que la de
mocracia es susceptible de una reforma interna. No es así sin embargo.
La democracia es un gobierno intrínsecamente malo. Toda mejora
implicaría una desfiguración, una mutilación de su principio. "En
efecto, si no se trata más que de mejorar la constitución, se hallarán
muchos sistemas; pero mantener la democracia, de manera que el
gobierno mejore no es cosa fácil, a menos que se agregue o se suprima
algo poco a poco"(l). Entonces cabe un último problema: ¿es posible
suprimir la democracia? La respuesta es aquí también negativa.
Opositores a la democracia serán naturalmente los que han sido víc
tima de alguna injusticia; pero éstos son relativamente pocos, pues
ejerciendo el pueblo los poderes públicos, sus decisiones no perju
dicarán a las clases populares sino a la minoría de los ricos y nobles,
y una minoría es incapaz de suprimir la democracia (2). Se entiende:
por las vías legales. La conclusión lógica que se desprende es que tal
fin sólo se puede lograr por medio de un golpe de estado. Por eso se
ha supuesto que el secreto propósito del autor, al publicar su escrito,
era una invitación a darlo.

THOUKYDIDES
El espíritu crítico y realista de la sofística encontró una aplicación
seria e inteligente en la obra de Thoukydides (hacia 460). Al historiar
la guerra del Peloponeso y la política de los estados que en ella
intervinieron, el pariente de Milciades y ex-general ateniense tuvo oca
sión de mostrar la motivación que impulsaba a las partes y los princi
pios que invocaban, los cuales, alejándose de la antigua moral, con
cordaban muy bien con las nuevas doctrinas.
La influencia de éstas se advierte ya en su posición religiosa.
Thoukydides no apela nunca a los dioses para explicar los sucesos
históricos, como lo había hecho Herodoto. Entiende que todo está
sometido a causas naturales y varias veces indica como ultima ratio
de los hechos a la naturaleza del hombre. Es cierto que reconoce la
voluntad divina y la necesidad de acatarla (3); que al describir la
corrupción moral de Atenas en tiempos de la peste, señala como un
mal la irreligiosidad imperante (4); y que otras veces ha destacado
las profanaciones de cosas y lugares santos (5) y la violación de la
fe jurada en Corcira y otras ciudades (6). Pero en estos casos se
trata más bien de una consideración pragmática en donde la religión
se aprecia por sus consecuencias prácticas y el descreimiento, como
un signo importante de la desintegración moral. Especialmente Thou
kydides se manifiesta escéptico respecto a toda clase de visiones,
pronósticos, adivinaciones y oráculos: éstas son cosas inciertas, vanas
ilusiones, que conducen al hombre a su perdición (7). Así, censura la
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)

III, 9.
III, 12.
H, 64.
II, 53.
IV, 90-99.
III,, 82 y ss
V, 103.
— 253 —

�•0I 'A
•se X Zg 'III
•66-06 'AI
'ES 'II
'II
•zi 'III
6 'III

(¿)
(9)
(S)
(*)
()
(Z)
(I)

Hjns

•'".'/ í II
•88 X I 'III
•autf ! 'II
6 'I
I opoi ajqos 'j -dea \a opoj ap
J oisg
' ojamnu [ap 552 *d SIN3O3HX 'oudnt
dns •dmo;)
"6 'I

(i)
(9)
(S)
(^)

()

(Z)
(I)

bj us anb uaiq bbui Bjja na jiaia aSija 'ojqand jap opuais ou
'snb jb ajuamaiDB BJnsuaa ojaj ^Bjn^iviBd uaxq ns opo^ ajuB ^Sisaad
[Bna BpBO snb s^ijdxa as eand 'BiaBjaomap bj Jod jouib ns ojqand
jb Buopjad jojne ja 'sb^ijijo BBjsa e^po^ ap jssad y -jojÍbui uns Búas
BojjadmojJo^ BJBd pBpijp^j bj 'oun Bpso sa^anf souam uoo sajBunqM^

'sauoisiA ap as^jo epoj b ojaadsaj ooijdaosa BjsaijiuBiu ^s sapipX^j
•noMX aíuauijBpadBg -jbjoui nopBj^a^nisap bj sp aiuBjaodrai ouSis un
otaoo 'ojuaiuipjosap ja ^ BBonoBjd SBpuanoasuoo sns Jod Bio^ade as
uoiSipj bj apuop ua BoijBtnSBjd uopBjapisuoa buti ap uaiq bbut bjbji
as sosbd sojas na ojaj *(9)8apBpnp bbjio A bjiojo3 ua BpBjnf aj
bj ap uopBjoiA bj A (g) bojubs sajE^nj jC sbsod ap sauopBuBjojd bbj
opBOBjsap Bq saaaA bbjjo anb j í (^) ajuBjadmi pBpisoi^ijajJi bj jBiu
un onioa BjBips 'ajead bj ap sodmaij na BBuajy ap jbjoui uopdnJJoa
bj Jiquasap jb anb í () bjjbjbob ap pBpisaoau bj A BuiAip pBjunjoA
bj aoouooaj anb ojjap sg •ajqiuoq jap Bza^jnjBn b[ b soq^aq so^ ap
oijdj ntuijjn oinoD Boipui saoaA sbuba á s^^ejiubu sbsiibo b opilamos
Bjsa opoj anb apuaijug 'Oíopojajj oq^aq ^jqBq o^ oraos 'soauojsiq
sosa^ns so[ jBaijdxa BJBd sasoip so¡ B sannu B^ads ou
•BSOi^ipj u^pisod ns ua ^Á auaiApB as SBisa ap Biouanjjuí

•(¿) BinbJBSijo Bun ua anb BioEJOomap buh na asjstjnao Jiobj sbui
^ 'sajBuiunjo saooiDuaiui jB^uqB ap osoqoadsos aaajB¿ aj as¡j

bj Bjnsuao 'isy '(¿)uopipjad ns b ajqraoq jb uaonpuoo anb 'sauoisnji
sbuba 'SBjjapui s^soa nos BBjsa rsojnoBJO ^ sauotoBniAipB 'soaijsouojd

•gBuiJioop BBAanu 8B[ uoo uaiq Anuí
-uod '^joui nSxjuB b^ ap asopuBfap 'sa^na so^ 'uBqBooAui anb soid
-louiad so[ A saiJBd sb^ b BqBejndiui anb uoiobaijoui B[ JBjjsora ap u^is
-Ísdo OAnj asuaiuaiB ^Bjaua^-xa ¿ sapsp^ip^ ap aiuauBd ^a 'uojaiuiAJaiui
B[[3 u^ anb sopBisa so[ ap Bouqod b[ A osauodopj [ap BJian^ bj
y "(09t P^H) BaPÍP^3tnoHX 3P BJtIo BI ua 3l^^ítaJni
aun ojjuooua B0I18IJO8 bj ap BjsijBa^ A oopija mujd8a

saaia^anoHi
Jp B U9PBJIAUI BUn BJ3
ns JBOijqnd jb 'jojns pp oiisodojíd oiai^as p anb ojsandne bi|
as osa joj -opBjsa ap adjoS un ap oipam jod jbj^oj apand as ojos uij
jbi anb sa spusjdsap 38 snb BaiSoj uoisnjouoo wj 'sajB^aj bbia bbj Jod
:apua^ua ag ' (^) BpBJOouiap bj xiiniadns ap zBdBjuí sa bijouiui Brni A
'sajqon A bodu soj ap buouiut bj b outs s^jBjndod sasBja bbj b uBjBoip
-nfaad on sauorepap sns 'sooijqnd sajapod boj ojqand ja opuapisfs
sand 'soood ajuauíBAUBpj nos so^sa ojiad ÍBiausnl'ui buti^jb ap suni
-oía opis UBq anb soj ajuarajBiniBU u^jas BpBjaomap bj b sajojisodQ
•BAiisSau uaiquTBj inbB sa Bj^ands^j vj ¿BiDBJ^oinap bj jimudns
ajqísod sa? :Bmajqojd omijjn un aq^o saauo^u^ -(j;)ítoood b oaod oSjb
Binudns as o anSaj^^ as anb souaui b 'jpfj soa sa on ajofam ouaaiqoS
ja anb BjauBin ap 'BpBJOOuiap bj aauaiuBui oaad íSBtnajeis soqanra
UBiBjjsq as 'nopnjiisuoa bj JBJofain sp anb sbui b^bj; ae ou ib '
U3 "oidpuud ns ap uopBjiinuí con 'u^pBjnSijsap un BMB^ij
BJoíain ^po^ 'ojeoi ajuaniB^asuiJjuí oujaiqoS un sa spBJDoraap
•o^jeqnia uib jsb sa o^¿ -Bujaiui Bnuopj un sp ajqijdaasns sa Bp
-ap bj anb jC sajeiuapp^s nos sojoapp soisa snb asaBBuad Bjjpoj

bbui uBaaioajqeisa as is ^ -sopoj asjsjjBj uapand ou anb sojubj uob
sojunsB soj I8B utiB ojad 'Biouajnas Bun aauajqo apand as ojamp uoo
anb o^jaia sg -opoj ajqos ajuauíBSjBj BJaqijap as A souimsojauínu nos
sojunsB boj 'Bjsaij ap BBip soqonm ^Bq anbjod Bjuaj sa Bppsnf vj
• (9) BBuajy na Bpi^snf ap uopBJisiuimpB bj ap p^pijBuaA A pmijuaj bj
Bjnsuao as jBjnai^Bd ug •() pBppijaj bj b ou A Bpsj^sap b aonpnoo
pn^jiA bj anb aajo ojqand ja sand 'Bjsaiap oj ouanq jy -ja ap BqoaA
-oade as anbiod ojbut jb sspuaiqBB b ajaijajd ojs^ -oj^ui jap ouanq jb
ajnaraBj^ajjad an^upsip asuaiuajB ojqand jg •ojbui oj ajaipjd ajuara
-a^napsuoo anb ouis 'ojbui ouaaiqoS un ojos ou sa BpBJoomap B'^
' (t)p^^^l ^• ^snj ojqand jb sp anb oj aiuamjBqBo sa uopn^ij
-suoD BjBm Bun aoaiBd so anb oqM 'Bj^ni sa uopmpsuoo bj is Bjjodrai
aj ou A 'JBujaqoS A ajqij Jas ajamb opoj ajuy 'OABjosa buioj as ja
Bjja ua 18 'uopnjiiBuoD Buanq Bun ajainb ou ojqand js 'uaiq Bjoqy
•pnjiAB[osa bj ua ojuojd a^o ojqand ja nopnjusuoo Buanq bj ua ojaj
"(g) sojíaqajd A sajqod soj 'soooj A sojBm ísoou boj A SBpijjsdna soj
nos saosdBO A soisauou '(^) BiJBijiqou uopipBj} bj Bpoi BJBd omoo
'jojnB ja bjb^ '(1) uoiuido ns aijiina soooj soj b uaiinuad ou A 'bojbui
boj b uamiadaj souanq boj 'uBjsiSaj 'soau9pi boj uoprupsuo^ Buanq
bj ug 'ouJaiqoS uanq ja uoo ajqiiBdmooui 'oAijBáau jojba un sa pBj
-jaqij Bq *opuoj ap jojba ns A oujaiqoá ap sbuuoj sbj ajqos uoiuido ns
'aiuauíBOi^jaua A 3Aajq 'sBiuap^ opBeajdxs Bq aojnB j^ OJ3,J -uoiob^
-1183AUI Bjjsanu b apuodsajjoo ou 'jbj oino^ 'a" soipam soj ap Bo^ijod
bj b auB)B 'Bjqo bj ap jBJiuao Braaj ja ainjijeuoD snb 'ojsa opo^
•jíaj bj
aoBq A BSznf snb js sa snb ojqand ja opoi b ouis 'sojja Bp^q ubíbia
anb sasuaiuaiB soj b ojos ou JB^adsaj b sopsijB soj b opuB^ijqo A 'boSiui
-au3 sns b bojjbj soj ua opuaipunq 'SBjBjaomap boj b opuaiuajsoe 'ubu
-jaiqoS soj SBuajy ap jijes nis 'jajmbjB ap BOABjosa o sbsbo uauai) snb
soj ap A so;sandrai boj ap o;uaiuiipuaj ja jBjnaranB A saiJBd sbj jod
opBiioisuoD ojauíp ja jBqoaAOjdB japod ap SBraape 'snbjod 'BBuajy
us sosaoojd sns JB^znf b sopBijB soj b s^ijqo ag 'so^ss sp BjiBdmis bj
jsb auaijuBtn as 'sajouajuí sns jod sopBipo uob omoo 'anbjod Boijdxs
38 BpsijB pspnp BpBo us saiuauítua safBuosjad boj ap uopnoasjad b^
'joijajxa Bapijod bj ua j^ -soubui sns ua Bjsa sonanp sne ap opjam
-00 ja anbjod pBpiundmi a pBjjaqij ubj3 sp ubzoÍ sooa^ara A soABjosa

�superstición de Nicias, que a causa de un eclipse de luna, tenido por
mal agüero, no levantó el sitio de Siracusa (1). En cuanto a los orácu
los comprueba que la ingenuidad de los hombres los interpreta a posteriori de tal modo que siempre se convencen de su verdad. El oráculo
de Delfos había profetizado desdichas si se profanaba su templo, pero
como ocurrió lo contrario, es decir, que el templo fue profanado a
causa de los desastres militares, Thoukydides, parodiando la inter
pretación ingenua, concluye: "el oráculo dijo lo contrario de lo que
se entendía, porque las calamidades y desventuras no sobrevinieron
a la ciudad, porque el templo fuera profanado al habitarlo las gentes,
según quisieron dar a entender, sino que, al contrario, por la guerra
vino la necesidad de vivir en él" (2). Hay una sutil ironía en esta
pretendida interpretación que, tomada en serio significaría que el
oráculo había profetizado el castigo precediendo al pecado. En otro
caso se disputaba sobre el significado de la palabra "Xt[iós" de un
oráculo. Unos la interpretaban por "hambre", otros por "epidemia"...
"hasta que llegó ésta y todos le aplicaron el dicho del oráculo. Y a mi
ver —comenta Thoukydides— si ocurriese alguna otra guerra en tie
rra doria, acompañada de hambre, también lo aplicarían a ella" (3).

En cuanto a los principios sociales, se invocan, varias veces las
ideas tradicionales de justicia, de paz y de democracia. Los corintios
invocan la justicia de su causa para hacer la guerra a Atenas (4);
los corcirenses no admiten que las colonias sean fundadas para ser
siervas de las metrópolis sino para ser sus iguales; el siciliano Hermókrates, al bregar por la terminación de la guerra por medio de una
paz general y común, estima a ésta, invocando a todos los hombres
prudentes, como "la mejor cosa del mundo"(5). Respecto a la demo
cracia, Atenágoras, en su discurso a los siracusanos la defiende contra
las objeciones de los oligarcas. En materia de finanzas es mejor la
administración de los ricos, pero en política general y en la reparti
ción de las cosas particulares y públicas es superior el estado demo
crático, porque antes de resolver se oyen los pareceres de todos y
por tanto de los más prudentes, y se hace una distribución equitativa
de los bienes y las cargas, evitando que los poderosos repartan los
perjuicios entre todos y guarden los provechos sólo para sí (6).
Y Perikles, en la famosa oración en elogio de los muertos en la guerra,
al describir la democracia ateniense, pone de relieve sus tres rasgos
fundamentales que son al mismo tiempo en su mera enunciación tres
argumentos en su favor. En primer lugar, gracias a la igualdad polí
tica, que no hace distingos se sangre ni de fortuna, cualquiera podía

(1)VII, 50.
(2)II, 17.
(3)II, 54.
(4)I, (pág. 89 ed. española).
(5)IV, (pág. 330 id.).
(6)VI, (pág. 122).

ascender hasta los cargos directores con tal que demostrara capacidad
para ello. "Nuestro gobierno se llama democracia porque la adminis
tración del estado no pertenece ni está en pocos sino en muchos. Por
lo cual uno de nosotros —de cualquier estado o condición que sea—
si tiene algún conocimiento de virtud, tan obligado está a procurar
el bien y honra del estado como los otros, y no será nombrado para
ningún cargo, ni honrado, ni acatado por su linaje o solar, sino tan
sólo por su virtud y bondad. Que por pobre o de bajo suelo que sea,
con tal que pueda hacer bien y provecho al estado, no será excluido
de los cargos y dignidades públicas" (1). En realidad, pues, la demo
cracia es la verdadera aristocracia: no la trasmitida por el título o la
riqueza sino la de las capacidades personales de la inteligencia y de
la honradez. Por eso hacia el final dice Perikles: "a mi parecer, el
primero y principal juez de la virtud del hombre es la vida buena y
virtuosa, y el postrero que la confirma es la muerte honrosa". La ver
dadera concepción de Thoukydides se aclara aún más cuando después
de haber hecho el elogio de Perikles y afirmado su superioridad
frente a todos los políticos contemporáneos y posteriores agrega: "al
parecer, el gobierno del estado era en nombre del pueblo; pero de
hecho todo el mando y autoridad estaba en él" (2).
En segundo lugar, la democracia significa el reinado de la liber
tad y "libertad es felicidad y la felicidad libertad". Por último, la
democracia es un régimen de publicidad, que no tiene secretos para
nadie. "Nosotros permitimos que nuestro estado sea común a todas
las gentes y naciones, sin vedar ni prohibir a persona natural o extran
jera ver ni aprender lo que bien les pareciere, no escondiendo nues
tras cosas aunque pueda aprovechar a los enemigos verlas y apren
derlas...".
Pero, por otro lado, y en oposición a estas ideas de justicia, paz
y democracia, Thoukydides hace ver cómo los antiguos principios
habían perdido su vigencia, negados o simulados, y cómo de jacto, lo
que impulsa a los hombres y a los estados son los intereses de las
partes que están en juego. Así, dentro del estado, demócratas y aris
tócratas defienden sus principios sólo de palabra, porque de hecho
consideran su particular interés (3). Lo mismo ocurre en las relacio
nes internacionales: el siciliano Hermókrates juzga que Atenas, bajo
la apariencia de amistad y alianza con las ciudades de la magna
Grecia, sólo busca su ventaja y provecho (4). Por eso los corintios,
que dicen tener la justicia de su parte, arguyen además que sólo la
justicia acarrea ganancia (5).
La bondad de la democracia queda también malparada cuando
Thoukydides, por boca de Diodoto, señala que para persuadir al
pueblo de alguna cosa buena o mala es necesario usar de cautelas y
mentiras; que sólo el que lo adule ganará su confianza, mientras que
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)

254 —

II, 35-46.
II, 65 y ss.
III., 82.
IV, 61.
I, (pág. 33).
— 255 —

�— sss —

— t-S^ —
•(ES •*?&lt;!) 'I(S)
"19 'AI(^)
•^8 'III()
• ^ S9 'II(Z)
'II(I)

anb SBJiaaim 'BzuBijuoa ns bjbubS ajnpB oj anb ja ojos anb ^SBjpuam
^ 8B[9jnBa ap JBsn ouBsaaau sa jBm o Buanq bsoo BtmSjB ap ojqand
jb JipensJad Bjed anb Bj^nas 'ojopoiQ ap Booq jod 'sapipÁ'^jnoqjj^
optrena BpBJBdjBur uaiqmBi spanb spejaomap bj ap pBpuoq B^
•(g) BpUBUB B9WB0B BIDIíSnf
B[ ojos anb SBinapB nainSjB 'ajjed ns ap Biapsnf bj jana^ naaip anb
'8OpulJOa 8OI OSa Iod ' (f) OqD3AOJd A BÍBJU3A 118 B38Iiq OJO8 'Bpaj-^)
Bu^em bj ap sap^pnp sbj noa bzubtjb A pBjsiuiB ap BpuaiJBdB bj
ofeq 'SBuajy anb Báznf sajEJ^joniJajj oueijpis ja : sapmoiaBu ja^ai san
-opsjaj bbj n^ ajjnao omsiin &lt;kj •() sajaiui JBjnapj^d ns UBjapisuoa
oqaaq ap anbjod 'BjqBjBd ap o^os soidpuijd sns uapuaipp sbjbjooj
-sijb Á SBjBJOoniop 'opB^sa [ap oajuap 'jsy -oá^nf na usjsa anb sajJBd
sb[ ap sasaja^ni so[ uos sopejs^ soj b á sajqmoq so[ b BS[ndiui anb
o[ 'ojovf ap oiuo3 ^ 'sopB^nrats o sopB^aa 'epnaSiA ns opipjad HBiqBq
aoidiouijd son^ijuB so[ omoa JtaA aa^q sapip^^noqj, 'BioBjaoinap Á
'Biaijanf ap SBapi 8B)sa b uopisodo na Á 'op^^ ojjo jod 'o
j SByjaA soSimaua soy b JBqaaAoade Bpand anbnns sbsod sbjj
-sana opnaipnoasa on 'a^apajsd saj naiq anb o^ japua^dB m j^a Bjaf
-UBJjxa o jbjiijbu suosjad b jiqtqoid m jBpaA uis 'eauop^u A. ea^uaS 8B[
sBpoj b nnuioa Bas opsjsa oi^sann anb eomuinuad sojjoso^j,, -aip^u
eojajDas auai} n anb 'pBppijqnd ap uaniiSaj un sa BpBjaotaap
'omppri io¿ *4tpBíJ3qi^ pBppi[aj B[ á pspioijaj sa pB^jaqn;,^ ^ pv%
B[ ap opBtnaj p boijiuSis BpBjaomap bj 'jB8n[ oponSas ng
"(^)I8 na qísa pBpjjojnB A opuBín p opoj oqoaq
ap oaad ío^qand pp ajqmoa ua Bja opsjsa pp oujaiqoS p 'j
^,, :BSaiB saiouaisod A soanv^odma^aoa soDijip^d so^ sopoj b
pBpiioijadns ns opBuuijB A saj^iia^ ap otSop p oqoaq jaqsq ap
sandsap opuEno SBta unB bjbjob as sapip^^noqj^ ap nopdaauoa Bjapep
-J3A B1^ *(^B8OJnoq ajj^nni b[ sa biujtjuo^ b[ anb ojaj^sod p A 'BsonjaiA
A Buanq BpiA bj sa ajqinoq pp pnjaiA B[ ap zanf ^dpaijd A oaamijd
p 'aaaajBd ira b^ rsa^ijca^ aoip \^uij p ^p^q osa io¿ "zapeanoq v\
ap j( BpuaSipjin e\ ap sajBnosjad sapBppsdBD sb^ ap bj onis Bzanbu
^\ o opnjji p jod BpiíirasBjj B[ on :bpbjooi8iib Bjtap^pjaA bj sa bidbjco
-omap bj 'sand 'pBpip^aj u^ "(];)t48BDi[qnd sapBpiu^ip A soájBo so[ ap
opinpxa Bjas on 'opBjsa \u oqaaAOjd A naiq jaasq Bpand anb pi noa
'Bas anb opns of^q ap o a^qod jod an^) 'pBpuoq A pmaiA ne jod opps
ubj oms 'jbjos o a^Bin^ ns jod opBjBOB in 'opBJUoq tu 'oSjsa un^uiu
opBjqraou Bjas oú A 'sojjo so^ otnoo opBjsa pp BJnoq A naiq p
b Bjsa opBSt^qo ubj 'pniJiA ap pjnaiiuioouoa nnS^ anan is
—Bas anb nopipuoa o opBisa jainb^ena ap— sojjosou ap oon ^na o^
jo^ •soqantn na ouis soaod na Bjsa in aaaua)jad ou opBjsa pp nopBjj
•einimpB bj anbjod BpBjooraap ehib^ as oniaxqo^ ojjsan^[,, *o^p BJBd
BJBJjsouiap anb ye% noa sajojas^rp so^jb3 eoj BjsBq japnaasB

•(zzi • s?a) 'IA
•P! 0E " Sed) '^I
1 P 68 •8b&lt;I) 'I
" 'II
•11 'II
OS 'HA

(9)
(S)
(t)

()

(^)

(I)

ujpod Bjainbpna 'butvuoj ap tn 9j9ubs as soSnijsip aa^q on anb
-j[od pBpfBn^í b^ b sbpbjS 'j^Snj janTTjd n^ uoabj ns na sojnainnSjB
ají nopBpnnna Bjcain ns na odmap otnsira p? nos anb sa^juaniBpunj
soásBj sajj sns aAaip^ ap auod 'asnainaiB BiaBjaoinap b^ jiqijasap jb
'BjjanS bj na so}janm boj ap oíSoja na nopsjo BsomBj bj na 'sajíjija^ j^
• (9) re BJBd ojos soqaaAOJd soj napjBn^ A sopo; ajjna sopmfjad
soj nB^jBdaj sosojapod soj anb opuBjiAa 'sbSjb^ sbj A sanaiq soj ap
BAUBjmba noianqijjsip Bun aa^q as A 'sa^uapnjd sbui soj ap ojub^ jod
A sopo^ ap sajaa3JBd soj uaXo as jaAjosaj ap sajuB anbjod 'oapttja
-omap opB^sa ja jouadns sa SBaijqnd A saJBjnapjBd SBSoa sbj ap nop
-U-iBdaj bj na A jBjans^ sapjjod na ciad 'sooij soj ap nopBJisimmpB
bj Jofatu sa SBzuBuij ap BuaiBra u^ ^sbojeSijo soj ap sanopafqo sbj
BJ^noa apnaijap bj souBsnaBJis soj b osjnasip ns na 'BBjoSBuaiy 'BpBJD
-ouiap bj b ojaadsa^j •(g)ítopnnra jap Bsoa jofam bj,, oruoa 'sajuapnjd
sajqnioq soj sopo) b opnBaoAui 'Bjsa b Bmpea 'unnioa A jBjana^ zsd
snn ap otpain jod Bjjaná bj ap uop^uinuai bj jod Js^ajq jb 'sajBjjf9ra
-J3JI onsijpis ja ísa^BnSí sns Jas bjb¿ onis sijodoJiam sbj ap sBAjais
^as BJBd sspBpunj nBas ssinojoa sbj anb naiimpB on sasnsjpjoa soj
i (f) SBnajy b BjjanS bj jaaBq BJBd ssnB ns ap Bpusnf bj neaoAm
soiinuoa so'-j 'BpBjaomap ap A zsd ap 'Bppsnf ap sajenopipBj) SBapi
sbj saaaA sbijba 'uBaOAní as 'sajBpos eoidpmjd soj b ojnBna u^

"(8) 8IIa B nBjjBoijdB oj naiqniBi 'ajqniBq ap BpBUBdmoaB 'Brjop bjj
-aij na BjjanS bjjo enn^jB asaujnao is .—sapip^^jnoqj^ Bjuaraoa— j^a
ira b j^ 'ojnasjo jap oqoip ja nojBaijdB aj sopo} A B^sa o^ajj anb B}8Bq,,
—ttBiraapidaM jod soj^o 't4ajqrasq,, aod UBqBjaadjajuí bj sonj^^ -ojnaBJo
un ap ít5PIig^í,, Bjq^jBd bj ap opBDijinSis ja ajqos BqBjndsip as osbo
ojio u^ -opBaad jb opnaipaaajd o^ijsbo ja opBzpajojd BiqBq ojnasjo
ja anb Busaijiu^is ouas na BpBiuoj 'anb uoioBjajdjaiui Bpipuajajd
Bi^a na biuoji jijns Bnn ^bjj •(^)41ja na jiaia ap p^pisaaau bj ouia
BJjan^ bj jod 'ouBjjuoa jb 'anb ouis 'japna}na b jBp nojaismb unSas
'saina^ sbj ojjBiiqBq jb opBuBjojd BJanj ojdmaj ja anbjod 'pBpnp bj b
?ojainiAajqos on sBJinuaAsap A BapBpiraBjBa sbj anbjod 'Btpuajna as
anb oj ap ooBjjuoa oj ofip ojnaejo ja,, :aXnjanoa 'Bnna^m noiaBjajd
-jajuí bj opnBipojBd 'sapip^^jnoqj^ 'sajBiijira sajjsBsap soj ap BsnBa
b opBUBjoad anj ojdnia^ ja anb 'jpap sa 'oiJBj^noa oj oujnao oraoa
ojad 'ojdraa^ ns BqBUEjojd as is SBqaipsap opBzpajoad Biqeq sojjaQ ap
ojnasjQ ^g -pspjaA ns ap naanaAnoa as ajdraais anb opoui jbi ap tAoxiai
-sod v Biaadjaiui soj sajqiuoq soj ap pBpinua^m bj anb sqanjdraoa soj
•nasjo soj b ojuBno ug -(j) BsnaBJig ap opre ja ojueAaj ou 'ojanáB j^ra
jod opiuai 'Bnnj ap asdij^a un ap BsnBa b anb '8Bpi^[ ap noppsjadn^

�r
quien le proponga algo bueno pero sin halagos caerá en sospecha de
que procura ocultamente su propio logro (1).

todos tuvieseis el mismo poder y facultad que nosotros, haríais lo
mismo" (1). Esta es, ni más ni menos, la doctrina de Kallikles, con
vertida ahora en principio vigente y director de la política ateniense;
y es más que probable que la tesis del personaje del Gorgias no sea
otra cosa que la enunciación teórica de esa política realista e impe
rialista.

El mismo Diodoto destaca la ineficacia del derecho para impe
dir el delito cuando el hombre está estimulado por alguna impetuosa
inclinación. "En muchos estados hay pena de muerte, no sólo para
semejantes delitos, pero aún para otros mucho menores, y a pesar
de ello siempre hay hombres que se exponen a peligro de esta pena
con esperanza de escapar de ella. Ninguno emprendió rebeliones que
no pensase salir con ello, ni hubo estado que no le pareciese tener
mayores fuerzas propias o de sus amigos que otro. Mas al fin es cosa
natural a los hombres pecar, así en general como en particular; y
no ha habido ley tan rigurosa que lo pudiese vedar ni estorbar por
más que se hayan inventado nuevos tormentos y castigos para los
delitos, por si el temor podría apartarles de hacer mal".

En esta misma concepción encaja la idea de que el valor negativo
de las leyes no es una objeción contra ellas. Lo malo es la variabilidad
e inconstancia en su aplicación; el buen gobierno es aquel que usa
constantemente y sin revocarlas las leyes vigentes, cualesquiera que
sean. De acuerdo con este pensamiento señala Cleón que el imperio
ateniense ha llegado a ser una verdadera tiranía y que para conser
varlo no es posible cambiar los métodos empleados (2). Y en el mismo
orden de ideas, Alcibíades aconseja la expedición a Sicilia arguyendo
que "no está en nuestra mano poner un término a nuestro imperio,
para decir que ninguno pase adelante, sino que para defenderle es
necesario acometer a unos y guardarnos de ser acometidos por
otros"(3).

Otro principio de los nuevos tiempos que Thoukydides ha reco
gido porque era constantemente invocado, especialmente por los ate
nienses, como regulador de la política internacional, es el de que el
más fuerte tiene el derecho de someter a su voluntad al más débil.
Ya al comienzo de la obra, en la discusión general que tuvo lugar en
el senado de Lacedemonia, los atenienses lo enuncian como una com
probación que surge de los hechos históricos (2). Y el mismo le sirve
a Eufemio para explicar a los camarinos por qué los atenienses des
pués de las guerras médicas se desligaron de la dirección de Esparta:
"porque no había más razón para que ellos nos mandasen a nosotros
que nosotros a ellos, sino la de que ellos eran más poderosos a la
sazón que nosotros, y, por lo tanto, llegando nosotros a ser señores y
caudillos de los griegos que antes estaban sujetos a los Medos, hemos
tenido y habitado nuestra tierra, sabiendo de cierto que mientras
tuviéramos fuerzas para resistir al poder de los lacedemonios, no hay
razón para que debamos estarles sujetos"(3).
Pero donde esta ley del más fuerte se afirma en toda su crudeza
con la pretensión de un principio universal de la naturaleza es en la
discusión habida en el ayuntamiento de Melos en donde los atenienses
tratan de obligar a la pequeña isla a entrar de su lado en la guerra.
"Cuando los más débiles contienden sobre aquellas cosas que los más
fuertes y poderosos les piden y demandan, conviene ponerse de acuer
do con éstos para conseguir el menor mal y daño posible"(4). Y des
pués de declarar sin ambajes que es su voluntad inquebrantable so
meterlos a su señorío (5) sostienen que lo que hacen es justo y que
"por necesidad de naturaleza, el que vence a otro le ha de mandar
y ser su señor, y esta ley no la hicimos nosotros, ni fuimos los pri
meros que usaron de ella, antes la tomamos al ver que los otros la
tenían y usaban, y así la dejaremos perpetuamente a nuestros here
deros y descendientes. Seguros estamos de que si vosotros y los otros
(1)
(2)
(3)
(4)

(5)

III, 234.
I, 76.
VI, 85.
V, 89.
V, 91.

(1)V, 105. Cf. lil.
(2)III, 40.
(3)VI, 18.

— 256 —

— 257 —
17

^

�— 9S^ —
"81 'IA (E)
'O^ 'III (^)
•III '13 "SOI 'A (I)

•16 'A (S)
•68 'A (t)
•S8 'IA ()
•9¿ 'I (Z)
'ttZ 'III (I)
bojío so[ A sojiosoa is anb ap soniBisa sojngag •sa^uaipnaosap A sojap
-ajaq soj^sann b a;uaraBmadjad somsjBÍap bj jsb A 'uBqBsn A UBiua;
b^ sojjo so[ anb J3A jb somBiao} bj ^a^u^ 'bjj^ ap nojBsn anb sojam
-ud soj eorainj in 'sojjosou soinpiq bj on jíaj Bisa A 'joyas ns jas A
jBpuBUi ap Bq aj ojjo b 33U3A 3nb J3 'BzajBjniBn ap pepieaoau Jod,,
anb A o^snf sa uaoeq anb oj anb nanapsos (^) ououas ns b eofja^am
-os ajqB^nBJqanbaí p^iunjoA ns sa anb s^ÍBqniB uis jBJBpap ap sand
-83p j^ *(^)^3jqisod ouBp A [biu jonam ja JiñSasuoa BJBd sojsa noo op
-jana^ ap asjauod anaiAuoa 'uBpuBuxap A napid ssj sosojapod A sa^janj
8Bm soj anb sbsoo SBjjanbB ajqos napuapnoa sajiqap sbui soj opnsn^)n
•BJJanS bj na opBj ns ap jBj^.u a b bjsi Buanbad bj b jsSijqo ap ubjbj;
sasuaiuajB soj apuop na sojap^ ap ojuaiuiBjunjÍB ja na Bpiqeq uoisn^sip
bj na sa BzajBjn^BU bj ap jBSJSAiun oidpuijd nn ap noisuajajd bj noa
Bzapnja ns Bpoj ns buijijb as ajjanj sbui jap A^\ Bjsa apuop ojaj
*(g)usoi3Íns S3JJB^83 souiBqap anb Bjsd uozbj
jÍBq on 'soinoni3p33Bj soj ap Japod jb jtisissj Bjsd s^zjanj somejaiAnj
SBJiuaiui anb ojjap ap opuaiqBS 'bjj^ij Bjjsanu opBiiqsq A opina)
sotnaq 'sopap^ soj b sojafns uBqe;s3 sajuB anb soSaijá soj ap sojjipns^
A 83JOU38 J38 b soj;osou opuBj^^jj 'o;ubj oj jod ¡A 'sojjosou anb uoxve
bj b sosojapod sbui ubj^ sojj^ anb ap bj onis 'sojjs b sojiosou anb
sojjosou b uasBpuBui sou sojjs anb Bjed uozbj sbut BiqBq on snbjod,,
:BiJBds^ ap uoiaaajjp bj ap noJB^ijsap as SBsipsm SBjjanS sbj ap sand
-sap 838U3iu3)B soj snb jod 8ouiJBuxB3 soj b jB^ijdxs BJBd oiiuajn^ b
8AJI8 3j omsim js j^ *(^) soaijojsiq soqaaq soj ap aSjns snb uppBqojd
-mo3 buh omoa u^punua oj sasuatua^B soj 'Binoui3p33Brj ap op^uas ja
na JBSnj OAnj anb jBJan^S uoisnasip bj na 'Bjqo bj ap ozuaiuioa jb bj^

jod sopiiamoaB Jas ap sonjBpjBnS A sonn b jajaraoaB oiJBsaaan
sa ajjapuapp BJBd anb oms 'ajuBpp^ as^d ounSuiu anb jraap BJBd
'ouadun ojisann b ouiuuai un jauod onem Bjjsanu na Bisa ou,, anb
opuajínSjB Bijprg b uopipadxa bj BÍasuoaB sapBiqpjy 's^api ap uapjo
oraeiin ja na ^ *(jj) sopBajdraa sopojara soj jBiquiBa ajqísod sa on ojjba
-jasnoa BJBd anb A biubjii Bjap^pjaA Bnn jas b op^Sajj Bq asuaiuajB
oijadun ja anb uoaj3 BjBuas ojuaiuiBsuad aisa noo opjanaB 3Q -usas
anb BjambsajBna 'sajuaSiA sa^aj sbj SBjjBaoAaj uis A aiuainajuBjsnoa
Bsn anb janbB sa oujaiqo^ nanq p íu^ioBoijdB ns na BiouBjsuoaní a
pBpi[iqeiJBA B{ sa o^Bin o^ *se[[a bj^uod nopafqo Bnn sa on saXaj sb^ ap
jo^ba \9 anb ap Bapi b^ BÍBana u^pdaouoa Btnsitn eisa u^
-adnn a Bjsxpaj Baijqod ^sa ap Boijoaj nopsiannna B^ anb ssoa bjjo
B38 ou sm^uof) pp afBuosaad pp sissi Bf anb a^qsqojd anb sent sa ^
íasuaiuaiB Boi^jjod b^ ap jo^oaaip ^ aiaaSiA oidpuud na BioqB Bpp-iaA
-noo '83[5[i[p;5[ ap BniJiaop bj 'sonam in sbui iu 'sa Bjsg -(];)4toinsira
oj eiBUBq 'soj)oson anb psipiaBj A lapod omsim p spsaiAnj sopo]

•jiqap 8Bm jb pBjun^oA ns b jalamos ap oq^ajap ja anap ajjanj sbui
ja anb ap ja sa '[BuopBUjajuí s^pjjod bj ap jopBjn3aj ouio^ 'sasuain
•a)B soj Jod a^namjBpadsa 'opBaoAui aiuamajuBjsnoD Bja anbjod opi
-ooaj Bq sapipÁ3¡noqx 3n^ 8diuau soAanu soj ap oidpuijd ojiq
*ujBm J33Bq ap ssjJBiJBdB Bupod joniaj p is Jod 'sojipp
soj BJBd soSiisb3 A so^uauuoj soAanu opBjuaAui UB^Bq as anb sbui
jod JBqjojsa in JBpsA asatpnd oj anb Bsojn^u ubi Aa\ opiqeq Bq ou
A ÍJBjnaiiJBd na ouio^ jBjauaS ua jsb 'jBaad sajquioq soj b jBJnjen
Bsoa sa uij jb sbj^ 'ojio anb soSiuib sns ap o ssidojd sszjanj eajoÁBm
jcauai asapajsd aj on anb opsisa oqnq iu 'ojja noa jijbs as^snad on
anb sanoijaqaJ oipuajdiua ounáuij^; 'Bjja ap JBdBasa ap BzuBjadsa no^
Buad Bisa ap ojiñpd b uanodxa as anb sajqmoq Avi\ ajdmais ojja ap
jBsad b A 'sajonam oqonuí sojio BJBd nriB ojad 'soiíjap saiuBÍamas
BJBd OJ98 on 'aijanm ap Buad .¡í^q sopejsa soqanm ug,7 -u^ioeuipui
Bsonjadini BnnSjB Jod opBjnmiisa Bisa ajqmoq ja opuena ojipp ja jip
-adral BJBd oqoajap jap BiaBaijaui bj BaBisap ojopoiQ onisim j^
*(j) oj^oj oidojd ns ainamBijnao BJnaojd anb
ap Bqaadsos ua Bja^a soSejBq uis ojad onanq oSjb BSnodojd aj uainb

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="539">
                <text>Fonética y ortografía guaraní</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="540">
                <text>El presente trabajo no tiene la pretensión de ser una producción científica, sino, apenas una contribución para facilitar el estudio  de las cuestiones guaraníes, a que se ha abocado el Departamento de estudios guaraníes de la Universidad de Montevideo.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="541">
                <text>GONZALEZ, Antonio E.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="542">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1947, Año I, Nº 2 : p. 169-210</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="543">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="544">
                <text>1947</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="545">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="546">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="547">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="27">
        <name>Facultad de Humanidades y Ciencias</name>
      </tag>
      <tag tagId="65">
        <name>FONETICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="63">
        <name>GUARANIES</name>
      </tag>
      <tag tagId="66">
        <name>ORTOGARFÍA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="311" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="542">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/8538adc1cce9b2d1c0c338c51c0b6d6b.PDF</src>
        <authentication>1cf3bad0a09d5e6390e60181be1bd289</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3446">
                    <text>— u —
•opinjpsuoDaj oX jap pBpjun bj BÍajpj osbdb anb upzBJOD jap
oSoj^uoiu un b jBSnj jBÍap bjbcí Biunpa as oX jap ojuaituBjqopsap
ja X Buiuuaj oSojBip ja 'aumjBjQ ap ojDjndas ja uod asjBjjuoaua
jb 'ouiujbd jap Jbuij jy 'aj^snaBj Bzajsuj ap X Biunjq ap 'anbsoq
ap 'SBaas SBÍoq X Bziuaa ap ajuezund aÍBSTBd un ajqos ajuauíBDpsBjd
BipBjjj a oSojBip ja uod Bzipn^B as oX jap oauaiuiBjqopsap j^
•sdi^fs 9qt ¡o 93P94 updqtd^i dqt
ua BjsaijxuBui as anb oiDBdsa un ap Bpuasajd bj ajuB
X (odiuap jb umsnjB osbdb) jBja^sa ajuBjpBnD un ap BDuajosa upiDBD
-OApB bj oÍBq 'sasajdp ap ouiujbd un ap pBpajos bj ua 'bujjb Bidojd
ns 'sinbis^ uod bSojbjp Bjaod ja '(¿81) aod 3P

•B^aod jap BiDuaiD
-uod bj ua BpBjDBxpj X BpBÍajpj uaSBUii Bun 'jbj jas bjb&lt;J *ajaxnb
-aj oX jap ojuaiuiBjqopsap asa sand 'Buisud ap o^aní ap X oíadsa ap
o^aní ap jBjnaijjBd osbd un orasi^oSa jap jaDBq 'opoui ajsa ap 'X 'op
-BiDOsip oX jap sojiquiB sop soj jbzubdjb Bpand BDijjj upiDBapT bj anb
BjBd BpipuíDsa a^uatua^uajBdB Bpanb (oiJBjiun osaaojd un sa 'bidubj
-sui Buipjn ua 'anb) BUBjsauíBÍ ^o^uaiuiBsuad jap ajuaujoa^ vj
*BAp
oajB BiDUB^sqns bj ap jjnjj ja ua uBapBdjBd anb SBUjajuí saua^Brai
sbj ap 'BDpaod upisuauííp Bun ua 'BiDuapuoD jauaj b ajídsB uaiqurej
osbdb fajqBjsauj oiusiíadsa un Bas opunuj asa opuBnD unB 'Bqaadsos
Bjaod ja anb oj ap sajBaj sbuj 'a^uBpunajp opuntu ja uod sajBjajBj
sojdbjuod ap BiDuajjadxa Bun B^uodns upiDBiDOsip B^sa osBDy
•js ajjua SBpBjnauíA anbunB
SBuioup^nB uos sajiBd sbj anb ja ua o^a jap o^uaiuiBjqopsap un b o Bp
-BDjnjijod upiDBjaDJBd Bun b 'jpap sa 'BApaíqo upiDDi^ Bun ua oX jap
upiDDaXojd bj b o OAijaíqns oSojBip jap sapBpijBpoiu SBjjap b ojaipj
aj\[ *SBDijBj^oiqojnB sauopBDpiuiBj ua opiDJBdsa o SBiuaod ap sau
-oiDBuiuijnD X sojoquijs ua opbsbasubjj o opBAaja 'oj^Baj ap X BjaAou
ap saÍBUOsjad ua opBUJBDua 'oapuBuioj oX jb ojaipj ara ojk^
•opBposip oX jap sajqísiA sbuj sauojsajdxa X sbuijo^ sbj jBjjsiSaj
uapand as apuop 'oujsidijubujoj jap jpjBd b sopBuojBDsa 'sojBipauj
-ui sajosjnaajd sns uos anb SBjaod soj ua X ojSrs ojjsanu ua sg

op^posip oX pp
zo^nw lOTimo oisvaxzd

�El estado de alma está identificado con el color y el soplo aní
mico del paisaje. Los elementos oníricos flotan y se deslizan en el
diálogo (this is nothing but dreaming) para hacer más sutil y a la
vez más perceptible la trama del lirismo.
La correspondencia entre las dos partes divergentes del yo y el

paisaje filtrado por el ensueño es uno de los vértices de profundidad
del poema. Objeto y sujeto están aunados, y el desdoblamiento del
yo pone en evidencia la unidad temática de esta pieza lírica tejida
con sentimientos y apercepciones, gris de cielo y solicitación sibilina
de las altas estrellas.

En el monólogo interior, tal como lo realizaron Edouard Dujardin, Valery Larbaud y James Joyce, el desdoblamiento del yo
—si lo hay— reviste formas muy diferentes a las del mencionado
poema de Poe. La alternación de la narración en primera y en tercera
persona hace que Amant Heureux Amants, de Larbaud (1923) sea,
en su trasplano, un proceso de disociación del yo (disociación vaci
lante, discontinua) capaz, sin embargo, de acentuar la agudeza
psicológica y el matizado introspectivo del relato, sin que esta pre
sentación formal alcance a ser diálogo.
Así, en Aío plus secret conseil, después de decir: "s'éloigner
d'elle dans l'espace est surtout un moyen de s'éloigner d'elle dans le
temps, dans mon temps á moi, et il s'agit de faire rendre a cet espace
un máximum de temps", el narrador habla enseguida de "son conflit
intérieur au sujet d'Isabelle et d'Iréne", estableciendo una continui
dad entre yo y él y hasta una identidad anímica entre ambos, por lo
cual hay simplemente disociación pero no desdoblamiento.
Otra particularidad del monólogo interno ofrece el Ulysses, de
Joyce (1922), en la relación sesgada que guardan entre sí sus perso
najes. El juego de interferencias y de mutaciones laterales en torno
a las palabras, el pensamiento, la acción o los gestos simplemente
esbozados de los personajes parece más bien esparcir el yo en los
diversos momentos de la afabulación, sin llegar al desdoblamiento
subjetivo. Este juego empieza a dibujarse en la conversación de
Stephen Dedalus con Buck Mulligan, el primero expresándose en
tono lúgubre, el segundo risueño y deleitoso (a pleasant smile broke

quietly over bis lips).

Henri Michaux, en Qui je fus (1927) es donde mejor ensaya
su agudeza disociativa. Doble personalidad, o más bien, personali
dad múltiple, bifurcación que se manifiesta en un diálogo entre
varios yo del mismo ser, o mejor aun, entre los diversos momentos
de un yo en devenir.
La sucesión de varios yo implica la multiplicidad de la persona
lidad y al mismo tiempo su unidad integrada por una serie de yo
polifacéticos que están vinculados entre sí, en una interdependencia
mantenida por estimulantes poéticos.
— 72 —

�Büti Bjsixa anb asjuajuí apand SBuiSBd SBsa ua ajduiais
•ojiuj ya uoa Bpuq anb bujjoj ua
'bdiujiub oppBipBjji bj ap oaijoui ¡b íajuBpunDjp opunuí jap ojaad
-saj ^opis aq anb oX^ jap umsBAa bj ap Btuaj jb o^anj Bjjuq
•oiusijBajjadns jb BioixojdB as
anb (saÍBuosjad soj ap biujouosjj X sojdb soj ua) ajuBjojj oijajsiuj ap
bujijd un UBp 'sodijiuo sojBp soj 'osbdb 'X 'sajijBjoA X sajuBuuojap
sauopBjaj sbj anb sbj ua 'Bzapn^B X pBpisuajuí uauap anb 'ojbjjbcI
un ua SBp^suapuoD SBijBiuns sauopBJJBU ísBjinjBj^ SBpuajuas ap
BpuauBdB bj jbujoj uaiq o 'aÍBuosjad un ap BunsjAajq Bjn^uaAB bj
ua SB^jaxqB a^uaiUBpiuippui sBAi^aadsjad JBZoqsa 'sbjjo *X 'sBpijiu
SBauíj 'saaaA SBun 'jbzbjj aq^s upiDBjnqBjfB bj anb soj ua 'son^aj ap
SBiuanbsa uauoduioa bj 's^tuStu1^ ojnjj^ jod BAajj anb a^jBd vj
^^qaadap aun
juBAinsjnod ssajdxa un jsa^ *aasuad bj ap assa^iA bj b sbcí jsatu '^ios
ajja4nb aaiA is 'ajojBd vj^ :oaiiuBuip ouBjd ja ua aÍBnSuaj ja uoo
o)uaiuiBsuad jap sauoiaBjaj SBun^jB Bqsi^B 'upiDB^Bpui Bsa u^
-uod uppBjnuí ua X odmap ja ua jaaaíuoaB ouiod oX jap
X BDpaajBip ajuaurepBqBDB upixajp^) '&lt;cananb bs pjad *awBd ap
-uajd ja ajjinouaj^ jiuaAap jnod pjBjaj a^ "juauíaAissaaons anb jsatu
uo 'jsa uo is ja 'auuo^suBjj as au jnb jios aa anb jonb jns puoj ^jibj
jnad au uo 'ju^ui ajjou jsa uoijbujjojsubjj bx&gt; roDijdaasa í/ di m^^
Bjntujo^ anb umsnjauoa Bjsa ua Baoquiasap X í^juapiaaB un 3atjjb
jsa jt inb b auiB aun jsa arauioq&lt;'i&gt;&gt; rouisijoujnq ap Bjuaxa ou upp
-BuijijB Bjsa b BqijjB 'souBpajB sns X oX ja jb^bpui ap sandsaQ
•uoiadaajad bj *bujjb jap sojjqBq oujod sopijuas soj 's^uotovwAo^^nb^
sbj 'odiuiiub oj jBpunajiD b B^ajj iqB aQ 'j^ji^ip pBpijiqisuas jod
vtudno gsAnp ap o moudtouoo aviuoi ap sauopipuoa sbj Bjojdx^
•(^ajiUBumqj bjioa
*3^bSubj aj 'uibuj BX, roai^pjoiDos ouBjd un ua 'oqaxp BiqBq Jjag
ijuaj^ anb souiapiAjo ojsj) *í/ ^l tn(^ ajuaujBjaBxa sbuj o 'xnBqaip\[
aaip '^uibuj bj ap sijjos juos 3bSubj aj 'axjjsnpuij 'auiujoq^^ *saj
-buiiub soj X ajqiuoq ja ua ojdbj jap SBiauaSuijuoa sbj 'jBdjBd ap jap
-od ja 'umsuaqaidB bj 'soubuj sbj ajqos sajijns sauoiaBjapxsuo3
•ojsiAajdují sbuj oujsijouinq ja jod opBzijBUJ ouisiDijdaasa un ojad
'ouisiaijdaasa ja 'odtjij oujsijBapj ja *ouisijBijajBui ja 'o^ojBip asa ua
UBUjajjB X snj. al trí^^ sosiaAip soj uajjnasip 'Baijaod ajuanj ap upjaBU
-iSbuji Bun jod SBpBsjnduii 'sBDisijBjaui SBÍopBjBd ap ozpaui uq
"umaBjipaur bj oa Bpinjip Bjsa anb
BAjjaajB BiauBjsqns bj ap asjBÍajB oís o jad 'oduiaij ja ua sopBUOjBasa
*sajopBuozBj oX sajuajajip soj ap o SBAisjnasip SBdBja sbj ap uoia
-BiDosip Bun 'ajuauíBspajd sbuj o 'oX jap uppBiaosip BUfj "o^ojBip ja
jod ojsandujy 'oaijBUJBjp opijuas un uod osbdb 'BDijpquiis buijo^ ua
BpBsajdxa 'BATjaadsojjuí BiDuaijadxa Bun sa 'xnBqaij^ BjaAaj sou anb
'ojaíns jap ojjuap sajxujisip SBpuasajd ap oijtduod ap ayaadsa Bsq
•soujsiui soj ajjua upiDBjaj ajqBpnuj Bun Bjn^^uoD oX
sosa ajjua apuaij as anb oSojBip ja 'ajjBd bjjo jo^ ¿ajuaujBauBjjnuj
-js ou X BAisaDns uanjDB oX sosa anb osbdb ojn^as sa? 'sBuiapy

�concepción bipolar de sujeto - objeto, un perceptible dualismo de
"afuera y adentro". Lo que ahí ocurre es una parcelación del sujeto
(si es que se tolera esta manera de hablar espacial para referirse a
lo inextenso).

Asoman hipótesis sutiles (dentro de la ondulación mítica)
respecto del alma, la muerte, la relación del alma y el cuerpo, todo
en el plano de lo fantástico, ingenioso, imprevisto, de una inventiva
ardiente, y de una expresión sobria. (Citaría como ejemplo Karisba
aimée des morts, poema en prosa en donde un lirismo trágico al
canza una hondura como de Poe).
Sus imágenes, aun sus alusiones a los estados físicos de la ma
teria, a ciertas particularidades químicas están impregnadas de flui
do poético, de ensueño filtrante.
En el poema VUles motivantes, aparece una especie de poder
ciclópeo que trastorna la geografía. El sentido de la fragmentación,
de la desintegración es muy frecuente en Michaux: diversos yo,
diferentes trozos de ciudades, de mares de espacio, como si se tratara
de un mundo desmontable.
Dispone de numerosos ardides para distinguirse de lo que lo
rodea, aun si se acerca a un objeto, aun si lo penetra (como cuando
se mete dentro de una manzana y en ella encuentra el sosiego).
El poema Pensée (de su libro Entre Centre et absence, 1936)
es de un lirismo que tiene algo de fluvial, porque impregna, se
desliza, relaciona las imágenes con un ritmo interno, con algo de
huidizo. Ese poema esboza una correspondencia del pensamiento
con la vida y con el yo, tal vez con las apariencias:
ombres de mondes infimes,
ombres d'ombres
cendres d'ailes.
La intensidad narrativa se evidencia en el relato con que se
abre Voy age en Grande Garabagne (1936), en el que se desnuda el
odio feroz entre dos hombres, trabados en una lucha a muerte, su
mergidos en el fango de un pantano sórdido y angustioso.
En Un Barbare en Asie (1932), se enfrenta con el Oriente y su
mundo milenario. Observación ágil, inquieta; anotación sobre lo
vivo, al ritmo de su andar o de su mirada investigadora, en torno
a ficciones, semblantes, apariencias. El relato es variado en la re
fracción de sus diversas facetas; en él se alinean rasgos, sorpresas,
encuentros, indagaciones penetrantes de la ancestral modalidad
asiática, de la muchedumbre que deambula por las ciudades orien
tales, de sus gestos, pensamiento, creencias y cordura.
Qui je fus y Entre Centre et absence no son propiamente textos
surrealistas: aun cuando pueda vislumbrarse en ellos alguna refe
rencia o dato captados subrepticiamente de los sueños, no aparece,
en cambio, el enojoso fárrago de imágenes, ni la ostentación de la
escritura automática, ni un desbordamiento de la experiencia oní
rica. En esas obras de Michaux hay, eso sí, una penetración, me— 74 —•

�•••^ CI •——
ns 'jpap sa '^jaSuB^ ns bujbjj ja anb oj ^ B^aod ja jnby '{&lt;¿Z6\Y
ap 'fupq^-mpu ua ujpjad as oX jap orasijBnp jg

•(BApoadsjad

ua X opiATA odraap jap) odraap jap uppdaajad bj ap biujoj bj oÍBq
'ojuaimiAora ua oX jap uppBjdBD Bun b ojps buuitj as ouBpsnojd oX
ja uod bzub famas bj 'jpap sg 'UB^psns SBjja anb SB^Biparaui sbiSoj
-BUB SBJ X SBjqBJBd SBJ JOd BATjap BJ B OpBAajJ 'BUBJUnjOAUI BIJOUI
-ara bj ap cwuap osaaojd un opoj la^uapsuoaqns oat^btdosb orasiu
-Baaui jap ojjuap cuuaiiuBsuad jap ojiq ja a^uauíBidojd japjad uis
anbunB 'B^sxjBajjns ouna ap BapBuio^nB Bjnjpasa ap X bdijiuo upp
-B^uasaidaj ap sa^uauBuiaj uoa X ouisijouinq ajqpsxsajji ap sanbcu
sounSjB uoa 'sbpbdoj^sbjj X sBjsandjadns SBduiBjsa ap upiDBJOiuaiuaj
Bun ua 'ua^ÍBiui ua uaBtux ap opuapjOD ba oX ja apuop ua '(o6T
ua '¿n^t^ ua opBDijqnd) dtu^notq^-d^upf) dSuy^ no d^ttup^ ap
SMUdanos Buiaod ja ua Bp as ouiod jb^ 'bidubjui ap sopjanaaj uod
OJ^uanDua ja a^uarajBiaadsa 'BUBijsnojd BiDuauadxa bj uod (Bjoraaj
anbunB) pnjxjiuiis B^ap uauai^ (¿^6l) XHaAHH^ sanó^vf ap (s
ap sajBqjaA-oapi a sajBqjaA sauoiDBiDOSB sbj 'ouiujbd ojjo jo^

4

f qBmaod ja ua X dso?qio4v ojauos ja ua a^uauíJBjnapjBd
*(€8"8X8T) djU^JL ví 9V lo^^ups ^7 ua 'jBuipjBD o^ep oiuod 'Buxuiopajd
anb BDiuispa BApDadsjad bj ap 3jubijba Bun Bpnp uis uos BjaAaj anb
BTDuajjadxa bj X osjaA asa ap bdijtj Biauasa B7 '(^881 'Sd^uw^^io1^
s^j) ^iqifftpfut s4iudj^ ^1 su9t(i9/p 9[ iHíioaoJVT ap osjaA ja Bsaidxa
anb bj uod bzub famas BunSjB auaij BUBpsnoid Bpuaijadxa B7
•BiDuajaDxa jod oaijDajBip oX ja omoa 'ajqpanp
-ajjj tu9tu9ino99 ns X jiuaAap ns jod 'B^uasajd as 'BpBDi^imBj Xnra
*U9pBpOSip BJ '(3^S? JO&lt;J OpBUOIDipUOD aiUaUJdjqíSTA 'S3D3A B *X) JOTJ
-a^xa opunra ja jod opBjnmpsa 'odraap ja uod opBDijxjuapi jaDa^uoDB
un sa 'BqiJjB SBm oqDip Bpanb omoD 'anb '^snoj^ ap oX ja ug;
•o^aíqo ja uod BpuapuodsauoD
Bun ua Bj^uanDua as anb odtjtj o^Bp ja jBajx)j ap o oapaod Bma^
un jBjjowBsap ap bíbj^ as opuBna 'BpuaiauoD bj ap o^uaimBjqopsap
jb opnuara b apuap SBApaíqns sauaBrai sbj ap BDiraBuip B7
•o^aíqo ja X ojaíns jap sauoiDBjaj sbj
BjdBD anb Biaua^ija^uí bj jod X BijB^unjoA Bijomara bj jod BpBZJOjaj
'BiJB^unjoAui Bijoraam bj ap saua^Bim a soAi^ora soj X opjanaaj jap
upiDDB bj a^uBipara 'opiAiA odmai^ jap osjn^ap ja uod BpBDTjfpuapr
'odraap ja ua BpBÍajjaj (sajqBjapuodrai soj b jBSajj B^sBq sbiubí
-aj X sauoiDBDTjxmBJ sns SBpoj uod) bidudiduod Bun sa 'opBiDosxp oX
un anb sbuj 'oX ja *xsnoH&lt;j ap BAi^Dadsojjuí Bpuaijadxa bj ug

•upiadaDjad ap sopora soj b X soppuas soj b SBmixpjd Xnra SBdraBj
-sa SB^jaiD ap ouBjdsBjj jap uppisinbui Bun íBjja ap BÍajB as oSanj
X pBpijBaj bj b BDJ3DB as anb ouansua jap 'soanbisd sopnB ajunip

�alma en un sentido de creación o de inspiración deifica, a la vez de
ensueño y de vigilancia, dialogan en un plano de reciprocidad lí
rica, con incursiones al hecho onírico. Las imágenes del sueño
decantan el sentimiento y lo hacen capaz de relacionar sutilmente
y de soslayo, las apariencias. El sueño, con un ritmo que le es pro
pio, penetra la vigilia y difunde una irrealidad que llega hasta el
umbral de las ideas.
El "ángel" de Cocteau es como la figuración de su musa o
bien el símbolo del alma del poeta y ejerce sobre éste una potestad
misteriosa, con un matiz coercitivo. Pero ese "ángel", condición del
desdoblamiento del yo, toma a veces los rasgos de un duende hecho
de oposiciones cardinales: fuego y nieve, liviandad de éter y pesadez
de tierra:
Tu sais quel est sur ta corte
Mon mystérieux chemin
Et des que je m'en ecarte,
Tu m'empoignes par la main.
Ange de glace, de menthe,
De neige, de jeu, d'éther,
Lourd et léger comme l'air,
Ton gantelet me tourmente.
El yo disociado permite aquí un animismo de la inspiración y
suscita un diálogo entre dos existencias simultáneas dentro del
ámbito subjetivo.
La misma disociación se pone en evidencia, también, en la
simple extraversión de un sentimiento. Así, en Verlaine, este colo
quio del alma y el corazón, bajo la advocación de una tristeza de
origen romántico, sin duda, aunque refractada por los matices del
prisma simbolista:
Mon ame dit a mon coeur: Sais - je
Moi méme, que nous veut ce piége
D'étre présents bien qu'exilés,
Encoré que loin en alies?
(Romances sans paroles, 1874)
En Ecoutez la chanson bien douce, del mismo poemario, se
dibuja el desdoblamiento subjetivo cuando la voz del poeta (que
aquí es su alma "desolada") revela la verdad al corazón asombrado:

Et dans les longs plis de son voile
Qui palpite aux brises d'automne,
Cache et montre au coeur qui s'étonne
La vérité comme une étoile.

— 16 —

�— LL —
q SBjgiu uos sojqiugiui sns 'oiusteu oj jod 'X gggugjjgd
gui gnb ouis oX Xos od odjgno jg gnb J9pu9jduio3 b jb9jj B3SBq
'^OJDB^ J9 UOD OX pp U9pBDTJpü9pi BJ U9 U9iq O ^pjJtlB BÍ9p 'J9
-ubjj9 gjioqjjgj^ S9 odi9nD ns gnb 9p uppBqojdujo^ bj ü9 o *,piA bj
9p 9ss9jaij4&gt; ^ ^jBqiuoD np assgjAij^ aj}U9 9DBq gnb nppunsip bj
Ug 'SB9J9BIJUB SBpBUBjS SBJ 9p S9UOISO|dx9 SBJ JOd OUinq 9p BUOJO3
Bim 9p OpB9pOJ 'OJÜ9IUJIDOUO39J 9p üpiAB U9 Oj9nA J9p BDJ9DB (SBD
-i^ojOJUOgp 9^U9IUBJ39JipüI 9) BAp39dsOJJUI 9SBq 9p S9UOI9BAJ9SqO
SBJ U9 '(^61) *^9f*8 ^V 91tfd üa 'AHHdnX^ - XMIVS JOd BpBZIJBÜB
9^Ü9UIBpn^B BJ^Ü9n9U9 9S 'ODIJBUJOS-ODÍsd OUJSIJBnp 9p BUJJOJ BUn
b b9jj gnb 'odjgn^ jg A oÁ jg gj^ug uopui^sip o uppBjBdgs Bq

•oinsiui is gp ojguoispd
jgs 'BpuBjsui Brapjn ug 'sg buijb Bidojd ns gp ojguoisijd J9S
•(sogjjgod gÍBn^ugj jgp A upigdggjgdB bj gp oj^
-ugp gjduigis A SBigugpuodsgjjog gp BpBznjg umxgjpj Bun) upxxgjpj
bj gp A ougnsug jgp BdppjBd gnb o^ojpuoui ug gsjipuBdxg ggBq
oj A Bjgqij oj 'opoiu ojjgig ug 'X g^sg gp ojugpuBsugd jg B^Bsgp sgnd
'B^god jgp oX jgp (gjqBsugdsypui ojgd) opnuí bjsiuo^b^ub un oujod
B^jodmog gs odujgp jgp ugSjBUi jb ggguBuijgd X ((ogsgp jg bjsbS&gt;^
gnb BjjBjnxu bj í(oj^soj gp X ojugiuiBSugd gp 'sopjgnggj gp gjugjBD
'gjqiSBduii 'Bgpgujjgq pBjsg^od) BjjBjniu bj sg gnb ojBipguiui o^gfqo
J9 BpBq BipBJJI '9^U9DOUI OIJBipiS9jd 'oX 9S9 OJ9^ 'SgJOJjg^UI S9U9
-BUJI SBJ UOD SBpBDTJIJUgpi O SBpipunj *9JUBpunDjp OpunUI J9p S9U9Í?
-buii sbj gp 'osbdb 'ojguoisijd 9ju9is gs gnb oX un sg; 'gjjgiAjgdn^ gp
ugjquíB^ *(o6l) Wdoouui íp5m&gt;^ d"j gp oX jg sg g^ugjgjip Xnj^
dun wg

p$
p^tu '9x2 uoq 'xnof un stn^
:ojgp
jb bjsia uod *ojoui9j oj9pu9S un jod gnbunB 'gjdumD gs BAijgíqns
upisíDsg bj gnb jBDipui gggjBd 'ouisijouinq gp gnbo^ un gp Bpxu
-g^ 'g^ugin^is Bjojjsg Bg '(gjqBjgpuoduii gsopugiDBq X gsopugpgjBjug
'oujsiui is gp gpBAg gs gnb oX un gp) oX jgp BDijpquixs uopBiDOsip
Bun 'op^^tu o^jgiD ug 'gjgiSns 'BzuBpuB BnupuoD bj gp BiDugnggsuoD
ouiod 'odjgng jg X upzBjoD jg gjjug p^pisugp gp Bpugjg^ip Bg

(ZZ61
9fS9f SUtOUl S^XOO UOS
29Xf XH9O9 UOS
f2pAoa pA.Pi
D oj gp OApgg^B oj jBJBdgs gp pnjJTA bj gugp 9Íbta jgp
BDiuiBuip bj 'anHiAHsrans gp 'ui-ppipq np uosupq^ bj ug 'isy -odi^
-BUIOS OJ B BIDU9J9J9J BUn^jB 9D9JBdB OpUBnO SBpBJ9dS9UT O SBÍ9jduiOD
sbuj ubujo} gs oX jgp upiDBiDOsip bj 9^STA9J gnb sbujjo^ SBg

�el escritor - piloto percibe las actitudes del yo respecto del cuerpo,
los límites inestables de cada uno de ellos y la integración de am
bos (un aspecto del monismo psico-somático), cuando ha terminado
el peligro del vuelo cumplido sobre las baterías enemigas, y el avión
se dispone a aterrizar y él a volver a la embriaguez de la vida.

Algunas veces, el yo romántico (tal como se encarna o transfi
gura en los héroes byronianos) necesita del poema dramático para
poder enfrentarse consigo mismo y descargar su pasión en un diá
logo entre el poeta y las fuerzas de la naturaleza impulsadas por un
obscuro designio antropomorfo y espectral.
Otras veces, como en el diálogo entre el poeta y la musa, de la
Nuit de mai, de Musset, la disociación toma la forma de un dualis
mo casi esquemático, en torno al tema románico de la inspiración.
En el "yo a través de un él", del Mo'ise, de Vigny, no hay pro
piamente disociación sino transferencia del yo, sin abdicar, por
supuesto, de los fueros del lirismo sentimental y figurativo.
Pocas veces se ha llegado a una mayor ostentación del yo en
primera persona como en la rima V ("Espíritu sin nombre"), de
Becquer. En esa pieza, la forma, la tonalidad y los símiles del ego
tismo romántico se presentan de modo caudaloso y sin ambages. El
yo no se disocia sino que, considerado desde cierto ángulo, se con
centra, y encarado desde un plano inmediato, se diluye y se debilita
en la cuantía de los atributos y en el torrente de las autodefiniciones.

En la introducción (junio de 1868) a las Rimas, dice Bécquer:
"entre el mundo de la idea y el de la forma existe un abismo que
sólo puede salvar la palabra, y la palabra, tímida y perezosa, se
niega a secundar sus esfuerzos... Deseo ocuparme un poco del
mundo que me rodea, pudiendo, una vez vacío, apartar los ojos de
este otro mundo que llevo dentro de la cabeza". La actitud román
tica indica aquí la relación bipolar de lo interno y lo externo, y un
propósito de extraversión, sin duda para liberarse de la coacción de
los fantasmas subjetivos. La inmersión en el mundo exterior (modo
de evasión a la vez que de comunicación) no reviste la forma de la
disociación sino de mera proyección del yo hacia lo que el poeta lla
ma "la vida de la realidad".

El siglo XIX, cuando empieza a dibujarse su ocaso, no sabe
qué hacer con el yo y sus derivados más o menos latentes.
Si el yo de los Parnasianos quiere quedar oculto o ausente

bajo la legendaria "máscara de impasibilidad" o bajo la inflexible
estética de la objetividad; si el yo de los Simbolistas está como
esfumado en las "correspondencias" de ascendencia baudelairiana y
en una idealización de la sensación, del matiz y de lo fugitivo; el yo
que adviene hacia fin de siglo se encuentra ante la alternativa un
tanto esquemática de desaparecer bajo la rigidez de los primeros o
— 78 —

�6¿ —

•jbuisbjubj BDijdaj ns 'souaiu
oj jod o jnoujB3jjnBi ap ^jqop ja sa jojopjb^\[ aÍBUOsjad ja '(8981)
¿o¿opiPj/\[ ^p sfupq^ saj ugj '^ajio^Bidxa ajsnBDOjoq^ bujbjj ja anb
oj ajuaisajd as jBna jap SBj^ap 'uarauD jap uppBjjBxa ap 'bjsia ap
Bpipjad b oaiSpjojBja^ ouispuB^i^ ap BiJo^aa^Bj^ Bun ua Bj^ua oSanj
anb A '^sajjiiuBj saj suBp ajpjosap aj jamas ap uijb 'uopnjpsojd
bj D3AB a^aBd un jtbj TB^f^ ^JBpunuB jod BzuaiiuoD anb Bipjaqaj
íoppajqB^sa uapjo jap sapB^sajod sbj SBpoj bjjuod Bsounj Bipjaqaj
ap íjboj jap Á uaxq jap Bqanj bj ap uppaa^ojd oraoa sa^üBuojap
sjsajj^uB ap 'BiiuajsBjq A. ouisbdjbs 'Biqojoaj ap 'BidojjüBDij ap A
ouistubjbs ap Bsuap aqno Bun 'BDij^aaja b^jbd Bun ouioa BAajj anb
'XMOWvaHxnvi ap o^ ja sa :bjb^ ns ua sopBqBjS oqojdaj jap sbuj
-Spsa soj sopo^ uoa asjB^iajap BjBd ojad 'a^uan^ bj ua ostdjb^ ouiod
í (asjBjdroajuoa o) ojjBjduiajuoa A ja ap asjBjBdas otuoa ^jqop ns
ua asiBUjBDua o^uojd ub^ ajiuuad aj anb Bjsa upiDBmis 'upiDBjnqBjB
bj ap sajiApra soj ts BJBd asopuBAjasaj 'ouansua ns o ojBqauB ns (dxdx^
un 9WUIO3 djquidssdx tn^ mb) uppap Bidojd ns ap aÍBUosjad un
BpBq BajanA 'zaA Bun^jB 'o^ ja 'buisiuj bj uod sozbj sojjap 'oSjBqraa
uis 'opuBAjasuoa oiad 'BapuBuioj Biauaijadxa bj ap ua^jBiu jy

\jouj aj anb ajq
-Bwoddnsui snjd ^oui ap SBd b Axx jj^&gt; roaijp^a^BD ojx^uj ap aaip jn^
"?S 3Q 'oapuBuioj anbuoj^ua ap ouispo^a ap SBpBajo sbj a^uy
•ajqBijpuoa ap uauap SBiauapua^ SB^sa anb
oj ua 'ouisíjoquiis jap sbj A osbujb^ jap sajBuipjBD SBauíj sbj Jjpunj
B^sBq A jBmjxojdB 'ojasjauodojd uis zaA jbj 'uojaxdns 'sXnoq auai^[
'uibuíbs *jaiu^a^[ ap uuajj 'jBjnoasTuij BjauBui bj ap o^uaQ
*4&lt;ajsixa jnajja^xa apuoui aj inb jnod untnbjanb sins af&gt;4
iBUBisBUJBd Bapajsa bj b ojnuiijsa ap uojaiAjis ^oduiap ns ua 'anb jap
-nB^) ajiqdoaqx 3P SBjqiq^d sBjjanbB uod appuioa 'oj^is ojjsanu ap
sozuaxuioa soj ua 'BApaíqo pBpijBaj bj b BpBjsajd uopuajB vj

(3981 'S
tjBui uouj no assajAi uouj SBd TBjpuaA aj au af
ajuBjSuBsua jnaoa uos BjpnoA inb
:(jassnp^ ap upot\9^ jb uapnjB anb)
ua ^jsiq ap ajuoaa^ ajqisBdují ojunsajd ja jod sopBunaB sosjaA sojj
-anbB 'oj^is ap uij ja ua 'jBzijBn^aBaj ap saa^dBD UBjjaaajBd sosaaxa
A sauoisnja sns ap oupajasap ja A odijbcuoj oA jap Bjqaxnb bi
•Bisaod bj ap bdjbuiod bj SBpBuapjooa sbjjo ua uBasnq
A ouisi^o^a jap sosnqB sopBjsa^uoa soj jod asjBdnaoaid uaaajBd ou
(^061 aP 'ooznoB'^ aqdjopy ap 'ou^sfjPxSdfuj Í^06I 3P tlJ^3JO PUbu
-ja^ ap 'ouisiupuinu í¿681 3P &lt;JaH?tlno9 3P sa^ioaf) - jutb ap 'ow
-suntp^i ÍJ68I 3P 'sBajoj^ ap 'dupiuo^ 9^oo^[) Bjja ap asjBdpuBiua
o Bijnjuaa BpBSBd bj uod jadujoj uajainb anb sojuaiuiiAoui o SBjana
-sa sbj OJ3^ 'sopun^as soj ap Bi^naasanaijap bj ua asjBjn^xjsuBjj ap

�Se da también esta situación: cuando hay dos elementos en
conflicto, ya sean datos poéticos o ideas presentadas en forma sim
bólica, como en el baudelairiano antagonismo de spleen et ideal,
de Les Fleurs du Mal (1857), el yo se superpone a representaciones
legendarias creadas por el poeta: Satán "trismégiste", o bien VEnnui, ce monstre délicat. La disociación, aquí, es de trasplano y, por
lo tanto, no llega a la superficie formal de un diálogo propiamente
dicho. El yo de Baudelaire se pluraÜ2a y se extiende en las corres
pondencias y se profundiza en la relación de sensaciones aparen
temente disímiles.
El tedio como síntoma del "mal del siglo" o simplemente como
derivado colateral de esa enfermedad romántica, aparece en Baude
laire vinculado al remordimiento (nous alimentons nos aimables retnords), al arrepentimiento (nos repentirs sont laches), al pecado
terco (nos peches sont tétus), al sadismo y al satanismo.
En esa especie de dualismo avéstico de spleen e ideal, el gusto
por lo artificial, base de la estética baudelairiana, es acaso el punto
de convergencia y al mismo tiempo de pugna entre esos principios
antagónicos: lo artificial es una perspectiva de decantación del hom
bre (perspectiva que podría llamarse teológico legendaria), de ele
vación hacia las altas regiones y a la vez un remanente de su sata
nismo, de su inclinación a la voluptuosidad, de su convivencia con
el pecado. He ahí la paradoja del valor de lo artificial en la poesía
de Les Fleurs du Mal y de Le Spleen de París, así como en la doc
trina de L'Art Romantique y de Curisiosités Esthétiques.
Aproximarse a Baudelaire para considerarlo teniendo en cuen
ta el demonio de la contradicción es caer en una fuente de mito. Sin
embargo, hay en ese poeta una lucha de principios antagónicos:
una aspiración a un ideal de substancia metafísica y mística, simbo
lizada en una pureza abstracta, y una tendencia infra realista,
detrás de la cual forcejea Satán, irónico, poderoso, con sus variantes
de perversidad y de astucia.
Cuando una voluntad de evasión lleva al poeta a cortar ama
rras y a lanzarse al viaje y a la aventura como única salida y como
medio para romper violentamente con las normas del mundo obli
terado y opresivo, el yo se identifica con ese viaje y se expande en
una avidez espacial inextinguible. Es el caso de Rimbaud en su
Bateau Ivre, cuando se reconoce Plus léger qu'un bouchon j'ai
dansé sur les flots y, luego, cuando toma conciencia de haber visto:
des archipels sidéraux et des iles.
El hermetismo envuelve al yo e impide vislumbrar las posibles
disociaciones o bifurcaciones que no llegan a perfilar una dicoto
mía de lo subjetivo. Así, Mallarmé, en su búsqueda de lo abso
luto en poesía, apenas deja traslucir algún matiz de su subjetividad
desprendido de sí o de su propio espejismo, entre brumas o cenizas
que ascienden por los cielos.
Brouillards, montezf versez vos cendres monotones.
— 80 —

�— 18 —

q

ap zbcI^d uchdbjoub Bün ap oipain jo&lt;J uaiq o SBAisaans sauoiDBunx
-oj&lt;Jb jod aaBq as ncnadaDUOD Bjsg '^aunuBun^ oj BjdBD Bjaod ja jBno
jap oxpaui ua opBJOoap jap sa^uBjoj^ sojuaioaja ubujjoj sajjBD ap
SBuxnbsa 'sbjo^oiuodoj 'ojnB ap sojpuijp 'sodibjjoa sodjb soq
•9uitupun(j Od¿iv awp^
9p 99UU01SSP4 UOflP^^X 9U99 SUPp 9X1WUUO09X V Six44v StP(Wfl dflb
S9spq4 S9j suotsmtp s^s ¿p4 npnbxptu // ruppBjBjDB ap opora b aaip
*oiJBiaaod opB^p jb asopuaiJijaj ic,zG\ 3P oiaBjajd un ua *sdibuio^
oidojd j^ "pBpnp bj ap 'oj^Ba^ jap 'a^a jap 'jajjBtia jap oÁ. jb iqB
ap Á oiniíqjd jap oÁ jb Bjaod jap oX jap apuapxa as anb oujstjtj asa
üod ajüauíBDpBinaj Bjnjanj^sa as *(806l) smivwoh sainf ap '^iutu
-pun si^ WJ "SBiauaijBdB sbj ap pBpiauaSojajaq bj ap Binpoa jod 'aj
-uaiAiA Á opiunaj jBpos oánjS un ap Biauapuoo bj uod asjBDijpuapi
b JB^ajj BjBd X sbsboj sbj ap oX ja jbzoj BjBd oujsiuj is b BSBqaj as
fajjBD bj jod UBjnqtuBap anb SBiuiu^uB o sBjjpuas sajua^ sbj ap oX
ja jbzubdjb BjBd apun^ip as íoApaajoa oX jap ajqBijBA buijo^ buii
jBÍanbsoq BjSBq a^aiABjjxa as oX ja 'saauBj^ o^si^iNVNfi P Ü3

noa BDijijuapi as o (ajuajBdB Bzynb o jBjnapjBd Xnuí ouispauíjaq)
oinsi^aiujaq jap sossd soj an^is upiaBiaosip bj jBna ja ua 'oubXj3jba
osjaA ja ua a^uauíBAixajjaj asjBauíjB bjbcí sBpBji^iA SBuojaaXBj^ ua
UBSjadsjp as Bpuapuoa bj ap souaurouaj soj '^oduiBD^ asa aQ
'suoswmqtuoo S9^ Sdjnof 9p 9nbix^diuís uotpjtu
•XOJ. 'SUOStPUtqiUOO 9ttb }U9tPX9S 9U mj SUVS S19nbs9j (S9?pt (S9SptUÍ
90U313SUO0 Pf 9p S9U91UOU9q4 S9J 9UllU0p tflb 4iUPq9 9p 9^X0S 9f
~J99 ap ^jqBq XjajB^ '^ts^J, xn9tsuo^t 9p^
brí^

sxnolnof xn9M&gt; un 9tup(i supp ^upuuos
(9UX9ft3 9XOUOS 19
t xn9pupxS pui 9p
(Xn4 1U9UX9U9í19(1 19
np S9oxnos xnp (xn9O9 un(p
(9iU9W-ioiu U9 ({n9s tout y 'pt9s toui xno4 O
rsajuaSjaAip sauop
p jod uqpBiDosip jpns Bun opuBzoqsa *(oppBj ns ap bj uod app
-uiod inbB anb) zappnj ns ap a^uanj bj ua 'joijajuí oidojd ns ua bd
-snq as Bjaod ja *(0Z6l) u^^^* 9x?ti9uit^ ^7 ap Bjo^sa t8 bj ugj
•buistuj ts b apuodsaj as anb BpuapuoD Bun jaAaj^ua opuBÍap
*sp4 ^Hf,i^ ^p 19 9xif(p xn9onop bj b X ss?su94 S9ui 9p iuPitqpq/i b
*bjoj^s3 Brapjn bj ua 'ajapaj as '(6l6l) svd s^1
^
-ja bj ajqos BDijaod upjDBjipara ns ua 'AHaiVA 'i

�"Qu'est-ce qui transfigure ainsi le boulevard?
L'allure des passants n'est presque pas physique;
Ce ne sont plus des mouvements, ce sont des rythmes,
Et je n'ai plus besoin de mes yeux pour les voir.
Les hommes
Ressemblent aux idees qui logent un esprit.
D'eux a moi, rien ne cesse d'étre intérieur;
Rien ne m'est étranger de leur joue a ma joue,
Et l'espace nous lie en pensant avec nous.
(Une autre ame s'avance)
"Jamáis
Je ne pourrai grandir mon unité vivante
Jusqu'á ce que l'énorme dehors entre en elle".
"La rué est plus intime a cause de la brume.
Mon corps est le frémissement de la cité".
(Rien ne cesse d'étre intérieur)
"Les ómnibus grincent et les cheminées fument;
Les hommes sont lies par leurs rythmes confus;
Des groupes vifs naissent, pullulent, se transforment".

(La Cáseme)
La forma de disociación del yo, en la perspectiva unanimista,
es la expansión del mismo hacia los grupos humanos que pasean,
respiran, se reconocen, esperan: grupos humanos concretos que
pueden llegar a ser la multitud.

El yo de los Futuristas italianos aparece arrebatado y espar
cido por el vértigo de la velocidad, por el maquinismo temático,
por lo que ellos mismos denominan enfáticamente la "embriaguez
del peligro", y, sobre todo, por el "dinamismo plástico" y por su
consecuencia formal que son las "palabras en libertad" y la "ima
ginación sin hilos".
Sus declaraciones iniciales, estampadas en el primer manifiesto
de Marinetti, proclaman: "Noi vogliamo cantare l'amor del
pericolo, l'abitudine all'energia e alia temeritá. II coraggio, l'audacia, la ribellioni, saranno elementi essenziali della nostra poesía".

(Fondazione e Manifestó del Futurismo (febrero de 1909).
El propósito futurista de abolición del yo no llega a cumplir
se más que en apariencia y de modo incompleto. En el desarrollo
tonante del tema del maquinismo, en su presunto "tactilismo", el
yo parpadea y estalla más de una vez: un yo un tanto disociado y
— 82 —

�— ^8 —
sp Átt^jno^ snqo)
4&lt;jno:JBd jüoa inb s^Anajj sjpad
ua jubijiujbj ara ua ajnoa ai no jij aj asnaja iB{f
•'' uozíjoqj
xnoj ja JJ3A sioq aj aqauBjq aaqauBJi bj sins af
ap dureqa aj suBp jnas sins af&gt;^
rojajauoa oxaBdsa ja uod 'ojBiparaui aÍBsiBd ja uoa Baijpuapi as
oX ja uaiq o í(sutf Sdp SAndnr\) a^duuoj^ np síw¡p¿ ^7 'dxqjLy 'b^ij
-Bj^odn uoiaisodsip X bj^bj^ijbd ajuBAnXpBoa bj op^j ap opuBÍap)
uP93O-9¿UdT. 'dSpslCv^ oraoa 'ojafqo ja ua Bjjjnjip jaaajBd BjsBq
BAijaíqns ajuaxjjoa bj UBjuaiu^as SBjsiqna sBDiuaaj sbj X Btuaj ja anb
sbj ua sauoiaisoduioa X 'Bjojjsa Bun ap sbui ua buiosb oX ja anb soj ua
(sdut/iio'^ Sd"j o sudt-\ ouioa SBuiaod UBjjuanaua as *(8X6l) s^tutuvx^
~Í11PD U3 'SBjsiqnD sauopBdpnuB Bzoqsa 'sbjjo ua anbunB 'oujsrjoq
-uns jap opBAjjap OApaíqns opBzpBín jap sajuauBUiaj 'sBzaid SBun^jB
ua 'BSuojojd (^J6I) sjooD^y oijBuiaod ns ua 'a^ivNmody
•^BjsiauBjuBjsui^ ouisijij ja ua jBapBdJBd ojjaa
-Bq X sajdpjnra sauojDBajn^jod ua ojjBposxp 'sojuauí^as ua ojjBjaa
-jBd ouis oX ja jijoqB opipod Bq ou 'Buiaj ap BjauBUi b Bjuasajd as
anb ojaíqo jap uppBjSajuisap bj Bjsiqna Buiaod ja ua 'oiquiBD ua
'jBiaBdsa Bzajjaa bj o uatunjoA ja JBjsnÍB BJBd upiDanjjsuoD ap soj
-uauíaja jBDiqn opiqBS Bq Bjsiqna ojpBna ja is íoaia jojo^ ap bíubjj
Bun^jB ap saaaA b X soujap souoj ap 'opBzijBui ap ZBdBD BjajBd Bun
jod opB^uojojd X opBzjBaj ojx&gt;j ^ojDBjjsqB oj b X upiDBuwopp bj b
Bpuapuaj Bun X OAijBjnSij oj ap ouopuBqB iraas un uoa 'souBjd ap
uppxsodjadns X saiapjadns ap uppBjuaiuSBjj 'uaranjoA jap Bjaajxp
TSB3 uopBjdBD bj ua Bpiuajqo BDpsBjd umsajdxa 'Bujjojf ap sajBj
-ajBj SBiDUBpjoauoD ap ojjaiaB jas b p^ajj Bjsiqna ojpBna ja i
•ajuajBdB uaiq sbui sa jBDipBj pBpiApaíqo Bjsa 'o^jBq
-uia ut *sajoijajui sopBjsa soj ap upiDBjnuB bj b BjsBq X soApaíqns
sajojBA soj ap upiDBjSajuisap bj b BjjpjBAinba anb BzajBjnjBU jbj ap
(Biauapuaj bujsiuj bj ap Bjmuid bj ap Biauanj^uí jod) jas
*ojnuB ojjap apsap 'Bjsiqna Bjsaod bj ua oX jap uppBposxp

•(SBjsijnjnj
jas ap uaíap SBjqo SBisa anb uis 'sopBDi^iujBj X saiuanaaj^ uos soa
-iiuBuioj sopijjBjsa soj '6o6l 'pzn9 jo^d 3P ttup\^oJ&gt;9y ua X '^7J6J
'ajo^joj ouBianq ap 'ouPd^Q^ns puo¿ u¿¡) 'oapsixojBd X opBur
-jopp 'oapuBUioj oX un ap BiDuajsixa bj jBjnuiisip apand ou 'sb^
-ijij sauoisnp^ ua ajjnaux ou anbunB 'Bjsijnjnj upiaB^jBxa Bq
"606 T 3P TÍJC1B ^P ouBiMauíJBui ojsai^iuBui ja ua BDBjsap
as anb puwj tp oAviq^ ^i otuptptoo[\ :sBapuBuioj-puB sauoiauaiajd
ap BuSxsuoa ns bdiiubuioj sa uaiquiBi 0^03) 'sodiibuioj SBAijaadjad
X ua^jjo ap ojad 'sojoquia X sajoiom *SBjaiq sbj ua opBAijaíqo iraas

�En André Salmón y en Max Jacob, (integrantes conjun
tamente con Apollinaire y con Picasso, del grupo de la rué Ravignan, y, por lo mismo, íntimamente vinculados a la aventura cubista),
los elementos espaciales aparecen más distantes del cubismo instantaneista y de la "construcción" buscada por esa estética. En Le Livre

et la bouteille (1920) y en Prikraz (1921), de Salmón, así como en
Le Laboratoire Central (1920) y en Le Cornet a des (1917), de Max
Jacob, se puede vislumbrar, apenas, cierta presentación, de modo
intermitente, de imágenes vinculadas al cubismo.
André Salmón, (con su agudo sentido pictórico que le ha he
cho exclamar en un verso: "Peindre c'est la merveille"), refirién
dose al cubismo, observa que éste se propone hacer sensibles "toutes
les faces d'un objet a la fois".
La presentación de las diversas faces del volumen y el juego
de planos y de aristas que se da en los cuadros de Braque, Picasso,
Juan Gris, Fernand Léger, André Lhote... toda esa atención a lo
espacial, con lo que ello significa de complacencia en la intersec
ción de líneas y de superficies, parecería querer ilustrar, con toda
aplicación, este pensamiento de Pascal: "Nous voyons par expérience qu'entre esprits égaux et toutes choses pareilles, celui qui a
de la géométrie l'emporte et acquiert une vigueur toute nouvelle".
La simultaneidad de superficies, de estructuras, de relaciones
de extensión es más perceptible (dentro del cubismo) en la pintura
que en la poesía. En ese propósito de simultaneidad y de superpo
sición espacial, el yo sólo puede presentarse en una disociación que
lo lleva hasta el parcelamiento.
Gborges Braque escribe: "J'aboutis a une sorte de désaffectation de Tobjet pour lui donner un sens pictural qui suffira a sa vie
nouvelle". Ése objeto no se deja penetrar por el sujeto sino escin
diendo a éste y segmentándolo.
El paroxismo de Nicolás Bauduin, el sincronismo de Marcello Fabri, el simultaneismo de Martin Barzun, el nunismo de
Pierre - Albert Birot se encuentran, en cuanto a la disociación del
yo, dentro de la órbita cubista o por lo menos cerca de ella. En
cambio, el cerebrismo de Canudo y el creacionismo de Reverdy,
se hallan más alejados de esa órbita, y la disociación subjetiva en
ellos es de otra índole. En Les Epaves du Ciel (1925), de Reverdy,
se infiltran imponderables de lirismo romántico que no se avienen
al lirismo del espacio.

La disociación del yo, en el Dadaísmo, presenta otras caracte
rísticas: es un yo semi anegado en el nihilismo y la destrucción, en
el juego elemental o en la gratuidad de conexiones. Ese yo a veces
se evapora cuando el poema desemboca en un conjunto de fonemas
o en un mero balbuceo verbal, en el que asoman imágenes heteróclitas desligadas entre sí.
Tristan Tzara "fundador y profeta del dadaísmo", presenta
los rasgos de este movimiento en los versos siguientes:
— 84 —

�— 8—
oraoD isb *jaiuoraag ^ aAjjaqx 3P (6361) orasijndog jb ojuBn^ ug
•SB^OOI3J A
pSBUJ S3UOpBpOSB SBJ U3 UBJDBJjaj OJ ^ Saqnu OUJO3 UBpUtlD
-jp oj anb ^sajuajBj SBapi^ a sbdijjuo saua^Biui sbj jod opBiujojap
o opBDijdnp 'ouans jap SBjquios k sBjqmnuad 'saanj ap oSaní ja opoj
ua oqanAua asjBjsajiuBin ajans ok ja '(sBjsijBajjadns oBja soquiB op
-ubüd) pjBnjg jnB^ k uoSBjy smog ap uaiqum k '^jaAaj^ sanboBf k
JX sopB^ia bA soj ap oiDOD isB 'JBq^) ^ua-^ 'nBauan^) puoui
'sousaQ ^aqo^j 'pnBjjy uiuojuy '^nB^i^j sanbaBf 'jaAaj^) ^ua^;
uiniBÍuag sBjsijBajjadns soj ap sojxaj soj A Bisaod bj og
•BiaoauBujuí bj ap soj uod BDpaajBip bj ap soiBp soj
ap A *jiu3Aap ja ood jas jap (oa^ijo ap bpbtdta) upiDBjuojjooD buü ua
*oaiJ9aj bjsta ap ojund ja apsap A 'uppjuoiuajd bj b Bjjnsuoa Bun ua
oujod tsb 'sopBSiAOJduii sosjiiDsip soj ap 'soauBjuodsa sojdb soj ap
*BaijBuiojnB Bjnjijasa bj ap sojpuBaui soj ua 'ouans jap ^opiuajuoa^
ja ua 'ajuBjpBA bijí^ia bj ua *SBDi^c&gt;SBudiq o sbdijiuo saua^Biui
sns ua *oDinbisd oubj&lt;Jsbjj ns ua opBsajdxa A opB^psaAui an^ oÁ
asg '^pBpijBajjadns^ bj ap orasiíadsa ja ua asjB^aBjpj bjb^ *ajuap
-suoaqns jap ^sajuBDiunmoa sosba4&gt; soj ua asjipuBdxa BjBd *orasiui is
b asjBjaAaj BjBd ^opBjojdxaui^ ouiuiBa jainbjBna opBasnq Bq anb
ja A osoptquiB sbui ja 'Bpnp uis 'opis Bq BjsijBauadns oA jg
•Moxaag aaaNy ^p ojsaijiuBui jamijd ja ajuaujBsonjunsajd
d oj unSas '^ojuaiuresuad jap jBaj ojuaiiuBuopunj^ jap
uoisajdxa bj A 4,ojnd ouisinbisd^ jap upxaBjdBa Bun uBjuajuí sajBna
sbj (fZ6 T ^psap SBpBsn SBaiuaaj sbj ajuBipam 'oijijap jb BpB^sajd
u^puajB bj ua o odtjtuo oqaaq jap uoiaBDiunmoa bj ua Bjsa^iu
-buj ^s vxsnvaHHsrans ok jap (uozsjadsip o) uppBposip Bg
(^sstpioo ^ duuoqwoAjJ
&lt;4aqanoq bj b nBa4j ajuotu ara ^g
juaA nB aujnoa inb a^ajiB ajpad aun a^a^ bj jns i^(ftt
' rsBauíj SBjsa ua sajoijajra sopBjsa sns Biajnbsap 'Bjoq
Bjarajjd bj ap BjsrepBp ojjo 'sajsíoivssaa ' XNOKasi^ saoaoao
&lt;tsdJOD uoj ajiOAi Jnzy&gt;^
:sajojoa ap o^aní ojunsajd ajsa ua
oA ns BajoraBDsa 'orasiBpBp jap jopBpunjoD 'viavDig
'xnvdsto sou 9Q)
4&lt;sjajq sjpora saj jBd aaiaDBj jinu bj ajAnoD
jo,p sjoSuij ua aassp ains bj^&gt;

(0361 'if^ji^sqy ¿n^o^ nf ¿dupudpr^
((assBd inb aauuB saDBj^ ap naí aj
suoji^b snou anb ajjnranj-sjojaj^ saj snoj suojjod snou&gt;k

�al Letrismo (1949) cuyo pontífice es Isidore Isou, y que en cierto mo
do es una falsificación y degradación del dadaísmo, no aportan nada
a la parcelación divergente del ego ni a la relación del sujeto con el
objeto.

Etienne de Condillac dice con toda claridad: "II y a deux moi
dans chaqué homme: le moi d'habitude et le moi de reflexión". Es
fácil observar, teniendo en cuenta esta distinción hecha por el jefe
de la escuela sensualista, que ambos yo se contradicen en un antago
nismo dialéctico. Cabe suponer que entre esos dos yo condillacianos
se escalonan, en planos diferentes, otros yo que representan con di
versos matices cualitativos, la trama afectiva o la imagen onírica o
la transición del sueño a la vigilia (un aspecto del yo proustiano,
por ejemplo, se revela con extrema agudeza en la captación de los
estados hipnagógicos).
Tomando esta definición de Mesnard: "Le moi est la conscience
de l'existense manifestée" (la cual contiene un sentido unitario), se
podría esbozar la trayectoria del yo, en su proceso de disociación,
en poetas que han profundizado la imagen y la correspondencia, y
también en novelistas que han hecho incursiones a la inteligencia
discursiva.
Para no extender más este trabajo, dejamos de lado, por ejem
plo, los indicios de disociación subjetiva en la audición coloreada de
Rimbaud, la "instrumentación verbal" de Rene Ghil, el supernaturalismo de Gérard de Nerval, el ideorealismo de Saint - Pol - Roux,
los poemas en prosa de Aloysius Bertrand, los soliloquios y reflexio
nes contrapuntísticos de Huxley, el pensamiento de "Monsieur Tes
te" de Valéry, el "Axel" de Villiers-de-1'Isle-Adam, el "Igitur" de
Mallarmé, el "nomadismo" del verso libre de Gustave Kahn, el
egocentrismo exasperado "trágico" y "agónico" de Unamuno, el
clima desquiciado, el tedio, la desesperación y la desolación de "The
Waste Land" de Eliot, las sinuosidades de Gide, la proyección del
yo hacia el futuro, con sus particularidades premonitorias en "Le
Temps est un songe" de Lenormand...

El lirismo de Antonio Machado desliza un yo que necesita
del diálogo, aún en plena soledad, un diálogo tácito con esa misma
soledad; o bien ensaya un monólogo que, a poco de comenzar, se
interrumpe para interrogar acerca de sí mismo: el poeta pregunta
sutilmente a aquello que le huye o que lo prolonga, o que lo rodea
de cerca, en una intimidad de latido; o bien quiere una respuesta
de lo que se aquieta en una ficción de lejanía y que es su propia
alma, su "espina clavada", su recuerdo, su tiempo. A veces, el yo,
como si dispusiera de su propio rumbo, se encamina a la fuente de
mármol y dialoga con ella, creando un espejismo de encantamiento:
las respuestas del "agua cantora" se superponen a las del alma del
— 86 —

�— ¿s —
•ii jod o^uais oÁ anb oj
saja o^^ 'ODsnq aj itu ap
sbjjb sbuj 'SBJiap uaiquiBj^
#BJJB SBUJ *SBJ^ap 'SBJJ3Q
•UBjuid bj is 'uaBuii ru ua ou
'uaaip oj is 'ajquiou m ua oj^^
•oasnq aj
sajua^ sbj ap sBjjap jod 'js
roapaod ojBp ja uod sopBDijpuapi ubj
-uasajd as nj jap Á oÁ jap soApaajB saauBDjB Á SBpuajajjaiui sajpns
sbj 'svmovs OHdH^ ^p *(^6l) vptq^p fí v zoa p^ Biuaod ja ug

-njosqB 'odiuap jap Bjanj *sa ou anb BpiA Bidojd ns Bsuaid anbjod
'oduiap jap Bjan^ jBsuad opBp sa aj ou Biaod jb^ :pBpijBjodiua^ Á
pBpxjBiauasa ajqos Bui^Bd ns ua aoip SBuanQ sbj ap opBjBd jap oubjj
-lAas ubj^ ja anb oj buijijuod 'opBiaosip oÁ ja ua B^jaiA as b^ '
-uaauoa oÁ ja ua aanBaua as bá 'opBqaBj\[ oiuo^uy ap oiusijij jg
•^sofadsa ap ojuijaqBj
osojjoq m ua opuBSBA ia a^ ijjb á
'ouans n^ ua anbsnq a^ oÁ
soiqBj sm ap BÍanb n^ jBqanasa
:oapaod ojBp ja ua pBpipunjojd
ajqB^ou uod 'aqaou bj ap upiDB^sa^uoD bj aoip B^ojjsa buitijii Bg
•^souans sns ap ojqBjaj ja^
Bjaod jb aDaj^o anb Á jBjapis anb BApaíqns sbui aqaou Bun 'aqDou bj
uod oSojBip un sa (odiuap ap sajqBjapuodun ap zapinjj Bun b oai^
oajB oubjcIsbjj ns ua apuodsajJOD anb) oSojBip asa 'saaaA sbjjo
(omtup^
•t&lt;BqBuos ajuanj Bg
• • • BiuajjOAjod Á Bj^au 'anbjBd jap ojniu jb
BqBiuosB Bjpaiq Bg "ouBjaA ap apjBj
Bjuaijouos Á ajsp^ 'apjBj bjbjd Bun
:(Biuaod jap ODijpquiis opiua^uoD ja BsuapuoD jBna bj)
ajuanj bj ouBjd jaraijd ua auod Á jBnsiA odjbui ap aAjis anb Bp^j
-aDUid Bjjqos Bun anb zaA bj b 'oub jap uppBjsa bj á Bip jap Bjoq bj
'sajBioduiaj so^Bp ouiod 'uBjnSij anb ja ua Á oiuairapuas un b oujoj
ua sa^uajajip sauoiDBsuas UBpjanauoD anb ja ua oijBuaDsa a^sa aaajBdB
'o^ojBip jb oíAajg #ajuBzund Á ajqpapui jBjn^adsa oíajpj un ua
'oujsiui is b Bqanasa as oÁ ja 'oijb^ijos anbjBd jap oipaui ua *&lt;4ajuBjj
-oqjoq BjdoD&gt;4 bj ua Á ouijbjsijd jbuos ja ua anb opoin jbj ap B^aod

�No eres
lo que me está palpitando
con sangre mía en las venas
sin ser yo.
Detrás, más allá te busco.
Por encontrarte, dejar
de vivir en tí, y en mí,
y en los otros.
Vivir ya detrás de todo,
al otro lado de todo,
—por encontrarte—
como si fuese morir.

Lo que hay de esencial originalidad en este poema es la refe
rencia espacial a que recurre la pasión: el "detrás", el "más allá" y
el "al otro lado de todo", son proyecciones subjetivas hacia una
extensión supuesta por el poeta para satisfacer su anhelo punzante
de búsqueda de su amada. El yo disociado se busca en el tú, que es
la amada, de la cual se diferencia, sin embargo, como conciencia;
el amor y la captación lírica van superpuestos hasta ser indiscer
nibles.
• Este poema no retoma el concepto de Husserl: "La evidencia
del tú es anterior a la del yo propio". Salinas hace una experiencia
afectiva que le pertenece y que se remonta en la esfera de la poesía
hasta identificar el dato lírico con la pasión.

En otro escrito he anotado y comentado las diversas modalida
des de la disociación del yo en poetas y escritores de Hispano Amé
rica y Brasil, por lo cual no los menciono en el presente trabajo.

En los poetas de la resistencia, especialmente Louis Ara

gón, con La Diane jrangaise (1944) y Paul Eluard, con Liberté
(1942), como cantan un tema heroico y perfilan una nueva canción
de gesta, el yo está fundido en el alma colectiva que vive ese tiem
po de epopeya, de modo que no corresponde hablar, en este caso,
de un yo disociado o desintegrado o escindido, sino de un yo a tono
con la conciencia de un pueblo; un yo aunado con la lucidez de
una ciudadanía en armas que vive en el fragor del rudo combate
victorioso.
Eluard dice, en una dimensión de universalidad, en un impul
so cósmico y en una voluntad combatiente:
— 88 —

�— 68 —

4&lt;saaqiuoj sajjijsBg ap s^Bd aj pi
JU9UJ9UUOJ9 33AB J9UI BJ SJ9A SUOIipjBUI
9jpu9jduiOD b joaiBjisaq sassBjBq sarauíoq sai
sajpuBjg saj suBp ajuBjBnb ibui ütj bj b
tlU9A no4p ^IBS 9U ÜO ^D9A pUBj^ Utl
BJ 9p 9JJ93 ^S9 jn9OD UOUJ 9p 9UJJO^
9UPÍQ PJ)
^roIBA 3J^? ^naci jnoí
sainjBj sap ured aj j9Subuj zassy
aiujjBDDBj ajpuawB zassy
iinaouaj ^ ajpuaid saj jübj jj
sauíjB sap jaAnoj^ no sainjB saQ
aauBJAjjap bj ap 3jjbd aq
Z9UIJOJ SOJJIBJBq SOA Z9UJJOJ
s9uiJ9j[U9 sji^ soo ap jaddBtq
ap sjnajijL - sdubj^

&lt;{ajuaj uoi^naaxa^j Bjaa ajjaddB uo
na^ jpad b ^n^in uoj tdi ^ta uoj idj

saqBjj^s o zqA^psny

(Zf6l - 0f6l
4&lt;sjnaissaj^ anbjaqnnQ ap suaiAnos ara ai anb j^
aSoB,p xtoa bj ^injjap b aSBjoj an^joj B4nb ^sa43
sijd sa^uBjja^ xnap saín suBp aauíjS jt^s
snoA sjaA saui suBp sjBqa sap oq^aj is qy
ap soa^ saniB^jaa ^uBJídsaj ua aqaadraa^f^
:Bija^und ubui^b á. sbpbobjS oinoa DBjjBjsa 'oju
ap SBjoqBJBd oujod ubzubj as sosjaA sn *a^üBdnoo ja bxujod ojqand
ns ap Bqanj ap npisi^ap bj uoa opBpuB^sqnsuoa (¿n90^) 9&lt;i^a^) nP9d
9?mj\r ^q apsap ojubd ns bjuba9J
^
•&lt;íraon uoj
sajqino sap uijnora aj jns ^g
xnBasio sap sajiB saj jn
uozíjoqj jns sdraBqa saj jn
raou uoj suaa^f
aauB^ua uoiu ap oqaaj jn
sj^u^S saj ja spiu saj jn
jjasap aj ja aj^uní bj

�Aragón toma la voz del pueblo; su yo (que nada tiene que ver
con el unanimismo) se confunde con el yo múltiple, colectivo, er
guido en la lucidez de las masas en lucha. Los poemas de Aragón
traducen y expresan la conciencia de las barricadas.
Situación análoga es la del poeta Miguel Hernández, identi
ficado con el pueblo español en armas, en la batalla contra sus
enemigos:
"Vientos del pueblo me llevan,
vientos del pueblo me arrastran,
me esparcen el corazón
y me avenían la garganta..."
Poema de un impulso épico no inferior a los medievales can
tares de gesta, en el cual el yo se extravierte hasta ser el desvelo
esclarecido del alma del pueblo.

Dejando de lado la discusión sobre aproximación, diferencia o
superposición del yo y el existente (el existente considerado como
una "exasperación del subjetivismo" o como una perspectiva in
trovertida, discusión que caería inevitablemente en coordenadas es
colásticas), es indudable que la actitud existencialista presenta una
variante de disociación del yo, toda vez que afirma que el yo no
se comprende sino en sus relaciones con otro.
Cuando Merleau - Ponty, en La Phénoménologie de la perception, dice: "Je suis la source absolue" y luego habla de la conciencia
por la cual primeramente "el mundo se dispone a mi alrededor y
comienza a existir para mí", su egocentrismo extremista parece in
hibir toda disociación subjetiva. Sin embargo, por una vuelta de
sus argumentos (o de sus argucias), ese presunto mundo circundande puede ser factor indirecto o medio inestable de la disociación
subjetiva para la mayor gloria del "existente".
En la discusión de uno de los temas cardinales del existencialismo (la prioridad de la esencia o de la existencia) Sartre pretende
encontrar una salida al decir que la conciencia "segrega su propia
nada", es decir, se néantise. En ese néant sartriano hay atisbos de
disociación subjetiva: en Le Sursis, dice Sartre: "Je nous ai vus,
étayant nos deux néants l'un par l'autre", y más adelante: "on me
voit, done je suis", fórmula que para la mayoría de los existencialistas substituye al cogito cartesiano.
Gabriel Marcel (que, como es sabido, es uno de los principales
promotores de la psicología "en segunda persona", la cual comple
ta los datos de la psicología introspectiva o "en primera persona"
y los de la psicología objetiva o "en tercera persona") sitúa al hom
bre "devant autrui" y ese "autrui" no es la sociedad sino un Tu,
un "prochain".
— 90 —

�— 16 —
-oaisd oapuos anb zaA bj b 'oaiuaasa o^aní sa anb) oSaní asa y
•soiaijaij so
-sando soquiB ajjua UBuojBasa as anb sbuoz sbj ua 'sauopBunxojdB
ap apas Bun ua 'asopuaiuajap saaaA sbjjo X 'sBipauuajuí sapnjiJBj
sbj ap Biniaua jod zapidBj uoa saaaA SBon opuBSBd 'ojjo b ojod un
ap BjaiAouj as is ouioa 'bsj3a aaiA X uppaij Bsa b pBpijBaj Bsa ap
'uppBposip ap BuojaaXBjj ns ua 'BjnqtuBap 'uppBnjis Bsa ap Bpuana
-asuoa oraoa 'oX ja X ísajqiujaasipui ubujoj as anb Bzapn^B X pnjiu
-ajd bjubj uoa uBjjauadiuoa as SBquiB 'uppaij bj X pBpijBaj bj ajjua
(so^aBJjsqB souBjd ap bjb^bjj as is ouiod opuBjqBq X)
BjauBcu ap jaaajqB^sa souiajx&gt;d anb uppBJBdas bj b asad 'oja^
^pjuauiB^uaj bjbd ouBdis ji^ rasBjj bpbj^bsuod bj jpap
ou anb ojund jbj b 'upjaj jap SBJjap ajjnao a^uajj b ajuaj^ jg;
•ozjanjaj ap sajBuiSjBui sauoiaBn^is uoa X
ap sa^uajBj SBjquinuad uoa 'Biauaiauoa ap Braoj bj BpnSB sbuj
BJBd 'uBUja^jB sojja^sap sosa fsojjanbB ap oainbxsd oqaaq jap opuoj
ja ua oiuoa oiJBuaasa jap opuoj ja ua ojubj 'BjopuBjaAaj X Bjopuaip
-uaaua 'saÍBUOSjad soj ap uchsbcí bj uauoaaj anb soApaíqns sojja^
-sap soj ap sBpuaSjaAuoa X SBiaua^jaAip sbj aAanuiojd íoX jap uaA
-iba ap o^aní jb upzBiujB ap 'BjnpipBUB jod 'aAjis 'oaiuaasa opi^ua^
opBABa un uoa opBzijBaj 'SBÍajipuBa sbj ap bjjb sbui bjjo bj X BaB sbuj
Bjsa anb Bun 'sapBjsajod sop sbj ap ajuajj b ajuaj^ asgj 'uppap bj X
pBpijBaj bj ap oajBa ja aAjanAua anb BipaSBJj bj ua X (osonuis X ona
-ijqo bX *ajuBjjoa X ojaajip bX) oSojBip ja ua 'opBiaosip isb 'bjuojj
-uoa as X soj ja ap oun BpBa ua BUJBaua as oX j^ '(\z6l) ^¿otnp(p vj
ui tSSvuosj3^ tdg ap ouBjdsuBJj ja souiBjapisuoa is oiuisjjBjna
d ojaadsB un Bjuasajd oX jap uppBiaosip bj 'onHdNV^i^ ug

•ouBiunq ojaíns ja X &lt;(oaiSc&gt;joiuajsida ojafns^ ja UBjuajjua SBjsijBpua*
-sixa soj opuBna 'aaajBd aiu 'uaiqujBj aanpojd as upiaBposip Bg
•ojaíqo ja uoa upixauoa bj ap ouas
ja ua ajuaxuBsiaajd 'BAijaíqns upisiasa ap zijbuj un BjaAaj 'ouiuwaj
oiuijjn ua *anb oX-ou jap X oX jap upxaBjaj Bun jBjqiunjsiA apand
as uppBiujijB Bjsa ug '(Li.^l '^v/l dQ) \puaiuxjB un jauuop jnad
jnas ioxu-uou aj ajjanbBj b asna ja auuoj aun jsa iouj aj^ anb
'ajjaABg smog 'opBj ns jog 'asjaaouoaaj BJBd ouiiíojd ja ua
-uo¿ojd as oX ja anb aaBq BApaíqns upiaBiaosip Bg #(o^6T '^^^op
19 9Áti9tx9im 9iA.) \,}s 3P Biauaiauoa BapuajnB Bun jbzub3jb
ajqBsuadsipui jopBipaiu^ ja sa ouiiípjd ja 'oupuBa asa jog '.joiu
-uou np aisiBS bj ap jaqaoaij ua ja ajBjajBj anb ioui ap aauaiasuoa
ap ib^u af *sasoqa sap Sdu4np ja aiuauj-inj ap sjoq juaiuajiBssaaau
ja sjnoínoj jUBja ua^nb aiuatu-inj juaiAap au ja auiaiu-inj ap sajdnB
jsa(u auuuoq^^ :aaip *baij3b BpiA bj X joijajuí BpiA bj ap sauoiaBjaj
X so^sbj soj opuBSijsaAui 'suaqjaB^ ap *y 'ouiiuBa ojjo jog
•(Moay 19 9X1^) ^jajsixa^ ajjnyj ap aauassaj ap jsa jj^ :sojjq soj
b ouis Biauajsixa bj jinqujB apand as ou anb BjaAasB jaajBj\[ 'oubis
-ajjBa oifSo9 ja iu oiusisdijos ja iu sa ou anb ojnSuB un apsaQ

�lógico y sobre todo acontecer en el tiempo) se agrega un espejismo
verbal que lo extiende y enriquece de matices. Así, el Padre, dice:
Frasi! Frasi! Come se non fosse il conforto di tutti, devanti a un
fatto che non si spiega, devanti a un male che ci consuma, trovare
una parola che non dice nulla, e in cui ci s'acquieta!... Ma se é
tutto qui il male! Nelle parole! Abbiamo tutti dentro un mondo
di cose; ciascuno un suo mondo di cose! E come possiamo intenderci, signore, se nelle parole ch'io dico metto il senso e il valore delle
cose como sonó dentro di me; mentre, chi le ascolta, inevitabilmente
le assume col senso e col valore che hanno per sé, del mondo com'
egli l'ha dentro? Crediamo d'intenderci; non c'intendiamo mai!"
Esta imposibilidad de entendimiento, a causa del sentido de las
palabras y especialmente de un equívoco verbal suscitado por la
pasión, hace más intrincada la relación de los diversos yo y más
acentuada la disociación subjetiva.

Cuando el yo se torna impertinente por abuso de confesiones o
de efusiones, o porque tergiversa las relaciones con el objeto hasta
encerrarse en un egocentrismo o hasta descender al solipsismo, se
produce (ha ocurrido repetidas veces) una legítima reacción contra
esa absorción subjetivista. Es entonces, sin duda, que acude a la me
moria este pensamiento de Pascal: "Le moi est haissable... II est
in juste en soi, en ce qu'il se fait centre de tout; il est inconmmode
aux autres en ce qu'il les veut asservir; car chaqué moi est l'ennemi
et voudrait étre le tyran de tous les autres".
A veces la disociación del yo se presenta como una forma de la
exasperación subjetiva (futurismo, dadaísmo, superrealismo); otras
veces, la disociación puede revelar una tendencia a la extraversión o
el deseo de recuperar los contactos con el objeto y palpar así el mun
do circundante para captarlo, ubicarlo y penetrarlo (unanimismo,.
cubismo, tema épico de la Resistencia y Liberación).

La dicotomía del yo no llega a ser un isomorfismo de las dos
imágenes subjetivas: cada parte del yo escindido o desdoblado tiene
sus rasgos propios.
Puede ocurrir que, en el caso del dualismo del ego, un yo se
presente como innato y el otro como adventicio (usando el lenguaje
cartesiano). El yo que tiende a objetivarse mediante una representa
ción simbólica (generalmente antropomorfa) como Psiquis en el poe
ma Ulalume, se comporta paralelamente al yo que conserva su
aspecto subjetivo. Este último intenta conocer al primero por aproxi
mación, por búsqueda de un punto de referencia, por analogía de
trasplano, por una inducción que permanece dentro de la esfera de
la poesía. (Esta situación dista mucho de la duda cartesiana acerca
de la existencia de las otras personas).
— 92 —

�— 6—
•UCHSIA
-oujsod By ap ouiuubd jb jBSayy BjSBq asjapuajxa apand anb oj^o^^ ya
A oA ya ajjua o ojaíqo A ojaíns ajjua ayqBjsaui sisotusp Bun Bjuaraoj
anb zaA By b uqiDBiaosip ap sauopipuoa Baja *is ap BiDuapuoD aiuoj
oA ya anb bjbcJ (&lt;toSa Ja^B^ oraoa saaaA b Bjuasajd as anb) oujií
-c^d^ un ap ajuBnjDB Bpuasajd By ap pBpisaaau By 'ajjBd bjjo joq
•BijBuiJ^aop BiDuapaaojd ap sojuatuaya
'soApaíqns sodoj soy ap uppBDjnjiq By b 'BjjodB A ojjBaj ya A ByaAou
By ajqos appui oiqtuBD ua 'Bisaod By ajqos a^ny^ui ou 'Bapoj By anb
soapsByoasa so^uamaya ap o^bjjb^ ya uod '(ayqi^anpajjx ouisiyBnp un
uanbi^u^is anbunB sayqBjBdasui soqtuB 'opunuj ya sa anb tos ud ya A
'Bpuapuoa By sa anb tos ¿no4 y^) B^syyBpua^sixa uppdaauoa Bq
•uo^ajg ap orasiyBajjadns ya ua ojjsbj ns
BÍap (sajuapsuoaui uos SBjaraiad sop SBy sayBna SBy ap 'oSaiadns ya (oA
ya 'ofsa ya) sysiyBUBoaisd ya aaajjo anb SBainbjsd sauoi^aj sajj SBy ap
uopdaauoa By 'isy 'Bisaod By ua zaA BunSyB ajnajadaj 'sBauaSouioq
sBuadB sbuoz ua o souByd o sojuauíBjsa ua o^ yap upiadaauoD Bq

•BAp^íqns upiaBiaosip By ap
osbd un oraoa *oA yap O^uayuíByqopsap yap ouisiíadsa ya 'iqB
9H "asjBziyBiDBdsa ajajnb anb upiDBjnp Bun ap 'ajuaiasuoDui osbdb
'oa^UBj un jas apand 'oujajuí ayqop ns A oA un ajjua uaATBA ajsq
•ojaíqo ya ajqos opuBjoyj OAijaíqns orasiíadsa un b o o^ yap ajua^
-jaATp upispsa o upiDBipBJJi Bun b aanpuoD soy anb Biauayjadxa Bsa b
uapnaB 'sBAijaadsaj SBDiuaaj sns ajuBipaui 'BjsiyaAou ya A Bjaod yq
*up asa jBziyBaj BjBd upiDBDjnjiq ns o uppBposip
Bidojd ns BÁBsua oA omsiui asa 'ojuaiujyaouoaojnB ap sopora ouiod
BiDuajaqoa ap A oyjqiyinba ap BAijaadsjad Bun uaiq o jopajxa opunuí
yap Biauajsisaj By 'sosojjoq A soaijajodiq sajixuxy sns ap Bjanj 'Basnq
anb t&lt;u9ysuBdxa ua^ BiDuaiauoa Bun oujod Bjuasajd as oA ya i
•opiaajBdB BjqBq yBn^
By ap oipara ua 'pBpyjnasqo By ua BjodBAa as o^any anb BuiouqjnB
ajuauiB¿BA A Bspapux BAijaíqns uoiaaaAojd ap ozoqsa un ua oA ns
ap uppBiaosip By jaAajjua oyps aoBq sou (nBajao^ 'sBuyyBg 4opBqDBj\[
'ayyaiAjadng *juouiBajjnBq 'auiByja^ 'pnBquii^) Bjaod ya saaaA y
•ao^ ua ^tuttfpi/j 9P OS^^ T9 S9
yBj :Baiun ua^Bun Bun jod opBjsajiUBui OAijaíqns odo^ oyos un jbuj
-joj jod UBqB^B Á 'oj^bjuod japjad uis ojad 'soyayBJBd üBZBydsap as
upiDBjuasajdaj By A jas ya opuBna Bzoqsa as anb By b aaajBd as upp
-Bnjis Bjsq -(soAijaíqo soipnyjajuí sns ap A p^piyBaj By ap osoub^uo
A oyjosnyi oíadsa) OAijaíqns ayqop ya jod BpBZiyoquiis pBpryBaj Bun A
ojuayuíBsuad ya ajjua upiDBJBdas By BÍamas BpBaja tsb upiDBnjis By 4oA
soquiB ajjua yBDipBj isbd upisiasa Bun jByBuas b A asjByi^ad b BSayy
ojuaiuíByqopsap ya opuBn3 ^^aAof uod ^opoui ojjaia ua 'A oyyapuBJiq
^snoj^ uod ajjnDO anb oy sa :pBpiun ap buijoj By oÍBq aaajBdBaj oA ya
*osbd yBj ua 'oja^ "asjBjodBAa BjsBq asjaaajBJua A p^pisuap ns opuaip
-jad ji uapand soAijaíqns sodoj sosjaAip soy 'opBiDosip oA ya uq

�La concepción tripolar de Georges Gurvitch (La Vocation actuelle de la sociologie, 1950) no se refiere a la polifurcación de focos
subjetivos sino a la relación tensa de los tres términos que, según
ese autor, configura un rasgo cardinal de toda conciencia: "L'on
con^oit de plus en plus la tensión entre les trois póles du Moi, de
l'Autrui et du Nous, comme un des aspects essentiels de toute conscience. Vouloir séparer le Moi, l'Autrui et le Nous, c'est vouloir
détruire la conscience méme qui consiste dans la tensión entre ees
trois termes, aussi bien que les oeuvres objectives, signes et symboles par oü elle se manifesté".

En los poetas más extremadamente subjetivistas, en los que han
intentado transcribir los espejismos internos e imágenes del sueño, la
presencia, a veces decisiva, de lo objetivo es innegable, aún en el
proceso de disociación del yo: la irresistible dinámica del mundo
circundante, bajo las formas y estructuras más diversas, actúa sobre
la subjetividad más de lo que los egotistas herméticos lo sospechan,
y, a menudo, contra la voluntad de éstos. (Hay tenaces e irreducti
bles elementos del mundo exterior aún en el balbuceo dadaísta y
en los desarrollos oníricos superrealistas).
Por otra parte, Le Batean lvre, de Rimbaud; los versos más
cavados de Gérard de Nerval; ciertas estrofas de The Waste Latid,
de Eliot; Le Fard des Argonautes, de Robert Desnos; Les Minutes du
Sable Memorial, de Alfred Jarry; La Luxure, de Rene Char; Feu de
Joie, de Aragón; L'Amour la Poésie, de Eluard; L'Union Libre, de
Bretón, se dejan penetrar por paisajes, semblantes, situaciones y re
laciones objetivas.
En cuanto al yo en mutación, envuelto en el juego del devenir,
puede sintetÍ2arse en el "Tiempo perdido" de Swann o de Guermantes, tal como lo discrimina y lo siente Proust, y en esta frase que
Joyce pone en boca de Buck Mulligan: "I am another now and yet
the same".

Esta manera de considerar la disociación, el desdoblamiento, el
parcelamiento o la dicotomía del yo, acaso pueda parecer un esque
ma puramente espacial y por lo mismo abusivo y falseante; una pro
yección gráfica que sólo representara elementos discontinuos, a lo
sumo un estereograma. Sin embargo, cuando en la escena el prota
gonista se enfrenta con el deuteragonista, el nexo del diálogo y de
la acción dramática no impide que sean dos personajes separados y
acaso divergentes.
Ya en 1888, Bergson, en el prefacio de Les Données immédiates,
basándose sin duda en datos introspectivos y en observaciones acerca
de las relaciones del pensamiento con el lenguaje, escribió: "Nous
nous exprimons nécessairement par des mots, et nous pensons le
plus souvent dans l'espace. En d'autres termes, le langage exige que
nous établissions entre nos idees les mémes distinctions nettes et pré— 94 —

�p 3SJ3DOUO^3J
soquiB A 'oj^o jb jbojj3^üi o JEqspB Bjpod oA yap souajsiiuaq sop
so^s^ ap oun BpBD ruppBjngp Bjauíijd ns uod asjBjuaxjua BJBd upp
-Bju^sajdaj bjjo ua asopuBaiqn A otasita is ap opuaqBs oA jap jB^qBq
ouipiSaj Bas anb o^uodns 'a^uajaqui sa aj anb BDpsBjoasa Bsopuojj u\
Bpoj uod 'jouajuí - joua^xa omsijBnp jap o^uaimBajuBjd jb
as A ojaíqo A o^aíns ap jBjodiq uppdaauoa b¡ Bjsisqns
•BjnDjjpBna Bun ua
üis oA pp üppBiaosip ap jBjqBq apand as anb oaja 'opo^ ap JBsad y
•uppBappBj^sa ap sojsandns b A sa¡qBjnsuani sauopB^uasajdaj b soj
-jBinixojdB zaA ]b^ 'soAi^aíqo soqaaq b sojjBJBdinba A 'umsua^xa bj ua
uBjapjnao is oraoa soujsiui soy b asjuapj ajqBjiAaui opis Bq 'oÍBqBjj
a^uasajd p ua ouiod 'soAijaíqns soqaaq ap ^jqBq as opuBna *(ppBdsa
upT^Bjuasajdaj ap sojyqBq sosanu ap pBpijBpoui Bun jod uaiquiBj A)
SBinajjoin A sBuia^UBuias ap Bjnjanjjsa ns Bpoj uod 'SBDijpquiis sauois
-ajdxa sns ap A aÍBn^uaj jap pBpijBpoiu Bun jod 'anb jpap sq
•&lt;4saj3au suoisiAip say ^ibj inb aDBdsaj ^sap&gt;^ :oíip uos^jag
'^.sjaija^BUJ sjafqo aj^ua^nb a^rnupuoDSip auiaui By 'sasia

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3447">
                <text>Modalidades del yo disociado</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3448">
                <text>GUILLOT MUÑOZ, Gervasio </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3449">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1955, Nº 14 : p. 71-95</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3450">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3451">
                <text>1955</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3452">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3453">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3454">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="357" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="592">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/afe21e77f864ab9edd879506b3a3bcb3.PDF</src>
        <authentication>615835d44b7991ca7994c53451a20d35</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4240">
                    <text>6961 oaPi/u&gt;iuoui^
seiauap A sapepiueiuni| ap pe||nae|08602^
eai|qndaj B| ap pepisja/tiun

apsap
soue3ijaiueoui}e| soipnjsa
ii|6uog ui

OC
so3i|ejBououi soipn}sa

e¡ ap e¡jo}s;i|

�'696T

SP

ZT 9JP Ta
-UJ ap o^.n^.xq.5ui

ua epExounuoxd

exouajaj.uo3 ex ap

aq.xa.L

ivh 086 oze

VAU33dSH3d
S0NV3IH3WV0NI1^1 S0IüniS3

xq6uoQ ux

�opunbas ua A 'sopxuq sopeqsq sox ua saxexaos sexauaxa
sex uauaxx anb saxexauab 8sis^.3eie3 sox uoa ouxuiX^jq
xaujxxd ua asxaxnauxA uejxpod so^uaiuaxa 30x30 SOS3
•osua^ux a^.uauiXEn6x ^zxnb oC
• nxj.ux un uaaxafa anb oxad 'eq-usna ua axuaiuxEnbx sopeui
-03 xas ua^ans axduj3xs ou anb S0X30 ub3xaex6 X9 UO3 0^
unf A 'oaxuri xa ou oj.30 ^a^ue^xodiux epnp uxs sa xo^a^j.
33S3

*epxpaui e^xaxa ua ax^snxj. as ^ ouexd opun6as

e asad aux^e^ eaxxauj^ uoa o^ae^uo^ a^sa ap o^uaxiuxaou
-oa op oqaadse xa an^ uaoa^ ^ ^oaxx^a^ s^xa^ux xa osao
-xa ua úexuaxxo soax^o^xd soAx^aCqo so^xaxa sax^na sax
xod sauozex sex ap aun sa a^sa anb saauoq.ua xaaaxed
ajxpo^

•sa^ue^xodiux ^nm 'soax^jx01^ ÓX9S ou '^'•Soaxq.yx

-od soAxq.afqo auax^ sjed asa xen3 GT ua aax^ un sa '03
-uaxwxaouoa ap o^aCqo un s^ed asa axad OX9S sa ou aux^
-aq Eaxxaiu\/ •o^-uaxuixooupo ap 00^x933 upxaexa^ aun ox^s
sa ou aux3aq aaxx^ui^ A sopxup sopa353 ax3ua uoxaaxax
ax -souiaqes ox ^opo^ oujoo* anb ua ouxuixa^ xamxxd ua
XBsuad xBJCn:l-2U axxaaaxed O3X33UO0 a3sa ap 0X3U0Q
:'soxpn^sa ap odiuea a3sa e sopex6esuoa sou
-Biiinq A saxexxa^eui sosxnoax ap xa uo

upxaaxa^ epxen6

opouj un6uxu op soxsa ap uaujnxoA xa 'sosoijeA soxpn^
-sa ap axauasaxd ex e asad 'anb uaaeq A sopxup sopa3S3
ua UBXXo^:rGsaP as ouioa x9^ ' souBaxxauiaoux3Bx soxpn3sa
sox ua oCnxj-ux ns 33uaw33x0^3 xe3ou uaaeq anb sexauap
-U33 ap opexaqxx asxaqaq ap sex3 opexbox ueq as o6xeq
-uia uxs soqnij. S03S3

*sosoxxba a3uaujapBUi3X3xa 3030x3

bA opep eq anb eyejqxa pepxxe^-^ eun ap upxaabBpux ap
ozianj.sa un soxxa aP s^abi; e laquasaid 'opxnsqE ap
o6x^ auax3 anb xaoaxed ajxpod 'A soAX3e6au *opo3 axq
-os 'xas a uba 'xabaxbB e oxnsaxde am 'so3aadse S03S3
•sopxup SOPB3S3 sox ua uaax3aexd as oujoo xa:l- sousa
-XX3UJBOUX3GX soxpnxsa sox aP sax^xauab soxaadse sounb
-Xs ^ axax3ax as xauaq. e someA anb upxoesxaAuoo eq

�término, con ciertas actitudes de esas* ciencias so
ci^les frente a los problemas latinoamericanos que
no dependen necesa^iamente del hecho de que América

L^tina sea una zona de influencia política y econó
mica de los Estados Unidos^ pues se presentan tam -

bien con rasgos idénticos frente a realidades que
srn ajenas a los Estados Unidos y con las cuales no
existe este vínculo especial. •

En primer término podríamos señalar dos caracte
res que en este aspecto resultan fundamentales, de

l^ actitud de las ciencias; sociales en los Estados
Unidos. El primero de ellos es lo que podríamos
llamar un cierto objetivismo, o por lo menos una
firme confianza en que existen ciertos recaudos me

todológicos que permiten efectivamente capturar el
objeto tal como el objeto es.
Estoy haciendo una
prisentación muy tosca de esta noción y probablemen
te la mayor parte de quienes la aceptan y la apli
can la rechazarían inmediatamente y con indignación,

aponiéndole justificaciones epistemológicas mucho
mío ele horadas.

Pero por otra parte, cuando se los

ve trabajar, seadvierte que cualquiera sea su epis

tpmolocía explícita, implícitamente creen que la
rplicación muy sistemática de ciertos pasos en el
proceso del conocimiento permite alcanzar resulta

dos cbj^tivamenté válidos.

Esta noción, que-es una

nación muy generalizada, suele ser combatida o re

futada, desde fuera dé los Estados Unidos con la
observación (que puede hacerse desde perspectivas

muy diferentes) de que cualquier proceso de conoci
miento implica un sujeto de conocimiento que actúa
err una cierta perspectiva, está definido por cier
tas caracterís ticas que le son propias,etc. -- Hay •
que señalar que esta tentativa de refutación^no es

desconocida en los Estados Unidos entre los culto
res de las ciencias sociales

y que suele ser refu

tado a su vez con argumentos que quienes los esgri
men hallan convincentes.

Efectivamente, en Esta-

�ap ewaq.sxs Xa s^q-ua exouajaqoo ex

sopxufi sopeqs^ sox ap ezanj. apsag
#xaxoos pepxxeaj ^
saXBioos ssioxba ap anboxq XaP sxqBU^nclxaux zapxxos ex
ap o^.T3jxc'UJT o^-uaxuixoouooaj xaP ejq.jed oq.und xe:í- eq.sep
•U9xoeux6ieujoq.ne ap oq.uaxuixAow un eza 'aq.uaq.sxxa ex
ap exanj. xxaxa ap ouxs 'pepaxoos eAanu eun íesio ap eq
-eq.ejq. as ou 'axddxq ouatupuaj. xaP ooxq.sxxaq.oe.ie o ox sa
anb 'eueaxjaujeaq.lxou pepaxoos ex ap u^xsxtaxp ap axoadsa
eun ap s^abjí^ b 0X9S axqTSO(^ ejuodns as sa^.ua6xA saocox
-6A ap euja^sxs xaP U9X3eu6nduix ex -soye ua ouxs soxuaa
-ap ua ou apxuj as anb- oduiaxq. oood /\nm aoeq eq.seLj e^Aep
*"1 *XBS&lt;::aATun a^uaiuEoxq.se^d opoui ap opxx^A jod opxuaq.
opxs etj oduiaxv oyonuj s^ueinp anb saioxeA ap eujaq.sxs un
ap *sjed asa ap pepxxeaJ ex apoq. ua 'u^xoeujeoua ex íoq.
oadse aq.sa ua ox^s ou eueoxjcaiueax^ou pepxxaajc
anb

ex euxiuop

OLjoaq un opeJXuoauB soiuaq 'oxuaxujxoouoo ap soxjaq.

-Tía sox aP STSTxeue un ap saAeiq ^
#saioxeA ap exsosa
ex^axo eun ax^auodujx ueq.uaq.ux anb pepxxsaj ex aP sau
-ox3euuj:oj.suej:q. seq.jax3 e opeq.uaxio eq.sa o q-uaxmxoouoo aq.
-sq anb ej.je3T^.xu6x.s omsxpxq.a:ed X3

•sAxq.a^qo pepxxsai

ex apuaqaxde 'so3xB9Xopoq.3m soiiaquo sopeuxuixaq.ap eo
-xxde-anb 'oq.uaxuix3ouoo ap osaao^d oq.iaxo anb ap ezuexj.
-uoo ex ua ejzxonpeiq. as 'saouoq.ua *&gt;OLUSTAxq.arqo X3
i
..

•

•-zaq

-a/w\ xe|^ e a^uaujexjesaoau uaoouoo sexouaxo seq.sa uanbxq.
oezd anb sox sopoq. ou nq.iaxo zod anbune 'aiujoua osad un
sopxun sopeq.S3 sox ua auaxq. anb *iaqa/\ xe^ ap o q.uaxm
-esuad ap eaujx sx ua asieiquooua axans oqsandns aq.sa
ap aq.uanoajc^. S91U u9x3e3xj.xq.snr ex ^ 'saxsxoos sexouaxo
ap odxq. aq.sa ua ooxs^q oq.sandns un sa 'saio^BA exouq
opeq.uaxjo zaA e-[ e ^ OAxq.a_Cqo oq.uaxuuxoouoo un ap pep
xxxqxsod eq

• soAxq.eJoxsA soxiaq.xjo soq.jaxo uoo opxaraoe

ap pepxxeai esa ap u^xoeiujojsuejq. ex ua opuexoqexo^
*seoxq.oejd sauoxonxos xezueoxe ooxz^aq. oq.uaxtuxoouo3 xaP
S9Aexq. e uáuodoíd as 'pepxxsa^ ex uoo sepxq.aujojdujo3
aq.uauiepxpxoáp u^qsa seueoxjauieaq.iou saxexoos sex^uaxo

x íopxq.jed ap oxdxoux^d Xa ^suiexx souiejipod eoxppxed
U9xouaq.ux eunBuxu'uxs anb obxs ap 'saxBToos sexauaxo
sex ua ' * ppeysduiooe 9q.sa ouJsxAxq.aCqo aq.sa sopxuf) sop

�dad norteamericana parece una descarada mistifica ción, y .quienes la aceptan pasan por totalmente cié
gos.

Efectivamente, desde fuera e.s siempre mucho

más fácil que desde dentro ver la distancia entre
los ideales, los sistemas de valores y la realidad
tal .como se da,en c^alqjier sociedad,

Pero, creo

que sería de todos modos excesivo suponer que esa

distancia es total, que la relación entre el sis
tema de valores y la realidad social es simplemente
la de una máscara que oculta una realidad minucio
samente contradictoria con ese sistema de valores^
La relación es mucho mas compleja, en los Estados
Unidos como en todas las sociedades.

En cualquier

sociedad ^ue como Estados Unidos acepta el princi
pio de igualdad, la coexistencia de la igualdad de
principio y las múltiples desigualdades de hecho
crea problemas que todos conocemos.

De todas mane

ras esta distancia relativa entre la realidad y los
valores permite el surgimiento de un cierto tipo dé
rrítica, a saber, una crítica de la realidad desde
la perspectiva del sistema de valores que esa rea

lidad declara realizar pero que parcialmente trai
ciona; un ejemplo de pensamiento semi disidente de
esta clase, lo encontramos en Wright Mills, Si
leen por ejemplo La élite del poder, descubren has
ta qué punto el ideal igualitario que esta sociedad
proclama es.también el de Wright Mills; a un lector
no estadounidense ciertas conclusiones allí presen
tadas con indignación parecen sobre todo p^rogru
llescas: después de decenios y aun centurias de su

puesta igualdad política, en Inglaterra o en Fran
cia o en cualquier país latinoamericano se acepta
mucho más serenamente que en Estados Unidos
existencia d.e desigualdades reales.

la

Pero lo que se

quiere subrayar aquí es que esa capacidad de indig
nación dota de extremo vigor a un estilo de crítica
de la realidad norteamericana, que parte de la adop
ción intransigente de un sistema de valores que es
específicamente norteamericano,

••

�g
anb ejuaq. euixq.ojA ex anb ox anb ejaueui je^. ap 'seoxs^q
sauoxoou uejq.jeduioo Jopesnoe xa ^ eujxq.ojA bx epxpaui eu
anq ua anb ínosoj^j ap sosaoojd sox ap soq.oadse soqjaxo A
sopxufj sopeq.S3 ua oq.uaujouj; asa ua opuaxjjnoo eqeq.sa anb
ox ajq.ua sapepxuxj.e seq.jaxp Jejq.uooua aq.xuuad anb OAxq.
-eoxj.xu6xs sgui o6xe exqeq #xeuoSJC3d ejpjeqoo e ojos ueq.
ejqap as ou 0XTa ^ 'bujxujuj anj. ouacuouaj. asa e
-od aq.ueq.ruio o uoo ns ap seuixq.3 ja . sex ap seqonui jcd
.n

une

aq.uauiXBxoueq.sns epeq.daoe pja ejjjnosuejq.
• sopoq. xsbo
jod aquauiEAxqoadsojq.aj spBqojde Aoq une jas axans 'eu

BOXjaujBaq.Jou xe^n^T00 BPTA gT apoq. sj eoxb^xoapx-ooxqjx
•od ugjxoezxxxAoui ap pxouaxJadxa epun6as eq.S3

#pe^jaqxx

ex Jod epeznjo e0xq.u^q.ne eun nía í eues aq.uaujxexoueq.sns
oxqujeo ua eja eq.sxuexeq.s exsny ejap u^xsuedxa ex JBq
-xujxx ap eoxq.jxod ex anb ojad 'xBUTUJTJO ^ esonjq.suoui sa
eueoxjauje3q.jou eoxqjxod X^^^0^ BT an^ ejexaap 'xoue^ ap
sap opuaxqxjosa 'AqqJE^ o^ Aje^j ejoyas ex 'oq.ajouoo Anuí
oxdujaCa un jauod bjb^ #eueoxjaujBaq.Jou pepxxeaj x6^^3^
ex ap sojaAas seui sooxq.jjo sox ap oun ap s^ui jod ooxxba
jod opxuaq. sa ^soxnojpxj une A saxqejoxdap aq-uauíeouejj.
soq.oadse óAnq. anb osaoojd asa Aoq une anb oq.und \w^.
eqseq ^baxsbuj u9XObzxxtaouí Bun uaxquueq. anj. anb ^eq.sxu
-nujooxq.ue ex an^. exBOsa ^bj6 ua U9xobzxxtaouí epun6as Bq
•oueoxjaujeaq.jou saxoxeA ap.eujaq.sxs xa aqueq.xxxuj opoui
ap JeAode ejed aq.uaujej6aq.ux 9ZXXXA01U as eueoxjaujeaq.jou
exoua6xxaq-uT BT an^ ua zaA ejaujxxd ex anj. aquaujeAxq.oaj.a
ísounñxa b oood un bujjbxb 'aq.u3ujeAxq.0adsojq.aj eqsxA
anb ojad ' epeoxj.xqsnr aq.uauieq.oaj.jad saouoq.ua ejoajed
ánb A sauoxooaj.ap uco saxanq.oaxaq.ux soxnoj-po sox aP O^^-uap aquauieoxq.oejd ^q-uoo ou anb u9xoezxxTAOUU Bün • sq.sxo
-sej.xq.ue U9X3ezxxxAom ex anj. scpxun sopeq.S3 ua oqnq anb
Xejnq.xn3 u^xoezxxxAouj ejauíxjd ex íeox69xoapx uoxsuauixp
eun uajaxnbpe sexoujaq.od sapuej6 ajq.ua seqonj sex 's^ui
zaA epeo anb ap oqoaq xa Jd epq.uaoe ag
•oduiaxq. Xa uoa
asopu^nq-uaoe auaxA ' eUeoxjauieaq.jou pepxxaaj ex uoo *axq
bxjba epxpaui ua anbune 'u9xquieq. A saxeapx sox uoo seueo
-xjauieaq.jou sajepos sexouaxo sex aP osxujojdujob aq.S3

�objetar el acusador se daba sobre todo en un nivel
anecdótico y hallaba; difícil expresarse en una con
dena cerrada*, la hac,ía" imposible la acept ación co- 'mun de una imagen del mundo en : la Cual los Estados

Unidos representaban valores positivos-y había un
foco negativo al cual.era preciso combatir de.cual
quier manera, ; •

•-....

;.

:

:

;

Pero si no faltaba entre los científicos socialec, la voluntad de movilizarse en esta cruzada,
por fortuna para:ellos,los políticamente poderosos
no tenían deseo alguno de movilizarlos; durante es
te período y aun durante toda la era Eisenhower,ese
sector era marginal y. sospechoso, A partir de la

presidencia de Kennedy la situación cambia radical
mente; la tosquedad científica, ideológica y polí
tica de la imagen de la realidad mundial que estaba
detrás de la política republicana es advertida,la
necesidad de .una imagen más elaborada, también lo
es, y gracias a ello el científico social tiene fi
nalmente una función práctica en el asespramiento
de la conducción política en los ^stados" Unidos,
Como ustedes saben, el resultado de este intento de
-lograr que las ciencias sociales propor

cionaran no solo justificaciones ideológicas, sino
también orientaciones prácticas a la política nor
teamericana no fue da ninguna manera feliz; basta
recordar algunos nombres como por ejemplo el del

profesor Rostow para adv^rtir los peligros implícir
tos en esta movilización, demasiado enérgica, Y efec
tivamente a partir de este momento surge una prime

ra toma de conciencia ;(que significa una toma de
distancia) no sólo frenta a ciertas realidades polí
ticas o no políticas que aparecen como negativas,

sino también frente a todo lo que se llama el sisnorteamericano de valores.

A partir entonces de una cierta adhesión global
al a realidad norteamericana, las ciencias sociales

asumen un compromiso práctico que las empuja a

�i
anb s^ouejj. uq

*apuaxqua ou s^iuapa ojad (U929J e^uaq.

s^zxnb anb o^ ua) sjnsuao o^os ou ouEOXJauieaqjou osoxp
-nqsa un oueoxj aweouxqex oiusxjeqxxTtij TB squaj^ anb o^d
-uiafa jod sqeAjasqo paxjj.6axg ^jpui^ oj^xs ap oxojaq un
bA aoe^ *sasjed sojqo ua anb EpEnquaos seui sa anb * bu

soxjaumaqjou B3x^.jxod R B3x69XoaPT upxaxpBiq. ex ap pap
bx uoo a^^Bd Bjq.

^^ exnouxA as

ap ss^ux^-sxp a^u^q-seq sapapxxaaj ap OAxq.oaj.a
oq.uaxiuxoouc3 un XTüTJ-TP a^uauiBP9UjaJC:l-xa a^aq ooxx^aq. xa
ua *oox^^^Jd ouBxd xa ua seAxq.ebau sexournoasuoa aq.uauj

-eaxun auax^. ou pnq.x^oe cq.sa ts ojsj •BXJexqujB^ a^uab
in EJI9S A axqxq.oaj.xad aq.uaiuepEUjajq.xa sa eueoxjauieouxq.
-bx pepaxoos bx soxxa BJBd une ^aq.uauJGAxq.03ia isaxopBA
jasuoo s^uj sox ap una 'sopxup sopBqs3 sox ap oiq.uap eu
xq.Bq boxj^uj^ ap sosoxpnq.sa sox aP sapnqx^oe sbx R aueo
xjauiEaq.Jou b^x^jx0^ eT aP SGOx^oBjd sauoxoxsod sbx a^q.
ua aq.uauEUJjad xseo u9xooxpEjq.uoo eun sajo 'oxdiuaCa lod
'SEAxq.Bbau SBXüuanoasuoo auaxq. ajduiaxs ou pn^xq.oe Bq.sa
anb jb6oj6c anb As^
?euxq.eq Goxj^uj^^ ajqos souBOXjaujB
aq.jou soxpn^sa ap saq.uTaxJio3 sBjaq.ua axuaiueq.xojx^uJT op
-uEUJaqob Gq.sa ' aq.uaujBq.T3jx^xa eq.S3Tixueui as ou anbune
' ooxb^X^^^1^ o6sbj un BjauBui oun6xe ap sa sopxup sop
Eq.S3 sox ua aq.sxxa anb ox a opxoajBd sa ou anb ox opoq.
anb ap snuabux uoxoou aq •EXXan^|B aP SEquxq.sxpaq.uBq.
ssq uos anb capEpxxaaj Japuaqua ajad u^xOEJEdajd joTauj
ex aq.uaiuxcjnq.eu sa ou 'e ueoxj auuaaqjou pepi^eei ex e
uoxsaqps eq •ugxQBnqxs esa ap sexauanoasuoo
aquaujB^auj soiuapod euxqeq e^xjjnu^.e aquajj
•saxqcjouoq aquauioAxsaoxa ou
aP SBunfixe ^ 'süqajouoo Anuí scoxqosjd seaieq uoo
upxoesnoaj esa ap jxqj^d e saxqxbueq. sopeqxnsa^C

bAbl^ añb eunbxc xBToos"ODTiJ^uaT3 squaxJJ
-do oquaujoiu xa Jc?^ aqsxxa ou ojad 'Bpxqjed ap oqund oui
-sxiu xa leuoiqsano e -zaA ejaiuxjd jod oseae- .eabxx b3
-OAOjd uoxosnqxs eqsa anb aquaxoajo oxcpueosa xa ísaxP
-Ejouoq ajduiaxs ou A 'seqajouoo Anuí seaieq jEuaduiasap

�tiene alguna memoria del 18 Brumario, del General

Foular ger,o de los sargentos de La Rochela^ aun conderianco, entiende qué es eso del militarismo.

La

unilateSalidad de la tradición norteamericana está
vinculada con el hecho, subrayado con orgullo, de
Estados Unidos es lo que se llama un new cotnfs decir un país hecho, armado en un momento
en qut ya no eran trasladadas a América organizacio
ne^ ftudales, o por lo menos éstas eran extremada
mente endebles y ocuparon un lugar totalmente mar
ginal dentro de la sociedad norteamericana

Esa

unilateralidad, por otra parte^ no nace solamente

de la modernidad sociológica de los Estados Unidos^
es también ideológica; no-es difícil de entender
la extrema dificultad de armar una ideología con
servadora en un país cuya tradición más antigua y
venerable es ya revolucionaria^

Esta unilaterali

dad se traduce entonces en una incomprensión siste
má^ica de realidades -^ue no sean la realidad nos-te—
Hmericana.

Al mismo tiempo esta incomprensión, que

es un dato básico que nace, diríamos, de. la falta.
de capacidad para captar realidades que no son la
norteamericana, no es presentada masiva y toscamen

te como tal^ encuentra también ella justificaciones
más sofisticadas (como se diría en ese país) que la
pura negación de que las realidades que no son la
norteamericana tengan algún valor. • A menudo la in

terpretación psicológica cumple esta función impli—
citanente desvalorizadera de las realidades que no
son la norteamericana-.

Existirían efectivamente,

algunos condicionantes psicológicos que harían que
ciert as sociedades no funcionen como funciona

de les Estados Unidos*

la

Esta observación, que puede

ser válida en alguna medida, esconde mal una opción

valorativa muy decidida. Los que dicen que otras socieades están condicionadas psicológicamente para
ser diferentes de la sociedad norteamericana, no ig
n^ran que la sociedad norteamericana está condicio

nada psicológicamente para ser tal como es; si los

�un ua uaAanuj as anbxod 'ouxwx^q. xawxxd ua *saq.uexx?jq
opexseujap sopeq-xnsax B ^e6axx ou uax"ans oxniujq.sa axqop
asa ap xxq.xed e sopezxxeax soxpnq.sa sox anb oyexq.xa sa.
oj\j

?B3xx^ujB0uxq.aq ua aq.uasne aq.uauiaxqexoxdap ue^. 'bu

-exxaqa^ pnq.xq.OB ap oxdwafa oxxaq un ejxas ' souanboxq.ue
uejxeq.saj.xueui anb esaxduia ap nq.xxjdsa xa aq.xed exq.o
#sopxun sopBq.s3 sox ua
TJi:9T&gt;lToi *-soujBjxxp- xaATu
b oox^oaq. xa^Tu B ou Ts osoxbxq.sajd Anuí axduiaxs 'oubxu
-osjaj.^.aC oq.xui ap axoadsa eun bztiqcIioo xBjn:I -pepaxdoxd;
gyanbad ns uoo 'Bxnboxq.u\/ opex un jod 'sauozBjaB sop ap
•p aq.uauiB3xpBq aoau Bjnboxq.u\/ iod Bxouajaj.ajd e"]

'BX^mox

-03 ua Bjnboxq.u^ sa anb Euxq.Bq BOx^auiy/ ap sasuapxunopBq;
•sa sosoxpnq.sa sox aP OAxq.oaxo3 oxopj ap axoadsa asa
soiuapod 'jBxnoxq.JBd ua oxdüjaCa un ^auod bjb^
B3XJ
ap oq.uaxujx3ouo3 xe saq.uBq.Jodujx ^nuí ^oq.uaxiux3 anbxiua
opBq.xodB jaqsq ap soCax q.sa 'aoeq as bxx3 aP an^ OA
-xsm^s oaxduia xa ^od osbob anb oxad 'saq.xuijx sns ap oxq.
-uap esoxxeA Gpnp uxs u9X3Bq.uaxio eun ap saouoq.ua eq^exq,
ag

••Btusxui pepaxoos ex Jod pBpaxoos ex sp u^xosoxxdxa

bx 3p XBATJ OU1O^ asiaA axaxj.ajd anb ojad 'epeuxpjoqns
xas ejxpod 'BxJBq.uaujaxdiuo3 xas ejxpod ezxnb anb upxo
-eoxxdxa eun auodoxd anb ua epxpaui ex ua 'u9x0unj.eq.sa
axdujno oujsxboxpoxsd xa íaxqxsod ox ua bx^bux^xbiu ap sao
-uoq.ua eq.Bxq. as íxexnq.xno uoxoxpexq. Bxdoxd ex sp osozex
•equia o&amp;xb• oq.oadsB• un a^nq.xq.suoo oq-ueno ua U9xquieq. sa ox
o^ed ? aq.uasaxd aq.uaujaq.ueq.suoo 9q.sa 'oqonui eq.x/\ex6 oq.ueno.
ua'oxaujxxd :sopxq.uas sop ua sa oj íepesad aq.uaujBtJuns sa
eq.sxxxeui exouaxaq ex *SBUBOxxauieaq.xou sax^xoos sexouaxo
sex ua aq.uauiBAxq.oaj.3
i seoxúipuooaoxoos sauoxoeoxxdxa
ap upxoeuxujxxa BX sa u9T3unJ- BS3

#eq.xpjxduix soxq.o ua

'eq-xojx^^3 soseo soun6xa ua 'upxounj. exq.o ejAepoq. auaxq.
oujsxboxooxsd aq.sa ap exouanxj.ux ex sexauEUJ sepoq. bq
;
'*oxbuj sa oüeoxxaujB
-aq.xou s.a" ou anb px exaueiu eunbxe ap anb ap uoxsnxpuoo
ex e aq.uauiEAanu soujebaxx 9JAsap ouanbad un ap saAexq. e
'opoiu aq.sa ap Á 'oxew sá opeq;xnsax xa anbxod sa 'sox
-biu saq.xsd sexq.o ua uos sooxbpxooxsd aoxuoxujeuoxoxpuoo

�círculo vicioso, y en segundo término porque ignoran

triunfalmente aspectos importantes de la realidad
antioqueña.

Cuando se examina por ejemplo ese exce

lente trabajo, más atento a la realidad que a la cele
bración de mitos, que es la monografía de James Par-

Lons sobre la emigración antioqueña dentro de Colom
bia se descubre que hay muchos aspectos arcaicos den

tro de la cultura antioqueña, que -el nivel de vida
d^ los prósperos pequeños propietarios antioqueños
suele ser deplorable, etc..
Pero esa incomprensión masiva no basta para expli
car los rasgos dominantes de la imagen de América La
tina, Cuando, por ejemplo, oimos decir a un estudianti norteamericano aun pasablemente informado que el

problema básico de la Argentina o el Uruguay es la
explosión demográfica ^y cuando se explica que no lo es
Lgrega que la mortalidad infantil corrige el exceso
de nacimientos), su preferencia por esta hipótesis
, no se debe tan solo a que ella corresponda muy
trien

a las realidades de otras áreas latinoamerica

nas; satisface igualmente a cierta idea apocalípti
ca que Estados Unidos tiende a hacerse de América
Latine y que está constantemente p^esent.e en las

imágenes que de América Latina se proponen aun en
las ciencias sociales
Esta noción surge , en parte,
de la- existencia de problemas muy reales, pero es

tá deformada por-el hecha de que casi todas las di
ferencias son considerada s implícitamente aber^a
ciones, de tal manera que aparte algunos problemas
muy reales (evidentemente es peor estar más ham

briento que en los Estados Unidos)

tiende a consi

derar graves otros que no lo son como desde esa •'•''•'
psceliarísima perspectiva (no es necesariamente :
peor tener una organización rotariana menos extai-

sa que en los Estados Unidos, y así sucesivamente).
De todas ma^eraa e9ta..perspectiva apocalíptica co
rresponde muy bien, por un lado a la imagen de Amé
rica Latina como una realidad aberrante^y por otro

10

�TI
-sa asiaaeq uapand ejaueuj xe^ aP íuwaxqojd asa ap exouaq.
-sixa ex oq.daoxa 'opoq. ubiou6t saxeno sex ap seaj

ajq

-os saujaxqo^d sapuei6 sosa ap oxpnq.sa xa ua sepBjq.uao
-uoa sauOT3BZTua6io ap oq.uaxiuxoajoxj- Xa Jas axans axqei
-oxdap aq.uauuexnoxq..ied exouanoasuao eun 'esojBxxad Aniu
oq.uaxwxoouoo xaP ^^-Sxa ap oq.und xa apsap sa 'sopeuoxo
jsg seuuaxqo^d sounbxa ua

upxoejq. uáouoo aq.S3
a ^axdoiaxs ou soxjaq.xjo

uoa op.janoe ap SBAx^xsod sepeBzpC 4saxa^aua6 s^uu sau
-OXOBUJXOJ.SUBJ^ BjjaBx^. ozBxd.oxJOO1 b upion^os B/^no soxx
anbe ouxs ^soAXx^axj.xu6xs sbui aq.uauiaoxj[oax soiuaxqo^d sox
ueas anb ap eq.ex^ as ou í sa^ua^-^odiux sauoxoeujjoj.sue.ix
jaoBuj ue^jpod as saxana sex ua SBXXan^a uos séujaxq
-oxd ap seaj^ sapuejB SBXS3

*seuiaxqojd sapuejB soun6

-Xa ua ajq.uao as euxxa-j eoxjaiuv ap oxpnxsa. Xa an^ e ueA
U9xoou e^sa ap SBxauanoasuoo sex SBJaueui sepox ag
eqfxno eas ^zxnb opuoj. xa ua ^exnojpxj aoaj^d
sou 'jEJofáuj R JBxqujeo apand as pepxxaaj ax anb ap eapx
ex xg • s¿oxj.oJXSBxeo ueas sexouanoasuoo sns saoaA e
anbune 'jxq.sxxa uepand anb sBues sbuj oaia sapn^x^oe sex
ap eun a^ua^eAxxaaj.a sa 'ixai b6blj

sou anb euad ep aui

saoaA g A sapa^sñ e JxaJ aoeq sox 'xuj e nai aoeq a.uj onb
^nxs3 •fflxuaujaPunJ.ojd euoxodaoap sox as *Bpeu axuaujaxqeq
-ojd anb apuodsai as x^ ¿sojq.osou japGLj souuejjpod anb?
:axuaxn6xs ex ua uáiunsai as ouxs so^ep so/\anu exoeq
ou ^opnuauj e ueoxanA..as saq.uexpnq.sa ap sexun6ajd sex
eujaxqojd jaxnbxeno eüoxouaiu as;xs 'oxdujaCa xo¿ *sepxJJ
-nqe jas jod ueuiiuiaq XGUTi TB ^ sa^uppuajd^os uos oxd
-xouxjd xB an'

sauoxoenxxs e souexd Sox sopox ua eAaxx

0XS3
•epEq.da'"^3 oiuauixejaua6 Anuj upxoou eun jaoajed
Xa sa ••anb'opunui xe -ibaxss ej
-ed jaoeq ejaxqap sgpxup sopexS3 sox anb ox ap uoxoxuxj.
-ap ex e apuodsajjoo axuBXJodujx epnp uxs sa anb exouax
-aj.xp.ex íoxja^sxujaq xa ua lexnaiqied ua A osjaAxup xa
ua ejo^q.uapaj upxounj. eun.auax^ sopxup sopeq.s3 opex oj^o

joct'axqajdxdap sa euiqBq eoxj^uj^ X5

•opunui xa ua sjed

asa ^áp u^xounj. ex a^qos ' xB.StXaATun .ajaueuj ap epeq.daoe
aq.uaüjéoxq.aa¿d sa sopxup sope^s3 sox ua anh üabeuux ex e

�tudios sobre la explosión demográfica (que es en
e3te momento el problema capital),q la distribuciór. de la tierra, o la marginalidad social dentro
de la sociedad urbana,etc., que pese a su gran ri—
aueza de datos serán extremadamente decepcionantes
en la medida en que sus conclusiones alcanzan un

"nivel de generalidad" (para usar la jerga de la
cofradía) que las hace igualmente válidas en Cochin
chira y en el Uruguay.'...-•

,

fara agravar esta situación entra a gravitar

aquí la relación peculiar entre Estados Unidos y
América Latina..

La selección

de los'problemas

juzgados básicos está evidentemente relacionada con
las peculiaridades de esa relación.

En este momen

to América Latina es muy importante para todos en
los Estados Unidos. Es muy importante por' el pa
pel que realmente desempeña y es muy importante
también por el lugar que. ha llegado a ocupar en la
fantasía colectiva en ese país.

Las experiencias

más recientes, que han mostrado resquebrajaduras
serias en el orden vigente en Latino América, Ka
llevado a la noción de que ese orden es mucho más
frágil de lo que acaso es efectivamente.

En los

estados Unidos, tanto entre quienes aceptan el or
den norteamericano (y latinoamericano) como entre
quienes lo

rechazan, se acepta que el orden lati

noamericano está constantemente al borde de una
crisis definitiva y .total... La noción de que una
revolución está a punto de• bacrer el Continente,

y que la Cordillera de los Andes será dentro de
meses otra Sierra Maestra, nopodria sorprender a
nacie; agrada a algunos, asusta a otros, pero es

tenida muy generalme^te por válida.

Ello hace

de antemano infructuoso el esfuerzo de explicar,

por ejemplo, como en mi país, en la Argentina,
durante diez años y aun más el nivel de vida de
las clases populares.ha sido sistemáticamente

disminuido, su representación política ha sido
sistemáticamente cercenada hasta ser destruida.

12

�ua aq.ua6xA uapxo xaP sooxs^q soq.oadse soq.xaxo.uoo
-weq. 'saq-xuiji soq.xaxo ap oxquap 'A sopxuQ sopeq-Sq sox
ua aq.ua6xA uapxo oq.xaxo un uoa sepxq.aujoxd(JLJO3 u^q^sa sau
-oxoezxueBxo seqsa) pepjxaxauaB ap xaATü O:^B un B
eP
-xxba jas apand uaBeiux eqsq

*soxxa axoeq zapxonx ewaxq.

-xa uoa ueq.uaxxo as A sofxj. aq.u aujepeujaxq.xa so3.Ts9do.1d
uauax^. ^sa^uaxode OX9S upxoo^uaxxo ap soxqujgo sns e as
-ad 'anb s auoxaezxuBñ xo uos anb 33.uauueAX3.oaj.a auodns as
tosoxqaua^ aquaujepeujaxqxa ouuoo 03.SXA xas axans sauoxoez
-xueñxo seqsa ap xa^ed Xa auT3.^1 boxx^uj^ U3
'SBpBAxxd
sauoxoepunj. sbx ^ouxujx^^ opunbas ua A xBa:aPaJ- ouxaxqoñ
Xa sa a^ueq-xodiux sbui xa sa^ena sox aP upxoBxoueuxj. ap
sox^uao xod Bpeq.uaxxo.aq.XEd ouanq ua eqsa uaqes sapaq.sn
oujoo uoxobzxub6xo eq.S3 • sopxufl sopBq.S3. sox ua auaxq. eo
-xj.jq.uaxo uoxoeb xq.saAux ex anb upxOBZxuebxo ex -lod epeA
exée A epen^uaoe sa u^xoeq-uaxxo eq.sa sexauetu sepoq. aQ
• (sopxuq sopeq.S3 sox ua sa^epos sooxj.jq.uaxo ap
axqaxapxsuoo Anuj oxauinu un e oxuaoap un aq.uexnp. epxA ap
soxpauj opexnbasE eq ' euxjBq eoxx^ui^ ua saxqeq-ou sexouano
-asuoo opxuaq. eq ou xs anb 'soxpnq.sa ap eaxem exapepxaA
eq.sa e xebnj opep eq sajaxoxed seiuxoj.ax ap oquaxuieauexd
ja anb sa eq.xxoAej. upxonxos ex sa saxan3 sex &lt;iod sauoz
-ex sbx ap aun anb xxoap ejxpod ^osoooxxam xas exaxpxnb
oun xp íeq.xxoAej. upxonxos ex soxnoxjo sosa ua sa anb)
sepeq.xujxx A sepesqp aq.u^uiexqes 6auoxo;.&gt;oxj.Tp
-oiu sq.ueTppui j eas (sooxujapeoe soxnaxjo sox ua sesoxauinu
sauoxsaqpe ap ezob ou ^xe6ax6B e oxnsaxde aoi anb upxonx
-os aun)zapxbxx xoAeui eun ap exopu9q.op eas 'aq.
-uaBxA uoxoeñq.xs ex ap esuaj.ap eun uaoaxoAej. anb sox ues
jnbe u^xquieq. * saq.ueuxuiop soq.uaiuaxa soq

• sopxuq sop

-eq.S3 sox ua **aq.a *u9xoe6xq.saAux ap seaxeq. sex ap U9X0
-Bq.uaxxo ex axqos sauoxsxoap sbx ua aq.xed eood Anuj uau
-axq. BjAepoq. uexqaxaa OX ^ oueoxx auiEOUxq.ex uapxo xB as
-xefexqanbsax ap oq.und é u^a sauaxnb sexaueui sepoq. a^
^epeq.daoe aq.uaujxax.aua6 upxoou eun
*aoxpexq.uoo ' aq.uaujeAxq.oaj.3 ' anb xod epeq.xeosap aq.uaweq.
-expauiux sa * eueoxxaujeaq.xou pepaxoos ex ua saxqaxedujoo
sexoq.oas uejxexx^JBSaP aq.uaujexn6as anb'ox ap xoAbuj oqo
-nuj'epexaxoq. opxseq upxoenq-xs esa anb uoo exouaxoed eq

�América Latina.) Pero evidentemente las tácticas de
defensa de ese orden son materia opinable, y en este
camj-Q-las opiniones están marcadas por cambios ideo

lógicos y culturales dentro de los círculos académi
cos norteamericanos, que tienen una influencia enor

me en la orientación de los fondos proporcionados pa
ra la investigación^

Para poner un ejemplo, el pro

yecto, cada vez más tenazmente seguido, de propen-

d^r a la disminución de la natalidad en América Lati
na -al cual algunas de estas instituciones estám vo
tando sumas considerables-

desde cualquier perspe^

tiv^ política medianamente lúcida, es de una estupi
dez extrema*. •. Los mismos que proponen este^ tipo de
proyecto saben, que no son ciertos escrúpulos ideo

lógicos o religiosos (eliminables mediante^una cier
ta propaganda)^, los que influyen para aumentar o dis
minuir^ la natalidad, t^mpoco lo es el conocimiento
de la existencia de ciertos métodos q^e podrían evi
tar, digamos, el nacimiento de un número excesivo de
nuevoe. seres humamos, Sonestas situaciones mucho más cqrr

nlejas, sobre las cuales una campaña de difusión de
inétodos contraceptivos, puede hacer muy poco. Por
otra parte si puedo hacer muy poco en este aspecto,
puede hacer mucho-, por el contrario, para consolidar

la resistencia a la penetración cultural e ideoló
gica norteamericana. Es

instructivo, por ejemplo,el

tono santurrón cor que ciertas publieaciones de iz

quierda se hacen eco, de manifestaciones pontificias
sobre la santidad de las bases biológicas de la
oxistencia

humana..

Ahora bien ¿por qué, entonces,

se aplica esta política, que es evidentemente erra

da y que sin duda en algún momento será suspendida?
Básicamente, porque existe un cierto consenso en
ílgunos círculos académicos norteamericanos, de que

efectivamente el problema de la expansión demográ
fica es el dominante en América Latina. Nótese que
esta noción no es una noción necesariamente absurdaj

sí lo es la conclusión de creer que porque este es
el problema dominante, puede ser atacado directamen
te y más aún, puede serlo por agentes extranjeros

14

�ap ^seot^deicI sapEpiiOTid sbx ap sauotsiAai se^sa ap
eun epe^ #saxuaxaj.xp a xuauiexax^woo * 'aq.3 ^ ooxboxoaxsd
q odxq. ap sax^iauaB sauoiGBaixdxa ap axias aun
apand sou osa * so xuaxiuxo eu ap oxaujnu OAxsaoxa
ja sa opo^. a^u^ igieaua osxoaxd sa anb eujajqoxd xa
anb sowauodns oiiBi^uoo xa ^od TS 'X3!335 sa oaxsoq ox
-oxxj-uoo xa aRb ap auodns ' gxxgx Tioxid popxsaoau gx sa
btjei6e ciiixoj.ax gx anb ap uaxoou gx 'oxdwafa xod 'ouexd
U3 • o^sa xj-XUEUJ aP uauod as se/\xq.Gbau s gx ouanoasuoo
SEsa ^oai^üeid a xuaiuap giuaxxxa

Ia ATu asa B

T

N

(T sep^iapisuoo
xas uaxans ^ Jasaia^ui ap opsCap ueq e/^

sopEXXnsaj: sns

UGxnpGuu SE^sa anb ua ox uatuoiu xa ua an^ ^xxjnao axans
^odujaxx uaiaxnbaí sauo xaabxxsa aux sgx aJGOua sgx as anb
aXuaiüGxa6xx Jod ^anb ap bxsxa ua * anb opxdex uex saoaA
a)

opxdox sauj oqoniu Gas xB:in^In:3 Qjqm^o ja anb aosu

'soxaxosqo axuüuexn a7PTa: sopBbznC azxnb uos Eioqe o^ad
^sasauj sxas saooq Gpuuj ap uaqGX53 an'D soTiaqTia ua sap
-GSGq sauoxaab yxsa aux xauoxouaAqns axu t'XTTujnM a^JG^X1-103
-ua anb 'pxoj upxaopunj ex oiuoa gos3xug6x6 uoxanxxxsux
aun ap Gxouaxsxxa d ~|

'asxapuaxap xoCauj exad asic.ui^s

uaqap *GAanu gx ^ apDxadns opuaxs Bqsa anb ax 'saumxa
-xsod SGqiüG anb ua spxpaui gx ua apunoax ^as axans anb
Gxauaxsxxaoo ap r.dax3 ;?un ua aonp .xx as ozxanj.sa 3qaa /\
SGxaujxxd sgx g iszijfdiüaai oxad axuaujGinp XGqanx uaqap
sapunbas sgx a xuauix eluxou ísEi^o g uapaons saxauapuax
seqiaio xejcn:l-Tna BPTA r--.pox ua * a xuaiuaxq uuozay
*xopax
-axaaa ^ xopGOxxd yxxnuj un ap ex sa s auo xog zxuobxo s^sa
ap xac'T::)uTa:^ uoxau.nj. gx anb xxoap soüJGjxpod oxxaxuoo
asa U3

*auodns as saoaA c anb ox ap oxaaxxp souauj

oqoniu EXausuj ap ox ad ^x^TP1-1111^ axnxunÁoo gx' uoo UE
as Gpnp uxs anb ' sgue oxx aiuGaxJo u saoxbpxoapx a
-nxxna sapooi sbj ap gaism ex uoo GAxxap ex e' asxaAouj ap
saüoxoGZxuEbxo sesa g eAjes ou EoxsEq ugxoGOxxxxuapx
osa íaxuaéyxaxux a axuaxaqoo goxxjX01^ aun iGioqeja ex
Gd uapxo oxJaxo ap Gsua^.ap ex uoo uoxoe ox^X^^3^^ gT saa
q Of\j

(oqDa/\oid xaP

puox Xa &lt;Ias B suaxA ax

asa) sgxx3 ex^d sapanoape exapxsuoo eoxugmañ
-aq exouaxod ex anb s auoxsuaoixp sgx xezucoxe Gxed asxGo
-xqoe anb uauaxx otuoo sauoxoEu sex a x^oxxdxa g uga anb

�alguna manera compromete a una revisión total de la

imagen de la realidad que se trata de conocer pero
también de transformar.
Todos estos elementos naturalmente configuran,
rapito, un cuadro extremadamente negativo.
El
Lecho de que a pesar de estos -elementos negativos,

deoamos a los estudiosos de los Estados Unidos al
gunos- de los trabajos mejores de historia, en algu
nos aspectos de sociología, dir^a bastante menos de

ciencias políticas sobre A^érica Latina, hace que
eitos estudios que en sí -son a veces admirables, sean
aún más admirables

De al-guna manera lejos de ser

representativos de todo un conjunto de esfuerzos que
se traducrían en ellos, representan el esfuerzo ori
ginal de oponerse o por lo menos de ignorar soberLiamente este esfuerzo colectivo cuyos resultados
presentan insuficiencias que acabamos de señalar.

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4241">
                <text>Estudios latinoamericanos desde perspectiva norteamericana</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4242">
                <text>HALPERIN DONGHI, Tulio </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4243">
                <text> Halperin Donghi, Tulio:&#13;
Estudios latinomericanos desde perspectiva norteamericana /Tulio Halperin Dongh..    Montevideo : UdelaR. FHCE, 1969..&#13;
  16 P..</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4244">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4245">
                <text>1969</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4246">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4247">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="386">
        <name>AMERICA LATINA</name>
      </tag>
      <tag tagId="493">
        <name>CIENCIAS POLITICAS</name>
      </tag>
      <tag tagId="458">
        <name>ESTADOS UNIDOS</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="284" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="507">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/2aba2a45eaa879bfed946cbacc299b8c.pdf</src>
        <authentication>462746371912b08801c95d91bbe5705f</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3176">
                    <text>�•

•

�•

•

' Vl

R • M. HAR TV/ELL

INTERPRETACIONES
EN

INGLATERRA .

DE
UNA

LA

REV OLUCI ON

ENCUESTA

I ND T- ~

METODOLOCI

30 1 243 HAR int
Interpretacione s de la revo lLJC
11111111111
1!1111111 11 11111
• FH CE/ 112014 •

Tomado de:
Th e Journal of Economic Hist or y, XIX . New York, New York Uni v er si ·~
Press , j unio 1959 , pp . 227- 249 .
1

Tradu ctor a :
Ar mi da Ri zzo .

\1
•

11 2o1
•

�A. _I 1vJJ iJJ Ji11 ~
} _ tA) J&gt;ú!/Al/l l

1-S P2J ftJ 1

21/

-

J/IJ U 1

fl

¡./

J._ 1J/6lllrePif'JA - 110. ,111t:111ro..5

s

.! . ., ¡ ,' lv lo

•

'

•

•

Tiraje reducido para uso exclusivo de los a lUE!
nos de la FACULTAD DE HUMANIDADES Y CIENCIASº~
•

�R. M. Hartwell
•

INTERPRETACIONES DE LA REVOLUCION INDUSTRIAL

EN INGLATERRA. UNA ENCUESTA NIETODOLOGICA .(+)
I

~

Ta l vez el problema metodológico más i mportante que se pr esenta al esc ribir hist ori a sea el de
descubrir porqu é dj_ferentes e scritores , sobr e l a b.§.
se de la mi sma o similar evi de nc ia, a menudo ofrecen int erpret &lt;1 cior1es ma rc ~ damente distintas de un
determinac.lo a co11 t ec imj. ent o his t6ri co . Porque , por e
jempl o ? en un mundc en el cual exist e una cas i incuestionabl e opinión , aún de parte de hi s toria dor es
marx i stas 1 de que la industri aliza ción es el gran
r emed i o pa ra lo s ma l es económi cos y soc i a l e s de los
países po bres y s ubdesa rrollados , a lgunos histori a d ores , y especialmente los mR rxi s tas, todavía d isc~
t en ace rca de lo s beneficios o perjuicios oc asiona d os a l traba jadcr por el prime r gran experimento de
industri8lizac i6n, la revolución industrial de Inglaterra . El e spe rado dividendo económico d e la industri ali zación consiste indudablemente en un mayor
Btanda rd de vida y los opositores ocasionales de t a l
des~rrollo basan su oposición no sobre es te incontes
table progreso material sino sobre el ''riesgo moral''
implícito en '1a transformación de vida ocasionada

-

-

•

�2

por la industria~izaci6n.(1) Los historiadores, sin
embargo, aunque preocupados también por este pos ible
riesgo moral, no están todos convencidos de que la
revolución industrial de Inglaterra anterior a 1850
fue la causa de la elevaci6n del promedio de standard
de vida del trabajadorº Esta incertidumbre podría re
solver se averiguando qué es lo que realmente sucedié
p ero mientras tanto las int erpretaciones difieren, y
han diferido, sobre l a base de algunas pruebas, de mu
cha confusión y de diferentes juicios de valore La fi
nalidad espec ífica de es te artículo es la de present a r una historia de las int erp re taciones sobre la r~
voluci6n industrial y tratar de expl icarlas .

-

Hoy día , no obstante una seria oposición , la t~ •
sis de '' que todc-3s las cosas se tornaron peores para
e l hombre trabajador, J1os ta ci e rta fecha ent-re el pr_Q
ycctc de la Cartd del lueblo y la Gran E'x hibici6n'' (2)
persiste muy fuerte , principalrrrente a c 2tts a de la co_!!
tinua i nfluenc ia de un di · tinguidc grupo de historia dores sociales y críticos sociales, de mo do especial
de esa talentosa pareja de esc ritores, los Webb y les
Hammond . Su interpr ~ tación ha sidc bien expr e sada pcr
Sidney ~,/ebb: ''Si los Cartistas en 1837 han apela do a
una comparación de su época con la de 1787 y h an obt~
nido una correcta inf or mac ión de la real vida so cial
del tra bojador en lo s dos períodos, es casi segur0 que
ellos deben h a ber- registrado un3 indudable declina ci6n del standard de vida de extensas c apa s de la poblaci6n" ( 3) Y su influencia se a fianzó aún más por la
continua popularidad dt aquellos ''bes t sellers'' hist..2,
ricos que r efi eren la condición de vida de l obr ero iE
glés entr e los años 176@ y 1832, de J.L. y B. Hammond,
que han dominRdo l a int erpr etac ión moderna 1 tanto po pular COMO escolar, de l a r evolución industri a lo(4)

�3
Los Hammond dieron la peor interpretación posi ble de los cc m~en ~Joo de la industrialización. ''La
historia de Inglaterra en este tiemp0'' - escribieron'' parece la historia de una guerra civil •• º Con toda
seguridad nunca desde los días en que l as p~rsonas
se vendían como esclavos un hado más arrollador ha b í a alcanzado a un pueblo como el que cubrió las e~
linas y los valles de Lancashire y el West Riding de
ciudades fabriles que estaban por introducir un nu~
vo tipo social del mundo por venir .'' Declinac i 6n eco
n6micn y social era la conclusión principal que de duc ían los Hammond en su es tudio sobre los trabajado
res del campo , lA ciudad y los jornale ros CApertos : (5)

-

"En medio de la gr&lt;n aflicción que sigui6 a
Waterlc o era un lugar común para estadistas
oomo Castler eagh y Oanning afirmar que Inglaterra era el únic0 país feliz del mundo •.•
Esa clase ha dejado brillantes y amplios
fastos de su vi da ••• ha dejado oscuros y ma
gros recuerdos de 10s desheredados campes inos que son la sombra de su riqueza; de los
d es terradJs tr aba jadores que s ~n la sombra
de s u s placeres; de los villorrios hundiéndose en la pobreza , el crimen y la v er güenza , que son la sombra de su poder y s u or gu
llo. ''

-

-

En su preocupación por el ladG negativo de la
revolución industria l, s in embarg o, lls Webb y los
Ha1.l:111ond es taban só l o expéindiendo en mayor es detalles
los tradicionales puntos de vista sostenió os p ~r la
mayoT Í a de Jc s historiadAres ec onómicos ingleses ant es d~ J .H. Clapham. De modo pa rticula r, ''Las C1nfe""encias sobre la Revolución Industrial de Inglaterra''

�4
de Arno l d Toynbe·e , publi cadas en 1884 estimularon
e l interés por la rev oluoi6n i ndustri al y , al de~
tacar dramáticamente sus infortunadas consecuenc i as
i nfluyeron sobre todos los escritores sigui entes .
Toynbee escribió:(6)
" Estos fueron oscuros r emi erd".os en la época( de
Adam Smith) , pero ahora nos acerc3mos a un p~
ríodo más oscuro - un período desastroso y te
rrible como ningún ot ro atravesado por nación
alguna en e l pasado; desastrosc y terrible PºE
que, junto con un gr8n aumento de la riqueza
se vio un enorme au1nento de pauperismo; y la
prcducción en vesta escala ~ como· r0sultado de
la libre competencia, llevó a una rápida ali neación de clases y a la degradac ión de un
gra n sector de prcductores º "
Estas ponclusiones se vieron reforzadas por el
combinado apoyo de los distinguidos historiadores~
JºE º Thor old Rogers y Wº Cunningham . El e;tüdio de
Thcrold Rog~is f Obr e precies y salarios di o a su
argurnento una im1 rusio1J.ante auto ridad; él sostení a
que " a la largn, el trabújc. º º grac i as a las inve_g
ciones de Arki.vrigr1t, de Vlat t ;¡-r Cartv1right ganó , p~
ro el proc e s o que prec e dil a la gananc ia· fue ac~m­
pañado pGr un IJro1tlndo sufrici cnto " ; y .. él deso ri bía ~ las dos primeTas décadas del siglo d i ecinue ve come "la peor €poca • • • en tocla la h i stori a del
trabaj~ inglés"º(?) El análisis de Cunningham sobre la revoluci°{)n industrial·· fue más so Pl 8tic ~ 3.o C!_l
aquellc s de Thorold Roge rs o de Toynb ce , a.-rgu~rendo
que los sufrimient "' S de ese período fu~e ron ''las in;
vitables dificulta1es de l a tra nsición", agr2vadas
por las guerras con Francia y les Estados Unidcs ,
•

•

1

�1

5

por las fluctuaciones del comerc i o y pcr un mal g ~
bi e rn0; y aunqu e r ec onocía '' el rápido avance de la
prospc ri rlad material'' contrapesaba ésta c on '' e l t~
rrible sufrimient o soportado durante el perí odo de
transic ión.'' ( 8)

-

Con un r espaldo tan poderoso la teorí a sobre la
mi beria producid a por J.a r ~ voluci6n inaustrial fue
fj .rmement e encajada en libros de textos y en trEJba jcs d e historia general . Así, por ejemplo , el libro
VéJ I"'ias vec e s impr es o ''Industry in England '' de 11 . de
B~ Gibbins afirmaba ~ sin las calificaciones impues ~
t ~ s por Thoro~d Rogers o Cunningham, que :
rtdebc\ recordarse do continur que la condici :n do
la mé::isa del pueblo en l a pri1nerél mitad de es t e
sigl o(diec inueve) fue d e la más profunda depre sión º ~ · El h echo fue que , d espu6s d e la intro ducción del nuevo sistema industrial, la cond ic ión de las clases trabajadoras declinó r~pida ­
mento ; lo s sa~arios fueron más bajes y los pre cios1 por lo menos, el de l trigo , fu e ron a men~
dJ m6s altos ; h~sta que finalm ente se lleg6 al
más bajo grado de pobreza en lo s comienzos del
reinado de la Reina Vict oria.'' ( 9)
Esta cla se de argu1ncntaci6n , con v ar i ados gra des de calificación y con la particular ayuda de los
Hammond ~ quedó r e la ti vamente inc11estion8ble 11asta
que Clapham publ i c~ el pr i mer volumen de su historia
eco nómica de Gran Bretaña en 1926. Después de ell e,
la opini6n de Toynb ee - Hammond aún gozaba de amplia
aceptAc i6n, pero se hablab&amp; mu cho más de es tabilid a d
y menos de declinación, más bi en de r azones espec i a les - y no generales - de porqué el standard de vida no se había e levado. Así, por e j emplo, en 1952,

�6
E.di. Hamilton escribi6 que entre 1800 y 1852 "los
salarios reales de todos los trabajadores se elevaron pero esto fue ampliamente balanceado por el
desempleo crónico y cíclico"(lO)~ y Colin Dark
afirmaba que:"la primera mitad del siglo diecinue
ve, con todas las tr emendas cargas que trajo consigo, solament e tuvo éxito en mantener constante
el ingreso real per cápita."(II) En la actualidad
es probablemente cierto que la mayoría de los his
....
toriadores económicos están más bien a favor de
la tesis de Clapham que l a de Toynbee-Hammond, pero muchos libros de texto y tr Lbajos generales todavÍ8 se apoyan excesivamente sobre los Hammond(l2)
y probablemente por esta raz6n 9 no mucho tiempo ha,
un distinguido historiador económico es tim6 necesario salir en defensa de Claphamo(l3)
~

•

Describir, sin embargo 9 la interpretac i6n más
optimista de la r evolución i ndustrial como original
de Clapham, es i gnorar a otros historiadores ;. economistes que sostenían la misma t esis ant e s que ~ ·
Clapham diera a ésta amplia difusi6n. Los argum~ n­
tos de Clapham est aban fuertemente apoyados en las
estadísticas sobr e salarios y precios , trabajo que
~l l amenta ba hubiera sido '1 c onstantemente ignorado
por l os historiadores sociales" . ( 1 4) De modo particular él se basaba en inves tigaciones sobre salarios en el siglo diecinueve realizadas por A.L.BC~
ley y G.H.Wood, que aparecieron en una serie de a~
tícu~os publicados entre 1895 y 1909 y que constituyen aún hoy día los es tudios más completos sobre
salarios que podrían ser útiles para terminar con
el problema de descubrir lo que . suc e dió con el sta~
dard de vida entre los años 1800 y 1850(15). Tanto
Bowley como ~ood fu eron cautos en sus conclusiones
•

�7
pero ambos convinieron en que el promedio de standard
de vida había aumentado entre 1800 y 1850. Pero estas
conclusiones, aún cuando su publicaci6n pr e cedi6 a
los libros de los Hammond, hicieron poco impacte sobre la interpretaci6n de la revoluci6n industrial ya
popularizada por Toynbee.
Como era de ·esperar se , la reacción moderna a la
interpretación de Toynbee comenz6 en Mancheste r. En
1920 G. W. Daniels escribió en su '~Early English
Cotton Indus try":(1C)
''Con fr ec uencia, y muy justificadamente, se e nfoca
el períooo de transjci6n, en particular de la úl·tj_ma década del sil2:-, 'J dieciocho y las primeras d~
cadas clel siglo di0r·inueve como una época de gran
penuria y de retrae so social para una gran parte
de ~La población ~r c. )mo causa d(l ello se pone un
considerable acent r sobre el movimiPnto economíco .
!..PXiºE~ la idea ql e un movimiento económico como
el que estamos con~iderando , quP fue caracteriza·do por un lad o por un mayor púde r de producci6n y
por el otro &gt; por una unidad económica expans iva,
podría, por sí mismo , haber sido una causa de miseria muy extendida y de ~etroceso social, es duro de aceptar . Sin embargc , cuando se tiene en
cuenta la posición previa de Lancashire y los efectos que tuvo el movimiento econ6mico sobre· e lla, parecería no haber ninguna raz6n para ser aceptada para este período.''
Y George Unwin, en su encantador estudio sobre
Samuel Oldknow publicado en 1924, añadió su gentil
pero persuasiva protesta. ''A despecho de toda la noble elocuencia y profunda profecía de Carlyle'' Unwin
escribi6, ''los que conocen algo acerca de ambos pe-

�-

•

8

ríodos pueden permitirse duda r si e l siglo doce fue
mucho mejor que el s i glo di ec inueve.o••• Si Carlyle
se hubiera aventurado tanto sobre l os testimonios de
Mellor (fábrica de Oldknow) cono sobr e los de la Cr2
nica de Jocelyn, podr ía haber sacado un balance más
justo entre el Pasado y el Pr esente .'' ( 17)
Después vino un autorizado respaldo desde Cambridge . En 1926 J . H. Clapham pro lo g6 e l primer vol~
men de su mas iva ''Economic History of l\1odern Bri ta in''
con un ataqug genera l a las leyendas en historia y
un particular ataque a la leyenda de qu e e~ promed io
de standard de vida fue declinando entre 1800 y 1850 .
"Para cualquier clase de obrero urbano o industrial
de la que se puede conse guir informaci6n'' - escribió
Cl apham- "exc epto - una grave excepci6n- esos moribun
dos comercios tale s como los comunes tejedor es a ma no de tejidos de algod6n , los salarios han aumentado
notoria~ente durante los sesenta años intermedios (des
de 1790). Para 18s cl3ses afortunadas , tales como las
de los ladrilleros , aquellos han aumentado más del 40
por c i ento , y para los trabajadores urbanos e indus tri ales ~ en general , t a l v ez alrededor del 40 por cieQ
to . '' ( 1 8)

-

La advertencia de Clapham a los h i storia dores ~
con6micos (así como su igualmente famosa advertencia
a lo s economistas del "ári do formalismo '' de la teoría econ6mi ca contemporánea),(19) junto con la auto r i dad de s u saber señalaron un punto decisivo en la
moderna interpretaci6n de la revoluci6n industrial .
Desde entonces los ataques a la tesis de los Toynbee Hammond se hicieron frecuentes y violentos . En el m i~
mo año W. H. Hutt dirigió el ataque más perjudic i al
al uso que líammond hizo de las fuentes ~ cons id erando

�9
e l caso particular de su dependencia del not oria men te
ma l reputaclo Comité de SadJ.er de 1832 . Ilutt concluyó
c111e había habi clo " una ten(lencia genera l a exagerar los
'ma·1 es '' c1ue caracter·izaban el s i s t ema fabril antes de
abandon r eJ. lais se z - f a ir e ''. (2 0 ) Y en 1928 T . E . Greg_Q
r·y sos tuvo c1u e se habí a descaminaclo a toda una gener.§_
cj 611 de es·tudia11 tes de J.a historia económica inp-l c: sa ,
y c1ue el historiaclor , al convertirse en un '' fil ósofo
. ocia l '' h Et bí · 11echo de la historin econórriica " un ins t:r11men to rl e conc ena c1e ese Pa sado r espec to al cua l su
p l"'j n1e r. finaJ_j_cl ad ec- l a a
co mp r e nd erJ.o''. '' La Inglate l"'ra d e 'roynb ee y ae l os riammonc1 '' - concluía -, " no es l a
I g lat erra de Tooke y ae Ne'limarch''. (21)

En L930 Ivy P i nchbeck con la tención particularmente pt.lesta sob1~e J.as mujeres en la inclustria esc ri b ió: " S:L bien J.or:3 tr'al) jador·es :t10 part i c i paron en la
m l1ida c1ue pod í an J1abe rl o 11echo en las ventajas obte nidas del uso de l a maquinaria, a ún así, p8ra la mayo
r ía d los trabajadores la fÁbrica s i gnificó salarios
más altos , mejo r aJ. i mentac ión y v estido y un sta n dard
de vida mejor . Esto se verificó especialmente en ~l
caso de l as mu j eres ''. ( 22 ) Y e n 1931 Mrs . D. Geo r ge ~e
neralj.za a diciend : " En la mayor parte rJc;l mundo la
i11c1tls tJ"iaJ_izaci6n re1)resentó un progreso en la c i vili
zac i6n material , un aumen to e n l os standa rds de vida ,
un me j or status , un mayor pode r político para l as cla
se s más humildes; mejor6 la salud , prolongé la vida ,
dismi11tly6 l a fati ga cle l trabaje y traje consigc un ma

-

-

""

y'6 r ti e rnp

de ocio ''. ( 23)

-

Si con e to se quería describir lo acaecido en
Ingla te~ra entre 1800 y 1850 , se ~odria argüi r que la
reacci6n había i io d emas iado lejos . Además , el efectc
que l)rodujo sobre e 111sto1"iaaor de la economí a en ~

�10
neral fue más bi en de confus i ón que de esclarecimien
-c o 9 tanto es as í que un hi· .toriador, en 1 931, después
de citar l as opi niones de Hammond y de Clapham, lle gó a la conclus i ón que el tiempo '' aún no estaba madur o para pronunc i amientos dogmáticos en la materia '' o(24)
Fue j presumiblemente 9 par2 convencer a los que estaban en la duda y en el error que T. S . Ashton redactó
sus justemente famosos artículos de 1948 y 1949 . (25)
Como consecuencia directa de los artículos de Ashton
" la cont roversia '' volvi ó a reanudarse º Pero es importante hRc0r notar que desde entonces el argumento
ha sido enfocado más bien unilateralmente, y descri bir cono cont roversia lo que ha sido en r ealidad ensayos ~ara un acuerdo, es tal vez engafioso . (26) Ado más es+e acuerdo se ha vi sto r e f orzado por una reva l uac ión del ro l de l honbre de empresa en la r evolución i ndust rial y por un ataque a la ingenua idea de
explotación . ( 27) Por ciPrto 9 se pod í a haber sostenido ~ue Ashton había zanjadG el problema una vez por
todas
sin
t
ener
en
cuenta
la
adve
rtencia
recientemen
..
te dada por E . J . Hobsbavm de que aquel aun necesita ba '' pru ebas mllcho más fu e rtes d~ la s que se habían
aducido hasta e l r.orr.ento 9' para desacrea.i tar la opinién ele Ham1.1ond . (28) º
~

-

La reciente asEvrración de l Dr º Eobsbawm de que
la controversia [~n no se ha ext inguido alentará a
aque1los que pi ensan que en histeria ll ega r a una ~OQ
clusión es difícilj si no impos ible . Pero él estácoB
pletamente e~uivocado cuando describe la controversia
como u11 · fenór~1eno soci; l de los úl tirnos tr einta años,
sostenienco quP hasta el monento en que Clapham ata cara a la " opinión clásica " (e s decir , la de r~Iarx ­
Toynb ee - Hammond- liobsbavvr.i) é sta fue sostenida por"inv es ti gado r es e historiartores de todas las corrientes
1

�11

políticas '', y que ella representaba''el consenso de
contemporáneos inteligentes y bien informados , la m~
yorfa de los cuales , como loalmite aún la crítica , ~
brazaron el enfoque sombríc ''. (29) Est o ca r ece de sen
tido . En efec to , la controversia sobre los costos s~
cjales y J_as ganancias económicas de la r ev oluc i6n
J.ndustrial PS tan antigua como la misma revolución yj
tal vez 1 paf~Ó su fase más ~spera mientras se daban loo
primeros cambios importantes en la industria , antes
el e JJ850 .

De todas las críticas contemporáneas sobre la
industrializaci~n ninguna fue m1~ sonora como la que
hicieron Jas grandes figuras litPrarias del momento 1
co11 la soJ_a e j_mportante excepción de lVIacat1lay . La
oposición l i eraria a la revolución industrial continuó , por cjerto, durante la era vjctoriana: Word~
worth, Shelley, Col.eridge , ~outhey, Peacock , IIood ,
CarJyle, Kin 6 sley, las Brontes, Mrs. Gaskell, Dic kens , Disraeli, Ar old y Ruskin 9 todos ellos fueron
severos críticos del '' sistema fabriJ_ " y , en mayor o
1nenor grado, ensalzadores del pasado. Ellos, adn más
que Cobbett 9 fueron responsBbles del contr ste entre
el pasado y el presente y de la particular ley enda de
J_a '' edad c1e oro '' del siglo dieciocho . Ellos impusie J'on el standard ideal de un imaginario pasado y vituperaron, por contraste 9 todo lo que fuera moderno .
En este sentido , por ejemplo , Carlyle impresion6 much.ísimo a Toy11bee pues él int6 '' el mqs tierno y pa tático cuadro del Pasado, la más despi adada acusa ción del P resente "~ (30) Aunque a fines del siglo di~
ciocl10 los hornos de las fábricas de los es tableci 1nient os rurales eran acogidos como ejemplo de '' lo S.!!
bJ.ime '', el siglo diecinueve trajo consigo '' una edad
de desesperaci6n". (31) Burke vio las cualidades ese~
J.

-

�12

ciales de lo subl i me en ''la vaste_dad y ~]-_poderi' y
la "o scuri dad '' de l as máquinas y las fraguas de Coal
brook Dale; '1VordsvJ01'"'th y io a la fábrica como un ·templo
'' donde se ofrece
a l a Ganancia, e l íd olo dominad or del ~eino 7
un pe1-.petuo sacrificio¡' º ( 32)
·
,
-----~

-~

Las reacciones de Wordsworth y otros escritores del día fueron en parte estéticas y románticas,
en pa rt e morales y humanjta~ias, y en parte polí ticas; ellos objetaban la f ealdad y la escualidez de
la vida. urba.no-ind1lstrial comparada con la vida ru··
ral- agrícola; censuraban tambi én su espíritu moti -·
vador y ''la )presión '' que traía cons i gc º No hay ejemplo mejor de una críticá intransigente sobre la
industrialización que la de So~they, quien declaró
que 1'el efecto inmediato ·y doméstico del sistema fa
bril ººº es el de prrducir un mal físi0c y moral, en
proporción a la riqueza que crea 1'º (33) 0 9 tomemos
por ejemplv 9 ColRricige, c1uien escribió que '' los l a bradores de la tierra reciben pobres pagas y el r e~
to de la población está mecanizado en beneficio de
las fábricas de lüs nuevos hombres ricos; - sÍ 9 la
maquinaria de la riqueza de la nación se construye
con la desdicha, la ~nfe rmedad y la depravación de
aquellos que deberían constituir la fuerza de la na
-A
ción'' ,, ( 34)

•

•

Pero esos cr í ticos escribieron con más sentimien
to c1ue ciencia ;¡ ·toda una hlleste de escri to1'"'es menos
conocidos~ tales como JoFi e lden 9 C º Wing , J º Pº Ka y~ Sº
K~rdd, To Thackral1 y Ro Qastler 9 y J_os prine''"'OS te6rl:_ f f
cos socialistas 9 J º Fº Bray~ W~ Tbompson y Fe Eng~~s
(35) hicieron un análisis socia.l m6s for:,1al y apo rt~
•

-

�13
ron una mayor documentación . Engels , por ejemplo , co~
binó par excellence una mirade sentimental sobre el
pasadú y una condena del presente , sosteniendo qu e an
tes de lét inc]ustrialización '' los trabajac1ores veget.§.
b'n a lo largn de una existencia pasablemente confnr
tél1)].e , llevanrlo una vj.da recta y pacífica con toda
piedad y probidaa y su posición material estaba lej os
cJe SLr mejor Clue la de sus sucesores ". (3f)

-

Pero, como acaece
por cBda contemporáneo
alabnbaº Quizás la más
lización jam1s escrita

con la moderna controversia~
que criticaba había otro que
briosa defensa de la industria
fue la de ~acaulay
en 1830~(37)
,

" I, s e].' ses trabjé1doras de esta isla aunque tie -

ne n sus motivos de queja y sus angustias , algunas de ellas provocadas por su propia imprevi ~ ión, otras por errores de sus gobernantes? es tán , en conjunto , en mejores condiciones en l o
que se refiere a comodidades físicas 9 que los
h 1bitantes de lna región i gua lmente extendida
de J. mundo antiguo . Por esta razón el sufrimie_g·
·to se siente más agudamente y se deplora más
ruidosamente aquí que en cualquier otra parte •.•
Nosot ros deb emos confesarnos incapaces d e ha l lar ningún rec uerdo satisfactorio de cualquier
gran nación del pasado o del presente , en las
Ctlales las cJ.ases trabajadores hayan estado en
si tuación más confortable que en Ingla terra du
rante los últimos treinta años $ •• El sirviente , el artesano y el ogricultor di sponen de '
una provisión más copiosa y sabrosa de comida ,
mejor vestid y me j or mob ilia ri o ••• El pa í s es
aún más pobre que en 1790? Nosot r os creem os fir
memente que , no obastan te l a ma la admi nistr a -

-

-

�14
ción de sus gobernantes, el país se ha enriquecido cada v ez más. De cuando en cuanto ha habido una detención, de cuando en cuando , un corto
ret roc eso , p ero sobre la tendencia _genera l no
puede haber dudaº Un solo obstáculo puede hac er
desvi ar p er o la corriente es tá evident emente a vanz and o''º
'

Si Macaul ay puede compet ir con Southey y Coleridge en el ocuenc i a y apasionami ento , GºRºPorter y
T.T ooke pueden hacer lo propi o con Enge ls y su masi va i nv estigac ión y estad í sticas . (38) Es as í que Porter llegó a la conclus ión en 184 7 que ''aunque en algunas temporadas todos aquellos que v iví an de jornales diarios deben haber sufrido privaciones , con todo y con algunas excepciones, su condic ión ha ~ejo ­
rado mucho en el curso de los años "º (39) Y aún algunos crí ticos contemporáneos de la industrialización
admit í an que , con la excepci ón de los tejedores ma nuales de telares , los j or11ales eran '' más que suficientes para proveer de toao lo necesnrio aún para
un sustento liberal ''" ( 40)
Fue después de 1 850 , sin emba rgo, que recibió
un respaldo creciente la o 1., inión que l a condic i ón del
trabajo había mejorado y seguí a mejor1ndo aún . Por e jemplo 9 el ensayo de \itf ºR . Greg sobr e '' England As It Is"
en The Edinburgh RevieV'1 , lamentaba la ''t endencia a d~
nigrar el presente y exaltar el pasado '' y argüí a sobr e
un innegable adelRnto de nuestra pobl ac ión" . (41) Samuel Smil es en 1861 escribió que el artesano inglés
gozaba de mejores condiciones que en cualquier épcca
ar1terior : "ha s ido un proceso de mejoramiento sólido Y e~table ººº Por·)ci erto que cuanto más cuidadosamente se inv es tigan los df~Ci). ntados "buenos t i empos
•

�15
de antes '' de las clases trabajadoras , más claramente
se ve que aquellos eran tiempos de trabajo duro y e~
casa paga , de comida cara y ropa insuficiente , de m~
dios deficientes de educación y míseras comodidades
1EtrniJiar·es '' (42) '' El progreso - es decir, el progrese
material - de las clases t1·abajadoras de es te país
clur·ante la última mitad del siglo '' declaró J . V/ard
en ·1868 , " ha sido , sin embargo, destacado . La his to:r.'j_a no o.frece otro paralelo con ninguna otra épcca o p8Ís ' '~(43) Estas declaraciones recibier on una
f'o1·rnfJ aocume11tada en 1884 -- en el mismo ano en que a
é1r·ecía ''IJa RevoJ.uci6n
industrial'•
de Toynbee - en
.
------la publj_cación que hiciera la Statistical Society
bajo Ja dirección de su presidente Robert Giff ~ n 7 ~
·
. .. :
"G o el e J. é:1 , ... a . e t r 2 be j é1 t~ ("'\ ¡_~a en 1 a ú 1 t i ma
mitad el e J. sigl c '' ( 4 1~ ) º Gj.f_t·en 9 refiriéndose a 1 os a·-..
fio~ 1840 a 1880 , llegaba a la conclusión que los
stanclarco mejores do vida se reflejaban en la mor·t El. 1, j_ da a l to b a j a 1 e 11 t1 na e d tl ca e i. 6n. me j o rl 1 d:. s mi n c1011 cJ e 1. e~ imen y del pat1perismo y mayores ahorrosº
(45) P t:~O rnj.enL~"as Giffen estaba escribiendo, loa 11.,.a.
bi n estaban preparando sus primeros ataques a lus
insti~ucion1s y a la sociedad inglesas, ataques que
infl iyer 011 Gob1... c .Jcoc1a una generric ión de hist0r.iad o .. ~
l"es y a1)acig11aro11 la vieja controversia hasta el do_g
mático ataque de Clapham en 1926 .
~-

~

.,._.

...---

-

_.....

~

II

Por cada juicio inflexibl8 sobre la revolución
indus ~1a1 ~e Inglaterra ha hFoido, pues~ un juicio
contrario igualme11 te inflexi bl_e º Pueden ser explica----~da s estao diferencias? Ellas ian surgido m3ramente
~ebido a la dificultad en p~ [e r traz ~ r un balance his
)

)

-

�16
t6rico claro de un suceso complejo, tal cual es la
revolución industrial, la cual afectó a toda una so
ciedad durante más de medio siglc? Ciertamente el
volumen y la diversidad de las pruebas han llevado
a estudios tan variados y contradictorios que cualquier consideración sobre la revolución industrial
en conjunto ha sido inevitablemente llevada de simples a complejas interpretaciones.
Además, la historia es todo para todos los ho~
bres, y la selección de pruebas de acuerdo a algunos
principios abstractos y el resumen de evidencias según un implícito principio de selección ha impuesto
diferentes pat1tas a l es hechos y lia ''probad o'' diferentes interpretaci ones de los mismosº Los historia
dores, pues 1 a causa de la complejidad de la revolu
ci6n industrial, debido a la cantidad y diversidad
de pruebas, y a causa de las diferencias en las apreciaciones personales 7 están refiriéndose más bi en
a cosas diferentes, planteando y contestando probl~
mas diferentes, no discordando en realidad ( E':Icept o
en lo que se r efiere a valores), sino Gcupándose de
argumentos s in sentido~ Por ciertc que debe tenerse
en cuenta el problema de las fuentes y de l a integridad de su uso al considerarse los historiadores
de la r evoluc ión indust rial, pues si bien hay moti·vo suficiente para desacuerdos objetivos sobre la
base de la evidencia, los historiadores han tenid c
demasiado a menudo, tanto los adeptos ael progres o
(por ej . los liberales de Manchest er) como los cri
tic os sociales (pºej. los social istas de Fabien),
una tendencia a '' abusar " de las pruebas a favor de
sus particulares creenc i as .
Esta parcialidad política en la interpretacivn

�17
ha tenido tres fases principal es ; en la f ase primera
y contemporánea la cohtroversia se daba entr e Whig Y
Tory y consistía en una reflexión sobre el cambi o en
el poder e conómico y político que estaba sucedi end c
entre 1800 y 1850, con el Whig por un l ado , enc omi a~
do el cambio económico y político , y el Tory detrac tándolo. En la segunda fase , el conflicto se producía
entre los progresistas - y por esta épo ca t anto los
Liberales como los Conservadores miraban al siglo di~
cinueve como el siglo de un progreso masivo y continuo - y los distribucionistas , especialmente los Fabianos , quienes condenaban l a organización y l a ética del capitalismo deseando cambia rlo.- En la terce ra fase moderna , el ataque Fabiano se v e r e forzAdO
por los marxj.s tas, quienes aceptan el dogma de Engels
segdn lo difundiera Marx y sost i enen que el c~ p itali~
mo tanto en su evoluctón como en su forma actual es
un mal y, por tanto, mientras la r ev olución indus trial
en Inglat erra había perjudic8rlo al traba j ndor , el cr~
cj.mi ent o econ6mico de la Unión Soviética lo había be•

n fi ciad o .

"La opinión privada y l as pas i ones priv adas " - e~
cribía Eden en 1797 a propósit o del tema "La situac i ón
de los pobres ", " interferirán demasiado frecuentemente
a despecho de todos nosotros y desviarán e influirán
las mentes más honestas e int elig ent es adn en sus juicios sobre cuest i ones de hecho".( 46) Pero pocos historiadores tuvieron en cuent8 su adv e rt enc ia. Para Mac -

aulay , por e jemplo, ho habría problema acerca de los
en4ficos e fectos del lib eralisme económico sobre el
progreso econ&lt;Smico . "No es por la intromi s ión O.e l ídolo de Mr . Southey, el omnisciente y omnipotente E~
tado - escri bi6 aquél - '' sino por la pru&lt;1 enc ía y la
ene rgía del pueble que Inglaterra ha avanzad c&gt; en su

�18

civilizaci6n, _y es debido a la misma prudencia y la
misma energía que miramos hacia adelante con buen ánimo y esperanza.'1 (47) Para los Hammond, sin embargo,
el progreso econ6mico estaba viciado por una injusta
distribuci6n y consiguiente divisi6n social; la revo
luci6n industrial había producido un sistema social
que ''en su forma extr ema º ••
había convertido a la
masa del pueblo en la carne de cañón de la industria''
y cuya persistencia demostraba ''lo que la humanidad
tiene que perder si hace un dios del poder industrial". ( 48 )· Tan fuerte fue al apasionamiento de los
Hammond que, por ejemplo, usaron e l informe de Sadler
de 1832 sobre la condic ión de los niños en la fábrica como "un documento clásico ºº.ººuna de las principales fuentes de nuestro conocimi ento de las condicio
nes de la vida en la fábrica de esa época, a pesar
del hecho de que sólo se apoyaba en las pruebas de
Sadler y de que éste fue ampliamente refutado por in
formes subsiguientes de 1833 y 1834.(49) Cuando las
creencias son fuertes el historiador puede estar cie
go respecto a aquello que no cree o no quiere creer ,
y aunque resulta difícil sospechar que algún historiador pueda ignorar conscientemente o ser capaz de
suprimir pruebas, falsificarlas o inventarlas, el h~
cho es que la historia ha sido usada durante mucho
tiempo como ''arma de doble filo'' y se le ha hecho
''s ervir a cualquier teoría imaginable o peculiaridad
temperamental''º( 5) Es así que gran parte del conflicto cre ad o acerca áe la revolución industr ial nace de
la parcialidad, de opiniones apasionadamente sosteni
das sobre valores y según estén influidas por el ca~
bio so·c ial.

º.

•

-

)

Ha habido también historiad:ores que miraron so_!!!

�19
bríarnente el cambio social como un retroceso y otros
que lo estimaron como un prometedor progreso . Los ºE
timistas , con su con fianza en un continuo aunque
f].uctuante progreso , han predominado desde el 1800 ,
( 5 1 ) , ae modo especial , en historia política donde
la interpretación Whig permaneció durante mucho tie~
p o indiscutiaa . (52) Es realmente curioso observar
q.ue una inter"'pretación Tory- radical de la revolución
industrial - como aquella promovida por contemporáneos tales como Southe y y Oastler y más tarde por
los IIammond y los V/ebb- recibiera el . más amplio fa vor , al mismo tiempo que la versi6n de historia po lítica Whig era mayormente aclamada y que , recient~
mente , cuando la interpretación política Whig ha s~
frido un ataque creciente , su actitud tradici onal
respecto a la revolución industrial ha estado , en
cambio , ganando aceptaci6n .
El desacuerdo originario descansa sobre actitu
des diferentes acerca del principal y obvio efecto
soc ial producido por la industrialización : la ruptu
ra de las antiguas unidades sociales y de las rela ciones sociales . Mientras que algunos argüían que
el r esuJ.tado era perjudicial, con efectos deletá reos sobre la moral , la saluti , la felic ida d y los
ingresos , otros sostenían que el industrialismo li be raba a los hombres de las antiguas servidumbres
de la tierra y del tiempo, de un sistema social cons
trictivo y les brindaba oportunidades para una exis
tencia más liberal y más ricaº De modo particular Jos pesimistas argüían que la industrialización cons
ti tuía tma amenaza para la mor al y los v alores . '' Elgran dañ o del s i stema ac t ua l'' - esc ri bi 6 N. Scatcherd
en 1830- '' es el de haber quebr ado compl etamente el

�20

vínculo.º. entre padres e hijoso•• Una vez roto el
lazo de la autoridad - el lazo del deber y el af ec
to es de poca monta. El sirviente es ahora el amoe l hijo sólo es el huésped''.(53)
Sin embargo, este proceso fue frecuentemente
visto como emancipación, esperialmente por las ..mujeres 1 pues cabe poca duda que la ~evolución jndus
•
tiial inició la re,r 8luc ión rJ&lt;:ci a-1 en el status de
la mujer º Avanzado el siglo 9 ~fliss Fo le~.,. sostenía "
por ejemp~o, que la fábric e y el taller
•

•

" sacan a la joven fu era d el ~'hogar u, donde
está encerrada, confina da en cuanto a es pacio, luz, aire, ide a s y compañía; m0ldea
en ella hábitos de puntualidad, obediencia,
prontitud, destreza 9 '' perspicacia 11 y sos te
,,_
nida atención y esfuerzo, la estimula a tra
bajar bien, pone de manifiesto su capacidad
para la camaradería y la acción social y la
ejercita en el respeto y l a confianza en sí
misma y en el coraje ''"(54)
&lt;¡uest., e l h ist ori ador de la industria del al-godón , sostenía en fo~ma similar, que el trabajador
de fábrica ''aguzaba su ingenio y prog1"'esaba por la
constante comunicació:.1': 9 y ''d e haber estado sélo
unos pocos grados por e . .1cima d e 2u e:anado t) n l a e:'?.
cala de la inteligencia, ll egaba a co __ i-e,_--tirse 0n
Ciudada10 PolíticJ~'(55) Pero Parc011 0·11:__ ~~ ~-·Jl"'k-­
sh:L re, impugnando lo ti_Ue Cruest .1_3bJ. t.l el'"LC'C: ·. ado~ -. ...
me ri ·eaba que 1 os traba j ad o r e s fu e r, ~ n ·; má;:,) ~~ ~1 i C" t os 2 '.
0s~udi~ de la política que de la Bibliat!º(;6)
Para complicar el asunto qpareci6 ~1 ~esim~sta
argunento que la industrialización había relajadn
la moral, "Las fábricas" - declaraba Whitaker - 'son
•

�21
los focos de inmoralidad pre c oz , de casamientos pr e maturos y de una poblac i6n irregular".(57) Pe ro tales acusaciones estaban basadas sobre ''la deducción
teórica que , all í donde se '' arrojaran juntos un gran
número de personas de ambos sexos, debería darse ne cesariamente la inmoralidad "o (58) Ellas se vinculaban
a demáo~ en el período anterior a 1850 9 a lo s temores
r.1al tusianos a e s11p erp oblac i6n. En cualquie1. caso las
,ruebnn, tanto de la religj6n como de la moral, s c bre
.l.aP clBses trabEljadoras eran tan variadas com:1 para
~ er suoceptibles de interpretación alternadaº The
Pactory Commission Report de 1833 afirmaba:(59)
•

''R especte a la moral vemos qtle aunque
las declaraciones y las de osiciones
de los diferentes ·testigos que han si
-do examinados son en gran medida conflictuales, aún no hay pruebas que de
inues tren que el vicio y la i1"moralidad
prevalezcan más en el puebl , conside rad o como una clase , que en cualquier
otro sector de la comunidad de la mis
ma época y con los mismos limitados
medios de informaci n"º
1

•

-

Lo mismo que pasa co~ la moral sucede con Ja re Lig·. "~ : Cl1apman declaró en 1840 que '' la as istencia de
los 4 · r j e(l ores en determinad8 luga1. d e J. culto es muy
e11cJ 11 º J]n l. o~ a lre ded o::' es et e JJ e ed sr. • (\ la s i1umerus r:t e
ap1J 1 ao. º es t~n ,~ab:L tualmente llenas 't º ( 60) C:v_e st e'i
l"' ~ · ··_u e: p o r e i e i~ t n
que 1 os Je e j e dores " e vi d en c i a ron
~-a11vo celo y ardo1--- por la nue-·a ?ellg-:_6n como sus p1"' e
"
..
decesL es habian a11te1~iorme 1te demostrado por la Re·_orma '' c ( 61) ~ar P01 Bull y otros de la s iglesias enton
-..
ces existentes estaban tan preocupados por el tino de
i)

~

Q

_,..

�22

religi6n como por la falta de ellaº De manera semejante, algunas de las quejas sobre el carácter de
los trabajadores partían de la desaprobaci6n por el
consumo que éstos hacían de los ''artículos de luj 6 1'
- por ejemplo,comestibles importados y algodones es
tampados - y por la creciente independencia social,
con salarios y uniones más elevados, por lo menos de
los artesanos más hábiles.

-

Los pesimistas, por consiguiente, veían en aque
llo que ellos consideraban falta de disciplina, inmo
r 8lidad y radicalismo político y religioso, tendencias peligrosas que amenazaban viej os intereses y an
tiguos valores. Ellos tenían razón en su temor ,pero
el que la nueva sociedad fuera menos moral que la an
tigua es un problema que aún queda por resolver. Ello
no obstante ha persistido una convicción de decadencia
moral de suerte que todavía hoy hay muchos, como por
ej. Ortega y Gasset, que han sostenido que el efecto
más importante de la revolución industrial ha sidc el
de dejar a Euro pa sin un c ódigo moral.(62)

-

Como es obvio, hubo poca posibilidad de acuerdo sobre la revolución industrial cuando los intérpre
tes estuvi eron (y están ) separados por convicciones
tan absolutas sobre valores . Aún en el caso del probl~
ma más limitado de definir el progreso económico - l_i
mimado en relación con el probl ema más vasto de la co~
paraci6n de los modos de vida - ha habido poca ooincidencia. G.T.Jones, por ejemplo, sostenía que ''la med_i
ci6n directa df l progreso e conómico" era imposible
mientras que Colin Clark declaraba que ''las comparaci_Q
nes sobre bienestar económico ent r e una comunidad y
otra constituyen la verdadera a rmazón de la ciencia económica''. ( 63) Pero el problema de cotejar ''la satis-

�•

23
facción producida por una dieta consistente en pan , P~
pas , 1;é , a azúcar y carne con aquella producida por una
dieta constituida principalmente por harina de avena,
lechP, q.ueso y cerveza '' (problema visto segdn T. S . Ash
ton) ( 6~) no ha sido reclucj.do, y probablemente no pue d'"t serJ o , a mediciones cuan ti ta ti vas objetivas . De tal
modo, rl comparar la vida rural con la vida urbana,
J_as reApuestas obtenidas han dependido de juicios de
valor acerca de los cuales el desacuerdo ha sido segu
ro.
Pero no todo desacuerdo ha surgido de esta forma º
Otra uente importante de desinteligencias la ha consti tuído el particu:ar caróc·ter de los informes parlamentarj_os en J.os cuales tanto han confi~do~ por nece-sidad, los historiador es de larevolución industria]. .
Estos informes son '' una clase de prueba que se resien
-·
te del hecho que se relaciona mucho con calamidades y
desgracias ". (65) Al hacer lu crónica de los males de
la sociedad, a menudo con detalles morbosos , ellos c frecen una evidencia
sólo incid ental del progreso . De
,...
masiadc frecuentemente, pues , el historiador ha halle
do pruebRs sóJ_o ( principalm ente) de les aspectos a normales, peores y más dramáticos de la sociedad y de
la economía. Una vez más, y sin descontar el fuerte e
lement de compasión en las motivaciones de aquellcs
que subrnynbru; ~os males de la sociedad , el historiad or
ha sido atraído demasiado a menudo por el triste es pectáculo de 18 inhumanidad del hombre hacia el hombre . Ciertament e , para la mayoría de nosotros , esrn~ ,
fácil , más inte r esante y emocionalmente más satisfactorio pre ocuparse por la maldad y el sufrimient o del
hombre que contemplar sus hazañas . La miseria , el vicio y la crueldad invariablemente fascinan , mientras
que la virtud a menudo aburre . Además , una vez contem

-

�•

24

plado el sufrimiento y el mal y, en consecuencia, habiendo descargado la culpa y buscado un remedio, nues
tra conciencia se tranquiliza y se apacigua nuestra
indignación. Pero como lo destaca Butterfield, ''no es
cl8ro que la indignación moral no sea una dispersión
de las energías de uno mismo para gran confusi6n del
propio juicio".(67) Por estas diversas razones las
condiciones de trabajo y de vida de los trabajadores
industriales y a domicilio más bajos se examinaron y
documentaron como las de ningún otro grupo de gente y
tanto se averiguó sobre ellos que el peso de las prue
bas constituyó y or sí mismo una parcialidad cuando se
hicieron comp a raciones con otros grupos cuyo conocimien
to era menor. Ello llevó, por ej. 9 a la generalizaci6n
que, puesto que en muchos casos las condiciones eran
muy malas, ellas no podían haber sido peores, y por ta~
to, debían haber sido mejores ant e s.

-

-

Tal vez la fuente más importante de conflicto en
la interpretacj6n ha surgido del liecho que diferentes
historiadores se han referido a diferentes personas y
distintos pe~íodos de tiempo y han estado haciendo coB
paraciones que eran inapropiadas y gener8lizaciones
que no son válidas.
Es completamente irreal 1 por ej. 9 hablar sobre
los trabajadores como si se tratara de un grupo homogéneo. Esto fu e d e stacado por Place en 1834:(68)
''Si el carácter y la conducta de la gente trabajadora debe extraerse de revistas, ma gazines, panfletos, diarios, infor.mes de las dos
C~maras del Parlamento y de los Comis~onados
de las fábricas, los hallaremos todos mezcl~
dos, como'' l a s clases más bajas'', los hombres :
\ más expertos y los más prudentes con los más

.

•

�25
ignorantes y l os más irnprudentes trabajadores
y po bres , aunque J_a diferencia sea por cierto
grnnde y admita en muchos casos escasa compa -

ración ''.
Es as í

que cuaJ.quier referencia a los tejedores
de teJares a mano despuás de 1.830 es seguro que será
dep ~imente y cualquier generalización sobr·e su sufr_!
mien·tos no podrá ser necesariamente aplicable a la t~
talidad de Ja masa trabajadora . (69) Ello no obstante ,
1'1S lleclar·acj ones acerca de J.os obreros más pobres y
sobre as peores condiciones de vida y de trabajo han
sido usad8s sjn una culificaci6n apropiad , como si
~11as f 1eran de aplicación generalº Ya ha sido citad0
el E.je111plo de l ind el)j(l O tlso cue los Hammonc1 h.icieran
cJel i11forme ele Sac1ler· c1e 1832 ; su descripción del '' Es
ta d o cJ e 1 é.1 s c i u da d e s " e n " T11 e B 1 e ak A¡.r e " pu e el e igual· me11tc se
cri ticacla por su acurnulacj_ón de casos ex ·t1~e
.....
mos y por su ignorancia de la prueba contraria que se
halla adn en las fu~ntes por ellos mismos usadas o(70)
Una vez que se admiten las difere11cias entre los grupos de trabajaclo:r·es ele be , sin ernbargo , e}:ami11arse su
sj~g11ificad
y, de modo J)a1--ticular , debe hacerse un co
tejo entre los jornales y las condiciones de trabajo
ele los tra1Jajac1ores en eJ. pasado y en las nuevas inaustrias . Mr s . Gilboy ha demostrado , por ejemplo , có
mo las diferencias de jrr nales en el norte y en el
sur y entre la ciudad y el campo , constituyó un est í
1n1 lo para la migrac i ón laboral hacia las áreas indu-Striales más desarrolladas del s i glo dieciocho ; (71)
el estudio de Redford sobre migrac i ón l aboral entre
1800 y 1850 demostró cómo las mi smas fuerzas obr aron
urante l a rev oluc i ón industri a l ( 72) . Análogamente ,
Mi ss Pinch b ec k h a sosteni do que l os ade l antos a l ean
za dos por e l obre r o fa bril en tre 1800 y 1850 s ól o
4'

�26

pueden ser estimados cuando se consideran las condiciones de otros obreros en el mismo período:(73)
.

''Entre los fabricantes de encajes, de guantes
y de nedias, los tejedores de paja y los fabri
c antes de clavos y otros t~abajadores demésti
cos, las mujeres y los niños seguían aún trabajando en viviendas insalubr e s y hacinados
durante muchas horas del día; muy pocos de ellos no obstante una fatiga inexorable apenas
podían ganar lo suficiente pa~a vivir y eran
impotentes para pagar l os gastos de acarreo~
mezquinas exacciones y tiranías tales como
solían ser impuestas por l a codicia o l a des honestidad del ag8nte de negocios'':&gt;

-

1

Los historiadores no han s ido cuidadosos en ac l a
-·
rar del todo a qué grupos de person8s se ref 2rían o
el período de tiempo que estaba n cons~d e raDd n º Hn hab;.
do poco desacuerdo sobre el hecno de ql1_e H ::i ~ :l larga''
el standard genera l de vida ~e elevó; pocos fOdr í an
di scut ir, por ej º, que el obrero estaba en me j ores COQ
didones en 1900 que en 1800 ~ Cuando se elimin2n otras
confusiones el des c cuerdo se centra s obre la ~ e cha en
la cual comenzó a subir el standard de vida y s i la
mejora fue precedida por un p c~ íodo en que lns condiciones de trabajo y de vida estaban en realidad deterioradas. Por cierto que gran parte de l a crítica so bre el período 1 800 a 1850 está basado en s u posic i on es
ac ~ rca del siglo dieciocho y puesto que los eternos
temas de''los buenos tiempos de antes '' y de ''la edad de
or o del pasado'' - a menudo premisas no examinadas parecen ser característica de t ouas las épocas . es i~
portante saber si e l siglo dieciocho proporcionó nn
standard de vida más a lt o ~ara el trabajador inglés

�27

que el s i glo diecinueve . Esta ~nn stituye la compara ción m~s pertinen ·e; es de poca utilidad comparar e l
standard de vida de 1800 a 1850 con el de la mitad del
Piglo 1einte .
O alciuj cr· estudio sobre eJ siglo dieciocho reveJ.a
Ja cxj , tencia do muchos de los " males " que ha11 sic]o aso
ciador más o menos exclus ivamente con la revolución in
:1 u s L!;' j a J_ • S in c1 ud a , j nf' o r1n e s e t1i da a os os so ore 1 n s s a larios eJ siglo J_S hechos por F . M. Eden , e n 1797 y

por E . W. Gilboy en 1934 mu stran que los mismos habían
uumen ·do cluré1nte l siglo º Eden pensa1JP 1ue 'no sola 1ncn e ln totr1lidnd del cuer¡)O de la nacj ~ ~ d be haber
p ~ogr· e 1do en bieno.J tur e independencia' sino t amb ién
sa po1'\ ,i611 de la corr1unid~d formada por ar1ueJ.los que
son enf6tic~men~c llamados las clases t~abajnd0r~s de 1Jen hnb :ir 1 j 01'"'sid o considcrAbleme11te su condicJ rS1 en
el curso del ~º · siglo ". (74) Co1 todo e be ufirmnr· que,
lo mj_, mo ate c11 eJ_ sj glo e j_eci1111eve, el hecho que l as
condicio es 1ncjora1' nn no es incompatil)le con J.a aseve rnción g_ue las condicion s eran muy molé1s . El '' Gin La ne '' de I-Ioga - tl1, por ejem1)J 6, pin tri condiciones de vida
simil· res a l~s que aparecen descriptns en loR informes de ln Comisión de ln Salud de las CiudPdes de 1840 .
Los Webb estnban por lo menos tan impresionados por el
sigJ.o 18 como 1)01'"' el siglo 19, pues en su 'ls·tudio so bre el g obiernos local en el siglo 18 recogieron prue bas de lo que c.lesc1'"'i1)Ían como '' masa horrible de deJ.inc tel"' Cifi seni.:&gt;u~11 y sórdida ". Este fue Ultl siglo, 0ll0s
Cl,, Ínn, de '' Vi a privada licenciosa " y de '' desÓrden y1J.
biliico ", con demqsiada bebida y juego y sensualidad enai1men·to º Las ferias ae Lon( res , escribieron , '' eran orgías de e1nbriat;ueces , de inmor8lidad y de eles orden" .
(75) Col~uhoun , al describir Londres a fines del si glo 1 8 declRró : '' La pobreza en i1ingún luga r se halla

�28

cubierta en medida tan grande con la apariencia y
los emblemas de extrema miseria y escualidez como
en Londres." (76) Puesto que observadores contemporáneos como Francis Place y escritores subsiguientes como los Webb y Mrs. George creen que las condi
.....
ciones comenzaron a mejorar después de 1800, sería
arriesgado argüir que las mismas se deterioraron
sin contaA con una investigación más detallada del
siglo xr~T'~a evidencia indica, por lo menos, que
las condiciones después fueron ciertamente malas y
muy bien podían haber sido peores que a principios
del s i glo diecinueveo(78)
III
La s diferencias de interpretación sobr e la revolución industrial pueden se r explicadas, pero pue
den ser resueltas? Porqué 9 de modo particular, los
historiadores tienden hoy a estar a favor de la interpretación de Macaulay- Clapham más bien que de la
de los Toynbee-Hammond? La aprobación moderna de la
revolución industrial nace en parte de un interés
por e l crecimiento económico, y la consiguiente com
prensión y simpat ía, por un período de crecimiento
dramático y exitoso . El mayor problema económico del
mundo moderno -as í como lo fue en el mundo de la re
volución industrial- consiste en aumentar la produ c
ción más rápidamente que la población. La industrialización de Inglaterra fue la so lución satisfactoria a este problema y, por tanto, es más admirada
que criticada.
~

~

......

Con todo, la aprobación dimana también de la
creciente convicci6n, basada tanto en el cambio de
valores como en una investigación más adecuada, de

�29
que el obrero inglés , de hecho , se ha beneficiado
con la revolución industrialº Tres ~osas en particuJ ar han conducido a esta convicción: 1) estjma ci61 ae tasas de jngresos y riquezas Tiacionales, de
n d i e .:J e pro c111 e e i ó 11 , de s e J., i e s d e s a 1 ario s y p l" e···
e· o~ ') d tendencias de consumo y de índi&lt;:;es r:&gt;ocia..t..C. · - -todo.. lo cuaJ in ica un al11nento .........
no-a.............
mbiguo... del
1romcd]o ele ·tanrard de vida-; 2) un ec..cepticismo
&lt;!_] l'"'~ori oobre la lJase de la moderna teoría del derrollo económico en el sentjdo que el progre s o económico ~ º ués de mucho iempo podría hacer al rj-·
co má
"'j co, y al pobre más pobre y, 3) 11n cohoci1ni i1to ca a vez 1nayor de J.os errores, confusiones y
de~·jlu,·ionc
de los oposi ores el pr·ogreso º
l~

ta convicción ha oido reforzada por ot r os fac

-

to" • !fa l1abido 9 por ejemplo, una revalor·ación de
la in1por· ancia y cleJ. rol del empresario ju11to con u
na pérdida
neral de ínter s por la pr eocupación
Fabian- .,.,ociaJ.ista de los )roble1nas de c1istrj_b1lci6n

u i f 1sa del prole arjado industrialº Ader~ás , en
lna 'poca d cru ldades numerosas y masivas se ha
pcrdjdo la prolongada capacidad para indignar.se ant
1 .·pcctáculo de niños en las fábricas y Jnujer~
en las minasn los hechos y ficciones que desner
taran la humanitaria compasión de los Hammond tiend n a dejar impasible al moderno lector 1 bien dis cipli11aclo por· su f'a1nilia1"'idad con los campos de con
y

ccnt1"ació1

e

-

Ello no obstante, la controversia q e ha acalo
-r8dO a los historiador s durante un siglo y medio
aj fícil ~ente puede co11siderarse terminada e La nre-scnte calma co11 toda segllridad no es pe::manente
0

pues es el resultado

i10

sólo de una invesLjgaciór.

�30
mejor sino también de una unanimidad doctrinal temporaria entre los historiadores. Si Hobsbawm no vuel
ve al ataque de la ahora aceptable interpretación
whig de la revolución industrial, algunos otros his
toriadores ciertamente lo harán, sea ahora o en el
futuro. No obstante no ser ambigua la evidencia que
muestra que hubo un creciente standard de vida entre
1800 y 1850, se usarán otros criterios de progreso
para demostrar su empeoramiento. Mientras haya diver
sidad de crit erios sobre valores la controversia per
manecerá viva y, después de todo, esto es positivo.
La Historia sólo puede sobrevivir en una sociedad
donde no haya valores ''aprobados'' y donde todas la s
int erpretaciones estén somet idas a un continuo esce~
ticismo e inv e stigación.

-

-

Conclusión? Es completament e obvio que las interpretaciones de la revolución industrial de Inglat erra no se han basado del todo sobre un análi s is im
parcial de las pruebas: en gran parte e llas han sido
el resultado de actitudes particulares r especto al
cambio social , económico y político. El desacuerdo
ha surg ido tanto de diferentes opiniones como de he
chos diferentes. Toda la controversia ha sido por
cierto brillantemente satirizada por Thomas Love
Peacock en ''Headlong Hall" escrito en 1815, donde
oponía los puntos de vista de '' Mr . Foster, el "perf eccionista''; Mr . Escott, e l ''deteriorista'', (y) IVIr.
J enkinson, el ''statu-quo-ista":
'' (Mr. Foster) se expresaba con gran energ ía sobre el tema de caminos y ferrocarri
l es , canales y túneles, manufacturas y m~
quinarias: ''En una palabra'', decía él,
''cualquier cosa que observemos proclama
el progreso de la humanidad en todas las

-

•

•

�31
artes de la vida y demuestra ~u gradual avag
ce hacia un estado de per·fección ilimi taaa".
M~. Escotte•o••tomó aquí el hilo del discur
-so observando que la exposición acabada de
presentar le parecía que era perfectamente
contraria al verdacJero es ado de cosas~''pues t,
1

dijo él, "estos adelant,os, como Ud . los 11~
ma, me parecen a mí otros tantos eslabones

de la gr n cadena de corrupción que pronto
aprisionará a la raza humana en una esc lavi
tud irreparable y una incurable miseria ••• "
1
'Vu stras opiniones'' , dijo r.~r º Jenkinson ,
"par ccn diferir toto coelo . He considerado
a m nudo ol asun o en mi prnpia cabeza, pro
y contra y finalmente ll egu ~ a esta concl11si6n, - que no hay en la raza humana una teg
dencia a la perfec ibi lidad moral ni a la
dAterjoración, sino que las medidas de cada
una e ellas están an exactamente eauilibradas por sus r ec íprocos resultados que la
e pccie humana, respec o a la suma de bien
o mal, saber e ignorancia , felicidad y mise
ria, permanece exacta y perpetuamente in statu quo º ''
•

•

R. M. HARTVELL , Nuffield College , Oxford

�32

,

NOTAS
(+) Este ensayo tiene su origen en un discurso pronunciado conjuntamente por el autor y A.G.L. Shaw,

de la Universidad de Sydney, en la sesión inaugural del Grupo de Historiadores de Sydney en
1953. Le debe, por consiguiente, mucho, a ese es
tudio realizado con Shaw. Aunque se citan muchos
libros y autores, el ensayo no pretende ser bibliográficamente exhaustivo.

-

(1) Ver G. Freyre, ''Morals and Social Change'', Transactions of the Third World Congress of Sociologx (8 vol.; Londr es: -Int e rnational Sociological
Association, 1956), I, 20-33º
(2) J. H. Clapham, An Economic History of the Mode rn
Britain (3 vol.; Cambridge, Inglaterra: Cambridge University Press , 1926), I, vii.
(3) S. Webb, Labour in the Long est Reign (Fabian
Tract Nº 75, Londr es: The Fabian Society, 1897),
p. 2.

(4) The Village Laboure r, 1760-1832 (Londres: Long~
man~ Green &amp;
1911); The Town Labourer,17601832 (Londr es : Longsman, Green &amp; Co., 1917);The
Skilled Labour e r, 1760-1832 (Londres: Longsman,
Green &amp; Co., 1919); The Rise of Modern Industry
(Londr es: Methuen, 1925); The Age of the Chartists (Londr es : Longsman, Green &amp; Co.,- 1930);
The Bleak Age (Londres: Longsman, Green &amp; Co.,
1934); y Lord Shafterbury (Londres: Constable,
1923). La popularidad de estos libros puede juz
garse por el r1úmero de e diciones; por ej.: The

ººº'

�33
Vjllage IJabourer se publicó primero en 19 11 , se
reeditó en 19 12 , 19 13 , 19 19 , 192 4, 1927 , 1932 ,
1936 y 1948 ; The Town Labourer se publjcÓ primero en 19 17 , tuvo cua ro nuevas ediciones hacia
'in es de 1920 . Pocos libro s históricos del siglo
ve in te se vena ieron

·ta~n

bien .

(5) Tl1e S illed IJ~bourer , pp . 1 y 4; Jhe V.1:..~ la ge IJabourer (1948 Gujld . ed . ) , II , 136- 37 . Hay una
sjgnificativa diferencia en re los primeros en re
los primeros libros y The Blealr Ag~ ( publ.icafio en

1934), los cuales admi·ían que ''los his or :1r;r1ores
han sido capaces d pin ar la vida de este ·iempo con colores emasiado sombríos para ser ve aa
-cJeros ", que J~a explicación de descontento sistemá tj coy difunrtido • • ••• debe verse fuer8 ~A la
e~fera

de co11dicione estr ic tamente
y que "clespués del 40 hubo 11n lento
joramiento e J.as condiciones y del
1 a v j_ él a s o e i a. J.'' • ( Pe 1 i e an 1 e d º , p p •

eco1 ~n1j~cas''
:ir f"T::Jclual me

carác ier de

-

15 y 226) •

El camlJio de acti ud puede verse tambi-n en '' The
Industrial Revolu ion and Dj.scon te11t" , Tl1e Economic IIistory tleview , II (Enero , 1930), escrita en
con·testación a lo sostenido por ClarJham ae que el
standard de vida había mejorado entre 1790 y 1830 .
(6) Aº Toynbee , Lectures on the i ndustrial revolution

in England (Londres, 1884), p . 84 .
( 7) Je E º Tl1o r old Roge r s , S ix Centuries of ~iork and
Ages ( 10º Ed . ; Swan Sonnens che in , 1909) 9 pp . 485
y 492 .

(8)

w.

Cunningham , The Growth of Industrv an d C o m~e r ­
ce in Mode rn Times ( 6º Ed . ; 3 vol . ; C amb~id g e ,
England: Camb ridge University Press 9 1925) , III ,

�34
668 y 617.

(9) H. de B. Gibbins, Industry in England: Histórical Outlines (5° Ed., Londres: Methuen, 1907),
p. 421.

(10) E. J. Hamilton, ''Prices as a Factor in Business
Growth'', The Journal of Economic History, XII
(Fall, 1952), 344.
(11) The Review of Economic Progress, IV (July 1952),4.
(12)

v.

gr. una Economic History of Mode rn Europe, de
H. E. Friedlander y J. Oser (New York: PrenticeHall, 1953) describe las condiciones de trabajo
en Inglaterra antes de 1870 casi completamente
en términos de ''consecuencias social es'', ci tanG.o
como autoridad es en la materi&amp; a los Hammond ,los
Webb , Coles, M. Beer, E, Lipson~ W~ Page y G~
Slater (p . 154 et se_q_º )º Ver tambié'"1 Po Gregg,,
A Social and Economic History_ of B~:!~i~, 1760195 0 (Londres: Harrap 9 1952) y Aº Bryant, The
Age of Elegan~~' 1812-1822 (Londres : Col lins,
1950)0

( 1 3) T. S º Ashton en '' The Jo~-·:·: '.l of Eco11omic Hi ~to ry ",
IX (1949),38.
(14) Clapham, Economic History of Modern Britain,I,561º
(15) Bowley publicó en Journal of the S tati ~ tic al ~o ­
ciety (1895,1898,1899 y 1qo 2) y en ''The Eco1'1omi~
Journal" (1895,1896); G.Hº Wood 9 sus irivestigacio
nes fueron r esumidas en dos artículos, '' The Course of Average ry!ages between 1790 and 1860'', The
Economic Journal, IX (1899) y ''Real Wages and 'Phe
Standard of Comfort since 1850'', Journal of the
Statistical Soc iety, LXXII (1909). Las inves t i7

�35
gaciones de Bowley están resumidas en Wages in
the United Kingdom in the Nineteenth Century
( C;:tmb1·idge, Inglaterra~ Cambridge Uni ver si ty
Press , 1900) y Wages and Income in thc United
Kingdom sj.nce 1860 (Cambridge , Inglaterra~ Ca!!!_
brj.dge University Press , 1937) .
(16) Go Wº Daniel s, The Early English Cotton Industry (Manchester: Manchester University Press ,

1920) , pp . 145- 46 . Daniels prosiguió

~ostenien

do que la desgracia de ese tiempo fue causada
por J.as guerras napoleónicas , l.q~ cuales ''dis·torsionaron" el desarrollo econ61nico y "frus taron '1 el desarrollo social .
( 17) G&lt;~orge Unwin y otros, Samuel Oldknow and the

Arkwr ig·ths (Manches·ter: Manchester -universi ty
Pre s s , 1 9 2 4 ) , p p • 2 4 1 - 4.2 •

(18) Ibid , p . 561 .
( ·19) "Of Empty Economic Boxes" , The Economic Jour-

nal, XXXII (1922) .
(20) Vi/ . :tl . H11tt, ''The Factory System of the Early
Nineteenth Century'' 9 Economica , VI (1926) , 93 .
Comparar con Apéndice VIII al Vol . VI de T.
Tool{e y W. ~Jewmarch , A History of Prices •• e.
1792-1856 (6 vol . ; Londres , 1838- 57) , que mues
tra los benéficos efectos de las "Factory Actsl' ·
(2 1 ) T. E. Gregory, An Introdution to Tooke and New-

march'' s "A History of Prices and of the state
of the circulation from 1792 to 1856 (Londres:
King , 1928) , pp . 119-2C.

(22) Ivy Pinchbeck, Women workers and the industrial
revolution (Londres: Routledge, 1930) , p. 311.

�36
(23) D. George, England in transition (Londres:
Róutledge, 1931; y ed. Pelican, 1953), p. 144.
(24) A. Reford, The Economic History of England,

1760-1860 (Londres: Longsman, Green
1 931 ) ' p. 65.

&amp; Co.,

(25) T. s. Ashton, ''The standard of lj_fe of the V'Tor
kers in England", 1790-1830, The Journal of Eco
nomic History, IX (Fall, 1949); ''Sorne Statis t ics
of the Industrial revolution in Bri tain'', Manchester Statistical Society (Enº 14, 1948).
(26) Véase Fo A. Hayek, 9aEitalism and the Historians
(Londre s: Routledge 1 1954), y Wº H. Chaloner,
The Hungry Forties ( '' ~'\ ids far teachers seri es''
Nº I, publicado por The Historical Assoc ia tion;
Londres, 1957).
(27) Véase ''The Moral History of Uª So B11s ines s'' , y
''What historians teach about business", Portune 9
Dieº 1949 y abril 1952; también W~ Wooddruff ,
''History and Businessman'' , The Business History Review, XXX (1956)~
(28) E. H. Hobsbawm, ''The British standard of living 9
1790-1 850 '', The Economic History Review , X (agoº
1957) , 61.
(29) Ibid., p. 46.
(30) Toynbee 9 The industrial r evo l ut ion, p. 193.
. .

(31) F. D. Klingender, Art and the industrial revolu-

tion (Londres: Royle, 1947), pº 71 et seq.

(32) Ibid., p. 74; y The Excursion, Libros VIII
·(3?) T. Southey , _Sir Thomas

Mo re ~

y

or Colloquies on
..

IX.

�37

the progress and prospects of civilization (2
voJ. • ; IJ'o ndres , 1829) , I , 197 .
(34)

s.

~.

Coleridge , The Constitution of church
and state (Londr es , 1829) , pp. 66 - 67 .

(35) J . Fjelden , The Curse of the factory systPm
(Londres, 1836); C. Wing , The Evil s of ·he Facory system demonstrated by parliamen ·ary evid ence (Londres , 1837); J . P . Kay , The mora] and
physical concl j_·tion s of bhe '11orking cla.sses employec in the cotton manufacture in Manchester
(Londres, 1832); S . Kydd , The His· ory of the
factory mov ement (Lanares , 1857); C. T,. Thacl\:rah,
The effects of arts, trades and JrofP~ 8 ions •••
011 l1°alth and longevj_ty (Londres , 18)1); por· R .
Oas ler·, ver C . Driver , Tory ra )ica .~ 2 the life
of Richard Oastler (New York: Oxford Univers ity
PresP, 194 6); J . F ~ Bray , Labour's wrongs and
J_abot1r ' s remedy (Leeds 9 1839); ¡r . 'Ihompson , An
e11quiry j_nto tl1e principles of -11e c1istrirJu tion
of v1 eal tl1 most consider·ate ·to human hn-ppin~ ss
(Londres, 1850); y F . Engels, The condition of
the v1orkj_ng clas s in England in 1844· ( l1ondre s ,
11

·184 5 ) o

(36) Engels , The condition of the orking class (Ed .
1950) , p . 2 . El libro de Engels ha tenido más
influencia sobre las in~erpretaciones inglesas
de la revolución industrjal que el libro de
Marx "El Capital", pero nunca ha ha1Jido un his
toriador marxista inglés influyente de la revo
lución in~ustrial. Los tradic i onal es denigrad;
re a in gleses han sido los radicales To ry o los
socialistas Fabianos , los prime ro s estimula dos

�38
por oposición al proceso Whig, los segundos por
observación directa de las condiciones industria
les inglesas más bien que por teorizaciones del
continente. Ello no obstante, el libro de Engel~
que se convirtió en un clásico del socialismo,
fue leído por Toynb ee, los Webb y lo s Hammond
quienes, consecuentemente, lo sobre~aloraron co
mo obra histórica; pero véase la introducción a
- la nueva edición realizada por W.
Henderson
-. . · y W. Ho Chaloner (Oxford: Blackwell, 1958), qui~
· nes han hecho una revaluación r ealista y nada li
· ·· sonj era de E11gel s como historiador.

-

ºº

-

(37) To Bo Macaulay, '' Southey 's colloquies'', Edin- burgh Review (en. 1930); reimpresa en todas las
.. .

ediciones standard de los ensayos de Macaulay,
v. grº, Longsman Popular edition (Londres, 1902),
pp. 119-21.
. . .. .

(38) G. R. Porter, The progress of a nation (Londres,
1847) y Tcoke y Newmarch, A History of Prices.
(39) Porter, ibid., p. 459; cf. Tooke y Newmarch , A
History of Pric es , II, 70-71. Porter exceptuaba
a lo s ''tejedores de telares a mano y otros empleos análogos realizados en las casas de los
trabajadores".

(40) PQ Gaskell, The manufacturing pqpulation of England (Londres, 1833), p. 161; véase también
Kay, The Moral and physical conditions of the
working classes, PPe 26-27. Tanto Ga skell como
Kay hablaban de "declinación moral".
.
•

(41) W. R. Greg, Essays on political and social sc1en-

ce (2 vol.: Londres, 1853) I, 321-~43.

�39

(42) S . Smiles, Workmen ' s earnings , st rik es and sa,, in g s " ( Lo n d re s , 1 8 6 1 ) , p p .. 1 2 , 1 3 , 1 7 º
(4 3 ) Jº w~rd, Workmen and wages at home and abroa~

(Londres, 1868 ), p . 224 . Véase tambi/n G. Nichols , A Histor~ of the English Poor Law (nueva
eclic:Lón por H. G. Willink; 3 vol ., Londres : King ,
1 90iJ.) , II, 46; J . M. J,ucllow y Lº Jones , ProgresP
of tl1 wo1·kj.ng class , 1832- 1867 (Londres , 1 R67) ,

p . 297; T. Brassey , On work and wages (Londres,
1873 ), p º 126; L. Levj., Wages a nd earnings of
the working classes (Londres , 1867), p ~ 128; J~
S.. J eans , E11gJ.é:111a ' s suprema e y ( IJoncJres, 1885) ,
Célp o

Ie

(44) PulJlic[:1clo como panfl e to en 18 84; má~; tarde in cluido en Economic Enquiries and studies (2 vol . ;
Londr es~ Be J.l, 1 904) , I , 382 - 423 .
( 4 5 ) I b j_d º

,

p • 28 .

(46) F º M. Eden, Th state of the poo r (3 vol ., Lon• •
ar·e s , 1 7 9 7 ) 7 I , l l .

(47) MacauJ.ay, "S outl1ey ' s co ll oqui es ", p . 122 .
(4 8) J. L. y Bº Hammona , The Town Labourer, pº
(49)

Iiutt , The Facto ry s ystem , pp .

•

Vl .

78 - 93 ~

( §0) P . Geyl, Use and abu se of history (N ev HavPn:

Yale Universj_ty Press , 1955) , pp . 10 y 75.
(51) Véas e Ginsburg , The idea of progress (Londres~
Th1ethuen, 195 3) .
1
(

12 ) Véase H. Butterfield , The Whig interprctation

of history (Londres: Bell, 1931) , especialmente
pp . 45 -4 6.

�40
(53) N.Scatcherd, The History
pp. 88-89

'

ei

Morley (Leeds,1830),

(54) The Economic Journal, IV (1894), 187, haciendo

la crítica de "Royal Commission on Labour. The
employment of women'' (Londres, 1893); citado por
Pinchbeck, Women workers and the industrial
revolution, p. 308.
(55) R. Guest, A Compendious history of the cotton
manufacture (Manche.Jt e r, 1823), p. 37 • ..
(56) Parliamentary Papers, 1840, , XXIII, 568; cf. Parliamentary Papers, ·1834, X, 419, con J. Mankin
afirmando que ''los escritos de Carlyle · y de Taylor y otros infieles son más leídos que la Biblia, o cualquier otro libro"º
.~

(57) Scatcherd, The history of Morley, p. 88.

(58) W. Smith, The History and antiquities of
(Londres, 1876) pp • .212.-13.
. ...
(59) Parliamentary Papers, 1833, XX,

r~1 orley

32~

(60) Parliamentary Papers, 1840, XXIII,

543~

(61) Guest, A Compendidus History, p. 43 •
.

(62) Cf. H. Belloc, The se rvile state (Londres: Foulis, 1912)..
....
(63) G. T. Janes, Increasing return (Cambridge, In gl~
terra : Cambridge Un iver s ity Press, 1933) , p. I;
c. Clark, The conditions of e~onomic progre s s
(2° ed ., Londres: Macmillan,
1951),
p.
16
•
.
.

..

(64) T. S. Ashton, The standard of life of the workers
in England, 1790-1 830 , "The Journal of Economic
History, IX (1949), 33.

�(65) D. George, London Life in the Eighteenth Q_
"f]J_

•

(Londres: Kegan Paul, 1925), p. viii •

(66) Así, por ej. Lionel Trilling dice de Zola ~

él proporciona al lector ''el extraño plac er.
habitualmente obtenemos al acusar al génerc
mano''· Observer, Ago. 18, 1957.
(67) Butterfield, The Whig interpretation, p. I ~

(68) Citado por D. Goorge , England in transitio1
210 . Comparar con la afirmación de W. T. Tl
ton en Over-Population and its r emedy (Lon rl
1846), p . 10: ''La gente trabajadora ••• se r1a.
blado de ella como si estuvie ra formada po r
clase solamente, siendo que en r ealidad ep ~·
vidida en varias clases, entre las cual es ~
remuneraciones están lejos de ser uniforme e
de manera que, para presentar con perfecta
lidad el estado de la población trabajadora
ría necesario describir cada clase por sepe..! · ·
do'' ..
( 69) Los escri tares que opinaron que las clases ·'
bajadoras estaban "progre san do'' entre 1800
1850 , exceptuaban , ello no obstante, a lo s
jedares de telares a mano; por ej. Porter,

McCulloch y Ure.
(70) !he Bleak Age, e.V.
(71) J,,, W. Gilboy, Wages in Eighteenth Century

L

(Cambridge, Mass . : Harvard University Pres s .
'• 9 34)

(72)

o

Redford~ _Labou_;~l{!.:iEiation in England, ·1 f'
~O (Manch esJer: Manchcst~ r University Pres E

1

:1

·. 926)0

�•

42

.

.

'

(73) Pinchbeck, Women workers and the industrial re-

volution, p. 308.
· (74) Eden, The state of the poor, I, 404 •
•
( 75) Ruth Atkins, ''Repor on the Webb Local Govern-

ment Collection in the London s chool of economics and political science'' (no publicado, en
poder de Miss Atkins, Universidad d e Tecnología,
Syd~ey) •
,A

•

.

(76) P. Colquhoun·, A Treatise on the police of the

metropolis (Londr e s, , 1796)t p. 33.

·------(77)

V~ase

en particular D. Ge orge, London Life in
the eighte enth century para num erosa s r eferencias s obre Place; también ~ ''Re port'' de Atkins.
Pare c e ría que lo s We bb s fu e ran algo contradictorios sobre es t e punto.

(78) Es to denotaría, tal v e z, una controve rsia lat en
te que es timularía futuros Hammond y Claphamº

•

•

•

."' ·

•• 1

'

.

..

"

...

1

•

'\

,

�AWK&gt;-.

FACULTAD DE HUviA1llO/!oDES Y CIE;:cIAS

Este libro ee pres1 hcsta
la dl+im fecha indicrtd(_o O -t:_

....-........-........-- ·----- ..
JUL
1981
. .a.,

.........,..

t

1

a•

sat'1

ts

z

az

"A•"'~•

07
•rw••

-

•O!!!"_............._ .....__.....
""

~

•

•

QE

'

'

I.

SS- '

..... ftr -..~

!(

~·

B 1995 ...1
..

1

r-·""

t

4u

u

a1 A; u

1

e

•

e~

b ......

-

a

J

••

ttº tf As•I

••••MM '

.,,,,....,.. ;

a

a:2.-..~

1

a'* , '•

za

'

l

•,•
;

i

fA,,A ......

r

~

..

a

1

t

~

...

•*' ..=•·~·-•..,...,., ,.,._,.-.!:ti,._,~,._.,.
...

. . ,.. , •

K•

r -

t

•

&gt;

. . . . .~."'9$...
l¡~·t~P·J.......
9.1Mt•¡....
ll~a~Q~-~ ··~l'9Zll!•a=-•1S_.,_,•c~F"=-'!P~U,,_,,_.u"&amp;~s~·--p

t

e

(

¡
l

1
•
1

.. .

4

7:FFR.
e

1.

..,.

•

..

.

.

t

111 '11 . .••

JA pl§d

~

t
r--.._..,...,.....,...,._...,.......,..._,~ ••~-~•~dwn.-m•1•·..,.,....~~· ..........
...,..._._,,
~~~.••·w............,.,...
3
....,..,..,_....__,.__..~..._~-..
$ .
E

f

•

. . . . . . .(. . . .
,~t·-·-·

•

•

•.•

\

1

M 7 ....

:

Al

¡P

3

__
,,..,.......

• "'':11:11!,.,_ _, --~'""ª

t

1

•

.-a,..!ll!O•-net-• • ~Jlll.....IOIN•••....... ·•

T

••

t.!11•

á ~-..,,....¿

I

1

~~.....M"!.'9'!!1itw'W'. . . . . ...,..............."" . . ._,,_ _ _ ..:.-..,.

..•

4

ll!IUC""'4-1u-....
....
'""'"'.'"'111!1-)J'l!IS-e•-~··

t- ··--------·
~

1

•~ , r..
...._.

r

·. I~~~ ...

fJ.7
... SE

•

"9'

1-UU

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3166">
                <text>Interpretaciones de la revolución industrial en Inglaterra - Una encuesta metodológica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3167">
                <text>Historia</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3168">
                <text>HARTWELL, R. M.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3169">
                <text>Hartwell, R. M&#13;
Interpretaciones de la revolución en Inglaterra : una encuesta metodológica / R.M.Hartwell; tr. Armida Rizzo.&#13;
Montevideo : FHC, 1963.; 42 p.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3170">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3171">
                <text>1963</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3172">
                <text>Bach. Gonzalo Marín</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3173">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3174">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3175">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="403">
        <name>INDUSTRIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="405">
        <name>INDUSTRIALIZACIÓN</name>
      </tag>
      <tag tagId="404">
        <name>INGLATERRA</name>
      </tag>
      <tag tagId="390">
        <name>MOVIMIENTOS SOCIALES</name>
      </tag>
      <tag tagId="381">
        <name>SIGLO XIX</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="517" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="770">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/df934552b88dd6f3a5542296a04c144b.PDF</src>
        <authentication>747fab11f75063dc0e3ff1c3081d0bed</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5967">
                    <text>- 69 b os^d 'bjbooj^ as SBuafB sbiujoj SBsa ajuB ppiui szauBJjxa
•pBpipaisntu Bidoíd ns BJ^sanu bj na jbuosoj opuaiDBq 'sooipjsa sajo[
-ba sns ua opo^ ajqos Bp^pjoqB jas aqap '[buijoj oj Buiuiopaid apnop
'Bisaod B[ saouojua 'ooistqa ojxa^ BpBa ap ojpsa pp uaiquiB) ouis 'opij
-uas pp cqos ou uopaapjuí B[ b soujBinixojdB ap pepiunjjodo BsoqBA
sBta B[ uBpuijq sou sapij sauotaanpFJ^ sb[ is 'anb 'oSjBqraa uis 'aoajBd
ut^ijo sosjaA so^ ap oraiij ojaBxa p jeqpaaj opipua^jd Bq
i p opuBna araixBtn 4B9ij9od buijoj ua SBjaod s(q b JBj9jdj9j
-ui ap oXBSua opo^ opBzqnaipxj Á opBqaasap opis Bq opnuaui b 'sbu
-j^potu SBn^ua^ ua sajqaq o butjbj 'BSaiaS Bsojd b^ aiu^uípqBa jpnp
-ojdaj ap pBpqiqísod B[ asjijnosip opipod Bq soSoppj sopnua^ ap aj
-jsd aod is 'ojaaja u^ •sa^qnpsut ouioa uaoajBdB saaaA sb^ubi anb sbui
-a^qoad ap oiuaiiuBajuB^d ns uoa 'sBuioxpi ap osoipnjsa un ap Boiin^u
-atujaq uopiquiB b^ aju^uíBsojapod UBiaaíds^p anb scq so^tiaod sojau
-a soj uos 'BnStjuB BJnjBJa^q b^ ap oaju^p *j^ *opuoj A buijoj
-uoa ua sBpBuaduia ubi 'uoisajdxa ap soipaui sns ua sBspuoa A
-uis ub^ 'noisBp pBpan^iiuB bj ap SBnSu^j sbj b o^^adsaj uoo Bjjata aj
-u9inJB[nopjBd sa jBjauaS pBpjaA Bis^ #ajJB ns ap sosjn^aj soj 'sBzauíj
sns Jijqnosap b sbiu Bqqo sou BpBu ísBjjpnpBJj ap o^uajuí p anb sbj
-afuBJ^xa SBjqo ap uoisuajdruoa bj b jofaui B9J99B sou
•sisal ap umotsodx^^ 'y

•mouapno vjsnf nj souw^vo sopap A opio uoo fs
vj umSuijsip upiootp vsoionuS ap sa sou a\cpo(j f¿z/¿Z
-miSiput viuaci ap UDjrufsip sounwou snjaod soj A
'anSajj anb ouatuiud \a sa ou sopnuiiu snuiaod ap zanf f9Z/9Z
:(ísauosij pv uaqij voijaod a^n a(jf} 'OIDV^OH

voamo visaod ^a svDimim sdMOiDDaav^i d^nos
: (naijnwnuSoud) nuaiutud a^unj

SO60U.6 SOSJ0A ep DDU40UU

J D| 0p SODJUD04 SO4U0UUDPUD^

X3773H SI33 OXd3d •'ff

�paso, en íntima familiaridad con las mismas, a medida que constriña
mos el lenguaje materno a adecuarse a sus ritmos; y éste no es un
proceso sustancialmente diferente del que se opera en nuestro enten
dimiento gramatical a medida que, con creciente ansia de fidelidad,
traducimos trozos de prosa con su variada sintaxis y su arquitectura
abigarrada, sino que demanda, más allá de ese entendimiento, una
sensibilidad artística peculiarmente afinada.
2.No debemos olvidar, por otra parte, que las lenguas litera
rias de Occidente han cristalizado en la multisecular alternación de
sus escuelas con la literatura antigua, tanto por su fraseología como
por sus normas métricas; y si esto, en tiempos pasados, ha sido mues
tra de su amplitud mental y de su flexibilidad estética, ¿por qué, pues,
condenar como estériles las eventualidades de una inspiración foránea
en la época actual, cuyos conocimientos científicos y, por ende, apti
tudes intelectivas para salir de lo propio e identificarse con lo exóti
co, son considerablemente superiores a todo lo que pudiera soñarse en
los siglos XVI o XVIII? Necesitamos a los griegos: cada período de
crisis se ve forzado a volver hacia ellos; y necesitamos muy especial
mente de lo que podría llamarse su "ética estética", su gusto congénito por la grácil severidad de las formas de expresión. La reclaman
los pensadores; la añoran los escultores. En tales circunstancias, el
poeta contemporáneo no puede desinteresarse de renovadas tentativas
de acceso a la versificación helénica. ¿Pero cómo podrá ponderarla,
aun cuando sepa algo de griego, si los grecistas profesionales renun
cian a rendir esa poesía en pruebas de imitación? Imitación que, hoy
en día, carecería de fundamento si no se afanara por ser todo lo fiel,
todo lo textual posible tanto en la elección de las palabras como en
la adopción de los ritmos. Dicho objetivo valdría realmente la pena
de los filólogos dotados de tacto artístico (y los que no lo tengan, ja
más comprenderán a los griegos); su persecución sería —para decir
lo menos— un juego gracioso, estimulado por el prurito casi instin
tivo de imitar los modelos venerados. Las dificultades, es cierto, son
innumerables; pero insuperables, no. ¿Quién manda que los idiomas
modernos hayan de ser tan rígidos como para no consentir su conti
nua transformación, aun donde ésta en un principio, y académicamen
te juzgada, comporte desarreglos y violencias, siempre más aparentes
que efectivos? (Ver NOTA 1) .
3.Idea directriz: en la poesía épica y en los discursos dramá
ticos, deben las sílabas acentuadas de nuestro lenguaje coincidir con
las partes fuertes (elevaciones) del hexámetro dactilico, el tetrámetro
trocaico o el trímetro yámbico, y el número de sílabas inacentuadas
equivaler al de las unidades de tiempo existentes en sus partes débi
les (depresiones) . Lo mismo valga para el pentámetro elegiaco, pa
ra los anapestos y, aunque con mayores licencias, también para la
poesía lírica en general, donde oportunamente se podría recurrir al
principio del "isosilabismo isócrono", es decir, libre desplazamiento
de las partes fuertes con mantenimiento del número de sílabas y uni- 70 -

�- u -aurejuad ^a na 'oanj apsap 'ojdaaxa 'sBaispp SBjnsao sb[ aj
JBAjasqo (oiaesaoauui a) ajqísodrai aaajBd so^[

(g

•(•a^a *mbdiub opdajjoa,, 'oaiapui
biiÍoiiub uopBaijisaaA B[ ua soáopuB soanai
so[ ap Binijia[ ajJBdBJjuoa ouioa asaBaapisuoa aqap sopB[
-aquB eojaap soj ap cuíotq p uppnqia^uoa BXna 'BpBidoads
uopBiuBpap Bun aod sopBUBsqns usaas 'opBuinsuoa aojanp
-bj^ un BJBd osnpui ^cjiAa ap sapaijip 'asBp Bjsa ap so^oaj
-ap sapnjuaAa so[ sbui S (^p) uaotí,, *(^d) mo1m '(^q) 4tanl&gt;,,
ua ppijiiiB oSp A (ip) 44aa,, '(p) 44aans,, '(^q) 4íbj,, 8BqBt
-is sb^ ua pqap opBissuiap aqnsaj zaA pj sopio soun3[B bj
-B^j 'sisBjua ouisiui p aasod oujapoui ojuaos p aidiuais o^[
ua 8Bpi;na
-stp u^^as anb sauozBJ aod inb^ BpBz^qaaa opis sq ^
ua Biao^B^qqo paauaS o^ aod 'Bjapuis
: sauop
-BAaasqo 8Bun^[B aaa^q b uBziaoinB bou sopltuafa saAaaq
3Au uoa sopoAa^ somos
oipaui aod sou A 'Ba^o B[ [[b
'ob aod asBopnA b[O bu^i sand
:upipqaa ua so^uaiA so[ pui

: (OS IHSia '03D1V) ^^\* JoJis^ (p
•spapps ou opui A 4j7ii SBraap o\ aod
'ao^aadns aapod p ps 'ofiq 'ajaans u^
:(ISS'OSS xb^V 'SSlDOaOS) oatqmBX oajaraiax (o
•pjaip sou pwpnp b^ anb Aa\ ^\ opuapapaqo
'souiüsodaa inbB roaafBTA 'somomapaa[ so^ b iq
9P SaaiMOI\LIS) oaijBmBaSida oaiistQ (q
ojupaa opoaSes p aííijjsap ap sandsap
sb^uüj anb [ijpsaaA aaquioq [B 'bstij^[
'{Z'\ 'i *P0) ODTIJJBP oa^aiuBxajj

(b

:Bn^ijuB Baiajaui ap sojuijsip sodp oa^Bna ap oSarsBa^ p aBiuajuí aod op
-Bzuamoa soiuaq 'somauodsip anb ap soaiiBiuoipi soipaui sojsapoui so^
U03 'BiaBsaaau uopBjdBpB b^ Bjijimjad 'sosuaiui sbiu oSp sozaanjsa
sBaj '[ouBdsa p oiustunsB anb ap soppuaAuoa souiBisa 4uBmap Braoipi
ua oSataá osaaA aainb[Bna aB^iuii b ops souiBunuB sou ajuarapuosaad
uaiq is 'oaad ísBpBpjsod uapaa sBpBqoaaB sb^ b sajqísaaoB sbui 'sBa^o
anb SBaijsBp sbui B^^q sb^ 'sapn^aB SBnSua^ sb| anua 'anb acSau tbxjl
-anb 3ipB^[ -puiiao pp osaaA Bp^a aod sBpiuajuoa oduiatj ap eapep

�tro y en los diferentes tetrámetros, donde, por otra parte,
se trata de diéresis específicas. (Ver NOTA 2) .
4. Además, es obvio que la técnica de toda versificación imi
tativa nos arrastra sin falta, y en un grado muy superior a la de ver
siones prosaicas, hacia la creación de un nuevo lenguaje, el cual, no
por sonar inusitado y convencional al comienzo, dejará de parecer
natural y espontáneo a la postre. Tales artificios lingüísticos no fal
tan, por cierto, siquiera en muchos géneros literarios originales; bas
ta pensar en la misma lengua homérica, producto sin duda de un
arte sagaz que acabó por hacer entrar el sistema de hablas helénicas
en la camisa de fuerza de un esquema métrico inicialmente extraño
a su propia naturaleza. Ese lenguaje nuevo, surgido al calor de afa
nes interpretativos a la vez que de pretensiones estéticas, contendrá
algunos elementos "sui generis", como por ejemplo una sutil ironía
casi involuntaria, fruto de la conciencia del contraste entre la in
mediatez antigua, con su ingenua sencillez, y la reflexividad moder
na, con su complejo refinamiento: entre la cultura griega y la bar
barie nuestra. Pero dicha ironía, que implica, en el fondo, un re
conocimiento de la dificultad de poner nuestros recursos reproduc
tivos al servicio de ideas ajenas, será justamente, si manejada con to
ques leves, el delicioso "granum salis" de aquellos conatos de re creación artística; les quitará la pesadez del patetismo falso que ca
racteriza las versiones corrientes de las grandes obras clásicas. Por
otro lado, una diligente ocupación con estas últimas, dirigida a res
catarlas de enfoques aviesos, nos revelará en mil detalles cómo los
poetas antiguos nunca se han abandonado a un lirismo sentimental
o intencionalmente oscuro; cómo hasta un PINDARO, en sus odas
triunfales, o un ESQUILO, en sus himnos corales, razonan con lógi
ca reconocible, conservando en prudente medida las leyes de la pro
sa. Cómo, por tanto, también en ellos hay un derroche de claridad
helénica, con su repudio de las redundancias y su predilección por
el hablar antitético. Estos hechos, de ser rastreados con buen tino,
aliviarán enormemente la tarea del traductor. (VER NOTA 3) .
NOTAS:
(1) 1. Al respecto es de autoridad, como siempre, la opinión del gran he
lenista alemán Ulrico von WILAMOWITZ - MOELLENDORFF, vertida en el pre
facio a su edición del "Hipólito" de EURÍPIDES (Berlín 1891). Su tesis puede
resumirse del modo siguiente: Traducir es, a la vez, prerrogativa exclusiva y obli
gación natural de los filólogos. Estos deben, sobre ser capaces de captar la
esencia de los sentimientos y pensamientos expresados en el original, revestirlos
de una forma inmediatamente comprensible para su público contemporáneo, tras
ladarlos de un cuerpo a otro, sin que pierdan su "ethos" primitivo, en un pro
ceso de "metempsicosis"; aspirar a identidad del sentido, pero no de la letra, ya
que la segunda destruiría la primera. Lo cual significa para la poesía griega que,
siendo, por un lado, incomparable el sistema cuantitativo antiguo con el acentua
do moderno y, por otro, indisoluble la unidad entre lengua y verso, el traductor
debe, para cada género, elegir ritmos correspondientes a su índole intrínseca de
entre modelos de la literatura vernácula, es decir independientes de los metros
originales. Contrariamente a la opinión predominante, no existen buenas traduc- 72 -

�- 21 -

pBqEJJS EyOS EUO Uoa
ajuauíEUjapom uBaznpojdaj as onSpuB si?duioa yap sajjanj sajjpd sbi anb (q
Od
-uiaij ap sapspiun up^uaiuoa sEyyanbs ouioa sEpEniuaaBui SEqEyís sehiej uod aj
-uauíEUjapoui ueaznpojdaj as onáijuE s^duioa pp S3ijq^p sajJEd spy anb (b
rsouiEynpod
'SBpBmu33Bui sb[ s3A3jq ouio3 k sEppnjuaaB SEqBjjs sEj eeSiei oulo^ aAnjBpa 'saysni
-de SBnSuay sbi BIB^ &lt;3nb oais^q oidpuud ojpanu uo^ sajuanaasuo3 • i (2)
q^i S3pEpiJUE3 SEI 3p OindlUpa OPtjpa Utl 'yBaiSniU 3^U3UI
-EJtid uppBnjuaas sp BnSuay u3 'asjEziuESjo 3p oqnq ojuaiatEuopunj oÁna EJBd
'ouBuiud ajjosaj ns ouio^ sayiqap k sapanj sappd ap BpuEUjaqE e apAmba ouijii
anb JtBsuad ip^j s^ui oqanui sa ¡aiqBUiSEuiíui opuais anáis EAijE^uuEna Eaiuuii Eun
^jsa OJBp 'soj^osou BJEd ciad "^jquioq p pjniEuuoa pEpisaaau ajqEUEJiua Eun ap
BiopBpAai '..srpai eoi ajiua JEpSai EpuEisip,, Epuanb pui Esa oqaaq ap ppspa saa
-uoiua 'soiJEpunaas soatuipi sopaja souejuhioaui sap^ ap seuiipja ua ,,ajuauiE3p
puioitiE,, UEij.iaAUO3 as BiS.tniEuiEjp ej ap saaopE soy k EÁadoda ei ap sEposdBJ
soy is sand í (og6T ^I9CI13PPH) ,pjqaiqasaSsja/\ uaqasiqaaiiS jap ssyjpuniQ,, ns ap
¿y -Si;d ap k gy S^d ap soAipadsaj sopasE soy opua Eijaiyduii upiaaypEpuoa Ey jbuiui
-yya EiSoy ou ~a3a3O"aH3S 'P!ní ojpanu y " (zjanj ap Ppap sa) Eaituyuíp upia
-EmuaaE Epaia ^.ajuaiuEaipuio^nE,, JEiuau.uadxa ap UEiqap upiaEAaya ua sbijojeS
-xyqo seSjei SEy 'sopEqaaj sosja*v soy ua souaui oy jod 'anb jijiuipt b opiuajpuoa aA
as 'ESapS Eaipaui ua E^siyEpadsa a^iauíuia '"a^a3O"aH0S ^O S3 I ouioa
-ue B3iuij,u By ap OAijEqjuEna aap^jiEa yap ouiipaaE losuajap un osnyauy -g
•souayaq soy ap
soujBPUBisip spand anb ouisiqB JtainbyEna ajqos Jod opEyaquE a^u^nd ya apuap
sou '(isSiq opo ua soiuajEyqBq Ey^E^usa Eisaod Ey ay&gt;) soduiaii soy sopoi ua sa.iq
-uioq soy sopo^ sisd oapuap; ajuauíyEpuasa 'OAi^Eiyaaj ouiqi \^ ^sepeSjeje a^uaui
-BAijEipuEna uaiqutEj uos 'sopEnjuaas jas ajqos 'souiapoui sosjaA soy ap sapanj
sapEd SEy 'ESjaAa3i^\ *opijuas ap uEtJaaajEa (&lt;snpi,, a ,,sis9qi,, soaisyya souiupa^
soy 'ou xs ísEy^EnjuaaB a^uauíEaipjua uaiquisi uoianj 'seSjei jas ajqos 'oaipuiEjp
cSoyyip yap k E^adoda By ap sosjaA soy ap sapanj sajJEd sei 'ojaaja w^ "soquiE ua
ajsixa anb otJOjEuiEyaap oupyj ya sa ..siuoijEJEdiuoa uinipai,, rEPExaui sa oujap
-oui k onSyiUB upiaEaijisjaA ayj sEuiaisis soy ajjua pEpiyiqpEduioaui Ey ap sisaj Ey
'syuíapy "buijoj k opuoj 'osjaA k snáuay z^a Ey e 'ajEjsoa anb oy ajsana 'jyanpojd
•aj ap souiajEjEJj o ojnyosqt ua jpnpEj; ay; souiajEÍap o saauojua sand 'ayqnyosip
•ui pEpiun ua.ínjpsuoa osjaA Á BnSuay '7XIA\OI'VV7L'W 33ÍP unSas 'anb opaia sa
jS •OAijuaau; joáeui ojjsanu oiuoa ojáqad ajsa ajuauiE^snf Ejado 'ajqmoq yap es
-ojSiyad syui Esajduia By sa oijEjjxa oy uoa asjEaijnuapi EJEd oidojd oy jsuopuEqE
anb ap Epuapuoa soiuauaj uayq is k íoiuauíEninm uEuoiaipuoa as 'sojjosou ej
-Ed 'anb ' (qEqa^ k jyEisa^) opuoj k eupoj 'EuiyE k odjana JEJEdas oaoduiEj ajuais
-uoa sou ou ouisiyEaipEJ ojjsanu 'pnqj3E yEi uoa Ei3uajaqo3 EaíSpy U3 'oyya ua (sou
-JBJJUO3U3 - aj) soujaaouoaai ap uij v. ouafE k oiouiaj 'ojtj^iajd oy b soujEuiixojdB ap
pspisaaau By souipuas 'ojpanu oy opoj uoa EJEd so3t^d93sa jpap aysA 'SEisiAi^Byaj
syui k SEpxuiTjdo souaui 'sojjosou ísEiauaaja k sajquinjsoa SEidojd sns ua 'souisim is
ua (uEJaijqnasap - aj) uEjapouoaaj oy sopa anb ap utj b soauyjoduiajuoa sns ap aa
-UEayB yE ouafE k ojouiaj 'ojijajajd oy jauod Eipua^ajd anb 'XIX oy2is yap sauxj ap
oaijuyuíoj ouisiayjojsiq ya uoa Epjanauoa ZXIAYOÍVV^IM 3P upiaisod vr\ -^
"OXI'H0O3X un 3P Siaidl"im3 n 3P 'OJVS Bun 3P soAijaadsai sojaay
-Eip k sojiaiu soy ua 3HX3OO 3P sosjaA aanpojdaj 'ayqB^iuijuí ouisisonpiA uoa
'ZXIMOIW3IAV ouisiui ya k í^ujapoui Eisaod By oSotjS yE japaA Euad sy BijpyBA 'oiq
-uiEa u^y •upiaEjjaqB yE^ ap sopEÍayE opiuaiuBui usq as 'oiaEj outj uoa
soyqand soy osa jod :souej^x3 soiuqj ap upyadopB Ey ipinqaj E^sa a^uarayBajpBJ
oiuBj 'BiJBjajiy EnSuay Eun jod spEzuEajE yBuuoj pEpiyiqEpa sy Eas joáeui
•sauBuiayB soj^auiExaq ua euSiiue EÁadoda Ey jipuaj ap pEpiyiqísoduii By opEJjsoui
-ap pq anb ouis 'ayqEjdaaEui sa oyps ou 'SSOA ^nbiiu^ usnf Ejaiaiq SEajjauioq
SEy ap anb upisjaA ajqayaa py :ouEuiia Euioipi ua soayuayaq SEUiaod ap sauoia

�De estas normas fluye respectivamente:
1)que en los versos dactilicos y anapésticos ("genos íson") debemos pres
cindir del uso de espondeos; así que, sin falta, el hexámetro tendrá 17 sílabas
(pues la última, indiferente en la antigüedad, contaremos como breve incremen
tada por pausa métrica); el pentámetro tendrá 14, y el tetrámetro anapéstico cataléctico 22 (la última contada como breve);
2)que en los versos yámbicos y trocaicos ("genos displásion") debemos pres
cindir del uso de tribraquios (disolución de sílabas largas en elevación), pero po
demos, con adopción facultativa como en los textos originales, rendir por medio
de dos sílabas inacentuadas las largas "irracionales", es decir las del primer lugar
de cada dipodia yámbica y las del cuarto de cada dipodia trocaica; así que el trí
metro yámbico tendrá entre 12 y 15 sílabas, y el tetrámetro trocaico cataléctico
entre 15 y 18. Este último precepto comporta la ventaja de dejar entrar en el
género doble los ritmos anapésticos y dactilicos que, según estadísticas, prevale
cen en la frase española y cuya prevalencia explica en parte por qué las imita
ciones poéticas de la epopeya ofrecen un lenguaje mucho más ágil que las del
drama; sin embargo, para eludir la destrucción de las características rítmicas del
yambo y del troqueo, será prudente se prefiera en ellos el hiato entre las dos
sílabas breves. — El no haber observado estrictamente el precepto primero constitu
ye un defecto auténtico de versiones como la de Juan Enrique VOSS.
2.El español, como los otros idiomas neolatinos, tiene el grave problema de
la sinalefa, por lo general adoptada entre dos palabras sucesivas de las cuales la
primera termina y la segunda empieza con vocal. Pero una atenta percepción fo
nética nos enseña que el lenguaje castellano corriente, y más aún el pulido y pau
sado de los mejores oradores, dista mucho de unir esas vocales contiguas siempre
en una sola sílaba. Nos inclinamos a establecer que, en momentos de apuro, po
dría admitirse la sinalefa, con carácter de elisión, tras de los pronombres persona
les "me" "te" "se", la preposición "de" y, muy prudentemente, la conjunción
"que"; como también, con carácter de aféresis, ante el artículo "el", la preposición
"en" y la "e-" protética, es decir seguida de "s" impura. Todo abuso de sina
lefas redunda, para el castellano imitador de versos antiguos, en perjuicio de su
equilibrio métrico, aunque lógicamente se las empleará con mayor frecuencia en
el diálogo dramático que en la narración épica.
3.Otro problema de silabación podrá plantear la hasta hoy dudosa sinére
sis de ciertos diptongos, vale decir el encuentro de vocales en el interior de pala
bras. He aquí las consideraciones que, para nosotros, traen una solución defini
tiva: En el español actual se pronuncian heterosilábicamente los encuentros de dos
vocales fuertes ("a" "e" "o"), y tautosilábicamente los encuentros de dos voca
les débiles ("i" "u"): "ca-en" y "ca-er", "viu-da" y "hui-da" (hoy en día indis
tinguible de "cui-da"; hay diéresis cuando por excepción el acento se apoya en la
primera vocal: "flú-i-do"). Vocal fuerte con vocal débil experimentan diéresis úni
camente cuando el acento tónico recae sobre la segunda: "re-ú-no" frente a "retí nir", "pro-hi-bo" frente a "prohi-bir"; vocal débil con vocal fuerte experimentan
diéresis únicamente cuando el acento tónico recae sobre la primera: "gra-dú-a"
frente a "gra-duar", "rí-en" frente a "rien-do". "trí-a-da" frente a "cria-da". Para
nuestra métrica cuentasílabas, la observancia consecuente de este sencillo princi
pio es indispensable, pues con ella queda resuelto, sin posibilidades de duda, el
problema de la diptongación intersilábica.
4.En línea de máxima, nuestras conclusiones personales coinciden con las
de Tomás NAVARRO TOMAS ("La pronunciación española", Madrid 1926; para
la cantidad silábica:
180; para el acento rítmico:
173; para sinalefa y sinére
sis:.
133-152). Una medición quimográfica señala, pues, que las sílabas acen
tuadas se alargan efectivamente y que, en palabras o agrupaciones polisilábicas, los
acentos secundarios también producen su correspondiente alargamiento cuantita
tivo. En los numerosos casos de imprecisión, indecisión o indiferencia fónicas, el
tacto de cada poeta puede adoptar o desechar la sinalefa (y, según NAVARRO,
incluso la sinéresis) de acuerdo a sus conveniencias métricas,
- 74 -

�— Cf

—

Bl 3p X. SOIUpSUI SOJ 3p OpilOJ \3
apsap usfins anb saaoA saidpjnra ap uppejodjoauT bi btaepoj uaiuaisuoa sEUE.iaqi
SBjsanbio SB-psan^ •upisaadxa EUBiunq B{ ap seuie8 SEuioaaqod se[ SEpo^ Btauaj
-od ua unE UBAjasuoa 'sonSpus soj anb sajEnjdaauoa syra '031891 sa oraoa 'jas ap
uaraE 'sajEnpE SEiuoipi soi sand ;.iBUEsqns ap saqayj 'ausd Euanq ua 'uos sspuap
-rpp sejs^ -sauaSyrai ap ajua^a i oaupSa^E 'opEpA 'opB^jsqE jas e apuap 'souijej
-oau soi ap p aunxyra k 'ouiapoui ouEjajq afsnSuai p íosoisejubj k oapsyid 'oais
-put 'opiauoa anj soSauS so¡ ap afEtiSuai 13 \ppap uanq,, pp sauouya soiunsaad
so[ jod sopptrape soqanbB anb soAisaidxa syui uos ouap aod k 'aj{E3 bj ua k es
-E3 ns ua Esn so[ o])uniu p opo^ ojiad íasinsti UBtjaqap ou soji^ sajEi k sauopanp
-suoa sapj 'sopa unSa^ -sapEpa^au sEiaui ouioa asjBpAai ua{ans aj^od e^ te anb 'soa
-psjpisa o sa[B3UEUiEj8 sopinfajd ap auas Eun 'hEaiu^uioi SEnSua[ sb^ ua auiix^ui
k 'ajuauíBjsaunj UEíado :sajEuopuaAUO^ -Baip pEpt{apij E{ sa sapEpipaaq! se{ ap
pdpuud Bq •jafnuí ej ap k aiquioq pp sb^isjj sauopunj o sapupqEtia uoa sopEU
-opnp.i souiuuaj so[ b sojsanduit sanqEj jod osEd EpE3 b sopEqEij uoaanj ou sau
-atnb 'soSaiiS soj us^apiq 01 anb uoa pEpuaauís k pEpiiEinjEU euistui e^ uoa asjES
-aadxa ap Eq SEaiuapq sEiqo ap JOjanpeii p :sajE.ioj\¡ saiEuotauaAuoa o sajEJoai
sauopxqiqoa uts ',,jaqEq jod k sopiqEq,, soiqEaoA soj sopoj e opuai^anaai 'zajEtp
-auiut a pEpqi^E apuEaS syui bi ipinbpE aqap aopnpEaj pp atEnSua[ 13 -^

sEiqo ap uppEpjdiajut E^ ua sa^uapaaaid uis sEtjEZEq .XBzqEai b EpEuisp yisa
anb E[ 'Baoda BJisanu ap JEijnaad ouáis p ajs^ sa 'soujsaoAinba ou ^q souEaaj
-q sojuauínuoui sa^uatpuodsa^.ioa so¡ ap (EAijEaaa uoiaEquii) ^SunjdoqasqaEM,, e^
sounnSaso^d sBjnauauíiaq ouioa k ísE-i^san^ sej ap sajuaxajip a^uaiuiEjoj sap^tmna
SEiauEjsunajip uoa EJEd (piuaiuijuas uopEaijijuapi) ..Sutqqnjui^,, E{ e souiEjídsE
sBjsqEUEoatsd 0010^ sBaafuEJixa SEinjEaaqj se[ ua piauasa 0010a souiíAuai anb
'souipuas anb 'souiínjuí anb oqanbE jianpoadaí Ei^d oiJEsaaau oiaEjuamnusui pp
üpianaasaad E| ua aiqEqaaAo.idB knm jas 'oiquica ua 'u^insai 'souiaaouoa uaiq opEis
-Euiap anb soaSi[ad soi Ejaoduioa SD[EuiSiao" sauoianaja ap o^uaiuiipuaiduia p ua
is 'Epuaai^ yei ap aaoS ^3 -puos^ad Eiu'apEay ns ap ouEiiopaiQ un oqispq pp
.IB3B3 b opEztjoine ajuais as sojjosou ap oun spEa k 'sajqixaijui SEaiiyuíoipi seui
-jou ap BiauEAjasqo E[ jEpaadsap b opqauajde souian 'sapjuappao sEn8ua[ sejj
-sanu ap osn p ua SEaiiju^axa sauopEAouui a EpiAai^B uppB^uaiuuadxa ap seai^
-EuiaqE seso^ezb aod opESEd souiaq ^&lt;x I^ÍS PP sojeaaqi so[ oSfB joj -soaisyp
so^ sopo^ ap 'Eaipod ouioa saiEsoad ojub^ 'uppanpEJi E[ ua JEaiduia e afsnSua^ pp
Buiioja^ Eun e japaao^d ap oaupjsiq ojuauíoui p opESap E^^ • \ (g)
oj^sanu ye lopadns k oSaiiS
p louajuí sEqEqs sns ap cAHEinuEna aapyíEa ja aas aod 'Eiparnaaiui uppisod sun
sdnao ujie[ p 'opBiapisuoa ajuauíEaiunj^ • soaisyp scuiaod so¡ ap pij uppEquii
Eun jexSoi ajuauia[diuis outs 'opEjsajd ztijsip ua puiSpo Ejn^EJa^i[ Bun iBaaa
'sopa ouioa 'soiuapua^aid oaodiuE^ oaad ísoj^osou anb sa^ejOAEj syui sauopipuoa
ua UEqEpBq as soupEj sonSpuE soj 'Ea^E^ ¡e^ jpduina EJEd 'anb ouap S3 "oueS
-sd oiSis ounqn pp pEjuu EpunSas E{ ua u^pai BiopEapisaaA Baiuaaj EAanu Esa
ap oiuiuiop ouaid p opuezuBap 'soSaiiS (so\pEipuEna sopaui) .^uauínu,, so¡ e ou
-Euioi EUioipi p jEpioiuB ap 'EiuapiA aiuEisEq ozuauuoa ns ua 'E.xqo ei oipuaiduia
'("O'E 002) OI.MN3 3P ^p-ited e 'pna b¡ 'cuijei Eisaod ej anb aofatu opEqoíduioa Eq
I ^PKN 'oauyioj uaSfio ap oau^aiu Eiuaisis un ua Enáua¡ Eidoíd B[ iBi^ua jaoEq
ap pBjunpA El ouioa .pEppiqxsod bi ojue^ sa ou 'oS^Equia uis 'EAispaQ -g
•„ • • • Bsoíd
ua sauopanpBJj sei ap os^nauoa p jpap jofara jod o Epuapdiuoa El aiuauíEsouad
-raí UEraEpa^ ouBi^uoa |b anb ouis uaAnpxa ou 'DnSuaj vxjs^nn H3 3]qiso4wi s^ ou
\vno o\ 'ieuiSuo pp oraqi ye syra zoa Ep^a asopuyaaaaB 'soubjieii coi k sasaiSux soi
'sauEraaiB soi u^^^q sbi ouroa 'asopuapsq iinSas uaqap oidaauoa ira ua anb 'osiaA
ua sauopanpE^ sei 'sBraapv"",, :V3133VXS3 A V3VO3S smq e pppEpj apsap
BiEiAua '606I-A^ M^^? uoa 'anb eueo ei ua OAV33d A Z3dN3N3P\I
uop Jtod BpBsa^dxa upiuido ei ap o^ap^ p UEuoqE soqaaq soap k SOJS3

�3.Por otra parte, el traductor no tiene por qué esclarecer ni embellecer el
texto clásico; que lo haga el exégeta, en comentarios orales o escritos. El traductor
buscará las equivalencias más felices de cada frase original; de lo suyo, nada más
le es lícito poner. Si, tras de ese esfuerzo honrado, le parece que sus términos que
dan oscuros, inelegantes o chocantes, deberá cargar los supuestos defectos, hasta
una mejor ocurrencia tan fiel como la anterior, en la cuenta del autor o, de temer
la desaprobación de los lectores, dejarlos con su ignorancia o su mal gusto. En
cambio, que estudie los matices; los detalles y los matices encierran el secreto de
la perfección en cualquier obra de arte: no hubo artista genial que no fuera un
eximio detallista. No debe traducir quien no rastree, descubra y rinda esos mati
ces que constituyen el encanto de un HOMERO, un SÓFOCLES o un PLATÓN;
tan sutiles que, a veces, han pasado inadvertidos durante siglos. Los a la par gro
seros y ampulosos bizantinos, y un poco seguimos siéndolo nosotros, bloquearon los
canales de un cabal entendimiento de la gracia clásica; destapémoslos. Grosería
y ampulosidad: he ahí las enemigas mortales del traductor; volvamos, pues, a una
fineza que no se confunda con la mojigatería, y a una sencillez que se distinga
de la simpleza.
4.Creemos que la desestimación de los preceptos recién anotados alcanza a
expli^^r lo que reclama imperiosamente una explicación: el hasta hoy casi general
fracaso de los traductores de habla hispana. Ya hemos dejado constancia de que,
personalmente, no nos consideramos predestinados a reemplazarlos con suficiente
idoneidad; pero sí, a señalar nuevos rumbos. La confrontación de nuestros propios
ensayos de versión española con las traducciones conocidas, hechas en prosa o en
poesía, podría brindarnos una oportunidad para ilustrar nuestras intenciones en
profusos y variados ejemplos; mas falta de espacio nos obliga a restringir esta
parte exegética en el presente trabajo. A menudo parecerá ser imposible que tal
traductor haya comprendido tal texto o se haya aplicado realmente a estudiarlo
a fondo. Por ende, saludamos con una sensación ele alivio a figuras como doña
María Rosa LIDA, traductora de criterio muy superior al corriente, con cuyas sa
gaces observaciones, consignadas a pág. 38 y sigs. de su "Introducción al teatro de
SÓFOCLES" (Buenos Aires 1944), coincidimos ampliamente, y formulamos vo
tos de que nuestros pobres estudiantes dejen de ser, merced a versiones deficientes
y falsamente solemnes, excluidos para siempre de un eventual entusiasmo por la
sinceridad profunda de las letras antiguas.
B. Ejemplificación.
a. Hexámetro y pentámetro (dactilicos).
Observaciones preliminares:
1. No debe preocuparnos el problema de las cesuras y diére
sis, cuyo origen y aplicación en la epopeya siguen discutiéndose. Pe
se a todas las sutilezas invertidas en su análisis (cf. Nicoló FESTA,
"Ricerche metriche", Palermo 1926), advertimos que, en los textos
originales, prevalecen los cortes masculino (penthemimérico) y fe
menino ("katá tritón trochaion") en el tercer pie, y existen ejemplos
de separación (o de "sutura") en cualquier otra altura del hexáme
tro, incluso el corte femenino del cuarto pie ("katá tétarton tro
chaion"), aunque se evitaba la diéresis "simétrica", que habría sepa
rado al cuarto del tercero. Mayores licencias le serán, por lo tanto,
permitidas al traductor moderno. En cambio, es de gran importancia
la posición que cada palabra o giro ocupe en el verso; el traductor
debe esforzarse por mantenerla en la medida de lo posible y dedicar
atención preferente a los términos que encabecen el hexámetro, pues

- 76 -

�•saoep
-11B 89UOpiSOdtUO9 B TU SOOI^SBjp SOAIJB9IJIJE9 B IU JlJjnOOJ J9UI9} UIS
'BoiSojo^tsd BpuBjsuno^ta BpBO uoo ^juBpjoDUOD X jBuos^od U9iq sbui
UpIOBUipUl BUIl S9JJBp 9p9ltd OU^9pOUI JOlOnpBJJ J9 'upt99B BJ 9p OIJ
-BU99S9 [B 09Il90d OpUOJOO 9^UBS9J9)UI Utl UBJJodB 8O191jd9 69JBJ OUIO9
'SOpOUI SOpOJ 9Q -BIDU^iSISUt BS9 U9 (¿SO9UIOJI?) UOpBJIUipB O OJ9d
-S9J 9p ZIJBUI Ult OSB9B BlUIldS9p '44OUlAip?? OAIjgfpB JO 9}U9UI9jqBI.IBA
-UI 9OJOq JB BioOJÍoB 9[ 'S9JBTJIUIBJ SnS 9J^U9 BJ9I9tq SOJinby 9nb SO^^BJJ
-S9 SO[ OpUBJB[9J 'BOBUICUpuy Tg ' 9JU9UIBl^BUIjnj O B91UB991U JI99p 89
4t4BiiuBuao^^ sojnd ouio9 9jdui9ts sopBsn ags 9p oipnuí
-BI1S9AUI SO[ 9p BIJO^ÍBUI BJ 9p JB O;S9ndo 'JIJU98 OJJS9nU
-tna otuns uoo sojjBf^iíBiu 9nb ^sq 4so^9tjd9 soj B oiUBn9 ug

SOUI9U91 BJ9tuiad Bj Bj^d gnbuns) tts9J9^9, A t4snu9y,, jod uopnjtjsns
JBnjU9A9 ns B)9Od - JOJ9npBJ^ JB BJ9lJtt^nS 9J 44a919UI9Q,, O ^
OIUO9 S9jqtUOU 9p BpOUIpDUI pitllSuOJ BJ IS 4OJTJ9p Un BI.I9S OU 4
-tu9 uis í44J9jtdnf?^ gnb jof9tu gjuBjsBq BU9ns t4sn92,, :o9U opBj j9
BI9Bq 91U9UIBUOJBÍuljqO 4BSOjd BJ U9
SOU^BUIJOUI UBIJ9q9p 8O9IUI
-juo9^ sog -9J9 '44S9jDO9jg,, A (9jqtJ9j9jd) 44sajoo9ig,, 4(449ptui9jay,,
Z9A JBj) 44BSlUI9JJy,, A (BjnfnjpS9 ZOA OUIO9 9jqtJ9J9jd) 44SIUI9Jjy9^ 9JJ
-U9 UOI999J9 XBJJ '^SOBUBp^ A 44SOAl^B,, 44SO9llbB,, 9J^U9 O 444SOJ9n9J,, A
44SOUB^OJJ,, '44UOIJJ,, 9 ^^AOX^ 9J1U9 B^JBJI9SO 'OJJ9UI 9p S9UOl9Ba9ptS
-uo9 Jod uínquiBj 9iu9tu9jqBpnput 49 (sn^s^pQ - sngss^po) 89jqutou
SOqtUB U9 B9IJUBUOSUO9 UOI9BUIUI9 BJ pBJUltJOA B BJUIIjdllS U9Iltb
'0H3I\[0H 9ní) SO9IJ9UIOIJ SBIU 8OUIB9S OU i (44S9SIJJ,, 44S9Jtnby,,) OUI1
-bj A (44o9sipQ,, 4to9jinby,,) o39ij3 ugStJo' 9p sbuijoj ^jju^ uopBnjonjj
9JtqiJ BUn U9UOduit SOU SBDIXpiU S9pBptS999U SBg -BI^guIBp^d BAIS99
-X9 uoo BpB^Bii opts Bq soido.td s^jquiou soj op uopsono Bq -g
•O9ISBJ9 BlUOtpt J9p SOIJOlBjnOIJJB 8OSJn99J 8OS9
9p 8OIJ91UU JBlJ99S9p U91IUIJ9d SOU JBnjOB BjqBq J9p 89UOIX9JJUI 8Bq
•8OAIS9.tdx9 SOtp9UI SOJJO UOO SOptpU9J OpnU9IU B X BiU9nO U9 SOpBUl
-OJ 9adut9tS U9iq 18 '9JU9UIJBJ9JIJ SOJjpnpBJÍJ ^9S U9q9p OU 9nb SOJU91U
-9J9 8O9Od SOJ 9p UOS OJ9d ÍUOlS9ldx9 BJ B U9J9IJUO9 SBJS9 9Ilb 8991^
-BlU SO^IUIJUI SOJ 9}dB9 U9tnb BJBd 8BSOpiJ9p 489JBtqj9ApB SBjnOI^JBd
U9 BpunqB bS^ijS Bnu9j Bq •BoijBiu^n^z uotoonajsuoo o outtuouts
'^jquiouojd ^juBipoui sout9Jinii}sns oj sojiosou i (44aoj99jj^;) 44bsbo
4.S9SOtp,,) OjqBOOA OtUSIUI J9 SBpiní?9S 8999A SBIJBA Jljod^j U9 OJBdgj
un^utu ubijuos ou sonoi^uB soj ipBpijopij 9p oidpupd jop oijbjuiijoa
Un 9IX9 JB}U9pp9O O}SnS J9 9nb U9 89JB11J
•jtonpoad^j Bjotnb JopB^ituí jo 9nb sooipis^ so^o^p soj b optu
-OS 9p SO^9nf SBUiap X SBX^dojBUIOUO S9JBUOISB9O SBJ S9jqtSIUipB
-9j U9p^nd oa^d i (so.no X S3M00m '01VH VIDHVO u
-Bj) SBUllJ 9p BpH9l^BdB JOtnbjBllO JBdlSip 9p UIJ B 'SOAIS99ltS SOSJ9A
9p S9JBUIJ SOJ 9J}U9 SBpUBUOSB O SBpUEUOSUOO SBJ UBJipnj9 9g ' SBpO}
9p JBUOI9U9}UI SBUI BJ OpiS BXBq UOI9B9OJO9 BS9 Ollb 9p Bpnp XBIJ OU

�Esquema hexamétrico: -'vv-'vv-'vv-'vv-'vv-'v

1) HOMERO
Ilíada VI, 390 - 502:
Eso decía el ama, y Héctor aprisa dejó su
casa, por ruta igual desandando las calles cuidadas.
Cuando, cruzada la vasta ciudad, a las Puertas Esceas
vino, por donde debía salir y ganar la llanura,
a su encuentro corrió su esposa Andrómaca, que le
diera por dones sin fin Eeción, su magnánimo padre,
quien habitaba al pie de las selvas plaquenses y era
rey de los hombres cilicios en Tebas-debajo-del-Placo:
tal heredera llevábase Héctor-del-yelmo-de-bronce.
Esta, pues, fue hacia él; y la criada seguía sus pasos,
sobre su seno llevando al candido, tierno infante,
hijo querido de Héctor, igual a un astro hermoso,
al que su padre llamaba Escamandrio, en cambio los otros
"Rey-de-ciudad", porque sólo aquél amparaba a Troya.
Héctor, en recogimiento mirando al niño, sonrióse,
mientras Andrómaca, cerca de él, estalló en sollozos
y, apretando su mano, llamólo por todos sus nombres:
"¡Malo! te va a perder tu ardor, y no tienes piedad por
este pequeño varón ni por mí, infeliz que tu viuda
pronto seré, pues en breve te ultimarán los aqueos,
todos buscándote juntos; y más me valdrá por entonces,
abandonada de ti, descender bajo tierra, pues otra
consolación no tendré una vez que se cumpla tu sino, "
sólo dolores: carezco de padre y madre augusta.
¡Ay! en verdad, a mi padre mató el divino Aquiles
quien asoló la ciudad, la magnífica, de los cilicios,
Tebas-de-altos-portales; mató Eeción, sin embargo
no despojó su cadáver, por santo respeto trabado,
sino al fuego lo dio con sus armas labradas, encima
amontonando la tumba, y olmos plantaron en torno
ninfas del monte, las bijas de Zeus-que-la-égida-porta.
Ellos, los siete hermanos conmigo en casa crecidos,
. todos ¡ayay! en tan sólo un día marcharon al Hades,
todos matados por el incansable, divino Aquiles
entre flexípedes bueyes y resplandecientes ovejas.
Y a mi madre, que bajo las selvas del Placo reinara aunque aquél, tras haberla traído aquí entre tantos
otros tesoros, la restituyó contra alto rescate en su paterno bogar abatió la flechera Artemis.
¡Héctor! pues tú para mí eres padre y madre augusta,
tú mi hermano, y tú floreciente señor de mi lecho.
¡Vamos! apiádate boy, permanece aquí en la torre,
veda que huérfano sea tu hijo, tu cónyuge viuda.

- 78 -

�- 6¿ -

sofodsap sojuaoSuEs opuaXBJj asaiáaj SEqan[ ap opuBno
ns anb jofara oqanra sg, :uBÍoip a[ Bjp un anb X
ua Bzaanj uoa auiraop A jb[iuiis jo^ia Bl&gt;uaj
'sojanaj so¡ ajjua jod B^uiisip as uaiquiBj ofiq ira ajsa
'orasira ira ap jb¿ [B 'anb paaBq ¡sapBptap sbjjo sb[ A sna^!,,
:ofip sa[ 'sapBpiap sejjo sb[ A sna'^ b opuBaoAui 'a
sozBjq sns ua oíaaui A osaq oppanb oliq ns b ^a
'ojans p O|[pq ns opo; ua o^sandap opaqBq sbjj 'X
jojaajj opi^[nj p ouqaX ns Bjsaj B[ ap pjinb o;saad
ícjsnánB aapBui X a^pBd ns b osnBa bsij Bjxqng
ouqaX pp aaquii; ¡a jod JB[npuo aA 9\ 'aiuauoduii 'anb
SBuinba saupa ap oqaBuad ns 'aojaai aauoaq ns
ÍBUis^d O[ ajpBd [ap bisia b[ :opuszuB[ sojp^
Banjuia-B[[aq-ap-BUJB [ap oizas [B ouiu [a o^ad
íaojaajj opiS[n^ [a 'ofiq [B sozBjq so[ opuaipua^ 'ofiQ
• í4EpBJiudBa jas [B sopruia^ snj jio Bqap anb sa;uB
aj;sajjaj bsoj B[ Bjqno ara 'ojaanuí 'anb ojaijajd oX ¡o^[!
•soABpsa sBjp Bjjuoa jBpjBnS Bjqes ai uainb ap Bpnp
aiJB[[Bi[ ap jo[op [a p ua opuBAouaj 'uBJip osg
•^so[[BqBa-UBUiop-anb-soaanai so[ UBqBqon[ bXojj^ aod opuBna
OJauíijd [a pi[ B[ ua anj uainb 'jojaajj ap Bsodsa b[
:auiB[axa Bjainb[Bna un zaA pj 'saauojua 'sbjo[[ anb
•BSjaApB ajaans jod Bpiuajjsuoa 'uozBsap ubjb uoa
[a jobj; Bajadt[j uaiq o siasa^\[ sajuanj sb[ ap X
opifa^ p JB[iq bjjo jod 'soáay ua 'sBjjpod oSan[
íojuai[B ajqq pp BpBApd 'bsojo[[ a^JBAa^ apand
ounSp 'aauojq-ap-SBjoa 'soBUBp so[ ap :p jod o^uEna
'sa[psoq sajquioq jod soppaq 'oA[od p opuBpoj UBSpa
'soABjq X sosoaauínu 'Bzinb sapna so[ 'souEuuaq siui jod
oaodiuB^ tu 'Xa^ ouiBu^ o buisiui Bqnaajj aod unB iu
'BSjBquia aui aopp apuBjS ubj 'oaaduia 'sojanaj so[ jod o\[
•o[qand ns 'BpjE[p3 bzub[ b[ ap p 'ouiBp^ uoa ojunf
'X uoi[j bjuus B[ B^iBa anb ua je3[[ ap Bjq^q Bip
[a anb ap Biauaiauoa o^tjqB 'oqaad X a^uara ira ua 'o^
•ajqraouaj ojsba un opuBjnaojd jra X ajpBd iui BJBd
'opBzuBAB JBán[ ua jBqan[ soubXojj ajjua X ajdraais
Btjua[BA jauaj adns sand 'Bra[B ira ajuaisuoa o[ iu
ÍBJjanio B[ oXnqaj 'appjedraoa uojba apjBqoa b 'is
'sopipuaj-so[dad-ap-SBjanaj sb[ X ajpuaj so^anaj so[ ajuB
BzuanájaA Bpunjojd SBra 'jafniu 'Bsad ara o^anbB opoj[^í
:ajuB[[pq orapX pp aojaajj ubj p oip a[ Bjsandsaj Bjsg
*ttuapjo X ospdrai Bjaip sa[ ojupsui oidojd anb Bas
'opuapouoa uaiq sopaBJO so[ '9[qBq uainSp anb Bas
rsBppjy soquiB X ojsnqoj ofiq p oapi^ ap X
oauaraopj oji[aui p X 'sop so[ 'saaBXy so[ uoa
sopiuaA 'soaaij sosa i[[B uojataiq sBAijBjuaj sajj
ía[qBp sa B[pjnra B[ jbj[bsb 4JB[Basa pBpnia B[ sbui
apuop aod 'oSiqBjqBa p ua O[qand p Buajap as zbjj

�del enemigo matado, con hondo solaz de su madre".
Luego de tal oración entregó a su hijo en hrazos
de su esposa, la cual acogiólo al seno fragante,
entre sus lágrimas riendo; y Héctor, dolido al verlo,
tierno rozóla y dijo la gama de todos sus nombres:
"¡Tonta, que tu corazón no trepide por mí demasiado!
Nadie, en contra del hado, podrá arrojarme al Hades.
Digo que de los mortales ninguno elude su suerte,
sea cobarde o sea valiente, con tal que naciera.
Sino, volviendo a casa, atiende tus propias labores
en el telar y la rueca, y a las sirvientas ordena
ser diligentes; de guerra nos ocuparemos los hombres
todos —y yo el primero— que hemos nacido en Troya".
Dicho lo cual, recogió el espléndido Héctor su yelmo
con el penacho de crin. Su mujer retornaba a casa,
dándose vuelta por una y otra vez, llena de llanto.
Poco después arribó al suntuoso palacio de Héctor
matavarones, hallando allí, en gran número, a sus
siervas, a todas las cuales les hizo romper en sollozos:
pues en su propio hogar, aún vivo lloraban a Héctor.
Ya, en verdad, no creían que de la contienda pudiera
él regresar, escapando a ira y manos aqueas.

I liada XXII, 330-366:
Al que el polvo mordió imprecó el divino Aquiles:
"Héctor, acaso creías poder despojar a Patroclo
sin punición, sin tener que cuidarte de mí, el ausente.
¡Necio! pues lejos de él, defensor más potente por cierto,
sobre las cóncavas naves, fui yo quien atrás me quedaba.
Bien te rompí las rodillas. A ti las jaurías y aves
destrozarán con oprobio; a él honrarán los aqueos".
Débil de voz respondió el del yelmo espléndido, Héctor:
"Ruégote por tu vigor, tus rodillas, tus progenitores,
no lo permitas que perros devórenme ante las naves
de los aqueos. Acepta montones de bronce y oro
que como dones te brinden mi padre y madre augusta,
pero mi cuerpo devuelve a casa, así con su fuego
teucros y teucras podrán contribuir a honrar mi cadáver".
Torva la vista le dijo el pediligero Aquiles:
"¡Can! Es inútil rogar por mis padres o por mis rodillas.
Ay si acaso a mí propensión y furor consintieran
cruda tu carne cortar y comer por tus actos conmigo,
como ninguno podrá ni tu testa salvar de los perros,
aunque la retribución aumentada por diez o por veinte
fuese traída aquí, con promesa de otros presentes,
ni si en oro pesando tu cuerpo mandara llevarlo
Príamo el Dardanida: por nada tu madre augusta,
para llorar a quien ella parió, te pondrá en un lecho.
- 80 -

�- 18 ^
-ajdtuoa sBjqo,,) V3333VIS3 A V3VO3S sín3 9nb JOU9ra íp^u
anb bj aaqos '(86I"^¿8I 'ouijua^aB) S3M00Í13 opjodoa^ ap uoisj^a
bj BJjsanu B[ uoa ^biuojjuod soiuBasap 'sapBpijiqap SBidojd SBais
uB^jnao sou as ou anb ojsand 'BiouBjaBÍ ap ouiosb jouain ^a uig
bj BqBuajj soquiB ap o^ubjj ja íojoojib^ ns jod
b 'B3B o ajpBd ns jod ojojj sajinby SBJiuauu
ísajinby ap aid jb ojjbjjojib 'uij uis BqBaojj 'aojaajj
sauojBABjBui jb oun ja :opuBpjoaaa sop so'q "aABns
ojojjBdB is ap 'ofaiA jap oucin bj opuaisB :sbisub
uojaiáans ajpsd ns jod jbjojj ap janb^ ua íisb ofiQ
•4tBJBjBm sofiq situ b uainb ap oubui bj Baoq ira BiaBq
opuBJij 'Bjaaxj bj ua jb^joiu b^'Uuu anb oj ipua.idma sand
íoozajaiu Bpunjojd sbui p^paid ^ajp^d nj b JBpjoaai
sapaidB aj iui ap 'sa[inby 'opuaiuiaj sasoip boj b 'n
•a^Basaj osuauíui opua^BJi 'ojJBaqoaaj i^ ap
sBanbB saABu bbj b ^oq ouaA ja ap BsnBa jo^ *.io:pajj
— BiJjBd ns Bipuajap anb SBJjuaiui J9Áu ajsB^Bm oj nj
'o[qand ns Á pBpnia bj 'ja ojos 'unB BqBJBduiB uainb
rsBjjipoj sbj oidiuoj sojja ap soqanuí b ojABjq saay
sajafnm sb.^o ap aaiuaiA jap aAn^qo oiaBjBd iva VL9
saiuB^saj soj b A 'aAanuiaoip zij^biu cutí ap uoianj
íBanbB aiua^ bj ouia anb oduiaij JB Bjuanauía ub^^
auiJBpanb aaaJBd ounSuiu sbui 'uoijj Bsua^xa bj ua
sofiq souiijdo ap a^p^d inj 'oiajduioa jod zqajui 'o^
•bXojj^ ap opuBsaj!o3j jBáajj opiaanb ofiq ns b jaA
sBjp soj sopoj .iod Bjadsa Á uozbjoo ns ua bzo
uoa SBJiuanoua ai nj anb opua^o 'oSjBquia uis 'j^
A BiaBjSsap ap JBpJBn^ spand oj uamb ^^q ou 'ubuiui
sBZjanj sns 'Bpnp uis 'souid^a soj jopajiap ns ua sBjjuaitu
íosbdo jap jBjqran a^sij^ ja Bsid 'oauBjaoa ira
opuais 'uainb 'auuojiap sajinby 'a^uasa^d aap^d nj b uaj^,
:BjqBjBd bj isb ajpiSi^ip 'jopBJojdiui 'ouibij^

•ttsapBpiap scuiaja sbjio sbj A Jijduina aasap oj
ojuBna ua ouis asa BJB^ajj iui b anb ¡sa^sa
rsajinby ouiAip ja pjqsq ojunjip aojaajj jb bjsbjj
• aaquinpaioaj jiuaAnf JBÍap jb ojojj onijsap ns jod
tsapBjj jb BqBjoA buijb ja 'sojquiaiin sns opuBuopuBqy
•aiaanuí bj 'ajua^njauoa 'oiAjoAua isb BqBjqBq anb jy
•4tuaieui a^ SBaas^ SBjaanj sbj ua 'jajBA ojubi b asad
'ojody oqa^ A subj anb ua janbB Bip ja bji
BuiAip aanfuoa ou ij aaqos o^ anb 'saauojua 'Bpin^
•ojaaiq ap buijb un BaaqjB oqaad nj caiJipBnsaad b
Bqi ou oan^as ap ízbj nj opusjiui 'oazouoa aj. uaig^9
'opipuajdsa oiuja^ jap ja ojqBq opunqijotu B^
uoiajua aod UBJBJtoAap a^ saAB A soaaad soj ouig

�tas de HOMERO", Barcelona, 1927, pág. LXVII) opina lo siguiente:
"... las traducciones en verso del señor LUGONES y sus estudios he
lénicos son lo mejor que sobre HOMERO se ha producido en nues
tros tiempos y en lengua castellana, no sólo en América, sino en la
propia España". Este juicio, si no se trata de un cortés cumplido, o
es acertado, y entonces deja mal parados a los demás ensayos de tra
ducción al idioma hispano, o revela muy flacas pretensiones estéticas
en el mismo juzgador. Porque, aun admitiendo que HOMERO pue
da verterse en versos alejandrinos (que no lo son propiamente) y
disimulando el acre sabor que producen esas rimas irregulares, con
sideramos que LUGONES no evita casi ninguno de los vicios que
acabamos de estigmatizar (A, NOTA 3) ; para demostrarlo, proce
demos a un ligero análisis de los trozos elegidos:
llíada VI, 405:

Andrómaca, llorosa, se detuvo a su lado,
y de su mano asiéndose, díjole: "Infortunado...

LUGONES, al igual que SEGALA, omite la traducción del se
gundo hemistiquio de 406 ("llamólo por todos sus nombres") y. por
desconocer su significación, interpreta mal el vocativo "daimónie",
de claro sentido hipocorístico (cariñoso), que encabeza 407.
409:

... pues sobre ti
caerán los aqueos, para inmolarte así.

Omite los conceptos dinámicos de "tacha" (en breve) y "pántes" (todos), agregando —para rimar— el inmotivado "así".
411:

Privada de tu apoyo, morir será mi anhelo,
que tu muerte dejaráme un dolor sin consuelo.

HOMERO no dice ni "apoyo" ni "morir" ni "anhelo" ni "muerte".
425:

Mi madre que a la falda del Placo nemoroso
reinaba también, trájola aquél, sordo a sus quejas,
con el botín.

"También" y "sordo a sus quejas" son libres inventos del traduc
tor; falta, en cambio, el fino matiz de "entre los otros tesoros".
431:

Ten piedad, y no dejes la torre sin tu ayuda.

Los términos "ahora" ("hoy") y "aquí" del texto griego son
esenciales; de "ayuda" no se habla en él.
441:

"Mujer, bien sé todo eso, pero también me aterra
lo que dirán, si tímido me aparto de la guerra.

Textual: "Por cierto también a mí todo esto preocupa"; "lo que
dirán" es una añadidura vulgar, y "tímido" es una expresión pá
lida.
- 82 -

�- 88 b[ b auiA uamb jod 'joiaajj anj
'japod ni B oiqranans 'oaod aa^q 'Biai^d B[ jod
opuBapd 'sajopBJora soidojd sns X pBpnia B[
japuapp BJBd 'bX oaiun 'BqBpanb ara anb p X
' (ubi
-nana ou bX ojad 'utiB uaAiA sounSp 'pEpipaj ua 'sand) 44opBpanb bij
ara ounSuiu anb (4aiuaaajBd^ ap opiiuas p ua) oSip 'sofiq sorapdo ap
ajpBd 'anb^od,, '44oiapuioa jod zipjuí Xos 'oiqraBD na 'oj^^ r^sajdxa
X oAtiBaipajd oAiiafpB sa 44soraiodBUBd,, roatóojt sa 44ops
opBpanb Bq aui ounSuiu sojp ap X 'bXoj^ BqdraB bj ua
sopBjqiuouaj sofiq aAni 'orajjjasira p 'oX ojos

'AIXX
"BUIII BJ B
-ap BanpipBUB Bun sa 44sb3jd o,, anb SBJiuaira 'osiaA ouistui [ap 44op
-BisBraap,, p bi[bj Í98^ BzaqBDua anb oaiisuoaodiq ouirapi pp uois
-uajdraoa Bisnf B[ 'apua .iod 'X (cg^) oatib3tjiu^is oinbiisiraaq un
ap uoisaaA B[ aiuaraBAanu ubi[b^ S^^OOín jot^ opxiaaApB uaiq op
•is Bq oaoduiBi (44opuaii SBrauí^B[ sns aaiua,,) 44uo.ioraXxo,
•ouiisap p opuBiJBJiuoa 'sapBjj p afojJB aui uaxnSp anb
ssaja o 'ira jod ssraai ou 'aisui ira 'qo,, :9pajp X opBpsidB
BiaiJBOB B[ 'oppuBiou '[a saauo}u^
•bso^o[[ BjABpoi opuaijuos--'
•orapX ns Biisodap anb uoa
44o[[i^q ns opoi ua^^ pp BAiiBaipaad p^pqBna B[ oraoa 4tt^isai?, ns ajq
-nasap aoioaj^ anb uoo 44oisaad,, pp pBpiaBAiA b[ oiubi ubi[bj í44BpBf
Ba ap uoiso[dxa?, ouis '44bsijuos^ Bu^isap ou oaij oqaaA [g[
•Biisodap Bjaaii ua anb oasBa aiuBa^piuaa p
as joiaajj oAB^q p X 'uat.iuos a.ip^ra X ^jpB^ '\Lf
•BDiisB[d uaiq uaSBrai uoa 44sa[iisoq saiqiuoq,^ X
44oA[od,, js o jad 444BJjaíi,, iu 44ajiSBsap?? iu suoiauaui ou pna B[ 'baiib[
-aj B[nsnBp B[ ua 'oAii^aipaad ziibiu uoa 'bjii^ij 44soABjq X sosojaiunu^
jod
p anb 'souBuuaq soABjq soqaniu sira ap p iu :^S^
•44bPi[ba
-sap bXojj^, p opBaijii&amp;nfui ajdraais Bpanb '(44soaanai so[ ap oaapiuaA
jo[O[ [a,,) OAiiafqns OAiiiuaS oraoa ^ugojj^^^ b JBiaadjaiui Bjainb as
opuBna unB oaad :4,sojanai so[ jod BiisnáuB^9 ap
ara BpqBAsap bXojj^ ap jopp p iu 'sbj^[

�Aparte el error sintáctico "sucumbió... fue", falta la puntualización antitética: "tú lo mataste ayer — hoy vengo" (tiempo pre
sente) .
508:

Con ademán prolijo su mano apartó al viejo

Textual: "Y habiendo luego asido la mano (que Príamo acaba
ba de alzar), rechazó de sí suavemente al anciano".
Hemos querido abstenernos de un comentario más amplio, pero
tal vez superfluo.
Odisea I, 1-21:
Cántame, Musa, al hombre versátil que tantas vagancias
tuvo, después de destruir el sagrado recinto de Troya,
vio las ciudades y supo los rasgos de múltiples pueblos;
navegador cuya alma sufrió incontables dolores
mientras luchaba por sí y la vuelta de sus compañeros.
Mas no los pudo salvar, a pesar de sus grandes empeños,
pues por sus propias acciones sacrile^as ellos murieron,
necios, habiendo comido los bueyes del Hiperionida
Helios, el cual impidióles que vieran la luz del regreso.
¡Esto, oh hija divina de Zeus, a tu gusto nos narra!
A la sazón los demás, escapados de triste desastre,
todos estaban^ en casa, a salvo de mar y de guerra;
sólo a él retornar a hogar y mujer impedía
entre-las-diosas-sublime Calipso, la ninfa divina,
dentro de cóncavas cuevas, ansiando casara con ella.
Cuando al fin le llegó, al rodar de solsticios, el año,
quiso la divinidad permitirle volver a su patria,
ítaca, donde tampoco quedó al abrigo de luchas
entre sus propios queridos. Dolíanse todos los dieses,
mientras aún Poseidón abrigaba ardientes rencores
antes de que el deiforme Ulises pisara su tierra.
Odisea VI, 149-185:
"Yo te suplico, princesa, ya seas mortal o divina:
si de los dioses tú eres, que rigen el cielo extenso,
más que con otras, con Artemis, hija de Zeus-el-potente,
por tu figura, tu talla, tu porte te compararía;
si de los hombres, en cambio, que pueblan la faz de la tierra,
¡tres veces afortunados tu padre, tu madre augusta,
y tus hermanos tres veces! Por cierto, en ellos el alma
siempre, a causa de ti, ha de regocijarse contenta
mientras contemplen tal flor integrando la rueda de danzas.
Mas en su pecho aquél felicísimo, antes que nadie,
quien, vencedor en la lid de ofertas, te lleve consigo.
Pues semejante mortal no he visto jamás con mis ojos,
- 84 -

�— 98 'sosoniuom sayyBA jod 'anb yanbB BJBd ouioa '.ibiu yap
soy uamb BJBd isb 'sou^yy soy 9p Xay yB sa

•ajop jod uojtaiAnj Biy^Saj yBj sand :sBzanbij opuBp
sajqiuoq op sauBipjBn^ 'oyans yap soiua.^ X souanq
'ajuaiod-ya-sna^ ap uap.io jod soyyanbB sapuanp ap uaAjys
'B^ynao auaijuBín Bjjat^ B[ bzbj Bsa anb apsap sb^\[
•UBipuajB uoiaypuaq ub.iS uoa sofBqBj^ sns zapiaB^d ua
so^a 'sayiaop 'X ísipiAua uis 'pBpijuBa u^aí^ ua 'yiapp
'ounjaaj yij.ia^ ya BqBpuijq sojnjj sns :ajaans By sayoip
sauaiq soy sopoj X ^ubijoui sopiauaA ouans jod ouio^
•sayBui soy sopoj b sousíb 'iiBqBzoá ajuauíBAijsaj
sojaBjuy soiiBiu ua X said ua aadiuaxs ouis 'pnjidajaap
ajsyjj ap sajua.iBD 'ojuByy X SBuad ap saaqiy X sofay
'sB}ina ap sBpBAiad SBuiyB sns 'ubjaia sasoip ouioa yBj
íoyaia ya BiSa.t souoj^ anb odiuaij ys uojaiAiA sos^
•uo.iaiaiiy 'sbsbo ssaiduiiyo uauaij anb 'sayBjJomuj soy
S^ sajqiuoq ap bzbj By b 'jBzuauíoa jod '

OOOIS3H (Z

I

•ttsoyyanbB ubzo^ auixxBui o.iad 'uaiq ap sa^uaS b ojbjS
ouioa SBjoAayBui sajuaá b ojbjíjUi ubj 'aafntu ns X
ajquioq ya aj)ua Baijsauiop Bipjoauoa Bsa ap ojpBna
ya anb BpiyBA sbui X jofaiu bsoo XBq ou 'p^pjaA ua ¡q^!
íBipjoauoa ayqou soopuBpuyjq 'opiJBiu X JBáoq un uoa
'BiuyB ni aasap ojubiio uoa sasoip soy uauíyoa aj oSanyj
•sozuaiy sn^ ap aojjaqoa un^yB sbjbjj ajjBÍáayy yB is
'Bjqna aui anb uoaif un sap X sayBuas aui y&gt;Bpnia By an^)
•UBjtqBq BDJBiuoa Bjsa X opnyqod ajsa anb saaquioq
soj^O soy sopoj. ap ojbuI&gt;i 'Bjauíi^d By ij b oaA
cSijej SBJBy ap o^any anb bX ¡pBpaid 'ssaouiad qo 'uaj[!
•sayBui yira sasoip soy ap aijjns sajus uis osodaa BSuaj
oaaa ou sand ísaAaj oAanu un^yB aaoap^d Bzinb B.iBd
auiofoiJB pBpiap By inby ^bi^iSq sysi By apsap
UBqByBÍ aui urj uis SBDSBJJoq sajjany X s^yo apuop 'jbiu
osouia yap aAyBS aui jaXB 'sBpBiuof ajuiaA ap oSan-q
•auiJisuoa aui joyop 8abjS sbui :sByyipoj snj jbooj ouiaj
oqanuí X opunyuoa 'oaquiosB aui i\ aiuB 'jafnui 'oraoa
— oyans yap opBio.iq Biq^q ouay yBj Baunu anb ojsand
— ofaydaad 'oy^Bjou yB 'apanb aiu isb ajuauiBiaBxa
ísBJniuaA SByBiu auiuBqüpjBnáB anb ua ojaama ya ua
'sBuosjad SBqaniu ap op^apoj 'jyyB jod as^d anb sa
—BJauíyBd Bun ap onojaj uaAof ya BjyBS oiuoa
'oyody ap JBiyB yap aid yB 'soyaQ ua xa zaA Bun— jg
yB aasod aiu jodnjsa :aafniu o uojba Bas

�lejos de olas marinas, en fértil espacio de tierra
viva: desnudo los siembres, desnudo los ares con bueyes
y los coseches desnudo, si quieres cumplir a su tiempo
cada labor de Deméter, a fin de que todos los frutos
crezcan a tiempo y, luego, no sufras la necesidad de
ir mendigando, sin suerte alguna, por casas ajenas,
como recién me viniste a ver. Pero yo nada más te
pienso ni dar ni prestar. Pues trabaja, estúpido Perses,
para que nunca con hijos y cónyuge, triste tu alma,
debas pedir el sustento a indiferentes vecinos.
Dos o tres veces lo logres quizá; si aún los molestas,
nada podrás conseguir, derrochando inútiles ruegos;
vana será tu locuaz cantilena. Por eso te mando:
¡piensa en amortizar esas deudas, prevente del hambre!
Trabajos y Días, 631-640:
Tira entonces tu nave veloz a la mar, y la carga
pon preparada en ella a fin de volver con ganancia,
como mi padre también y el tuyo, tontísimo Perses,
navegación ejerció, suficiente sustento buscando.
Este llegó finalmente aquí tras de largo crucero,
que de la Cuma eolia lo trajo en nave oscura.
No abundancia, riqueza, fortuna dejaba tras suyo,
sino maldita penuria cual Zeus a los hombres imparte.
Cerca del monte Helicón afincóse en triste aldea:
Ascra, feroz en invierno, atroz en verano, bien nunca.
Trabajos y Días, 695 - 705:
En oportuna sazón a tu casa la cónyuge lleva,
cuando ni lejos estés de cumplir tu trigésimo año
ni lo rebases asaz: la edad de casarte es ésa. •
Tras pubertad cuadrienal, la mujer en el quinto se case;
tómala virgen a fin de instruirla en sanas costumbres.
Casa, si fuera posible, con una que viva cercana,
circunspección extremando: ¡evita las burlas vecinas!
Pues el varón no captura botín superior a consorte
buena, empero tampoco ninguno peor que la mala,
devoradora, la cual al marido, por fuerte que sea,
sin llamarada consume, causándole canas precoces.

3) ELEGIACOS
Esquema elegiaco:

-'vv-'w-'vv-'vv-'vv-'v

Tipo guerrero: ARQUILOCO, DIEHL 6:
Alguien por entre los Sayos se ha de gloriar del escudo,
arma cabal que a pesar mío en matas dejé.

•- 86 ~

�- ¿8 'uBjsa sopBuaÍBua jojj ua sodraeo siin anbiod
'oiui ouiiub ajqn^nj ja opuBiupsBj 'jBiioiaBi
ap uojjaad ns uoa p^^^jj sajquioq soj b anb
^AB jap opnSB oafao^ [a púas

:¿TTT 3H3NI 'SIMÜ03X
•pBpma BijjBd bj anb sbui JBjsnS odns ara
*bui[B iui BsnBa ^bj jod oua^^ ofiaoSaj un^uiu oja^
•uaiq Anua optSoaB UBq JopBjisiA ^B sopoi
osou^a ^ap pBpnia B^aq bj 'Bjjsdsg b mj
sbuia ua oub^ ns uoa Baqn^ fe inj
ap si^d [B zaA eun ^^bia 'oiaaja ua 'o^

:8¿ 3H3ia 'SI^003X
opoj asaqap 'bX apsap 'isb íoSan^
o^auaiap B.ias ^iotjip 'osaaxa ua otaaja anb [y
•ja^a ajua^aj o^os un ap OABjasa ajans
'otaau aod 'ojqand ja isapnBjS soj uaXnjjsap opBjs^ jb san^
•aoSjn^ a^uaiaapuBjdsaj sbjj asB^jasns ouanj^ •
'aAaiu X oziubjS ap joinj adranjjojd aqnu bj aaiug;

:0T 3H3IO 'M030S
•Bisa opuBniaB ouipa sibjiui BpBU jod SBJjuaiui
aaqmoq un ap z^naoj BnSuaj bj ua sibCij so sand
ísiBsuad aiuauíBjoAjjj jbidos odaana ouioa sbui
'ojioz jap s^pBjjoq sbj sitsid sojjosoa oun jod ouj^
•pn^tABjasa Baojai oip so 'ojub^ oj jod 'X
sojjanb^ ap aapod ja ojjiq oXod^ ojjsanA anb opuais
'jB^nduii siaqap bj soa pBpiuiAip bj b ou
Bidojd jod sauozBsap siBjsa opuaiaapBd xg
:8 3H3ia 'MO3OS :oaiuio
•pBpiuiAip bj oziq zafaA bj zijajut ubj
:saaafnui ua uapsap 'feoqaauBui ua jojjoq B^iosns ouis
'jbzoS apand ou opuaiA jos jap soXbj soj BisBq
íajuaui ns ubC^a X uBapoj sopBpina sojsnBjuí aaduiais
'jia X oaj ojaAjanA zaA bj b anb pnjidaaaap
bj apuajdjos aiqutoq jb opu^na an^ 's^aquiaq X soqaBui
pnjuaAnf ns ap Bjjaq jojj jBna UBjnajsip anb jap
'oqaaj jap saajnp SBAipBp sbj uoa jouib oiajaas asa
japua^Bsap anb sajue JBjsa o^aijajd oiíanj^r
¿BpBJop s^di3 bj uis aoqBS ns JBna X BpiA bj sa ^n^)?

:I 3H3ia '0K33^^IK ^opara odÍX
nj Bas anb oj^o ajiJinbpB sand ¡a)3A
*opnasg[! 'Bjeaun^ ajaanuí ap 'oáa^quia uis 'ad^asa o

�ni para mí del arado el yugo arrastran las muías:
¡ay por la causa de tan tétrica navegación!

Epigramas fúnebres: ANTOLOGÍA PALATINA, DIEHL 129:
Tal a su madre querida hablaba por último Gorgo,
mientras llorando a su cuello los brazos echó:
"¡Queda aquí con mi padre, engendra a otra que tenga
suerte más fausta y que cuide tu gris senectud!"

ANTOLOGÍA PALATINA, DIEHL 139:
Alguien festeja la muerte de mí, Teodoro; tal otro
festejará la de él: todos debemos morir.
b. Trímetro y tetrámetro.
Observaciones preliminares:
1. La tarea de imitar el ritmo de los tetrámetros trocaicos catalécticos y de los trímetros yámbicos se presenta como bastante más
ardua que la reproducción de hexámetros, por tres razones princi
pales:
1)En la conversación castellana corriente prevalecen los inter
valos de dos o tres sílabas inacentuadas sobre los de una
sola. Esta dificultad puede ser aligerada, como lo liemos con
signado en otro lugar (A, NOTA 2, primer párrafo), me
diante la disolución facultativa de las largas irracionales
("áloga makrá") en dos sílabas no acentuadas, cosa que, a
la cabeza del trímetro, practicaron los mismos dramaturgos
áticos desde ESQUILO ("Agamémnonos. ..") ; en la come
dia, todas las partes débiles del trímetro podían componerse
de dos sílabas breves, excepto la del sexto pie.
2)Escasean, en el idioma español, las palabras agudas aptas a
terminar "masculinamente" dichos versos trimétricos, lo cual
acarrea el peligro adicional de producir asonancias homoteléuticas involuntarias.
3)En sus partes dialogadas, los trágicos (sobre todo SÓFO
CLES) cultivaron una sintaxis mucho más densa que H0MERO, al punto que su estilo llega a sonar como altamente
construido e incluso amanerado.
Por tales causas, el traductor que, como nosotros, considere im
procedente la multiplicación del número original de versos (método
sugerido por W1LAM0WITZ), debe realizar un esfuerzo ciclópico
por dar cabida a todas las ideas contenidas en el texto clásico. Es
que aquí, como en otros géneros, por ejemplo en la lírica, el público

- 88 -

�- 68 •jb jipara oiuSisap un saaajB^ ¿XBq an)?

#rasj

•SBJBiyanasa ara nj SEyos b apuop 'BjanjB
apuBiu aj oiaBpd yap 'osa opuaiqBg "juy
•jBjnranoB Biyaipsap uaiq o Eqaip Bpand anb
pBpaAou oasod o^^ "aqaou Bjsa ua
ofa^ as ajsanq baibjb By X 'bzubjbui
Baoadiaaj aod sojjanra Bip orasira yB
¡Xb! 'souBtu.iaq sop soy ap soramj s^pBAijd
sop sb[ anb apsap oijSb iu adns aaynp iu
'BuoSjjuy 'oX Bpi?u ajua BJjsanu aQ *rasj
¿UB^d oSiraaua soSiuib bjjuoo buibjj as
anb sbjou^i o? ¿nj ajsio anb? ¿nj saqBS anb?
'aauodrai ap o^ipnBa ns BiJBqBOB
uaiaaj pspnia B[ Bpoj b anb uo^ajd janb^ aQ
•J3A jod araapanb SEiaB^^sap sira X snj ua
une ira b anb |BUEiuija o osozuoSjaA o
oaipijBj iu osouad Xeij BpBU san^
¿jtqdrana uis afap B^isanu BpiA na sna^ anb
uoiaip[Biu Bun odyp^ ap nj saoouo^?
¡uijb uozBJoa 'Buarasj 'biui BUBiu.iajj!

"juy

•nudiusj '

S3^^0^0S (t
t-At-A (a)4-a4-a (a)4-a4-a (a) :oaiqiuBX ojjarajjj ^ap Biuanbs^
•oaajua opunra ^ap o^as ap Bjq^q 'sojjsou BJBd '^p^^ajj bj ap B^anasa
Bja sBuajy 'S313IHad[ BJCd 'soAijdaajad soubSjo sns ap Biuio^aj b^ b
X sa^Bjuara sapBj^naB^ sns ap uoiauaiipa bj b ajuauiBSOjapod BXnqijj
•uoa Bjaod X oSopqij JojanpB^j p anb aajsauara 'apua jod 'sa ísbouoj
-siq SBStraajd sns aapuajdraoa BJBd ajuaiaijns Bjnj^na B^ aasod ou ajsa
is 'pnjaB oíaojipnB un jod sBpsjuaraijadxa uBaas '"3'b AI ^ A sol^ís
soy ap sajopBjaadsa soy aajua Biparaoa By jod BpBiuBJaap yBiíjtJídsa uois
-jaAip By iu 4BipaBjj By jod BpBaoAoad BaijjBjBa uoiaoraa By i^[ *ojaaj
-sbj aas uis oAisiaui 'opijqBsap jas uis opBsnBd 'oaanq jas uis osonjsaf
-bui 'opjo sbiubC afEii^uay un uBj^sn 'so^aijS souijij soy ap jojanjjsuoa
-aj oiusiiu ya jod sopinjjsui 'sajojaB sojjsanu oyya BJBd íyBuiSyjo By b
BpBiuixojdB ajsaA uoa soauBJodraajuoa soiJBuaasa sojjsanu ua ssuajy
ap SBiparaoa X SBipaBJj sBy SBpBjuasajdaj J3A soraByaquy -^
•BaiSBya uotsiauoa By b ojuaiuiBajaaB
ojaAas sbiu zaA BpBO un ap opijuas ya ua soyjBaijipora ap jbjbjj 'oij
-BJjuoa yB 'aqap ouis 'soairaapua soiJBjajiy sojiq^q X saunraoa sojsnS
ajuB japaa ap Bq o^[ ^SBUjapora sajuara SBy ap BjopBuiydiasip Bjqo
Bun ua opBOJBqraa Bjsa yaij JojanpBjj ya anb Baunu apiAyo as ou íson^
-ijub soy ap BpBJjuaauoa pBpiAisajdxa By b asjBjqranjsoaB anb Bjpuaj

�Ant.

¿Creón, de nuestros dos hermanos, no brindó
al uno, no negó al otro el funeral?
Etéocles, según se dice, en buena ley,
bienquisto de los muertos, enterrado fue;
mas al sin gracia muerto Polinices sus
conciudadanos todos deben denegar
las honras fúnebres, las honras flébiles
y a las aves, sin llorar ni sepultar,
dejarlo, buen botín de su voracidad.
Creón el "noble", dicen, bando tal a ti
y a mí, repito: a mí también, dictaminó;
y aquí vendrá a reprender a quien de su
pregón se burle: pues no piensa consentir
la infracción menor sin que el infractor
la muerte sufra, lapidado en la ciudad.
Así los hechos, mostrarás en breve si,
de nobles hija, tú naciste bien o mal.

Ism.

¡Oh infeliz! Si urden tal, ¿qué puedo yo
con enlazar o desatar entretejer?

Ant.¿Tú piensas compartir mi dolorosa lid?
Ism.¿En cuál peligro? ¿cuál es tu propósito?
Ant.¿Llevar al muerto a esta mano ayudarás?
Ism.¿Pues contra público decreto enterrarás...?
Ant. A quien, al fin, es mi y, quieras tú o no,
es tu hermano; su traidora no seré.
Ism.

¡ A.y! ten presente a nuestro padre, hermana, quien
aborrecido e infamado pereció,
tras descubrir sus faltas arrancándose
los ojos ambos con su propia mano él.
Su madre, su mujer —¡fatal sinónimo!—
trenzando cuerdas, a su vida puso fin.
Tercero: dos hermanos ultimados en
un solo día, desgraciados, un común
final forjándose con agresión mutual.
Las dos quedadas huérfanas, medita tú
cuan tristemente moriremos, contra ley,
decreto, potestad real lanzándonos.
Conviene contemplar que nuestra condición
de hembras védanos con hombres batallar
y que, regidas por potencia superior,
debemos ésa y más penosas engullir.
Por ende yo a los difuntos rogaré
perdón concedan si, forzada a ello, voy
a someterme a los reinantes: en verdad,
sus fuerzas exceder revela insensatez.
- 90 -

�- 16 •zafaA Biuisisojopp ua 'ofiq un ap
uaisos uis 'Bjairansuoa aui oipiduii a
otjntu jBSn[ ni ua 'uij p 'anb Bun ap
aaqap sa odaana p JBjnoq X 'booi a[
Ji BJjax^ oCsq ¡Bpuajd Bisa aqiaa^!
•jBjJodos 'Bjanp anb sbiu jod 'pi adpS un
sa osiaaad sBj^ "opniA ajsBpanb jafnm
zbüíbs á a^ou ap bjbí&gt;9u atpBu sand
nj oSuaA 'oftq ira 'jijJBduioa y

:S0¿"ÍT9 's

saaidrana (z
•UBjpua^ a^ soXni so^ jouib o^snf 'otatnf uxs
sba anb uaiq 'aqBS sbj^[ ¡3a! 'saaaa osa ig #rasj
•jouoq uoa Bjanuí ou anb Bsoa bubuibj
ajijjns ou sand ía^qtjjai o\ Bazapsd
4ttzajBsuasur^ tui uoa 'o^ anb nj efap SBj^
•SBjaaB^ opBj oXna b ojjaniu p 'uozbjc
uoa 'X jui b Bsoipo SBaas 'pi sBsuaid ig *juy
•jinSasjad a^isoduii o[ auaiAuoa sbuibj[*uisj
•aj^sisap 'joSta tui aiB^pj is san^*juy
jajanb ni sa appsoduii rsBpand anb pi U03tusj
•jBisnS sbui oqap sauainb b oisn anb as o^'luy
•uozBaoa ni asapuaiaua btjj bsoo ao^*uisj
•pna Bp^a b uotaaB iui sajqnasap ou is
'ajBipo ai sbux oqanra 'Bpnj^ ¡sa^qBq an^)!

*iuy

•oX ouisiui o[ a^Bq ¡B[BipaQ! "joqB^
pi ounSuiu b sapuas ou 'souaiu ^y *rasj
¡uaiq ouiisap ni Bpyna 'Bpinasap jui oq! *iuy
¡i! ^od oX ornai oiuBna 'BpBqaipsap Xy! 'uisj
-jbiuba3[ b Xoa ouBiujaq opiaanb Xniu p
opuuni p oj^ "O|ipnbB ni Bixaiaj^ 'iuy
•p.iniBU tui aiuBpaA sounpBpma so^
ap BJiuoa U^ ^BniaB sbui 'oíaajdsap o[ o^¿ *uisj
pBpiuiAip b^ Biaa^dB anb o\ Biaa.idsap
'ni saiainb ig -a^aaBX aaduiais iod i^p
:jbpb.iSb soata so[ b anb soiunjip soj b
oX oqap odiuaii sbui sand íoiubs uaiuua aod
'ajaaBX opBiuB un b oiunf 'BpBiuy
•isB jiaoui BjBiusaua ara :ajBipdas
p b oX íBazBpI ai anb opoiu pp ni ag
• uoianqoiuoa ni BiJBisn^ ain 'jtBaqo
une ni SBjaisinb is 'iu aiopid i^[

*iuy

�El buen renombre aumentó de todas las
mujeres con su generosa estrenuidad.
¡Oh salvadora de éste! que también a nos
guardaste de caer, ¡salud y bienestar
en el infierno! Digo que unión así
a los mortales sirve, otras nupcias no.
Adm. Al funeral acudes sin mi invitación
ni cuento tu presencia por simpática.
La prenda tuya a ella nunca adornará;
en su sepelio nada tuyo es menester:
lo era, cuando yo moría, tu piedad.
Entonces tú esquivo, viejo ya, morir
dejaste esta joven, ¿y la lloras hoy?
¿No eras, pues, mi verdadero padre tú?
¿Ni me parió quien dice ser y dicha es
mi madre? ¿Yo, de sangre sierva, echado fui
secretamente al seno de tu cónyuge?
Llevado a la prueba, demostraste quién
tú eres; no reputo ser tu vastago.
Mas si lo soy, a todos ganas en ruindad;
pues tan anciano, concluyendo de vivir,
rehusaste y temiste fallecer en vez
del hijo tuyo; tal labor dejasteis vos
a esta forastera, digna, ella sí,
de que la considere madre y padre yo.
Empero bella habría sido esa lid:
tu muerte por el hijo; en verdad, a ti
quedaba poco tiempo por vivir aún.
De cuanto hace falta para ser feliz,
has disfrutado: desde joven siendo rey,
conmigo como sucesor de tu poder,
no ibas, al morir, tu casa huérfana
dejar en manos de ajena avidez.
Y no dirás me condenaste a perecer
por deshonrar tu senectud: fui ejemplar
en respetarte. ¡He aquí la gratitud
Con que mi madre y tú me lo pagasteis bien!
No tardes, pues, en procrearte vastagos
que cuiden tu vejez y, cuando mueras tú,
envuelvan tu cadáver y expónganlo;
con esta mano mía no te enterraré.
Por ti difunto estoy; si otro salvador
me conservó la luz solar, declaro ser
un hijo suyo y el sostén de su vejez.
Aunque los viejos claman por la muerte y
maldicen su vejez y su longevidad,
ni bien morir les toca, nadie hállase
dispuesto; su edad les deja de pesar.
-

92 -

�/
bO

_

ísBosapmq SBSojaiunu opjBdsa 'p soBiuoisa souafB ua JBJiua sbj^
'sapung ap p^pioBScs bj X jEuiAipB pp a^jB p opuBjiuii
ísB^aod sojjo ap oijaiqnaua JBipxnB pna 'oiuiuoub 'sojauíijd so[
ísauaiq ap opBui[oa sojaqsq sbji 'jas BiupaiA b[ buijijb SBijnfui aQ
•Basap saqaojdaj sns&gt; Jiá^ip Xoq oaqqnd p 'ojaaja ua 'aojnB p
so SBjqBpd SBJBp sb^ is 'KopuajB pBjsaad 'sajonas 'BJoqB j^
: (snnqvund) O^OT " STOl 'svdsiay svj

:oai^aapiBO oaxjsadBUB oj^auíBjjaj pp Binanbs^

S3MV^0XS1HV (2
•SBji^uas sBpiaajaui SBqanra 'sBiJtifui
SOU B IS tSOpO^ OUIS 'SBUIB BpiA TB\
nj ops ou anb opuBjapuod 'b^[bd san^
¿joabj pj uan^aiu a^ anb sa;uaiJEd so[ b
'[ia opuars 'sBipisui n\ Á? ÍBaza^p^ x\ jod
pnjoB Jdfnuí nj sapBiisjad zaA BpBa is
'juoui sbuibC jod aiSBjpq pipJB zBásg
¿opa^B^ o^iuoq ubj ozoui ap zaA ua anb
aafnuí jod oppuaA 'nj apjBqoa 'iui b
uiuj SBuiB^f o^aiq? íB^sa b jBinnp sbji
pjBJ OUIUIJa^ pp Bjp SBUI S3AIA X
n^ ofojuos uis SBqBipn[ jijoui ou jo^
•j^sixa p aapp oaad 'ojjod íofBqB ap
opojjad p bCojub am as o8jb[ ¡Xy!
¿Bzinb oX 01 po B[? ízn[ b^ jaA B^sná aj^
•p jod oX m 'jBÍun[ itn ua nj SBianuí o^¿
¿oX oAijd aj anb 3q? ¿91[^j aj oSp u^?
•ajBfap a^ 'iqiaaj ajp^d iin ap anb
pBpaaaq bjsba b¡ 'Xaj saja soqanm aQ
•bX sauap 'apuodsajjoa aj sou ap anb o[
ÍZipjUl O Zipj 'ij BJBd ajStaB|^[
•jSoaaj oíáaij^ o pjisaouB ojdaaajd
pj Baunu ¡sofiq sns jod sajpsd so^ jijoj^!
¿jBn^ ni ua jijoui oX oqap? 'bsbo im
ap ouib pna anbnpa X ajpua^ua aj ig
•ISB SBjppS OU X 'SOU BJJUO3 OpUBZUB[
piiaAnf Biaiopsui 'ajsmj sofa[ Xnj^
¿uoiaipuoa 3.iqi[ 9p X bzbj Bipsa^
BapuajnB ap 'Xos oipsaj anb sbjouSj?
¿juiSasjad soisanuap uoa 'oSBd BiB^d nj
jod oi^ijj o oipq b 'nj sapuaiajd uamb y?

ua^

¡sbiu sanboAOjd ou ajp^d nj b 'ajuajap!
ísouajsBq oiuniJojuí ajsa 'oiaiupy 0J03

�los siguientes, en cambio, mostrando su faz y lanzándose ya por
[su cuenta,
manejaba las voces del propio humor, desprendido de musas ex[trañas.
Elevado a honra y celebridad como nadie jamás por vosotros,
os declara que nunca se vanaglorió ni hinchó de orgullo su mente,
ni recorre con fines de galantear las palestras, ni si un marica
le pedía volviera ridículo al rapagón que perdió sus amores,
a ninguno jamás el autor complació, pues posee decente noción que
con sus musas no debe de suerte jugar que así alcahuetas parezcan.
Desdeñó, desde que de sus sátiras fue director, atacar a gentuza,
sino quiso, un Hércules por su furor, atentar a los hombres más
[grandes:
de entrada audaz peleándose con esa bestia de dientes agudos,
cuyos terribilísimos rayos de luz de sus ojos de Ciña brillaban,
mientras alrededor la centena de los adulones odiosos lamían
su cabeza; pues ella tenía la voz del torrente que siembra la muerte,
el hedor de la foca, el teste soez de la Lamia, el tras del camello.
Y afirma que nunca, temblando al ver ese monstruo, dejó sobor[narse,
sino hasta la fecha en vuestro favor rompe lanzas; y dice que luego,
ha un año, con esos demonios luchó de las fiebres calientes y frías
que, de noche viniendo a estrangular vuestros padres y vuestros
[abuelos,
inclinábanse sobre las camas de los más pacíficos entre vosotros
para acumular cada acusación y llamada y testimonianza
hasta que, de un salto alzándoos, al polemarca corríais en masa.
Pues habiendo hallado a tal talismán que la tierra os limpia de
[males,
traicionasteis, el año pasado, a él quien sembró las ideas más nuevas
que, por no comprenderlas en forma cabal, convertisteis en ino[perantes.
Sin embargo, brindándole gran libación, por Dioniso con ímpetu

[jura
que ninguno jamás poesía mejor que aquella oyó en comedias.
Para vos es vergüenza dejar de haber entendido tal hecho al punto,
mientras que el poeta por nada peor entre conocedores figura
si, en tanto pasaba de largo a sus concurrentes, su "canto" quebróse.
Esquema del tetrámetro trocaico cataléctico:
. Vv (v)-V-V (v)/-'v-'v (v)-V-'
La Paz, 601-650:
Hermes, Trigeo.
Coro ¿Dónde, diablo, alejada tanto tiempo estaba, pues,
esta dama? Dinos eso tú, el más amable dios.
- 94 -

�- 96 -

•sojana ap
un anj JO}nB oXna ivui^aÁ Eqepanb as 'sibjbiou o[
boa anb uis 'Biaaj^) SBJjuaiui 'soaiJ ua sojopuar^jiAuoa
'sojiujb^ soj ap Baoq bj jB^aui uoa UBqBUodBj
ísajuBqBp sozbjjoíI anb opuaiA csojafuB.ijxa sos^
•uoiainjj uoa BijjnSua SBiuranjBa ap oauBjq opoj
'joaaaj ns ua oAiiasui 'ojuajjiJBuiB 'o[qand ja sand
íja b soa siBqBzoajsap 'sojijaoqaBa oiuoa 'oS
ap josuapp Bjanj anb a
oqaBaij [B 'sop^ip so\ ua
íosaaáaa 'Bjjatj BJ^sanu b jouib .iod 'anb zaA
zoa ns uoa uBqBs^dxa 'sBqinbjoq uoa onroa 'Bjsa
b 'BuiJBq a^Bjpj jod oíaajqod p BqBanbB^j
anb opuaiqBS uaiq 'sauainb 'sounq^j so[ b Bjjjnaaj
'sand 'cjp 'soaas soSiq opuB^ouB 'ofnjo uig
'ju^uiis BjauBUi ap BpipuaA jas BqBJOu^i
'upiaB[qod BSaoqB^ bj odiuBa pp inbB Bpijjnauo^
'jauajuoa scumipaui sias opnd oSijj ap anb 'b3jb
tui uoJBpidBj anbjod 'oSiuib 'sna^ Jod 'is 'ojsnf 0J0^
•apiña uaiq Á ajnEpI aiu ouisiui oÁ anb 'uoaaiiBqB
upjaiijuiq opia^oj iui anbjod 'oaja 'ojsnf ojay "uj^
ojoAap saiuaaoui sBuosaad ap SBjan8iq sb^
'zaA ns b asiBSuaA jod 'ejo^ BJjsanu 'ojaap ua
:jopBjqE^ p pjBj anj aiuaS Esa ap OJan^ p sbj^[
•asuojaisB BJjan^ b[ ap 'Bisa b JBqaa joqiu uis
'soians soaaansn 'souBJjxa uoa sospj 'sojs^
uoa souBjjBdsa sajaf so[ b uBqBUBS Á
soa Bjjitoa uBqBJídsuoa so^nqijj JBBd ou ap uij
b 'spiSBuiqaaj sa^uaip soj soa ajjua sopBjijji
anb oi^n^ ojjsanv oÍBq sapBpnia sb[ oáan[ opuai^ *^^H
¿qa 'BdBosa sou ojuBnr)? 'ajqiuoq asa ap ^pnap opuais
'sa Bjiuoq ub^ osa joj *^oq BiSBq 'oaoduiBj o^ 0J03
•uoiaüpj auaxi SEipr^ B^p uoa anb BiqBS tu
10 oÁ ounSuiu ap 'opdy jod 'sbsoo SBs^ qj^
•ojüdsip BuiBp Bisa Á 'sopiBuaaj vÁ opnd axpBii
'oaoqa joanj uoa bjio b Bqna Bun 'BpBaoqa iA
oadsiqa o^uaiuiJBS un 'opajanb uis 'anb zaA Buj^
•B3B Jod Á Bjp jod 'sopoi soSauS so^ ua soju^g
oaoAOJd oumq ns anb BJjan bubiubj oipuaaua
oiBaui oja^aap pp Bjidsiqa b^ apBipa sbjj
:p^pnp bj b oSanj osnd ouBp un Jijjns ou jod p
'JB3B1B ap opoiu ojjsanA 'opuBpaaj oiua ojisanA
'jbj ajjans cjajiJBduioa saja^a^ joiuaj uoa 'oSanj
íanj sEipi^^ ap uoiaBfaA bj jbui jap jBtaiui
•oiunjsa as Bjsa ouioa ojjaqBs siajanb is
siiu b puisajd uoiauaiy ¡souisaduiBa saaB^BS ^nj^[!

"J9JJ

�Tri.¡Basta, Don Mercurio, cállate!
Deja pues al hombre bajo tierra, donde está, estar;
en verdad, ya no es nuestro ese hombre: tuyo es.
c. Metros de la lírica.
Observaciones preliminares:
1.La lírica ocupa, sin duda, un lugar especial en la técnica
imitadora de los ritmos originales, porque en ella los autores grie
gos no solían sustituir una sílaba larga por dos breves ni dos bre
ves por una larga. En la pequeña canción monódica, el isosilabismo
(recuento exacto de sílabas por verso) fue de rigor; destruiríamos
su encanto, si no lo respetáramos. Tal observancia no crea mayores
dificultades para la versión de las estrofas llamadas sáfica y alcaica, puesto que sus sílabas largas y "acentuables" guardan, en princi
pio, siempre alguna distancia entre sí. Las escasas muestras que
conservamos de los poetas lesbios evidencian una adopción faculta
tiva del alargamiento cuantitativo en la cuarta sílaba del hendecasílabo sáfico y en la quinta del hendecasílabo y eneasílabo alcaicos;
igual libertad existía con respecto a la longitud de las sílabas inicia
les y finales de cada verso. La imitación del "enarcamiento" (sepa
ración silábica de una palabra) entre el tercero y el cuarto versos
de la estrofa sáfica no sólo es fácil, sino cómoda.
2.Más ardua es la reproducción de los versos asclepiadeos, a
causa del encuentro repetido de dos largas acentuadas; imposible, el
exacto rendimiento de los ritmos jónicos. Entre estos últimos, tan
importantes en la poesía anacreontea, el traductor podría encarar la
eventualidad de disolver en dos breves la segunda larga de cada me
tro jónico ascendente ("a minore") y la primera larga de cada me
tro jónico descendente ("a maiore"), lo cual, sin embargo, crearía la
incómoda serie de cuatro sílabas inacentuadas.
3.De mucho mayor trascendencia y complejidad son los pro
blemas que nos plantea la lírica coral polimétrica, esencialmente
concebida como letra de músicas y danzas y, por ende, estéticamente
inasible para la mera recitación. Mentirá quien afirme haber "sen
tido" rítmicamente los himnos pindáricos o los coros trágicos, con
excepción de aquellos conocidos como dáctilo - epitríticos y logaédicos, en los que hay una sucesión regular de sílabas largas y breves;
pero aun para éstos, la imitación total queda a menudo excluida por
las complicaciones del texto. No obstante, vale la pena intentarla
en la medida de nuestras posibilidades; en su defecto, aproximarse
al ritmo original sin jamás apartarse del número de sílabas conteni
das en cada verso. Nuestros modestos ensayos podrán quizá, también
en materia tan áspera, indicar los derroteros que mejor conduzcan al
logro de los fines anhelados.
- 96 -

�- ¿6 OJJSOI OUJ^J9 m U3 BSIJUOS UO3
'nj X íuojBqijjB
"OpUB[OA J9J3
ja jod ojaia ja apsap SBSuapijB
áau Bjj^ij bj ajqos saAB
SBll9Cl UBJBJl 31 :B^ opiuaA

n^ ua BpqBS bsbo BiJi^d ap iA
aiSBqanasa ara 'sofa[ opuaXo zoa
ira 'zaA BunS^B is 'iiiLb uaA outs
ÍBUDt^B Tin 'BSOip
'sBzuaA saaojop uoa iu SBima uoa ra
ai 'sna^ ap Bfiq

:T

A-A- AA- A-AA-A- AA- A-At-At- AAt- At-A/
:boijbs Bjojisa B[ ap Braanbsg
Baipouoj^[

(i

-ijui ap oia^daj X oraisqduiB a^draai^ 'ttBraaisis,, ns ap aopaaouoa op
-unjoad oraoa ou o BpAaj as ^anbB is 'oiquiBa ua 'BJBiipara X 'p^pq
-BniDB Bpoi ua SBqaaaisa 'buisiui bj ap ttSBuuou,, sb^ Bdraoj Biaod ^Bi
anb ap BJBpinasap Bni&gt;ua[ cun ap aopBiBa uanq ^^ ¿oiBiparaui ap Bpip
-uaiua jas aqap Bisaod bi[b b[ anb joj? -so^draafa sns BjinSas joj
•anpBJi \o ^aiuaraBiraiiuoa UBqBAouui sapuBjS SBraap so^ X S3^[VlÍ0X
"SIHV 'O3IÍ1ÓS3 ^9 'BDí^ot uoiaisod ns ua so[jboo[oo BJBd oiuaraora
un JBuoixa[^aj b uanSqqo apuop une 4t4BiBqjadXq,, JBa[draa o íoiaf
-ns \o uoa BaoAinba BiauBpjoauoa cun BpaA o[ ou is 'Bpaaaad ^\ anb
onaqqo osb^ ua ^Buosjad ajqraouojd o ajqraou jainb^na b (oipunj
-aS 'oidiaiiJBd) OAiiafpB un Jijajaj o íttopBiBiuBiu9? X ttopiBaqB,, uoa
biSo[bub ua 'ttopBiBinSua[?, o ^tosuapqB?, jiaap soujipadrai Bqap anb o|
-naBisqo soraaA o^j -sBfa^draoa sascjj ap sauoiaanaisuoa X SBisandraoa
8BjqB[Bd ap sauoiaBuuoj scpiAajiB SBra sb¡ soujijaSns 'soujiiuasuoa
anb sbui 'uaaajBd soaissp saaoinü so\ ap SBiauaaq ss^ -osodraod
b oqiauas apsap 'aiuBqraniaj b opBaqap apsap 'Biaod BpBa ap oidojd
X ^Biiosjad Xnra 'aqBS as oraoa 'sa Baiai^ B[ ap afenSua^ ^3 'f

�preguntaste qué, pues, volvía a su
frir y llamarte,
qué por sobre todo ansiaba en mi
loco corazón. "¿Pues a quién deseas
Persuasión de ti enamore? ¿Quién, oh
Safo, te veja?
Si te huye, perseguiráte pronto;
si rechaza dones, dará de suyo;
si no ama, pronto amarte debe
aunque no quiera (s)".
Llega hoy también y deshazme de mis
graves penas; cuanto, a que se cumpla,
mi pasión anhela, ¡cúmplelo! y tú misma
sé mi aliada.

SAFO, DIEHL 2:
Me parece ser un igual de dioses
ese hombre, quien por delante tuyo
siéntase y, cerca de ti, tu dulce
charla escucha
y tu carcajada sensual, que tanto
en el pecho mi corazón espanta;
pues ni bien te miro, y ya ningunas
voces me salen;
sino rota queda mi lengua, tenue
fuego estremece mi piel al punto,
con mis ojos nada distingo, los oídos me zumban;
el sudor recórreme, de temblor soy
toda presa, más que la hierba quedo
verde, poco falta a que parezca
muerta, Agalis.

Esquema de la estrofa alcaica:

v- v- v - vv- vv-v-v -vv-vv-V-V -V-V
-'w-'w -V-V
- 98 -

�- 66 anb oisanj 'sapuiSuo sojxaj so[ ap boiuijjj uopBjitni b[ ua 'ajuatnS
-isuoa jod '^ souoieuiepap sojaaja so[ b a^q^nasipui pEpqijn Bun
4oJBqraa uis 'BA^asuoa 'H3G3OHH3S ^O ^ SSV39 oaiaapa^ ouioa
sauSisui jod opBZBqaa^ Á sonSiiu^ soaiiBuiBJ stq ap
so[ ua a^uaisixaui uaiq is '^oaijjjjida - o[ijaBp9^ onin^ai ^3

(Z
• pBpi[Bip.ioa ap oua[^ '9raJij BpBs^d uoa 'oaanqa
jbjiui b SBiqij bb[ jod 'ofBq Bas anb jca B^Bd
íjouiud uoa opBjiajB 'oso^n^jo sapnq sns ap
'upianboa oesd [a uoa 'oj^ ajaf un Bisn^ aui o^[
:o9

ap oaijaapjBa oaiBaoaj

pp o^duiafa un sotuauaj^

•saanpuoa SBpuaij sb[ jod
uozBjoa iui anb JaqBS uis
ni saXosap aui 'ajoasnq
'jíbjiui puiájiA pp
•v mam '
A4-A At-At-A-A A-A-A-A A-A-

: t4uinaiuoajaBUB unujaní^ pp
q
Á asJiAjas outa
: oí pama j jofaui ^3 ¡sinbBjj qo!
'aiopuB^uauíB^ sbjbugS BpBU sand
'ouiiub m san^aajua ou opnp jy

:t6

'03D1V

Bjjsanuí saiujoua
'ajuajBdsuBJti Bpo^.
íb^ Bapoj Bn^B ijisbui pp aid [3
•piABpuaA oratsjiJojf uoa opuBqan[
3abu uoa sopBAa^ somos
oipaiu jod sou íbjjo b^
'eob jod assapnA v\o Bun sand
:uoipqajt ua soiuaiA so[ jbui opuajduio^
-•o^

'oaaav

�en estos versos, a diferencia de los trímetros y tetrámetros dramáti
cos, los epitritos (4:3 en el metro yámbico, y 3:4 en el trocaico)
constituyen un factor fundamental, sus sílabas lar^as "irracionales"
deben ser siempre respetadas, es decir disueltas modernamente en dos
sílabas inacentuadas, entre las cuales, también aquí, el traductor pre
ferirá el hiato para no destruir la cadencia característica de los yam
bos o troqueos. Única excepción de dicha norma será la cuarta sí
laba de las dipodias trocaicas finales de verso, pero no de las dipodias trocaicas que concluyan el primer elemento ("kolon") de los
versos compuestos de dos (o tres) elementos diferentes ("dicolos"
"tricólos") . Es innecesario repetir que todos los pies dactilicos y
anapésticos deben incluir dos sílabas inacentuadas.
PINDARO, Olímpica III, primera tríada:
Esquema de estrofa y antistrofa:Esquema del epodo:

- vv- vv- w - v- w
.'vv.'w-'
w-'vv-'w-' vv-V-'
vv-'vv-'vv-' vv-V-'
w-Vv-'w-'
w-'v-' vv-'v-' w-'v-'
w-'vv-'vv-' vv-'v-'
-'v-'vv -'v-'vv -'v-'v

Estrofa:

- V- W - V- VV
-'w-'w-'
-'v-'vv -'vv-'vv-'w
.V'vv -V-'
-'vv-'w-'vv
-'vv-'w-'vv -V-'
-'vv-'w-'w
-V-'vv -'w-'vv-'
-V-'w -V-'vv -V-'v

Hospitalarias Tindáridas y Helena de
trenzas hermosas, a vos
complacer, al honrar Agrigento la ínclita,
es mi voto, pues alzo al triunfo olímpico
de Terón este himno, loor
de corceles raudos: así la Musa me asistió
en hallar con brillante frescura la trabazón
entre doria cadencia y la canción que diera

Antistrofa:

luz a la fiesta. Son nuestras al pelo entrela
zadas guirnaldas las que
me imponen aquella sagrada necesidad
y mezclar la polífona lira al son vivaz
de las flautas en composición
de estrofas dignas de ti, de Enesidemo hi
jo! Quien hace me oigan es Pisa, de donde, por
dioses dadas, a hombres llegan las odas para
- 100

�- 101 jap ojuaumSjB ^a apaaojd jBna bj ap 'B^adoda bj ap ojij
-sa jap oauujij t4Aijouijiaj,, ouioa soaijijaBp soajaiuBxaq ap aijas Bun
'sBimjjn sBjsa ap uotsuajxa bj ap bjjb sbui 'BjnuinaB 'sBjojisa sb[ ap os
-oipucjá ojjiqpusa ouisiui [a ua jBaoquiasap ap saius 'opoda ajsg
•Bsopnp uoiaBzijBiuanbsa ap t4BaipaBoj,^ Bjazatu
Bun ^ÍBq 'opoda jap sosaaA ouii}das ^a ua A sojauíiad sop soj ug -said
sop ap sbui ap sojsandiuoa sosaaA soj ua BaiJjaui BsnBd bj opuaiua]
-ubui oaad 'sBaqt^aBp ssipodip ap [buij bj osnjaui 'uoisajdap ua b^jbj
BqBjis Bpo^ saAaaq sop ua soiuaAjosip 'sojdaaa^d sojisanu uoa btuoui
-.ib u^ 'upiaiiBa Bisaunj bj ap oaiibjjbu - oaxda ojunfuoa ja ua zBp^oiu
ouoj un ap uotaanpoj^uí bj sa pBpijBuij a^uapiAa sXna 'soaiquiBX soj^
-aiu ^od sojiiduinaaajui ajuauíjBuoisEao 'soaqjiaBp sojjara sajuajajip
ua aAanuí as sand íjbutSijo jap oiaBxa xsBa oiu^ij ja ua asjBjituí ap
-and SBajB^ ap oiukhjba ja ajqos bj^bijj a^uasajd bj anb
:6SI"S0T '(sopo^Bd) upuauíBSy '

B3I1BUIBJQ (g
•btjjouib ap Bjjanq jouain bj BqBu^ndaa saj íM
uoiaBaijrsaaA Bun 'souajaq soj ajjua 'souiBjjBasnq aiuaiuj^nuj '
-nxuisip aofaiu o^UBna saaBaija sbui ojub^ sBiáojBUB o SBi^jauíis sajd
-njnuí ap Biauasa^d bj ^^ado 'saiJBd sns ap Baii^aui Bjnjaiuisa bj ua
isb 'BaiJBpuid Bpo Bpoj ap BAijisodxa Ban^aaiinbjB bj ua ouioa jbj^
•aja íoaijojjsa ojqiuauu ajuaipuodsa.i.ioa jap ajuaxnjBnjjiA sa oj oaip
-oda osjaA ojjBna jap t4ojo5j5, opunSas ja Á 'oaijojjsa osiaA opun8as
jap BjaBxa Baijjaui uoisja.\ui bj sa oaipoda osjaA opunSas jap 4tuojo^j,,
aauíud ja anbjod uaiquiBj ouis 'jbuij os^aA ja ouioa osaaA jauíud jap
4tuojo&gt;j,, opuitóas ja ojubj SBjja uoa uniuoa ua aauaj jod A (oauia) sos
-J3A ap o.iauinii jbiiSi aauaj jod ojos ou 'sBjoajsa sbj ap (SuBsaSqy)
t,BiauapBa?J BjapBp.iaA ouioa asjBjapisuoa apand opoda j^ • (BaiqiuB^
Bipodtp sbiu BaijsadBUB Bipodiaj) oaijuajit t4uojo5j,, uoa Buiuuaj A
Bzaiduia anb jBJjuaa anbojq 'oaiquiBÁ - ojsadBUB oiujij ap sosjaA sajj
b UBapoj oaiBaoaj - ojijaBp ouijij ap sosjaA sop 'bjojjsijub A Bjojjsa
ua 'anb BiauapiAa BpBjaj Bjsa ap oaiajaiu Biuanbsa jap sisijbub ii|^
•Bjjaq sbui uoiaBpjoaaj BidiuijQ ua pij bj aod
jas b 'Bpiuoijjijuy ja oCbjj ojjsj
jap SBSOjquin sajuanj sbj apsap
zaA Bjjaia anb 'oaijo jap upiaiujBnS jnz
-BapjaA bj BjajjaqBa ns
ap oujoj ua 'sBfaa ajqos
jod BJBqaa 'soSaij^ soj ap zanf oaSajuj 'oijoj
-g ja 'sajaBjajj ap ^aj
Buijsjjd bj aijduina jb 'uainb b jatopodg

�Esquema de estrofa y antistrofa:

v-V/vv-'w-'
v-v-y-'w-v-'-'vv-'w-'vv-'-'w-'w-'w-'-'w-'w-'w-'.'vv-'w-'w-'v-'v-'/w-'vv-'v
-'vv-'w-'vv-'w
-'w-'vv-'vv-'-'vv-'vv-'vv-'vv-'w-'w-'vv-'vv-'vv-'vv-'w-'w-'v
-'vv-'vv-*w-'vv-'w-'vv-'vv-'vv-'vv-'vv-'w-'w-Vv-'vv-'w-Vv-'v(v)
-'w-'w-'vv-'w-'-

- w- w- W- w- w-'w-'vv-'w-'vv-'vv-'
-'w-'w-'w-'v-V-7-Ww-W-Vv-'w
-'w-'vv-'vv-'-'w-'vv-'vv-'-'w-'vv-'vv-'vv
' -Vv-'w-'w-'v-'v-V-'w-Vv-'w-'-'w-'w-V
-'w-'vv-'w-'vv-'vv-''
v-V v-V
-'w-'vv-'vv-'w-'-

Estrofa:

Esquema del epodo

Puedo contar el potente presagio del viaje de hombres
briosos: los dioses a nuestra edad todavía permiten
fe inspirar por virtud de canciones.
Al par real, jefes aqueos que juntos la flor de
Grecia conducen, los
mandan con asta y brazo verdugo
pájaros fieros a tierra troyana,
reyes de aves a reyes de naves, el
uno oscuro, el otro dorsialbo;
que vi posar desde la mano que blande la lanza,
fúlgidos, cerca de casa,
y devorar una grávida liebre cargada de cría,
quien al final no pudo huir:
¡Lúgubre, lúgubre canta, mas triunfe la dicha!

^. •
Antistrofa:

Vio en los bélicos devoradores de liebre el sabio
vate castrense los dos concordantes Atridas, del viaje
guías; así explicó el prodigio:
"A su sazón éstos de Príamo toman la plaza;
toda riqueza del
pueblo, antaño tras torres guardada,
saqueará con violencia la Moira.
¡Ay que primero ninguna inquina di
vina perturbe la hueste, de Troya
feroz bozal! Ártemis pura, sintiendo piedad, los
perros alados del padre
odia, que antes del parto inmolan la mísera liebre,
- 102 -

�- SOI -

•Baipod Bzajjaq ne ap sojjajsap sounSjB
jBjqranjsiA BJiiiuuad aj uoiaanpBJj bj ap E}iJja;jadrai pspijapij Bun
ajuauíBaiun sbui íuoiaipnB o BJniaaj Bjaraijd ns ua oujapora oaqq
-nd jb auiajsuoa o^iBa ap sejjaj SBfajdraoa sBsa ap jaij uoisaaA Bun
anb 'oiubj o[ jod 'jBUBjjxa apatid o^^ -biSojoiiui bj ap oiuairaiaouoa
oqdraB un 'jBjauaS ua boijij bj oiuoa 'uaSixa ajdraais A 4 ( bjojjstiub
cjaiuiid B[ ua sajsanq sns ap aiuajj ^b saauíqO^j A B|inB p ouioa)
SBjaaaip eauotadoasap uoa SBaiaojB^aiu sauaSBuii un[azauiaa;ua o (bj
-ojjsa Bjauíxjd B[ ua \os p ouioa) sapjnjBU souauíouaj so[ b sapuos
-jad BAi}Biaiui a upiauajui ua^nqiJjB anb ojsand 'oaij oaqqnd ora
-sira p JB3n[ ap uoiaisodraoa Bun ap sbui opüpuBraap jaqBq ap uaq
-ap 'ajuaiupqsa sopipuajua jas BJBd 'sapjoa sojxaj so^ -Bipa^BJj bj
ap sEAisjnasxp saiacd sb^ ap oauípdB 'opi^u oxuiaoiaBJ pp ajuaaajip
uaiq 'BDBjsiuoip 'BiiiJB^ps 'BAijmiui ÍJBqnaad BaiSp^ Bun ap oubiu
UBipa 'sBaiiasjuis s^^aj sb^ jiSuijjui uis 'soaiBjj sojoo so^ anb JBp
-joaaJ aq^a 'opiuaiuoa p ojuBna u^ -Bipodip A Bipodip aj^ua bdis
-Bp sxsajaip bj 'sBaijsadBUB SBjojisida sbj u^ 'jBpraasap ap A jbutSijo
oauujiJ ojuaaB jap soiuaiuiBZBjdsap saAaj sounSjB b (aiuarajBiuarau
-adxa) japaaojd ap BiauaiuaAuoa bj opipuajdraoa soraaq 'uotaBjiaBA
Bijaia ap sbjj 'oaad íosjaA BpBa b saiuaipuodsajjoa SBqBjis ap ojara
•un ja aiuaiuBsoan^iJ jauajuBra jod opBido soraaq 4ozojj ajsa u^
: 19[-001 4(soPOJ?d) BnoSijuy 'S31D0^0S
¡Bqaip bj ajunijj sBra 4bjub3 ajqnSnj 4ajqnnj!
sand 'ounsuoa ap iA
'afBIA jap S3AB SBJ ap ZBJ BJ B 4JB3J OUOJ^ JB SBOJB3
ofipaad SBfeiuaA sajratuá ap oipaiu U9 saj^sBsap sajB^
*^bjj bj 'oftq un b jb.oU3a ap pas uoa BpBuip^ biub
'BJisaiuis aSansaj anb bj
Bpanb sand íoipiaijoxn ap 'sejosbo sBqanj ap a^uanj
'Bpuajjo Bsonjisuora 'BsiAipui is jod opuBipijos
'BpBdjBz ns jbisub 'sopBjauB 'soáaijío
soj 'soiuaiA uoa 4BÍJBq ou Bjja anb BJBd
oaoAui sojij sira uoa JopBAjBg jy
•soisnBj anb sojsBjau souara ou souSis
4sojanB sosa ua Buaapsip apid
'saJisaduiBa SBi^saq sbj SBpoj ap soija
soiuaij A sauoaj soABjq ap sojiuj
sosuajaput ap B^snS j^nSt jod uainb
'p^pjag bj 'paajara ns ua 'ojuBna s^^:opod^
¡Bqaip bj ajuniJi sbui 4bjub3 aaqnSnj 'ajqnSnq!
*ttsBjinB ap zojjb ujisaj

�Esquema original:

Esquema nuestro
Estrofa I

-'V-'VV-V.'v-'w-'v-'
.'..'w.'vv

- W- W- V
-Vv-'w-V
-Vv-'w-'v
v-'v-'w-'v
•vv
-'vv-'vv-'w-'v
-'w-'w-'v
-Vv-Vv-'v
-'w-'w-'w-'
-V'w-V

v-v-vv-v-w—v-w-v-v
—v-w—v-wv'wv'w-'vv-'
—vv-v
Anapestos

Dímetro: vv-'w-' vv-'w-'
Monómetro: w-'vv-'
"Cláusula": vv-'w-'vv-'Estrofa II
-VV-W-W-V
-W-W-VV-V—w•MaaVVa
-V-V-w--w-VV--VV--W-V

- W- VV- V- W- V
-w
-'w-'vv-'v
-Vv-V
-'vv-'vv-V
-Vv-'w-'w
-'w-V

Estrofa I:¡Rayo de sol! la más bella
luz que a Tebas de siete
puertas jamás se mostrara.
¡Brillaste, pues, de dorado
día párpado tú!
Tras superar las corrientes dirceas,
al que de Argos con blanca
tarja llegó, todo armas,
prófugo precipitarse con más
prieta brida hiciste.
Polinices en contra de nuestro país,
sublevado por riñas equívocas, lo
arrastró. Y aquél, con su grito feroz,
cual un águila sobre la tierra voló,
revestido con pluma de nivea luz,
con grandioso arnés
y con yelmos de crines equinas.
Antistrofa I:Sobre los techos parado,
ambicionando con crueles
104 -

�- 901 -

¿OpUBpUBlU BZUBUapJO
BajqtuBSB
|Biao;Buas BJ^sanu oaoAuoa anb o^sand
'[9 b bjiSb 'sand 'uBjd ouj*)? 'B^uBjapB
'pBpiap bj uaiaaa osinb anb soqaaq soj aod
siBd jap Xaa sa uainb
Bpiaaauaj^ ja anb jnbB ajj
•aptiaBs
anb oa^g ap opuBra jb 'sopoj
eojdma^ soj 4sBuanjaou SBzuBp
ua 'souiBJJoaaa san^
¡SBjpBqaa opiAjo jb Xoq!
:oajj SBqanj ap tn^
sojjbd ua BaiJ 'sBqa^ ap asjaaBjduioa jod
'osouojS aaquiou 'Biaojai^ bj sou b
uoiauijxa unuioa ap
eop soj 'opuaipuBjq sbzubj SBiuouo^nB sns
uoa 'anb 'j^nSí ajp^ui ap A
ajp^d ap 'saaijajut sop oajbs
sna b aauojq ap ojnqxjj ns
pfap oj^o uoa opurqanj oun BpBa
jBjaod BpBa ua sojjipnEd ajáis ap san^

jBna opuBn^aB 'apuBaS ja saay
sqsp aj adjoS sbh adjoS
:anj ajaans ns bjjq
•sajiisoq sojuaiA ap Bianj
uaiaaa BqBjBqxa
'oaoj njaduii uoa 'anb ja oubui ua o^anj
'asoXBa ojans jb oasnag:jj
•Bjjanb bX jbitj bijoioia X
oubS SBuauqB sbj
uatnb b BfojjB BjanSoq a^uBjqiA uoa
oiqaaqos SBpBJop sbuijb ap ua
uoiAua uoa sou b asJBaaaaB
oía soj opuBna X 'Bisaiap opoj aiqos
ZBnaoj BnSuaj ap sBiauBja^f sbj sna^ anbaog
'OTJBSJaApB UOBJtp JB
jaauaA opuBpaA 'sajy ap opin^
sBpjBdsa sns piAjoAua jb^
•bjbuio^ SBqaaoiuB sns uoa
ojsapjj saajo) ap oaaaa ja anb uis
'zbj ns aa^uBS BJjsanu
ap jBiiaj[ sa^uB uis anj as
'Baoq Bjdnjdas bj sbzubj

�C. SHAKESPEARE y la diferencia entre versificación antigua
y occidental.

(Una disgresión)

1.Para evidenciar los contrastes entre la poesía antigua y la
moderna, podríamos recurrir a SHAKESPEARE, cuya obra, no obs
tante los valiosos intentos de MENENDEZ PELAYÓ, MAFFERSON
y otros, sigue aguardando una definitiva adecuación rítmica (aco
plada a fidelidad interpretativa) en lengua española. Frente al ge
nio británico de la época isabelina, el proceder del traductor debe
cambiar por completo, pues fondo y forma nos colocan ante plan
teamientos enteramente distintos. No bay métrica estricta en el sen
tido griego; el número de sílabas suele oscilar entre 10 y 11, tanto
en los dramas como en los sonetos, y los acentos, potencialmente 5,
no siempre se destacan ni poseen igual intensidad. En cambio, es
esencial la reproducción de consonancias (donde las haya) en el mis
mo orden del original. Resulta ser paradójico que tantos autores se
hayan afanado por traducir la poesía antigua en rimas, pero la nór
dica sin ellas. Se aprecia en la versificación sbakespeariana una, no
sabemos si sólo aparente, "non - chalanee", la displicencia de un
maestro que se siente seguro de lo que va a decir, quien por lo tan
to juega con palabras y sonidos, como juega con ideas y conceptos,
sin perder ni en profundidad ni en concisión. SHAKESPEARE es
a veces aún más denso, diríamos que más lacónico, que los áticos;
supera a sus predecesores helénicos en el manejo de las antítesis y
los oxímoros (las "necias agudezas" o "agudas necedades") . Mucho
más que ellos, es dialéctico, intelectual y abstracto; pero también
sentimental y "lírico" en el sentido que boy atribuimos a este últi
mo adjetivo. En aguda oposición al ateniense, su teatro no es ni
servicio religioso ni instituto moral.

2.De acuerdo con esas características, el traductor de SHA
KESPEARE ha de preocuparse menos por la fidelidad de vocablos
o imágenes que por la exacta captación de las intuiciones, las que
de aquellos sólo se revisten como al azar; puede descuidarse la letra,
pero debe resaltar el espíritu, el "esprit" barroco con sus mil pun
tas y contrapuntos, con su mordacidad resignada, con su melanco
lía viril. ¡Cuántos peligros encierran, por ejemplo, los incontables
latinismos shakespearianos para un intérprete latino! La acepción
de muchos de ellos ha cambiado incluso en el inglés de boy día; ca
si ninguno posee idéntico matiz en las lenguas románicas. Lo contra
producente de la textualidad en versiones castellanas de SHAKES
PEARE (y de GOETHE) las vuelve más arriesgadas que las de
obras griegas o latinas; una confrontación de la técnica a emplear
para unas y otras nos señalará las fuentes de los errores que pue
den cometerse respectivamente.
- 108 -

�¿oí •aopp ij ua jaAotnojd b oaarpad
opBxioq jas Bijoraaiu piua^ n^ ua anb
jouib pj oj^nu sand roiqiaasa o[ uainb
opBpaoaaj 'saa[ oisa is 'Bas xj^[
souBsnS so^ b osbüS opunta pp
aui anb UB^aatApB oS^oa ^b anb
sozBUBduiBa sojsnpB ap uos p apua^p
'a^sa o)janui opuBna 'sajo[j oa jtn

•oiaaisap joras ira aBfap aauíaj ou ap
'oi-ianin Bíaqeq ara b^ 'o^ubí ap o^jüjj
•uoad uanq aod noa^Bd pm p opiAaas
'zaqpuas Bzaphms ap
'upiaunsaad Btoau ap ujioq
'saA BpB^BinSua^ souib aod Biauaia
pBpafo^ BDjaj aod Bzaanj
uoxsjo^aa aod pnipaaa b^
aiuauqiA p^piisBO b^
'BpBZBjdsap BJUoq uis pBpijsauoq B[
z^[bj aod ^püfaA
'opBfajsaj 'BpBU Bjp^ ou uamb b
'oSipuaui oiobu uamb b pnpuBjao ua
opcsuea J3A ap 'auiBSUBasap 'aiaan^[
7/4X1 oiduoS
•pui Bsuaid Baunu oaisanA o\ ap anb
pj oao[ un sa 's^aaA ap 'aouiy
• siBjuanaaaj anb so[ uauap a^aans anb
'uoisia^ aopiAaas un 'opABa outs
ísp^^q zaA pj anb o spA apuop^
uoTxajpa Bso[aa uoa oaainbut i_^
oaisanA b sjpadsap opuBna ap
pnjiaaB b^ bijb outoa aiqaauoa b tu
'oAaasqo fopa iui ua 'soopustsuB 'anb
b^ aiaap[Bui b ouijb t^[
•oajsa uis aoqB[ B^ á odiuaij p opuaipaad
^oa ara 'siB-iinbaa so^ ou anb scajuaiui
íoaisanA oasap pp sbjoui á SBJoq
^ojsa opuBuiapnasa 'oABpsa soa 3q

77/47

�Quisiera yo que, si estos versos vieras
mientras quizá yo esté con barro envuelto,
ni aún mi pobre nombre repitieras,
mas fuera con mi ser tu amor disuelto.
Tu luto, así, los sabios no intuirán
ni, por mi fin, de ti se burlarán.
Soneto CU
Mi amor arrecia, aunque más débil luce;
no menos amo, menos ostentando;
aquél a mercancía amor reduce
quien su valor doquier va pregonando.
En verde primavera a nuestro amor
gusté de saludar con litanías,
cual antes del verano el ruiseñor
canta, mas calla en sus maduros días.
Estío hoy no menos lo embelesa
que cuando noches disipó su llanto,
mas trino loco en cada rama pesa
y dulces diarios pierden su alto encanto.
A ratos quiero, como aquél, callar;
pues temo os pueda mi canción hastiar.
Su diálogo dramático deberá también traducirse en hendecasílabos
graves y agudos, con sinalefas como en los sonetos, pero desde luego
con rimas sólo donde el texto las tenga.
Hamlet, Acto I, Escena III:
Polonio:

¿Laerte, aún aquí? ¡A bordo, pues!
El viento abulta el lomo de tu vela,
^y se te espera. Vete bendecido
y trata de grabar en tu memoria
estos consejos: Calla lo que pienses
y cuídate de hacer lo mal pensado.
Llano en el trato, nunca sé vulgar.
A los amigos bien probados con
aros de acero liga al alma tuya;
mas no te enredes con cualquier reciente
y no probada compañía. Teme
armar reyerta: pero envuelto en una,
haz que tu contrincante tema a ti.
Oído a todos, voz a pocos presta;
oidor de juicio ajeno, el tuyo guarda.
Tu traje, en armonía con tu bolsa,

- 108 -

�- 601 ¡sopo} sopBaad siui SBiJBajd
sni ua aXnjaui 'ejui^[! ¡BipjQ Bjjaq bj
'oiauajig! 'u^tooB ap jojba ns opuBJ}snaj
'sopiajo}aa saanBa ua opaitu asa jod
a}snj X ojanA o}jb ap SBsajduia BajariA X
uoisiaap bj ap BumuaS znj bj
BUBduia sopijtrd so}uaiiuBSuad uoo
'sopo} b aoajtAua sou uoixajjaj B'^
¿sopB-iouíái so| aBasnq b sopiqss
sa^ea so^ aijajaad opuBfasuoaB
'bjbSij}ui sou ou 'aA^anA ojafBiA
un^uru [buo B^ ap BJjat} B}oui ap
'Bqum}B¿}[ti ap sbsoo ap oaiUBd \9 is
'opBi}Bj opuBaidsBj} X opuaiuiiS
'sopjBj BqBAa^ uam^)? ¿BÍoBp a^duits uoa
B^B^Bq pn}amb ns ouisiui is jod is
'uBouiq sou^ipui soj sosubui souip ua anb
sBpndsa sbj X ajquinptAjas auiBjuí
Biai}snf 'jouib jap soqoadsap
oíaaadsap 'upxsajdaj Bnaiui
'soiJBip sopd X oiujBasa BtjB}Jodos
uainb san^? *zqa^ui ua Bpi
ua}jaiAuoa 'jb^pba uao^q sou
Bpand sofodsap ap a^qq Buqs \^
^b}joui aodos p anb soa)aadsa so{ san^
¡b[^ba B[ xqB ajj! :jeuos Bzinb 'jiuuop
íatuiaop 'jtooj^r *souii}uj soasap
JBuitisuoa sa 'Eiauajaq aujBD BJ}sanu ap
'sauozBsap sa^qB}uoaui a SBuad sbj
Bui}xa ouans ja anb aaaa^ -sbui BpBU X
'aiuiaop 'axaoj^f *ux^ BSuod saj jiatA
'soujo}sbj} jiiu bj}uoo opBuuB 'anb janbB o
a}aans Bso}uaajB ap sopiBp X sozbj
a}uBnB anb ouiiub ja sbui ajBA is
B}unaad bj Baijduii ttaas ou o ^OS,,

:}ajuiBjj

:/ vtidos^ '/// o%oy '
•sofasuoa siui aaaanjaj .iouib iui ¡soipy!
•sBapod jas osjbj aipsu uoa n} anb
'Bip ja aqoou bj b ouioa 'BJin^as X
'opo} ajqos jod as oinstuí i} B joi^
•SB}uana sBj}sanu ubioia 'asjB}daoB ap 'X
oSiiub jb uapjaid 'asaapaad ap 'anb
souiB}sajd SBpaauoa tu sarao} o^^
•oaauísa ns jod uanSui}sip as o}sa u^
opB}sa X oSubj o}jb ap sasaouBjj soj X
'jbdjbui JoiJ3}xa ns ajans ajqmoq jb
rosofnj 'u9iaB}ua}so buba uib 'b39

�Meditando sobre la oposición profunda entre ambos tipos de li
teratura poética, llegamos a reconocer que el ritmo, quinta esencia
de toda poesía, se halla ligado, entre los antiguos, a la regularidad
de las cantidades, y entre los occidentales, a la reiteración de los so
nidos. La versificación helénica extrae su goce estético de una ri
gurosa observancia de los "numeri"; la versificación occidental recu
rre a la magia de la musicalidad (aliteración, asonancia, consonan
cia) . Por tal razón la primera, depositaria de una lengua altamente
melódica, ni busca ni rehuye la sucesión de palabras consonantes
o idénticas, pues generalmente descuida los efectos sonoros (salvedad
hecha de los onomatopéyicos y la evitación del "hiatus"), mientras
que la segunda, obligada a manejar lenguajes rudos y ásperos, eu
constante anhelo de armonías acústicas, se despreocupa de exactitu
des métricas. Es intento estéril el de reducir los versos épicos de los
juglares a un estricto esquema silábico; para comprobarlo, basta ele
gir al azar algún trozo del "Nibelungenlied", de la "Chanson de Roland" o del "Cantar de Mió Cid" (cf. la sabrosa página 53 de Ra
món MENENDEZ PIDAL, "Tres poetas primitivos", Buenos Aires

1948).
Nibelungenlied 1447 y sigs.:
1Der vogt von dem Riñe / cleidete sine man,
2sebzec unde tüsent, / ais ich vernomen han,
3und niun tüsent knehte, / gen der hóhzit;
4die si dá heime liezen / die beweinten ez sit.
5Do truoc man daz gereite / ze Wormez über den hof;
6do sprach dá von Spire / ein alter bisebof
7zuo der schoenen Uoten: / "Unser vriunde wellent varn
8gen der hóhzite; / got mueze sie dá bewarn".
En principio, cada hemistiquio tiene dos "partes fuertes"; pero
a causa de la variante frecuencia de las partes débiles, el declamador
debe ora acelerar, ora enlentecer la recitación de los versos respecti
vos, si desea establecer entre ellos un equilibrio cuantitativo. De los
hemistiquios iniciales, compárese el 5 con el 8; de los finales, el 6
con el 7; etc.
Chanson de Roland 139 y sigs.:
1Li empereres / en tint sun ebef enclin,
2de sa parole / ne fut mié hastifs;
3sa costume est / qu'il parole a leisir.
4Quant se redrecet, / mult par out fuer lu vis;
5dist as messages: / "Vus avez mult ben dit;
6li reis Marsilies / est mult mis enemis.

- 110 ^

�- III -OS 3jdxH3IS EIB3DJ 3}I3X1J odlUOIl J3 'ODlJiPEp OJ13XUEX31J J3 U3 : ((&lt;S
-uiod jÍbij ou soqqop k sojjonj sodxuoxx 3j jEjnSoj uopEUJ^qB ux&lt;; • (..x
-Eiu XEq,,) odxuoxj syxu Ejxunsux BUBuxpjo uopEpunuojd E^n^ SEjpnbB
S3^ 3S S3JB1 SEqEpS OLUO^) OSJ3A 3p odlj EpB3 3p SOmUEUip SO1U33E SO[ B (..EXUSiqX
-^^S^,,) ..OXUOIUIEJUSSB,, í (^SOUXSUOJS,,) ^oXcdE,, UBJ3I33JJO 3nb SEqBJIS SB[ 'EpBXp
-31 Eisnod xis U3 'JBOsnq uo.L^iqop ouisiuí os^ aod k 'ouop S3 : (.^Biposojd,,) (&lt;sjoui
S3p IE3IST1XU 1U333B,[ 3ixb rJrf^tXUUOJ 3U SJ3J9 S3^,( "ESIEJ S3 UplStXl.^UO^ B[ ÍSOPEX3
uos soju3ixinJE so^ •oai^pn souaxu jos 3.)oaEd sou 'syxu zo.v EpE.) osjbzxiej^uo^
jod OU 'IEIX3 p ÍEUUOp E[ 3p ^UPE OXUO'UipUOAUOJ \9 UEf^^JOJ SEjqElEd SEJS^
•(&lt;3UXXUXIU )3 3JXEpUOD3S 1JE13
3[OJ uos 'srqd xiE ^xxo^ 'no 3ixb)3j3 oxsood b^ subp jxiEjap íuoxuoj^ijuo sa
jiesiej \i Píxbpioxu JU333E.I ju3ui3i.7[diuoj ^uojoxiSi S33já suopuooqj S3ri,, :
•sSeÍJ '%[ u3pÁ3^ '..onboojS ^nbx^oxu op ojxejx,, 'U3JLSOX Ai t AA (l
'cqi viqwoj
-oj ^p vuv^piy ]q}u ',,vjiipo4 k, vjuuip^i,, :^^8I u^
oppvu ouviqiuo¡oj 'XIÍlZíOHHVlV pnuvj^ ?so[)
'ltvppnpDJ} UDS ap vuSip vpaovq apañe}
anb oatpvxjv p i oippiu p vp ai anb k vzijvnpmip
-ui v¡ anb 'anSupsip d¡ anb .iapvxva p uppisocfuioa
vj v xvp v ajuaiuzvaija aknqtxjuoa ¡^ •eiuoui vaoi}
ap vsoa 'vpao4 vun ua 'sa ou oxpui ]j -putSuo ¡ap
xo\nv p xo4 op^ñap oxpux owsiw p xv¡4opv vxauvux
udxS ua auamuoa 'visao4 ua aanpoxj as opuvnj,,
'svoifvuSoijqiq Sduoiovjo^y 'Q

'019 íg I3 UOD S I9 'S91BUÍJ 8Ol 9P '8 I9 UO9 Z I9 9S3JBdtUOa '
-Bioxui soinbiisiui9i[ so[ 9p ÍBAi^EjijuBn^ pBpiJ[B[nS^.iji ^o^bui B[
'oun BpBo MsauoiDBA^[a)n sop ap sombi^siraai[ souiBAj^sqo jnby
SB[ 3jqOS Bp[BJlTOD 'UOU IS Í^^JBp j^tXnpB B[ 8OA ISg
'BpBpUBUI B98 TtlbBp^^ / 'pi^ ^9 OXip '^inZB^^¿
•44b^b oá b^ anb uop ua / 'oubui BjjsanA osaq 'pi^9
'BpBJpUO a B38IJOUI / BfaUU3A ^id BUf^^
:sBiauBUB SBJjsanA uos sapuBj^ / 'Bjn^uaA BJjsanA sa jssbf
ísBUBJisa sajua^ sb[ Bjod / sapt soa B^pi^sB^ oq^
¡BpBdsa sa^saixuia Buanq ua / 'jop^aduiB^ ^XZ
:BpBsaq Bq ^uBui B[ / pi^ otui b pnbBj1
rsSis X fu pi'j 01 ¡\[ op
•a^a i (4ta[OJBd bs ap^ ,,saja.iaduia i^^,,) B^^Bna b^ ap sajuB Bpiuijap uoia
-Bn;uaaB Bpoj opnuaui b opuBjpj 'oArpadsaj osjaA ^ap 8BqB[is (t4aui
-njsoo bs,,) B^aaja^ b^ ouioo (ujanb ua,, ,.tsiaj x^,,) BpunSas B[ ouioa
(44^sip,, 41JU^n^),,) Bjaiupd B^ BniuaaB as ojuojd ub^ • sauoiaBniuaaB
sajj ^uij p A sop aaua^uoa aaaj^d ^bioiui p soibj b anbuiiB 'soinbij
-siuiaq ^ináupsip souiapod 44sib^,, ajsa ap sosjaA so[ ua
44¿zij a.i]sa pjjnd ua / aansoiu pnb ua
'jip p zaAB soa anb / 'sapa^d zaa a(j

�bre una sílaba larga, susceptible de marcar el compás correspondiente a ese tipo
de verso; no importa el grado de intensidad (probablemente "minime" para los
oídos modernos) con que las partes fuertes fueron destacadas.
Pero si en el hexámetro la regularidad de las sílabas largas podía, a lo mejor,
producir por sí sola una escansión del ritmo épico sin acentuación expresa de las
partes fuertes, en los versos anapésticos, de no recalcarlas dinámicamente, se ha
bría originado un verdadero caos rítmico, puesto que el anapesto (vv-) era a me
nudo sustituido por su esquema inverso, el dáctilo (-vv); no comprendemos cómo
los sistemas anapésticos puedan haber mantenido su característico "aire de mar
cha", si en esos pies dactilicos el cantante o el recitador no trataba de acentuar
las dos breves o, por lo menos, la primera de ellas (cf. el esquema -vv-vv / -w-w
como dímetro anapéstico en EURÍPIDES "Medea" 160) . Análoga observación de
be aplicarse a los trímetros yámbicos, máxime los de la comedia (¿en qué queda
una dipodia "yámbica" del esquema -vv vv-, si no se recalca así: -v'v vv-'? ¿quién
percibe un ritmo yámbico en ESQUILO "Suplicantes" 111: --vvv vvvvvv v-v-, si no
se escande así: --'vv'v vv'vvv'v v-'v-'?).
Por otro lado, la diferencia entre cronía silábica simple y doble no surgía
tan automáticamente de la fonética griega; es evidente que ésta necesitó un espi
noso proceso de elaboración y organización (lo prueban el alargamiento y el acor
tamiento métricos, las longitudes y brevedades por convención, etc.). El poeta po
día contar por larga una sílaba breve (ante ciertas cesuras del hexámetro) o por
semilarga una larga (como "irracional" en dipodias epitríticas); de modo que no
era tanto el carácter cuantitativo del silabario helénico el que impusiera su ritmo
a la poesía, como la intención rítmica de los poetas la que informó el sistema
cuantitativo para poder realizar sus fines estéticos. Dichos fines se resumen, a
nuestro entender, en un axioma cristalino: la introducción de ritmos dinámicos
en lengua provista únicamente de acentuación musical.
Si para componer y comprender los versos se hubiera precisado un mero re
cuento de "números" ("chrónoi"), los griegos habrían recurrido a sus cinco o diez
dedos; mas el hecho de que alternativamente colocaban ("thésis") y alzaban ("ársis) sus pies o sus manos, demuestra que deseaban marcar compases. La distribu
ción sagaz de las cantidades silábicas no era un fin en sí, sino el expediente de los
autores para lograr determinados efectos rítmicos. ARISTÓTELES, "Retórica" III
8, 2; 1408 b 28: ho de toú schématos tés léxeós arithmós rhythmós estin ("la aritmé
tica de la forma de la elocución es su ritmo") : esta definición aristotélica no hace
más que explicar la estructura de lo que los griegos llamaban "ritmo", la cual, nadie
lo duda, se basaba en fórmulas aritméticas (no menos que la música o las artes
plásticas) ; pero ni se pronuncia sobre el uso estético que la poesía pueda haber
hecho de dicho "ritmo", ni excluye la posibilidad de una acentuación dinámica, la
que, según conjetura nuestra, bien puede haber sido su "entelequia". Innegable
mente, los esquemas métricos contenían su escansión enérgica "en potencia", co
mo lo indica su aplicación entre los griegos tardíos (de BABRIO en adelante) y
entre los romanos, cuando las sílabas acentuadas del lenguaje empezaban a coinci
dir on las partes fuertes de los versos: esta sola circunstancia nos autoriza a hacer
otro tanto.
La percepción ("áisthesis") y el entendimiento ("epistéme") de ese expedien
te cuantitativo les incumbía al artista y al crítico; el oyente común no practicaba
aritmética, sino sentía ritmos más o menos intensos (tal como el espectador co
mún desconocía las proporciones numéricas que subyacían a la perfección formal
de las estatuas, etc.). El que los gramáticos antiguos se hayan ocupado exclusiva
mente de las cantidades métricas, descuidando su causa y su finalidad (demasiado
naturales para ser señaladas), equivale para nosotros casi a un "argumentum ex
silentio" en favor de la existencia efectiva de una acentuación rítmico - enfática.
2) La profundamente meditada y iúcidamente expuesta doctrina de don An
drés BELLO ("Ortología y métrica" en "Obras completas", tomo V, Santiago de
Chile 1884), de la cual se derivan en lo esencial todas las posteriores teorías sos
tenidas por autores hispánicos, cae, respecto del sistema de métrica clásico, por su
propio fundamento, que se halla sintetizado a pág. 227:
"En latín y griego, se exigía cierta alternativa más o menos determinada de
breves y largas con el objeto de dar a cada especie de verso cierto aire y marcha
- 112 -

�- 811 B[ U3 SSa3 3nb OSBd ^B 'jOUBdsa EUIOipi pp SEUO^E k SEOTUpi SEqEJIS U3 SEAI1BJ3.1
pBp3A3jq k pnjlSuOI J33OUO33JC B 3SJIJSIS3I JOd VS13Í 'BUB|piSE3 PISSOd U3 UpUEtlJ
-U33B El 3p B3J33B SBpBDUU^UI SSUOIUldo SB[ U3 pBpiiEp k USpaO jpnpoajlll 3p SBJJ
' (áJBnjU33B UOpE3IJTSJ3A B[ U3 SOApEUlUma SOÁESU^,, 3.iqOS OZt ' LIS 'sSud 3JU31U
-[Bp3ds3 OJ3d 'sSlS k \^\ Syd '^^UppB^IJISJSyV,, 3 OUIOJ J3A ^ 1681 PPP^J^ '..BUElp}
-sed Biposojj,,) 3ON33 opivnpg uop sp suiqqns k pins EjasauEpsd vj (^
• (siusuiEAipsdssa ¿681 k 6881 '^881 3IÍMD 3P oSeiíues '..buejpjsb^
U9PB3TJISJ3A BnSlJUE B^ 3p O3IUIJU - O3UJ0US EUISJSIS {3,, '^BUEpSlSED UpPEaiJISaSA
B[ saqos soipnjs^,, '^euejpjsbd E3iapui sp sojusuispj,, sns -p) EpiA ns ops^ipsp
E^ V"d"^Va V7 3O 3nb e bsus^xs Baqo bi op s3SEq se[ EpqEAUi '¡Eiu^ppDO Bis^od
BI BpOJ EJEd BJJ3I3 S3 OI3inf OJJS3nU B 3nb 'BI3U3^J3ApE BiqES BJS3 " (¿6^ '^Ed)
í(S03IjpUI S3td JOd IOUEds3 U3 OpE3lJISJ3A Eq 3S 3JU3UIB3JJEUI31SIS SEUIBÍ,, 3Ilb 3p EZ
-UBU3SU3 B[ XON39 puBdss O3UEJodiu3quo3 i OÁE301 ns sp 3qi33J ojsd '682 '^^d
'1681 3l!M3 3P o^eijubs 'áiBUEipjsE3 U9I3B3IJISJ3A sjqos sotpms3 soA3n|^&gt;( ojqq ns
U3 (313 'oquiB^ aod ..BpunS^s-iq,, 'osuboaj aod ^^Buiud-iq,,) sou.i3poui ssid soj Ba^d
(,B3|UIjnb B[ 3p SO¡ OUI03 SOAIS3jdx3 S3iqiUOU,, J3UOdo^d 3p OU13JJX3 ^E B33JI ',,BU
-a^poui BpBn^u33B E^ sp ^jusiEAinb^ ss ou BtiSquE eSjbi BqBps Ei,, 3nb ^p BiuSop
pp opuspjEd 'VUUV3 VrI 3Q opuvnp^ ou^pq^ p 'jou^^ub pp oindj3siQ (g
•opEn33pE JESni ns
SBJ3JBUIS SEJ 3p B[ 'SEpU^^IJ SElU.3p SBI 3p OpB[ \B '3pUOp 'Btp3UIO3 E^ U3
SEpEp3UI3^ S^JESpiA S3UOpil3OI 3p O ^SOUUUI,, SOI 3P -I3PEJE3 p S3 O^UIJSip ÍEJ^O 3p
BUn 3^U3UIBpp;U U3nbElS3p 3S SBjqEIEd SE^n3 'BpBSliBd BUEIP1SE3 Upp^ip BU11 JEp
-UBUI3P 333JEd 3nb EJnS3UI BU3p 'SOpEUOISEdE S3JESEd 113 UI1B 'UBAJ3SUO3
Eip^^E-u Ei 'E3uji bi 'B^sdodo E3 3^u3acunuodo opE3yidx3 soui^q unSos '
-3{3 U3 SSJEUOpEJai SeSjBI SE{ B S31U3ipUOds3JJ[O3 SOUIS SO\ 3p Bq33q Uppd33X3 'O3iq
-EpS OjndllI93 O^3IJ1S3 B SOJ3fnS SOSJSA U3 S3IE3OA (sop 3p SEUl 3J^U3 OpElEJBdsip
Á) SOp 3J1U3 SEJ3JBUIS 3p pítinqEq O3ldui3 J3 3^U3IU3AUO3UI JEJ3piSUO3 B SOUI3pU3J
n SOÍS3 3p BIJO3^ BAIJ33ds3J E[ BSI1JUO3 U3iq SEUI 'OJJO p Jod 'k SO3UEUIB.13 SO[
3Ilb Oí 3p EUEip EjqEq p U3 (O3I13^S3 SEUl S333A B k) 3^U0n33JJ S^UI Oq3
-nui so oiEtq p 'opBi un aod '^nb JEajuo^u^ 3p opinfaod uts oi3(\ BUBdsiq bi ^p
pEpiIElOl ISE3 BI U3 OUIO3 EUUBI - O33o^ BIS3od E^ U3 O1UEI OSn tlS 3p SOUlEpUElSip
sou 'opiSuuas^a Anuí us^.ieui un ojps Bi^puis ei b J3p33uo3 sp B3ipyad bjjssuu
UO3 'Snb Sp BpUSpUO3 BUSld SOUISUSJ k ÍSEJSlUud SE{ Sp E3JS3E OU1O3
SEI Sp E3JS3B SSlUS.ÍnpuOO UBI SEjSsa JS^SjqBJSS E SOIUEUSASJIE SOU O^
sp sausipusdspui ass sqsp sejsieuis se^ sp Ef snb sp upiuido ns uo^ souiEpao^
-UO3 ' (ss • 2¿ "sSBd) sissasuis sei sp uppE^usiuEiSsa ns sp sspEisp souba e ojueii^
us 'oisia Eq ss ouao^ '03339 3P souipussip 3nbunv ' ((901 "88 'sSecI) bpibuis ei
:opEjp opEjEJí p us opius^uo^ O[najdE3 cajo e usiquiBi sou.uasjsa soiusasn{)
•saqiuoq ib soiBuui sjass aod soaia
-ípsa s^usuisuusasd souiap ssidpinuí so[ sp aopEaijiun oíasduq p oÍEq oajo ye oun
p uEaas3B ss 'aiuasasip sp souiBqB3E snb SE^psuoj sEiausSunuoa se[ aod sopEaBd
-ss 'ouaspoua k onSpuE seuisisis soi 'EpuBjsip ei b sojsi^ sosasA soaissnu aBaqq
-mbs aspod BaBd (sE^iupi k seuoie 'apsp siea) ((SB3aBi k ssAsaq sp EAijBuasqB Biasp
souii3ixs&gt;( 'sopijuaB soaao saju^ 'snb so¡ soaiosou somos k 'a^aijisasA aspod Ba^d
(Ezasnj sp) &lt;(ojus3B je uoasiaanasa,, snb so[ sosxsyp ssaoniE soi uoasnj 'O3339
sp ojassB pp ssAsa iv "s^ouoassp unuios sfEnSusí p snb ssjE3isnui sopsp sosasA
-ip sp uppanpoa^ui ei s^uEipsiu sopEuozBs ass uEiuBpsa 'oapEjus js aod sp Buioipi
us sojssnduioa 'souEipasE^ sosasA sof 3n^ SEaiusiua íunuioa biiSusi e^ us oppouoa
-ssp oasd 'SBisod soi a^ oppnpoajui osusqui ouiqa p 'ojuei oí aod 'snj 'iE3isnui
sjusuieiius3uo3 Buioipi un sp sopiBaixs 'soSsiaS sosasA soi 3P IBdpuiad oausuaip
-uo^ iBnpiA Bjuoaaosi Bun b sEpEipus^Eui SEqEps sei SBpoa apnpsa k sEaiqEiis ssp
-EppuE3 SB{ sp uppipsra Bun sp ssaspus^usssp 'so^ijsod sopsjs soi E 'uspsnd 'ez
-asnj sp soius3B sns aod BzuspBaEa ss sjusuaoa sfEnSusf okno 'souaspoui so^ 'oiq
-uiB3 us ípnjtPEXs uoa B^ss aE^usuiEiSsa b 'spus aod 'k Bapsuoj ns sp eaiibuiueip
siopui bi uoa souiju soss sp uppisodiui ei aEpsuoa b sopESqqo uoasiA ss 'esusi
-ui uppBnjusaB sp EPsa^a sÍEnSusí oAn^ 'sonSpuE soj 'sopESEduio^B soiuqa aBaasui
sp pEpissssu ei EAiad upPEaijisasA sp EiasaEiu us snb ^\ :oq3ip asqBq Biasqsp
ssnd 'o^asjs k BsnBa sa^us uppEpa ei saaspui O3339 "..ojusaE ye aiaan^sa oiaBssa
-su oziq ss k 'opoui ouisiui pp ojsfqo s^ss aBaSoí opnd ss ou 'siqEpsadEuy sauspis
-3B un ss oSaEi oí b SAsaq o\ sp Epusasjip ei spuop ouEipjsEa u^

�realidad de sílabas cuantitativamente distintas segúti la posición de sus vocales
ante un número mayor o menor de consonantes, o bien según la naturaleza de
dichas vocales (como monoptongos, diptongos, etc.) . Trabado por tales prejuicios,
BENOT debía, desde luego, arribar a desechar, junto con los ímprobos ensayos
apoyados en teorías métricas como la de BELLO, la posibilidad misma de adecuar
versos modernos a versos griegos y latinos.
5)Manuel GONZÁLEZ PRADA, peruano nacido en 1848, aun cuando teó
ricamente sostenía la desemejanza entre las leyes cuantitativas de los antiguos y
las acentuales de los modernos (cf. "Antología poética", México 1940, pág. 334),
hizo, en algunas de sus poesías "exóticas", experimentos de imitación rítmica en
base a la equiparación de las sílabas tónicas del verso español con los "ictus" del
verso clásico y la sustitución de los "sémata" débiles por un género igual de sí
labas átonas. Por desgracia, parece haber ignorado la verdadera estructura mé
trica de la mayoría de los versos griegos (pentámetro, estrofas alcaica y sáfica, etc.)
o se atuvo a lo que por analogía lleva tales nombres en poesía castellana, captando
bien, en cambio, los ritmos puramente dactilicos y anapésticos.
6)También Ricardo JAIMES FREYRE, boliviano nacido en 1868, desconoce
por completo la anisocronía producida entre las sílabas castellanas por virtud de
la acentuación intensa (cf. su tratado "Leyes de la versificación castellana" en
"Poesías completas", Buenos Aires 1944, y especialmente el capitulo "La teoría
clásica", págs. 175 - 177) . A él no menos que a sus predecesores en la materia,
cuyos preceptos reseña críticamente, escapa el hecho de que la escansión de un
verso se subordina, hasta determinados límites, a actos volitivos del versificador.
Tales son, por ejemplo, la introducción de pausas métricas (después del sexto pie
hexamétrico, etc.), la imposición "potestativa" de acentos secundarios ("có-mu-ni-dád"
o "co-mú-ni-dád"), la supresión del acento gramatical de ciertas palabras mono o
disilábicas en posición proclítica ("algún nuevo revés"), y, según hemos expuesto,
la admisión o el rechazo de sinalefas; tal es, por supuesto, el mismo alargamiento
proporcional de las sílabas que el poeta desee acentuar (la exactitud de la pro
porción 2 : 1 respondió a una exigencia ideal estatuida por los antiguos sobre la
base de una realidad aproximativa: nada nos impide estatuirla también para el
silabario nuestro) . La libre opción de ritmar encuentra su limitación infranquea
ble en los acentos naturales ("prosódicos") de palabras ("co-mu-ni-dád") y locu
ciones ("pues es a él") polisilábicas. Pero esta licencia circunscrita por leyes, lejos
de ser propiedad exclusiva de la imitación de metros clásicos, pertenece a toda ver
sificación; en el uso que hace de ella, se califica cada poeta.
7)Carlos VAZ FERREIRA, uruguayo nacido en 1872, afirma ("Sobre la per
cepción métrica", Barcelona 1920, pág. 59) que la sustitución de las sílabas largas
y breves de los antiguos por acentuadas y átonas modernas es un recurso infalible
para no producir versos clásicos. Para nosotros, en cambio, es el único medio fruc
tífero de imitarlos. Ante la imposibilidad de compartir la tesis de VAZ, deseamos
aclarar nuevamente que el acento prosódico de los vocablos griegos iba por com
pleto disociado del acento rítmico de los versos griegos, siéndolo de altura el pri
mero, pero de intensidad el segundo, destinado a marcar las partes fuertes de ca
da compás; pues un ritmo poético - musical sin alternancias de intensidad y aflo
jamiento es inconcebible, y sería ilógico pensar que determinada sucesión de síla
bas largas y breves pudiera, por sí sola, producir movimientos rítmicos en poesía
alguna: la aritmética pura explica "a posteriori", pero jamás provoca "a priori"
una percepción métrica (o estética en general) . Ahora bien: intensidad implica,
en cualquier idioma del mundo, aumento de duración para las sílabas "golpeadas",
las cuales, en lengua carente de acentuación intensa, habían de ser elegidas a la
fuerza entre las relativamente más largas, sea por naturaleza propia, sea por con
vención impuesta. Alrededor de esta necesidad, todo el silabario debía entonces
organizarse en conformidad con el principio férreo de "tiempo simple o tiempo
doble", y la versificación, para conservar su carácter de tal, sujetarse a un siste
ma matemáticamente cuantitativo. De modo que, con respecto a los versos an
tiguos, la teoría de una escansión bien ajustada a los correspondientes metros e
independiente de cualquier posible acentuación gramatical de las palabras, no só
lo no es "ingenua" ni "teratológica" (cf. op. cit. pág. 60), sino que recoge la pa- 114 -

�- 911 -Ejusumsop k upyseuuoj Bpqps b Eiun usynb '(&lt;Jg6I 3im3 3P pEpysiSAiu^ ',,01"}!
-ya u?qn"H 3P so[ iBinDijiEd us Á souEypisES soiisraexsq soq,,) VNllOVi VUQ3A
-yys oijnf sp upysusra bj us sorassEidraos sou 'ssiusuimoid ssjowe sojubj sp seis
-E-nuoD ssuoyuydo sbi JEjnj3^ ap asqsp osousd p uo^ opqdiut^ opu^iqBH (oí
•uspao israyjd sp SOJU3JBI soi usnbypsp ss Bjp b snb osoy.isdun ss íesti
^od UpISElIlUl BI 3p SSUIJ SOI E SOpElOldxS OU UnE SOSlSjSUS SOJU33B 3p k SOAISSjd
-X3 SOSinSSJ 3p BSOqSI OUEdsiq BlUOipi 13 "E^ISEp EJSSod E[ 3p SEZSJpq SEJ 3p JOq
-BS UnSjB SSpBUOpjodojd 3p S33BdE3 SSUOTSJSA UIS UEpSnb 3S SS.IOJSSI SOI 3n^ SEiJ
-USIUI 3IU3UIBnjrHU UEZOJJSSp 3S SBJSIjd333jd SOI S3IB113 SBI SlUBJnp 'SEISqBlUJOJ S3U
-OpiSinbsip S3iqEqE3EUI SBS3 S3Ip3IS3 OUIO3 SOUIBUSpUO^ '3HJ^IOO 3P
3"HVHd
"S3^VHS 3P 'O"33IMOH 3P SBnSusí sb[ aspusidE bss o 's^pa^d JBiUBid sp bijssj
-OUI B[ 3SJBUIOI I¡J3q3p 'SOUBZUEUI 3p SJEd Utl U3 SBJSd 3IOUB U3I11() 'BUBI3-1JI Bjqo
BUll 3p JOjnB pp 'S3IEJU3UI OSlipUI OUIS SB3ipjS3 OJOS OU 'S3UOpU3JUl SBI B EJtqOS
-qB Eppsnf J33Bq oaSoi ^nb 'Bsoad us B.i3inbis ¡u 'um^^npBJi sp odij unSum sjsixs
of^ •BJoqE BjsBq oppnpBii Bq ss snb uos uos k. uoj sp BqBj bi snb ssjuBUod
-un sousui oqsnuí sopoui sopoj sp oasd 'oixsj pp ouipui ouoj ye SEpBnsspB SBjq
-Epd sp uqpssp bi siuEipsui ssjqEUEsqns suBd uejS us '..opxjo pp ss^eS,, ouios
ssjBSijqBS UBjjpod 'osqipBp pp sjusasgip (&lt;soqp,, un susp ostBpuodss oaisuiExsq
p sjusmsiqBpnput ssnd 'suodun sou opojsui sjss snb sosipiss sopijusEs S03
•SSIBUlSlJO SOSJSA
soi 3P ^pBuxqi uppBniussB bi u^iquiBj oSsni spssp sustjubui 'sopBuopusui sojpui
sojupsip soi E ssjusipuodssuos ^bibuiss,, sp iejoj oasuinu pp uppsnpojdsi bisbxs
bi sou.uuuiasd ye 'oduisp ^p sspEpiun sop b Esiupg EpES k 'Eun b buojb EqBjis
BpBS JBJEdmbs sp oiusiuripssoíd oajssnu snb b^subui sq -esijsiss sjduisis ou snb
•une 'bsiuijij BisuBAspi Epoj sp BjssjBS SBqBjis sp oisuinu pp pEpiEnSissp Ei ' (od
-uisij sp sspEpiun) ((e^buiss,, sp pBpiBnSt Ei b S^USJ3 -soapuijp k sojisuiuj 'soipiu
-eíjsj 'soijsui^jusd 'sojpuifxsq so[ sopoi us ouiiu -ouisiui pp iE[nSsi uoispsdsj
bi siusuiBspsjd BqB^usjsns sonSpuB so[ sp OApB^uuBns euisisis sjqEJOxsui p íup
-Ei us iu oSsuS us tu uppBUBA pj oqnq ou 'sojjosou bjb^ • (c¿^ 'Siíd ',,u9pBi
-dBpB bi sp ssqiuq S03,, :g ó^^ '.^sis^p uppBjiuii sp soijsjv,, 3IIA oppidBS js)
OSJSA k OSJSA SJTUS SOIUSSB k SOTU^U Sp lEpiSsaJI UppEIJBA EUtl USJJodlUOS 'SOqBJ
-jsosiuB soi ^P3P 31^a '^.ssiqinqjsns ssid., sp sojpui soi 3r)^ 3313 3nbaod 'Esia^sui
bss sp zipj U9PEJIUTT Bun sp pBpqiqisod bi jssouodsi b baiibSsu ns us 'oSiBqius
UIS 'BIJEJ ' (6^61 PPPBIV '..OJO 3P I^IS 13P SBSTJJSUI SETJOSX,,) BpBUSSB JSS SSSJBd
SOU SSUOpEldEpE SBAipsdsSA StlS Sp B3T1JJS EÁnS k EAipniJSUT SS SOSISBp SOJPUI
soi sp ssiouBdss ssaopBidnpE sp busssi B^ns 'muyH'Jl 73IG ouvijnirj (6
•sonSpuB soipui soi ^nidopE b BnSusí bj ^BqnsEj aod opuEqESB 'ssjbi
-nSsi souiii.1 sp bjísass s^ui zsa BpES uppEziiBuisisis Eun b 'sosxjsiuBiunq soipmss
soi 3P siuspsas ofnijux p oÍEq k s^usiuBsupsi 'BiJBqijjB ' (991 "^yd) (1ss.iEuiaijE
us 9p^Bi snb,, 'Epuss Bqsyp us JEnuimos sp 'bsuisui uppiqoAS E3 • (sais k ggi
Sed "p ^lIX oíSis 'O33"33a 3P ojezuoo) SEpEjuos sBqBijs sp euisjsis p Biseq (sof
-TJ So"tuSSB Sp BISUSS11E k SEqEJIS Sp S1UEJSUODUI OJSUlllu) EAIJIUIud BIJPUIB El Sp
-SSp BDUplSiq UpISSiSoid BUn 'EUEIPJSBS UplSESIJIS-ISA El US 'BAISSqO VÍ^Q3IA
•sosisep soijsui soy b sotíasp
-ora soiusiiuBsassE us souiBSqqo sqsp ou uppusAuos bss snb jod '01339 3P ^aqo
bi sp ojisodoid b 'opBsqdxs sorasq ^k ípuoisusAUOs jss sp efsp ou 'EpusiiEde
us ouojb.tSbsuos 'EUBdsiq Eisscd v\ us sjusijaos osiduis okn^ 'Epieuis B[ sjusraBS
-iun Eisussii sp jbsiji[bs soraEui.xsjs.id 'spEd BJissnu joj • ("sSis k cg\ Sed) bjsjbu
-is sidrasis ueuuoj sEpemussEui SEqEijs se¡ 'sepinSss sEjqEiEd sjjus ojijesoa oji
-usnsus [s us 'snb bisasse 'sBraiqn sop se¡ sp osn p jeiusuteiSs^ jsasnb oiiosnit
E.ispisuos usiq is oísd :sEsi.TJ9ra seisussii oraos sissjsyp k syss.isuys 'oiEiq s BjsyBuys
opuEsijiyES 'osqBps pp oraos upiSEnjusse E[ sp oiubj BysuEjaodray bi spus^draos
'Bisusnsssuos U3 • (¿^1 'Sy;d) -aa -aa -aa :FsyissdEUB 'oidrasfs sod ísyssdss euisiui
ei sp ssiBnyussE SEpisnep sp stjss eun ubSusiuos snb sosisa soipnbB sosyjjsrays
BraEH k 'ssAsaq k seSjei SEqBjis sp sojssndraos 'EnSyniB bsijjsiu b^ sp soAyjBjyiUBns
ssyd soi 3P sBJspsasq oraos 'SE1191E k SBsyupj SEqEiys sod sepEra.ioj 'EyouBdss Bsyaisra
ej sp SEsyraju SBjnsnEp sb[ ssouossj '(66l 3I!M3 3P oSbtjues) (&lt;BioiiBdss Bsyipra
sp soypnjs3,, sosysuos k ssiuEqi^q sns us 'S3JLN3/1JI3 V^ÍIDIA otjnf (g
•sosyiyjy sojnras sns sod 'Bzasnj bi b o opEaS
sp 'EpEjdopB k souspq soi x^ BpBs.is Bsy.iysra EanissiynbjB E[ sp pEpqEuyj

�ción galanura de estilo y amplitud espiritual. Creemos, como él, que Alonso LÓ
PEZ el "PINCIANO" (siglo XVI), José Eusebio CARO (colombiano, primera mi
tad del XIX) y Salvador RUEDA (español, comienzos del XX) han vislumbrado
la única senda conducente a imitar los versos épicos: la del "hexámetro acentual",
debiéndose desechar la del "hexámetro cuantitativo" de los VILLEGAS y la del
"hexámetro bárbaro" de los CARDUCCI - DARÍO. Y si bien discrepamos en al
gún detalle de sus preceptos, al no admitir troqueos algunos fuera del sexto pie
hexamétrico, y al postular el mantenimiento del hiato en la mayoría de los casos,
hemos tratado de ser, con toda honradez, "buen fabricante de instrumentos mu
sicales para uso de los poetas" más capacitados.

- 116 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5968">
                <text>Fundamentos técnicos de la reproducción métrica de versos griegos</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5969">
                <text>HELLER, Pedro Luis </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5970">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1961, Nº 19 : p. 69-116</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5971">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5972">
                <text>1961</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5973">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5974">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5975">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="553" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="811">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/eac0b7d01f13096ced68bf9cfc767f1c.PDF</src>
        <authentication>fba27ebec2d45c8fbb158018d5e53c21</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="6392">
                    <text>Bi.iBq uoa sang ^ordoad osyndun ns aod uiib ^aia anb X^ :aipBUB jb ojsa
jBjayduioa soiuBjamnb 'aiJBd BJ^sanu aog "(JO^ '*&gt;^d 'ayX^s pus uuog)
4puim sgaod aqi ui ^uiaij ^uiq^iuos ^nq 'sayqBjyXs jo aaqumu ui^i
-J3D b qitAi dn pojnj 9Cl * 9lu9q;)S B ^u sí u^^ii^d aq^ "ujan^d aqj
qiíAi Sui^ojáB spaoM 8J9Aoastp aq pus 'spjoM jnoqiiM ^unj b sb
oqi jo puita 9T|j ut ui^^q sni^od • • * uiaod aqj jo uiuB9tn aqj jo
si 9SJ9A jo 9urn oqx, ^^tj9ibih bj op saaopaoouoa sajofoni soj 9p oun
'J9^J *,J '^ 9p SBJqBJBd SBJ U9 BpBS9jdx9 B[JBq 33 JBTH9B UOlodaO^OO
RrL, : {LSZ '^?^ '8^61 ^iuag '4t^[j9Misun^ aqoiyqoBjds sbq,,) oioadsaj jb
99ip josXb^ SubSj[o^ oijbj9ji{ O9U91S9 ubjS jg 'BtayB JL odaano ap
bj b 9jqBJBduio9 39 Bionapii^dapjajuí ns i sojqBJBdasui nos (^^n voy.
^0J3 'J9UBUI pUB J9UUBIU 4JJBq9^) putl iyBJ39^)) OpUOJ X BtnJOJ 4BIS9od
ug -9iu9j8ix9-9jd oyopoui un ua BpBJidsui anbunB 4Bis9od bj^o jbojo
B9TJTUIS 'BAI^IUIIJld BJ 9p B^UIJSip OJ9d 4S3JU9Xo n 83JO)39[ SO[ B JBIJIUI
-bj Boijaod buijoj Bun U9 ByapnpB^^ X íoAijoapjuí opruaiuoo ns JBoqd
-xa anb sbui sa ou 'Bsoad ua ByjpnpBJX "j^niSiJo oui^ij ns JBjirai ap
U9^BJJ anb sosaaA ua ojos BnSuay bjio b BaijuajnB uoiaanpBJj ns aqiaaj
Bisaod Bpoj anb 'ajuamBaqpqjadiq oaod un 'jbuijijb souiapog g

VWUOJ A OdMO^ '

S3MOI^^íiaVHX 30 0V0IS3D3M V3 3H80S Oiaa^V^Hd V
'¿¡I 'SpcJ '¿Z6l 9PS

ít\}.(D 3l\} Ul SS3D3TIS O^ ^XÜUlUll]3.l4 S.XVSS933U V SI Í{;TIU}
tOl]UlSo39X 3l{1 '.pU3U^ ÁUl 'i\9Sl331¿, :p3l¡49X 3JJ ' ' ' SllUf}
-lili UV SVíU UOIJVJSUV.I} JVlj} 3JIIVUJ 3]O}Dliy O} ^lllivS U9qiU3lU3.l /„

S003IU0 S0UA3W 3d
avaninvAMi vi ^a v^^i^v simoidvoiasiami
: (voi)ifDUv) vpuiiSas

so6au6 sosjga ep
uopDnpojdaj D| op sodiud^ so-}U8uuDpun_j

U11771H SI/U OH(lid ^

�frecuencia se verificará que un poeta ha equivocado el molde, de modo
que disuenan, por un lado, las tendencias expresivas de la forma mé
trica y, por el otro, las del ritmo y del estilo idiomático". A conti
nuación, Kayser cita los versos de Lope de Vega en su "Arte nuevo
de hacer comedias":
Acomode los versos con prudencia
a los sujetos que va tratando ...
agregándoles la versión alemana de Karl Vossler (quien, sea dicho de
paso, no desdeñó imitarlos personalmente en su metro original). Si
partimos del axioma enunciado por Paul Pierson ("Métrique naturelle du langage", París 1994, pág. 136) : "la parole n'a pas d'existence réelle et concrete en dehors du rythme" y nos preguntamos,
luego, cuál es la forma específica de la poesía, nos contesta la estética
moderna de Friedrich Georg Jünger ("Rhythmus und Sprache im
deutschen Gedicht", Stuttgart 1952, pág. 14) : "En el poema no hay
ningún ritmo, es decir ningún movimiento repetido en el lenguaje,
que no sea a la vez métrico. El metro es un movimiento rítmico
propio del poema, que se repite en el tiempo y en intervalos tempo
rales. Si prescindimos del poema, aparece que el ritmo aharca un
ámbito más amplio, y el metro un ámbito más estrecho. Todo metro
es rítmico, pero no todo ritmo es métrico. Dentro de la lengua, esta
diferencia ya se manifiesta en la que media entre poesía y prosa. La
prosa, dice Aristóteles, debe tener ritmo, pero no metro. Ha de re
chazarse la afirmación de que el poema tenga un movimiento rítmico
que trascienda todo movimiento métrico". La tesis sobre equivalen
cia de ritmo y metro en el poema arraiga en el concepto antiguo
formulado por S. Agustín ("De música" 3, 1) : "omne metrum rhyth
mus, non omnis rhythmus etiam metrum est". Vale decir que la forma
rítmica particular del verso es el metro. Quien quiera "traducir" in
tegralmente un poema, tanto por su forma como por su fondo, deberá,
por lo tanto, empezar por estudiar y reproducir, hasta donde esto
sea posible, su estructura métrica. Recordamos, al propósito, nueva
mente las palabras de José Manuel Marroquin ("Retórica y poética",
reeditada por la Biblioteca Aldeana de Colombia en 1935, págs. 130/
131) : "Cuando se traduce en poesía, conviene en gran manera adoptar
el mismo metro elegido por el autor del original. El metro no es, en
una poesía, cosa de poca monta. El contribuye eficazmente a dar a
la composición el carácter que la distingue, que la individualiza y
que le da el mérito y el atractivo que puede hacerla digna de ser
traducida".
2. ¿Pero hay una sola métrica, de valor y aplicahilidad univer
sales? Oigamos de nuevo a Pierson (op. cit., pág. 183) : "La versification, comme tous les arts, repose sur certaines conventions, celles-ci
ne sont plus les mémes aujourd'hui que chez les anciens, mais cela
ne prouve aucunement que les lois f^ndamentales de l'organisme humain aient été pour eux différentes de ce qu'elles sont pour nous".
- 42 -

�-xna b sajqsjqiuas sanofnoi sjuaraoui ap auojouoiu uoissaaans
"ajjiaao 9J}OU B ajqBSSISIBS 4^UBAIA ax\a Utl JU9IA9p 9JJ3 'asiUBSaO48 9JJ9
'sdaoa un puaad aaanp bj Bjja jb^ *anpuaia4j ap anbiiaqpa^s uoi^Bsuas
lia aaanp B[ ap anb^^jBUB uojiBsuas bj aauíaojsuBa^ ap isa 'nA snou
-suoAB 'ajjaui np aadoad ag 'asodaa ajja janbaj ans anbiaaiunu
np uoijdaa.xad bj anb asoqa aajnB isa4u assaqd bj ap asaqju^s
: (c^X '^V^ '*IT3 *&lt;^) uosaaig ^p zbbs uoisnpuoa ajuamSis b^
as soqaaq ap opBisa ajsa y 'ttuB^Bj,, anb SBqBps sb[ ap 'BAisajdxa
uaiq ts 'bjiobj upxsajdns B^ Bas o 'ttsopBdoDuis^^ ouioa uoiaBjn3tjuoa
ns 'soijoa sbui aiuaraa^uajBdB said so\ BJBd 'Baqdun (^snjat-Biuana^)
sopBjuoa ttsad[o3,, ap Biuaisis ^a anb SBjjuaim ísBqBjjs sbj SBpoj ajjua
BAijBjijuBna pBpjBn^t Bim 'ajuauíBjasoaá A BjiaBj 'auodnsajd (t4SBqBjis
-bjuana,,) SBpBjuoa SBqBjjs ap Buiajsis ja 'ojaaja u^ qBJoduiaj uptsuajxa
Baijuapi ap pBpiaipoijad bj ap ja :jBjauaS oairaju oidiaupd un b 'Baij
-snaB uoiadaaaad bj BJBd 'uaanpaj as soaijjaui SBraajsis saaj soj 'opuoj
ja ua 'o^a^ • (bjuijijjosi) t4snjai,, soj ap Biauanaajj bj aijadaj apand
as Á i (Bjuojaosi) jbjoj uoiaBanp ns aijadax apand as i (oiusiqBjis
-osi) osaaA un ap SBqBjis sbj ap oaaiunu ja aijadaa apand ag ¿asaBjsaj
-lUBiu apand soaijBiuoipi sojuauíaja sajBna ap oipaiu aod? 'BDipoiaad
uoiatjadaa Bjs^ ^^ajBaodiuaj sojBAaajui ua A oduiaij ja ua ajidaa as,,
'aaáunf unáas '44Biuaod jap oidoad oaiuijia ojuaiuiiAoiu,, j^ 'Baiajaui
bj aod BpBajuBjd sa 'ouiiuaaj aaiuud ua Bjjansaa aas ap ajqBsuadsip
-ui 'ajuBiiuaadB sbui uoijsana bj ojja ao^ "Baijaod ajaB jap soAisnjaxa
uos ou 'opunSas ja uaiquiBj ajaBd uBa3 ua Á 'oaaaaaj ja ajuauiBiAqo
sbj^ -aBajduia b (itojjisa,, o) afBnSuaj ja ( A ÍBiiSuaj A ouijia aajua
uoiaBjaa bj (^ ísiposoad bj uoa aadiuais BpBjaauoa 'Bqaip ajuaiuBid
-oad Baiajaiu bj ap SBiuajqoad soj (j :Bas o 'ojoadsB ajdiaj un 'Biuaoj
bj b auBjB anb oj ua 'aaaajo sou Biauaia Bijaip íuaiq Baoqy *g
•BjaBuimop Bjisaaau oaijaod aojanpBaj ja 'souaiu oj aod 'oaad
ísBjaod ap BaiaqBj eun sa ou Bisaod bj ap Biauaia B&gt;^ *44aojjnasa ja
A- aojuid ja 'oarsnuí ja oiuoa ojubj 'aapuaadB anb auaij Bjaod ja anb
BiuBsajaB Bun ^bjj 'BaBuaaaaa bj as BpBU anb a^fap Baaiqap ou A Bjnj
•osqB pBjaaqij uoa BaBaaa Bjaod ja anb Biaaa as anb ua Baoda bj opBS
-Bd Bq ajuauíBjaaia san^,, : (¿ Svd '9^61 ^aag '44ajnqassaa^ aqasjnap
auiaj^j,, ua) aas^B^j 3ub3jjo^ Bsaadxa as oSojbub opijuas ug *44ajuBj
-suoa pBpian^as uoa uoianaafa bj ua sopijadaa 'sop^uasua zaA Bun iA
sopBuasua 'sopBjnajBa aas uBpand saaapaaoad sns anb BaBd BiuBsajaB
ap A Bjanasa ap 'jBiaadsa ua 'aaaa^a Buaapoiu Bisaod bj oaa^,, :an3is
-oad A í44ojuaiuiipaaoad ap sopojaiu SBiuap soj A oAijBiuaou ojnajBa,, ap
'44pBpijBiuaoj,, ap 4B3aia3 bj uoa BpBaBdiuoa 'aaaaBO anbaod '44soii3ijub
soj ap (Baiuaaj) Ii^^Xüití,, bj ap jaAiu jb BpBAaja aas Bjaaqap Bisaod
Bajsanu anb BAaasqo (44odipg jap ua3aBiu jb sauoiaBiouy,, ua) uainb
'uxjaapjqjT qaiapaiag ap SBaqBjBd sbj SBapi ap uapao a^sa ap sbai^bj
-uasaadaa ouioa souiajx^) *uoiaanpBa^ bj ap Baiuaai buii 'Bjja b asBq ua
'aaaajqB^sa ap A soa^aiu soj ap Biauaxa bj '44uoiaBaidsui,, bj b
-ua ap sajuB 'aBSijsaAui ap BjBaj as íB^Baj as oijmjsa un aQ 'S
sBaoda ap SBn^uaj sB^uxisip sbj ua so^sandns soAi^aadsaa sns A 44sau
-oiauaAuoa,, SBsa aaqos aBsaaA 'sand 'Baaqap ao^anpBaj jap oipnjsa jg

�mémes dont se compose le temps indéfini devient pour le rythme
une matiére premiére dont cet ouvrier incomparable se sert pour
creer une infinité de chefs-d'oeuvre aux formes aussi precises que
variées". Por consiguiente, el sistema (en sustancia) isocrónico de los
helenos recoge y explota sensorialmente con la mayor inmediatez,
como tantas otras manifestaciones del espíritu helénico, una realidad
tangible: la duración diferencial de las sílabas. Tal sencillez "natu
ral", lejos de constituir un "primitivismo", es fruto de alta madurez;
pues tenemos indicios, por las "bases eólicas" y las consideraciones
transcriptas a continuación, de que el isosilabismo puede haber pre
cedido al sistema netamente cuantitativo de la métrica griega. El sos
tenedor más conspicuo de esta tesis lia sido, como se sabe, Antoine
Meillet, quien, al reivindicar el origen indo-europeo de la métrica
de los helenos, afirmó, por ejemplo (en "Apergu d'une histoire de la
langue grecque", París 1948, pág. 140) : "Certains métres grecs se
laissent rapprocher des métres védiques. Les vers védiques étant strophiques, c'est á des types strophiques qu'il convient de les comparer.
Or, la métrique éolienne a nombre de syllabes fixe est pareille a la métrique védique oü chaqué vers a un nombre determiné de syllabes". El
predominio del principio isocrónico sobre el isosilábico en la poesía épi
co-didáctica y yámbico-trocaica es atribuido por Meillet a la mayor an
tigüedad de la poesía lírica, conservadora de metros arcaicos aún no
afectados por la influencia "egea", cuando dice (op. cit. págs. 143/144) :
"Le vers épique et didactique du grec n'a dans lTnde aucun correspondant. L'alternance réguliére d'une longue et de deux breves —á
chacune desquelles on peut substituer une longue— n'a dans aucun
vers védique un équivalent. Mais les vers védiques sont des vers lyriques et strophiques, non des vers épiques. Et la littérature épique
de lTnde, dont le métre est de type iambique, est postérieure á la
littérature 'lyrique' des vedas. Le fait que le vers grec qui sert á
l'épopée et á l'enseignement n'a dans l'Inde aucun équivalent, comme
en ont les métres lyriques, suggére l'idée que ce type de vers serait emprunté á la civilisation égéenne de laquelle les Hellénes ont tant regu.
Les noms propres des principaux héros de l'Iliade et de l'Odysséee
ne s'expliquent pas en grec et ne sont pas du type indoeuropéen de
composés á deux termes". En la misma obra, el gran lingüista insiste
en defender (pág. xvi) su —hasta hoy— tan combatido tratado an
terior "Les origines indo-européennes des métres grecs" (París 1923J.
No siendo ésta la oportunidad para intervenir en dicha discusión
(pues Meillet anota: "Sans doute les hellénistes sont, pour la plupart,
restes sceptiques vis-á-vis des conclusions de cet ouvrage; mais je crois
y avoir appliqué correctcment les méthodes de la grammaire comparée et les principes de la rythmique"), agregaremos aquí una obser
vación de la eminente metricista A. M. Dale, con cuyos conceptos
firmemente anti-isorrítníicos nos enfrentaremos más adelante ("The
lyric métres of Greek drama", Cambridge 1948, págs. 77/78) : "The
resolution of 'anceps' into two shorts is found occasionally at the
opening of other cola, as for instance in the tragic trimeter, but tbe

- 44 -

�'Bisaod bj ua ^odjana jap sojuaiiuiAoui soj 'Bzu^p bj ua i (449BiuouiJBq,,
sbj) sopiuos soj 'Bjpopra B[ ua 'uos BfBqBjj 44soiujij ap jopBaja,, p
anb uoa SBiuijd SBiJajBiu sB^ *unssBd 'oiobjj^ oisiuoiq ap soijoaso #ja
: (ajuauíBunjjodo) 5odsx p ua oaijajsa ojaaja ns uaajafa anb '(uoiobj
-uasajdaj ns b BBpBSij zaA Bp^a 444SBAijnaafa,,) jjcxuvusd:: uos (Bjsaod
'BzuBp 'Bjpopui) 44SBaisnui9, SBjqo sbj anb SBJjuaim '(ajuauíajuauBin
-aad) ^o^ocIX p ua oaijajsa ojaaja ns uaajafa anb '(upia^aja ns ap
sandsap SBpBuiuuaj ajuatuBAijiui jap) iJDXu^^y^ioa: uos (Bjnjaajinb jb
'Bjnjuid 'Bjnjpasa) sBaijsB[d sBjqo sb[ anb ap Biauajajtp B^ uoa o.iad
'puiJBui p jo^jnasa p ouioa pj '(Sog^) buijoj b^ ap o^as p auiiaduit
(Sojo^oTl^nd^ eiaod p pna ^\ b '(tí-yn) tpuiijd BijaiBui,, b^ sa sná
-ua^ bj 'ajsa ^jb^ -ojuajB^ ap ouaxojsoy 'oii^ijub Bjsiaiuijij ouiixbui
pp (BaqajojsiJB) Bjjoaj B[ ap opuai^JBd 'osjaA pp bjsia ap oiund p
apsap ouijij A Bn^ua^ aj^ua uoiaBpj b^ 'BJoqB 'souianbop^ -\

a vfio^i ^
soj^aui ap Buia^sis p ua uiib '44ino^ aaápui.^ 'aiuajsixa
BaituBuip uoiaBn^uaaB Bun ua Biauaaja BJ^sanu ap sojuaiu^punj soj
(a g) joxjajsod ojnjidBa u9 souiBuodxa opusna opBuiuiBxa Bjas 4b35
-aij^ Baijpui b^ ua BpiqBa jauaj iiBpand '"a^a 'sopBdoauís said soj 'sop
-BiauBjsip sadjo^ jod BpBajBui Baiuijjj pBpiaipotjad bj '44bjuiiijjosi^
bj ap ouauícmaj ajsa uaiquiBj 'oqca jb á utj jb '0U19^ •oaiuijjjjosi
oidiau^id ja uoa 44sbjjbuioubí? sajo^ JBaijdxa ap pBpijiqísod BpBZBqaaa
njja jod bj 'o^ubj ajjua 'atd ua Bpanb ^ #44aiJiaui ^jaaj^) ui ajaqAvasja
Buauíouaqd paapui^j ajB aaaq; ^nq 'avojjbavs oj pjBq jjaj aq Xbui uoij
-nuiiujajap aAijBjijuBnb iuojj ajn^jBdap b xopoqjjoun og^, : (^9 bui^
-pd ''lia *do) BuiBjaxa bjojiib biusiui bj 'bSojbub uopBqoaduioa a^uy
•(-a A -aa aj^ua ajqtsod uoiaBnaa ÁBq ou 44jBuoiaBJJi^^ oijis un ap Bjanj
sand) a^njijsuoa bj ocjuibA ja apuop aj^Q aod sopipnjB soj ua ou sbiu
PjSaj bj BjaÁniíjsuoa oinbBjqiJj ja apuop sosjoa ua ojos SBcpjjs-Bjuana
oidiauijd ja uoa asjBaijdxa Bjjpod otnbBjqiJj b oisadBUB ap jBnjuaAa
uoianiíisqns Bun anb jBiafqo aqBa jBna oj b— 44(aaa- joj -a-) Bjjaui
oiuoaBd o\ apqaoaj jo puB (-aa joj -a- jo 4aaaa joj aaa-) sisaBdBUB
paAjosaj oj suoaBd jo uoijBiiba aqj sb qans 'sajjaui aiuioa ui punoj
sjaijjo qjiM auij ojuí jq^nojq sbm Xjbuioub aqj jBqj ub^ui jsb^j jb
pjnoM siq^ • (aaa joj -aa) qa^jqiJj pasnsTuí b 9joav ji sb aq
jsa^dBUB aqj JBqj os 'ajdiauijd aAijBjtjuBJib jatjjs aqj jsutbSb
oj p^cnojjn si ^upunoo djqujjÁs ajaqM. 3sbo jaqjouB jaX sb siqj pjBSaj
oj jaissa aq pjnoM. jj 'snjai uo Jjinq jou uiajs^s jBaiJjaui b jo suijoj
jaajj aqj uaAa ui ajdiauíjd b sb pajjiiujjB aq oj auioa pjnoqs 4^un5j
-uasjaddoQ^ siiojbuioub qans Moq aas oj pjBq ^jaA si ji jnq 'uiqj^qj
-ssajjs oj paupjj jbo ub oj Xbm siqj ui Jj^sji juasajd pjnoqs uouaiuou
-aqd aqj jbijj jBjnjBu si jj *sSuoj omj uaaMjaq jjbj qaiqM —oaij jo
auo— sajqBjjXs jjoqs jo jaqtunu aqj oj juajajjipui ajB uoijBaijisjaA
jo suijoj jaajj puB JBjndod JBqj si sjBjoqas ujapoiu Xq siqj jo uaAiá
Xjuouuuoa junoaaB aq^ 'aijjaiu ^jaaj^) jo ajdiauíjd jBjuauíBpunj b
jnojj oj sjBaddB asjaA-ptiu ui jjoqs-ajqnop oj jjoqs-ajSuis jo uoisuodsaj

�la lengua. Esta última constituye, por lo tanto, el fpu-&amp;p.t^ó[j.vov,
quiere decir, la materia "que va siendo ritmizada" por el poe
ta. Leemos también que el ritmo es el elemento masculino, y
el "ritmizómeno" el femenino de toda creación artística (cf. Ariatides Quintiliano, 43: "Algunos de los antiguos llamaban al rit
mo "masculino' y a la melodía 'femenina'; pues la melodía es tan
inerte como informe; teniendo la condición de materia a causa de
su maleabilidad, mientras que el ritmo a la vez la plasma y la mueve
ordenadamente"). Dichas relaciones, estudiadas detalladamente por
August Rossbach y Rudolf Westpbal en su obra monumental "Metrik
der griechischen Dramatiker und Lyriker" (3 tomos, Leipzig 18541865; principalmente 1, págs. 7 y sigs.), han sido recogidas por auto
res posteriores (por ejemplo, Pierson, op. cit., págs. xvii y xvui) ;
profundiza respecto de su índole, sobre todo, Jünger en un pasaje
que, por su importancia trascendental, debemos citar "in extenso"
(op. cit., págs. 18 a 20) : "¿Cuál es la relación entre ritmo y lengua?
El ritmo, así dicen los metricistas alejandrinos, no existe como tal,
originariamente, en la lengua; ésta lo recibe recién gracias a la acción
del poeta. Por cuanto la lengua es susceptible de ser formada rít
micamente, es llamada 'ritmizómeno' por los metricistas. Ella es plasmable rítmicamente, y el poeta que le confiere un orden rítmico es
creador del ritmo (rhythmopoiós). Si meditamos sobre esta doctrina,
según la cual se enfrentan ritmo (verso) y ritmizómeno (lengua,
frase) y existe la certidumbre de una clara y neta distinción entre
ambos, entonces comprendemos su importancia para la métrica como
ciencia, sin dejar de advertir al mismo tiempo que ella enuncia una
cosa apodíctica y unilateral. Se enuncia porque los metricistas ale
jandrinos enfocaban el ritmo desde el metro, y no viceversa. Al ser
separado el ritmo métrico de la lengua en esta forma rigurosa, surge
a la vez el interrogante de si la lengua es, desde su origen, algo arrít
mico. Al mismo tiempo queda oscuro de qué manera ella, como
ritmizómeno, se le abre al ritmo permitiendo que entre en ella. ¿Qué
receptividad para el ritmo posee? ¿Qué estructura? ¿Qué fisuras,
para que el ritmo pueda penetrar en ella, estructurándola? ¿Es la
frase, vista desde el verso, sólo algo pasivamente movible? ¿No hace
valer una fuerza propia frente al verso? ¿No hay en la separación de
ritmo y ritmizómeno cierto aislamiento artificial? Debemos preguntar
así: ¿existe realmente un tal ritmizómeno independientemente del
ritmo? Y si existiese, permanecería la pregunta de cómo, en seme
jante separación, pueden amalgamarse lengua y ritmo. ¿Dónde está
lo previamente comprensivo mediante el cual pueda producirse esa
unidad? De ninguna manera debe el proceso entenderse en el sentido
de que la lengua preexista como ritmizómeno para el poeta, y que
éste fitmice ese ritmizómeno pre-existente; sería una imagen falsa.
Pues ritmo y ritmizómeno nacen simultáneamente para el poeta; él
no los separa en el acto de nacer. No impregna de ritmo al ritmizó
meno existente; tan penosa tarea no merece el nombre de poesía.
Para el poeta, la lengua se convierte en un ritmizómeno existente

- 46 -

�- if pun —44umnuiiuoa ^jqop,, ja ubj!S9jui anb— sojiopad soquiB b jbj
-sajd b (a^uoXo jb) Bínjqo uoiaisodsuBJi Bsa anb ajuapiAa s^ 'soaiJiatu
sopojjad (sbui o) sop ajqos odijob^uis opojjad un ap uoionqi.ijsip
BI B ttu9í3íso&lt;^suBjj^ X 'sojaBiojoAip ap jb tíoaijjam,, 'os.iaA ap uij X
asBij ap uij Jipiauioa jaa^q ap o^uaiuiipaaojd p 44oaijaBiuis^ buibjj
jaSunf #44BaiJ}aui ucuaisodsuBJi bj ua aaa.iBdB ouis 'boi^ob^is uoiaBjnj
-anjjsa ns ua BaipBj ou bX 'osjaA p aun as anb BjnsnBja ej ap Baitujij
B/.ianj b^ 'B^[a ap sssuadxa b aa^q o[ ou 'BjauBui Bjsa ap BpsnBp B[
.tB^qanb p 'osjaA jg[ 'BpsnB[D B^ ap oaijaBjuis ojqoaB un aas ap Bfap
'soai;aBjuis sop^auíoa auai) ou pj ouioa anb 'osaaA [^ 'diiidiuvoijDVi
-uis vpnjijiqdp sa 'diiiauivoiiut^ npioajsnqou opiidi •ooijobjuis opoiaad
ouioa ou X 'oaijjaui opopad ouioa BpBjBJj sa :BpBaaip sa ou pj oiuoa
asBJj Bq *asBjj X osjoa a^ua boiíío^ pBpijuapi B[ b^iiub anb ojuaiuiipaa
-ojd un sa 'BunSp B^^aj uis jopajuí ns ua SBppuBaopa 'BpisnBp B[
ap SBaijDBjuis sauoiOBuiuuai sb[ Bjuana u^ aiuoi ou osj^a p anb j^^,
: (XSI '^Bd '¿ bjo^[ 4#ua *do) B.oaia^ uoiaBaijisaaA B^ b Bpuapa '^a^un^
ap uoiaBaijpaA a^uain^ts b^ Bjapuaaduioa as 'isy qBuix)i.io an^aqdsap
ns ap pBjjnaBj bj 44saj.iosuoa,, soqiuB b souiaainjijsaj 'BaiSojoasBJj pBj)
-iun X ooijjaui opoijad aijua 'aiuBjjtmnq a^uauíBnjnuí o.iad 'osoiuouijb
afBpiJBiu ja opuaXnjjsaQ -asBJj bj b asopuBuipjoqns opi Bq osaaA ja
anb 'uaiquiBj 'asaiaap apand opxjuas jbj ugj -ouiouoinB ouiip ns ap
Bzaanj bj 'ajasapaqpB jb 'opuaxpjad 63sbjj bj ap 44oarpBiuis ojijoob,,
ua opijjaAuoa 'zaA ns b 'BiqBq as ajiiBjjBSBAB osjaA asa '(44ouiuaui
-aj,, o^uauíaja) asB^j bj opBjxjiqap 'opBj ns jod 'Biq^q (44ouxjnasBiu;,
o^uauíaja) osjaA ja is 'ojaaja u^ "Bui^si^d biujoj ns ua Bjjianpoadaj
ap opojaiu oj^sanu BJBd OAispap 'saanj sBpoj b 'sa ojund ja í448sbjj
bj ap soqaaaap,, soj ap saaosuajap soj asji)iuiaj anb uBiuaj a^uaui
-Bsozaoj 'sand 'Bjsa y -bii^ijub Bisaod bj ua Bijsxxa 'ojio X Bun aj^ua
'anb oijqqinba ja jaaajqBjsaj BJBd osjaA jap asjBdiauBiua jod asBjj bj
ap Bqanj ^un BAjasqo as * (^jaoisdoj"^ apsap 'BiuBiuajy ua) o^jBqiua
uis 'JJJAX l^ís Ia ^ps^Q *osjaA X asBjj ap sBAijaadsaj sauoiaBuiuuaj
sbj aajua Biauapiauíoa Bun atóixa b aAijaojd 'buiij bj ap oiusi^odsaj)
jb sbiobj8 'sisaj Bsa unáas 'ojauípd jb asopuBuipjoqns opi bij BpunSas
bj 'Biuapoiu Bisaod bj u^ 'asnuf bj X osuaa ja 'jaqBS b 'Buiaod opoj ap
4uinnuijuoa ajqop,, jb o^aadsaj uoa ojqq ns ua Bpiuajsos jBjjuaa stsaj
bj b a^uaij jBuiuiijajd jajaBjBa un ojos uauaij oui^ij X Bn^uaj ajjua
Eiauapuadapjaiui bj ajqos JojnB jap sauoixajpj sajBj o^aj -g
•44Bnáuaj
X oiuip 'odiuai^ ua aacu anb pBpiaipouad Bsiaajd Bsa jBiuasajdaj
jaqBS jod jbj sa Bjaod j^ "pEpiaipoijad Bqaip ap uoisiaa^d bj JBiaunu
-ojd ua ajsisuoa Bisaod ns X 'oaipopad o^jb jas jod ouijij sa Bní^uaj
BT ¿osa ajjnao oiuoa oja^? "ouijij sa ajdiuais apsap Bn^uaj bj anb
ap oqaaq ja jod aasu Bisaod bj anb ouis íBaiiujjjjB Bjnjanjjsa ns ua
otujij ja Baznpojjuí oX anb ap oqaaq ja jod Btsaod ua a^jaiAuoa as ou
cnSuaj B^ 'oaiiujij ojuaiuitAoui jap ojuaiuiiaBU ja ua aAanuí as a^uaia
-bu Bnuaj bj anb X 'BnSuaj jaaBu apond ouijij ^XBq apuop jjjb anb
Buasua JBznaod jap ojuaiuiipaaojd ja X 'bsoo bjos Bun ajdiuais apsap
uos BnSuaj X oiujij 'Bpod ja ugj *BUopuBqB oj ouuij ja opuBna uaiaaj

�atención mayor que cuando la "arrulla" su concordancia. Veremos
en el capítulo B b 1 que ésta no es producida solamente por la rima;
y destacaremos, en el capítulo B c, como nada nos veda, sino todo
nos aconseja, imitar dicha "transposición métrica" en versiones
wi ^-t ^^-í ^i wt n o

- 48 -

�•pijpBj\ uo opnoijqnd jos b ounxojd Á. pou^; ounig jod
' .eSouS eoujoui op oiuions opujEJ i „ un e (0961 u3) ouiiujoj ip ojuej ojju^

-sajod pnjijiuiisojtaA ua 49jqumjso9 gp oiuoa 'cp^seq i?oijsii.ib uoiougA
-UO9 eun JB9qdx9 BJBd O1JBS999UUI) ^pBpiAI^IUHJd,, BJ 9p Ojd99UO9 |9
UO9 8OUIBd9J98ip Ig '^S^ATJIUIIjd S99U9Í)T[J91UI S9p B J9}U9S9ld 98 ^IEA
-9p inb gjdiuis sn^d b^ ^^pi^ 1S949 9tib 99JBd '[9jujbu 9iiBajiqj[B un4p
sibhi 'ajmu)iq^D finja ajqnop nn aaxif aaunp a^a^y *9A9jq b^ b sia-b-sia
9nSuO[ B[ B J9pjO99B JIB^BJ ^i11^ ^AílB[^J 3^^np B[ JllS J9 'UOI^BAJ9S
-qO 9JJ99 9p 991JOd B|^ JUS )U9JIjd9UI 9S SJI 4JU9lU9^n9g '9JIHBU B[ 9p
UOllBAJ9SqO 9UIB^J99 9UII JtllS ^IBSod9J 9|[94llb 49JIBJJiqjB SBd 1IBJ94U
8U9I9UB 89p 9jijuBnb B^ 9iib Jt9Anoid jnod 9nb ^IBJ3S 9U 99 puBnb
'jubss9.i9jui 189 ^iBj 9^ 's^nbiqBq^s s9^ijUBnb 9p uoi^Boi^issBp eun 3-iibj
9p UOHB9IJISSB[9 BUtl ^IB^ 1UO S[J "S9^9XoA SJ119J 9p
sibui 's^qn^Xs 899 9p 9jj99j 99anp b^ JBd uou S99U9n[jui
9^9 1UO 'S9A9jq U9 ^9 S9n3uO^ U9 S9qB[[Xs 89p UOi;B9IJISSBp Jn9[ SUBp
'SU9I9UB S9[ 9llb '9p999.ld \\Úi 99 9p 9^pTlS9J H^ :(g6I '^^^ ''IP 'do )
O9I^B9OA 9jqtUl^ [9 UO9 B9U[B^IS pBpt}UB9 B[ BUOIDEJ9J 'O[dlU9f9 Jod
'uosjgi^ -opinf 9p B[9j U9 Bjs9nd opis Bq 'oiJBqB[is ns U9 9oqdnp p^p
-IJUB9 B^ B BAIJB|9J 'B$9UÍo BipOSO^d B|^ 9p ^jU9UlBpunj ^Í
eun anb odui9Tj 9ocq íU9rq ^an^ *9j9 'zoa b^ 9p Bi9U9pB9 o
-UI B^ 'S9^B9OA SB[ 9p 9jqiUIl ^9 'SBqB[JS SB[ 9p (uOIDBJnp
OAI^BJI1UB119 JO^BA p UO9 (OU O) 8OpBUOI9Bpj 9SJB[[Bq U9p9nd 'Z9A tlS
b 'gnb so^ 4(Bz.i9nj 9p 4oiJO^BJidx9 4osu9jut) ooiuiBuip p Á (449^rn9B^,
9p 4BJIH[B 9p 4O9IU9J) [B9IS11UI [9 :44OJU99B^ 9p SOdlJ SOp SOU91U Of
9p 4S9|qBIJBA 9jdlU9l8 S9UOI9JOdojd U9 4B9UBqillUIS UOI9BJ9doO9 T2\
BpOJ U9 JBAJ9SqO S9 9[qBp S9nd Í9JU9UJO9 BipOSOjd
BnSlJUB BJ 9p UOI9B19jdj9JUT BJ99^ BUU BOSnq 98 OpUBn9 bX U999^BdB
89pB}[n9IJip SB'q '(ofBqBJ^ 91U9S9jd |9 U9 SOUIB^B9J91UI 9nb SBAIJ99dS9J
SBJI9 SB^ JB^UOJJUO9 BJSBq) S9^U9J9duiO9 S9JOJIIB jod SBpilIOI9 S9UOIUldo
'UBJSBJJUO9 OpBISBlU9p ÍBpiiqDUO9 OUIO9 UllB 9SJB.I9piSUOD
pOU 8OU9[9q 8O[ 9p O9IJ19UI 44O1U99B^^ ^9p BJ.IO9^ B[ 49^U9lUB^J9l^
•^ 9{qisu9S ub^ BnSJU9^ Buti JBuqoo b jmqtjjuoo 49jJBd B.ns^nu Jod 4soui
-9UOdo.ld SOU 49JUBJSqo OU ÍSOU9tiq OStipUI 9 SOIJBA XBq S9[B119 SO^ 9p
49OJ9fuBJ^X9 SOpB^BJJ 9p 9SJ9^A B SOpipduiOO U9A 9S 4B^J9Ij^ B9IJ^9UI E[
J99OUO9 BJBd 'BUBdstq B^qBq 9p 8OSOipilJS9 SOJ 4Bq99J B[ BJSBJJ 'I
'souajaq soj ap osuaa ¡^

(\

vi •

0XM33V,, 13Q V^II^VHd Á VIH03X "9

�tativa), debemos, en cambio, aceptar sin reservas el criterio del desta
cado helenista contemporáneo Bruno Snell ("Griechiscbe Metrik",
Gotinga 1955, pág. 3) : "En la lengua griega, el carácter métrico de
sílaba larga o sílaba corta se halla definido más exactamente que,
por ejemplo en alemán, el de sílaba acentuada o sílaba átona, aun
que también en griego ciertas sílabas pueden medirse como largas
o cortas, y aunque incluso dentro de las sílabas largas y cortas hubo
evidentemente distinciones más sutiles"; y, sobre todo, en el pasaje
siguiente (pág. 46) : "Este tratamiento diferencial de 'muta cum liqui
da' demuestra que una sílaba con vocal corta seguida de muda ante
líquida era manifiestamente más corta que una sílaba larga por na
turaleza, pero más larga que una sílaba corta, y que la clasificación
de las sílabas como largas o cortas no concordaba con las condiciones
complejas del lenguaje real (si bien más que nuestra clasificación de
las sílabas en acentuadas o átonas)". Esta observación se encuentra
pormenorizada aún más a pág. 47: "Puesto que, además, la r inicial,
pero también las m n I y s iniciales podían tener el efecto de conso
nantes dobles y, al fin, evidentemente la pausa tras cesura masculina
contribuía a convertir breve en larga, los poetas épicos se permitieron
con bastante frecuencia tratar como largas las sílabas cortas finales.
En palabras (o sintagmas) cuya estructura silábica no se adapte al
hexámetro o se le adapte mal, una sílaba podrá ser alargada (alarga
miento métrico por 'imposición del verso') : á$ávaT0v -w- en vez
de vvv-... Una vocal final puede acortarse ante vocal inicial. Hornero
usa este 'acortamiento en hiato' más libremente que los poetas pos
teriores. En la métrica cuantitativa, los finales de palabra son im
portantes por la razón de que necesitan cierto tiempo, aunque fuera
mínimo: por constituir final de palabra, una sílaba corta (por ejem
plo, en el 'breve' dividido de los trímetros de la comedia, por tanto
un 'breve' particularmente corto) puede alargarse de tal manera que
ya no cumpla con la brevedad requerida, o una sílaba larga (por
ejemplo, en el 'puente de Porson') puede volverse tan larga que
exceda la medida tolerable para un 'anceps'." Lo que antecede va
en apoyo de nuestra suposición de que las diferencias cuantitativas
entre las sílabas griegas, si bien existentes en la lengua, no hayan
estado absolutamente definidas en todos los casos, y que la relación
aritmética de 1 a 2 responda a "convención potestativa" de los poetas.
Esto nos autoriza a establecer una convención análoga para nuestro
cómputo (cuantitativamente) diferente de las sílabas acentuadas c
inacentuadas.
2. Mientras seguimos afirmándonos en nuestra convicción de que
la adopción del sistema cuantitativo como base de la versificación se
debió a una elección preferencial, enraizada en tendencias específicas
del espíritu griego (e influenciada, como pensaba Meillet, por alguna
herencia "egea"), renunciamos a refutar la hipótesis pueril de que
sea imposible la coexistencia, en prosa o poesía, de los acentos musical
y dinámico (la "interversión" de Westphal, Pierson y otros) ; sino
que, dando por seguro que en todo lenguaje humano cooperan tona- 50 -

�- 19 ya anb oq *44(SBaiaiaui sap^piun sns vuipjoqns oqaaA ya) upiaBuip
-aoqns jo^bui Bun 'uimiayB osaaA ya ua 'auayiqo as 'sauoiaBniuaaB SBy ap
Biauapiauioa By aod 'anb ssaiuaiui '(SBaiaiaui sapBpiun sns vxnpiooo
osaaA p) uoiaBuipaooa joXbiu Bun 'oSaiaS osaaA p ua 4i(Biy uozbj
biusiiu bj aoj 'oaiunmip aajaBaBa un aaaijuoa ay sauopBinuaaB s^quiB
ap Biauapiauioa B[ anb sBaiuaiin 'oayiBisa aapBaBa un BAaasuoa 4Baip
-osoad uoiaBniuaaB Á Baiuiija uoiaBniuaaB aaiua Biauaaajip bj opuBA
•aasqo 'Bní^uay By 'oduiaij ouisiin ^y *oyya b aXnqiajuoa Baiposoad uoia
-BniuaaB Á Bauujia uoiaBnjuaaB aaiua uoiauíisip b^ sand 'a^uaiuEpsaq
-ap sbui Á Bsoanífra sbiu auaijuBui as Bsoad Á Bisaod aajua Biauaaajip
Bf 'B^aiaS BnSua^ B^ ua 4anb aiaap souiapo^ ^saiuaptAa uos oaijBiu
-oipi ouauíozíuijia pp o;uatuiBjBaj pi ua SBtauaaajip SB-^ 'BpBuiuiaajap
-ut uoiaBanp Bun uauai^ uBuiap osaaA pp sBqBps sB-q 'UBuiajB Buiaod
p ua Bjuana ua buioi sb[ as ou 'uop^aiip ap Bpipaui BpBuuuaajap
ns SBjsa opuaiuai 'sBqB^is sb[ ap sa^Banj^u sapBpiiuBa sb[ Bjuana ua
ubuio^ as 'o^aia^ Biuaod p ua 4anb SBajuaij\[ *SBiíaB^ sb^ b anb aAaaq
sbui oduiaij un SBjaoa SBqBjjs sb^ b opu^p 4Bn^ua[ ns ua sajuaisixa sba
-U^lijuBno SBpuaaajip sbj Bi^nsuoa o^aiaS B^aod p 'oaadiua 'oduiap pp
uoisiAip b^ ^as^ 'puainozíunia, p sojp uoa opuBanjanaisa 'odiuaij ap
sojvauajux soyaip v sajqipnv acipano, voiw^ij uqponiuaav nq #soaipia
(sopAaaiui) oduiaij ap sopojaad b op^Sq Bjsa 'Baiáopuoaa pBppqap ns
aod 4pna p 'ouijia p aanpoad ou uiib 4Bps is aod 'uopBaopa B^sa
oaa^ "soaiuijia sojuaaB scq a^aopa BaBd p^jaaq^ aua^ oSaxaS Bjaod
y^ 'snjai p aqpaa 'say^aip^a SBqByis SBy ua a^uauípaaua^ opua^caaa
4oj[B ouo^ p 'soajosou aa^ua 4sanj 'soa^osou aa^ua 'oiquiBa ua 'opuaipp
-uioa 'uapputoa ou ouoj pp uopBAaya By Á uoiaBatjisuajuí By 'so^aia^
soy aaiua 4anb aiaap s^ "UBiuayB Buiaod ya ua uBpaanauoa SBquiB anb
SBaiuaiiu 'Baiposoad uoiaBniuaaB sy ap BaBdas as Baiuiija uoiaBniuaaB
By 'o^aiaS Biuaod ya ua :uaiq Baoqy 'BaiyBaoA BaniyB b BaiyBaoA p^p
-isuaiui ap uoiaByaa By Bipaui oiuaaB Á sniai aaiua 'oiubi oy ao^ "ouoi
yap uopBAaya By sa oaiposoad oiuaaB Á 'uoia^aijisuaiui By sa oaiuiija
sniaj ^SBiuyisip aiuauíyBnidaauoa SBSoa sop uos oaiposoad oiuaaB ya Á
oaiiuija tsniai, ya 'uBiuayB Biuaod ya ua oiuoa yni 4o^aya3 Biuaod ya u^^
• (OSI -^ 6^1 #s^^d 'S 3J^ ^'ip 'do) aa^unf Bapuad uoyisana By ap opuoj
yy '^Baiaiaiu uoiaBAaya By ua (sniai) upisaad Bun uoa BiABpoi Biuana
as 'sBiuapy,, : (g¿ '^vd '61 lPTunJ\[ 'i oiuoi 4tt^[iiBuiuiBa^) aqasiqa
-aia^),,) aiuainSis biou By 'sBaijBa^oiyqiq SBpuaaapa ap Á sopníuB sayyBiap
ap oiaydaa '^iBiyiuBn^) pun luaz^y^ oynijdBa ya ua 'a^ai 'aazXMqag
yiaBnpgy 'Baiuayaq Bi^oyoyiy By ap t4snuiixBui xajiiuod^^ ya ^ 4t*sano
ui iaBd ou sXByd XiyiuBnb iBiyi ao 's^aaj^ aqj fo asjaa tia^ods aq% ui
jjv a }jod ou pa^vjd ^uaoo^ ssdjjs jvqj Ájduii tou saop juatua)vjs siq^
•syBAaaiui iuayis puB sayqryyXs aqi jo auiii yBaisniu ao uoyi^anp aAii
-Byaa aqi *a *i 'XiyiuBnb jo aydiauíad siqi uodn 'uyi^q ui sb 4inq 'siuaa
-aB-ssaais jo uoyiBjaa aqi uodn 'qsiyáu^ ui sb 4iou pas^q sbaí aaiaj^[99
: ín *SBd 46T PJOJXO 4t4uotiBysuBai ui asaaA ^aaa^ jo ^oog paojxQ
aq^,,) aiuainSis opoui yap Bsaadxa as 'ayqBiou oiaBjaad un ua 'tuBiySijj
•^ '^ 'aiuauíaiuapna^ 'Buaapoiu Bisaod Á Bn^yiuB Bjsaod aaiua sauoiaBy
-aa SBy aBa^diuoa oíaoiuaaad aaaasd sou 'pBpisuaiui a uoiasanp 'p^pty

�autor dice del poema alemán podrá, a grandes rasgos, aplicarse tam
bién al español; pues veremos, en el capítulo B b 2, que hasta el
francés posee un "ictus rítmico". Creemos con Jünger (y contra de
terminados autores, citados en el capítulo B c), que los intervalos
temporales debían de ser marcados por alguna acentuación rítmica;
pero queremos señalar aquí, ante todo, su referencia genial al carác
ter estático-coordinante de verso y lenguaje griegos frente al dinámico-subordinante de los modernos. Esta oposición auténtica, que tal vez
nos conduzca a las raíces del distinto "sentimiento vital" (Lebensgefühl) entre el mundo antiguo y el nuestro, nos suministra por cierto,
respecto de la diferencia estructural entre ambos sistemas de verso,
una explicación bien superior a las que sólo se fijan en aspectos ma
teriales y reversibles de una prosodia u otra; y debemos confesar,
en honor a la verdad, que ahí se encuentra la frontera infranqueable
de todos los intentos de imitación. En efecto, ninguna lengua occi
dental es capaz de separar el acento rítmico del prosódico; para
nosotros, su coincidencia constituye un hecho terminante, pues nunca
podremos restaurar el perdido acento musical, ni esa diferencia a la
vez "rigurosa y delicada" entre poesía y prosa de los helenos. Sin
embargo: "Graecorum poesiam in Hispanum verti necesse est". Te
nemos que conformarnos con la reproducción de los ritmos y procu
rar, al mismo tiempo, el divorcio de verso y frase; con todo, más
vale lo que proponemos, que traducir sin tomar en cuenta recursos
tan poderosos.
3. Para tranquilizar nuestro ánimo, pasemos a enfocar algunas
características de tiempo, ritmo y "pies". Un marco universal traza
Wolfgang Kayser ("Das sprachliche Kunstwerk", Berna 1948, pági
na 242) : "El ritmo se halla ligado al tiempo como horizonte más
amplio. Esta observación del griego Aristóxeno de Tarento debe de
ser indiscutida. El ritmo necesita, además, para volverse vivo y per
ceptible, un substrato sensorial que transcurra en el tiempo; la per
cepción rítmica está a cargo, ante todo, del oído, del sentido de pre
sión y del sentido muscular. Si un silencioso marcar los compases ejer
ce efectos rítmicos, entonces esta sensación es transmitida, también
al espectador, por el sentido muscular, y no por el ojo. El transcurso
(del tiempo), o sea el movimiento, debe tener estructura. Las partes
importantes deben diferenciarse de las no importantes, debiendo las
dos, además, parecerse de cierta manera, pertenecer al mismo sistema.
Si tomamos la lengua hablada como substrato, ésta se halla estruc
turada, como quien dice de por sí, por elementos importantes y no
importantes. Unidades del habla son las sílabas, las que se dividen
en acentuadas e inacentuadas. Para nosotros, este sistema parece ser
tan natural que, con frecuencia, lo consideramos como sistema de toda
lengua. Sin embargo, ya anteriormente pudimos señalar que, por ejem
plo, la versificación antigua usaba otro sistema: en él, la importancia
era realizada por la duración de las sílabas". Esta cita, al parecer re
dundante en. vista de todo lo expuesto, puede servir para reconducirnos hacia algunas realidades perennes: el ritmo, captado por nue^-

- 52 -

�- 9 }Bq} pus 4so[B&gt;[SBpipojoip, 9q} jo ubidisiiui 9q} joj X[j9iip p^puaj
-ui uiipXqj b jo 9Jn}Bu 9q} oj opinS p9zipuoi}U9Auo9 b }99jj^ ui
9J9M tSISai{J, pUB tSISJB, }Bq} SI UO^SOJoJÍnS 9AI}B}U9} Xj\[ -UOl}S9BI{d
-3jj Xq p9MO[pj uoijipBJj jBauiain aqj ui sb jpM sb suBioisnin Xq
pasn sbm uoisiAipqns ppiji}JB ouios Xjqissod 4}U9ui9Aocu uijjn99J
JO SJIUn J9JJBHIS OU TIIB}UO9 qDllpVV 'S9IJO3B 91J} SB ipns 'BJOO 9SOl|}
Ul pasn SBM 99lA9p 9l|} AVOIJ MOU^J JOU Op 9^ 'JJBd pUO99S 9qj tSlS9qj?
pUB JOOJ XJ9A9 JO ^-IBd JSJIJ 91JJ tSISJB, S95JBUI qailJM 9UO SI 9J9q|
SIUJ9) 9S9qi JO 99U9J9J9J 9l|l O^ SB S9I)IJOipilB JU9I0UB SuOUIB 9SOJB
ij9iqM uoisnjuoo jo suijoj snoiJBA gqj ^uouiB iBqj iubdijiu^is si jj
• • • (^UOpiSOdop X OJU^1UIBJUBA9J 9p 9UOdlIIO9 9S OSBd OpOJ,
51J3Y
-^i^ní) ^(93^3^^ irvt 5(O3Dd ^3 njsdo^ kdz^ :\f '^ qqojd #}jy #j9) tsis
-9qi, pUB t8lSJB,
SS9JSO.ld JO UIJOJ JS9[dlUIS SJI Ul ^OOJ UBUItiq 911} JO
S}U9UI9AOUI JO S9UIBU 9IJ} U9AlS 9.I9M SUJ} O} pUB 'djqijddOUdd U/1/íXt/.I
sji d^fvui oj Suisas uo uoi%vuii&gt;%\n fo pui^ aiuos Bq jswwi ajai/j Jj98}i
^ooj 9i¡} unpiM }ng *4sisBq^ b }U9ui9Aoui 9Ai}i}9d9J s}i puB 4snod? b
p9J[B9 SBM 199JJ9 JB9llUl|}Xl[.I B 99npoad UB9 UOl}l}9d9J Xq }Bl|} S^.IOqS
pUB SSUOJ JO 99U9llb9S }S9JJBUIS 9l[} : 91111} JO 9UO SI 99UBp pUB 9ISIUII
'pjOM "5[99J^) o} uoiuuiO9 uuj}Xqj jo }iun XaBiuijd ^q^ "mojs puB ^[9inb
'}jos puB pnoj 4}qSiJ '}j9j 'uMop puB dn 'ss^ujjps puB puños '}S9j pus
uopoui— uupXqj jjb ui }U9.i9qui X}i[Bnp oq} jo uoiss9jdx9 ue sb 99B[d
}S.iij 9ip ui 9sojb S9UIBU 9i[} }Bi[i si 'pjírq ^jaa^vjua) Xuaa 'j^qoq umo
Xj\[ * ' • 9Jn99UIS B JO 9JOUI JJI}S ^SIS^IJ}, pUB tSlS^B^ JO UOI}9Unj 9l[} }J9J
9ABq 5[JOM o} ipiqM q}iM sisXjbub jo }iun jB9i}9Bjd b }ou si tsnod9
OjdlUIS 9l|} }Bl[} UOI}BZIJB9J [BJ9U93 XjJIBJ MOU 9l[} pUB 9SJ9A 3J99J^)
ui tsn}9i, ui j^ipq b jo XB99p ^q^ • • • ^9q}jnj sisXjbub ipns XaaB9 o}
.IO 4SIS9q}, pUB tlSJB? UO S9l}lJOl[}nB }U9I9UB JO S}U9UI9}B}S 9[qBJl9UO9
II U9}JO pUB X.IB}U9UiSbJJ 9l[} J9l[}9x&gt;O} 999ld O} }dlU9}}B XuB
U99q SBq 8Uiq}XqJ ^[99J^) JO UOI}d99UO9 JllO JO 9IJ}9UI
jo uipuB}SJ9pan ano joj 9iijba Xub jo ^uupou }Bij} utb}J99 si }i }nq
'XjIJO}9BJSI}BS SUOI}S9nb 9S9q} J9MSUB O} 99U9piA9 9l|} }OU 9ABq 9^\
¿}U9S9jd9J Xoq} op }Bi[M os ji puB '4snod, jB9iJoqdB}9iu 9q} O} paqd
-dB SUIJ9} JB9IJOl|dB}9IU X9l[} 9JB JO 'p99UBp SBM UIl[}Xl[J B U9l{M }99J
4SJ99UBp JO S}U9UI9AOUI JBn}OB 9q} O} pUOdS9JJO0 '[JB }B UI9l{} UOI}U91U
oqM suBi9iJ}9iu uj^poiu Xq p^umssB X^Bnsn si sb 'os^ip pip :4sis9q}^
pUB 4SISJB, JO ^uiUB9lU JB9J 9l|} SI J9}}BIU 9l[} JO XnJ9 91^ * " ' 9J}9UI
O} IIOI}BJ9J S}I JO }Bq} SI 'J9MSUB O} }[n9IJJip }SOIU 91J} pUB '99UBp
9ip }noqB uoi}S9nb ^ui}S9J9}ui }soiu aqx,, : (^O^ B 00S 's:?d '"JP 'do)
9[BQ "J/^ *y 9p BJlI}9fuO9 B[ ' (BJO}nB BJ 9p pBpiJO}nB 9pUBJÍo BJ B Opiq
-9p) 44OSU9}X9 UI^ 9}U9lUBA9nU 'SOUIBj^IQ ¿S9JB}I99J 8O[ JbXbSU9 BJBd
O9l}0Bpip 9}U9ip9dx9 UlI OUIS BJ9 OU O 'BZUBp B[ 9p O}9J9UO9 U9 9p99
-OJ^? ¿O9IJ9JB}9UI 9}U9lUBJnd 'J9S JOd OqBOB O '9nj OU O 9nj? 'B9IJ}
-9J\[ BJ 9p JBdlOUIjd B}U9IUIBJJ9q 'OUIUIJ9} OipiQ '(SSgO^) ttS9ld,,
9p gjquiou p uoJ9iqi99J 'Bpgj^ ug 's9}jBd sns :Bsojd bj 9p bj gnb
(9jdlUlS SBIU 'BUIjdpSip B[ 9p B}SIA 9p O}Und J9p 'o) Bf9jduiO9 SBIU S9
OSJ9A Un 9p BJlI}9nJ}S9 B[ OJ9J -SBJ9lUljd SBJ 9p 9SOpU9ISB 469}UB}Jod
-un 8OU9UI o sbiu (sBqBjis) SBjnoi}JBd Jod BpBjn}onj}S9 'baia BnSugj
B[ 'odlU9I} p 9JJnOSUBJ} SBJ}U9IUI 'BUISBjd '44SO9I}9áj9U9^, SOpi}U98 SOJ}

�though they might sometimes be followed by tbe dancer's foot this
could be, and in theatre-choruses very often was, overridden at any
time for considerations of mimesis, of dramatic action". Esta su
gerencia, aunque atenuada por la misma autora, resulta meridiana
y concuerda enteramente con la opinión de W. J. W. Koster ("Traite
de métrique grecque", Leyden 1953, pág. 30), que citaremos más ade
lante. Preguntamos, sin embargo: ¿no podría bastarnos que adversa
ria tan acérrima del 'ictus' griego acuda a símiles tales como "mo
vimiento y reposo", "sonido y silencio" y "cierta alternación para
volver perceptible al ritmo"? Manifiestamente, aquí y en pasaje que
también citaremos (capítulo B c), ella misma lucha contra la sospe
cha de que, pese a todo, pueda haber habido algún ritmo dinámico.
"Pie" significaba, para Aristóxeno, ora "átomo" (cf. Pierson, op. cit.,
passim), ora período métricos; de cualquier manera, ya sea un todo
o una parte, deberá comprenderse como unidad rítmica sensorial (y,
por ende, estética) mente perceptible para el auditorio, y no mera
mente como una "guía convencionalizada" para los ejecutantes.
2)

El verso de los romanos.

1. Acerca de la prosodia latina, sigue asimismo discutiéndose.
En el tratado de Pierson (op. cit., págs. 252 y 253), defensor de la
"interversión" (doble existencia simultánea) de los acentos musical
e intenso incluso en la prosodia corriente de cualquier idioma, la
cuestión parecía resuelta: "Ce qui se passe en ce moment dans notre
langue peut nous aider á découvrir ce qui s'est passé anciennement
dans la transformation du latín en román. Personne n'ignore que
l'accent fort des mots romans est á la méme place que l'accent d'acuité
du latín classique. Le témoignage de tous les grammairiens, aussi bien
que la versification latine de l'époque classique, s'accordent pour nous
démontrer que les Latins, de méme que les Grecs du reste, entendaient par accent non pas une certaine forcé, ou ce qu'ils appelaient
un ictus, mais un certain cbant (voir "Théorie genérale de l'accéntuation latine", Paris 1855, de MM. Weil et Benloew), c'est-á-dire une
note mélodique qui ressort comparativement aux autres; c'est ce que
nous avons appelé l'accent d'acuité. Quant a l'accent d'intensité ou
ictus, il ne concordait qu'accidentalement avec l'accent d'acuité; ce
dernier, en effet, était toujours soit sur la pénultiéme, soit sur l'antépénultiéme, tandis que l'ictus était, dans la majorité des cas, place
sur la derniére syllabe du mot: cependant cette place n'était pas
absolue, et il jouissait, comme c'est encoré le cas dans le fran^áis
actuel, de la faculté de se repórter en arriére... L'ictus était done encoré
mobile dans le latin classique, qui par suite était, au point de vue
rythmique, une langue assez semblable au francais actuel, et diamétralemcnt opposé á l'italien, ou l'ictus est fixé d'une fa^on immuable
sur la pénultiéme ou l'antépénultiéme". Pero, ciertamente, el uso (pro
bable) de los ictos rítmicos en la poesía latina no apunta ya, por
fuerza de lógica, a la existencia de una acentuación dinámica en el
habla romana. De haber sido efectiva tal acentuación, resultaría algo

- 54 -

�- 99 -saauB sns ap sosaaA so[ a^jiaaa uapns anb so[ souijB[(oau) so[ ajuaui
-Bspaad uos 'BfopBJBd Bsoiana aod 'oaa^ 'sntsnaq aod uaiqtuBj
-daos 'uui "3 sp sisaj spiaapa b[ saaaij aod bijobd 'sauofBS
^ns uasapnj B[ is sand í44soaiuBiuoa saaopBijsaAui,^ so[ b uozb^ B[
aBp souiBiaiaapad 'osBa^ajsa uq '44Batposoad uopBnjuaaB B[ ajuBipaui
appaouoaaa ajuauíBaBp (ssbjj b[ ap) opijuas p 'oajo p aod 'X snjat
p ajuBipaui opBaaBui osaaA pp oiujia p 'opB[ un aod 'uBpanb 'sBDiq
-bjis sapBpijuBa SB[ ajuauíBiaBxo aBAaasqo a.iqog '(BaqBpd ap ojuaos
Á osaaA ap ojuaaB aajua uoiaaipBaiuoa Bun ap ojn[osqB ua asaB^Bq
apand ou 'paxsnni ojuaaB opuaiqüjq :v^o^[) Bipopui B[ ap ouoj ap uop
-BAap B[ aod BDisnuí b^ ap orajia p sa o¡ 'o[duiafa aod 'ouioa Bpipaiu
Baod ubi ua oaiposoad ojuaoB p aod opBjaap anj sosaaA so[ ap oaiui
-lia osanaap ^^ '(Ot'ól ippnj^ '44zBaojj sap uasaa^ uaqastak^ uap ut
luaz^Bjao^ -i9Q,, 'UUÍZ '3 #}) ^q^zaopa o\ ajuauíBaaui anb sniat [a
oiuoa 'ouoj [ap uoiaBAa[a eun b opiun a^uauia[qBqoad 'ooippsoad o^uaos
p ojubj 'Baxuijia uopBuiBpap B[ ua 'aa[BA asaaaBq uoaaipnd, 'ouijbj
osaaA [a U^ 'anb ap uoisnpuoa B[ b BqtaaB as 'Bai^aBad B[ BaB^ -oaia
afBnáua[ [a ua BqBuiuiopaad osuaiux ojuaaB [a '(*^*p ^j o [¡j so[!ois
so[ ap aijaBd b osb^b) oipaBj oíaadiuj p ua 'anb ap oqaaq p ojaad
-saa uoa pBpiuiiuBun ^bjj '(9^61 M3ÍUUM 'tp^q3[uauiao3 pun -jnB^,^
'uuBuina'q nuB¡^[ *p) opBaS o^aaia un B^SBq SBpBunuioauBui UB[pq as
ouoj pp paxsnuí uoiaBAa[a b[ á BiaojBaidxa uoxsaad B[ 'sBuioipi so[
sopo; ua 'anb aB[Buas p 'sBpBajuoaua sauoiuido sb[ aBqtauoa ap uBj^aj
sounS[y 'opvz¿ofa¿ ouoi un ua BpBiaunuoad opis BiaqBq BpBiijuaaB Bq
-B[is B[ anb opoui ap 'uBiuap [a ua oraoa otaojBatdxa o osua^ui oaipos
-oad ojuaaB un ap sisaj B[ uauaijsos (souBaiaaiuB X) sasa[^ut 'sauBui
•a[B saaopBSijsaAui so[ ap BjaoXBui B[ íojjv sviu onot un u^ BpBiaunu
-oad opts BiaqBq Bp^njuaoB BqB[is B[ anb opoui ap 'B^ataS BnSijuB B[
BaBd ouioa ojubj buijb[ sn^ua[ B[ Ba^d ¡woisnw ojuaaB un 'ajuarapaau
-a^ isBa 'uB[njsod soaiuBuioa saaopBSijsaAui so-q #is aajua uaSaaAip ouij
-B[ oaiposoad ojuaaB [ap appui B[ aaqos sauoiuido sb[ anbaod 'asop
-uaxjnasip anSis 'Bjuana ua BpBtuoj Baanj BaauBiu anb aQ 'Bjuana ua
BpBuioj anj SBaqBpd sb[ ap (Baiposoad) uoiasnjuaaB B[ 'ouijb[ osaaA
[a ua uny,, : (^g X [g -sBd) o^^an[ opuaiaip anStsoad '44SBdiuoa pp
ajaanj aja^d B[ ap uoiaBaaBiu ap asB[a buiiSuiu uis OAijBanp orajia oand
un ap pBpqiqísod B[ 'o^a^quia uis 'Bsopnp sa íoAijBjijuBna osaaA p
ua Boiuputp 4uoraBnjai? Bun oja[duioa aod ub^^iu anb soataoaj Xbjj
•CAijBjtjuBna Bisaod B[ X [BnjuaaB Bisaod B[ aajua 4aBnjai, ap BaauBiu
B[ ua Bpuaaapp Bun ap Biauajsixa B[ sa piauasa sbiu oq^^ : (^g *SBd
b '44juazqy pun snjq[^, o[njjdca p ua) opcjouB aaq^q ap s^aj 'uainb
'(S^61 H3íunl\[ 'u^F^aM i[^&gt;sxixio^q^^) snisnaq qaiapaiaq 'oauBaoduiajuoa
oiqss un b souiBaanaa^j qBaisniu ojuaaB [ap odiuBa p 'pBpi[pBj bjubj
uoa 'asaBSBd BaBd a[qapua ajuBjsBq opxs aaqBq ap aqap osuajuí ojuaaB
asa 'pspaaA uq *44aAaaq jiBja ainaxjpuad B[ anbsao[ aiuaij[nuadajuB4[
ins ja 'anuo[ jiBja a[[a4nbsao[ auiaij[nuad B[ ans bxij as [i pnbaj
aaAB 'nStB juaaaB4[ aapuiofaa B[[B ja a[Buij B[ juaiuaja[duioa BuuopuBcp
snjaiq 'aapS[nA uijb[ a[ su^p 'pacj sn[^,, : (^c¡Z '^^d) uosaatq ouisiiu [a
aod opBuoiauaiu 'a[qBjsBajuoaux ouauíouaj ajuain^is [a aBaqdxa

�trales acentuando con intensidad las sílabas de prosodia alta (según
los eruditos de su estirpe) y, en cambio, dejando de lado los ictos
métricos. De todos modos no cabe duda de que, haya prevalecido el
acento intenso o el acento musical en la lengua latina preclásica, ésta
no distinguía claramente las cantidades silábicas, como surge de las
vacilaciones observables en su uso por parte de los poetas anteriores
al Imperio; mucho más que de las licencias, derivadas de costumbre
helénica, del tipo indicado por Crusius (op. cit., pág. 28) : "En cier
tos lugares, máxime en las cesuras principales masculinas del hexá
metro, pero también en otras elevaciones, muchos poetas desde Ennio
se permiten, en aras del metro de verso y a menudo en imitación del
ejemplo de Hornero, colocar una sílaba final corta en vez de una
larga. A veces se alarga también, por necesidad métrica, otra sílaba
(en una serie de más de dos sílabas cortas...), por ejemplo 'Italia'
(con la T inicial alargada)." Los romanos, ya lo hemos dicho en
nuestro trabajo programático (A, Nota 2, 6), tropezaron con no pocos
obstáculos para amoldar su propio idioma a las características de la
poesía griega. W. J. W. Koster nos confirma (op. cit. pág. 31, Nota 1)
que "pour le latín, la nature de l'accent des mots et de l'ictus métrique est, encoré de nos jours, discutée áprement sans qu'on soit
parvenú á des résultats susceptibles d'approbation genérale"; y, en
su "Précis de métrique latine", agregado a la obra citada, llega a
conectar este problema con aquella fluctuación preclásica en las can
tidades silábicas (págs. 316 y 317) : "La quantité des voyelles n'esl
pas toujours la méme .. Nous avons déjá remarqué que la prosodie
de Plaute et de Térence difiere essentiellement de la prosodie des
vers épiques et lyriques et du drame de l'époque impériale (Sénéque) .. On constate de prime abord que tres souvent des syllabes qui
devraient étre longues, sont employées comme breves.. Les savants ont
cherché a expliquer ce fait par des hypotbéses différentes, qui reposent le plus souvent sur l'axiome que les poetes comiques ont rapprocbé la langue artificielle de la poésie de la langue parlée; ils auraient
donné ainsi une allure plus naturelle et plus souple a leurs vers. On
pense en premier lieu á Vinjluence de taccent des mots, quil faut
considérer alors comme dynamiquc, par contre plusieurs linguistes
et métriciens (l'école fran^aise et ses adbérents) contestent la nature
dynamique de l'accent latín; enfin quelques métriciens ont nié qu'il
existát une relation entre la prosodie des vers et l'accent de la langue
parlée, laissant de cóté la nature de l'accent (Luc. Mueller, Wilb.
Meyer). Aujourd'hui les métriciens sont portes a concilier les tendances extremes"; a lo cual el autor añade algunas valiosas referen
cias bibliográficas. La admisión de la posibilidad de que el ritmo
latino acaso no haya sido de naturaleza exclusivamente cuantitativa,
adquiere un peso especial bajo la pluma de un sabio que descarta
de pleno todo ictus métrico para la poesía griega (cf. infra, capí
tulo Be).
2. Por otra parte, Crusius describe la analogía entre la situación
de los romanos y la nuestra frente a una mera comprensión de los

- 5G -

�- ¿9 oiunsgad un uoa 'soaio X (*s3is X 6j -s^ed '298X
^tjasiqaoiaS ouiguioiqjy,, ns *p) jBqd^so^ qdjopnjj apsop
-9J OpiS Bq O9IUBUU9á-OntlUB tt[BUUOU OS.I9Ai^ jgp . SIS9U9S
upiovoifisuaa vj

(1

0MVI1SI3D 31^3Ü1DD0 13 '9
•j q g ojn^idBa jo U9
OA9nU 9p SOUI9JBdnDO SOU S9aBjnÍ&gt;9aai 9JU3UI9JU9JBdB 8OJ^9UI SOJ 9p
BUI9[C[Oad J9Q 'JBUtBiaO [9 U9 BXBl[ SB[ 9pUOp SBJO.T1S9 9.IJU9 (44S9UOTSUOd
-89J,,) SBI9U9pUOdS9JJO9 SBJ OpUBAJ9SC[O X BlUIJ B[ OpUBlX99S9p O^S9nd
-ns .xod 't4S9JB[n^9aji^ so[ b sbsoiu93ui s^uoiaBtuixoadB uoa 'oxquiBO
U9 'SOUOpUBJU91U09 '9[t[ISod BOlUl^ia pBpippiJ BUIIXBUI U\ UO9 t4S9JB^nS
-9.T 8O^BAJ9JUI B?) 8OpOJ^9d SO[ 8OUI9JB1IUII 'jBJOD BDI.IJ| BJ B OJUnd U9
^soj^osou Jod 49}U9ui[BnSi 'op9S UB^pod souBtuo.1 so[ aod sopBiuui
8oá9IJ[ SOJ19HI SO[ SOpO^. : 9JU9inSlS OldlOUUd [9 U9 9UI11S9J 9S UOIS
-n[9UO9 BJJS9n^[ -89^[n[OSUI OpilU9UI B 8BlU9[C[Ojd 'O9IJIJU9I9 9J9^da9J
-ui \e outs 'oorrajij aoionpBJj [B bX ou 'uB9jUB^d 9{ '[BDisnuí opuojBJi
•uoa ns 9p 9jdui9T8 BJBd SBpipu9jds9p 4s9pna sb^ '•sopodoauís sojj^iu
9p SBpB^^B[d SBaiBaOJJ-O^iqinBX O 444SB0^O9^ O ,4SBaip9BO[,, SBJOJJS9 9p
BJJS9nu UpiaBJIUIT B^ JBJU9^UI J9 OpiJU9S 9U9IJ 18 9^C[OS 9JU91UBI.I
-9S JBUOIX9JJ9J B9O1 SOU 4B¡o9Tjá B[ 9p BI9U9J90X9 JOd BJOpBJIUIT 4BU
-buio^ BiS9od B[ U9 sopBqo.tduioa soijaoq s^jbj 9jub X 'ofBqBjj oj^s^nu
9p Ban^jB bjs9 y •(soaiijjjidg-ojTjaBp) 44S9JBjnS9a^ sojj^ui sns jianp
-o^d^a gp soui^bj soXbsu^ oqnq 'souiBdos gnb 4BJ9inbis tu ÍJBSu^d 9p
souiBp 4o^99j9 U9 4BiJ9q9p oJBpuj^ gp JopBiuui unSutu opiSjns bXbij
OU SOUBUIOJ SBl9od SO[ 9J^U9 9llb 9p BIOUBlSUnOJia B^ '^^SB^OJlSg U9q
-IJ9S9 gnb sgjBnjoB SBj9od sojjs^nu aod ouioa jvuopuaauoo bj^ubiu
buistui bj 9p sojj9 aod BpBjdopB opis ^XBq 'Baisnuí bj 9p njmds^ J9
jod ojos 9jqxsu9^diuoa ojuauíBidoad 4boijojjs9 buijoj bj gnb X 'sspBj
-UB9 UBjgnj sguoiauBD sns 9nb 9p oqagq J9 uoo o^njosqB U9 opBjuoa
ou 'sou^gpoui soapjj soqanuí b jbjiuiis opoui gp 'ojiub^ 'upj-iBy
gp jti^jBd b soubuioj soaoij soj gnb gp Bqasdsos bj Bnuisui 9s
4bj9ubui jginbjBno 9Q "sgjqBid^aB X sgjqísgoaB ubj9 S9j sü^^ia^ sguoia
-UB3 SBn^ijuB sbj gp SBjpojgui sbj ts osopnp Bpgnb íoiougjg^ X o^nBjj
'ojniB^ 'oiaBJOjj aod sopBjiuií uoaonj sojopoui s^jBno joa gp sotuBqBay
•soaxiuija sodnaá gp sguoiaBuiaoj sbj gp baia uotanjoAg eun gp bjoijj
-sga Bpipgui ug ojos osa^jqBq Baj^od 'BUBUioa Baiaij bj BJBd 4gnb Bjjns
-aa iijB oq 'BSgiaá bj ug 9ju9uibj9iu9 'sBuiaoj sns j^od 'opBXods Bq gs
bubuioj Bisood B^ • * ODiiujia gjugiuBjajaisg ugpao gp oidiauíad opoj
oXbd • • gjugmjBur^ 'Bipojgui biusiiu bj uoo SBpBjuBa uBagnj gnb 'sbjjo
sbtjba o 'bjjo X Bjoajsg Bun gajug Boiapui BiouBpaoauoo bj gp 'aiogp sg
44uoisuodsgj^ bj gp BJ9A9S pBpiJBjn^ga bj soiugaouoaga ^iuguiBJBja sbui
ojubj. íBaisnuí bj souiio ou bX sguginb 'soajosou BJBd gjqiaouoagaai
gAjgnA gs ugpao gp oidiauiad ns gnb opora jbj gp BjuguinB Bjoa^sg
Run gp oajugp Boiunja pB^agqij bj opnuara b 'ooijb Biu^ap jgp sgjBa
-oa soiubd soj ug X oa^pui^ u^^^ : (j^ *¡3Bd 4*jia *do) soaiugjgq soiuiía

�"Urvers" (verso primogenio) indo-europeo compuesto, en cada he
mistiquio, de ocho sílabas no diferenciadas, al origen, por su cantidad
o calidad, pero agrupadas rítmicamente, en segunda etapa, por cuatro
"elevaciones" (Hebungen). Basándose en la teoría de Franz Sarán
sobre la supresión de las dos elevaciones más débiles a consecuencia
de una transición posterior del canto acompasado a la recitación
hablada, y comparando el verso germánico con el metro ("pada" —
"pie") de la "gayatri" sánscrita (védica), el eminente germanista y
fonólogo Eduard Sievers llegó a la conclusión siguiente ("Altgermanische Metrik", Halle 1893, pág. 177) : "El paralelismo entre el gayatripada y el verso aliterado germánico es, pues, tan llamativo que
podrá muy bien suponerse una correlación histórica en -el sentido de
que versos estructurados como el primero hayan existido ya en la
época indo-europea, desarrollándose de ellos el segundo. El desarro
llo mismo consiste, como se advierte fácilmente, en un progresivo
proceso de acortamiento". En la misma página, el autor se refiere al
problema de la acentuación: "Puesto que, basta ahora, tenemos una
noción aproximada sólo del aspecto dinámico del acento de la frase
germánica, se hablará en lo sucesivo exclusivamente de acentos diná
micos, o sea de elevaciones más fuertes y más débiles. Mas, con ello,
de ningún modo queremos prejuzgar la cuestión de si, en los distin
tos matices acentuales del veda, y acaso todavía en la época germá
nica más antigua, no ha habido más bien matices de altura tonal".
Ahora bien; Sievers (pág. 18 y sigs.), quien establece una distinción
básica (como, por otra parte, lo hace Bruno Snell para la poesía
griega: cf. op. cit., pág. 4 y passim) entre los versos cantados (Singverse) de la poesía antiguo-nórdica, ordenada según estrofas, y los
versos declamados (Sprecbverse) de la poesía germánico-occidental,
ordenada estíquicamente (con versos siempre iguales), atribuye a los
"compases" (Takte) de los primeros una regularidad más estricta
Cpu-S^ói;) que a los "pies" (Füsse) de los segundos Cp^&amp;jJLOsi^s?, "ritmoide"). Todo ritmo, siendo un producto de intensidad y duración,
es fijado, por consiguiente, mediante el doble esquema de la acen
tuación y de las cantidades "pódicas" o silábicas. Sabiéndose de las
últimas, casi únicamente, que portadora de elevación solía ser una
sílaba larga, el autor, tras de señalar la concordancia dinámica entre
acento de verso y acento de frase, pasa a describir como cada hemis
tiquio (Halbzeile) normal contaba con dos elevaciones fuertemente
y otras dos (o tres) débilmente acentuadas, mientras que las de
presiones se componían de un número muy variable de sílabas. Los
dos hemistiquios del verso total (Langzeile) eran ligados mediante
la aliteración (Stabreim), es decir, la correspondencia, entre un he
mistiquio y el otro, de la consonante inicial (Stab) de por lo menos
una elevación respectiva. En lo referente a la frase, Sievers observa
(págs. 190 y 191) que ésta poseía una mayor autonomía frente
al verso declamado que frente al verso cantado, gracias a la superior
variabilidad rítmica (Rhythmuswechsel) del primero; en el cual los
períodos sintácticos terminaban entonces, predominantemente, ante la

- 58 -

�- 69 ~
-gip e^na 'ogi^sgdBUB o ogiquiBiC 'ooibdojj so^^auíBjjaj soy A (jououi)
^, yo ouioa 4osj9A gp sodi} soood soun b BpBÍogygj JBpgnb
soy 9J)U9 'oiqgp Boinbjisiuigq Banjonjjsa BsoanSiJ By 'odiuoi^
oinsitu yy 'ooiuojoost oijqiyinbo gp soSgnf soy gp op^uipa 990S y^
BqBpdB gnb ogijpui Eiugjsis un ug —sBisgyoui osnygui 9— sbijbs99
-9UUI '(SBUIIJ 'J199p 9JBA 4SBIDUBUO8UO9 O SB19UBUOSB SB[ :S9yBUIJ 4o^
-9n[ ÍS9UOl9BJ9^iyB SB[ : S9[BI9lUl 4OJ9Uipd) SBJOUOS SBI9U9pUOdS9JJO9 9p
OlU9lUipUO9 p OpU9I.Iinb9J Bqi 'B91UI1JJJOSI UOI9B9JBUI 44BJ9SOJ^V 9p
'[BnjU99B OSJ9A p 4O|pjJBS9p Oq9ip UO9 91U9IHB[9|BJB(J '^SBpBgdpS^
SBqB|JS SBJ B 9JUBUIUlOp9jd BI9UBJJOduiI BUll OpUBp pnjU99B BUI91
-SIS p ofBq (449SJ9Ajdmnj;q999) BI9U9TJBdB U9 449SJ9^o9U9,, 'OiqiUB9 U9
'^ BqB[IS BpB9 9p O9IJT99ds9 JO[BA p BJU9119 U9 OpUBUIOJ
44B9IJ9UI
-^IJB,, gppUI 9p S9[lins S9UOpB9I[dlUO9 'OAIJB^IJUBng BIU9^SIS p OÍBq 'JBJ
-U9lUIJ9dx9 491U9UIB9lSo|^ 'uOJ9Upp (OUBpSIJ99.ld OIU9|^IUI Opuná9S pp
pBJlUI BJ9Uipd B^ 9p BJI.I9SUBS BIS9Od B^ U9 S9[BJ OUIO9 J99OUO99J UBI9J9
s9JopBiis9Aui so^pnbB gnb) sgputoijo so9o^9iu SBiugnbsg so'q #sosa9A
jgq^q gpgnd ou gpgdsg Bun^uiu 9p B9iuiiij pBppipoiagd uis sgnd
ÍS090J9UI sopojjgd so^ 9p viiujiuuosi bj opunSgs p ug A muouoosi Bf
O.I9UIud p U9 OpUBUOlSB9O '(OJSIJ^) 9p SdTldsdp OIU9^IUI J9UIIjd 4O9IU
-Biujg^) pnju99B A (ojsij^ 9p sojuv oiug^iu jgiuiad 'ogiugpq) oaijbjij
-UB119 SBUI9JSIS SOJ^ U9 '91U9UIB9IUOjgBip 4O9Jinjiq 9S B9iqB|ISOSI UOigB9IJIS
-J9A BAijiiuiad B[ 'oDiposojtd o^ojJBsgp pj b guuojuo^ -soguBjjg^ipgui
sopgnd so\ gj^ug gnb 'giuguiBpBigunuojd sbui is ojgd 'sg^uB ou sogip
-jou so^qgnd so[ gjiug Z9A pj 'Bsug^uí uopBniuggB b^ Bi9Bq pgisnuí
uopBn^uggB B[ gpsgp jvuaudS B9doang-opui uopnpAg Bun ofnpojd gs
gnb soui9A9Jiu9 'oisij[^ b sgjougjuB sou9[iui sop so[ gp SB^qgiuij sb|
ug JBJjgugd 4BJjsgnu g^JBd aod 'souiBpugjgjd gnb uis A 'XIX I^ÍS
pp sguij gp 44SB^siuoiDBAijgp^ so[ gp SBiaogj sb[ b opipisgad jgq^q
Bpgnd gnb oguojsiq ouisioiiubuioi gp sisop B[ gp a^sgd y #g
•44sBpiuiudgp^ sBqnjjs gp ojguinu p gjugiunB gnb
ug Bpipgui B[ ug gsjBJijsg gp pBjpgBj ns jgpagd gpns uopBAgp b¡
4 (ppjq99Jd) ttop^ppq sBdiuoo^, p ug 'gnb (0 '^^d) 4oJBqui9 uis
'gpBuy 'BoiqBps pnjiáuo[ Bun gadiugis Bjjgnbgj 4ugSpo ns ug 4uop
-BAgp b^ gnb SB^jugiiu 'gjugjgjipui gjugiuBig^dtuog BJtg 44Bpiiuijdgp^
BqByis By gp uopBjnp B[ 'oqByisiq 9id yg ug 'gnb gp BySgj By ojugiu
-ijgdxg 'uoiDBiuByggp By b o^uBg ygp JBSBd yB 'opBjgjtyB osjgA yg gnb
(IOS ^ 00S "s^^d) ggiQ '(Sun^yugg) uoisgadgp A (Suiuygyj) upigBAgyg
gp oisgndiuog 9id un ug sBgiq^yis sgpBpijuBg SBy gp upionqijjsip By b
8J9A9ig gp uoiuido By aijgygj gp .iBfgp souigagnb os¿ 'Z
•yg uog Jtipiguiog b 9sbjj By b B^iyqo 'sb^ouos SBigugpuodsgjJog gp oipgiu
jod opByn^gj 9iugiuBgiuiji.i osjgA opoj ouis 4(44opBui7u:5^ gp 'gjugui
-BgiSoyouiijg 'gpggojd 44opBiuiJ.^ A í^qy oynjidBO yg ug soiuia unSgs)
opBiuij os.i9A yg oyos ou gnb BiguBjsung^p ysi gp sotuijgjuj 'Bgipoy
-gui A Bgiunji pspiun Bun UBqBiujoj soinbijsiiugq sop so^ng 'opB^uBg
osjgA yg BJBd gyqBjgyoiui 'oiqiuBg ug 'Bq^^ynsgj 4/iugui9qiuBfu9?? oqgtQ
•gjuginSisqns ygp ojgiuiad yg A osj9a un gp oinbtjsiiugq opungs yg
(Sunadsugytg^) 44^ugiugqiuBfug^^ un opugygnpojd 'yBJ^ugg Bjnsgg

�resis central dividía evidentemente la "Lan^zeile" en dos "Halbzeilen", y al contrario, entre los antiguos germanos, adquirir una so
beranía casi absoluta, que se reflejaba con posterioridad en todas
las epopeyas del Medioevo Occidental (incluso, por supuesto, las ibé
ricas) y, aún más tarde, en el alejandrino francés clásico. Mientras
tanto, con el renacimiento (o, por lo menos, la "reminiscencia" re
diviva) de los moldes de versificación greco-latinos, se gestó una nueva
y paulatina regularización de los esquemas silábicos en procura (cons
ciente o semi-consciente) de una conciliación entre las respectivas
ventajas estéticas de ambos sistemas de métrica: el cuantitativo, o
sea "llenador" de todos los intervalos temporales (antaño floreciente
en la Hélade) y el acentual, o sea "golpeador" de todas las cumbres
rítmicas (antaño vigente, sólo él, entre las brumas de la Europa sep
tentrional). Con esa tendencia conciliadora de la isorritmía autóc
tona y la isocronía "recordada" se mancomunó, allí donde la poesía
quería independizarse del canto u otros efectos musicales contingentes,
la búsqueda de una mayor autonomía de los períodos métricos, reacios
a seguir siendo meros "acólitos sintácticos" del contenido textual.
De esta suerte ha quedado abierto, para la versificación occidental,
el camino de un acogimiento cada vez más hospitalario de los an
tiguos metros helénicos.
4. Para reseñar la evolución de la versificación germánica postpagana, citaremos algunos pasajes clave de la "Deutsche Literaturgeschichte" de Fritz Martini (Stuttgart 1955) . En el siglo IX surgie
ron, por un lado, la grandiosa epopeya heroico-religiosa del "Heliand"
(Salvador), en la cual, según Martini (pág. 17), "el arte del verso
aliterado alcanzó su máxima madurez", y, por el otro, el poema mís
tico-reflexivo "Evangelienharmonie" de Otofredo, quien, en acto re
volucionario, introdujo la rima final en sus versos cortos de cuatro
"elevaciones equivalentes" (pág. 18). Dichas obras inauguraron, para
toda la historia de la poesía alemana, dos tendencias opuestas, pero
interdependientes; pues "si el verso aliterado representaba el ritmo
y la expresión del vigor heroico, de fuerte tensión y conmocions
vehementes, la rima final, procedente del mediodía, significaba me
sura, calma, melodía y armonía" (pág. 19). En la epopeya cortesana
(y libresca) del período medio-alto-alemán (ca. 1200), creada al mo
delo de la novela versificada de la Francia septentrional, se impuso
el principio de la alternación regular cuatripartita entre las sílabas
largas en elevación y las sílabas cortas en depresión, con depuradas
rimas finales (pág. 38) ; con ella se enfrentó, en la misma época, la
epopeya heroico-popuiar de los "Nibelungos", la cual, desechando el
isosilabismo y adoptando la estrofa de cuatro "versos largos" (Langzeilen) con rimas pareadas, se basaba en la simple isorritmía de, por
lo general, cuatro elevaciones en el primer hemistiquio y tres en el
segundo (pág. 78). En desarrollo paralelo, había aparecido la lírica
trovadoresca (Minnesang :== "canto de amor"), de origen arábigo-his
pano (pág. 60), con sus estrofas y versos flexibles de rimas artificio
samente entrecruzadas (pág. 62). El "canto maestre" (Meistersang),
- 60 -

�- 19 ~
•se9Ubjloj SB.iqo sapuejá sbj 9p Boiapui uoiobiuui bj 3p oip^ui
,iod BJ119BU.19A BIS9Od EJ JBJIU1199J X J999tlbl.IU9 9p 4SOpidlUnjJ9JUI SBUI
B9UnU OJ9d 4SOpiJB([lUO9 S999A B 4SOJU91UI SOJ 9p SBJOSJU99jd UOJ9nj SBS
-a9d osnpui 9 soubijbii 's9jouBds9 4s9S9j3&gt;ui 4s9S99ubjj 4soui;bj 'so^^ijá
SOUIJIJ SOJ B UBU19JB OSJ9A J9p S9UOI9BldBpB SBS9 SBpOJ^ 'S^pidung 9p
4,9pi[ny U9 BIU9Í)lJJ9í B[ SOOUJUIbX SOJJ9UIIJJ U9 J9JJ9A B 4SoXbSU9 SOJJO
9.IJU9 'Oip99Ojd J9JJUJ9g 4S9JEUIÍ&gt;IJO SOJ}9UI SO[ U9 SOnStJUB SO91SBJ9
SOJJO X OJ9UIOJJ B Jl9npOjd9J[ 9p BqBJBJJ SSO^ #JJ •[ O9UBJ9O9 US 9nb
SBJJU91J\[ '89UBIU9[B SOUBU99S9 SO[ U9 JBJBUII^9B. 9p BqBqBOB
-895|Bq8 O[9pOUI \e Opj9l19B 9p '^uiSS9rJ OÍiíjnjBlUBap [9 9nb '
-9J 89UO19BA9J9 O9U19 9p oqB[JSB99pU9 O8J9A) 4t8J9A5|UB^g^? ^9 jod O^do
(^ossb^^,, ^^^iu^Siqdj^) SB^s^isBp sBTUBjp sns U9 9nb osBd ye ('9J9
'44U9iu9^,, '44u9i^9[g[ 9qosiiuq^^) ODBié^p ooijsip p X (44B9qjoJOQ pun
UUBUIJ9J^,, 't4Sq^tl^ 95|9U19^J^1) OJ^9lUBX9q p OAIJ[119 SBUI O1UBJ
8O[ 9p SB9ipOUOUI SBJOJJS9 SB|^ JB^IIUI B OJ9[duiO9 Jod OI9linU9J
gnbunB 4pmu9Anf ns 9p SBpo sb¡ U9 ^{9oisdo[Aj 9p 9^qi[ osj9a p X '
ns u9 z^idQ 9p opBuiiojiun osj9A p '^jOjsnc^^, ns U9 s9jojub9 soaj
-S9BIU so^ 9p 44sj9Apijiu^^, p : 9qj9o^) 9p psj9Aiun oiu3^ p jod sopiá
-O93J UOa9llJ BUBUI9[B-O^[B-OA9nU UOI9B9IJISJ9A B^ 9p S9JBJU3UlBpunj SO^
•9U3á S9JJ SO^q '(^21 B T8I *S^d) 3SBJJ X OS.I9A 3J)U9 Bl9UBpJO9UO9 B[
'buiij B[ 9nb odui9i) oiusiui p 'opuBipnd^^ 4tts9jqi[M soiujij soj 9p boi^
-3Bjd X BIJO9J B[ 'SOn^llUB SOJJ91U SO[ Jod SBpBJldsUI 't48BpQ^^ SnS UO9
OjnBJSUI '44SCÍSS3I\Í,, B9ISO9JodB BX9dod9 ns U9 B9IJJ9UIBX9q BUIJOJ B^
9p o^9iq 'ii9inb '(JUAX ol^is pp pBjiui BpuníJ9S) ^oojsdoj^
qotap^u^ '^ q y o[iujdB9 p U9 opBjouB soui9q oino9 4ojuba9[
98 SOpBlUIJ SOSJ9A SO[ 9p UO19BZIJB{119J 9lUBf9UI9S BJJUO^ " (9^X *^Bd )
44SBpB9JBd SBIUIJ 9p SOJSIAOjd '[BJ9U9^ OJ Jod 4X 3ld J99J3) pp S9Ilds3p
[BJ)U93 SIS3.I9ip B[ JOd SOpiJJBdiq 4SOUIU9UI9J SO[ U3 939J^ 9p X SOUl[n9
-SBUI SOSI9A SO[ U9 SBqB^JS 99Op 9p OpBUJ9^[B O.H9UI,, ns UO9 4BS99UBJÍJ
Bip^áBJj bj 9p ouupiíBf^p osj9a p 4snis9jtg snpáuy uo9 4bubui9jb
BIS3Od B[ U9 OUISIUIISB O9UIJB 9S 'jJ^X V}S I^P pBJIUI Bpun^9S B[ 9JUB.I
-11Q "(8gl "já^d ) 44UOI9BDIJIS.I9A 9p BUIJOU OUIO9 [BjnjBU UOl9Bn^U9DB B[
4odui9U opo^ BJBd 'Bppnpojjuí Bq^p^nb oj[3 uo^ #osj9A pp BnSu9j
B[ 9p U9H[UIBJ OJ.I9S Biq9p U11UIO9 9fBn^u9^ pp BpBnjU39B BqBJJS BUQ
•OUBUI^9á BUIOipi pp B9IUOJ UOlDBllABaS B^ UBUIUIOp 9nb SO[ SO)U39B SO|
OUIS 4S9pBp3A9jq X 89piHlJ^UO[ SE[ UOS OU 9nb OI9OUO99.I^, U9Illb 'Z^ldQ
uiijbj,\[ 9p (t^^9I U9 opBoqqnd) ^Á^iOi^o^ U9qosin9p a9p uoa q^ng,, pj
-U9pU99SBJl p U9 9ZipjSIJ9 upiJE^u^iJO pj í (8^1 'Bd) BUBUI9[B UO19
-BIIJU99B B[ 9p SBldoad S9X3[ SB^ UO9 O9iqB[IS OlllduiOO p JBI^19UO9 X
sojBtq so[ Jiqnpjd 4SBJns99 sb^ JBZij[BpiS9a '(pu^áuq^ 4J&gt;uipunos 4sbu
"BIl&gt; ttSBUíuauiaJ^-. ^ (jduinjs 'íunyq 4SBpn^B) 44sbui[ii9sbiu^^ sbuiu 9jíu9
ain^uijsip p 4u9pB9ijisa9A ^p bu9 BAgnu Bun ppiut 9p9q9g-snssq9j^[
SiqnBJ 'S99UBJJ O^U9IUIIDBU9g pp B3UI[ BJ 9p BI9U9njJUI BJ OÍBq X
4IAX ISÍS IP 83UÍJ V M9^I A S^l &gt;s^BfI u3iquiBj -p 4sot e gQT 's^^d i
O19U^S9 OUISiqBJIS 9p OJ9d 49-iqiJ OUIJI^ 9JJ 444SJ9AJ3HIU^,, P U9 4Sq9Bg
SUBJJ UO9 4OpUBUlUIjn9 4BUIIOJ 11S X OpUOJ ns JOd 44B9IJJJU9I9^^ SBIU Z9A
BpB9 U9pnjOA9 BUn '9JU9I9BU BIS9llanq BJ 9p U9I9B9J9 OUIO9 X 'j^VX ^
JJJX SOjálS SOJ 9IJU9 491U9lUIJ3dx9 4OSOI9U91U9S-O9I19Bpip .I9^9BJ[B9 9p

�5. Esta actitud "receptiva" de la versificación germana frente a
ritmos extraños arraiga, como nuestra rápida reseña lo evidencia, en
tradición multisecular; mas no por ello —si bien más pronunciada
allí que en la poesía de otros pueblos— es un monopolio exclusivo
de los poetas teutones, sino observable paralelamente, por ejemplo,
en la historia de la literatura inglesa. Para referirnos sólo a metros
helénicos, extraigamos algunos apuntes del estudio hecho en la ma
teria por T. F. Higham, quien, indicando que en la poesía latina
recién Virgilio supo asimilar el hexámetro y, bastante más tarde aún,
Ovidio el metro elegiaco, continúa diciendo (op. cit., pág. Liv) : "In
English sporadic attemps to naturalize both metres have been made
from the sixteenth century onivards^. Matthew Arnold tuvo que de
fender, hace más de un siglo, el método "acentual" (reproducción de
los ictos métricos) contra la influyente escuela "cuantitativista" (par
tidaria de reproducir los metros originales con sílabas pretendidamente
"largas" y "cortas" del idioma propio), y también Higham admite,
pese a ciertas reservas, que "at tbis date in our history accent, nol
quantity, must prevail" (pág. lviii), sobre todo en imitaciones de los
metros líricos, ya que "in these the complex patterns of the Greek
can only be shown, if at all, by means of accentual verse" (pág. Lix).
Presentando, en la obra citada, sus excelentes ensayos propios de imi
tación del hexámetro (pág. 218) y de tres piezas corales de Aristó
fanes ("Nubes", pág. 477; "Aves", págs. 485 a 487; "Ranas", págs. 499
a 502), a más de las versiones hexamétricas bien logradas de H. B. Cotterill ("Nausicaa", págs. 82 a 88) y de A. D. Godley ("Oráculos deí
ficos", págs. 215 y 331 a 333), Higham concluye, a propósito de dichas
líricas aristofanescas, en la forma siguiente (pág. xcv) : "Nothing but
stress-accent can show the intended metrical pattern, and therefore
some sacrifice of true-timed scansion must be made to it. If we wisb
to get the effect of the Greek, tbere is no barm in letting the voice
dwell a little on the accented syllables". Quien recorra las demás tra
ducciones reunidas en la obra citada, podrá verificar que, si bien
rimados, tanto los tetrámetros trocaicos catalécticos de Sófocles, imi
tados por George Alien ("Sabuesos", pág. 386) como los tetrámetros
anapésticos catalécticos de Aristófanes, imitados por B. B. Rogers
("Acarnianos", págs. 467 a 469) y por Gilbert Murray ("Caballeros",
págs. 471 a 474 y 474 a 475), constituyen reproducciones sobresalien
tes de los ritmos originales. Podría censurarse, únicamente, que el
ilustre Murray se incline a terminar sus versos anapésticos en forma
masculina, reñida con el metro original, tomándose además la liber
tad de iniciar la mayoría de dichos versos, y a menudo también sus
segundos hemistiquios, con depresión monosilábica, sin contar los casos
aislados de monosílabos en depresión interior. En cuanto a la rima,
los ingleses en general muestran (y fundamentan aun teóricamente)
una gran afición a ella; no pudiéndose negar que, verbigracia, las
rimas cruzadas por el citado Alien entre los primeros y los segundos
hemistiquios de cada pareja de versos representan una proeza artís
tica seductora. Murray no se priva siquiera de acoplar mediante rimas
- 62 -

�- 89 ~
44oapjoz,, ^e ajqEJBduioa 'so^aijS soj ap ^v^-ñlx So&lt;\3^ ja :oduiaii ap
sapepiun oauia ap 'jiaap sa) 44soaiuoad,, soiu^j u^ •(- aa - aa / - aa
- aa :44jeuijou^ oa^sadBUB ojjauíip ua op^jaAuoa Bjas sbSjbj SBqBjis
oqao ap opoijad un 'soar^sadEUB souijij ap oipaut ua 'ojdiuafa jod)
zpuBui Buianbsa ja ua snjai ja uaAajj ou anb SBjjanbs ap uoianjosip
bj aiuBipaui seI&gt;jbj SBqEjis ap opidn^ uojo^j un 'ojjo ja jod '44opuBjBj
-ip5í X ' (a a aa a / aa a aa a :ttpiuaou^? oarqiuB^ ojjamjp p opianpaa
Baas 8B^Joa SBq^ps aauo ap opojaad un 'soaiquiBjí souijijc ap oipaui
ua 'ojduiafa jod) upianpsip ys\ ap zi.ijbui Buianbsa p saAaaq
ap sauoisaans sb^jb[ sb[ 'opB^ un jod 'ttopuaiíouij}saj,, 'oujapoui
-ua^ pp soaijpui sosjnaaj 9o\ uaiuBpaa oj apuop BjSBq sopun^as so[ b
SBaauípd sb[ 'uoiobjiuii BJjsanu ua 'aiuauípan^anj^sa ^BisnfB ap ofas
-uoa p Bpuuq sou tt9ap^uauiBpunj (ytov.) sopouad,, so[ A
-ijipoui sbijba^^ sb^ aajua uoiDBpj ^ipip ^nb souiaaj^) "^suiao
jpqi jo suopv^ifipow snoiaüa Aq puB raaqj jo psodsip SupuBqa Xq
ÁjataBA spp^ %i íuiqiXqj auo jo aijsuajaBJBqa 3jb qaiqM sasvji¡d jvjuaiu
•upimf jo uotjijadaj aq^ Áq Xjiun paiuiqiXqj jBJaual b sdoa^ oijXj p.i
-oqa uaAi^ y,, : (¿0^ *S?d '9g6t 'I1X 1^ 'Fu^nof q^aojajdiuy aqX,,)
^^upAvaqg *jj 'j^ ap upiaBAjasqo aiuainSts bj Bpq^s Bun BjaiSns sou
zaA pi 'so[ja b ajuaaj isa^qnjosaj.ii aaaajBd jb sapB^jnaxjip usajUBjd
anb sajBJoa soj^aui X^q 'opo^ U03 'oiuaiuiipaaojd ns ap (Baijnauauuaq
unB X) Bainaui pBpijiqBuoiaaajjad uj BiDBq JBjundB Bjjpod 'Biuijjn Bjsa
ap SBaipiuoipi sauoiaaajjaduii sbj SBpBjinb '(gog '4cB.oaijá Bisaod ap
SBaziuiu sauoiaanpBJ^ ajqog.,) BJisanu bj X (55^ b c()j sosjaA '4íuc)uaui
-^^y,, 'ojtnbsg) t48BajB^) ap oiuioijb^^ jap (¿5 b 55 -s^Bd 'jia -do) uois
-.i3A ns 'ojdiuafa jod 'aj^ua uoiaBJBdiuoa Bun ojad ísajButáiJO souijij
SOJ B aSJBUIIXOjdB ap OJ^UBIBJJ 'BlJAa BJ ZJIMOUIBJl^ *aSBJJ X OSJ3A
aj^ua Bsoj^ijad sisoiqiuis eun jBaaa b apuaij 'ojsia somaq ouioa 'jBna bj
4biuij bj aod BuofBsoj^uB uoioaajipajd bj OAanu ap BjBiías sou (XBJjnj\[
ap BpBjia Bjqo bj X ísapidun^ 'sajoojpg 'ojmbsg :g9^ b ¿^ 'sSbíí
4S6l PaoJxO \i9S-ídA 's[9d;i0 J y[ooi{ PJO^xO 3HX^) s^sajáui sauoiaonp
-bjj sns b BpBafo bjos buq 'Boip Bipa^Bj^ bj ap sajBJoa soiubo soj ap
uopsiiuii bj sa 'ofBqBJ^ ajuosaad jap sajBSnj sotjba ua usdnao sou sbC
•ajduioa sauoiaBjaj sBXna 'oai^Biuajqoad sbui oqonuí ojunsB ujq -9
,, jap a^iBd BpunSas bj ap ttoaiuajaq,,
o]3B ja ua X ttBJopuBíj^^ ns ua 'BiauaaijiuBui uoa 'opBXBSua eiqBij
bj aqjao^) 'ajuBisqo o^ *44soiaiida soj soujbijbj jod 'said oauía uoa
bX soiuBjáajJB sou sauainb 'sauBiuajB soj sojjosou BJBd vSuoj opBisBui
-ap B^jnsaj ojad 'BuSip sbui bj Bijas BaiqiusX Bij)odBxaq bj 'a^uauíB;
-jai^^^ : (uuBiuja^a^ uoa sauoiaBSjaAuoa sns ua) aqjao^) jod BpBjniu
-joj BiauajjaApB ajuBsajajui Bun ap osiiuo osBa isb opuaiaBij '(opBiuu
raunu) oaiquiBX oqBjisBaapop ja '(3^ X ag sojn^idBa) a^uBjaj&gt;B sbui
soiuaaaA ouioa 'B^dopB sojja BJBd uainb '(6T6T uIlja9 'II OUIO1 \tua!P
-objX aqasiqaaij^)^ *ja) jjJopuajjaoj^-zjiAVOuiBji^^ uoa qaijjQ ubuiojb
BSajoa 'ajjsnji souaiu ou 'ns ap japaaojd ja sa ojuijsip uaiq i (44sj3a
-5juBjg^í) ouBiJBadsa^Bqs oqBjtsBaaj^ua jap biujoj bj 'ajjBd bj^o jod
'ajaijuoa ajdiuais anb soj b '(^6l sajpuo^ '44sapidijn^ jo sXBjd paj
^,, ojqij ns -ja) oaipuiBjp oáojBip jap sosjaA soj sopoj

�vascongado), podrá establecerse como norma la sucesión de una
sílaba larga (acentuada) y tres breves (inacentuadas), que el len
guaje moderno conoce; por ejemplo, el verso
mira, mi querido, de los pájaros el vuelo
equivaldría a una tetrapodia peónica cataléctica. Los ritmos "dociníacos" ("torcidos") podrían uniformarse según su proporción típica de
tres a cinco (unidades de tiempo) ; por ejemplo, el kolon
una tremenda fuer / za, que reclamo yo
o bien este otro
la vida me des/ia / ce, ¡sá/vame, mi Diosl
constituirían perfectas dipodias docmíacas, e incluso "marcharía" el
"hipodocmio" (o sea, "sub-torcido") :
¡pesa mal y bien, / hijo, pesa tul
Tales versos, puestos en serie, producirán sin duda esa sensación de
ebriedad o de trastorno del equilibrio mental para la cual los desti
naba el arsenal métrico de los poetas griegos. No alcanzamos a com
prender por qué dichos tipos de metro "irregulares" no podrán ser
reproducidos tanto en español como en inglés o en alemán; y quere
mos llegar al punto neurálgico de la referida observación de Shewring:
los versos de apariencia irregular por la interposición de pies "sinco
pados", abundantes en el género yámbico-trocaico (^ti^Xáutov). Su
interpretación pende del interrogante de si los griegos los pronun
ciaron (cantaron) con protracción (xov^), o si simplemente supri
mieron las sílabas que "faltaban" en el esquema. Al respecto escribe
W. J. W. Koster (op. cit., pág. 22) : "Du tcmps de Westpbal et de
Christ, les métriciens, s'appuyant sur l'analogie de la musique de leur
temps, exigeaient que la durée des syllabes tombées dans le texte fút
toujours ajoutée a la durée des syllabes qui restent; ainsi, la syncope
non accompagnée de protraction n'existait pas pour eux, et ils employaient partout, dans les cas oü je me contente, avec plusieurs
autres métriciens contemporains, d'ajouter un point aux signes métriques, les signes de la ipíur^oq et de la TTpájY¡^o^, voir méme
de la TcsvTa^^^o^ ("tres, cuatro, cinco unidades de tiempo"), comme le fait encoré de nos jours Kolar. Cependant, on est presque
unánime, aujourd'hui, a reconnaitre que les Grecs nont pas connu le
dogme de Fisochronie du rythme; chez eux, le changement du rytbme ([Xta(^oXT) 'pü-^^e/.^; transitus in aliud genus rbythmi, Quintilien, Inst. Or. IX, 4, 50) était pratiqué couramment, méme la oú il
se produisait á l'interieur de phrases rythmiques d'une faible étendue". De aceptar esta tesis, cuya discusión pertenece en propio a nues
tros capítulos B a 1 y B c, ¿qué liaremos con esas sílabas largas yux
tapuestas portadoras, cada una, de un ictus métrico? Pues sin entrar
en conflicto con los metricistas contemporáneos (excepto Kolar), no
- 61 -

�- 99 -s
uoijBaijisaaA b[ puodaa pnbnB auiajsXs ^g^^ : (XXX ^ XIXX "8^^^)
a^uain^is o[ souiaa[ apuop '(6fbl 8JJBd 'a^V ua2o^\[ 9g taiia^d aaaitu
-aad 'j auioj í44siBauBaj saaA np aaiojsijj^) a^og saáaoa^) saausaj oiqss
pp BpiA ap b^cjo B[ b soxuTjuuaa so^ 'oaiqnpsosi Bas o '44oaiaaumu ua
'(ouBiuoa o^[ila [a a.i;ua b^b[3 opis BXBq Baunu 'saaopB^ijsaAui soiiba
tin^as 'Bzinb pna B[) SBaiqiqis sapBpi^uBa sb[ ap uoiaou B[ asasaaoq ib
'aiaaiAUoa as 'BAijBjijuBna Baujaiu ap 'oaistqa ouijb[ osjaA |^^ ••[
•Doiuvtuou uoionoifisuda vj

(^

•oáauá osjaA ap odij BpBD b a^uaipuodsaj^oa
uoisjaA b^ ap soaijjaiii-oaiposojd soiuatuBpunj so{ ap bsoj
uoiDB^tjsaAui Bun ajsixa ou 'g o[njidBa p ua souia^aBjj (Bjapi
-iiioaui) buiiuou BXna soai^oaj sopBjBjj so[ b asad A 'Bqaaj B[ bjsbij
4anb BpAaj jBna o[ 'soa^aui soajo ap sauoiaBiiuii ua uajqnasap as sbSo[
-bub sa[Biujoj ttSBI[Bg,, 'sbuo^b SBqBps sop uoa a^uauía^qBiJBAUi *aid
ojxas [ap B[ ojdaaxa 'uoisajdap BpBD .iBjuasajdaj ap (sBn^iiuB saAajq
sb[ b UBJBdtnba as sa[BnjaB SBpBiiiuaaBui sBqBps sb[ is 'aiuanoasuoa
oaiun) oidiauí-id [a opBzi[Bjaua^ opis Bq sbuibí 'sasa^^ui sajojanpBJj ap
sajB[iiuis so^Bsua so[ ua uaiquiBj oxuoa 4(*j #s 'uapBqsai^) aajjaqag
uoa ^[issBqj^ aod 4tB^BisXuoiQ s4ouuox,, ^p so^ubo g^ so[ ap A (H6I
^izdia^) aapaoaqag aapuBxa^y J[opn^ aod t4BasipQ^ b[ ap —sa[qBj
-ou Anuí X— SBuaapoiu sb[ BjSBq coooooj (opunqiaoiu) [ap ajquioq
'sso^ *p[ *f Jod BpBzqBaj SBaijauíoq SBXadoda SBquiB ap Bia[duioa uoisjaA
p[ apsap 'o[duiafa aod 'oajaiusxaq [ap ojaadsajj #so^aij soui^ia so[
ap baijbjiiui Baiapui uoiaanpBjj B[ aod sopBUoisBao SBuia[qoad so[ ap
oonmuaisis oiuaiuiBajuB[d un ouba ua Basnq as 'so3o[9[ij asaaopBiiuii
eoqaip aajua unB 'o^aBquia uig • (^opv^ifiujvs uas ap mj anb apa snduoa
ja sa •••buijoj B[,, anb —ha '^Bd b— oiaBjaad [a ua osaadxa 'soaiu
-a[aq soaauaí^ so[ sopoj ap upiaaaps Bun bubui3[b Bisaod b oij^ia 4g06T
^aaq[apiajj '44^iaX[uaqaaia^),, ns ua uaiq is 'uainb 'aassBMOjg *j\[ •[ ap
osbo [a Bja ouioa '44SBiaod b asjajaui,^ 'souaui [B 'o sauoiaBjtuii 4Bjua;ui
opBuapsap uBq saaaA sBaod soíjo[O[ij soiusiui sosa anb JBOB^sap asop
-uaiqap) sonái^uB soajaui so[ ap sapapp saaopBjiuii b 'saaquina soo[
-o[ij b anb JBd B[ b 'opianpoad ubi[ 'sBaiuBiuoa-oauBaaajipaiu a^uaiu[Bia
-adsa 'sBauBJoj SBaijajsa SBiauaiqjuí b aiuaij aB[naijaBd pBpiAijdaaaa
Bun b sbidbj^ 4ubui3[b [a auiixBiu X 'soaiuBiuaaS so^qand sog *¿
"(9 o[mjdBa 'Bajuí aaA íoaiajaui snjai un ap Biauajsixa B[
sasd UBjo[dxa as anb so[[anbB ouioa sajuaXnpuoa oaod ubi 'soj^osou
Ba^d 'uos bubij3^so5[ sisa^ B[ op ouoq^ ua asjBiía uapns anb soaisBp
safBSBd so[ sand — [buií&gt;ijo oiujij [b Biaijsnf sbui B^Bq a^uaiua[qBqoad
'4^oaiuoaaosi oiusijBiuáop,^ oajsanu BJBd '[Bno O[) sbSjb[ sop aa^ua aAaaq
buii JB[Baaajui p 44oaiuoaaosiuB Biu^op^^ p asai^uiajuí Bjapod osbo
oXno ua 'saAaaq SBqBps aa^ua opBAB[aua B[[Bq as sb^jb[ SBqBps (oajBna
o) sop ap odiuJí un is 'appaqdBui oidiauíad í (ajuaaajipui) 44sdaauB9^
ap aaiaBJBa ns ua Biuiip B[ souaiu 'sb^jb[ SBqBps ap aiaas Bun ap
BqBjis BpunSas Bpsa saAaaq sop ua aaAjosip ap oidiauíad p aod opBj
-do somajj 'sbuoib SBqBps SBpuas uoa 44SBim^B[ sb[ aBua[[^ souiaapod

�fran&lt;^aise n'est pas original. II a été determiné par una crise qui se
produisit avant la naissance de notre langue, lorsque, tout á la fin
de l'Empire romain, les vers latins numériques, d'abord inventes pour
les besoins du cuite cbrétien, puis étendus a la littérature profane,
remplacérent les métres quantitatifs du classicisme. C'est l'Église qui
l'a creé. Au moment oü elle triompba du paganisme, elle se trouve
en présence de nécessités qu'il lui fut impossible d'éluder... Le syllabisme satisfit á ce besoin. II abolit les longues et les breves, qui
au surplus n'existent pas dans les langues néo-latines, et il se désintéressa des toniques. Le vers, destines á étre chantes, eurent désormais
six, huit ou douze syllabes, tantót méme un peu davantage, divisées
ou non en hémistiches, mais proférées avec une valeur égale, sans
aucune préoccupation rythmique. II suffisait que la voix s'arrétát sur
deux coupes á place fixe, située l'une a l'intérieur du vers, s'il y avait
lieu, l'autre á la fin. La prendere n'était pas indispensable et n'intervenait guére que dans les métres les plus longs; l'autre était toujours exigée: toutes les deux n'avaient autre raison d'étre que de
permettre á l'oreille de comptcr les syllabes; elles remplissaient l'une
et l'autre un office d'équilibre et de ciarte. Pour rendre plus sen
sible la séparation des vers, on imagina de les terminer par un accord
de timbres qui se faisaient echo. Cet accord, d'abord réduit á l'identité de la seule voyelle tonique, s'enricbit peu á peu par l'adjonction
des consonnes qui la suivaient, quelquefois de celles qui la précédaient immédiatement. Telles furent les origines de l'assonance et
de la rime". Pero si el mero silabismo, es decir, el sistema "a sílabas
contadas", se erigía en ley, el "desinterés por las sílabas tónicas" (de
acento intenso), calificado también como "despreocupación rítmica",
no era tan absoluto; lo admite el mismo autor en diferentes pasa
jes, de los cuales, por el momento, citaremos éste (pág. 24 y sigs.) :
"Outre le caractére commun du syllabisme, métres et rythmes n'ont
pas, á l'origine, d'existence absolument distincte. En d'autres termes,
les poetes cbrétiens, des la premiére époque, hésitent entre la quantité et l'accent, entre la tradition classique et l'élément naturel que
leur fournissait la langue. II est tres remarquable que les textes les
plus anciens, écrits selon des combinaisons de breves et de longues,
font aussi, semble-t-il, une tres grande place á Vaccent, ce qui a conduit les critiques a varier dans leurs classifications. Ainsi A. Móbler,
Gevaert, P. Wagner tiennent les hymnes de saint Ambroise pour métriques, tandis que A. Gastoué considere qu'elles sont surtout basées
sur l'alternance des toniques et des atones... On voit done bien que
la poésie latine accentuée est sortie de la poésie quantitative. sous la
loi genérale du syllabisme... L'étude experiméntale des langues (mo
dernas) conduit á admettre que les timbres différent, mais qu'il n'v a
pas de voyelles longues ou breves de nature ou par position, que la
quantité grammaticale des Latins, excellent instrument pour la cri
tique des textes, ne peut étre une quantité pbonétique, ni produire
en poésie une ondulation cadencée ... Saint Augustin ...: 'quae vero
syllaba producenda vel corripienda sit, quod in auctoritate situm est,

- 66 -

�- ¿9 -bjjs sbj ap pmtSuoj bj ap uoiaaiAuoa ns ouioa isb '(44umJiaiu Bjjxa,,)
Baiposojd bj uoa (44oJiaiu ui,j Batjjaní uoiaEniuaaB bj aippuioa aaasq
ap Xojjjoa^ ap Biaua^ixa b^ 'aiJBd eun jod 'jEajBaaj ua souiaaEjduioa
so\[ '^oq bjsbij UBjjuanaua as sajBiuapiaao sBn^uaj sbj anb ua BatJiaui
-oaiposojd uotaBnjis bj bá UBzijEniund anbjod 'sajuBsajajuí Xntu uos
ssiia SBquiy 44'4uuiJiaui Bjjxa uiBnb oJiaui ui BpuBniuaaaB joiijb isa
uou 'cijaui ui BqBjj^s ipanj anbumasijBnb 'pcmb isa umpuaias aajijej
-aua^) • • * opuBniuaaoB ui BqBjj^s Buiod iJBAaja laqap BqBjjXssip auoii
-aip iuuio ui inais 'auojiBiiunuo^d ui tuntuaoon pv lunjuvnb vSuoj ijs
ui siAajq 'BqBjjXs ponb adacs anbuiBu ii^uiiuo^ 'sndiuai pB uou
aBqBjj^s pB uiniaadsaj ajaq^ij uiiua snuiaqaQ^ :"'*0II 8J9A
• • * jnBsui^Y ap Xojjjoa^) sibjí&gt;ub4j • • • 4iaiiunuojd ajiunioj ia
sbijb 'toauaf njnuoni vnbijn tuna 'laqap iJBiuaaaB a^nb 'uibjji
auoiiaip tuuio ui in 'laqap aiBAjasqo aoq 'aiaSaj ijnA jai
-uaiuaAuoa jniií^i anbuinain^) • • • anjunqvijunuoad vaoiu auis ia aniuaui
-ijdap saurao aBJdiasa i (oaiuiBuip) uiniuaaaB raaiuBuiuiop ítaanqBq
aBnb 'untiqnaaja %a unjiqauai auoiiaaj ui Bq^jjXs oSja bjjj • • • niuaaoB
jnitíoaj oun 'uinjBqBjj^s ijs anbiunaionb 'ojiaip siuuio, :ajaais ajjx nB
asodmoa aaiBiuiuBjá ap aijBJi un4p iiBJixa • • •„ : (9¿ '^d '44aubiájniij
SJ3A np uoiiBuiBjaap b^,, ojnijdBa ''ij^ 'do) aio'^ jod SBpiBJi sbijd
sop ap apuajdsap as unJ&gt;as 'Bisaod ua oiuoa Bsoad ua oiubi soiuaas
soj ap oaiuisuip jaiaBJBa ja '(aiuBjap^, ua ouSbuiojjb^) ap Baoda bj ap
-sap) BnátiuB BjniBjaijj bj ap 44oiuaiuiiaBuajj,, jauíijd ja bjiuoo '
-uiAtaj OAaoipaj^ oijy ja '(jqg ojnijdBa p) 44Baipjou,,
bj ap oiaBduii ja ofBq zaAjBi 'anb sa oqaaij j^ •^saqvjjÁs ap a
•ap ajqiuou un saaa anbnqa xnod v uo 'saq^jjXs xnap ap iuBsodiuoa
os paid anbBij[) 'saqBjj^s sap sanbasuijiut saiíjonb sap aiiBj uoiiobji
-sq^ 'ijoj-snos ia ijoj sduiai sap ajaijn3?;aj aausujaijBj ans luaiuajdiuis
aasBq 'saujapoui sajdnad sap uojiBaijisjaA bj ijbab uo 'paid anb^qa
jnod xnap b luauíajaijní^aj axij lUBia ajqiuou aa 'paid aj aasoduioa as
irBAap íuop saqBjj^s ap ajqiuou aj ia 'saaA aj jasodiuoa as iiBAap iuop
spatd ap ajqtuou aj ^axij ap luauíanbiun iiBianos as uo4nb ia 'saq
-bjj^s sap aijiuBnb bj ap snjd iiBdnoao4s au uo4nb 'lajja ua 'luauíoui
nQ ^subuioj sajdnad saj) aisaod bj ali^os isa4nb suiibj sap ajiBjndod
arsaod anaa ap isa43 'iiBuuoiiDajjB saj inb ajdnad np anaoa nB luaiu
-aiaajip snjd aajJBd ap uijb 'saatssouS saaiaw sao jaiusui ap s^d iuaj
-tuSibjo au 'ajduiaxa JBd uiisn^ny iuibs auiuioa 'an^uiisip saji luajBi
un4p sajuaj saiuiuoq saQ,, : (g^^ ^ 11^ -síJBd ''ija -do) uosjaij BjqBij
anb ap 44soj3soj^ soJiaui^, soj ua 'oiujijn aisa ap oiJBjojoa un ouioa
asjBaijdxa Bjjpod osnjaui a 'jiqop ^ aiaanj Bqsjjs ap uotaBUjaijB bj
ua opBSBq jBniuaDB-oaiiuijj Biuaisis ja uoa 'oidiauíad un apsap 'opBjd
-odb asjBjjBq aaaj^d ouisiqBjisosi asa 'p^pijBaj u^ 'Baiposoad uoiaBni
-is bj ua opBjado jBaipBJ oiquiBa ja 'Bun^uiu anb jofaui 'BJisnji anb
-jod '(44oiajduioa jod ojouSi oj 'asjxSuiJisaj jBna Á asjBJiisa 'sojaAas
sauouBa soj uní^as 'Bqap Bqsjis jBna ojad,,) ujisnSy *g ap Bija Bisa
opinjaui souiajj *ttSB^ luaAod ua4s au sji ia 'aiuBJOuái ajnoj aun4p
suojiBisaiojd saj aaAajnos subs aiiiusnb ap sainBj sap ajnauíuioa iu^a
-nad sji4nb iu3abs sapod saj 'ajaais auiaisioji aj sa^ ^oíasau ouiuuio

�has acentuadas ("longa quantum ad accentum"), postulada expresa
mente por ese gramático del siglo XII ("tenebitur", "cum aliqua mórula
teneat") ; tal postulado concuerda con la siguiente observación acer
tada de Pierson (op. cit., pág. 249) : "Bien que nous ayons separé
dans le principe avec le plus grand soin la quantité de l'ictus, bien
que nous ayons posé comme un axiome que toute syllabe forte peut
étre longue ou breve, il est incontestable que toute syllabe forte a
une tendance marquée á devenir longue".
2. En barbecho yace, hasta ahora, el campo promisorio de la
posibilidad de un "impacto oriental" sobre la estructuración de los
himnos eclesiásticos latinos aludidos por Lote (ver supra). En efecto,
estamos propensos a olvidar la enorme influencia político-cultural, y
sobre todo artística, ejercida en la cristiandad occidental, durante un
milenio e indirectamente basta hoy, por el Imperio bizantino. Si no
sólo la constitución y la jurisprudencia de los Imperios carolingio,
otónico y suabio, las ceremonias de sus cortes, los emblemas de la
corona, etc., fueron reflejos del admirado esplendor que emanaba de
Constantinopla antaño dominadora desde el Cáucaso hasta la Sierra
Nevada, sino también el arte de la renaciente Italia, la arquitectura
de sus iglesias, las miniaturas de los manuscritos e incluso las ca
tedrales "góticas" se inspiraban en estilos orientales (las últimas, según
parece, prefiguradas por modelos armenios), sería ilógico descuidar
los eventuales influjos —formales, en primer término— sobre la poesía
de Occidente. Sorprendente resulta ser ya el paralelismo en la evo
lución romana y griega protocristiana del tránsito de la versificación
cuantitativa a la acentual; y no habiendo habido una cultura propia
en el "medioevo" románico, sería razonable conjeturar que esos him
nos religiosos se ciñeran a tipos de (prosodia y) métrica tales como
las ostentan los versos llamados "didáctico" y "político", usados por
poetas constantinopolitanos hasta en tratados de índole gramatical
(cf. Tzetzes, siglo XII d. C.) e interpretables, respectiva^ente, como
herederos lejanos del trímetro yámbico escazonte y el tetrámetro yám
bico cataléctico del viejo Hiponax (siglo VI a. C). Al respecto, con
tienen sugerencias aun hoy útiles las págs. 264 a 270 de la ya citada
"Allgemeine griecbische Metrik" de R. Westphal, de las cuales tra
duciremos aquí la cláusula siguiente (pág. 269) : "La poesía acen
tual redactada en la lengua escrita (Schriftspracbe) antiguo-griega de
los bizantinos, habiendo brotado en el humus de la lengua popular
(Volkssprache), de donde la recogió la lengua erudita (gelehrte
Spracbe), debe ser juzgada completamente al igual que los poemas
latinos rimados de los (pueblos) románicos medievales". Las rela
ciones descritas surgen también de un párrafo de Koster (op. cit.,
págs. 3 y 4) : "Au cours du Ule siécle aprés J.-C, le sentiment de la
quantité des syllabes s'affaiblissait; des Índices sürs nous avertissent
que l'accent dynamique devient l'accent normal de la langue (griega)
parlée. Ainsi la métrique quantitative, qui survécut bien longtemps
á l'altération de la langue, devenait presque aussi artificielle pour les
contemporains qu'elle nous semble l'étre aujourd'bui. On n'entendait

- 68 -

�- 69 -18 9[qisod BpOi BIBJBqsgp [BJ1U90 BJ11S90 E[ S9lld í 91U9UI[B0ipBJ SOpBD
-ijipoui jas 'oSanj gpsgp 'uEugqgp soisg X) souijpuBfgp sosj^a so[ 9p
Bjgnj '9nb pBpippij Bun uo9 son^ijuB so.ii9iu so[ jbjiuii b 'ogg ejbcí
O9UOpi JOJ9npBJJ un 9p SOUEUI U9 'jlOnpUOO BJjpod S9S90UBJJ SO}U99B
SOqiUB 9p pBpiJB[n9IJJBd {BJ^ '^UOISSgjdxgj 9p S9gU9xhx9 S9[ JUBAinS
jgoB[dgp 98 19 9[buijou uoijisod an9[ jguinb iu9Angd giipuoi 9p jugo
-9B4[ J9 giISUgiU^p 1U999B^ 'SIbSuEJJ U9 '3XIJ lU9UI9Sn9ino^lJ 1U999B
un ioui ú\ suBp iuo S9[[9 9a;u9tp iJBdi^d B[ 9nb sipuBi JB9 49dojng;[
gp s9nSuB^ S9[ lu^Bd gnbuin sgad ngd b 99B[d 9un 9dn99O 19 '91ubs
-89J91UI 89Ji gpoijgd aun 'luguioui 99 U9 'i^jp U9 9sj9ab.ii 9sib5ubjj
gn^uB^ Bq[,, : (Qf\ '^^d ''lio -do) uosjgij buijijb 'BjqB[Bd BpBO gp
BqBjjs Eunijn b^ gp guijojiun uoioBniuggB Bun gp sisgi bj JBinjgj [b
89nd ípBpqiAOiu ns ua 'oiquiBD U9 'gisisui 'Biuoxpi oidoad ns ug sos
-U91UI SO1U99B 9p BI9U91SIX9 B^ JBl)9U 9p SOJ"9[ 4U9inb 'S99UBJJ
-S9AUI un gp BpBzuoinB uoxuido B^ osg b soiugnSgj^y tt#4ooiuoi?
-BqduiB 'opoi gp JBsgd b 'sg bs9oubj| Bjsgod b^ gp ouijij
osuaa ja na unv viauDfuodiui uoÁuiu vj atsiaau (Bsugiui) upiovnjuaon
VJ 9nb '91U9UIB911BJU9 'BJBU98 OpUBnO UOZBJ B19[dlUO9 9U9I1 U9IAJ9g
'giuBisqo o^[ • • • SBoiuBiujgá SBii^ug^ sb^ ug gnb pqop sbiu sg uopBni
-U99B B[ (SB31UBUIOJ 8BnSu9[ SBJ1O U9 U9iqiUBi OUIO3) S93UBJJ [9 U^
gnb 'jgqBS b :jbiuoo gqgp oiuíij [gp upiDBáiisgAui Bpoi [Bno [9 uoo
'[BiugiuBpunj BiouEiJoduii gp 'oqggq [9 goouoosgp ou ugiAjg^ 'sguois
-nosip sbaia ubi bidubj^ ug opBgoAOjd uBq gnb 'sgsgouBJj SBiugod ug
(ogs9[noo3) ugiAjgg sni^ oubuiiij [9 Jod sBpBzipgj sbdiuiijj
-89AUI sb[ gp oJiugg [9 uBdnoo so[no[Bg sgiBj^, : (8^^ '^vd '8^61
'u^[j9A^isun"&gt;j gqgi[i[DBjds sbq^^) sgguBJj OSJ9A [gp ttB3iJ9iunu^ 9[opuj
B[ B BI0U9J9J9J UOO 90ip 'O[duigfg Jod 'J9sXb"5[ ^UBSj[Oy&lt;^ 'SguOI
89[dii[nin gp BiougpiAg b[ 'oéjBqtug uis 'Biqíin oioinfaud 9isg
•4k91J9nj?, UOIDBniU93B Blin 9p U909JB0 ^S93UBJJ [9 OpOl 9jqOS X 'SB3IUBUIOJ
SBnSu9[ sb[ gnb ^SBisijBniuggB^, so[ b Bigfqo S9[ gs opnugxu y -g
•[B.xgugS ug Bgdojng uiib X 'bdiubuioj uoioboij
-TSJ9A B[ gp sisgugí? b[ gjqos opigjgfg jgq^q Bpgnd outiuBziq giugtjQ
[9 gnb SBigugn[jui sb[ gp Bsoxonuiiu uoiDEStisgAiii Bun BiJBsgogu soui
-Bindgj :uBiBogp s9[Biugpiooo sguoiágj sb[ gnb SBJiugiui '[9 ug
-Bsojgpod opuBiiABj^ gnj oiouBztg gnb gp X ísBomgpq ^[qBq X
-jno op 'oxjgdiuj [gp S9[biu9ijo sguoiágj sb[ gpsgp Biuog b o^gg oui
-SIUBIÍSIJ3 [9 gnb gp íB^gi.iS B[ gp ojjbo [B Bpigun opgnb buiib[ Bisgod
B[ '"^ *B O[.olS J90J9} [9p JliJ^d B 'gnb 9p 9[qBlSBJlUO0UI pBpj9A B[
giuy '^gdioutjd nB9Anou 9[ .ins sggssq sgjqq sgqdoJis sgp iugiBsoduioo
S9190d S9[ '('^"'f S9jdB QQ^ UOJIAU9) 9UIiUBzXq 9Sn9lSl[9J 9I89Od B[ 9p
gnbodg gjgiuigjd B[ subq 'SjgA np gjnioiuis B[ guiuijg^p sgqB[[Xs sgp
gjquiou 9[ 'lugggBj gp oioo b ígsngiSi[9J gisgod B[ jnod 9[Soj gp
-gp gnbiiuBuXp iu900B4[ ans lUBSodgj uoiiBgijisjgA b[ 'í
ggAjgsqo iiBig 9AiiBiiiuBnb gnbiJigui B[ sg[[9nbsg[ suBp sguiuXq sgp
gsodiuoo gjooug lugiB ("J-'^ sg.idB ^lf-Ql uojiau9) gugjX^ gp snis
-guXg giuiuoo sg.iii9[ siB[gjd sgp gnb ugiq íuoiiipnji gngg jgsjgAugj
iiuij guisiiiBiisiJi[3 g^ 'sgiibiss^p sg}dgggjd sg[ lUBAins jgdnoj^ b
uo4nb 'sgAgjq ig sgn8uo[ sgqB[[Xs sg[ gjiug gougjgjjip B[ sn[d

�militud con el trímetro yámbico de los dramas griegos), jamás ha
sido ni siquiera buscada. Es característico que Victor Bérard, cuya
destreza de traductor a la vez sabio y poético sólo podrá ser denigra
da por mezquinos de alma y estrechos de mente, luego de estampar
en el prefacio a su versión de "L'Odyssée" (tomo I, París 1847) las
siguientes frases doradas (pág. xxx) : "toute la langue dite homérique fut dominée par les nécessités du rbythme. L'épos est d'abord
une musique d'bexamétres, oü tout s'incline devant sa seigneurie le
dactyle... c'est... une diction 'dactylique'... la langue de l'épos est
filie de l'hexamétre, 'die Sprache des griecbischen Epos ist ein Gebilde
des Hexameters', comme dit K. Witte" — baya motivado su propia
adopción del alejandrino como verso de traducción con estas palabras
(págs. XXX y XXXI) : "Pour rendre cet bexamétre épique, l'alexandrin de nos tragédies et de nos comedies donne, je crois, au franQais du XXe siécle l'outil indispensable ... Les deux vers se superposent, comme d'eux-mémes, dans une oreille francaise". Pues para
cualquier oído no francés, la absoluta incongruencia entre los ritmos
respectivos del hexámetro y del alejandrino está fuera de discusión;
y menos mal que los albores de un futuro desapego de los franceses
frente a su querido verso clásico se vislumbren en el juicio emitido
por André Gide de que "l'alexandrin ne nous intéresse plus. II a
vécu; ayant épuisé ses ressources latentes. Notre curiosité s'en retire;
nous cherchons notre plaisance ailleurs, et ne sentons plus ce que
l'accoutumance á son rhytbme, á ses lois, avait de factice et de convenu, de consenti".
4. Por el contrario los italianos, cuya lengua tiene el inconve
niente grave de la extrema escasez de palabras agudas, se han esfor
zado en todo tiempo por reproducir los ritmos antiguos, interviniendo
en justa tan noble algunos de sus poetas más brillantes. Nos limita
mos a mencionar el libro postumo de Giovanni Pascoli, "Traduzioni
e riduzioni" (Milán 1938), cuyo proemio a la "Batracomiomaquia",
dirigido a Giosué Carducci, contiene reflexiones valiosas de índole
programática sobre su método de traducir (págs. 142 a 145), que se
parece al nuestro. Las versiones incluyen trozos de las epopeyas griega,
latina y medieval, así como de las líricas griega, latina y aun romántico-clasicista anglo-germana. En la imitación de los metros originales
—adoptadas siempre la sinalefa y, a menudo, la sinéresis ("Acbei",
"pendea", "eroe")— están logrados mejor el hexámetro que el pen
támetro, el tetrámetro trocaico que el trímetro yámbico, el verso
sáfico que el alcaico, por la razón de que los segundos terminan
masculinamente; por la misma causa debieron fracasar los versos asclepiadeos y, por supuesto, los jónicos. En los hexámetros merece
ser elogiada, pese a la supresión de ciertos epítetos, una notable
coincidencia con el texto original en la distribución de los términos
significativos por sobre el verso; nuestra norma de rendir con dos
sílabas inacentuadas la depresión de cada pie dactilico es, en con
traste con las versiones alemanas, raramente infringida. Dignos de
mención serían también, entre tantos otros, los afanes imitativos de
- 70 -

�- u Biuajsis ns uoo sgjBjndod sbzubp X souoioubo op 'bouiouiosiub
bisbi^ X 'BOiqBjisosiuB pBpiJBjnSojJi ej jod uoiquiBi ouis 'ooido osjoa
J9p BIJ}9UIB B[ JOd OJOS OU 4(gg6J PIJPBJ\[) 4t^UB^piSB9 BJ89Od BJ U9
JBjnS9J.lI UOI9B91JISJ9A B^,, (BUBJBip 9jdlU9TS OU) BjqO n8 U9 BU9J{q
Z9nblJU9JJ "^j JBJJ8OUI9p 9J9inb UtlSos 4SO9lJ9qi S9SIBd SOJ U9 OpBSdlJ99
OpU9I8 Bqi 4BUBIJBJl 9 BS99UBJJ UO19B9IJI8J9A BJ U9 OpUBUlUIOpOjd BinSos
gnb odiugyi jb 'sgnd 'ouisiqBjisosi j^ ('sgjojgnpBjj 9p bjojso Bun gp
Bpi99J9UIUl UOI9Bjnd9J BJ JB^U9UII9 B A S9jqBU9pUO9 SO9IJ9JS9 S9nboj
-U9 BiJjBd ns ug jbziuoj)U9 b 9^U9UIZB9IJ9 opinqijjuog Bq
-BJJ 9p X B9IJJ9UI 9p BIJ9JBHI U9 UOIS9SqO BJ9pBpJ9A ns UO9
91U9ldB8 [9 9üb JBIUJIJB B O8n[9UI SOUIBIJ9A9JJB BOU
't4SOUBJJ9JSB9 SO9TJIJ SBJ9od 9p BlSojOJUy^, ns 9p J OUIOl J9p
89JBI9IUI SO[nijdB9 SOJ O ^^f B tJQ^ *sSBd í Z^6\ ^^pU^JUBg 'j^ OUIOJ
'^BIJBJ9JIJ X B9IJ91Siq B9I^IJ9 9p SOSJllOSip X SOipnjSgj,, U9
44B91J^9UI
BJJS9nU 9p BlJO^Siq B[ BJBd SBIDIJO^J,^ SnS OUIO9 S9JBJ SBjqO B 449J
•U9niBJT9BJ9^ OpnU9UI B 8OUOpU9I}IUI9J 4BJOUBdS9 B9IJJ9UI B[ 9p OJJOJJB
-S9p X SIS9U9S B OXBJ9^ Z9pU9U9J\[ OUl[99JB]^[ 9p S9UOISnjB SB[
-ijBsgp une X SBpBjgdns S999A sBqgniu soujgggjBd jod 9jjsd U9
-I9JBdS9 X SBSU9JX9 OpBISBlU9p J9S Jod 9JJBd U9 'jnbB SOUI9JBJI9
•44orasiqBjisost ^p soi9inf9jd soj uis gjuBjgpB U9 JBipnjsg ostoajd bj9s
gnb 'suqvfis ap ojaiunu jnnSisap ap ou^aiu un 9ju9nqBnjiqBq uBqBsn
'8OJJO9 SOJ^9UI 9p 89JB|Snf SOJ 9nb^ OraSItU OJ 'BJS9S 9p S9JBjSnf SOJ
onb no souiBpon^),, '• (f X ge; *sSBd '8^6X s^^íV 8ou3ng '44soAiiiraijd
SBJOOd 89JJ^,,) S9lU9inSlS SOUIUIJ91 SOJ U9 444S9JJBAS99UO^J,, 9p BOI^IJO UOT9
-ipo ns op ojtsodojd b 'j^pi^ zgpuguoj^ upuiBjj jod BpB.i9A9SB 'ouisiq
-BJISOST J9p UOI99njJS9p BJ U9 4OJUOjd 9p 4U0JBJ9d009 BOipjOU BIS90d
BJ 9p 44O9IUI}IJJOSI?í BUI9JSIS ^9 OUIO9 BUITJ BJ O^UBJ '91U9UI9jqBqOjd
íuoiq son^ •44ouisiubijsij3 jo X uibjsj j9 9JJU9 sBq^nj sbj ^p uoSijo ns
u9bj^ SOJ99UBUIOJ soqj "soquinj oj&gt;ubojbiii onj Bjsood BXno 'sojbzuoa
-OJd SOJ 9JJU9 'opOJ 9JUB 'X JBSnjJO^ 'BJJIJSB^ 4BIJI9Ig U9 :SOJJ9 UO9
S91UBpUlJO9 S9UOlS9J SBJ SBpOJ U9 BpBUIIJ BIS9od BJ 9p OJU9IUI199JOJJ J9
Bqonjduioo oj 'ucnsnjip bso uo op^ipoui UBX^q s^qBJB soj onb j;q -sbj^b
odraoij oqonuí opsop buiij bj UBiosod souoinb 'soqBJB soj uoiqraBj
ouis 'soSijgjo soj 9iu9uibjos uoisnjip ns b uojoXnqiJiuoo oooduiBj^
•UBIOOnOO BJ S9JU9ldl9UI BISOjSj BJ IU OUISIUBIISIJ^) J9 TU S9nd 'BUBI^STJ9
91U9UIB9TJJ99dS9 BSO9 BUn BJJBUIBJJ 9jqiPIUipB S9 OU^, 9nb (g¿ X ¿¿
•sS^d 4#ai9 "do) JoSunf '^y #^j 99tp biso oq -vuíjj bj op sopBpijBpotn $a\
-U9J9Jip SBJ UOO UOtqUIBJ OpBTDOSB 49^JBd BJJO Jod 4BjqBq 9S 4BpBUJ91JB
UOT9Bn^U99B Bim B 4O1SIA SOUI9q OJ OIUOO 4JBJ9UOS U9 OpsSlJ 'OAIJIUl
-Ijd OUISiqBJISOSI j^ "OOUBIUOJ B9IJ19UI BJ B 4BJOqB ^OtUBAJo^ *^
•sonSijuB
SOJJ9UI SOJ 9p 9^JBd UBjS BUll 9p UOIOBJIUII BJ BJBd OjdoUl S9 OU 9^S9 9nb
'Buins U9 'uBJisonuiop oubtjbji U9 soqooq soXbsuo so-q #(g9 X ^9 "s
í4íiwiBjaía ouinu un 'ouinu un oqo — 44^^9A aw. uibu 'snop
:g 'AIX P^3 #p) SBjnfnjpso SBjqBjBd 'sbjjo uo 'opuBoojoo sbuij
-nOSBUI S9UOI9BUIUIJ9J SBJ 9p pBJjnOlJtp BpBJUOUI BJ JBlAqO U9 9JUBJ
-suoo ou^dui^ ns jod onb osonj ou sbui onbunB 4(g68j ubjij^ 444idui9S9
jod 9 BTJO9J jod ijBSgtds 'oizbjq tp T.IJ9UI 6j j,,)

�que cobraba una importancia creciente en la poesía española, aso
maba, procediendo quizá de la poesía galaico-portuguesa, en el "arte
mayor" de Castilla durante el siglo XIV (pág. 22) y alcanzaba plena
vida bajo los Reyes Católicos (págs. 37 y 97), basta que pasara fi
nalmente, a partir de 1600, a las manos "regularizadoras" de los poetas
cultos (pág. 97). El autor citado divisa, en ese remozado connubio
de versificación acentual y regularidad silábica, el peligro de la mo
notonía, "si el versificador no cuida de variar los efectos con la dis
tribución de los golpes o altas" (pág. 336) ; con tal preocupación
parece relacionarse, por lo demás, su antipatía profunda contra el
"error frecuente, pero no general" de "confundir el acento español,
que es de intensidad, con la cantidad o con el tono", error comenzado
por Juan del Encina (1496), al "atribuir a las sílabas acentuadas
mayor duración que a las inacentuadas" (pág. 4, Nota), y contra el
"fantasma de la cantidad" inaugurado por Nebrija (pág. 4). Se re
laciona por la razón de que ambos humanistas nombrados, al pre
tender reeditar los metros antiguos, equiparando el primero (como
nosotros) las "elevaciones" greco-romanas con las sílabas acentuadas
modernas, y buscando el segundo las correspondientes sílabas largas
y breves en el idioma propio, amenazaban producir ese "sonsonete
monótono" (pág. 336), molesto a los oídos de tantos literatos hispá
nicos tradicionalistas, y esgrimido por éstos como argumento contun
dente contra nuestra imitación de los metros helénicos. Pero el te
mario tocado demanda un estudio especial de la prosodia española.
S)

Prosodia española.

1.Lo que, a los efectos de nuestra investigación, importa prin
cipalmente esclarecer, son tres problemas: 1) el acento rítmico; 2) la
cantidad silábica; 3) sinalefa y sinéresis. En sustancia, poco tenemos
que agregar o quitar a las enunciaciones concisas que hemos formu
lado, a esos respectos, en A Nota 2 de nuestro trabajo programático.
Deseamos ampliar, sin embargo, la consideración de algunos aspectos,
también desde un ángulo de vista histórico y comparativo.
2.Con respecto a acento y cantidad, pertenece un poco a ambos
capítulos, el anterior (Bb2) y el presente (Bb3), la discusión de
los criterios de un gramático destacado del siglo XVII, Gonzalo Co
rreas, quien se ha ocupado de la comparación entre versos antiguos
y versos castellanos en su obra "Arte de la lengua española castellana"
(original Salamanca 1625, reeditada Madrid 1954) ; nos interesa trans
cribir los conceptos siguientes, vertidos en la sección "De la medida
de los versos kastellanos" (reedición, pág. 440) : "Al acento propio
de la dicción llamaremos acento natural; al que levante el ritmo del
verso, podemos llamar acento versal o rítmico. La sílaba del acento
en una y otra manera es en castellano siempre larga: y a su diferencia
breves las bajas, aunque según las reglas de sílaba latina parezcan
a veces largas, por tener posición de consonantes, o ser diptongos,
o sinalefas, en que sonamos algo ambas vocales: porque acá nada de

- 72 -

�ouioa 'BaqBjsd buisiui Bun ap sdjbdoa sop ap o 'aiuaináis BaqByBd B[
ap jbidiui jbdoa bj uod BaqBjBd Bun ap Jbuij jbdoa b[ ap aDBjua ¡a
'uBiuajB ua opo} aaqos X 'sBuofBsoyáuB sBn^uay ugy "SBiuoipi soy sopoj
ua opoui ouisiui yap aaanao ou ojsa 'opiqBs sa oiuo^,, : (2fl "^Bd '0S61
piapBp\[ '44BjouBdsa uoiDEiDunuoad ap jBnuBj^) sbuio^ ojjbab^j SBtuo^
ap oiqBs osiab ajuaináis [a aod 'Bpipaui Bun^yB ua 'sopBjaajB souiBsajuoa
sou Á i^jviiuoii uoioBiDunuoad^, ouuuaai p uoa jiSisubj^ b 'ajuaui
'soimisisaj sou o_^ #t4UBafoa sosaaA so^ 'sayBuiaouB sojBiq soy uis
sopiay 'X 'nfajiruis vj dSix^ jouvdsa jap pounou •uoiama
•unuoud nj sand 'pBpiJBynSajji ap BjauBiu Bun Bjynsaj pBpijBynSaj ns
'a^uauíBaifopBJBd íuoisiya By ojos :BjayButs bj Bayduia Baunu ío^Biq yap
'opBZJOj 'yBiaijijJB oayduia ya aiuBipaui pBpijBynáai bj auaijqo (l^Z\
'0811) oaDJ99 : (¿T *^^^ '*^P *^) Ey3jry zanbiauajj -j aod o^uaiui
-Tj)aaoad ns b Bpiáuip Baijiaa bj ap saABaj b aosanaaad ouBfay un b
soiuiaqnasap 'soaiuBdsiq sBiaod X SB}si;daaaad soy ap aunuBun isbo
BAijBSau bj uoa oiund ajsa ua jBaoqo aod '(g X y -dBa) odijbuibj^
-oad ofBqBJj oa^sanu ua ajuaiuBsnjoad opBUBjB somaq sou jBna bj ap
'(bjjo X BjqBjBd Bun aajua) Bjaycuis bj b oiDadsaa U0^ *g
•('S^is X Hf "SBd) 44souiibj sosaaA soy ap uoizbi
-iiui bj 3p osiAy^í uoiaaas bj ua 'oSany 'sofasuoa sns auinsaa aojnB y^
oantí X aiwaiany ojo
: (44ocubjoisijb9, ya 'Bas o í44uoiauBa X bjij ap aouaiu,,) O([BjisBidaq un o
S^ Bzotu bj
: (44ouBizpj?? '^SataS BDtjpui bj ua 'Bas o í44jouaiu
ByyipuopaJ^,) oqBjjsBxaq ya 'oyduiafa jod íjBniuaaB Buiajsts jb opaanaB
ap ajuaiuBaijsBjd Baisnji souiiij soXna '(#sSis X ^f^ *^?d) SBqayis
Z\ 9 TI '01 '6 '8 '¿ '9 'S 'f7 9P sayouBdsa sosaaA soy b aaaipa as sBaaao^)
'ajuapaaaad bjid bj ap BjnsnBjD Biurqn bj b ojusno u^ #sasiBd soajo ua
soXns saaauaSuoa 44soDipjaq^^ soy ap X BUBds^ ua Buiau^ ap aijasd
b 'uoiaBiyuíi bj ap oiaBpijaBd opoj ap BjpBj uopisodns Bun 'o^any
apsap 'aXnjijsuoa 'pBpisua^ui BpBuiuiaajap ap sodiiujij sojuaaB uoa
-iaaa asaaqBq ap aqap oni^UB osaaA ya anb ap BarsBq Bapi bjjo bj í
-uaDBut sbj saAaaq opuaiaauBuiaad 'b^jej (asaBiDunuoad ap ayqtjdaasns
44Biouajod ua?, souaui oy aod) sa BpBnjuaDB BqByis bjíoj anb ap 'aaqBS b
:sojjosou aod opBziuoaaad bdiuijij uoiaonpBaj ap opop^i ya oynu bu
-aAjoA as uotaBjdaaB ^Xna uis 'sBDisBq SBapi sop s^aisanu ap Bun uod
zijaj sbui BiDUBpaoDUOD dsjipad Bupod o^[ *44saai ap oajo ya 'sBqBjis
sop ap oun ya 'BaniunXoo aod ouiod uaja^d as anb 'sofajJB o 'said-sop
sop ojos uod apira as X BpuB sosaaA ap pBpisaaAip Bjsa Bpo^ • • • soaj
-sanu soy b sosaaA sns aianpaa X vujsanu trj v vvifvj pvpijuna vj uvjsnfv
nipod as jnbB aod isb ^ • • • Bainsod bj aaataanDO un^as 'aAaaq o 'Bf^q
aas Bapod ajJBd bj^o ua anbaod :bjuba3j bj X bijb apid osaaA ya anb
BjyanbB ua ap sbui íbSjbj sa aadiuats anb ayjuatjua as ou '{bsjoa
ya ajuBAay anb B-q •srrumciauqn vuvd aptdiut m njiodun osa

�en el al. 'The-ater'..., va impedido por la oclusión laríngea que se
hace de ordinario ante la segunda vocal separándola bruscamente dé
la anterior. En la pronunciación española, por el contrario, se enla
zan las vocales sin corte ni separación de la sonoiúdad vocálica, pa
sando suave y gradualmente de uno a otro sonido tanto en grupos
interiores de palabras: 'be-odo'..., como entre palabras enlazadas:
'de oro', etc." Puede ser, en efecto, que ese hábito fonético de la len
gua alemana haya influido en nuestra toma de posición favorable al
mantenimiento de los hiatos en versiones españolas de poesía griega,
especialmente de la solemne y pausada; sin embargo, viene en nues
tro auxilio el propio Navarro con todo lo que dice (excluida la Nota 2)
en el párrafo sucesivo (op. cit., 135, págs. 148 y 149), del que en
tresacamos aquí esta frase: "en lenguaje rápido, la reducción de los
grupos vocálicos a una sola sílaba es más frecuente que en lenguaje
lento". Pues es manifiesto que, en la poesía aludida, suele tratarse
más bien de un lenguaje lento. Excluimos dicha Nota 2 porque, con
respecto a la sinéresis (entre sílabas de una misma palabra), discre
pamos sin transigencia con varios asertos del autor y preferimos man
tener cada letra del principio formulado en A Nota 2, 3 de nuestro
trabajo programático, convencidos de que tiende a generalizarse, para
todos los casos, una circunstancia captada por Navarro mismo (op.
cit., pág. 159, Nota 1) : "El uso corriente ha normalizado la sinéresis
en formas que antes se emplearon con vacilación".
4. Al margen de los puntos discutidos, y de nuestra tesis entera,
nos urge recordar que cualquier material de trabajo (en el caso del
poeta: la lengua hablada) es plasmable por el espíritu creador hasta
los límites extremos de sus virtualidades intrínsecas; pero dichos lí
mites suelen revelarse, gracias a la fuerza intuitiva del "artista" autén
tico, como situados un buen trecho más allá del lugar supuesto por
el "profano", quien es tal por juzgar lo creado (antes y por otros)
como posesión (propia y definitiva). El idioma español usa acentos
intensos: pues los fortaleceremos oportunamente, al colocar tal sílaba
en tal "elevación"; entonces, no dejará de crecer también en canti
dad temporal. El idioma español posee sílabas de duración diferente,
pero nunca definida de una vez para siempre: pues pronunciaremos
breves a todas las que coloquemos en una "depresión" métrica. El
idioma español se inclina a enlazar dos palabras de respectivos fin
y principio vocálicos: pues utilizaremos tal sinalefa en la traducción
de los clásicos occidentales (Shakespeare, etc.) y, asimismo, cuando
nos convenga, en los sitiales "irracionales" del verso helénico; mas
mantendremos el hiato, ante todo, en los versos dactilicos y anapés
ticos, de pronunciación incisiva y majestuosa. Para el encuentro de
vocales en el interior de las palabras, en cambio, debemos estipular
y respetar consecuentemente determinadas reglas inflexibles.

- 74

�-od jod 'anb soj '44uopdaaaad bj BiBd sajqpouoaaa,, '44sojai,, soqaip uos
^ -SBpsjnaafa ajuaiuBaiiujiJ SBzaid sb[ ua uaiquiBj ojjBfajjai: asiaqBij
ap aqap 44juauiajjBq,, jbj anb "asiauodxa b sbijo X SBjsandxa bX sauoz
-bj aod 'jBijdjsa^ uoo aaaiBd sou '(og "^Bd '#jia *do 'iajso^j) 44ainsaiu
up juauíajjBq,, un ojos 'ajuauíBaiioaj 'iBaipui UBiipod '(44iunjai siaij
qod anbiaui,, :gg '9 '^^ ''oub^ 'oiob.iojj) lojaaiip jap ajisd ap Bas
o '(4tsnsoijo raapinb sad 9n zpoJBq^ía,^ :g '^^ 'j ouBijijuin^)) aiuBjna
-afa jap a^JBd ap Bas bX '44oaiadjoá?? un ap uoxaBJisouiap bj BJBd asjia
-npB uajans anb tts^aiSBja^ aiuauíjBaj sbjio sbj uaiq is X í (^^li^Dj
lii joYh^wi'J.) 44uoiadaajad bj BJBd sajqiaouoaaj^^ jas uaqap 'ouaxoj
-sijy unáas 'sBuiiijn SBjs^ '(sasBduioa 'said) sBaiuiijj sapspiun sbj ap
44BAjiBJnp9^ pBpi^uBa bj uiaap ajBA '44ojaumu,, ja opiqpjad BjjqBq as
011 ojja uis sand 4(44snqpoA?^) af^nSuaj ja ua ouioa (44siuos^) Baisnuí
bj ua ojubj '(44oissnajad,,) BptpnaBS o (44oipuusip^9) uppBajBui Bun
' (44oissajduti:i!i) sisBjua oaipopad un ap oipaui jod 'pBpan^ijuB bj ua uns
'ojíiqiajad Bja ouijij aisa anb 'opo^ a^us 'Buasua sou '(44uinjojjBAja^
-ui uinJOTJBA?^) sajBnáisap sasBduioa ua uaiquiB^ ouijtj un Ji^iuipB ap
sbiu b '44snumssod uou ajuB^idiaaBjd iuuib ui 'smunssod ajBjou 'anjunn^
-uijsip sijjBAjajuí ponb 'sijjná snqijuapBa ui uianb 'jiaijuoa uinjaumu
*otssnoJ.dd uinJojjBAjaiui uinjoiJBA adass ^a tunijBnbaB p 'oijoutjsip
íjsa snjjnu auoijBnuijuoa ui uiojiib snjauinu9? : (98I ) ^iuauiBuijBjspa
sbui 'X 44snqijBnbaB stjjBAjajuí smunssod iiipui ponb ja souoissdjdwi
lUBpsBiib jaqBq ponb 'snqiaoA anbjB siuos snqiuuio ui jsa uinsojaumu^^
: (S81
'*lBJO 9Q) aqi-iosa opusna 'upiaai^ anb 'oSanj 'BJjsamuap
jBijdjsa^ 'itanpuaja ajqwf aun^&gt; sanbiiuifjÁu sasn^qd ap unaiua^uij v
jiBsinpoad as ji no bj araaui 'juamuiBjnoa anbijBjd jtBja auiqjXj
np juauíaJaUBija aj,^ jBna bj unáas 'jajso^j ap Bpsjia (9 'j q g) BqiJjB bj
bjijiui uppEjajdaajuí Bjsa bjjuod íojjo b (^o^co^) ooiuijij 44ojquiaim,,
un ap afBSBd ja b^jbui 'ajuaiUBSpaad 'jBna ja ' (Iiyo^13TÍ) 44(sBdxuoa
ap) oiqiuBa?? un asjpnpojd Bj^and uoiaBOijxsjaA ap Bzaid biusiiu Bun
ua anb 'ajjBd bjjo aod 'jBau uis— (S^go^) soaujaui ttsatd,, soj uoa
'sauoiaisodxa sns ap Bjuníuoa BiauapiAa bj jod 'oíJjBquia uis 'Baijijuapi
soj '44sasBduioa ap pBpjBn.oi.^ Bun ap ajuauíBsaadxa jqBij sopBAjasuoa
sojuauíáBjj sns ap oun^uiu ua anbunB 'ajsa 'ojuajBj^ ap ouaxojspy
ap uotDBjajdjajuí bj ua ajuauíjBjuauíBpunj ^XodB as 'opBjBiias Bpanb
ouioa 'uainb 'jojiib oqaip bjbj -B^aiJÍ^ bdiuijjj bj ap (ajaBj^) 44sasBd
-moa,, soj b ojaadsaj uoa f-sSis X qj^ -SBd '598j Sizdia-^ \t&gt;[iJJ3J\í aqas
-iqaatj^ auiauía^jjy^^) jBijdjsa^ JIPnH 9P S^soianuiui sauopB^xjsaAui
sbj ' (44ai!íojBUB jBd aajnuissB íjBja inj inb 'anbaajS anbisnuí bj ap
xnaa ja auiBJodtuajuoa anbisnuí bj ap sanbiuiqjXj sadpuiíd saj ajjua
atsaunf uotsnfuoo aun jiBjjnsai ua jj 'aujapoiu anbisnuí bj suBp issn^
siBiu 'saai^) saj zaqa juaiuajnas uou auiqiXj np apoaijj aidoíd bs
jnod asBq ap lAjas juo inj inb 'auaxojsuy4p saupjaop saj addojaAap ja
ajaidiajui b jBijdjsay^ jubabs jBiua^ aj,, :¿ -í^Bd '*jp *do 'jajso^j *p)
sBjopiíBjapisuoa 'ojjb jod JBSBd Jj^jjip Bjjnsa^ *j

SVDIU131M SVIMUSia ST7

3U1M3 MOIJVMia^OOD VÑ3 3(1 dVdniHISOd VI

�derse imitar en nuestras lenguas modernas, nos permiten aproximar
nos métricamente a, por lo menos, una parte sustancial de la poesía
antigua.
2. Otra cosa es la cuestión de cuáles serían los géneros imitables.
Respecto de este "trabajo fatigoso", Westpbal opina (op. cit., págs. 263
y 264) que semejante imitación "es posible sólo para muy pocos gé
neros de verso, como ser los yambos, troqueos, dáctilos y algunas
formas logaédicas simples; siendo deficiente ya en los anapestos an
tiguos, porque de una vez para siempre nos resulta imposible repro
ducir sus frecuentes disoluciones de un modo satisfactorio para nues
tro sentido rítmico". Aquí el autor, como tantos otros antes y después
de él, confunde el problema de la acentuación imitativa con el de la
reproducción de las sílabas largas y breves, cuya (aun por él no negada)
existencia en las lenguas actuales deberá, por supuesto, ser descuidada
a los efectos que nosotros perseguimos. Según el método nuestro, como
se ha visto, la imitación de cualquier verso anapéstico es perfecta
mente realizable (siendo su compás regular reconocido basta por el
"anticompasista" B. Snell, op. cit., pág. 18, en los términos siguientes:
"Esta equivalencia de las partes le confiere al anapesto, como único
metro griego de esa clase, un compás jijo")^ y es problemática, en
último análisis, sólo la imitación de aquellos géneros que, como los
jónicos y algunos otros "kola" mencionados en el presente trabajo,
exigen la yuxtaposición inmediata de dos o más sílabas "largas" (es
decir, acentuadas). Con todo, los géneros yámbico-trocaico, dactilico
y "logaédicos simples" —a saber, en el sentido de Westphal, los prin
cipales esquemas monódicos y los dáctilo-epitríticos—, admitidos como
imitables por dicho autor, no se nos antojan como "muy pocos",
puesto que abarcan, entre otros poemas, toda la epopeya y todas las
partes dialogadas de la dramaturgia; en una palabra, la mayoría ab
soluta de las obras poéticas que conservamos de helenos y romano.
Pero Westphal formula, luego, una objeción adicional cuando dice
que "las reproducciones fieles de los metros artificiosos de los líricos
y dramaturgos griegos tampoco pueden efectuarse en nuestra lengu.i
alemana por la razón de que nos resulta realmente indispensable
reclamar, al final de la serie rítmica, no sólo una cesura, sino también
una conclusión de la frase; por ello, toda traducción métrica de Píndaro suena para nosotros tan sumamente extraña y pesada". Hoy,
estamos en condiciones de desechar por completo una objeción tan
grave, en base a los resultados de la estética literaria contemporánea,
recurriendo una vez más a F. G. Jiinger (op. cit., pág. 68) : "En la
poesía de la mayoría de los pueblos coinciden las divisiones rítmicas
y sintácticas del poema; por ende, el pensamiento termina donde la
división rítmica también lo hace. Pero entre los griegos no fue así,
antes bien ellos evitaban esa coincidencia adrede. A los períodos mé
tricos subordinan los sintácticos. Aristóxeno señala la necesidad de
instruir y habituar el espíritu y la percepción del oyente de tal ma
nera que éste, en una obra de arte música, pueda captar simultánea
mente la melodía, el compás y la letra poética. Una tal captación
- 76 -

�- Ll ~
BJBj[nsaa sou osjaA X asBjj ajjua Bpuanj^uoaui B[ ap 4toapBpuid5,
opopiu asa anb opoui ap 'BpBiioianpAaj uoiaBja^p Bim 'ojjaia jod
'oppjns ubij osjaA pp BapaBjd X Bpoaj e¡ pqd^sa^ ap Baoda B[ apsaQ
•son^ijuB 44soapauinu,, so[ b soujapoui sapnjuaaB sotujp soj ap uoiaBna
-apB b[ anb ajuEjjodtuí souara 'sojjosou jod BpBziuoaajd uoiaanpBjj
ap Baiuaai B[ BJBd 'souiBioznf B[ on 'BJjsanu spaa^q jy 'sajopa^uB
sopujdBa ua oidpasuBj; souiaq ja ap anb so^daauoa so[ uoa bioubuos
-uoa ua 'oSanj apsap 'Bisa ouBuua^ oaija^sa ubjS pp uoradaauoa
•ttBUBUia{B Bjsaod B[ ua oaodiuBj opuBi[Bj ou '/nnjwaaw msood Á
-nwano visaod autu^ viouaudfip vj uoa laci anb auati vpvu vpuaijuoa
DyaiQ 'Buipjoqns iu BjdBp^ aj as ou 'BjuiouojnE Bjsa ap BsnBa b '•á osaaA
pp BArpapjuí 'Bai^o^ 'boijobiuis Bjnianjjsa B[ b ajuajj Biauapuadapui
ns buijijb oaijpiu ouijij [a anb ap upznj b^ jod ouig '^\ia b ajuaaj
Biauajappui Bjajduioa jod 'sixbjuis b[ ap BiauaSqJoau B.iaui jod
ajuauíBjaap o\[ ¿ (ttsopinpuoa sojjaui^,) ^3TÍudU^ tóiji\ so^ uBuap
-sap soSap^ so^ anb jo^? *SBpBJopA a^uauínip jas 'sbjoubui SBpoj ap
^uaqap sbíeju^a sa[Bj -aiuauí^iíoB sbui uoisuajduioa ns opuBiqiaBj A
'ojio pp oun p aiuauqpBj sbuj asopuBOBjsap 'sopinbi]; X sopxn[j sbui
uaApiiA as sosjaA so^ 'osb^ ajsa ua '•anb ap Bpnp aq^a o^[ ¿SBaiíoO[ X sa[
-boiíbuibjS sb[ uod uBpiauioa anb opoui pj ap SBaiJjaui sauoisiAtp sb^
ou anb jo^? ¿sixb^uis b^ b ojjaiu p uaiquiBj UBjdBpB ou
so^ 'sand 'anb -ioj?,, : (59 -S^^d '*}ia *do) jaSunf ap oiJBiuaui
-oa p inbB aij 'oaijajsa o^uauuBaiuBjd ajuapuaasBJj hb^ a^uy •ítBAixa[j
-aj B[ X Baitu^u uoisnpuoa bj aj^ua Bpuanj^uoa b¡ opBUJo;sBj^ iiBX^q
•soduia^ so^ sopoj ap so^qand so[ sopoi ap sBjaod soj aj)ua sops sopa
anb jpap souiBupod X 'so^api^ soaui[ so^ ajuaiuBjsnf anb jod sojjo
-sou BJBd a[qisuajduioaui opuais anSis 'aiuB^sqo o^[ -ouauípuaj ouisnu
[a opnuaui b uaaajjo 'sbubuioj sauopBjtuii sns ouioa isb 'ojBg X oaa^y
ap Bisaod B^ ap soiuauíiSBJj so^ sand roJBpuj^ ap oAisnpxa o^sbj un
sa ou ojsa uny -[Buopuajui Bjnsaa Bun ajuBipaui osj^a ouisiui un
ap sapas sb[ js aajua BJBdas oaodiuBj Baunu isbo uainb X 'ajuajajipui
aiuauíBjapIuioa Bpanb soatSopasBjj X soauuip sojquiaiiu a^iua Bpuap
-uodsajjoa bj uainb BJBd 'oJBpuj^ anb Bujapoui uopBijsaAui Bjjsanu
B^sa b Bptisnf sbui oqanuí uaaBq SBai^Bj^ sBjojjsa SB^q 'o^uaiuiEsuad
¡ap Bjnsaa eun ouioa isb o[b uaiquiBj 'Bappui Bjnsaa B[ ap sBiuapB
'sapas SBquiB ajjua Bjaiuojj B[ ua B^uasajd 'oaiBaojj oj^auíBjjaj un
ojduiafa jod 'saijas sBpBA ap ojsandiuoa osjaA un is X osjaA ap uij un
uoa 'appsod Bpuanaajj joXbui b[ uoa 'appuioa as^jj Bun ap uij p is
'ajuauiB[os soujapoui sBjaod sojisanu b sopm[j souiBuiB[q ^ojEpui^ ua
souib[[bi[ B[ ouioa 'ojuaiuiBsuad p X SBaiuiip sapas sb[ aj)ua Bpuapp
-upa ap BqBj B[ sa 'oauujp oiuauuijuas oj^sanu BJBd ouBJjxa Bjaaau
-Biujad ajduiais zaAjBj anb oq,, : (ojdpasuBJj BqiJJB p uoa ajuBpjoa
-uoa) pqdisa^ ap aÍBSBd aisa 'opBjnpj BJBd 'bjio jaSunf 'opm^as
uo[SuaJ y •ttojBpui(j X sapiuouiig ap SBaipaBO[ SBjojjsa ap o opnbsq
ap sa[BJoa sosjaA ap uopnaafa B[ JBidBa ap saa^dBa uojanj anb bX
'sajB[ndod BBdBa sb[ ua osn[aui Bijsixa opio asa ojaj #a[qixa[j X op
-Banpa 'opBaqap a^uauíBpBuipjoBJixa opio un 'uappuioa ou SBaijaBj
-uis X sBaiuiijj sauoisiAip sb[ soSoij so[ aj^ua anb ojsand 'auodnsajd

�aún más fácil de comprender y de imitar que los aspectos meramente
métricos de la poesía helénica; sospechamos, empero, que la autoafirmación del ritmo métrico frente a la estructura lógico-sintáctica
del verso, originándose espontáneamente en imitaciones fieles de los
esquemas antiguos, no sea el menor, sino acaso (aunque inconscien
temente) el principal motivo de escándalo para la percepción del
público desprevenido, en cuyos oídos el "metro" como tal no ha ad
quirido todavía el derecho a hacerse notar, como lo poseía entre los
helenos. Hasta tanto no caiga en esta cuenta, la "psiquis consciente"
del auditorio seguirá achacando su malestar estético a aquella mal
hadada confusión nuestra del sistema de versificación cuantitativo
con el acentual, cuando en realidad, como Jiinger atina a observar
con su agudez habitual, la "contienda" del metro por su autonomía
"nada tiene que ver" con la diferencia (aparentemente irreconcilia
ble) entre los dos.
3. Mas volvamos, por ahora, a esta otra contienda de primer
plano. En el mismo nuestra teoría se enfrenta, la verdad sea dicha,
con la de adversarios formidables, decididos a desconocer los "ictos"
rítmicos del verso griego. Citaremos únicamente a dos de los más
autoritativos. La señora A. M. Dale (de Webster), genuina maestra
del "Singvers" dramático, dice (op. cit., págs. 4 y 5) : "Not only is
our aesthetic understanding crippled hy the loss of music and dance;
there is the further difficulty of training our ear to appreciate, or
even to hear, a purely quantitative rhythm. Germanic peoples, with
their ear accustomed to poctic and prose rhythm in which stress is
the dominant factor, have here an all but impossible task, and even
in languages like French where stress is weak and fluctuating the
effect of lyrics set to music with equidistant beat is to créate a similar
demand for 'ictus' as an element in ordered rhythm. There is no
vestige of evidence that dynamic stress had any structural significance in Greek verse rhythm before the imperial period. The spoken
language doubtless had its slight and fluctuating variations of stress,
whether accompanying the pitch-accent or the longer quantities; it
is conceivable also that dance, especially the energetic dancing of a
fairly simple and regular metre (as often in comedy), reinforced
the quantitative rhythm with some kind of dynamic beat. But the
basis of all poetic rhythm was quantity alone. In spoken poetry the
pitch-accent must of course have heen audible above the quantita
tive rhythm, to which it stood in no kind of regular relation; in
sung poetry also rhythm was independent of word-accent, and it is
quite uncertain how far the melodic pitch took any account of the
spoken. An ear trained to stress-rhythm has often great difficulty
in apprehending a purely quantitative form as rhythmical at all, and
in reading we almost inevitably falsify the time relation in our craving
for some kind of equidistant beat". W. J. W. Koster se expide en
esta forma (op. cit., págs. 29 a 31) : "Les théoriciens grecs ignorent
complétement l'accent métrique; il faisait d'ailleurs entiérement défaut dans la poésie grecque ou, tout au plus, son role était secondaire
- 7S -

�- 6¿ uopEnjuaaB eun ap pBpqiqísod B| ajuaiuBsaadxa aXn|axa sojosojij sop
sosa ap ounSuiu ojad ísBaijsiqd sajan sb| o Baisnuí B[ anb souam ou
'sBaijBjsa-oaijamjiJB SBjnuuoj ua 'ajuauípjnjaiujsa 'BJBSBq as sSapS
Bisaod bj ap (44uopBjiiutpp auuij,, ouioa opiuipp sa ouiuiaaj ajsa
apuop '^x '^^d 'S6l oaixa]y '4j BiapiBj,, 'aa^aBf aauaa^ -ja) 44ouijij,,
[a anb ap Bpnp aipcu '(x q) oarjBuiBJiíojd oÍBqBJj oajsanu ua opBj
-oub souiaq ouiog *(sBiuap sb[ SBpoj ouioa 'sBjjsanu sauopanp^aj UOS)
44souijij soj ap uppodjdiui B[ ap oidpupd \a 'naauniu vjuaia ua 'sa asa
sand íinbB asaijadaj Baaqap oaad 'joiaajuB o^ ua oqoíp Bpanb bX 'uoid
-daoaad ns X soduiai; so^ b oujo^ ua ajiá ouiiij p 'oiubi. jod 'anb ja5^
: ('qdjsa^ ^ íjoj\[ 39^ 'Bd) ouaxoisuy o[ndiasip ns ap o 'C4ouijij ns'
uaXnjijsuoa uoianaop ap buuoj b^ ap sBaiaauínu sauoiaB[aj sb[ ojad^?
•(Z '8 'III ^aijoiaxx) s^piojsijy ap soiainf so[ soujBjuapsap iiBjaqap
ou 'oajo p Jod 'X 'sbSjb[ SBqB^js sb[ ua zoa b^ (rirrl^j^^^^i) 4íjbj
-uasB^, X (bnot\hób.xD) t4JBXodB,, ap BSau2-onijuB pnpijvnjjia B[ ua
jaaja b UBzuoinB sou (q^ *qjaA "duioa 3q) osBUJBaxpxx ^p ÍSÍUOÍQ
ap B^ ouioa sa[Bj sauoiaBuiaijB SBunJjp 'opB^ un jod 'saauo^ua :ubij
-osaaaB pBpisuajuí^^ a pBpnuBa a.ijua BjnpsqB uoioBJBdas B[ a^qisod
opuais ou '44ouituiui X ouspunaas pj,, un 'souaui p 'jBSnf ap ajqxjdaa
-sns Baa oauiaui oiuaaB x^ (a is X í44oaiuiBuip snjar opBuiuuajap uoa
ouijij p jBz^opj,^ Bipod BzuBp bx (q is í44pBpisua^ui ap
^^^I,, Biaouoa soáap^ so[ ap op^ppq afBnáua^ \a (b is
'ojaaja ug -uopBaijiuáis Bpo^ ap sBjspojdsap uaaajBd sou ou ssjsa
i (sojiosou jod sspBXBjqns) sauoisaauoa sBjjap b 'oá^Bquia uis 'uauaiAB
as 'BaiuBuua^ B^qBq ap sa^uaS sb^ ap opBaaqnpB opjo jb aiuauípdpuud
n^opuBjnduii 'Bzjanj ap uopBn^uaaB cun ap sisajodiq bj UBuándiui
sauamb 'sopBjp uapaj sajojnB soqiuB anb JBpuas souiijiuuad so^[
•44(4oaiuiBuip sniai uniáuiu Biaouoa ou o^ap^ osaaA p anb ap uoiuido
B^ oaod b oaod auodiui as SBjsmSuq so^ aajua ouioa ojubj soáopjij
so[ aaiug^ :g^ 'á^d '4souuo^[ nz soqaBuiq[B&gt;j uoy^ 'puBJjsji^) pjuuBaj
sn^^x uaqasuuBuXp uaupq s^a^ aqasiqaaiaá jap ssBp 'qaanp áunupj\[
atp qaqqBuqp ^uup uaisxnSuig uap jajun aiAi uaíáo^o^q^ uap aa^uj^^
•• • (4oaiuijjj snjai un jBÍh^ un^ uní ua a^uauípaj auodnsaad tu aaou
-oa tu Ba^aBjd X Biaoaj Bn^ijuB B[ anb^ :()I8 *Bd 'X^6T *llíl{d 'J3U
H) t^zl3SsnBJOA pun juua^ snja[x uaqasiuiqjXqa uaup spua^atu
sixBj^ pun apoaq^ aapiUB aip ssBp, :a)uapiAa jsa uoisnp
-uoa Bg • • • paid np no iiop np luaiuasstBqcj ja uoijBAajaj jBd jpnj
-aajp4s mb 'aunsaui ap juaiuajinq nB jiujjoddBJ as ji sibui 'jiBnbjBiu
^4nb aqBj^Xs B[ JBd iqns 'ajisuajui4p juaiuassioaoaB un snjd uou in^
jrBnbipui4u [x "suiBiuo^ sa^ zaqa suas aajns jnoj un jibab 'anbxjjaui
juaaaBj janbipui anod suoAaas snou snou juop 4snjai, joui ag "uoxjBp
-uouoad b^ ap ajisuajuij JBd saapuajajjxp SBd juaiBja4u saqB^Xs sag
•• * sjoiu sap xBaisnuí juaaaB4[ anb juajnuuoa au saaj^) sag 'anbaaaS
onbiJjaui B[ ajpuaadiuoa jnaA uo puBnb 'anbtiuBuXp juaaaBj jns
osodaj mb 'sanbiuBuuaS sanSuBj sap uoijBaijisjaA bx ap uoijaBJjsqB
ajiB^ jnBj ^x '(SJ3A np uotjnjijsuoa bj aaAB jjodd^j unanB subs jiBja4a
'ajiossaaav a^suaiwi jtbab X |i;s '• • • juBpuadag • • • a^sua^uij ap ajqvu
-ndasui juawnjosqv snd ^sau ajnnvnb vj 'jibj ug :bjo^[) awmiiu ja

�dinámica, la cual, según conjetura nuestra, bien puede haber sido la
"entelequia" de semejante estructuración, por contener ésta "en po
tencia" la virtualidad de su escansión métrica. Tampoco deberían
pasar inadvertidas, en Aristóxeno, ni la expresión "en cierta mane
ra", evidentemente restrictr^a, ni la palabra "intelección" (o "cien
cia": ¿TctaTií^Y]) ; pues, como dijimos (loe. cit.), "la percepción
(áí&lt;j-&amp;Y]ac&lt;;) y el entendimiento (¿^^cuTií^Y)) de ese expediente cuanti
tativo les incumbían al artista y al crítico; el oyente común no
practicaba aritmética, sino sentía ritmos más o menos intensos (tal
como el espectador común desconocía las proporciones numéricas que
subyacían a la perfección formal de las estatuas)".
4. En el mismo lugar nos hemos referido también a la posterior
aplicación acentual de los antiguos esquemas cuantitativos, a cuyo
respecto citaremos, ahora, otro pasaje de Koster (op. cit., págs. 73
y 74) : "Nonnus tient compte de l'accent des mots, devenu dynamique,
dans les deux derniers pieds; il evite un mot proparoxyton á la fin
de l'bexamétre et empéche ainsi I' accentuation fácheuse d'une syllabe
breve dans le levé d'un pied, dissonance particuliérement choquante
á la fin de vers, oü le rythme se dessine nettement (par exemple
•^^é^tXo^ v-v)". Este proceder es altamente significativo, pues demues
tra que los griegos de la era cristiana, al procurar la coinciden
cia de los acentos gramaticales con las (o, por lo menos, con ciertas)
partes "fuertes" del metro, incomodándose por su coincidencia con
un sitial de depresión ("levé d'un pied") — conceptuaban: a) las
sílabas acentuadas como más largas que las átonas; b) las "elevacio
nes" (-Sé^st^) del metro como susceptibles de ser marcadas diná
micamente. "Nihil ex nibilo": fluye de lo antedicho que ya la antigüe
dad debe de haber reconocido el ritmo de un verso por la mayor
intensidad con que se recitaran las partes portadoras del ictus mé
trico. Y no habiendo una esencial diferencia prosódica entre el griego
post-clásico y el español moderno, estamos autorizados a coordinar
nuestros acentos naturales con aquellos lugares del metro antiguo
que, según Cicerón (De orat. 3,
185 y 186), se distinguían por la
"impressio" o la "percussio" (en griego: aT^pt^^ó^ y Yy.á'Sta¡jLa; Dio
nisio de Halicarnaso) . En tal conjunto, y en sufragio de nuestra
tesis de que por algo los acentos intensos de la temprana poesía
medieval recaían precisamente, donde fuera posible, en los sitios lla
mados fuertes del respectivo tipo de verso antiguo, cuadran asimismo
los estudios meticulosos hechos por Georges Lote, quien, en el capí
tulo "La dissolution de la métrique latine", dice (op. cit., pág. 4) :
"D'autres... invoquent des vers a toniques alternantes que les soldats de César chantaient derriére son char de triomphe:
Caesar Gañías subegit, iVicomedes Caesarem:
eece Caesar nunc triumphat, qui subegit Gañías;
iVicomedes non triumphat, qui subegit Caesarem."
En este aparente modelo de los futuros himnos eclesiásticos podemos
reconocer el clásico esquema del tetrámetro trocaico cataléctico, a

- 80 -

�- 18 -9
ODIUBUUaá OSJ^A [9 U^ 'BJOqB SOpBUIJOJ UOJailJ 'saUOlSaaddp 8B[
.IBU9[[ 119 SBI9U9DI[ SapUEjá SBIU SBy BÍ{BJ9[OJ BOIUBUIJaS-OnloIlUB B9IJ^91U
B[ anb SBJtjuaij/\[ 'jvaaipatu voiuiutq ouuuduiaj vj ap vaiiuqt^qu vuiui
-uva^ soj soiuvipaiuua^ui ap jadod un uouvSnf 'aiuauíBaiaoisuj '[[3 U3
•on^iiuB O8J9A ya uoa osnuoaduioa un ap opBiynsaa [9 bX aXniyisuoa anb
ouis 'BaiuBiuaa^ Baiaiazu bj ap oand aiUBiuasaadaa un sa ou sayBnia^
SEaiuBuiaa^ SBniouay SBy ap osjaA ya 'aiJBd bjjo ao^ 'sojuaaB soy sopoj
sopBfij uBiJBpanb 'i.ioi.id b 'saauojua rsBaiuBiuoj SBnSuaj sb[ ua b}sbi[
ajcpsod 'o^an[ apsap 'sa sonSiiiiB soJiaiu soy ap uoiobiiuii b[ 'oidia
-uud U3 'sapBpaAajq Á sapnjtáuoy SBsa 'ajuauíBauBjynuiis 'jb^cuii ap
upiatquiB By uiib BjaiAn^ as anb souaiu b 'sBpBnjuaaBui SBqByts a^uBiyi
-aui sapBpaAa.iq sBy Á 'sBjJBnjuaaB SBqBjis a^uÉipam asaianpo.idaj UBiq
-ap sapnií^uoy s^y :sBDiuBuua^ ssnSuay SBy ua oii^ijub osjaA ya aejiiui
op pBpiyiqísod By ua JBSuad oi^iiuaad Bi^oyBUB B-q #oaiiiBuiJaS OAijB^iy
-Bna ya auodo as onoijuB OAijBiiiuEna Biuajsis yy • (uaáun^uag) sauois
-ajdap X (ua^unqajj) sauoiaBAaya aod 'opun^as ya ua 'sBpiumsB opis
UBq sapBpaAa^q X sapnix^uoy s^y aod o^auíiad ya ua SBpiajafa sauoia
-"unj sbj :toatuBiuja^^ X pnJiijuB, osjaA ap SBiuaisis soy a.i}ua BjSoyBUB
^y X Biauajayip By zaA By b opBJBjaB UBjq^q soyduiafa so^s^,, : (98 ^
rg 's!3Bd b) aayp '4tosjaA yap soaisBq so^daauo[).. oynjulüa ya ua 'uainb
Buiag '44^jaaMjsui^^ aqaxyqaBjds sbqív) jasX^^y SuBSjyo^ aod
BpBzoj oyjis bij 'sBquiB ajjua soaiisiutAVJBp tts^uty S&gt;uissiui^,
soy soujBaypui Bupod anb.iod sojjosou BJBd ajuBiaoduii ubj 'upi
-.xaA BAanu By X BfaiA By aajua Bjaajip Baijaua^ uoiaByaj
4;ty ia anbijjaui
sniarj aajua yaaniBu jno^ auop ayqiuas stiuojdiuoa u^ 'addnuf pnb
aqvjj^s vj aSuojjv fuaaavj ^a 'juBanoa a^B^uBy ay suBp juasn ua saa^ay
say :uoijBnjuaaaB auuoq By isa ayyanb aaoaua jibs uo 'iuassiyqBjats
say^aj say no juauíoui nB,, i^^ *áBd '*jia -do uaiqiuBj -j^ •tj&gt;anbissBya
aquijBy By ap anbodaj b juauíajnasqo naaA jiejiib tnb 'anbiuoj aaiBy
-ndod uoijBaijxsaaA aun4p juaiuaddoyaAap ay ^uaioA s^naiiiB suiBj.iaa
ayyanbBy su^p 'a^y uaXo^\[ np anbiuiqjXa aisaod By isa ayya^ • * 'anh
-lujaw S7i)aij aavjduiau ^oui ay ajaayjB inb yBaiiBuiuiB.iiá addBjj ay no
• • • sauíaod sap suaipjqa sjnainB sap aiunyd By snos auop aAnoji uq
•ajpuvnb vj v juaaavj juvnjrjsqns ua 'sayyaniuaAa sanbiqByyXs suoij
-anpaj jn^s '^uaiuaiaBxa juaidoa sayya4nb sanbxssBya sajpui say sanssi
luos sanbiuoi sap aauBujaqBj .ms aas^q uoijBaiyisjaA By ap sauuiXjj
sa^ • • • sanbiiuijjÁu spaid ap s^uof sduiat %uauuaiciap • • • sjotu ap sjuaa
-ov saj snoj 'auia^sXs puoaas aa subq • • • aubtuyaiu snjoij ap aavjd vj
juouajd ta-injaa 'luaaaBj anod aiyiuBnb By aSiyíJau ajaod ay anb
'anbiuiqjXa ayaddB isa uoiiBaiyis.iaA ap aiuaisXs puoaas a^ • • •
^ns asBq isa aJinBj anb sipuBi 'anbissBya auyiBy aisaod By ap
-uBnb auiaisXs ay isa un4y iuop 'siuajajjip sauíaisXs xnap uoyas saiyjaa
luos • • • sauuiXfj saq,^ : (g 'Bd) aiaap b apaao^d opBiza JoinB ya 'uye ap
opuaiiJB^ #aiuaijaoa Biposoad By ua 'uaiqiuBi 'sBpBniuaaB SBqByis jod
SBpBdnao UByy^q as o.iiaui yap 44sauoi3BAaya^ s^y SBpoi isbo anb uoia
-uaiB By BuiByy anb sB-uuatiu '44aAaaq,, ouioa aiuana as 'BpBniuaaBui
aod '(44jbs-w) osaaA aaiuiad yap BqByis BpunSas By anb ap upiaipuoa

�bien, versos de compases iguales". El autor, por lo tanto, no sólo se
ñala la existencia de una analogía entre ambos sistemas métricos, sino
admite, además, la "acentuabilidad apriorística" de las lenguas ro
mánicas, admisión autoritativa en boca de un notable conocedor de
las mismas. Por lo demás, su voz se suma, y esto es muy alentador,
a la de aquellos eruditos que insisten en el hecho de que nuestras
métricas occidentales han experimentado, desde hace un milenio y
medio, la honda influencia formativa de los modelos antiguos con
armoniosa receptividad. Menos al^ntador resulta ser, en cambio, que
el mismo Kayser parece desechar la realizabilidad efectiva de tra
ducciones imitativas cuando dice, en su edición española, ampliamen
te retocada con respecto a la alemana ("Interpretación y análisis de
la obra literaria", Madrid 1954, pág. 141) : "La adaptación de la mé
trica clásica de las odas también se intentó en las lenguas románicas,
en alguna ocasión aceptando incluso el sistema cuantitativo, es decir,
reproduciendo las breves antiguas con sílabas breves, y las largas, con
sílabas largas. Pero, al igual que en las literaturas germánicas, donde
también se intentó lo mismo, no pudo dar buen resultado esta tenta
tiva. En las literatura^ románicas fueron infructuosas, en el fondo,
todas las diligencias para utilizar las medidas antiguas mediante una
fiel imitación de los acentos. El sentido románico del verso se suble
va contra esta fijación de los tiempos marcados y no marcados, contra
esta 'rigidez y falta de variedad', como dice Menéndez y Pelayo ('Es
tudios y discursos de crítica histórica y literaria', VI, Madrid 1942,
pág. 430). En Italia la discusión se prolongó durante siglos: León
Battista Alberti, Ariosto, Trissino, Chiabrera y Carducci son los más
conocidos entre los que tomaron parte activa en la discusión. En Por
tugal, las tentativas se limitaron casi exclusivamente a la 'Arcadia'
(Antonio Correia Gargao, Antonio Dinis da Cruz y Silva, entre otros)
y a Castillo. En España destacó Villegas y, más tarde, Don Sinibaldo
de Mas con su 'Sistema musical de la lengua castellana', pero no lo
graron, a pesar de todo, influir en la métrica española". Menéndez y
Pelayo se refiere, en el lugar citado, al tipo de estrofa que él llama
"sáfico-laverdaica", la cual nunca ha pretendido reproducir la sáfica
clásica; se trata, en realidad, de un juicio fugaz y accidental de Me
néndez, sin atinencia de fondo con el problema de la traducción imi
tativa que nos ocupa. Antes de discutir la gravísima observación de
Kayser, queremos traer a colación el párrafo que, al recién citado,
corresponde en su obra alemana (op. cit., págs. 242 y 243) : "Al diri
gir nuestra atención al verso en las literaturas modernas, no necesi
tamos detenernos mucho ante la cuestión de cuánto contribuye, tam
bién en ellas, la duración a su estructuración (métrica). Los poetas
bumanistas han intentado, en todas las épocas, no sólo imitar los es
quemas métricos antiguos, sino aun reeditar el sistema de verso anti
guo, es decir, destacar las sílabas importantes también por su dura
ción (con el auxilio de las vocales largas o los diptongos) frente a
las sílabas no importantes, mantenidas como 'breves'. Pero eso, en
todas las literaturas, ha quedado en la etapa de una experimentación
- 82 -

�- 88 ap souijia soj ua ^ouoj jap ootuivuip ozuanfaj un uaiquiBj
-ijqo pnjiSuoj ap jbSii[ opoj ua 'aiuaiuvapvuiojnv aanpoad as 'soanb
-ojmbaB sauBJjaj soj ap osjaA ^a ua ojdinafa aod ' (uasaaAsSunqapj)
uoiaBAaja ap sosaaA ugn : (gj 'yd) jEiauasa oj aiqiaasuBaj souasBjiui
-aad í (06l ^aaqjapiajj '^ajqaiqasaásaa^ uaqasiqaaiaá aap ssiapuna^,,)
aapaoaqag OU() 'soauyaoduiaiuoa SBjsiaiajaui sajBdiauiad soj ap oun
ap safBSBd sop (g 'j ^jox^j y) aoiaajuB ofBqBaj oajsanu ua opBjouB
souiaq oj bX 'uaiqniBj UBjuasaad sou as soiJo^aipBJiuoa ouio^) -g
sns b Xnuí asiaAoui 'BpBuqdiasip zaA Bun 'ajuadaj ap yjpod
Botiyuíoipi uoisaadxa bj 'aiua^ixa A ouBjaqos o.ijaiu un b a^uajj 'oía
-BJiuoa [B 4on(*) 'SBUBJjxa sBiauaaanoo ap souajj soaistqa soSojojij soun
aod ojsanduii Baanj saj anb otaBuqdiasip Biuajsis janb^ ua ttpBpaiaBA
ap ^^jbj,^ X ítzappfra^ cas opo; ou yzmb 'aajsod bj b 4anb X (BDiuaj
-aq Bisaod bj ap) o^jb apuaadB as jsb ojps anb uyaapuaaduioa soatu
-Buioa soj uaiqiuBj 4Bip un r'aja 'Bqaaaap oubiu bj uoa aiqiaasa ap 4oai
-saBiu jb asijanasa ap 'so^ainb aBjsa ap Buijdiasxp bj Bajuoa osuvaajqtis
uajans uaiquinj sauainb 4oub aaiuiad ap saaBjoasa soj b ouioa y
saj saauojua sand 4ttsopBaaBui ou X sopBoaBtu soduiaji soj ap
Bisa Baiuoa vaajqns as osaaA jap oaiuyuíoa opijuas ja9^ 'aasXB^ aaip
ouioa 'ojduiafa aod 4ig '^pEpison^anajuí,, bj b ojuaiuiipaaoad ns BqBu
-apuoa 'BpBajua ap 'anb Bjsa BiDUBjsunaaia íosoanSia a^uauíBaapBpaaA
Baia^aui uoiobiiuii ap opo^aiu un ap 'Baijayad bj saaaA sBiuistnbod X
'Biaoaj bj opiáans Bq Bounu sasanSnjaod X sajou^dsa 'soubijb^i sbjsiubui
-nq SBjaod ap apsXajd Bsa Bpoj ua anb 'oSaBquia uis 'aijoBjsap souiaq
-a(j -sajBuosaad SBiauaaapad X soisnS ap ouaaaaj un ua inbB souiBjjBq
sou 'oiuaxuiBqaaAoadB ns aBZBqoaa ja X sbjSojbub ajiiiupB ja aajua
uoiaaipBa^uoo Bjaaia aojnB ja ua aiiaaApB ap ajaBds sand ísBaiuyinaa^
o SBaiuBuioa sauotDBu sbj aajua ras 4Xoq bjsbij SBpBjuaiui sauoiaBj
-huí sbj ap osBDBaj o ojixa jb ajuaiuaaauoa josXb^ ap oíaa^iaa jap sou
-aBdnaoaadsap souiaapod 'sauoiuido ap Biauapiauioa bubuibj b aiuaa^
•Bzaanj ap uoiaBnjuaaB bj ajuBipaui ounjaodo o^uaiuiBSaBjB ns op
pnpijBniaiA bj Biioijduii BAajj SBqsjis sBajsanu ap BaainbjBna anb aaa
-ouoaaa aod souiBipijaj oj X íBaiaaiuinb aas Bqnsaa jbj ouioa oai^b;ij
-uBna Biuaisis jap upiaanpoadaa bj 'aju^tn^uaapoui 'anb ua aoiiiB ja uoa
opaanaB ap soiuB^sgj • (íoiuviuiud uoianf owoo ojuaon jap apuadap pn^iS
-uoj vj 'aixiauiaiuapma 'anb ojsand 'soinjia soj ap uoijsana bj ua asa^p
-inosap apand ^oiuoj Binaoj bj ap o^aadsB jbj 'ojja ap a^sad y -uoia
-Banp ap SBiauaaajip sbj SBpBstaaad opis ubij sajBioadsa soiBaBtÍB
• • * uiba ui jjb puB aaq jo aAoj
• • • iq^tuoj ui XjaBa jas uiBa oqj^
:sajuainSis sosaaA soj ap opunSas ja ua anb oaaiuiad ja
ua BáaBj sbui ajuauíBjaaio sa tui? BqBjis bj 'ojdiuafa ao^ -vpvmuaamii
upiaisod ua vqaps viusiiu usa anb vSunj sviu vas vpvmuaav A vjjoj
vqv^is vun anb uvSau soiuauanb ou 'ojsa U03 '(oaiuoj 'aaip as saaa.v
b oiuoa 'o) jBnjuaaB aajayaBD un 'ajuauíBiaBiniad 'auaij SBaiuyuíaaá
X SBaiueiuoa s^iiSuaj sbj ají osaaA ap Biuajsis ja anb S^ 'Bsonjanajui

�movimiento (Bewegungsrhythmen), tales como los viejos créticos y
peones y ante todo, por supuesto, los anapestos de marcha, ese (re
fuerzo) resultaba por sí mismo". En cambio leemos (pág. 17) : "En
una métrica cuantitativa no hay 'elevaciones' en el sentido moderno,
como ictos que acentúen dinámicamente las 'partes fuertes del com
pás' en distancias iguales; pero la versificación griega conoce un
género de verso que exige en cada 'kolon' determinado número de
sílabas largas como portadoras del ritmo: portadoras 'aliterativas'
(Stabtráger), combinadas, en libertad extrema, con depresiones de
una o dos sílabas breves y aun largas". Scbroeder combate, ante todo,
la inclinación moderna a establecer siempre una igualdad de distan
cia (intervalo) entre los ictos, defendiendo, por su parte, la extensión
variable de las depresiones; de ahí que su teoría de una facultativa
"Doppelsenkung" (depresión duplicable) fuera descartada de plano
por los "cuantitativistas" puros de la clase de A. M. Dale (op. cit.,
cf. especialmente pág. 77 y sigs., transcriptas supra A a 3), quien,
antes de admitir la existencia de ictus alguno, prefiere hipostasiar un
sistema "cuenta-sílabas". Nosotros no tenemos reparos en aceptar, junto
con una frecuente desigualdad de compases, el concepto sebroederiano
de determinadas "sílabas largas como portadoras del ritmo", aunque
no vemos otra salida que acentuarlas dinámicamente, a la par que
los "Hebungsverse" mencionados por Scbroeder en el primer pasaje.
En cuanto a la "igualdad de compases", citaremos a Bruno Snell. quien
dice (op. cit., pág. 24) que "un compás fijo ha sido creado recién por
la música orquestal de Occidente, e incluso los versos construidos
xaxá (/.éxpov (con metros homogéneos) carecen de un compás fijo,
excepto los anapestos de marcha. La fijación del compás en los
yambos y troqueos es frustrada por los 'ancipitia' (lugares cuantitati
vamente indiferentes) ; para el dáctilo, Dionisio de Halicarnaso ates
tigua (comp. verb. 20) que la sílaba larga no equivalía en duración
a la suma de las dos breves. La música griega desconocía la polifonía
y, por ende, no necesitaba ser coordinada mediante compases fijos,
buscando el arte exigente la riqueza y variación precisamente en el
empeño de apartarse del ritmo uniforme de los metros fijos y de los
períodos de duración igual". La excepción relativa al anapesto queda
explicada (a pág. 18) en un pasaje parcialmente transcripto ya (su
pra, B c2) : "La sílaba larga y la suma de las dos breves se equivalen,
en el anapesto, más estrictamente que en todos los demás metros,
pues pueden sustituirse tanto la sílaba larga por dos breves como las
dos breves por una larga. Esta equivalencia de las partes le confiere
al anapesto, como único metro griego (de esa clase), un compás
fijo". Snell agrega luego: "Es característico para la percepción rít
mica de los helenos que en este único verso de compás regular se
espere, tras cada metro, un fin de palabra; pues, de otro modo, los
versos parecerían faltos de estructura". Con lo cual el autor quiere
dar a entender que los griegos percibían la estructura de un metro
dado únicamente por su "ritmo" cuantitativo; pues siendo trastrocado
éste (por ejemplo: -vv -vv como dipodia anapéstica), bahía que buscar
- 84 -

�- 98 uoisjaA üJisanu ap oiisodojd e soiuojEipnisa oy ouioa 'sBqsjis ap joXbui
ojauínu un jBajEq^ ap ayqiidaasns) oaisBya ojiauíjj} yap JopBjirai oqBy
-isEaapop oajsanu anb bX '4,Baijauinu?^ aiuauíBjnd sa uppBJBdmba myaip
anb apuayiua ag • (¿g^ -á^d) 44babido X Bjunib 'BpunSas B[ 'BqByis
Biuyiynuad By ap sbui b 'aiuauiBiJEsaaau SEpEiuuaaE ^Aayy^ 'on^yiuB oaiq
-iubX ojiauíiJi jb asjBJBdmba Bupod anb '(44joXbui ajJB op,,) oqByis
-Baapop os^aA p 'oydmafa jod 'anb opuais 'sajnjuappav X sopvsaoan
XBq 'iqp ua 'anb UBuasua sou ("sács X f^ *Bd '44sojuaay;^
p jaA ^0^6T sajÍV sou3ng 4ttciaBaa^i^ Bijoaj ap sojuauia^^^ 'bj
-onXQ o^xqB^ #p) BUB^a^sBa uopBaijisaaA b[ ap SBjsijdaaajd so^ 'o^aaja
U3 'PBPísuajui pnSí uoa BqEjjs cpun^as Bp^a .TBniuaaB ap 'puBdsa
Biuoipi p ua ajuauíJBpiaiiJBd Bi^apiu 'uopBjáijqo bj ap Baauoxa sou
pna o[ 'g b 9 ap aanpaa as 44saaddBJj^^ a)uaui[B3J SBqBjis ap ojaiunu
p 'o[duiafa jod 'oaiquiBX oJiaiui.i^ p ua opoiu aisa aQ 'aBdiui oaaiu
•nu ap satd so^ ua Jiiuas Bja^q as 44auiqiXj np 3^ttqy^4[^^ opuop 'sodibo
-oji sojiaui soy BJBd 'o^any apsap 'ayBA osjaAui o^^ #44saií?XzXs sap paid
laiuiaad ay su^p aaauouojd suioiu iiBia ayya4nb siyiuBi 'jpd ajquiou
ap spaid say su^p inoianos jyiuas iibsibj as auit/jXj np aunjjnj anb
aAnojd '(g = i -\- y :jnbB 'ataap sa íodiuayi ap sapBpiun) 43bj
-oui, ap la^xa ajquiou ay jaiduioa sjnofnoi íyop (eaiquiBX Bipodip
By ap) p^yd puoaas ay anb iibj a*qí^ : (98 "^^d '*ip 'do) jaiso"5j
Bsajdx^ • (aiuapuaasap) odibooji oJiatu ya ua Bjounad By X (ai
-uapuaasB) oaiqiuBX ojiaiu ya ua (Bpun^as) Buiíqn By 'b^s o 'y
-uyjd sniai ya Biqiaaj uoiaBAaya Byos Bun '(44ajiBUJai,, '^ojd^y^'
4ayqop ojauaS^, yap (44aiXzXs,,) Bipodip BpBa ua 'anb ay&gt; BiauBisunajia
ry ap oiaadsaj apjoauoa BJiuanaua as Bpuaia By íuaiq Bjoqy -bais
-pap sa upiisana ^qaip 'soaiBaoJi X soaiqiuBX sojiaiu soy BJBd ísByjBni
-uaoBut a SBpBniuaaB seqByis ap Bnuiiuoa uoiaBu.iaiyB By :BpBJBduioa
By ap yBianja BUiayqojd ouiiiyn yB soiuBSayy 'oisa uo[) #¿
•sBJisanu sauoisjaA s^y jod Bpin^asjad bdiuiijj pniqíiuis By ap
oaod un soujBziyinbuBJi apand son^yiuB sasBduioa soy ua
pBpiJByn^ajji (aaaj) By 'yBjaua^ ua 'y 'BpBniuaaB sqsyjs By ap
-iiBna JoyBA ya jBaiydnp b JBziiBayB ayans oaodiuBi oaiposojd oiuaaB oji
-sanu sand '(44SBpxuiijday&gt;,,) saAajq sb([uib ap BpBuiqiuoa By b joijajuí
Bja 44BpBAaya^ EqByis By ap uoiaB.xnp By 'oJiauíBxaq ya ua 'anb aaq^s
oiaijb ap apadsa Bun sojiosou Bjsd aXniíisuoa 'oisiuoiq ap uoiaBAjasqo
By b auBiB anb oy jo^ * (q q oynijdBa) 44uouaiuB^y^9 ap sopojBd By ay&gt;
uoisjaA BJisanu ap oiisodoad b aiuaiuBpByyBiap sbui BiyajBiu ap soisad
-bub soy souiaJBziyBUB X 'euoiBihyqo sisajaip ap sosjaA soy ua ojiaiu
ay&gt; uij uoa BjqBy^d ay) uij ap Biauapiauíoa Bsa Jianpojdaj ua sajBu
-oisbdo sapBiynaijip ouis souiaapuai ou 'bj3ubui jainbyBna aQ *on^iiuB
ojiara op^p un ayqiidaajad aaAyoA BJBd (yBniaB Biuoipi yap 44sayBjniBu^
soaiuiBuip soiuaoB soy :osbo oJisanu ua) 44soaiuaaio!5oj99 oqaip jofaui o
'say^qjaA aiuauíayduiis sosjnaaj ap souaayBA ua 'jaqBs b rsoirapS soy b
.iBiuui BJBd sbui oyniujisa un 'o^jBqma uis 'Buoiojodo.id sou 'ayqBDBii?
jas aaaj^d sou yy^ug ap uoiaBiuaiun^jB By anbuny • (BaiyjiaBp Bipodiyi
buu uoa uoisnyuoa ns JBipa BJBd royduiafa ojisanu ua) BjnianJisa
ns ua ayqiaouoaaj oyjaAyoA BJBd sajBiyjaA aiuauíBiau soipam

�del prólogo de "Agamenón" en el capítulo D c) deberá tener sus
acentos "necesarios" en la cuarta, octava y duodécima sílabas, y los
"accidentales" en la segunda, sexta y décima. El autor citado, al decir
(págs. 254 y 255) que "la combinación de unos y otros (acentos)
contribuye mucho a romper la monotonía de la versificación^ dán
dole el esencialísimo halago de la variedad, y constituye lo que se
llama el ritmo o número", refleja el sentir general de los literatos
hispánicos. Los reproductores del verso griego, si bien menos teme
rosos que ellos de ocasionar una "monotonía", recogeremos, por lo
menos, la lección de evitar un recargo de acentos impropio de la
versificación castellana, cuidando únicamente que se conserve el rit
mo esencial del metro "alterno" respectivo. Sirva de ilustración el
traslado nuestro del verso 617 de la "Alcestis" de Eurípides:
un golpe tal, / por más que due / la, soportar
En este trímetro yámbico se perciben tres acentos menores ("acci
dentales") al lado de tres mayores ("necesarios") ; los primeros en
los pies de número impar (1-3-5), los segundos en los pies de nú
mero par (2-4-6). cumpliendo así con el precepto de Koster relativo
a "l'allure du rythme". La fobia de la monotonía se justifica tanto
menos cuanto que, incluso en las lenguas germánicas, la búsqueda
de una traducción adecuada nos obliga, con harta frecuencia, a colo
car el acento fuerte en sitial de menor jerarquía, sin que por ello
se borre "l'allure du rythme". Ejemplificaremos esto con el primer
verso del "Agamenón" de Esquilo en la clásica versión alemana de
U. v. Wilamowitz-Moellendorff (op. cit., pág. 51) :
Macbt Ende, Gót / ter, mit den Mü / lien, die ich hier
("¡Poned fin, oh dioses, a las fatigas que yo aquí..."). Observamos
que el traductor recalca más el primero que el segundo pie de la
primera "dipodia", compensando tal infracción a la norma con una
acentuación notoriamente débil de los remanentes dos pies de número
impar ("mit" y "die"). El carácter sustancial del trímetro perma
nece intacto.
8. Resumiendo las reflexiones llevadas a cabo en el capítulo
presente, podemos establecer:
1)El verso moderno tolera su aproximación al antiguo median
te el "tertium comparationis" de un ritmo intenso, por más leve que
sea la intensidad.
2)Son imitables todos aquellos géneros de verso cuyo metro
no exija una sucesión inmediata de dos o más sílabas acentuadas.
3)La incongruencia helénica entre verso y frase condice con
determinada tendencia actual a desprenderse del imperio milenario
de la rima.

- 86 -

�- ¿8 ~

•ajqisod uptaaajjad eunxeui ns 'sauota
-anpBJj ua Baanj ojos atibune 'aezueajB E^seq asopueumsuoa eSts 'oAa
-otpa]^ ^p sajoc^^ so| ua opeanáneut 'onSijue ja uoa ouaapoui osja.\
jap jBan^anjjsa uostiuo.iduioa^5 ja anb"aptdiut uozbj BunSut^ (9
•jBjuapxaao Baujaui bj ap oSojbub
ouauíouaj un uoa bziuouub B3auá Baujaui bj ap jediauod jo^as un
'souaui oj jod 'ua ttsa?.UBuiuiopajd:^ sojuaae ap Biauaisixa e^ (^
•efajed aiuauíBatjBiuaiBui uotaenjuaoB eun
'sosbo soj sopoj ua 'jauajueui ap pepiaBdeaut BJ^sanu JBtutii^aj b
a sonSjiuB usasBduioa?^ soj ap jtepjenSisap ajqtuinsajd b1^ (j

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6393">
                <text>Fundamentos técnicos de la reproducción métrica de versos griegos : parte segunda (analítica). Investigaciones acerca de la imitabilidad de metros griegos</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6394">
                <text>HELLER, Pedro Luis </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6395">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1962, Nº 20 : p. 41-112</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6396">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6397">
                <text>1962</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6398">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6399">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6400">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="364">
        <name>LITERATURA GRIEGA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="291" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="520">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/f19dad29b3f90d81ed83999f8f3e99c7.pdf</src>
        <authentication>c5d1d93c2f050ac95a9d15af6a1d2737</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3251">
                    <text>historia moderna
estudios monográficos

4

Christopher Hill

•

el protestantismo y el
origen del capitalismo
•

•

. ..
~42.02

HILL
pro

•

universidad de la república
facultad de humanidades y ciencias
departamento de historia universal
montevideo· 1969
••

��•

{-h '- \...

Christo1)her· Ilill
•

942 02 HIL L pro
FHCE/178864

EL

PI!OTESTM~TIS}10

Y EL ORIGEN DEJ.J CAPITALISMO

~

.

2l,_ ,,.

,-~-4

~ ,.,,.~
MonteVideo - t')

r JO

¿).-.

J0V

~

Tooaco de:

Essn s in th a Econooic und Social Hi stor of Tudo r
o.n&lt;l Stunrt: Enr;lnnd i11 bonour of R.H. Tuwney , ce .
por F. J. Fisher, Caabridge University Press, 1961.
Tro.ducci6n de: Prioina Burostero

178864
•

�'

..

..
•
•

---..... ·-· ·-·•
1

1

•

• -·•

..

•

..

1

"

•

•

•
•

•

•

�'..:'e:::.rJ1cy en i·cco_ . . :1 ci ~O ~:1 :.oa cÍX\! l·.~oú r:.cc...G.6 i
coc c~e l !J.[.; l at01' l'.'" , co· 10 el (~cco.:10 C:c lo..., i _1vcGt i
r~~c101. cc C.o l; · . iL:, ~1"in eco-~ó1 .ico. ~r soc i &lt;.:.l e e e~e
l)C í s . J_ n-;.. o-.. _.. a ac .:r,..:.1c:f,'20 : · C.e la. .;e 0:10.. i e
_in to
l"Y So c i cty , j 7 e st_r.; o. )O:;:·tc G e:" l c.. " ~co¿-.o i e _.i ato::"' .. cviQ1"l" , oc CtDC.. ..1 i r1_101.. tr'.:_tcs ·t1" n~ c. .~oc z o o re el siclo "YI y el co ~ ie!.:zo c1cl ni c;lc ;-j:I , c o
./º .T:.:.1.c_:_-.,C;!"~r i [ . l1 ~1 ~01/ J_ e~·.:__-~:. G.:;;_c_ _;;_i =~ te c_1t~1_ _.9_~~1t,;:_ry
l _,. l'~ ); 'i'l~(lo 1" J~ co:_o • ..:.e ...:'o c-..11c:_ts , 0L cola7.Jo1"c.ci :1
·----·-- - ·- -r. .....
__.....
cot1 ~ilccr! ?011 c1~ 1..1'; '.:.;; J.o. i '1))1.. ~nci ..i. ... _ii.)lc 11 I ::1t:i·o-

-

-

(~ \C C_io'~1 "
-

-

•

,.l

\,.:;,-

'í'~ "I OJ 1 "' "'
.....

.._,

•

(..., • .-

.,J..1"'0·1
• ....
L.
.J

,,

\.,.#

n1
l:""'Q-"''t"r":&gt;C
._.., · "'""-"
~- .. .1.i. t.:&gt;

,......
... .J, 0·1
-

:Jr.•;,,
.. "i7
~
\..-..1. J

( i:2 .... ) ~ y e:..- t T L: ::!.o ~1.o le :ta c~ac_o ~t:ato i" c:·o·: le
i :1 t c: ·:~ . . . cio :'l~l : -~cl i :i0 . ~n.c. ~..
. .. :ac of Cc..l) Í t l.. { ,, '\
-l 1. .GL \( l ""'')._.,
·/ •
V
!i-~~
n ....,,.,:... ('... o ' u. .·.,~-·J
. ,. . .•('\·
·c-,"'·c , "~C\ -l ••l '!c
r· ,..l" -.;.;
r..,..'"
1.. 1' r- {o
i.lt..:. - - · {J
L.&gt;c;.;.~
.... v . . . . .
1·in. -:.o :· r.. loe oc: c:J.tr~. ~ ..:os ele c &lt;.1nc1.. , Cll... c &lt;...i:i. • 4r·1.-.1.. o
c1c CD ) (?C i C.. _ Í G t. ::; c:1 la "'i1 0\Ti1CY ' 8 CC 1:é ., _.."] n, r e1.1-..
,., , "'l"l "' J'o l""'w '-..
r., -.; ,¡¡,c
, .. e e ..L O' ·"::.
~
__ Ci C
...!' •• 0""" .
ill.o' f"'i,. · ·i..L1 . o . -1..J .... ...,L..:.

---

M

..:;-.i.

...

F i a ~ cr ,

V

V

-

J \...

t~c

oc ~ ic

~e

tra~~joo

ao : rc

~iD to:·ia

ceo

-.
y so c ial tlc loo ~o AÍ o Loo Tuc or y J~o t~n ~co
~clcccio:r1e!:.on , j/~ . ;."a 01 l~ il~ci'·o l! e.le lo e :r ollct0·c
-l •
'
.
]
(e
__,J. c·..,o~.. J.l'.. l ouerr~_;t , c.'4 e1e CI1l"l. o .t."' º~Dcr
__ 1• l 1, 1:.J.
''e e ·L i ~ ·~ ("i.o l.. "5' _11· o :~ eco r 011 O:::·: o 1.. tl . i~n el :.1.:. G: .o , e e
v.001--·t2.t.1 :1\-;.c·vorJ ...l)t:_1t oc ele vict[', c.1 1.. cc:cdo¡" ::.e l a
:,cni8 c1c T c~r!.l&lt;?7 , Ct!.,/ o co ...Loc i l-!ic:.!·to GCi"~ , si11 ::·, _cln. , l1&lt;~ "t1J;ili t,,. l_)wl . n loe cnt·:J io.¡_1··t ,cc .
n6~ic e

t.

•

•

...

~

-

~J IJ_Z

�,

..

•

�1
•

..
1

t

al mot ;ivo cu. la generon i dad o · l a
dor:-~c ~6n G. l o. Igl \;;c i ~ , y s i tut i'.&gt;rCL i n
es v e rdaderamente ocnsi onul - y el prin
,
cipa1 objet ivo es ln nol idurid~d y e l dnr sc en e l trabaj o cristi ano- ent 0nccs 9
es.o ae ría c o rrecto . Es un probl ema qué
d ~ b e quedar r eserva do n l n c ~ nci en cin de
cada p e r sona y ser exuminndo en t c l sen
. tido .!' Del Rev . G. F . ALLEIT , ob i spo dcr
Derby, n l r efer ir se a l n legitimi dnd de l
uso de las· ·apu~stcs en e l fá 4 bol, l as ri
fas y j~~g on d e azar, c on el o bj~t o de · r eunir fond os paro l ~ Igl cs ir ~ {The Tiacc ,
'
nov1 emo ~ c / 9 1J)~) .
·· " 8i ••

e

)

I

-. .
•

•

H~ce

y a c er c o de

30 años

que ln public nci6n de Lu re-

ligi6n e~ e l origen de l cupit ~ lismo , de l pr ofesor Tuwnay ,
est i oul ó e l pcnnuoi cnt o h i stó ric o e n est0 pa í s . LG mayo ría d e l )D h i sto ricdor es d e hoy en día uc~ptun l ~ exis tcncia d e alguna c ~ nexión entre el prot es tanti smo y e l
GU.1.gi111i \:·ato de l capitalismo , c on ln c nGpicuc eJ,cepciÓ;..
del pra ;esor Trcvor- Rope r. Pero no existe un ncuerdo c on
r e~ ¿~ct o a l n nntural czc d e l n c on e xión. Los prot es tan i;.¿: a de 1 s igl o XVII cnf o.t i zo.bn11 e l l1 cc l10 d.., que e l v ~r dn­
d e r o sootén de l a Refo roa h a bÍ r'..n s ido piadosos o.r·t esnn os ~
y que el pro t es-tunt i sr10 pr ob6, en su o oo er1to , se r útil
r esp ecto n l c ooe r c i o y n l a i ndustrie ~ c o nc ~ pt o v~rd n de
ro en aob og puntos. Per o de t oda s m~ne r cs , n o estó nuficienteaent e ac l a r ado este t es is. El ob j et J de este nr ~
tícul o oerá intent a rl o , desarr.oll nn co po.rn e l l o ~ nl guno s
puntos plnntcndos po r e l n i soo profeso r Tnwney (l ) .
Una d e l us críticos , d iri g ida Gobrc t odo n rlc"!..;er , o
que éste h nc e divi s i ones cr ono l ó~ic~s in ndec~1adns , ilus-

�2

trn.ndo l n influenc.i n causnl d e l protestnntisoo en ln
fornnc i ón d e l " esp íritu cnpitalistn" r ecurri endo n
citas de escr itor ea del sigl o XVII; t cnb iéµ e l profe s or Ta1mey se basn extensaoente en Bnxte.r y en
Bunynn en sus d i sct~s i o nes sobr e e l puritnnisno in glés. Otru crítica, es que ulgunos de los pníses don
de se desnrr oll6 en s u f o ron clásica e l calvinismo ( Escocia y Hungría ) cst nb an e c o nóoicnn~nt e ut r nsudos
y tnobién que nuchos d e l os hugon otes frcnce.ses, por
c j enplo , no eran burgue s es ni de upnriencin ni de ori gen , sino , po r e l c ontr a ri o• , uristócr
nt~s. ·
•
Unn t c rc e rn crítica es que Weber y Tnwney enfat izan punt os de l a do ctrina que no debiEron de parecer
f~nd~o0ntolcs pnrn l os r e f ornndor es o sus crítico s.
Lns cnseñnJzas pr otestantes sobre l n usur n , ofici o ,
trato del ~o br e , etc., son sup e rfi c i a l es~ nfi r nnr
que l os protestnnt eu c ontribuye r on individunlnente n
l n f o rocc i ó~ de l e éticQ c np it c li sto b ~.sn~dose en l o
d ich o sobr e estos {e~os , plnntcn e l pr ~ bl eoo d e cóno
se os ocin ésto e &lt;.. ... e l ori a~n del cc.pitali~~o , si ·con&amp;
é c~1 so.. , co~10 cf ccto , o cor~ o cobas co sus c. l n v e z
. De:&gt; eBt.""hlece r s\.; eotns coneJ..::~0ne:s c~.r';)~':)!'~ h,_,_~~:::!."'S-2 ~ ·
e~ l ~ ~édulc d~ l e a~ ctrin~ rcf oroi stn ; ~quello· qu ~·
OQS ln ü.íst i ngu~ dL l n c~-!:~] ico ro··1~n2 contcopo rú11ec ~ ~
Y c.li..orn dcbeuo s en~rentorno s c 0n una. cu~ l"'tD. o b j Ge i ón
en el hecho de que l 0s r cfo r~ is -~ns e1·eye..ron
.. , G:,c"':J.trr-r .
el fm1dnr:1ento de sus doctr inn.s en el lJuevo Tes.t nocnt o
y en Snn 14.gu.stí n . ¿Deb er.1os connide r ur estos csc ri t os
cooo c~o.nac i on~s del espí r i tc c~pi·~ o. li cto? Y si n~ 10
h occnos , ¿por qué?{2)
.
·
·
ci

j

•

•

.

..

•

• r-

•

•

•

•

. Il!
'

L~ do ctrino central
fic~ci~n por l a fe . El

del pro testnntisno es,~a ju s ti~
blnnc o principal d~ l oe atcqucs·
,
r Eforni stus fue l o justificación por l os obres . · Aqu1 ·
dcbGpos cooenznr.
.
·· ·
:
•
. Cu'1J.1co l os -~rotestnntes nt ncnn l n doctrino de ln
-

�..

..

3

justi f i ca.ci6n p or l as ob r o~ , no eatán diciendo que n0
de b en llGva.rse o. c:ibo netos ·ca.rita.tivos . Estñn ntn.ca.nd() J O.S '1CC i ·one·s pur nocnte fo roa.l es por lns c .. ·.n i..:&lt;"' rod Í C.ll obt~11ersc L1ér i tos , s·egún ene cñobc.11 n:uchoo teólogos
~~~~l~~0~o i ~~o~ el r0snri ' d~cir r-tlren~estrou ,
nce11
dc r vela.s . Lutero d i st i nguí n " dos cl nses de trn~c.jo~
l o o hechos p a.rn o tr os , que s on los correctos; ••• y l oa
r euliz ndos en benef i ci o prop i c , que son de eucns.o v e l o r" º " U~O.J..lOS y e.011nU!..1i
oos nuestros cuer1)0 S vclcndc , -n
.
yunando y trab a. j nndo , pero deseuidnnos l~ caridad, ·que
es l a ún i ca. 'dueíío. y s ."'ño1·n de las. ·obres ••• Pn~l v. no só l o enscfin buenas ob ra.s , sino q~e tn~b i ~n c ondena l~s
obr ns fnnt 1 st ic '"'.s: y supersticios.?-S • tt (j) . "Fics.tcs y o~
nos fij os ~ fratern i dndes , peregrina c io~es, ct.lto a l ~s
so.nt os , rosori os , v i dn 00110.cnl , etc º " ernr1 le:.s " obrns
inf oritil crr e i nnc.ccnor i us" denc.nc i ndr~s en le. Confesión
da Augabur go de l ~jO CODO exclusivo.oente 4cfcndidas
po r l os pródicodov~a . popula~os de l o ldle~ia c~tólica .
Reforois t '1s i '"1e;l12s '.')s cot:.1" Ty11da .... \.. ~ ·- ¡e y o t1. 0$ , se (e le i t cba!: c.l ub o r ond o li otns de "es2s ourns superstic i osas·
por l uz qu~ ln I gl€S'i~ opten í a invn.ric:.ble~e 1 1t c; di11cro
de lon bolsill os de l os fieles ( 4) .
Er nn estos " forons ezterior~G y qbse1·vncioncs ni tuc1 e a , sin i1·inc1L."'1 f i¡1 e sp i l.. i t uc. l '' l ns ' " o brn s" denune i ~da.s
po r l os r eforr.;i sto.n . En··1 ,:J. s pol6oic"S entre protes to.!l t es· y p op i sta.s dcsarr.ollndns en I 11gl c.torrfl , 311 1559,
l os prioeros DC n lo.r on que el seroó~ del c í e de lu Cnnde l n ri n, c ontiene· "uno.: l1 i r;tor i n. nobrc una · ujer quG nun
cu hi z o un -neto
bu(.;110 , sclvo onntencl'' constnnt er.1er1tc a.n
.
ccnd i da ui1u velo a.~j.te nuest r o. ..,eñora'' , ~ C'1!.J.b i o ele l o cual Ma.rí v. ln onlv 6 de l i nfierno . " Es. f .Cci l ele pcrcibi1..
cu~ntns o c as i ones ce vidn d i soluta y ?ten.do son stL inis
trc.dnn p o r cntns y otr cs infini t us f ' bulns n le. c;c·_te
sencillo. . " (J ) Lo o·b jcción de l os prot~estante·s estf d i~
rigid o n l os nctorr oecánic os , en l os que no p~rticipn
e l c o r azón .
'
•
En l o r e f e r ent e a " buenas obr nn " en su sent i do· r' 1s
uopli o - netos de o i seric o r&lt;l i n y cnri dud- , el refor n i ot o per1só que l o que e.1 h oob1·c hac í a , er:i oenos i o -

-

-

-·

'

�portante que e l espíritu c on al cunl lo hncín. Ln jus
tific nc ión pDr l ns obrna ll ev a a una virtud f oronl: e j e cut nndo ci e rto núner o de obras buenos, uno se libra
de l ns c.onsecuencins del p e cado . Ln grn.ci o. s e obti ene
por l o s sncrnoentos , n través del nilcgro de l o o i sn;
l o penit encia e s i o pues t n por 01 sa c e r do t e ~ puede hacerse nin unn v e rdnde r n penitencie int e ri or. Paro l os
prot estant es cr ey e r on que l n efectivid a d de l os suc r n
ocntos dependí a d e l es t o.do oo r nl de l que l os r e cibía:
El h oobr e se justifica so l aoente por s u fe, v olvi éndo
ae a Di os c on l a pl eno c onci encia de su ser oornl. !Jo
se salva. só l o por l n virtud , n i por su pr opi o es.fu e rzo , s i ~o po r l u virtud de Crist o ext cudi dc o I on e l egi
dos de Di os . Uno vez qu e e l protest ant e hn adquiri do est e c oncept o de unidocl y de i'11tinn r e l o.ció·i p ers'onnl
·con Di os , se trcnsforon s u act itud pcr ~ c on e i oundo ,
el p e e n.do y e l arrep ent i L i e~t o . La r ectituá de l n ac ción no depende de l a acción en s í oi s~n{ l os f il 6sofos pngn.nos hnbían olc anz n&lt;lo l a virtud no r ol), s i no
de l o c onvi ce i ór~ ,,- e l nrJo r n Di os que· l a i nspirobn .
"Cri s t o es. oaio il ndo en e l c or nzón " d ij o Crnnr1e r en
ui1n poléoic u c on ~ 1 Prot ec t o r. Sooexse.t. "S6 l o l os h oo
br es. bondadosos: pueden i nger ir e l cue rpo de Cri sto " .
Cuando Lut e r o visitó Roon , nl subir . l ns es c a. l e ra. ~
··- de ? il ut o s obr e nanos y r odill os , rep iti endo e l pndr~
nues tro en cndn es calón y besa.ndo e st e últioo , se pr~
guntó si és.~ o libernbn v c r dudc r noente n l na c l ocs del
Pur e;ntc ri o . En eJ. iJucvo Tc[;t noent o en gri eeo , de Era.soo , o prend i ó que "pcnctent ia.11 ngi te. " no s ign i f ic ob n
"ha e e r p e n i t e o e,.i a. 11 s i no " ser penit ente " • Es t o 1 o de~­
cr ib e c ono des.cubrio i ento "luninoso ". En s..u ··co11ci enc i n ele 1 pe e n.do , Lutero 110. 11 eendo n od i ar a.l Di os 'cuyn s órdenes no puede obedecer, hn stn que su punto da
.. visto es o ocl i f i cndo por l n sé·n tenc i n pnulina.: " e l ju~
t o vivirá por su f e ". En nde l c:;:;.te , l as c er eoon i ns externas , acc i ones su,c rficio.l es , se opon í n~ e~ é l e l os
c·onvicci ones í nt i oas , e l os d ictados de l c or n z6n( 6) •
Estn i ns i s tencia e~ au e cnG~ cr ey ent e debe o irnr d~
tro de oc c or oz6n, c o nt~ i buy ó a. dar l e o.1 p'r ote stnnt is •

-

�t•

...1

s:cs:e;o fm1dnoentnlrJentc i nc1 jvi c1uuliata. . Ln c~octr i
nn pnpnl deiSc1e e l si el o XIV hc-bí '\ p'ostt.1lncf0 un ucop i ,)- .
c o11úr1 de. g;rncin 9 c.c1mul ndu en pr i :lern i 11stnncio. por

r10 un

O.liW~1 ... t~dn

l uego por los o6r i tos de loG G GJl...
tos , -~--.] ._inrtirerr y totlo·s ~cuellos 1ue renlizur on ."'~r o·r
,
'
11Ui1cro 1.lc o brus· b u na.$- que lns 11ec e so.ria.a para. l o. prop i a rrnlvoci6n e. Los uonj~n y r~clusos , ~l deoicur cnta2
rnnente sus vidas n ejerci c i os rclic:ios os rc~uier on u ne. nbundn.11te
tnnticlnJ de "obras" . "Este tes.e.ro" 9 dec ía
•
1_ a. Bul l:.. .Un i ee11 it1.1s en 13l.:.3 , "Ect6 ., . confine.o nl bicnnventurndo Pedro ; porta do r Je l es l l~ves de l pcrn í so , y
n sus au~e~ores l os vic cr i os de l a ti errn , pnra que
Cri'"·t

J ,

Y.

~en

justnocnte d i s~r íbuí do ent r e l os verJnder os pcnit~
t es: que se hnJ cor1f es.o.Jo ." L ') s i 11cl±vidl1 s shlo pod í an
acceder n. este tes or o de gracin por lu ueu i nción sacc!
do t nl, cuyo nutor i dnd pr ovi ene o través de t od~ ln je~
rcr~u Í"' s~cor~ot~l , desde el o i soo Popo . Lns i=~~lg cn ­
ci aa, v end ida s po~ perbis o papal , ernn cheques en el
t es-o r o &lt;le r1é ri·tos , pocl í o.r1 ac'ortur l r peron11encic. et1 e l
Purgo t ori o , tnnto i)arn e l vivo 9 1:1&lt;- 1Ja.r ..~ el 1Jucrto . Decía. Lut·er o que l ns.: bu nns obra.e.. se vcnC:Í 'ln y se c onpra
bo.n

(7).

- -

La justificcc i 6n ~ 6 r l as obras, no signific o ento~-·
c es que el i ndividuo ptiedn salvarse por s í o i soo , sino
que podín ser snlvndo o trovéc de l n I e l cs i n . De nll í
e l poder del cl e r o . Ln confes i ón ob liento ri n , lu iopo sición ~e pen itcnc i ns a toda ln pob l ución - cuyo onyor
pa rte c r n únnlfab c tu- junto a l u p os i bi li d~cl Je r1cgnr
l e absoluci6n~ d~b o_a l os sncLr&lt;loteG un poder i opres i~
nante. La o b ed i enci~ e l a Iglesic ero unn porte obl i ga
do. de la hunil cln.c. ccr10 virtuJ . Sn11 Ignaci o ciec í n. que "si e lln (la. I 3 l es i n) d ij e r a. que nle;o es negro nunq'l.1e
npurezcn bl o.1..i.co o. i1ucs tros o j os 7 clebc,oos decir que es
:-iecr o ·~. Los i)x·o t :ls tnn t ed 110 i ncltl cr. · í ~!.1 esn c i eg0 f ~
an instituci ones t er 1~ ent.l cs o e11 11oobren.,. sino sólo cr1
Di os; y nfortun~&lt;laoente l os pr 0nL:ncin1-1iJ11tos divi nos
pued en ser ~6s &lt;l~scuti ~os que l os d~ l a I gl es i a . J~á~
la Biblia ern c ontr oloun po r l o que e l Espíritu de
Di o s d ictaba &lt;11 c or uzó11 clc l crcyc:..lte, (8 ).

•

�6
La justifica ci ón por l as obras si gni fica que l a salvación era i opos ibl c sin la c oouni 6n c on ln Igles.ia.Par a l o s r e f or o a co r es , l o que i ~p o rtabn e r a l a r c lnción
d ir e cta d e l aloa c on Di os : e l sace r do te, l e I g l esi a c ooo i nst i tuc ión e rmt otaloent e secunder in~.D a tal n odo ,
desde su ori gen o i soo , ln r evue l ta prot estnnt e c ontra
la Igl esi a Roonna ara , por la natur a l eza ce su t eo l ogí a , una r evuelta i n d ividua li s t a . P er o no e r a áste,po r
s upue sto , e l punt o de vist a qe Lutero y sus c ont euporáneos . Cooenzuron por criticar abusos espec í f ic os:
vento. de i n clu l genc i as , c onouta.ción ele pe:1i tenc i ns . Pmr o aún cunndo e ll os a tncabun l u c onfesi6r1 y l a. v i do. no
nns't:lca, su punto de pa rtido s i gue s i endo e l o i soo : un_
r e cha zo de l cerenon i al exte r no que no h ncc a ctua r a l
c orazón . Lut e r o d ic e l o s i gui ente s obre l n vi&lt;ln uo ná$
ti¿a :
~ "flasta este oboent o h a s i do l e ony or santidad y v ir
tud ••• (pa r a e l h oobr e ) c orrer a l o s ~onas t er i o s , poner
se l as vest i duras "'1onásti cas ,. af e i t erse , usnr l }.r;i e in-turón de cáñnoo , .. ce r en v est i ,luras ce l n:J.n , obse rvar ~
unn vi &lt;lo. au stera, en f i n , adoptar l n snnti dn0 y r e lig i ón uo nj il. Y as í, bnsñndo s e ce une exhib i c i ón de bu~
nos obr a a, ~o sabero s s i no que so~os santos de la c ab~
z n u l o s pie&amp;, pensando sólo en l ns obrns y en e l cue!
po , ·y no en ·e l co r czón , que l o tcnct Los~ ll eno de odi o ,
t eoo r e i ncrcduli dc&lt;l , pr eo cupados po r una c onc i enc i a
wwlva&lt;la , no sub i eudo v er dnde r aoent c c as i nada de Di os
••• Por o hay otr a v irtud que ili os est i on y nceptn, que
tnob ién debe:::ios c ons i de rar ; n o cons i s t e s6lo en v e.s.:tic1ur-as e ri Des , r1egr ns , o en t l uncns e o puch os,, nino en
una c 011ci e1~ ci a 1)Ur n •• " Cunnc1o el cornz 611 es pur o , l a
cE.sn cstn · ~ r:.. él tl:.r1to c c;:ic 21 cnopo , "'J- el c e.upo co:.io
l a e n.su; e l r..ie rc nc:o es tnn apr e ci aco c o:-10 e l oonns.tc.rii o .
Y ~or e l c n:it-i:cr i c .10 i:JE nt c n i 11pú:i trcbn.i o ~ lt~.[;C r o
vesti dur a que c ons i de r e profana; po rque t odcs ~ es co sus s on c ouo en o i i nter i or, luego que l a sa~t1 dad se
h aya pose$ i onado t o tal wente de o i c oraz6n"(9).
Lutero dn fin as í n la no ral duali sta , no trayendo
ocraoente a.l as c eta al i1undo , sino d iciéndo l e que sus
~

•

�.~

.

.

•
•

•

1 '

'

· pautag de c o nduct~ e rnn equivo c ndns . La rut i na 11onéstica só l o· pocl í n i 11pone r se n h or:ibr es y nu. j e r es q'l.1e no
scbí nn d~ l n r e l Lcióu tl ir e cta c on Di os que Lu~ero be-

b í a expe rir1ent a~o y enseño.ele . Un o. v e z que e l corazóq
h n.b í n cf:'!..1bi :.&lt;lo potlí n: no. l tar l os lí1lit es ~e la restr2:_~
ción uo11ós::t ic a pa r a ·ll egar a la ~li bcr t ncl cristi o.nn .
" S l qu·c roe;Ó Cll e l r·1ur1clo , CODO l os i:1onjes l o ll noa. n ~'
esc ri b i ó Ty11c"' ale , "Ter1í n ~ ·n í'""' qt. el '1· e liei oso: i)O!_
que se d i r i eí e a Di o s e i1 t o clu s 1 as e o s as " ( 1 O) •
.
Para l o"s cr i s ti 'lUOS 11i11gunu acción rle bl. ser co.sunl
o ccceso ri a: e l ~etalle n6s t ri vial de nuL strn vida
c 0 tidiana debe h ~c~rse pnrn glo ri o de Di os , debe i rr~
d i a r se . cu co11uni ón cvn sc i ente c •rl l o s pro;? ' s i t os d iv.!_
i1os . Esto r10 fue.. cliri gi clo o ri einn l oeJ1te é~ sa..!.1tifica1"
l u vi cla ·l t o1...los l os lai cos: por e l c o11t1·ari o , Ll1ter o

s ostení a auc e l o undo p~rt acc í n a l tlcoonio . Pero l o s
'l ,
•
.
1 1:iunao
' lie 1 u;:
v ~ i· uu.uel'OS cristi a1 1 ~s· I'" Li~1: v1,.. ¿r c1~ 2
i:1or1i o s i 11 1)ert ene c c r u 61 9 g rncio. s a s u f e sn.l vncl o. 1

rn

(11). ·

:

Pe r o l os ootivo s , l en int enci on es , e l esp í r itu con
qu e yo e j e cut o unn acciÓn 1 es tá:i baJ o r1i c o11t1·o l . Fil os6 f i caocnte , l os t c 6l oeo s pro t e s t o.nt cs crc í a11 qu e ·
l n i nc linación v o lun t o.r 1 ~ h ~c i u Di os vi ene dcstlc e l
ext e ri o r; p r~c t ic noen t G , de D i ~s . Co~o oo r a li a to.s , en
fut iz n r on e l aná li s i s cui ad.oso de l os r1o tiv o s , l os i ntentos c o11sc i cnt es de v e r c ono i1ucs tr 'l v o lun t ad e ro.
ooduladn p o r l a o.rL2on í a c e l est e . "Lu f c lta de Cl)ntr icción es e l pe c ado i o perGono.bl e " dec l a r e. Lut e r o , y l e.
f e e.r a "l n n~ s d i f ícil dt. t ode.s l n.s obra s " p o r o. estas
pers onas . L n f e si n e l deseo de a rr epentir se , es ton
inátil c ono arrepentir se s i n f e , esc ri b i ó Cnlvir10 . Nin
gún sace r do te puede descubrir l os secret os de o i a l -e n (12). La Hooilío. r e l ut iva u l n Ora ci ón preg~~tnbn
s i "hc.bí o. a l gún 611r-;c l, a l guna .virs en , o. l gú11 p a tri n rc u
o pr of e t a ent r e l os o u e rto s , qu e podí u c oopr endc r o
s a b e r l a s r n z oncs de l corn z6n ." La prcet1nt n pl o.r1t ccba.
la r e apuesto. . IJo . Yo , s.ól o y o , p odí a. sabe r s i se. l1ub í o

es to.bl e ci &lt;lo e l contacto r espl andec i ente con Di os . De
n o ho.b e rs--e estab l ec i d o , t oclos l os snccr do t cs y cc1'er10 -

�8
ni~s
s~ó n

del oundo tnopoc o podríon e~tablec e rl o . La c·onfe.obligato ria c ourtn la r e l a ción ind ivi duo! y di re.ct a c on Di o s; a s "i gu n l r1ent e tiránica lj&gt;ura e l pecaclorl
e i nsultant e para c on Di os , qui en ol li gur las concieñci cs a su Ve rb o , l as habrí a lib ernJo de l ns l ey es huoa nas" ( 13). Para e l piado s o , ln oor_al debe autoi opoJle rs e:
l a ob edi enci a ci ega a l s~cerdote e.s un verdade r o ob.s t~cul o .

Los protestantes elnbornron así una nuevn ocd i do .C nlvi no declar6 que l os deberes son estiondos por l os ooti v on , no po r los c.cciones. "~I o h a.y nada que Dios nboo ine tont o cooo cuando l os hou br es se ded ic nn a cubrmr
se, sustituy endo la d i gnidad del a l ou por s i enos ext er
n o s y npnri enc i as f a lsos." Usar ropo de lut o por uno
oe r a convención s oci a l, s i n. v c r dcde r o do l or, es hipócri
t a. y c1al v ado . Los sof i s t ns esco lást ic os , c ontinúa Col-v=i110 , "l1abl an o uch o de c ontricci '5n y ntr ici 6n , otoroentan ~l a l oa con n ucho s esc rúpul os , y l n envue lven en
gr cves conflict os y ansi edndea; pero cunn&lt;lo parece que
h n.11 h e rido pr ofur11..-:......_ent c e l nl on , cure t odo s.u co l or
una 1 ev e c e r eooni n ." " ~Jo h o.y nutln que de n. l 11 oob rc on.7
yo r c onf i nnzG y lic enc i a en e l pecado qu e l n i dea de
ql.l(, l uego de co!lfes ~Jr ne c on un sncardote puede. lir1piur

-

sus 1 o b i o n y el e e i r , p. o 1 o h .e he eh 0 •• " ( l l.i )
El ob i s:po F i sl1er ln;_ic11tubc. n0 hn')e r ~(;jcr:o tier1po suf ici ente ~n tre l n c ondenación y le e j ecuc ión pura hacer
l ns buenas ob r as que creía nec esurias pura l o sn lv~c i ón .

Esns buenas obras i nc luí an sin ~udn frecuente~ rep eti c i oncs de órnc i one s. 'Lutero se sent í a orgull oso ~e haber lib c rufo a l a gente tl~ l o repetició~ cec6~icc de l
padrenuestro ec l e forno vulgar que i nc~rporó lo pula~ r a " i) u ..l r e ., n l i 1i o~... e · " l Ii 1 n s p n l a b r u .s · l i e 1 e u.¡1 t o " ( ~ snrlo pur o. orar) d ic e C·é.ll v i no ' "val en UD Üpi e e ' si.... o es tá:"' n.v'lln.do..s por ru: p i: 0 fu11d0 sent ir clel ~ l ::.in " .(15) . .
En e l pre.fa.c í o de su P.ri1.1er Lib;r o de Pl e~nr ~ cs , Etl~u!.
do VI· se quejó ae que cuando l os boobr e s as1st1nn u l o~
servl.cios eJ.1 lntír1 "no c oop r ~n&lt;;l í an s d-e oo.ne r o qu e . l o qua
es cucho.han c o11 sus o í dos , i10 ·edificaba· s.u o.l oa , 111 su
esp íritu o s.u oente."
1

\

'
.

•

•

...

..
~

. ..

i

�9
Los. cer erJ0nins s on váli d~s en l a. oec.l i cln \j n qu e c on

tribuy en a la edific a ci ón d e l cr ey ent e , ayud ántl~ l o nc oopr e11der e l a ct o de l culto d e que po.1.. ti cipc. . De sde
que la Bibli a y e l li b r o de or a ci on ea e sta b an en i d i o
o~ vc :::'11~c l o ,
nc c 1 que s ~ cnfa.ti c
l a. pr . . ~ i c~ ci n f1Qs
que lus o r a ci on es y l os sa cr noent o . . ; l a u úsic n deb e rá
ctl i f ic ~ r y n o cistr a cr. De a llí l o s s a l uos o ' tric os y
l a h os tili &lt;lad o l o s órgano s , poli f oní a y c e r os , e l a i s
gu s t o po r l as i o áeen e s y l as i g l e s i ~ s f as tuosa s . Todo e ll o sur3 e d e l o i aoo i nt e ~SJ de v 1 lve r e l !loa de l c m
y ent e h 0c i a Di o s . El n i s oo pri n c i pi o nbri~ e l cooi noh uci c 11uchas d e l ao h e r ej í as d ~ r iv adaa de l p rotes t~l­
ti soo t crdí o , El utnque n l as or uci on s f ij as , 1 ¿eseo de l os l a i c o s d e o r o.r y p r~ e&lt;l i c c r 9 son e &gt;~tens i &lt;,,
n atu r a l de l o s p ri n c i p i os lut ~ r nno~ (l ~ ) ~ Lo L i s~o
ocurría c on e l bout i s no o l o o adul tos ( 1/) . As í 1 e l
d ivo r c i o , sol ici L· u.o ..,J ... 1 !~ ..l.lt u11 1lu:: (:;. l os "'.~ us \.._. 'i """'~
1 o s· t e: t"'} pe r ~o en t o s r e 1 i e; i o s o s s on i r1 c o tJ pu ti b 1 e s ( l D) •
El int ento e.fectuo.clo po r Lau~ de r &lt;'· ·i. vi r l as c e r 1cooni a s1 se enfr ent6 c on es t a. l a r gn t _ .__cli c i ó11 . " El asl~r1
t o g r a v e n o es h a ci a qu~ l a do d c hec1o s a i ri g i r e l ro~
tro , sino que e l a. l oa pe r o un e zc c.. r gui du ~' es c ri b i ó 0

Rul egh en una fr ase q ue l o hi z o .10.r1o s o despu .... s d~ s u
e.jecución . Ln Cap ill a de l Erlf1n11uc l Co l l ege fu e " cons a ers.dc po r l a f e y l n linp i o. c o n ci enci a " l e c1 i j o su

prioe r go b e r nant e a Luu d , y n o n~ c eo it nbn , po r l o t nn
t o , de l n c e r eooni n de l a c onsaer nc i ón e pisc opa l (19}.
t Iuchos ll egaro11 a c ons i d er a r l o s d i c zr.:1o s y e l Sébc th
c oGo oe r ns c e r eoo ni ns . Y, c o oo nad i e pu ede juzeur e l
aloa. d e o tr o , enc o11tr ar.1os e n l os ens eñnnzas de Lut e r o
1

e l g e r rJen o &lt;i s subve rsivo de t oclns l as h e r c j í n s , l o t o
l e ranci a r e li e io sn 9 Lut e r o se [lani fes t a b a h o r r o ri zado
c on s ól o p e ns a rlo (20) •
Llc.vó oucho ti c1:.ipo s nc a r en t as e nc l ti s i on e s . Pe r o
e11 uno. s o ci edad cl o11d e pe s a ba t anto l a c o stun 1 r e y l o.
•
tradición, t enÍ él une e r o.n fu G rz ~ li bt. r a cl o r n es t a Í ll sistcncio d e que una c onvicción fu e rt e y b i en c ons i cle
rnda pod í a sup e r a rl o t o d o .
Veno s o~s cl a r nocnt c c on l o luz de l a g r a c i n qu e

-

•

-

�10
c on la luz de In nnturnlezn, dijo Travers a Hooker.
Deb eoos cuidar, por supues~o¡ de que nuestra luz in
-terior no s en os curidad. "Gu&lt;1rdute de las buenas iñ
tcnciones, la nente buena, el buen cariño o celo
.
'
no ellos
l o llaoan", advertía Tyndal e . "Trabaja parñ'
'f;.l conocio i cnto, que osí c o n oco r~s In v oluntod d a
Di os".
De esta nunern se estioulabo. ln investigación de
l as Sngrudns Escriturns. El h oobre pindoso buscnhn
en el c e reoon inl y l os sncrnnentos su sienific ado ,
"y n o ~ervirín cosos visibl es " p orque e ll o e ra idol ntrín (21). Ton pronto c ooo e l prot es tontisoo eS'tobleció igl esias, tuvo que enfr ent a rse a l as sectas:
d isidentes. La d isciplino calvi n ista es un. n~todo de
r estricción de l os conciencias exhubernntes de los
l c ic os , oás satisfactoria doctrinnriaoente, que la
c onf i a~ z n lut e rana en e l braz o scculnr. Lo nnglicnnn ví n ocdi n p e r o itió escoger l o s dos c noinos. El nr
z o b i s po Bon c ro f t de e í n "l~ o hay r e 1 i Gi ón c1 onde n o h ny
cereoonias.". El ~ t~ri tuno Green.hao, s os t enía "Cuo.nt o&lt;.
o~s c e r enonio s ha.yo, nenos v e r dnd "(22).
· ·
Lut e r o cooenz6 oás de l o que su~on í a. · cunn&lt;lo expuso que e l olon dccic1Ío. por s í s ol a . "Un h oobr c puede
d ic tarse su s propias re gl as y juzgars e o. sí o i soo· r e~
pecto n l o. i:1o rtific ~ ción de su cue!Pº•" "Ni e l Po.pu,
n i e l Obispo , ni no.die, ti ene e l dere cho dc ·ioponer
l a n í ninn ob lic~ci6n a un cri s ti nnb sin su cousentio i 2nt o ••• Porque sooos libr es · en t oco s...ent ido ". Ln !i
ll e rt nd cristiana nos h a c e "rey es y sn.cer clot·es con poc1c r so brc todas. l no co so.s " ( 23 ) Lo i opo rtn11te no e~
qu e Luter o h agn es t os ucotucion~s, l o que i npo rt n € $
que eso fluye de l o. lógico. de su pos ici ón t eol óg ic a. .
"Tene r f e ", agr ego. Cnlvino , "e s ••• poseer una c e rtidunbrc y uno. seg~r i do.d oent nl tot~ls donde desc?nsar
y c.poy nr nuestros po.sos" ( 2Li). E·s o es. l o que e l pro t e~
t o.ntisoo l e d i o nl h oobr e del siglo XVI, escrupul oso,
nto r oentndo po r e l sentioi ent o de culp?: uno. ~ a loa iE
t e ri or y confi n.nz o en sí oisoo , intern~te ~t e t a l vez,
pero b u so.do firoe oent e en ooocnt os de JÚb1l o que , . unn

co

5

1

•
•.

•

�•

•

11
ve..z e xpe rioen t o.c1o s , d i s ti ne;u e n u11 hoobr e de s u s sc n e j o.n t es . (De a llí l a i 1 1 p o r t o..nc i ~ de l e. do ctrinn de l
e l eg i do , qu e i1.Ul_c 'l l)Od rá ~ b n1J.do n ') r t o t c. l ne te e l es t n
do de gr oci n ) . Le tens i 6n entr e l a hi pe rc onc i crc i a de l p e c - ~ v o r i c i nn l y l a p us i o i li &lt;ln~ pe r nnnente de

l a gr o. ci c

s e expr e s a en extr ao r d i nn ri os ~ s - ·
f u e r zo s l~" r a. l1 a c cr bue11nc o br 2.s , qu &lt;., no ti 1211.c niugun n r e l a ci ón c 0 __ l n v i rtu l f o r oc.l •• " Er1señc.oos" , c'cc l a r6 Th ooc.s Tnyl or , " q u e n6 l o l os lio. c ec1ores sc1·ár1
salvados y por oedi o de su o b r ~ , no por su obr n . La
d i v i n~

p r of e si6n el e l a r e li g i ón i1 0 c. s c or10 l n vi d~ cnbnll o.r csc n o e l c o1 ·e rci o , cuyas r entos v i enen e -r n ci t~s n
s u s ncbi r~ i st1·0..cl or e"' , nu nqu G e 11 os clu c r·oo.n o estén
ele sp i e r t o s , tr ub n j en o juceu c 11 . " ~l p i uclo so rJ i i-· n a
nenuclo su l i uro ele cue nt c .J , " Pe r o -ui.~u bnl.lcnr1· o t n r10 .
ti ene !lntln qu v e r e n est e J.1egoc i u " ( 25 ) , porque "l o.
do c trin a papa l d e d u dar d e l a oo r Je Di os co r tn l a
fu e r zo ele lo decl i e ric i ón . " ( 2Ó) .
III

Lute r o estuv o s i oi:.1¡&gt;re p0 e d i s pu es t o n a p 1 i e~ r es
t e p ri nc i pi o fu e r a ele l a e sf c r n r c li[. i osa , cunquc ln
np lic a ci 6n e r a p oco oe n o s qu i n ~ vit nb l e . C u~ndo t e -

nían

on t ~

s í e l pr ob l caa d e l a l eg i t i n i dnd de r -s i s -

tir a l &amp; 1p e r e:.d o r , elij o e n l n ciutlnd el e l\Tur er.JbG r 6 7 qu e
t o d o o.c ci 6n de b í a ap o y ~ r s e en l a f e . Las ncc i on~s r ~a
liza.das c o n f e (le b e n ser bue n os "aún cuor1do sc.~n e rr6
n eos o pe c no i 110 sa n". Ty11dn l e p cns..ab n que " s us.t rne 1· 7
r o b a r o oat nr • e r an acto s s ant 0 s , s i Di o s l o h ab í a
o r denado ." Pe e en f o rti t e r : e l pee v elo r~o l o se rá e,l fin, si e l a l t.ia. c1. . cc s i n c c r ooc r1t e que l e h a s i o o r d e..
n odo po r Di o s . Y s ól o e l i n d ivi duo puede dc t e r o innr -l o . Po r l o t ~nt o es t ~ c ~ l o cnd o en l a d i syunt iva de a s c.gurersa de qu e s u n l oo es tá b i en i nf o r o n&lt;ln . En e l
últioo c o s o s er á l u c on c i e nc i a l n su preoa c o rt e d e l o
cual y o.. n o e xi s t e c.pe l n ci ó11 (27). Al ob i spo Ila l l l e
r e sulto.bn d ifícil de t e r o i nar " s i s e ría p eo r r e nl iz nr

-

�12

uno acción c orr e ct a cor- dudan, o una ooln c on c onvicción"., porque aquell o que es en pri n cipio bue.no s e on
l og:rn con ln dudo. Olive ri o Cronlvc ll e st nb n seguro de
que ü o debín nc eptn.r ln c or ono en µay o d e 16·57 "porque
e n e l oe j o r tlo l os cas o s l o h a rí a c o n dudus y por ci c r
t o que l o que s e b uc e en e ste f o ron n o e stá nf iro ndo por. l a f e ", y p or l o tant o e s p e c ado (2~).
El p e ligro d e la antinonia ,
s e c e rnía s o br e e l
lut e rnnisno y e l c nlvinisoo . "Todo l o que d eb as r csp ~ t n r po r nn or y lib e rtad e s pin&lt;lo s o 1 p ~ r o ai tu cunpl e s o.leo l)Or n e c e sidnd , n o l o e.a", de c í n Lut er o . "De
po se e r e l v e rdade r o noo r y f e cri ~ ti nna s , t oJo l o que
h ngns se rñ en s e rvici o d e Di os. Podeo os ent onc e s nle
e;r nrnos por l o que hnc eo os". Cnlvi no es tá de acue r do,
con a l gun a s snlved ndc s, "l n s c onci enci a s de l os crey ent es debe n e ri g ir ~e po r encioo 4e l n Ley, y deb en
olvi dar lc. s, e.xi sencins . d e l n Ley". "El e l eg i do , al
t ene r l o l ey es crito en s u c or az ón y no~n do l a con t o
¿o su esp írit~, de clar ab a Tyndal e , n o t endr6 p e cndoi~
" Si ur1 nclul t eri o . ucli e r a c ooet e r sc en cntn&lt;lo de f e ,
r efl exi on nbn Lute r o , ~ s~ e y n ~ o s erí a p e c nclo ". Ca s i
un si g l o oá s t nrde , Laur cnc e Cl nrk son actucba según
c.;. l pri ;.~ ci i' i o ele qu e c.é!:al tc ri o y 1:.iatri r1011 i o no son u~ s
~u e uno pa r a Di o s 1 "y ese uno se ró espiritua l oent e . :
i)c r fe cto , j usto y buc:10 co::Jo Di os ."( 29 ).
Pero
la s antinoo.i as..
e r an o i no rí n , y pu oden
sü s l ny ~ r se p a r Q l os i nte r esen de nuestr o t eouJ Lo qu e
v e r&lt;lQdc r nc~~ t c i oportn es tud i a r es l ~ t cndcn ci ~ ~6 s
i opo rtunt e de l ?en8ao i cnt o pr ot es t ante . Lute r o y Culv i 11Q d(; l a.s c c r er1011i as , ele ! l es f 0r en li dnr.1 es y n.'án de.
l ~ l ey. Es . esenci ~ l co~p r cnde r l u li berac i ón y e l ~ l!
~io que t rv.jo e l i)r.ot esta:::ti soo u l os ho:~b r cs y .:iuJe-r
í 'c s co=u 11e s )

p~ r a

,

,

•

,

- ••

ex_r).L 1 c u r s ~ ... ~- ... .... 1

poc1cr

;

,.1

..._\._.;.

e r.

:.-

,.. - ,.

... -

t -, . . , "' ,,..
-

_

&lt;linar i a. c o11 qu e ( t e. do ct ri né+ se ext en,cli .6 •. Las consoce u e r1 e 1. n s 1J o 1 .1, t .1• e&lt;-. ...&gt; &lt; u. -e

~ '

&lt;... o l.i ..., \...¡¡, .t. ""'-.... L

"

"' 1
u ....

•r

. ,. ,

,....

~ ...... .... ..... ....

~

'

~.i

- ,

"

1
....

(' , --. - ..__

pr0bnr as í I n ~ n t e~ ri d~d de l n i n t enc i6n ; ·son c l ~~ ~~ 5
" Si de~onc~o s a l n ll aondc Re ino Reócnt e po r uc. iici u
~ pe rv; r s ión, en lugar d e hUc; rl o po : l á conse rvnci 6n
de 1 b i en es t a r gener a l, dec í a ~&lt;no x, Di os se opondríá
n nuestr os dcs i ~n i os , n{m cu2ndo e lla.oe r e zcn esn su er
'

•

' .•
J

:

.

1

:

.
...1
•

. :.• . •

�13
~e

•

...
•

'

•

1

•

(30). P ero l as r evo l uc i ones hechas con un ootivo

jus::to son piadosas. · Antes de decidir oponers e a Carlos I, lo s int egrantes d e l Estado Mayor buscaron a
Dios en sus orac i ones , en pctubre de 1647 . Lns cercoonias son l as foroas d e culto estcblccidas por l ~ u1
toridad púql ic a . Esta autoridad es inf ~r i or a lo. voz
divina que nos h ab l a desde el coru2ón . Strufford l e
dijo a Laud, aceren de l od puritanos que " e l v e rda tj.e
ro espíritu de esa n a ción l os l lev nbn a oponers e s ieo
pre , tant.o c ivil11e11t e cono ec l e s iá stic cr1 ~nt e , a t od~­
aut or idad que l es ordenara a l go "(31).
El protestuntisoo es , entonces , u6s flexi b l e que
e 1 en to 1 i c i soo • Este úl t i mo ~ s tú de te 1:n l 11 ad o p v r un u
férr ea estrt1ctrira j erárquica , encal)~ za. &lt;l o por el ¡lnp o. .
La c onfesi6n, las penit encias y nll~oruci o nes , co rt as
ec l es.iá st ic as· y e}:~ or1un i ór1, pa.ru .no 11e 11c io11ar lo. I11~

quis i c i 6u , son e l eu¿ntGs de uno. ~ naqu i nnria que .f ortif ic a y ~eteroinu l ~ o rt odoxi~ . Al protcst~rtis co l e
f 'o.l tabun iJucl1as de es t as burre r os L! ..."e. c1if icul t nb n11 lo.
co11secución tl'1 cnt1bios L1or ales. ~1 l a I e;l e si a A.i.1g li Cél11a y ·en l os pa í ses lut e r anos se conservan a l e;u.1.10. s
de l as vieja s instituci ones y código s de l posado . ~n
lo s países donde triunfó e l cnlvininoo se i11tentó i t:-1
pone r nue v os in st ituci ones. d i sc i p lir1a.ric..s y c5di e os~
ndeo~s d e ll evar se tl cabo eles sperado s i nt cr1tos
da
coopilnci6n de ln cnsuísticn protestant e . Per o e sta s
guías de r ect i tudi e l cur1ino l1 ac i ~ e l ¡)o.rní s o , las '
pr~cticns pi adooas , se dirigen sobre todo o l o s j e f e ~
de fa.nilin. Los n i n i str os enseñaron n esto s hoobr es. o
educar y disciplinar n su fnoilin .y · a rrus ~1p l cn.dos .
Pero la igl esia Rooanu era ouy p oco capaz de udnpt a r
sus principios n l os de l o undo rJode1·no debido n l n en
su! s tic n qu e f o r[1a b n unn c -:stn clerical s c pnr o.dn. , ql.i.(;
esgrioe e l poder d e l n c onfes ión y l e abs o lución . LoD
o ini str os prot es tunt eK debían a juntar se u l o que los
principolcs· nieobros de su congrecaci6n consid e rcban
•
1

correcto .

E$ aquí, n través de esa actitud t eo l6 gic n c entral
que percibinos l n Br nn c ontribuci6n de l proteatuntis-

�14
oo nl ori gen del capit a lisco . Lo i nportnnte no cs. que
Culvino sen un poco o~s tol e r~nte que l os canonist as
r cap e cto n ln usnra, s i no que l o i opo rt nnte ea que e l
protestunti soo , c ono l ns h c r e jí ~s oeq i ev nl e a, utra í an
n l os artesanos y pequeños c one rci nntes, u quienes nyu
dÓ ~ cr ee r en. l os c i ctudos de l co ~ nzón pura obrar. Los
e l es i dos eran l os qu e se sent í an c l ee i dos . Lo so r p r enden t e es que t Qntns pe r son as n l n v e z s e s i nti eran n il agro snocnte c onv e rti das: e r ncins a l n d ir ecta í n t er v ~nc i ón de Di os fu e r on li ber ndos d e l a g r a ci n . No podr í ::i.r10 s c oopr ender es t e h ec ho de no tener en cue11tn que
e l estndo ps i co l ógico ·~ue llevu n l n c onv e r s i ón no es ·
ons qu~ un efe cto de l n cri s i s s o c i a l que pe rjudic 6 n
l os p~queños pr o du~tores . No hnb í n sn l vnc i ón según l o
vi e ja i:in.g i a s.o.c e r&lt;lotc.l·s porque ésté: y e.. n o 1 c.s dnbn la
s ensnción de c ont r o l ~ r l ~s f luctunci one s e c onóoic ns en
• •
qi.1e: dcb í cn vivir. Só l o une. v e rdadera. c o11finn~n en s í
o isr10 podí a l ogr a rl o , y es t o ero. tn:~ novedo'so que pnrc
c í a venir
nr
b
i
trnr
inncnt
e
del
ext
e
ri
or
•
.
,
"Tn.kc Le ·Lr)- · ;&gt;'OU , .;i:·_.a.Jl" i son ce ,- fo r I
Excapt y ou enthr nll oE , never sho ll be fr ee ,
l'~o r evér cJ1 aate ,. eJcc ept you rnvi sh oe:·" ( 32)

-

'

12 s itunci6n socJcl hc.b í n c o l ocado n ouchas per sonns
en l~ tll ternntivo. &lt;l l"'e.so l"'TCl" pr..ob l eDns· sioilnrcs..o Y e~
i:io t_;r"_c i us. ~ Lutero Cal vino y z,1i:1¿;l i .o ]. os..... 11 rJli r e.~ ~ºE:
... • C:j1c.l i :)r -:1 i:-:e. ." e.l objete de ~-ª luchn de \C1"i stoJ ,ar ~
l ev~ntar n l os que es teban i)ostra...clos 11 (33) , 'est o n l l.!..Jent6
su conf ianza ... El l os ernn l os elec i clo s , no s.ó l o po r que..
l o s~1-·L í c..!._1 , s i _J.O 1)o :a.· c11.:""' otrns'. pc rs o 11~s~? 'r irtuosns~ r~c9_
i10c i "..n 0ue lo e r en y c0[1po.rt í an sun ptu:t.os de vistfi c De
on11e:.." n que s uno. v ez que· ~e extendi ó l n r e li g ión dLl co1·azoi1. (lu i D-'-)r C11tn. y vcrcl'"\dcro t1· i unfo técn;ic o (1ü l os U,!:
~esnnos urbanos{ i 0. dnba una grnn v entnjc sobr9 l us. her~

•
1 "' ...... °l.íL,,- 't -~
,: r'°' e :.. .
~' !°l r1 n (' f')
J 1• u s oeu1
cv n 1 &lt;:: s } s
_.11 t.J ,; \.!
.1. ....... ....,'--"
1
r O e) ,J.ternniSOO ern UD Pél(:;ll Í f ic o laz o de Uni~n Y ~UCf.
z n . Unn · v e z c1ue son t o en.dos i)O r 1 o. grn.c. i n , e 1 l_.;~q \...'--•'" º .
l j runo
c1 e e 1 e r; i c1 o s se. si ente ú 11 i e @, · di f er ente de 1 re s t o
G
~
ü
·.
,
o r que
de lo. l1ruJuni do.c! . Ye no i oportube su escaso nU!Jcr o. P ~
·
1

"º'l ,.._

.¿

r

..,_

••'l

!)"

'tT

-l- "

'-'

•

•

_

si Dios est~bn. con e l los ¿qui é2 se utrever í c u opon rse..

•

'

••

1

••

•

1 •
t'

•

•

'

�~ \.1' REPi.Je,

~&lt;s

~/C'

&lt;;:)~

~

,

¡Q:

~

1 . '41

~
~

l es-? As Í nw·1e11tó su nuoero .
/w
:~
• ~l
Er1 Úl tioo c nso , l o que sa l e de l n e t '1C ~ ~ in
~ ~l
guo.rdn r e l u ci6n con l o r1ue p0nc tra. en e ll o.\?
o~t~i~ ,~ ~
ci.nl en c~UQ s:e vive . P n r cc.ojnl oe:nte , l~ c.bM~lJ: ~°''~ ~ ,~
. dunli clod ~e l e:. c oncienc i e i op lic n unn r1c.yor "~!~;).~~~\}~
d e 1 0 soc1cdnd en l a c onduc t o . Se extendió c ooo
u
ne
.1 gnc ión de i nstitucioncn y p ráctic c.s que desde oucl' O nñ
t e~ eran c ons i derndns verd~d c r os nbusos . Pero por 1 ~ ois
on r o zón soc i nl , l ns fuérz ns ponit ivns de ln prote~tn v o.r1 o vcri nr de r "g ién e i--ec i ón y c..fn dc11t1"0 ele uno .1isou r cc; i6n , d clu$e. ·n cl~s.e . El c n lvi nis110 tr.:lt6 ouy
t c r tl í n1:icnt c de i c1pcne r unn hoc1oe;enc i du&lt;l . Pero unn v e..z
que s e h n nnma bledo l o nnp li a po lé~ i cn te o l6cica y so b r 0 e;l go lJi e rn o &lt;l&lt;.. l n Ielc.s.i o. c.n pnnfl e t os y scrr1011 s ,
er n i r::iposib l c. Llnn t~-:ne r l n ui1i&lt;l nc1 cooo s.c Li.0:1tu,,,.o .ent1" l os puritan os in3l0ses lu~go de 1640 , o en 1 Tcrctr Es
todo luego de 17 3~ . Lo uJida subsi~tío oi .ntr"F ~c~ í c
m 1 cnooi rso a cor1bQtir , lu er~o de eso l n v o z &lt;le Di os c oou
-.
i icr:.bo r1 if e ·e11t !l 'li:::~ctivns n ·o.c"'c fiel .. J," pen11eña
:
..
no ría qu e co~siler6 i~ocept nb l es l os decrctoa eternos y
l os. r glo s· de p i edad , c ra desafindc po~ lo~ herederos de
_os l1 c 1·éti cos e edicvn1es q ·"' .J.l . e __ l,,Íl!.1._ i-'1·\; ...J"-1· .... ~·u~ iJ" l"C.
e o n t e 11p1 n r 1 n 1) o ~ i lJ i 1 j el ó. d el e q-:. ·e: ·t 0 ao e 1 o s h or:it) r s se
sú.l"*..rcrnn ~ .CJ.tlc- ~cn libe¡·o..r·s" . . e l :it:\..vo 1)1' ~bítt::-'-~o L-...k1tu
c:ot:.10 c1e l nnt i e;.uo º
·
.
..
,
Desde n::t1s p·-.11t( s· _i.; :vi[;tí. di =·~rc:.1.tes , Ln_1to ~ool:c 1·
cooo
P~rkins Ge oost1·0 r on co11~cicnt~a
de su trasfondo
.
.
~o ci n l. Pc.x ci r1s: s·c 1)re[~u11t·n có1•(') jt.1z[inr~·::ion cL.11 er:r l n
"'"' 1t1
"d
(~~
(l .. ,:'"') ,,,.."
., ')J·~
¡,
~
l -' c.. -.L .~......ndn.~ 1. "-t" t C -...tl
~-~Ll
.· "-'
"'
.., \::; I '1° QU,..,,...."
~.J ~
.:1 ..... '-'
!..1 ~
""'
~ 11::
- \.-~·
ta.1"' ul e -:uznr vi1~ ti: r sao ente , 81: l"C ' \..dstn fu'"' ~ n·o ?cr· º~­
d-i o c1l.. lc.s.... i11clis.J.[...~io110("' ~ lo . . t 0'"1i ,,; o~("\c 7 ri110 po1·
'.t .e l j t. i e i ~ een ar [l l y 1 u p l' t &lt;' t' i e a (1_ e J. ~ •~ . IJ i a · {.J ~ ~ f rur n l v ;. 1 ) i·o de 1 o n CJUC "'"~ri yG:1 con no so tro n " " ( 31. ) !'!o ol{eJ
as.cribi~ con t o~'.10 i1•Ó11ic
gi.lC. "guirl1.!.qUiCl'w &lt;11.1.C. trr1t ~ t ... C
anc&amp;st i nr al 00uor y ·-·- ~~c~l~ 1~ l~n crLCSenus GUC
l 'l e'\~n l1r1a vic1..n virtuoso, nl i10 e liL1i11nr d · l a IglcPi~
--"·-- tos- que '"' dis5untnn , el .1)e1·ín s r
la.5 c e r c1Jo11 i a.rr~ y l"i
nhoeo.do en el fo 11 ~ n c1e l on1· 1 (35) º Fl1J.Jrc y ~revill t.}~ ·- presn r~n[S i strnlo011·tc cst ~ ~1c.:~· u: .. l-ntc t&gt;c11t ~ 2o e.e c_.. it1ca

!

..

-

-

.l

"';..L.L

..

.;

.:.i.-

1

(

•

•

•

178864

1

.'

•

�16

I

..
'
s.u l~n.1) ili tln&lt;l ~h :r a i ::it e r ~)r eto.r

del protes:tantisoo ,
l n Bi._bliu , · o.l h.ucer c oncluir e l c o r o de sacerdotes- Mustnphn
- con l ns- sigui entes pulnbrns
"Ye:'t tvhen e n.ch of u s in hi s 0 1vn henrt l oo ks
Ha f inds; th c. GoU. Tber a f nr unli!re. bis boo!{S 11 (36) •
•

:

~

.•

Po.ro l n c onciencia pr ot estante no hay abso lutos , i1i
u.u n.ceptnn· inf .:ili b ilic1nd9s , e i)es~r c_e que cntln secta
.
'
'
q~e Ufarece trntn ci.e i c:'oner l ns • . r~ro !1ny m1n cort e f inc.l
~u l o· cunl apelar , ni n.i c1ui e r :l la .. tl i blin.. Aun l n co11c i cn
ci u de ayer puede .se r r cpud i ~d~ hb~ . Los ~ie l Qs ruc icn=
!izados heredaron de l os heréticos ·ocdi evnli stns e.l conC€~no del Et erno EvnnGc li o , ~s crit o en el c or a z6n Je los
bowbrc.s;. i1uchos l_)U:!' i to.nos r \Js.pet1.b l es d2snrrollnr on l~
doctrine ~e l e r eva l ac i6n procr csiva: uu~oa pri nci·i'S
pv rr..~ i tÍ ~.!.: CCL.:binr l e. en..tructur n r1o rnl nl CélL.lDiar l ~ S.0 ci. e d ac, .
·

•

I

:

•

•

-· Cuando e l : !1oobr c &lt;le

IV

de l s i e; l o XVI y :X.'V II de
~ i'i1eb r n , Ao.sterdnu y Londr es. es.car bcbn er: su cora zón,
hnll6 que Dios había i op l o.nt ndo all í un pr0::'..'u11&lt;lo r es.peto
por . . la pr op i edad priva.da , Los i:.iá s sof i st ic ados l o e.xpre so.bur~ cl ici en do que l u l ey funduuentnl er n. l e.. &lt;le l r espeto
u ln pr op i eda¿ , -0 parte d e l a l ey ~~tur a l (o r azón ) : pa~
r o e r o o~s fácil v encer la opos ici6n , ~ecir ~u~ Di os hu- - .
b í n o r dcnaG.o "IJo r o bar~s", cor10 d ij o e l Co1·one l Rain
Lo ,
r ogh en l os Debnt err de Putney . E&amp;tos hoobrcs cre1an eenuinar1c.~ t e que sus prácticas cconóoicn:; no ~ran o f e~s i­
vn&amp;~ n Di os , aunque astuviernn en conflicto c on l ns l ey e~ tra ~ ici ona l es de la vi e ja. I c lesio. Por e l contrario,
c ontribuían u clorificnrlo, Aquí l os t c6 l ogos pr o t esto.~
te~ hnb í o. c ,ortado c on e l p~sado por su distinc i6n entr e ob r arr piadosas y ob ra ~ fornole&amp;, y a l h ace r de l co_
ruz6n huunno e l Úl ti c10 ~rbi tro .
El e l cc i do , decía Lut e r o , debe r ea liz ~ r bu enas obras
pura ayudar u su prójioo , a. l a c oounida.tl , n l a huonnido&lt;l,
l o que ~vit a que l a do ctrina de l a j~sti f ic ac i 6n po r lo
f e , da "l a lic encia y lo. libertad de ha c e r l o que s·e. qui!
ru." Los h oobr es sirven a Di os en sus ofici os , o.unquc..
ne ~o ci &lt;'o

•
. .i

�l "l
~eo.n vil es:,

1)orqu\. sirven nl 1)rÓj i r10 . "Un za1)atcro r cLJ cncl ón , uo herrero , o uo g r an j e r o , ti en o e i1 e 1 t r n b a. j o
y ~ l of i c i o unn situnción pnr0ci&lt;lu 2. l os aocc r dotea y
ob i spo s c ons ngrntlos , . y t odo~ y cudn uno puede benef i c i urac y ~crvi r u otro po r oedi o de su trnbuj o , pu c i6n ao se · l1ucer uuc.ho 1 or e l bicnestnr r~nte ri u l y cs:p iri t.uo. l
de l a. coouni dud . "(37) Res:pect0 a. l o usur a Cnlvi uo insis
t í a en que s:e d ebe t ene r e:1 cuenta e l b i en de l a co1Ju ...'!'
dnd ante&amp; que el pr op i o . Todo depende del espíritu c on
que hngnoos nueatro t r ubnjo . Gc or ce Herbert der iva clir ectoocnte de Lutero , cunndo escri be que el trobcj o c.s;
d i Gni f icnc.o O d.ec,ra_ln.do secún e.l e.s.tcdo ele á_1íoo 0 :1 c1ue
rrc r eali ce .
"A sc rv a.nt ,.,itL t11i s ele.use..
•
liokcs d rudge ry d ivine
l·Jlio s..1.¡ccps n r o or..i , ns f or tl1y l aws.
I1~kcs: thot un&lt;l the ncti on f i nc "(3ü) .
'
''

I

entusias~o

c on que fue ad o p t a do este ? rincipi o
'"' r l os pu r i t uno s i ne; l 'Cses ueul.:.cs tr n que r cs~'O i1di6 a 1- no· v e r. odcru necesidad . Podí u J i scut ir ~c lu c oñv ic ci0n
de qu~ l o a ctivi dnd c c on6oic noe11tc pr oducti v o d~ l o s s!
gl os XVI y XVII e.ra unu obr n buen~ y i i n&lt;losn , s ecúL 1
sentido J ul ~ensnni en t o de Luteroº El énfasis d e l os pro
t ~ s.li nn t ~ e:i e l tr nbnj·"' dur o , uni cl o a l n repr obuciór: clv
.
'
l os .r1on j es:.· !1a r ncc.11 . . . s- y l os oc i os ...os
- ........r1c:id i s o s j .p.F o ve ~ í ~ ei~
l a~ c i rcun ntnn ci n&amp; e c onóoic ns d~ la épocn ryflejodns en
•
•
e l ?en s a1icn t o de l os l a i co~ burBueses~ Cuando Frnncis
Bocon.su 5 irió q~c el viejo prob l coa d e· l c po r 0zn podí a
~~r. res.uclt.o de utiliz ar r~ci o na l ~c~t
e l os rccur.rro n d e
•
f n C "nll.J.~ i clc.l , inclun o su trn'Unj o , _Ilu Jt- nc í n. .1~r qua cl e sarroll'"'..l" uno i C(;C. C1UG 1 nbrÍa r ... c i t i do ,.. 1 S.l ::in.d .. e :)U~i t~ -~
!1·~
,.,ü edn&lt;l ·ce ln j_)D. l c b-rn cQ:;."i dnc1 nynclnbn . La
·- (3 9 ) . Lo no"!J i ....,
l\ '' s i .n c:;.ric1n(l i1 0 t0 , f "' .,, ... 1 0 i· " J?u.l 1 r:i ~: (1 i. j n ~ l~ i ~ l nri
dhd de . EJuar¿o VI esteba daoo ntr a dc tonto po r l a •fund QciÓn el e .Critlewcll · por'-\ cnsti¿uz: e!. l o ~ Llen G_i uO S l'CCUléir~··
tr nnt -es_,1 coi:.10 po r c.l 3t •. T~1AL.1nrr I-Iosp:l"tal i) nrc. n liv i o de l
pob re . P c r~ins penGÓ qu~ l a Ley de Pobres ~~ 1597 ern
"Lo. e s·a11 oia de l n :vGr dnc1 c r o l(fy c1e Dion"(40) . El n r to-:~l e libro del pr ofca or Jor&lt;lun saLr q l a _ iil-~tr o p í c·c~ ·
El

-

•

•

A

.

•'

•

•

•

-

,

•

�18
Inglaterr~ muestra cooo durante los siglos XVI y XVII al

•

cálculo ~ereno y rac :onal de l o positivo para la c oaunidad sustituyó el indiscrin inado id e al nedieval de dar li
nosn~. Esto Últino creaba oendigos, y era egoísta en todo
sentido; la verdadera caridad consiste en eat i nular la au
~ 3ayuda para nerecerla .
Los predicadores, y nás aún sus congregaciones, pueden
estar gcnuinaoente convencidos de que l ~ industria e r a una
obra l ee; ítioa para e l "bi en es.tar c ooún", para "el uso y
prov e cho de la hunanidad" ; y de que des:cuidur l os ncgo .:.
cios es dañino para el es tado público ( 41). Es un deber
hacia Dios y l a huoanidad usar vuestros talentos, dijo
John Preston . Considerando que no ganarás con tu pi edad ,
y considerando que no buscarás riquezas per o que l~s acc~
tarás cono bendición divina si vi enen a ti, entonc e s puedes tratar: l eg ítine.nente de aunentar tu propicclacl . "Pre gúntute entonc en , dijo Th0ous Tuylor,¿qué h~cc dG bueno
~ i vida onra la lgl cs i n , l e coounidad , le fnoilia , l os ho~
br a? (4~). De hecho l a c br u de generaciones de puritanos
t 0nerosos ¿ e Dios hizo de Inglaterra l a princi pa l nnci6~
industrial de l oundo - Dios ayuda u qu i en ae ayudn-.
A trcv6s de e&amp;t e énf asirr en la convicci6n interna que
inapira a la s accione&amp;, l os burgue se~ .tratnn ~e i np?ner
s us principios o. la sociedad . "Los. hlJ OS de Di os atienden
nl us o esp iri tuul de los: cosas que l os ounC.cn os . u san car~1aente " diJ·o Greenhuo . La acción de l os escr ibe s y fnn~
' n Sib bcs: ·
risc os " e' r ~ buenc pnr o. ellos y pnro. o t r os " d ec 1u
a
("" ~
" ero su fin cn.recío. de vo. l or y po r l o t c nto ell o-., Y i;J..~o..)
p
d
d º " "El h oob r e pu ece con l o concie_!!
o br e~ fueron con enn ºº •
b
·
~ de~e..c.r y bu$cor nccesnrinoente cosns uenn&amp;, Yº.
Cl.0. pUru.
u..
d
e r do n l !'lg, pr i
~ i ~ nnturnlczo o su pers.onn ,
e ncu~
~
s ea par~ ~
deb e de~eor y busc a r ong de lo ne c~
ocres r eg l n.ffi: pe r o n o
;
1 pecndo" pens.nba. Per.
i l o hoc e cueru en e
~
'
.
snrio, porque s
. clu e que " esas bondndas sin
l&lt; ins; (Lus prioeros r eg las. 1~6 y d.1 idnd de un h oob r e no
•
· do d e o nd 1 e 1 n Y
gn ~
( )
,
l os que ln prop1e " '
~bsolutnoente necesari o.~ . q) Lom
pu den prcserva.rs.e ' s..on u
.
.
i · ~
l o que i ·o s honbres.
nron d e e~p 1r1tuo. 1z ~ r
d
t
t
ro
ºí
r ~ z o n e~ purcs . Fue e
P rediccdores.
. . d
u e l o h a. e nn por ~
t
h oc í on , d 1a1 cn o q
. es. prestnbo.n oo.yo r a e!!
bors..c que estas congrogoc1on
.
sospec
. ·b·1·dnd gen e rnl que o. ln ~ co.lificnciones
ción a ln pcro1s1 i i
y

•

�19

..

cuido.do&amp;OG coe que- ~ rode abnn. "Es..tn.b a.n f unutiz ndos con
c on e l IW'ange}io u, d ijo Thon n a: Ado.oa-· d e es-tos l ni cos , "n
onn ~1 Evang e lio:i qui~nc~ o~ a que e ll os ? No só l o po rque
creyeron en él~ s ino p o rque l o l o sent~ an : l es upor t ub u
riqueza, pnz y lib e rtad " ( ~q.).
•
· Se acuso pro:lt.fl.1,ente u l os puritnnos de c odi c i osos , ob
s e rvó Willinn G~uge: d e p en os tru tnr est e punto con cuida
do, povque no p od en.os l ee r en e l c o razón de -o troa , n i :JU
beoo s de toan s loa circunstnncin s. . "Ln co dici a consiD.t e
e sp e ci nl'I:lentc en e l cl c~reo Í11tino d e un h oobr e , que s..e c o
no c e auy bi en e s í o i suo ••• Ob s.e rvo. l on deseos í nt i oos -de
su c or a zón. Si ti en en que v e r c on asu n t os t err.enos e l a b o r an unu oo bici o so d i spos ici ón." "Cuand o t u p i ensas en
d e rrochar", u c ons:e j a bn11 Do d y Cl evei: "no per n i tas. que ese
d eaeo t e dev o r e , s i no que t e n paci en c i a. de l o que Di os te
ha pre s:tado ". "Bu s c a.n rique za s no pnr &lt;l s í n i soos , sino pu
r a Di o s" 'es l o foroul n ción o~ s sencill a , y que prov i ene de Tboona Tnylo r (4 J ). "Te enaeñnoos u no t i rt. r tu b o l sa. ,
n ~ ·e r nv n r o ", ns:cgur nbn Th oons Ado.on a su c ongrcsnc i Óp .
"v . . Uds ., ri cos c iudndnn os ", o.ziunci nbn Josepl1 Hal l, "hnbl nuos e12 noub r e de J~ qu e l cuyo t ítu l o es. c.l Ric o en ~'Iise
r~ co rdi o. , y os &lt;li g o qu"'" . po&lt;lcoo s ~.c r ri'co s y e unto s n m1ti copo ".
.
Cu nnc1o l os o i n i s tros ll egan t on l ejos en sus nfirt1nci Jne&amp; , podcuos i onginnr lo.o s i o: lifi cnc i one~ y defini ~
c i enes de l on l ~ i coa . Los p r ed ic o.do r es pr eb i stcrinno s ,
dec í n Ho b bas dos gencra.c i oneu oás ta r de , "nunca l f'nznr on
i opr e c Qci on cs c ont r a l oo vici os lqcrntivos de l oo cGoerc·i nn t s: e i 11dustri n l es " ( l16 ).
Los pu~it nnos t r a t a r on de es:p iritua li znr el p r o ceso ,
cconór1i co . Di os i nn ti t u y ó e l oe r cndo y e l cnnb i o , as gu.;..
r o.bon Cl cver y Dod a. nu eno r oe au d i enc.i a . "El h a c onsi d c
r ndo que e l o ri gen de l c oner c i o y d e l t r 6f i c c esté en el ,
ar:io ~" y El f a v o r e c e l oS&gt; oper a ci ones . vc11tn.joso.s . Gr ee1lhau
o.c ept u s i n pe9Xlr l o e vi denci a de l prec i o de. ocrc ado " a i
el c or a zón ea c 0nr1ovi do en un ac e rc nr1i ent o o. Di os y a l
h c roano d e r c li g ión "(q7). La ll av e utiliznda po r l os p r !
dicado r es; es:. e l ~nfnsi s pu es t o en esta rJo tivnc i ón de l c o
ruzón p ara dif e r c-nci u :r entr e usura "Iupr op i o. " y l o.a trañ
ancci on c s- c one rcinl es l eg ítioas. , ('48 ) o.s.í cooo &lt;li s tí n --

-

-

J"

1

"'4(J1C"4~a.. ~· &amp;~

~

- ,, Z&gt;Ú?~

-------~-----------------~_ _:_M~o:.:..nteVJdeo - UrL'Gil'ª'

•

�\

20

guir entr e l a lioosna ind i scrioinndu y e l al i vio que e l po
bre s e oere c e , y tao bién r e spe cto a l n doctrinn pr otestan=
te sobre l os ofici o s. Todo &amp;e de rivn ce I n t eo l og í c de l n
justif icnci6c por ln f e . ¿Acn~o l o s aventureros que hicie=
r on vel a h o.c i a Anéric u de l No rte "pa.rn buscar nuev os oundos , o r o , elogi o o glor i a , cu 1583, si proceden c on ovcric.ia o aob ici ón , no pe r derá11 l o. protecci6n de Di os y no
cstqrtn i n1)ca. i r1Qs;) I)O r Gli·o , de pros.perar ?" Per o s i l es
hoobre6 actuaron i opul sados po r e l ce l o r e l igi oso , pnr c oo
pas i ón de l os "pobr es: infie l ~a; c apt"'irudos l)O r e l der1oni o "-;así cooo por el dc~eo de libe r a r al pobr0 de Inglate rra y
aunentcr e l i nterés ¿e sus honestos y b i e~ i ntencion~cos
coo1)ctri o t as , ent one es, " e Sé:. i 11tenci ón tan so. era" l ._s. cln c.l
de r e cho "de c ontinuar efe ctiv ~uente en l~ plena poses i 6n de
e s.on o.r..:pl i os. y ngrnC.ab l es po.íscs" " s i bu sca::ios e l r eino d~
Di os c o11 pri ori dad , todas l ns. clcL.tá s coso.s nos sc r ~11 duelas"
( ij o Hakluytcon c on s i 8plici dad d ivi na y certi tluub r e pr )fÓ
t ic a (49) .
Est e 6nfasis en un oo tivo r e li g i oso de l n c c l o11izac i 611
'"':· r e petido a nenuclo . Loo h i oto1--icdorcs que su f ij an s-1 )
en l os r e s.ultacos ll egan u pensar que a~ una tr eoendn hipo cr cs í c . Lo~ que han penetrado u~ ~ en e l estu&lt;li o ps i coló
g i co de l os c onqui s t ado r es p i en san que es unn i ntención
s:eria, que po r a l guna r a zón no f u e ll ev o.da a cabe ( 56 ). 11íe
parece que es una part e necesari a de l os proc~sos ps í quicos d e. l os b oobr es cuyo e j er c i c i o protestante indice hc.c c1'
a l go'só l o s i es c or r ecto . Pe r o el e j ecpl o de l a colonizac ión deou estr n c ooo e l ootivo r e li gioso pu ede se r só l o una
o~ rrcar a de cálcul os e c onóoicos . Los protestantes , dijo un
predicador en Pnul' s Cross en 1 581 , se liberaron da l a tir aní a de l e l ey sobr e l os c onc i encias . Por l o tanto se es~
t~ oc.duro :pur o l a. c a rnuli clad , "porque vivi oos i)ara n osot r os
o iscos "( 51). Zeal-of -th e- La11d Bu sy , cua11do cs.. i nterrogado
cob r e l n co rr ecc ión de c owe r un cerdo Barthol ouew &lt;!tl l a F~ ri a , r ee¡;pondc que "e l l ugar no es deoaái nclo i ::i1)o rta11t e , si c~.
pr e que puecla ser cooi do po r ~n r c f oroa do , c on sob ri e&lt;la~ Y
hunil dnd ". El pe cndo de i gno r ancia, anotaba Bunynn 60 nnos
dcspu6a, e ra que u l os pr obl eoas de l n sn lvnci 6n se c ant e!
t ubn d ici endo "ivli co r nzón oe l o i ndica ".

-

�21

..
Lo a do ctrina a r efc r nnt es a . l os oo t i v os rre~s i b l es 1 qu e
i)CJlD ite n qu e l a pr esi 6n s c- cinl i nf l uya. n~ s . li b r er1e.1t~ · ci'!
l a c onduct o. ind ivi dual, f l o r c cen ~s:ue c i u l r1c.11 t c , 1)u c d \:.. de
c ir sc , en períod o s s ooct i don n r~1) i tlos cao b i os so ci a l esy entr e ln ~pe r s o n n s oás cx pu 0 ~ t us a est os ef ec tps . .El '
cri nti nni s r10 sur g i ó en una 6 po c n pnr e ci du; So.n J1aus t í n
en qui e11 s:e fundo.¡1 l os i-· efo r r1nJor e!3 , t o.obi~n v i v í a C':l una
6po c n cuy o s c:1no.:ic a c rrt a b nn qu e brá11(lose , y ó l t ur:Jb i 11
ccntu6 o ú s; lo s o o t i v o s i11t e ri o r es que l us. n c c i o11 Z'. " Cuun
d o v e cl n r.o l o qu e de b e b u e r y u qué se de l ~ asp ira r , aú n as í, s i ~o e~cuentra nuo r y de l e i t e en e ll o , no r n l i
z o su J e b c r." " Si e l los cli c cn que t o dn ob r :;) 4:ii s c I·i c o 1·cl i o=
sn pu e d e h ac e r pe r don a r host u e l ~ 6 s h o rri b l e y l os o ás
c oc1une s ele l os pe c ados , n"rán po r e l l o cu l pub l .s J"' ta l
absur do: p o rqu e ns:í g r nc i cis a su d i c zoo J i a ri o t i (::11m una
~ 11clulg\.. 11c i é c1i n r i a 'de au s f o r n i ca.ci ones , lloi:1i c i cl i os , )cua l qui .e r o tr o p e c o..c1o " ( 52). Pn r c c c 11otnr .sc u11a t 0 rlvr1c i n
p c rna.n e nt c a es tab l e c e r i g l e~ria. s qu0 i . . . .1)l a11tnrc¡1 ccrcuo. ,
,
i i ~ i ~ b ~ ~~ 1 0~ ,
y p v ~ opos 1. c 1. ,,. grupos ~u~ n c c:.i tú ~u~ 1 el e. ·'"':1to i n t e ri o r . En l a .. Ec1o.tl líediG. , l u ~~o d2 !301~ i n 'st i t'4
civ~n l i z nua' l u I g l cG i c , loo ~ue p~~i e r on u ny o r Sn fos i s
en l a i ~ t en c i6n , l a p~r ~zc'dc l ulo~ de l os_ lai cos cr i stin
ilos , ·fu c r o1;. l os 101--éti cos - i:nsa li l- s &gt; Pn"'li:.ioe, J l b i gcnac c , Lo l a 1.. do s - qui enes fu e r o11 , s l. Ú¡_ l o ~ 1· c::o 1·c1ac~o r os... ná's
r a J i c u l e ~, de gde Fo x c h as t o Si lbur n , l a ve r dad .r a l ' nea
c;ri s t i n11a • Z;;tu vi cjn p1· o te! t,u O(.. G
.ui 1·in i...--i r1\.1e v;o z i g:1 i fi·coda cuenco
ci uc n c n~os e~U c Qao.J , '"'j ~c i tn?ca po r su no
.
.
do . e vi cln 11 e l c.~l cul o J..'r . c o:--r: 1. " .._ __ ...:1 i.{ "' 3n--1i Gn·t o i n
dci)en d i ent e , co:.ienz n r o11 n aesn: 1 L;.1· e l i:10110 i)olio c1 r..1·ical
c'
lo. ec..ll.1cac i 6n y n p r or)onc r s "t1 s ~) r op i o s putr..0 11cs· c1e i:.io .~
r a l ,. El 6nfu s i s pro t cs t ant 0 e11 e l co r nz 6n nyu ' ~ : u r eso lver e l tluro cho que .. el e c os.tu 1b r cs., tr adici ones y c.ut oriclad ( 53 ).
.
·· Pu r a r e sm..1ir ect e nrguocnt o , ent onc e s : e 1 l l nr1ac1o ·a
n ctue. r según l &amp; í n tio u c onv i cc i ón y 'e l r c c l1o z o cic l a ruti nD. c crcr1p.n i a l ~uc ¿en t ~ ne r e f e ctos l i bc r odo r err en cual

ª-

-

1

1

-

•

...

-

'

.

•

•

�22

-.

q~i e r soc i eda~. E~ contr o l de ln rr. oerrtes hwJnnos por un
$1steoa do ctr1nar1 0 dete r o inn do debe r onpe rs e untes de

que el or den social y po lític o snntificndo po r es.ns &lt;lo e
trinns: pu~dn ser desnf i ndo . El ll Q.ccdo nl nl on or a c o111ln
del cristianisn o prir1itivo y U.e iJuchc.s h e r e jías ·:.ieclievaJ ~ a . ~us e f e ct 0s o~ s obvi os e r an ri2gat ivos . Per o , ~os i L
vaoente., e ll o fnc ili t6 l a ev d luci6n ~~ doc tri nos ~ á s fl~
xibl e s . '1a opó3 i~i6~ n l o I g l e~ i ~ ~ , ~~nn ~e l os s i g l Js XVI Y XVII en Europa t co6 fu e rz a Ln l as. s r nntl es ciucn ce~ ,
cl o:J.de ,e l 1)rotes-ta11t i soc se . .~esnI'r o ll6 ·e n cau i nos otie fe. v o r,e cíu e l cr c cir2iento G.e l capi tnlinr10 . Pe1"0 no h:oy nacla
en el p r o t c s:tuntiSLo que guí e a.ut or16ticaoe11t e nl c~o1) i tali soo: su i opo rtanci u se debe a que favorcci~ l a a pe rturc tlc ber r era s cr c~Ja~ por ríe i dns i nst ituci o11es y c c r e:_or1i n.s i L~ 1./a0str. s I)O l'' e l ce:t o l· icisr 10 ~ La. r cío 1"i:1n i~o vilizó
ür nnc1cs !:.!~sns hl:Dr_nc,s c ontrc l n Ig l cs io. Roun.11c y l es a1~ ..;
~o r i dcdcs po lít i ccs q ue le protGg Í nn. El apoyo i 1, i cinl
~=- 1 cnlvininuo pr ovino c1e una : o ~ no rí u cu1 t a , ur 1Jo.11n , que
pensaba se ri nc1ent c ai1 pr e b l ooa.s: r e 1 i t; i o sos y po 1 íti c o s .
~Lro l ~s doctr i ~as &lt;lcs nrr ollades ~o r y pn r ~. l a cl nse c~­
&lt;l i a · poc1í u11 atr ae r otros rre ctor es.. cerr.cont9nt os . .~e l o. po b lación, C OIJO l a n oo l c zc C.e Huns rí u y Esc ocic., y l os l)l e
Leye s d e l as ciudades nl enanas . Por e l u i~ no 00 tivo se es tnbl ec i e r on igl eai ns p r ot es;tcnt err en Escnnd inaviu y ~
r opa Central, que sól o hici e r on cacnsas c ontr i buc i on e s
al desarroll o del capitalisoo •
. La r evue lta pr ot es tant e der ri uó e l onrc o i deo
ló
gico
•
que sostuvo n l e soc i edad eur opea en un oo l de ent icuaco .
Donde e xi st í a ya e l c a pitalis~o , ti ene ah o r ~ onyo r Úot ito &lt;le acc ión . Pe r o l oo h oobr cs no se h oc en cnp it alia ~
tafJ i)o rque son protes:tnnteSL, n i prot estantea po:qua _s·o n
capitalistas . En una s oci eda d que tendía a l cap1tnl1sno
e l prot e stantisoo facilit ó e l triunf o de l os nuev o s v~l~
r es:. !Jo cxi stc u.na r a z6n t eo l6g ic n inh e r e11te e l 6nf as 1 s.
pr otestcnte en l n fruga li dad , e l traba j o duro , l n'uc':1°ul nci6n, e tc. ; s i no qt1e es:-e énfasis. e r a I n c.ons.ccuenc 1a
nnturnl de un~ r e li ei6n. que hnb l ~ al c or az6n en una so ci edad donde se desarro ll aba ci capitnliso o incustrial.
Era, si s~e qui e r e , une r a ci onalización, pe r o fluy e es.A

�23
pon t~11eaoe!1t e c1e l a tc o l oe; í n p1·o t cs t a11 t e , ct1yo Gic:;aifi
cndo pr i :ic.i pal, p u r n I!1.lcst1·os. nctunlcs p r opósitos , e$qu c en cualquier rroc i cdo..c1 l u rcl i gió1" acr 5 rJo l &lt;leadu ....no r
aquell os que &lt;lo~i.uu11 can soc i cclnd . ttT o&lt;l ua l o.s c osas ax
tcrnaa cs t~n Gujetns a llu estr a li bert ad ", dec l ara CÜl
•
l.
v1no
, 11 c ona1•ct c r nn d o que 1 e na~urnl~zu
d0 esu libe r tad es apro bado lJOr nuestras t:ie11tes y por Di os " . Pero l n: li
bertod cristi ana cru s o l o para los e l ecidos . El Pr of . Brolm trató de probar quG l os últioos i ntentos our it u~
nos ele en:piri tua li zar e l oc rc udo ~e opon í c.11 al punto ele.
visto lut c rnno qu~ dec í a que ~l uw1do es t abc entr egado
o l ocl ( 54) . La tron sfo r~cc i 6n ae debe tonto a l u~ vic
t .. r i us· cle.l protes:tn:-itisL!O el'J. el nu.11do c oL10 ol abnndo110
de su t eolog í c . Cuando l a vcr1adcra r c li c i ón huye tr i un
fado , l os iJ i ndos os: r:o ~ntreGarén el 1Jtu1C:cJ t un fácilr1en=
te. nl dc~o _io . En u na s.oc i celad ~obc:r·no.Jn l)Or pro testnnt c~, l os no p i ~dosos deben ser d i scipl i nncos y s e trnns
f o ron en im &lt;lebcr :~'2.cc r una l.,ucnn rib ro. lJn.rn el n.t6J. i oo .
De al 1 í c.l exhaustivo
611f us i s del puri tu:.1.i@110 tare' í o 1
•
~ u.J &lt;l0bcrcss . . r cl i e: i osos Lle l n ii1c"': ustr in. 9 la .ii· ue;ul i &lt;.La~
y el nl1orro . f;_ oedi d[: que triunfan l a~ \rirtll en ?)l~r G"t:~
ons se v a transfcr1~'11c!.o l n. soc i ecln.(1 . de n q11eños n o 0 uc ·t res: pro p i etc.. ri os en t.mci. soc i celad r o ·t1~a1) nj nc1o r s
dou6st i cos y asolnr i ndos ~ quG pucJ cn gcr v cntujoonocn*
t e 0111.ilco.clos IlOr l os que : oseen e l cn:;_Ji tnl En eatn s~
c i edad , l oo pococ que asci enden s_cialoente l o hacen a •,.
expens an do su p r6 j i oo .
·
·
El pensar o.s í c11 l os rane;os S..1.11~eriores nce11túa c~c1a
ve ~ o~s los· vi ci o_s y lo~urn s del ,po l11·e., Bl en i.rinicr'o
t·&lt;:'..rdí o 2c l 11glatcrr n s·e vuei.ve nás l"igurosro e 11 i1)ócri tc..~ &lt;lc~.) i do e l os cn:·11Jios socil' \-S que l_n!:ía c o!:'-tribui rlo r &lt;! l'' e!'·~
•
...
Los pr ofeno r es Ifullcr y u ~rdnn 4n~ ac~ntuado l n i n . rr""' ,,... ,. (',
_.,,'"' l'.J1· '"' r"' e J "" l .,. ..; e i· T) 1 i T') c. e ~ l ~r i :-' i ~ t Q. .¡ ..
l!:J - - - .....
l..

...

-

.A.

f'

J

...

!'\ •"'\"
"" ~~.1.
...,,

T

'-~

..... ..

- ,...

("I
.. ...... ._

....

_ ....

pero dnr scnsaci6o de status y

... ~

_ii " " -

"'\

".,.,..... ....., .,

.J ...

~-

acto - rc~pGt o

pare e l IlO
i)rivilcg i aclo , y h a11 suaer i c1o que h a nico e ato oéln. aú11
que ln teol og í a l o que ha i)os i b ilít n,10 l a expans ión de l
cnlvin i soo , as í cor10 ou 6xito en l a foro~c i 6~ ¿e pnrti clos r ev o luci onari os . El é11fas i s

e11

l u :-.Jo tivaci6n nyuL1Ó

�tcol ogf c: ::: pcr1et1"'Q.l' c·1 los hoo~)~ca si.:.lc~1·r· s , senci ll os y r e s pcns2b l e~, e~ nc: i os wLY ¿ i fcrGntea , y l a d i~- .
ci~)lin n , er e n.en ose11c ie.l: l;_.!.te pe.re. ::i~ntene r l ~ c...owi r1a c..iÓ"':1
de UJ."": pequeño ~iir1ero 1 se hizc r:irovocl1osn par~ cualquie..r
foIL~~ ue r cbe li 6~ . Le ntr acc i ón e jercido po r el cnlvi n is1. i• :\ j t." c1c "
1c t.:::: 1 0s o:ir·l()s X'~I :l· : ':'.fTT ,• :'. .... (") "1.. "] l _,..' P
~
'
l a. clas0 occli a u.r bnna c oco : e l onrxi s r10 l o ric. si Jo. li ~:! i u,......!.·
"' o '-•
" 1"'
n ~--; r.Ti :\C:tr~ +1· copo •
--,'7'\
~~·coc 1• u~
_\,.... "]~~e o1"'Í-"' rl"t"""', -U.. -"b"'"'"
.(.
c... _. (
LJ.:.J.
el cclT1"'~:iG::J.O GG cu1r· l1·t·i .ó en 01 l c zo t~e m1.i.6P.. e11trc las
a·
..
1e cuer :(a.:1 ve:."'GC .1 i br c s de Franc i n j 7 su. c o rt e , tanto'" co- e"' v- '1 " ""-~.. .. 1.J~... -v '-,.. ,....., i· , ! l:"T : '"'""' 1 ., T ,- 1' .:..t.1' n'- • i' -~i'lt r\,,;;.. - ~- (,...."'e 1· on-- ~ 1 Fu"".
.l ,:\ ¡'
l:
\:: 1..,:
ri g i Jo por e;rl:.po s c or:ip l etnnc:ltc d isti r. . t os el e l o s que dooi
ne. r on e l :¿uritc:ii s t:io· :i nglés . :,os o i n i stro s s on ca.s i sus úr1i cos i ntel c ctunlca.. Coao '-- 1 :~i:rir e1:cnLez6 un r..iovio i C'nto
d e i n&lt;l c pc~~~nciQ ncc i oncl , e l c nl vi ~ is ~o enr n i z6 Lá s pr ofuI1dn1Jei1t e ql.1e en I n~lat erra , donde e l e epi tal i·soo y l a·s; ..
div i s i one~ soc i e les que l o acoci~afiun est aban ~ á s Jcsnrro- ·
llndos . J .. d Í e11 J. ~¿s i c t cr r n , n oc:.:ios "':c.: \.Ll .sifj J.. o ~"'"' l~ l:uforoa 1 l os colvinistnG ll ev a r on nd ~ l 2n t e una exitoan rer J l uci 6n ,
P'-r.o f roc e se.ron nl trn tnr de L!OilO i:JO 1 i znr e l ,,"
. .~ c r es t atal l)O rqu. e i10 poc í an oaüt e11er u:.1 i &lt;.los l os C..ivc1 . . os
gr upos que hub í on a.yudndo u h n c e r la r ev o luci6n . lli entr ns
t cnto e11 Eac o ciu e l p r en:b i t c ri nn i sr.!o ae c ovi crt e ct1 una
r el i e i6n l)O !?ul nr c ooo e l en.t a l ici noo en Irln ~'lda , en m1n
fo r ua. q t1e e l c.n~ li cw.n.i ni:10 11Ul1ca puJ o l oernr . !-Iu l&gt;o taob i ér1
c l one;:ito s "11nci on n.li ntns " e.e. e l c~lvi n i s uo de Trnns ilvo.nin y l o s Puin e~ Bn~ o s .
El l1Gcilo ele que pucJ:lrl ex.presnr s:c fu Grt cs: pes i oncs. p~
lít ic as , y ser conparti dns on e l c o r czóu , expl ic a. e l po r _
qué UC la ex i stenc i a CC D.UL1C r O S OS ari ntÓcr n t os y cl as:e.

c.

l~

+!:)T"')

V

."'I

.L.L i..J

.i;. t.-•

"."j, , ) , .

..l. ..J

;..¡

.~.·

"

V

_ _.

V J..

-

,,....

-

J..:J~

L; -

7' 1 )

r'\ ("'

'V

U

-

•

~-

~cd i n

unn c ri s is co cinl - ~n l as f ila ~
c c_ lvi r1 i stus en nuc l103 pn Í Gcrr eles-de Huncr í c. ha.s.tu Fronci n .
Pero no i ntcrpr c t cnos dcoQcri ndo in: cn~uoentc es t e dato ,
Culvir-o se propuso l ocrur e l o.poy o &lt;le l a nltn arist o cra~
~ in c1 .. Frnr1c i n , y es to. no 1...ucló C!t:\,) 1)uJ. í a uti lizar en cu.
pr ov ech o l u orLanizuc _6n u rbnnu ríe n y b i en d isci plinodu ( 55 ). El pi otlo3o i ng lés t~ot i en s i 3 tió escrúpul o s nl
ar~ o jnr ual tl i ci ones n 3elc eb6, en l a figura de l as du- .
ques.. de t.Jo rt_1uol1erlcnd o :lt1ckinel1aL , y l o o conderr de Le1- qu e

e xpc ri ~cutnn

•

·,

'

•

�25
•

c ett.t er o Esscx .
Unn 6po cn

i 5nor·-i3ci n. CL u11n. l)O C C. rlc C.J r c-1on i n ,
ouee rvó c o1_ ce!.. t i c11;.~·1J r c e l Dr . Job11s on ( 56) . Lo. vi ct :&gt; ri c de 1 pl."ot1.:.. rrtu11t i suo nyt1dó ::. t eruinnr un un i v e rs o · .. é
g i co y n11it ' i stc. , y c i 11ó ln. e ne )Ci ón i.Ju ;u.l nr el."'-" e )n=
rri tlc r c n l u rc l i ~i Ó?.1! c o110 lliin 1)ropic i cción . lm. a&lt;l c ln.11t c e l i ncl i vicluo y Di0s esta.Lun fr e nte a fre11t e . Se ::1a11
ti ene el cc~ti1.ii cut o de pcca.clo , se !10.ce incll1n o r 1 ~c 1)0
dc r oco nl hac erse i naiv i dua l, Jcro e l acnti&lt;lo de l pe e;
d o ti c11e , uder1~8 , un contc11ido de p otc:1cio.l lil) c rncióñ .
tlincún ongo o saccrclotc u nn11to ~) o d í a. ayuclnr , p or o s í
Di os ; rrus proocoo.o e1"a.11 seGur n.s y libr e.&amp;·. Lo s i)uri t a n o s
ae oa.11t i dnen t c:r1" i bl ~r1c:n t e c ense i ci1te s de su ne.turo.l e zn pecno i ~osc , nuo cuando tr o t e~ d e i&lt;lcitificor su v o l ui:1t oc: co11 l n &lt;.~e Dios . "!Jo Ge ne e e s i tn a l ~ psic o l og í a
oode rnn para c o.po.citnrnos ~n aprec i ar que cun3to [10 y o r s eo l a Brn11 luc~ o i nterne , oác co1~plcto ser ~ la
i c1cnt i fic i...c ié1-- c 0rJ. l a i1o lu11-ta.cl cl ivinn e1: nctivi da.clGa
ext e r nas- " ( 57) . La convicción rlunl de dc prnvnción y \r -i ·
tucl no pr0 lt....jc... m1 L..ur1t'o Je c~ .. ructer e s. ut r oyentcs , p e r o
d i o un QStÍ üül o vital nl es.fuerz o product ivo do ni c e l
cnpi t al i srJo n~ estebe dcsa.rro l la.nrlo , 0 11 una p 0 co. fil1
que l u i ndustr i o eru de pc~u cñn csc~ln , nrt e n~nPl e
i r1~nc i onal . i~vL1o r es. de l o Eda~ r1e~in. C_):1 6x:i t o en l o s
nego ci os , ourie r on c ~ n c ooplejos &lt;le c~l pa y dojur·on su
d i nero a. ln I s l es i n pi'..rc. i nvert irl o r~ l")brn.s i..J_t&gt;l'O',_uc t ivn~. Loa ex i t oson_ hoobrcrr de n~cocios le l protestunti st.:10 ¡10 9,e se11t í nn ~ver';0!.1Za (: os c1e ~us nc ti vicle &lt;l&lt;.c pro
(1u ctivD.S"' L'1 .i e11tra s esta.bu11 viv os ~ y n.J r1o rir d c jnb~n s.u
J i ne r o para. oyuc~u r e o tros a i Gi tur :5u e j eopl o . r·Jo l1ny
pcr so11n r1Úf1 i z1c1u[T tri ona. que 108 qt:c J1cn nLan(lo11ccl o e l
c on c epto de hocc1~ ·Jús.. de l o ex:i ,3 i clo .
11
1Tot tbc l o.bour.s of 11y ~'lc.t:. Cl c
c1..G

--

~

Co~

fulfil Thy lnw ' rr

dconn&lt;ls ~

Ln par aJo j n Je l prot~stnntim10 , aa que &amp;e trata con~
t unteoent e de cur.1pl ir una l ey que sub i ncuoplibl(; . La
del c np i tuli s:·10 es que l a producción y el al1orro ae
vue lven un oL j c t o c.n s í oisr10 , l)crcl i enclo de v i s tu e l
fin pr i uario: cooo el h oobr c que riob~ca o bs tr u í ~ de l o

s o c i edad y que busccba c o~a v ez o á s poder hasta ~ce l o

�•

26
s..o r 1)rc~cl í c.

l e.. o;:e:1"tc . El i1or1b r L c:c I-:!o tb~ n. se rí o. c.l cc p ital i sta s i hub i e re dejado de preocupnr se de nus uoti
vaci ones:. Y l o que es pc ) r, l os p1~c : ic nG.orcs: cubrían e.u
tlcv.nuclez (!.On ~:.ne. cn ..."'n. de }1i i)oc¡·cs í a; o. l o o t s:; bur.:ia11 izn
r on nl~un~~ r c laci one g i nd~st riul ca y .d irigi e r on ln ener
b:l ci a .... 1 s~1·vic.io pÜlJlico t a11.to cooo l1acia el int - ·-·
.
•
pr1 v n.c.:.o º
•

-

-

~

'

.

•

. ..

.

•

..

•

•

•

•

..

•

•
•

•

..

•

'

·.

'

..

•

'

•

..
•

·.

•

•

••

•
'

.

•

�27
•

..

. .

(

:

N OT A 3

1

•

(Pe-

1) R. H" Ta.1m ey, Re li c i 011 a.nd tb e Ri s:e of Cnp it ~l i so
•
euin cd .), VP • 101-1 03 .

2) Po r " cspíri tu e 1.pi t u l i s ta" c:~t i c1J.c1o nlGo ..1á s e n1)cc í f i-ec o qu e c.l · a1:io.r a. l . el i n ero , que. 1)11cc1c ·ene ""ny nrs.e en ópo
c n!rr nnteri 0 r c s;. Qui e r o e x p r esar un e tI1os que , c:1 el onrc o:
dC:; una e c onooí c. ele r:.ior cudo , enf a.t iz c.. l e i nduotr i u pro L1uc ti ·
v o J l n . fr~eolidnd y l a a cUí1Ll nc i 6n , · unn· ~irt~: en s í ~isoñ .
En astn de fi nici 6n ~ l os· bnncos y l e. u.su.ro. no GO'"' part e· c ·e¡1
tr o l po r que y a e xistían ant ~s de l c np i tal i s-10 . ( ve r : R. H.Hilton , Cnp itnli so- vlho.t ' c i11 u :L1ai:1c?, L.11: "Pnnt und Pre. ~ e11 t , " IJ o . 1.

-

3) Ecl . i)o r B . L·. l;Joo l f , Reforl.i.a.t i o11 \'lri ti11gs of IV1nrt i 11

Lu~

tl1e r, II , p .11 0; Cf . p:) . 121-1 23 , 29:5; Lut ~r o , Cor.n:.ientü.ry on Gc. l e.ti c.11s ( itrncl12c ci 6n i 11ei e so. -~º 180'1 ) , l I $ p . 216 ; ·
Cf, pp .1 ~8 , 270 .. Al (1 i scu.tir n tcol oe; í c~ .!r"f i c r o c i to.r e
I.,- • ...,.._
-lJ ~.. J.""
·~"'.le 1'·l.-1 1·c1·~
el ._.._.V
T'''y -:: r1
' , . ., .; ,..,-1t o .... t c '"'.J...r-i ·1t
·y ul"'&gt;~ V1Jt.
('.' "!""\-·
~V '
\.'
l •
!.
ltJ~....
\::; '
u Cc l viuo , i)o rqu~c nquí 1:i i :_:&gt;r0i)6.s i t.A c e nn.istG ··G:1 ·n·eña.lnr ·
-~ ns d i ferenc i as entr e e l J r o t cstanti soo y e l ccto licisoo ~
N,., r u i c r o c.le cir c.on .Gllo.. c· u_t. el :11.. o·t cs t1.-·!tisr10 , c oco e1(iE_
t i ' 011 lil.con.11i c. y: Esco:1c1i· e.vi o. , .. ·uyc. r.0.1t¡·iJ.t1 í do ai['.::Jif i ci..,.
f. ivooe11tc nl capíri tt: cn1) jt::li.Jtc:. ., ·
·
Jl.J

Í.

'

•

•

.L

..L. .._._

.

•

•

l;.) \'/il l i nr1 Tync.lé l ,e.,, - J.1-:-.

., ....,

.

•

~ 1cr.1~!'

t,o ;, i 1.. ·Tl1ooa s i1\.) r e. · ; 'D:i n l o· ·
Blle (Pn r ::e.r Goc~ , 1 8, 0), Pl),°20 2- 203; J . Fo1~e:- Thc A.cts
nnd fwlo 1u.:1c:1ts: ("l1tl1 e ' º ,' s/f , edº r..; • • Ilrc.tt) , I ~ P.a.) oXXlI - III,
··l 1
// "7 i:;v ' n(.)_;,.... - &lt;.;U
,.... r_
•
0
'
1

r•

• r..

C

•

;

-

•

.

•

•

.
Copfo1.. 0nc'-·s
•·

•

•

.

•

'

,

'

..

:J) Ec.1 ; E. Cnrd1'/c Jl; P.. fi i st.or.y o.f
(18llC) , lJ~.3 0.
-- . -- -... =- - :---6) Lut
c r.o , Gnlnt i '"'11,~ , I , pJ. ··%)0; cí· . It. , . p1j.• 29:; - J0.0 •.
.
.. ..
-~

•

I

,

'R «=~ f n Y'l"'"' +,i o

,·Jr:

---------•

1..

~-....._

;;
•

r•""

1

i&lt; · -

~

;

TI .

-) :-

•

O) Lo;rolc..'.. E.i ·e rci~i os' 1~:_ 1~~-t."t1ales ·. n nr:te II. · i\Jo ~ 1); Luto. r o , GnlntiU"lS 9 I, 1) • 28l.:; Tyndn lc , Jmo11"'r t o Itio r c ,
JP ~ ~i ; Jcn~ Cclvi ~ , In at itut ca of th~ Cbriction Rel i c i on
r- •
.,
,.... o ,
1 r., L.. "'\
I' !' ·!.)1) • 7 &lt;"n - '"15 º
( t r c.d ¡ ......
. . . v e r 1• c.G
'-J

.-1 ;

,

5') ~l1·t. r o 1 Th i riy - i our :;e rooD:_~ ( 1.iUb _ i ·1 , 1!4 ·¡ ) , .A.)¿ . '16 - /'I .

�28

•

16) TynP.nl e , Do ctri:i~l Tr c c.tis.es. (Pnr ~:er 8oc ., lüli0 ) 1 p . 280 .
1 1) I·J .O. Brow:i , Lif e ueainst Deoth , cn.1) . XIV , pcsD i o . Los cá
teros , q'J. c t a:-~?-J i é:.i crcye r oil BD lo ."1ol~c.l: --~e l o:ir1 o , suco
r o:J. le c o::icluz ió~"" Je que toc~o l o que u~l í o c\.1r~ í o les c rni r~ i fore:ite y ryor l o tu:~t) , l n t1surc y e l c ooe rci o e rn.n ·pe:r
.
e .J i b l es .

-

12) L12t c r o , T11e Bont~n.ge of thc \:lill(l 823 ), p . ?3; llc fo r rJotion \lrit.ings, I, p , 259; Col-\rino , . I nst itutes , I . l) • 555 •
13) Cnl v i no , I nstit 2tes , I ,

.

555 .

P~

14) Cu 1 vino , I b i d • , I I ·1 1) p º 7 5 , l16 5 ; I , p r . 53 ~ , 5 51 ; Cf . I I ,
p .·101, y Fcxu, op . c i t . , ¡ , p . 7/ .
1 5 ) Cnlvino , Institut err~ II , p . ·180 .

--

1 ) Lutero, Reiorr.10.:t i o~1 \'lri t~uga '! I? i" )14 ; 7yr1clnlG ~ Do ~trinnl T r eut i sc~ j i)p .- -Jl C-119 ; Ex1)o s i ti or1n .. olf 8cr i r::.t!!•
r \ror ~e r uoc . , ió~~, , p1 . ov u i~

-

,

-

-

·

-

"""I'

---

.....,. _

l 'l ) Lutero , Reforoc~i o?:: \vri ti.nr;s , 1 9 p . 255 .

•

1 / Lo c o nimr í~ l ~ ncrodnble n~6cdotn ~e l jesuítc qu~ Ge r
v olvió T)r otc s.tn::lte y se c unó \.~ o s ve e e s.. iiueco a.f i rr 1ó e

l a I ns.qui sició11 C].1.l&lt;.. l es.. c c r et1011i ns , n l sor pr otc$~t,011te, cs·tn.bun invnl i dn.'-1.ns, solo e r o. cul i)Ob'lc de l "1)e Cn(:o de l e ca.rne ". Su a l cr;a.t.o fue ne c1) t n-1.o (C . R. Bo1r·er , Snl v ndor &lt;le ~á
nn&lt;l the Struse l e for Br nz il,16 02- 86 , pp . 1 97- l ~º J • -

19 ) 3 i r Wn l t e r R~l e3h , Hi story of t1ie \lo rlcl ( 1820 ), I , p . ·¡s;
Trcvo r-Rope r, h rchb i s b op Lnutl , p .

269 • .

20 ) Lutero , Ref o r na.t i on \lri ti ne;n., I, p . 180 .
21) R . noolcc.r , Of thc La1·1s of Eccl c saa.sticol Pol i
(Every,oan etl . ) , I, p . XI I; Tynual e , Do ctrinal Tr e ot1 se~ , pp .
105 ,3p2; . Ans:we r t o Mo r e , PP • 6- 7.
2~) R. G. Ufill e r, Thc Reconstructi on of th e ' Enclish Churcl1 ,
II., p .1 21*; R. Gr eehhno , \r/o rk c s(16¡2) , p.653 . .

-

23) Lutero , Ref o ro~ti on ~iritings ,I, ~p . 370 , 26ü , 2/0 . Los r elr~

sontan t cs puritanos é1e l e. Confer enc i a. d·e I1aopt.on Cour c11
1604, eran p r ovistos por ade l nntuco c on n r e mJentoa co~t r n la
obs.erva.ción de le s c c r en011 i ns: . "Cuo.l c1ui e r coso Cll.l.C no ~ést~
.•
•

�•

•

...

•

•

. 29

en lo~ Ea~ritur~a, en pesndo c a rg a sobre
ln
c onci c~ cin
•
•
~ cri stiann, que debe 11 cgnr e Cri s~o 1 i br·cnen~ c " (Ilontague
i'lGS., fI~nto ricol MS-8 . Co1"'rilinsi on, p . ·37).,
.

24

25

26

Cclviuo , Institutcs , !I , p.70. ·
·
Thoonrr Tayl o r, Worka(l653), pp . 166-16~.

ftic~ or d Sibbc~, The So i nts Co rdinla

(1629),

,

p~ 92 .

27) _T yn&lt;lnlc; Doctrinal Trcntis.cs,p.q07; Sibl:cs., _9¡) .cit, .

p p • 41-l.t 2 •
.
.
.
20) J. Ilal:t, \rJorks(l625), p •. 93; vJ .C~ lbbo t,\'/ritines und

Cpeecbcs of Olivcr CrooweJ.l,IV, p ,513.
.
29) Lutero , Tbirty-Four Ge~~onn , p . 2Gl; Rcfor ont i on Uri tings,II, pp .115-116; Cnlvino , I nct itute n ,I I , p . 6B3; ·
'ryri.din;J. c , Jms.we.r .. t o flo re , p .114:; Clnrkson , t:i. s:i.ne;le Eye(l650) .
30) J. I{nox , I:Iintory oí tb c Rcf ornuti on (l832), p .162.
31) Citnuo por Tnwncy, Rcligion nnd thc Risc ••• , p . 213 .
32) J ohn Donnc , Coopl c te Poctry and sclcctcd pr oac (lio~e -

such cd .), p .285 .
·
·
ew1Vino ' I 11 s ti tut e s , I , p • l~ 4. 5 •
.
.. -: ...
11 ; · Pcr. .ci ns , Wo r!&lt; c s , I, p . 769 .
. '. · _
Hoo!cc r, Of· tr1e Lowa of Eccl cs i nstic ri.l Po li ty( EverYLlú.u
~d·. ) , · I, p . 40_§.. La.o nccr i toa son de 1 ocJc,o r.

36) EU. , G • . . .,u1 ·1 oucl1, . ~ocr~.c n~~- .Drnr1c.6 of Ful lrc Gr.cvill c ,
I I , ·p •- . ·13 .I •
37) Th irty- Four · Scruona , ~ · 21~ y pa ssi n; C~ . Refor~otion
-·

~-

t'fritingrr, ·I , pp . 3 '1~-3'76 ; II, p¡; .11 0-111, 12'1 ; Tyndala.,

, Doctri11cl Tr co.t irr'cs:, 1)1) ~100-102; · E1c;po s i ~io_!1~, 1)p .12 5- 126;
/w.1swe r · t o ivlore , l) • 1'13.
.
JO) Cf . TI1irty- Four Scroons ~ p . 211; Ref or unt i on l/ri ting~,
I, l) · 2~16; J . Do c. y R . CJ. C'"íCl", A Plfin o.ne Fa.t1ili a.:r
R"{)On iili on of t11c Ten Cor11 1a.11r:bents 11"9e.a. .,1662) , p.190 .
39 Ver Tl i ensayo noT:&gt;r0 "t'lillia.u Pcrlrins. nnd t hc Poor',
o:i : 11 Purito.11im:i 0.11&lt; Ilcv oluii on ;• p . -23-~; y unn c ooUJ.-iic n
ci611 de v. G. ~&lt; i c rna.n cn "Pnat ond Prcsent" , No . 3 , cra;p . pI'

-

49-51 ·•
. .
.
..
40) T, Fuller , Th e Holy Stnte(l6!j8) , l) • 144 ; Pc r l::i nn , \.Jo r-

kes,I, p. 755 .

~ir Do&lt;l y Cl@ver, A Flni ne antl

Fno ilinr
2 ~ Cnp . IX,

Provcrbrr of Sul ocon , l
4\'III, pp .10-11; Cf . Cn1) . XII , 1) . '7 0-73.

of t he

; Cc.p .

�30
42) J ·. Pr estan , Sin.rica Ove rthrow ( 4tu . ecl ., 1641), l)P • 254- 59 ;
T . Toyl o r, t~ Coi11 entary Dpon th e Epistle of St. J;&gt;cul ~o
1

Jitum,(1658 ), p.l ü3 .

:

'º;

43) Gr eenhno ~ \'lo rkes:, p .
~ i ble.s., The Retur11ing Bncksli~:e r ( 1639), pp.. 4 ) 1-452; Perltina, \vorkes, II, p.125.
·

T . b.tlnns:, \4/o r kes::(l 6 JO),.p .·389 •. _ .
·-·.
·
'·
4S) l-1 . Gocge ,. A Co¡:10entnry. on th e \'lho lo E1)isto l e to the He~b rel1Er(~10 66-1 867) , III, p~) · 293- 295 ; C.f . Gr co'1?1uo , llor?!cs ,
1) • 78.4 ;. Do&lt;l y Clcve r, ·A .Godl
forne of l1ouseli:ol go v e rnr1 cn~
{2cln . ec .,1614) ; T. Toylor, \·/ orks , 1 53 ), p . 4-'/7.
.
46) ..h.tloos.., \vorke&amp;, i&gt;• ·862; T. · Hn-ll, t~Jor1~$ (1868), \r , ~)P'•l 03 -1 04 ;
T. Ho bbe.s;, \:lorksFJ VI, .P.P .194-:-1 95 .
.. ..
~7} Dod y Pl ~ve r, Prov~rb$ , XI, pp . 2- 3; . XX , p .132 ; Grecnhnn ,
Worke,~, .p . _6 g9·.
_ .
.·
·
· l.!8) Cf. Bull i n(5er , Decnde-s-, .( Pnr:::c r, Go~ . ,.·. 184·9- 52) .,I:I I,pp.
l.tpl-4:2 • .Lo. casní s tic Q. c a tólico-roocnn , _por. p t~c... j?Crte,,
&lt; 1 !!Oncr
sn
. ..6n fns-is en l o if.oronl y .l o ei-terno', lib-c ra cl c l
p e en.do de ln u ·sur.n. , nl hnc·c rl ·c dcp c11tler de l es f or ons; d e.
conto.bilitlnd (H. M. Robertson , Lgpec t s of th e Ri sa of . EconoL ic Intlivitluali so , p .l6q) .
• ·
49 ) R. · Hnkluyt., Princ.i~il l Ñovihntions. ( Evc ryuan ccl .), VI ,
pp . 3 -~-; Di v e r a Vo}l.ae#.'(!5B'2); Ded l.c n.ti on to Sir Phili p Si clney•·
50 ) P~rcy t'1ill er , Erra.ntl in t o the \1ililernaaa, l)P • 99-140.
%L ) · IYI. Mo:clure,,- The Pnul ' s- Cros.s Sernons ,1 531*-loq2'(1958),
p .126.
.
'
52) Son ~~st ín, · De Spíritu et· Lite ra, 5; Thc City of God
~
(Everynnn· ed .·), II , p .3 53 . Cf . l o.S: 03uclnn- obBervac i ones
de Snoucl Butl -cs., quierr d ic e qu e "la necesido.&lt;l cato ico y lo
pr ede&amp;t i no.ci ón p r csb i teriono es.. l o· o ist.1o " (Cha r n cters nnd .
Possages: fron rJotebooka, 1908·, i_:) . · 279) .
53) L~ f o llo. ~n e l dcso.rro ll o eh e r an escnln del· cnpitnlis• oo' en Flor encia. dur nnt e c-1 sic;lo XI V , puede s.er r eloci.9_
~udn con l n curencin de una . do ctrina her~ticn c apaz de uni ficar n los ciudndon~s ~ ont r n lo Ielesia . Les pos i b ili~cdes
•
•
ber6ticos d e l oovi o i ent o fr nncisnnno prin itivo ; fu e r on p r o~
t.o c ontro lo.dos po r el popndo: l o e ran burGuesÍ n que' aobe rn~
ba Florencia , n e c eS:itobn de l papado , e~tr e otr cs roz ones,
po r c.nuso.s ccon6oicos(Hilton ~ · Cop.i tnliso-What·' s · in o i'Jnoe ?,
en: "Po.g;t and Present", l'To .lJ.
:
I

)

~

~

1

\

..

..
'

•

•

• •

�Jl
54) Co 1vino , I n s ti tute s , I I , 1) • l 35 ; Br own , L i f e nr; ni 11 o t
D·e nth , C2p . XIV, Pans i r1 .
55) R. M. Xi ncdor1 , Gcnev o nnd thc Cboi nc of th e Wcrs of
Ile li ~ i on i n Frcnce , 1555-1 563 , p. 56 y s~ .
Sor.1u ·c 1 J ol1ns..on, A J our11 c y t o t he ti e s.tern I s l n11d.s:,, P c.-

o.sey .

57) J bhil Mt1.rlo,ve , Tt1 e Pur i t o.n Tratli ti on i n Enc; l nnc.1(1 956 ),
l) · 133 .

~·

~11"'~~
Montc'"ci.-,0 .. 1 ltt JCttJI""'

•

�.

e~C - UG1VO

klmanidaden y Ciencias .

- ?:; ino s
a.t

�•

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3241">
                <text>El protestantismo y el origen del capitalismo </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3242">
                <text>Historia</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3243">
                <text>HILL, Christopher</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3244">
                <text>	&#13;
Hill, Christopher  &#13;
El protestantismo y el origen del capitalismo / Christopher Hill--Montevideo : FHC.DHUni, 1969; 31 p</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3245">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3246">
                <text>1969</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3247">
                <text>Bach. Gonzalo Marín</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3248">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3249">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3250">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="407">
        <name>GRAN BRETAÑA</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="409">
        <name>PROTESTANTISMO</name>
      </tag>
      <tag tagId="408">
        <name>SIGLO XVII</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
