<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items?output=omeka-xml&amp;page=25&amp;sort_field=added" accessDate="2026-04-04T11:02:35+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>25</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="308" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="539">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/47cf3efd31db47d67375886e0f1a7d7f.pdf</src>
        <authentication>ed8cd0a3a4913dc495ec6761ec221824</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3427">
                    <text>•

~----

j

,

-

~-- - "=------~

F

La historia de un concepto
y sus consecuencias para la
Teoría del Conocimiento

1

capt•uJ 2 d la obra
Génesis y- desarro llo de un-hecho
cien~íf1co , Basilea, Schwabe, 1935
-- ---~

l

traducci ón de Jorge RASNER
( versi6n preliminar)
Instituo de Fil osofia
Departamento de Histor ia y Fi losofía de l a Ciencia, 1990

•

•

121 FLE h1s
La h1stona de un concepto Y s
•

111111111111111
11111111111111
• FH CE115 l S4 8 •

-----

��LA Historia De Un Concepto y Sus Consecuencia.e Para La Teoría del Conocimiento
•

-Consideracionea generales sobre el significa.do de la historia d 1 saber.
-El concepto científico como resultado del de arrollo hi stór i c o del pensamiento •
•

La. historia de la g'nesia de un concepto científico podr!a
~lgún

·

teórico del conocimi~nto para quien, ~or ej . , loe errores de Robert Mayer no

~.V /.: .. ~.'
i111~c!ar1

..

~ato
•

ri e sd~

niz?.gún aígnific ado

la energía..
A

ser indiferente para

•

~

1 pl~nto de vi sta del principio de conservaci6n de

.'

ea necesario objetar .. en
..J

pri.Jp~r

1U8&amp;r que probablemente no hay nada que sea

c ompletamente verdadero. Se . demostrará antes o después la neceaidad de W'la reformular)·· •

cién de la ley de la conservación de l&amp; energ!a pero ahora esti\remoa obligados a re•

tornar eobre tm'error' abandonado.

Eh segundo lugar, nos guste e no, nosotros no podemos liberarnos del pa.aado, c0n
doe su.a errores, Este sobrevive de hecho en conceptos hoy aceptados, en el modo de
formular los problema.:1, en las

doctrL~e~ d~

!ae

lenguaje y en laa instituciones. No existe u.na

~e~uelas,

· ~~ner

en l

vida cotidici.lla ,

~n

al

ci6n esrontánea'de los concep-

1

toa, eino m'8 bien

~atoa

'antecesores•. Lo

estin por as! dec irlo determinadoe por a
....

(

\.." l

\!. V1 ¿_

que ha acaecido en el pasado ea ma~'to máe pel igroso - o,m&amp;a alhl, se hace peligros~ -

t.:\' t\')C,"l( &lt;-''-

~

..... cuando nuestro v!nculo con el pasado r st

La biología me ha enae?.iado
d~aarrollo.

¿Quil1~

~

L1aav r tido e ignorado ••

examinar s iempre hist6 i camen t

estudia hoy la

anatcm!~

ain e tudi r 1

un sector suje to a

e~briolog!a?

modo cada teoría del conocimento queda , sin i ndagaciones históricas y

E• una ilusi6n creer quo la historia del conocimi nto

~enga

el contenido de la c 1encia como, por nj . , la historia del
de laa conve=sacionea telef6nican; al menos

Del mismo

c ~mpara.ti va~,

t an poeo que ver con

tel~fono

con el contenido

us tree cuartas partes, si no todo el

contenido de la ciencia eet' condiciona.do - y puede ser explica.do - por la hietoria
del pensamiento, por la peicología y por la eociolcg!

del pensamiento.

En el contexto de nuestra investigac ión específica, considero que el concepto de

�a!!ilia reaulta.r!a incomprensible si no ee a travl1 de su historia. Se ha demostrado

ya que, poe a! eola, la 'apiro h eta E l l __~ no puede definir l a enfermedad de la
aí!ili•1 no •• puede por lo tanto definir la eífili• co o "la enfermedad causada por
la •pirocbaeta .P!llida", aino, al contrario, ea la

ap ~ roc~eta

pallida que debe ser

definida como "el •icroorganiemo conexo con la a!tllia". Ro ea posible otra defini-

cidn de eate microbio 7, adem'8, no podr!a servir para definir ain equívoco• la entermedd (a cau.aa del problema de loa portad.orea aanoa).
Ea tambiln !aleo el punto de •i•ta aegdn el cual aer!a poaibl• dar una
teno•enoldsica de la e!tilia,

de!inici~n

de!inici6n no conceptual, aino deacripti va, u!
'
como loa an1male1 1 1&amp;8 planta8 pueden ser definido• indicando eua ca.ra.cter!aticaa.
E8 puea

\Dl

11na

error preaumir que ae pueda llegar - con loa medio• que a• dispone actual-

mente - •imple y seguramente, con la.a obaervacionea y loa experimento•, al concepto
•

de la individualidad clínica 'e!!ilia', aunque au desarrollo hiat6rico haya aid• iortuoso 1 complicado.
Eeta propoeici6n no ea admisible ni t an 1iquiera como experimento mental&amp; la• t4onica1 de la• que dispone la inveatigaci6n actualmente son precisamente el reeulta.do del
~º

~

deaarrollo hi1t6rioo, 1 aon aa! como son y de &lt;otra manera porque han tenido eae deaarrollo biatdrico 1 no otro. Tambiin el concepto actual de individualidad clínica, por
ejemplo, ea el reaultado de un deaarrtllo 1 no

•~

lhlica posibilidad 16gica.

Como la

historia no• enaefta, ea poaible no 1610 introducir 1ubdiTiaionea de la en!ermed1d de

mUJ diverao tipo, 11no que ea posible tambiln, ma(a generalmente, deaechar el concepto de una enfermedad; ae puede aolamente hablar, en eat• caso, de diferente• s!ntom&amp;.9
y condicionee, de enfermo• 1 ca.ao• diversoa. No ea de hecho imposible poner en pnCctica eate punto de viata, pue1to que en el fondo laa diveraae formaa y

101

diverso• ••-

tadoa de la enfermedad, aa! como lo• enfenno• y la.a diveraaa eonstitucionea deben ser
aiempre tratadas de manera diferente. Ea evidente que la formación del concepto de

. 'individualidad

clínica' requiere tanto el

-.

~ --

~rabajo

de an'li1i1 como el de a!nte•i• 1

el concepto actual no ea la dnica soluci6n posible, ni 16gicament• ni

pr4cticam~nte.

�- 3No ea aqu! posible, en línea general, habl ar de lo qu

Deapulfe de la experiencia. de mucho• años

d

es pura y eimplement
1~

t:a: b je&gt; "

,, .artit::ión d

da.do.

nfe:rmedadeo

conven~ido que al m noo a un mod erno

ven,reaa de l hospital de una Bra.n c judad, m h

investigador - €qu.tpado con un compl eto instrumental int6_ec tual y material - l e sería imposible aislar, por la total idad de caqca par ticulare

succsi vo~ de la enfermedad, distinguirlos de

todo• los m\11 t i ples a.! pectos y estad o

laa

compl icac lone~

de los que se ocupa,

y reunirlos. S6lo comunidade! de investigaci6n organizadas, en

acuerdo con el saber

com\L~

y que tengan la a.ntiglledad de varias generac ionee pueden

logra.r1'll. propóe ito, dE\tio que ~1 desarrolio de loa f enómenos patol6gicoa r equiere
decena.B de arios.

En este caso,1sea como fuere , la prepa..-ac1ón , los instrumentos técnicos y el tipo
de colaboración reconduci rían

con t1n11a m~ nte

los i nvestigad ores sobre el viejo een~n

dero del des&amp;rrollo histórico del conocimiento. No ea puE
~

ningún caso posible cor-

loe vínculos con la historia. Si a lguno objetase que a la teoría de l conocimiento

no le interesa hacer indagaciones

so~re

e l modo

~n

el

cu~l

se descubre l a r elación,

pero le interesa la legitimación cien tífica de esta relac16n , sus pruebas concretas
y sus construcc iones

l~gícas,

debería responder que e te tipo de legltimaci6n ea sin

duda muy importante y qua, de11tro de: loe límites acostumbrados y c cn la aco s tumbra.da

prec isión, es apropiado

tamb i~n

en nuestro caeo, d

~J 7 ~")u...,·•.)·~'\t1. l''~r.J· 1
t uir!a una parte de l t. cienc i m. Jlo est'oy t od vía-Jd

la. cu.al la únic
si stemltic~

tares - o la. mi

y as ociativa de lo

mc!t ico, derooatrativo, aplica.'bl , evidente.
parecen en cambio

cont~dictorios,

sífilis no cons ti-

en e

~e

examen de la capacidad

t e s~

- según la opini6n d

El. eab r ha. sido si@mpr

mane r , l

c uerdo con la. convic ci6n según

coneist

impo.,..tan t
co~c

otr

ir'j e

Todot.i

quien h

to a.do

par~.. e

en ffl - s iete-

los o;,:i:os sit.Jt m e de conocimiento

os t raol~a,

inaplicableer fa.ntáa t icos o m!stico1

¿No eer!a hora de adoptar un punto de vista menos egoc,ntrico y hablar de una te oría
del conocimiento comparada? Un cr i terio de evaluac ión que permitiera reparar en máa

casos particulares y en

m~s

asoc i aciones vinculantes merecB - como enseña la hi storia

de la.a c iencias de la natur&amp;leza - tener pri ortdad. Creo que los criterios utilizados
en este estudio ponen

de

r elieve y en condicionee d~ ser examinadaa mucha• relacioneo

�- -

•

hasta ahor

d

e.
in

e

mo un adven im ento de 1

i to 1

la confluencia de

l

!n

· Desde e l mom nto

manera hist6rica ,

l

n

• qu iz

misti c i smo, hac er uso de l

n

ue se

•

•

le

d

•

aconsej bl ' • 1

de l penaamient o, como una c6moda

1 inu 11 y tr dicio

i a.r

ere

nto de la

610 como un ins t

exis tencia

brevi

ello 1

l d

t

d

t ~rm ino

í 11

t

o

~1
o16n .(1) Ser!a t ~v!

l

t~ cni c a

ve error c onten-

un

tarse con la sumari a afirmac 16n que el concepto de s!filie no ea a lcanzabl e sin l a
coneideraci6n de la• conexione• h i et6r ica• ea pec!fica1 . Se debe

ún inve stigar las

leyea de eata• conexione• y desc ubr i r la• t uerz&amp;.8 del pensamiento op rani Qs sobre el
plano aocial.

-Laa ideaa primitivas como línea• directivas del desarrollo de un conocimiento.

Muchos hechos c i entífico
inevitabl e s conexione
meno

ose~

e lla

igloa antes qu

irref~ t

(o

r i de

) p

11

doj, gracias

científicas mlÍa o

ínculo pueda s er l egit i -

od vía e t

qu

'

~st án

bl

l cont nido.

Como h moa most rado
gre

1m

modo

pro to id

ol lo,

de d e

y ent?

ma.do en re fe rene i

demostrados d

exi t!

un

f uer a d dal

mezcla d• creencia•, s

o cu.r
prueb

id &amp; de 1
c i nt!fic

lte
e

E ta i d

d sa.rrolló n el cur o de much-

r ica en cont en ido , siempr e rLáa preci a , de 1

c i6n s ifilítica de la san-

mano de l. qu

~ po c a

urgid

de una caótica

• devino aiempre máa

ven!a investigando entre

l as concepciones m~ diversa• , eu demostracién~ Paulat inwnente , naci6 y a e consol id6
el dogma de la sangre aifil! tica . Num ros os investigadores - ea el caso de Gauth.ier sucumbieron ante la sugest i6n de la opin i 6n pdblica y pretendi.eron habe r encontrado

la• pruebaa, pruebas en real i dad impos i ble s. Pero , ain embargo, no fue haata que s
•

comprob-'_ · que por esa vía no se alcanzaban
trum~nto• ahor

di~ponibles Y la ide

101

objetivos que se utilizaron loe in

de la sang1e s ifilítica se

materializ6 c i enti-

�- 5fica.mente por la reacci&amp;n Waeerma.nn y, mis adelante, en reacciones de tipo mis simple.
Esta idea sobrevive alhi en el pueblo , que habla todavía de la sangre impura de los sifilítico•.
Deade eate punto de vista, la reac ci6n Waesermann es , referida a la a!filie, la expre

ci6n moderna 1 científica de una pre idea de muchos siglo

de anti glledad , que contri-

buyó a la formac16n del concepto de s í f ilis º
La.9 preideae se encuent r in tambi tn en ot r os campos del eaber. La moderna t e or!a atomica tiene •u preidea en la antigua. Grecia, donde fue divulgada sobre todo por Demócrito en •u

~protcm.tomismo" .

Hietoriadorea de la.a ciencia.a naturalea, como Paul

Kirchberger (2) o Fr. A. Lange, estin de acuerdo en e l hecho que "la moderna doctrina
del átomo proviene de la progres i va transformación del atomiemo de Dem6crito"(3).
I

E~

con continuo estupor que se constata cua.ntoa elemento• de la moderna teoría ató-

mica t ienen su prototi po en la.a t eeie de l os a.ntiguoa atomis ta.B: el significado de la
combinación y penetraoi6n de lo s {tomos, s us movimi entos de ca!da chocando unos con
otros 1 loe resultados produc idos por e!tos movimientos, loe efectos de la presión y
la colisión, e t c.
También otra. doctrinas, como la idea de loo elemencoe y de l
el principio de la conservación de la materia , la

d~

compo1ici6n química,

la forma esf,rica de l a Tierra y

el si•tema heliocintrico Ge h•• .desarro llado hist4rica.mente a partir d
~la

protoideas

o menoe oscuras, que existían desde mucho a.ntea que fueran comprobadas por la c1eu-

cia de la natun?,le za y fueron funda.mentada• de maneras diversas en el cu.reo de las di-

fen-itea épocas, antes
Desd e mucho

•

a.n~es

de encontrar

au expresi6n moderna..

que se descubriera la modenla teor!a de l a infección y de l a in-

venci
6n del microsc)pio, algvncs hablaban de modo muy preciso de
•• •

bles y vivi entes agentee patógenos. Una fraa

m in~sculas,

invisi-

que encontramos en Marco Terencio Va.rrón,

"animalia minuta 9 qua• non posaunt ocul i conoequi, e t per aerea intu.s in corpus per oe
ac nares per\"enit.mt e t eff iciunt dif fici l ee .morbos" pa rece extraída de una edici6n
popula.s de la teoría de Flugge de la trasmis ión de lae infeccionee por medio de go-

tit as sus pendida.a en la atm6sfera.
No sostengo que sea posible - sin sof ismas - encontrar una protoidea para cada des-

�- 6cubrimi nto cient fico. Podr!m.Mlv , por

ci r

u

e d

j .. , buscar

i ja

d a

ntr

la

segWi l a cua

er

po ibl

s

f!n con

s~

0

guna.9 idea.a quedaron privada. de demoetraoi6n

e

.t

prolon

parici6n de

descubrimi nblemente no

e im 7 la idea medieval

Yir inidad 1

or na

no

i n hi tórica ¡ pro

ndek-

•

recon e r por
t,

t

l

91c 1

esto ea necesario s.grega.r el hecho

.. l

ue

e n
haya afinida

n vano

l embaraze. A

daa investigaciones, al-

y fueron abandonada.a. Por muchos si-

glos ae busc6 a.! el 'absoluto', mientra.a que hoy la ciencia no encuentra ni 8iquiera
l a.e palabraA para expresar claramente eate concepto.
¿Ac&amp;USo la teoría del conocimiento puede simplemente ignorar que mucha.e concepcione1
cient!ficae se han desarrollado constantemente a partir de idea.a primitivas basada.
comprobaciones que actualmente no son ya considerada.a vilidaa? Ea necesario contin'"r
las inveatigaoionea y encontrar ana respuesta a este problema, pero, naturlamente, si~
hacer uso de la hip6tes1e del 'lusua natura.e' que nos ofrece la prehistoria de l a pad eb~n ser

l eontología. l•• id eas primitiva
histórico d

t or!a

mí

consideradaJI como veetigioa del desarroll~

v su origen debe

odern

s ~r

explicado en base a la

eociolo~

g!a del pensamiento.
La objeci6n seglin l a cual a

m~•

han d do en el curso de la histo ria much!eim.. idea•

o m noe oecura.e y que ha s ido precisamente 1

cienciaS"que~

escogido la.11 "ver-

daderae y rechazado l aa "falaa.9" es i nsostenible . Si de hecho la.a cosa.9 hubieran eido

así, resultar!&amp; inexplicable porqu' son tan numerosa.a la representaciones "verdadera•i
de objetos desconocido•. Sobretodo es err611ea la convicción impl!ci ta en este punto de
vista, convicción aegWi la cual se podría aplicar a idea.8 viejae y oscuras las

categ~

ría• de 'verdad' Y 'falsedad'. ¿Era quizá verdadera la idea de "sangre corrompida por
la s!fi li1", "sanguis corruptua seu melancholicua, vel abunde fervua et oraasua"?.
"Corrompida• no es un t 'rmino clent!ficamente exacto, ni podemo• establecer, dado qu

en un tlmino va«o y 2.mbiguo, ai

~

•

apto o no para def.i nir la. s!filie. Aunque e e te t~x

mino haya demostrado au utilidad c omo punto de partida para el desarrollo de un con-

cepto, no es todav!a hoy un concepto sistemáticoi ni podemos demoatrar la veracidad
0 ~ rt~d~- ent~
de
la.a
máe
1 ~_v_i~_e~
j
d fi i
~~~~~~~~~~
~~-ª~Q-G~~-·~~a.a
ª-e~-e~-º~ciones - como por ej. aqu~lla de la

�- 7'alteratio eanguini '

La ºal t~ratio

-

es

11na ' al ten. tio sar.té,"Uinis' (!OJ.~·e1= ·oond

-·---··---

--

igniftc

-

hoy d!

ría dec ir en otro• tiempoe. El valor d
1 "objetivo", sino unicar.oenta en

caracter!stica demasiado vaga, ya que

de un modo u otro a cada estado o &amp; cada en-

~

fermedad ;ademáe~ '•ifili~'

11na

algo totalmente diferente de lo que que-

eet1 preide

no radica en su contenido lógico

l s ignificado heur!8tico que ella tiene como ante-

cedente de un desarrollo hi stórico. Ni se puede tener alguna duda acerca de que el

hecho (científico) de la a!fili e se desarrolló gradualmente de esta oscura idea primitiva, la cual no e• de por e! ni verdadera ni falsa.
Por lo que concierne a otraa i deas primitiva.a - por ejemplo las preideaa de lo• átomoa 1 de loa elemento desarrolladas por los giegoa - no tenemos la poaibi·lida.d de ea-

tablecer ei ésta., fuera del

conte~to

hiat6rico al cual pertenecen, s on verdaderas o

falsas; ella• corresponden de hecho a otro eoleotiT.o de penoa.miento y otro estilo de
pen~a.miento.

Cada criterio absoluto de verdad ee tan poco apto pa.ra la teor!a de l o•

fóeilee como e• la eval\iación de un proceso de adaptaci6n que absolutic• el tiempo para
la paleontología. Ciertamente el brontosaurio eetaba bien organizado para adaptarse a

•u ambiente, as! como hoy lo eatá la luclérnaga; pero ei eatoa a.nimalea •on cons i de-

radoa .fut.ln de

.'

o. ambiente no se puede por cierto decir que sean ' adaptado• o inadap-

ta os:
El deaa :r."1·c,llo del l&gt;"n amiento proctJda mucho rnd.8

pod emoa ver en l

fica.ción de

paleontologí ; somo

~utacione

l&amp; teor!a de l

-

en

rel ;ivida

pida.ment

que el desarrollo que

por ciorto permanentemente teatigoa de la veri-

1 estilo de

ns

i~nto~

L· tran formaci6n de la f!eica con

en au estilo de pensamiento, o de la bacteriología c on la

teoría de l a variabilidad y la teoría de la ciclog4nesi• conetituyett ejemplo• de e1ta1
mutacionea. De improviao, no alcanzamos a

ten~r

una idea c lara sobre qu' cosa debería

ser la especie 1 qúf el individuo 1 ha.ata que punto debería ser extendido el c oncept o
de ciclo vital. Aquello que haeta hace pocos años era todavía considerado un fen6meno

natural, se nos

apax-ec9 hoy como un complejo de hecho• artificiale• •

Muy pronto no es-

taremos mi. en condición de decir si la teoría de Koch era verdaera o falsa : del estado

,

�-8-

•• cont

idn en •l q

••rú Ja

ho7 no• en on

•

o• nace

ente nueTo• concepto• , q

no

compatible• con loa q • •xp a6 oc

Qui ~ alp

que •irte para aclan.r aLhi

•

p

fi ado de

u

deu primitiva•

•

otra comparaci dn , ext.ra!da del debate 1obre el origen de la.

labra•, 1obre el cual

loa 1&gt;9icdlogo• h•n reO l •Dtemente hecho conjetura•. Segdn eat

aupoaicion•• "l... pala-

bra8 no eraa or1g1n•ri amente

srupo•

Con4tico• arbitxaria.ment• atribuído• a de terminado•

objeto•, collO por e j npl o l a pal abra UPA deaigna una empre•&amp; de produc c16n cinematogri-

tica o L deai gna la autoinducc16n¡ eran en cambio traapoaicione• de experiencia.a Y de
objeto• en un material f ae ilmente modelabl• 7 1ie•pre a m&amp;J2o.
El reaultado en el plano lingü!atico no era puea en origen una clara atribución aeg\bl

lo• dic t imenee de la 16gica , aini una reproducei6n caracterizada por la vitalidad de la
geomet~ fa .

El aentido quedaba así contenido en estructura• fon,tica• que tuYieran eate

or igen ."(4) A la realidad de laa preideaa ae le puede tal vez atribuir una relación
anilop: el resultado en el plano conceptia.1 no ser!
gúJl loe dietúenta de la lógica,

rial facilmente plasmab e y
c ia no aer!a puea análoga a l

ino 11-c• t

en au origen una atribucicSn ee-

pooición de la experienciA en un mate-

mano. La conexi ón entre reproducc16n y exper i e•-

i mpr

relación convencional entra el signo y lo de s ignado ,

aino que conaiatir!a en cambio en

\ll1&amp;

corr" pond nci

psíquica entre amboa. La eviden-

cia eatar!a in.medi a tamente contenida en los productoz del pensamiento originado• de eat•
modo •
•
Adem,a , la. palbraa no son originariamente nombres para laa cosa.a y el conocimiento

no ••

f~ -

al menoa en

8UJI

or!genea - sobre calco• o modelo• de loe fenómeno• o,

como enseiiaba Mach (5) , en la adaptacicSn del pensamiento a los hechos externo•, aeí co-

mo •• le mani f i esta a un hombre comWi.
Iaa pal abra• Y la.ti !de~ son en eu origen loa equivalente• fon,ticos y mentales de la.

experiencia.a cotidian&amp;JI que ee dan simultanea.mente a la.11 primeraa. Todo eato explica el
•igni!icado migico de las palabra.. 1 el eigni!icado dogmitieo, religioso de las aaercionee .
FAta. i~eas or;.ginarias

o~

iempre d ma1iad.o vastas y muy poco específica.a. SegWl

�\

..

-9-

l de arrollo d 1 sigriiflc do de la• palabras, tambi~n un

desarrollo de lae itleae, que pxoc de "no por ~.be tn.cción Je lo pa.rti culru:- a lo general,
oino por diferenciac16n de lo general

lo particul ar º.,

•

-Le persiat ncia de loe

sitema~

de opinión v la armonía de la.a i lusiones-

-I•• concepcione• como estructuras autónoma.a y dotadas de un estilo propiose~ ha

Una vez que

constit ui do

Wl

siytema de o ninión completo en e! mismo y c erra.do,

conaiatent'9 en tma can t i dad de detalle• y de relacionee, opone contin11amente resistencia
frs11te» a todo aquello que lo contradiceº

Un óptimo ejemplo de esta ,.r~ iatencia lo ofrece la historia del concepto d8 infección
ven~rea,

con su prolongada permanencia a despecho de cada nueva concepción. No se tr ta

·tanto de mera pasividad o indiferencia por laa innova.cionee, sino mú bien un modo a.etivo de proceder, diatinto en diferentes e e tadio•i

i) una contradicción al sistema parece impensable.
ii)lo que no concuerda con el sistema., no ea tenido en cuenta , o también

iii)ee lo oculta, aunque sea t nido en cuenta , o firul.lmente
iv) ao intenta explicarlo, con laboriosos esfuerzos, como no contradictorio con el
sistema.

inv nt

e cr iben o a ún
1

roncepción do inMte \l qu

ob ta.nt

En 1

tod

cor1sti tuy n por a18 Í. d e i rlo s u r ealizac i ón, y esto no
zonee d

historia del

c onoeimien~o

h cl1os que se corre1ponden con

1

concepc ione

relaciones d

no

entre l as concepciones y 1u.a comprobac i ones: las

que 1

pru~baa

a

c ont~icen.

tipo 16gico-formal

adaptan a la. eoncepcione1

tanto coao la• c oncepciones estin en conformidad con las prueb

• Ni tampoco las concep-

eionea son eistemaa 16gicoe - aún cuando pretendan serlo - , aino unidades provista.s de

un eetilo, que como tal se desarrollan, ee atrofian o tra.9pa.san. con sua prue bas, al
interior de otra.a concepcionea. Cada lpoca tiene su.a concepeionee dominan te , junto
reeiduoa de otra• pasada.a y rudimentos de futuras, a nivel de toda la estructura aoc i _l.
Una de la• tareas

~~a

importantes de la teor!a del conoc imiento comparada debería 3er

la indaga.ci6n sobre el modo en el cu.m.l concepcione

e idea• oscuras pasan de un estilo

�-10-

de

n preid

penauiento a otro, eobre co?ro e

• espon tneament• y •obre co•o, g1a-

ci&amp;8 a ana auert• de armonía de la ilua 6n, e
permaneate•. Sdlo mediante

inveatigaci

ata actiYidad compa at

io••• poclre•o• arriber a 12n&amp; c o

a ru

n n

r! idae y
de l

con x-

renai6n de nu atr:a fpoca.

Pa1' poner bien en ola.ro e•t• punto, de1earía mostrar aquí alguno• ejemplo• a propósi-

to de loa div•r•o• grado• de pereiatenc i&amp; de la.a concepcione••
1) Cu•ndo

11n•

concepcicSn se dif'und

a tal punto que penetra e

dentro de un colectivo de pensamiento 1 lo permea

la vi da cotidi ana 7 en la• expreaiones lingü!atic.. , cuando

se convierte en un modo de

r

ntido lit erla del tlrmino, una contradicci6a pa-

De

recer!a impensa le e i n i magi nable. Se dec ía con t ra Colóns "¿C6mo pod!a eatar tan fuera

de •Í pera creer n la exiet~ncia de ant!podae, que ea t in con loe pie• en la posición
opueata a la Ce lo• nueatroe; hombrea que ca.minan con la. pienu.a hacia arriba Y1a ca-

beza hacia
al

rev~e,

~bajo?

¿Que existiera un opuesto de la tierra, donde la.a cosa.a eatuvi eraa

donde los árbole• crecen para abajo y donde llueve, graniza 1 nieva para

arriba? La cauea de esta fábula absurda e• la ilusión de Que la tierra ea redonda •• ",etc.
Como hoy aabemoa, era la abaolutizaci6n de los concepto• de arriba y abajo la qu
determinaba eata 1.mpeneabilidad, impensabilidad que s

derrumb

con una formulació•

relativiata del problema. Athl hoy nos debat imos c on s imilareft d i fi c ultades, cuando Be
hace un uso absoluto de loe concepto• de existencia, rea lidad y verdad . Kant t en!
indispensable nec sidad de un s

trat o incognosc ible de l o

la

f enómeno• aene i blea, l

"coaa en a{•: "ya qué de otra manera s
eguir! el absurdo que eer í una apariencia
l
aiD alguna cosa por l cual apar zca"!(6). Y, antl ogamente, Wundt se preguntaba:"¿Para

qu' servirían cualidade

y

~s tado

qu

no

e ~.

pr opieda.de• y e tadoe de algo?" (7)

ii) Cada teor!a c omprensiva paaa por una. época c li1 i ca, en l a cual ae observan eólo

loa hecho• que concuerdan con ell , Y una época de compl i c&amp;C i ones, am la cual comienzan a presentarse la excepciones. Lo sabía muy bien el gran te6rico Paul Ehrlicha

"Tambiln en este caso (8) sucede como en toda.a las cosas de la ciencia: se hacen cada
vez mia complicada.a". Al final, laa •xcepcionea superan frecuentemente el nmnero de

cuo• normales.

�-11 -

Una relaci6n d

f3t

tipo

químic&amp; elisiea y la química coloidal.

ntre 1

cuentrn

En al naturla•~ oe vorifican con mucho ~- fr cuenei

se verifican em la qu!mic

qu

reaccione

coloidales qu$ las

cliaicaJ ein mba..rgo, los eventoo que se verifican han
•

r..guardo.do m~
curtierob

qu

lo

otros en aer da cubi ertos por la ciencia. Muchos procesos de
produceió~ do

y d

, tintorerí

coÁ

goma y material

e~-plos ivo

no se

co-

r '

rreaponden coD la.a leyes de 1

química cl.íaica ; e• por otra parte necesario aeumir le-

particula.rea para. explicar cbmo ~1 terreno cult ivable tiene la capacida4 de retener

ye

la.a salea nutritivas, que seglia. la• leyee cliaicae (química y f!ei ea ), la• a.gua.a no de-

-

1-~ ·1~

·'

~

ber!an tener dificultad. en lleva.rae. A toda.a estao mdltiplea Rexcepcionea" no se le hizo
•

calSo por mucho tiempo.
Un ejemplo instructivo para este prop6sito es por otra parte ofrecido por el destino
de lae observaciones de Bjerrum y Hantzsch (1908), las que debieron esperar casi die z

años antes que otroa las tuvieran en cuenta; estaa observacionee contra.dec!a:a la teor!
élífeica. de l

disocta.ción electrol!tica. Se hubo de espera'?' hasta que salieran

trabajos de I.au y

Bragg~

luz lon

No se percib!ó el hecho mu¡ simple que soluciones s alinas, cuyos

iones son ccl 0readoa , pueden, una vez diluÍQoc, presentar mutaciones de color tales que
l grado de disoci ei6n par e
por ej., la

mezel~

d _ l a reacción
Y ahor

norm~l

d

l

2

~on

soluciono salin

m_zol

a 1

eimismo no fue percibido el hecho que,
tiene como e fecjo un desplaza.miento

an dir cei6n ácdd •

otro .j mplo, extraído de l

dad eqi.val!

ñoa , en s

de Cac1

quedar inmutado;

fal tr.. de pure m y 1

vid

cotidiana: en e l tiempo en que la sexual!-

in enuidad

la purez

9

s

coneideraba a loa niembargo

ingenuidad, c omo asexuaaos.

t odo•

sólo el paico-

hemos aido niñoe y nadie vive totalmente separa.do de ellos.

análisis debía descubrir l a sexualidad de loa niffoe.
Lo mismo sucede en la teor!&amp; c l ásica de las enfermedadee infeccioe
eoneideraba causa.das por

min~sculos

ª•

las que se

"agentes patógenos" vivientes, sin da.rae cuenta

- tampoco pod!a hacerlo - que eetoe "agentee pat6genos" están presentes

tambi~n

aanos. S6lo mucho mcLt tarde fue descubierta la existencia de los portadores d

en lo
bacilo •

�-12•

Sigu16 deapula el segundo golpe

'"~
\~~
~~ a la
\ V\

teor!a cliaica: la vari bilidad de los mi1

croorganiamoa. En tiempo• de Koch,

especificidad tenía un gran

4xito, no era poaible admitir ninguna variabilidad. (9) y sólo posteriormente aumentaron

laa observaciones a propóaito. Un tercer golpe sufría

la teoría olúica de la.a infec-

virus filtrable. Moetra.remoa po steriormente que la teoría cli-

cione• con la teor!a de

aica de la infecci6n, que prevl la illvaai6n de un

~nt

patógeno, es un eaao excepciona

del mecanismo propio del nacimiento de un• infecci&amp;n

De eate ejemplo resulta claramente c~o la peraistenci de loe aietemas de opini6n,
que se presentan como totali dad • ce rradas,
log!a del conocimiento. Sól o de est

pertenec~

de manera indispensable a la fiei

modo - y de ningdn otro - se desarrolla el proceso

cognoscitivo: sólo 11na teor!e. cl&amp;eiea coii s u.a concatenamientoa de ideaa plaueiblea (que
por lo tanto pertenecen a l a lpoca), cerrada.a ( por lo tanto limi tadaa) 1 pasible• de
prop~d&amp;

un estilo) posee la fuerza necesaria para obtener

(por lo tanto conformes

la aprobaci6n pdblica. Si por

ej~plo

el bacilo de r;iii Loffler hubiera sido individual!-

za4o primero en loa sano• qne en lo• enfermos, no habría sido acaso aislado, dado que no
hubiera concordado coa la men!a de la causa típica de la lpoca y no habría en consecuen-

cia despertado la atención necesaria ni estimulad.o la energ!a neceea.ria para la inves-

tigaci6n. El descubrimiento

es~

aa! vinculado inseparablemente al l lama.do "error":

para reconocer un&amp; relac i6n, es nece sa.rio i gnorar , de ~con oc er y negar muchas otra.a.

Loe fen6menos da la f ieiolog!
fisiología del movimiento: pg.r

inmovilizar

tod~
...

'lll

es t o corz e pond&amp; en 1

s

&amp;

lm

poner en movimi nto un mi mbro del cuerpo, ea necesario

... 1 i1~.-.
- .Jo si t.-.~
« 4 Uu.\il
--

Cad~ movimi ento conaist

ment

d 1 conocimiento a . comportan a.nal ogamente a loe de l

en do
fi iolog!

obj tivo 1 un

integran rec iproca.ns nte

#-' j•

s"'""t
w:.... " co
i

T\A
rw

...

t ..n r una ba s
t;,;

eo b re l a e ua1 fij ars• 4

ctivo ~ est o es movimientoa • inhibiciones. A

proeeeo

1

del conocimiento~ una determinaci6n que tiende directa-

ab tracció qufi con el l

..

coopera, y entre amba.e loe momento•

0

iii) Entre l os varios grado&amp; de peraiatencia activa propios de loa mitema. de opini6n

hemo• mencionado el s i lenc io sobre l aa "excepci one•"· Una excepo16n de eete tipo - por
•

poner un ejemplo v~lido para muchos caso

- son loa movimientos da Mercurio con relación
•

�-13•

a la.a leyea nevtonianaa. A pesar de que loa exp@rt os ten!an c onoc i miento de estos mo'

I

M&lt;-\·\~·"
vim~1entoa, esto• !uernn tedrljlj~ ocultados

1 pl!blie or porq,uo contradecí &amp;.n la~ concep-

cionea entonce• dominante• en ese campo . Se loe menc i on6 sól o c uand o o hicierom nece-

aario• para la teor!a de la relatividad.
iY) La obatinaoi6n misma con la que ea "explicado• &amp;quello que contradice un deter-

mina.do modo de ver - la bien conocida obra de los "conoiliadorea" - ea muy instructiva º
Ella muestra en loa hechoa como ea perseguido a cualquier costo el objetiTo de la con-

formidad. 16gica den tro de un sistema, y mueatra también c omo la lógica puede ser illter1

pretada en la prictica.- Toda doc t rina. quiere aer tm s i stema 16gico - ¡y

cuaa

a menudo e• ,

J

en cambio aólo

1

1.m~

peti tio prjncipii!

El párrafo siguiento , extraí do de Para.celao,

~

muy apr opi a.do ya que permite ahorrarse

mucho• ejemplos (10): "PartL e l hombre, que se mueve s ólo en l&amp; l\d vis i bl e de la naturaleza, ea increíble - 1 susc i ta repul a i ón y resen.t imiento en c ualqui er inte : ecto bu,

mano - que el hombre pueda ser poae!do por el demonio y que pueda ac ogerlo dentro de si,
tanto como para obligar al intelecto hu.mano &amp; penea.r t esto no ee un hombre , sino un demonio. ¿No ea un milagro de Dios el hecho de

qUQt

el hombr

que viv• sobre l a tierra pa-

rezca poseer un demonio dentro de si , all! donde, en cambio, el hombre

~•

l a imagen de

Dio• y del demonio, el cual ea tan dj f erente del hombr e como l a piedra d 1 l eao? . Prescindiendo del hecho

que el hombre está hecho a l a i magen de Dioe , ' 1 ha eido salvado
incr~íble

tambiéa del demonio por e l hijo de Dios, 1 ea pues

arrojado en esta horri bl

priei6n s in go zar de ningtm

En este caao, son dos afi rmaciones de fe que a

l a cual el hombre puede ser poseíd o por el
liberado. No ea poaibl

t ener duda

sob

d~

necesario hacer algo para s alvar la 16gica del cano.
blecer el necesari o acuerdo

entr~

del otro

aqu~ll

según

en qu• ha sido

principioe , y por otra parte ea
¿Qu~

se invoc

pue

pa.ra reesta-

l oa doe principios? ¡El milagro di vino! De este modo,
.

la lógica es aa.lvada y el il1 te leeto humano no t lenu

"repulsión y reaentimisnto."

prot cción."

encuentran : de un lado aq uell

d~monio,

•stoe

quep no obstant e ésto , se

y~

ninguna necesidad de experimentar

�-1 4-

A pe sar dl! lo

j

l ógico qtie pueda p

cer, \odo e to

tifiquémonoa con el mundo de Par ce leo, dond

e

i

co-u- co

u co erenci

y e d

de estilo t iden-

advenimient o son símbolo•

7 donde cada e!mbolo y cada metá ora tienen a l mismo tiempo valor objetivo, en un mundo
lleno de •it;nificadoa oc ul toe , d e eep!ri tu y de po t enc i
1

mis t eriosa&amp;, l l eno da obsti-

naci6n 7 veneraci6n como de amor y odio . ¿Cómo se puede vivir en una realidad f aao inante, incierta y peligrosa, si no ea creyendo en l oe milagros? El aiiagro , este principio

de importa 0 cia fundamental, la experienc i a ~'9 inmediata

la real i dad de Parace lso,

de

•e ~islumbra desde todo• lo• ingulo• 7 desde todo• l o• rincone s de su cienc i as antecede a cada con•ider aci6n y brota de cada c ona ideraci6n.

Un sist ema de est e t ipo - cer zado y c onforme a un eatilo - no es inmed iatamen te acceeib lt a ningÚD glnero de i nnovaci6n : todo es d• hecho interpretado segWl el es tilo propio

del sistema .
v) El grado máa acti vo de la pers i s t nc i

1 que podr! ~os llamar la realización m~ica de l a.8

por el aspecto po' t ieo y cr eat ivo,
ideaa , que erpl i c

de l oe e istema s de opini ón e stá e ons t itu!do

en que modo seconc retan loa 8 u ñoe cient í fico s ind i v iduales.

Tambiln en es t e caso, podríarno

aducir oomo ej mplo todas l a

una contiene en si loa des eos do quien 1

propone

ploa concretos y deta.ll&amp;do• , mata para i lustrar

t or!a.s , dado que cada

Ea todavía nuestro

d ee~o

ofrecer ejem-

has ta qu• punt o llegan loe s ueño• que

como simple prueba de • u exia t enc i a .
En el tiempo

en que la s imple admirac ión

de la naturaleza valía ya como sa ber 1

l

\

hombre no había a t1n a prendido a utilizar esta admiración como eetimulo para l a propia
inYeatigaci6n, l a !inal i dad de 101 fen6menoe de la naturale za viv iente como lo• de l
inani mada despertaba una grandía ima admiraoión 1 ae l es a tribuía una importancia exce-

s iva. Y era l&amp; existencia de instint os aoI'J)rendentes lo que s ob?'Q todo fas cinaba al hombre . En eu ensayo publ i cado en 1867, U~ber die Nester der Ti ero ( Lo 1 nídoe de los ail.LuErt}
l eo), Wood cuent~ l a hietori&amp; que s i gue : "Ma.raldi estaba impresionado por la gro.n regul aridad de l ac c6ldill

8

d

Jaa i.abejaa , midi6 lo• ingulo• de l a s uperf icie divi soria

tle f orms. roa boidgl y encontr6 qu

eran de 109•2s • y de 70º;2 • R~amur , convencido que

�-15economí a d

•

teil&gt;iti co KQnig qua calculara. ln form

ua rec~pientt· Lcxr~onal dolimitAdo por tree

d

sun~rfici

..

r ombo• que encerraae el múimo volumen e1'l la m!nimn.
puesta que los

lao celdillas , pidi6 al ma-

• Ria.mur recibicS la res-

da l os romboe debían cer de 109'26' y de 70º34•. Había pues una

~oe

dif erencia de doo minutos . Maelaurin , no satis fecho c on est e resultado, rehizo la medi,,

ción de Maral di, encontrindola exacta y, r ehac i endo el cllculo , se perca:_1de un error
en l a t abla de logaritmos uaada por Konig. No eran por lo tanto las

bf)jaa

lae que ha-

bían c ometi do el error , s ino e l ma t em,tico 1la e abe j a• hab!an m's bien contribu!do

de -

cubrir el err or." Hasta aquí Wood. Y ahora el comen tario de Mach: "Quien sa.bo como se
miden loe cri etales y ha vis t o

Wl&amp;

celdilla de abe j a, con sua super ficie s opacan y más

pueda llegar a tener unn.

bien rdstica.&amp;, dudarñ 1ue en la medición de la celdilla e
eieió~

tic

com ~ un~

de doc minutosa Ea necesario pues c onsiderar la hlstori

••• Ea

nec~aario

ademáa tener en cuenta

el hecho quo el problem

leyenda

hab!

pro~

ma tem~-

sido pla..ntea-

,

do en for.n

incompleta a.r1tes de pod r d en ir en
~

Para qu en no cQnoider
se

0111''icient

pa~

qgi ta

ley~nda t n . rad

derr ')otrar l

pre

'1?l&amp;

tras cripción d

cotl.cret

une"'v rdam de 1

so encuentra en la pag . 23

11ns

en

medid

Wl

Epi tom

lo habían reeuel to"

la.a ab8j u

estilo aboolut

ocia. d . 1 · rea.lizaeión d

t1n má
Eu

qt1

" ... n forma d

de Vesalius

ente c ientífi co (12),

lo

sueños det la ciencia,

i lustracione •

n l

il ua t racicSn del dtero 1 en la pág

e&gt; bra

de N. Fontanus ( 13),

32, la correspondiente

leyenda: "Pet. Per qnaa viae, mulier semen suae gro.vid tionia tempo

ojacul~tor,

tam are te claudatur, ut ne quidem acua eum intret, auctore Hippocra t e, l ib.

--

l i ot liv? Reep. Per ramun quendaa deductum a vaae

e j~eu la t or io

!•

ei uterua

aphor ism.

in utirri cervicem

innert U11. Ut ha.e figura constat"
La idea de la AAalog!a fundamental de !o• 6rganor. genital
~id~

en la antigüeda.d.,tnouentra. aqu! una

i~preeionate

ea ilt1Gtrad.&amp; como oi exiatie!ti &amp;fectivamente.• Lo
t.a ment

fienlo

maeeul inoe y f enen i~o

~

r&lt;?al ización en una imagen, dende

experto• en an.o.tom!

notarán i m:nedi -

que latt p1-oporciones y la correapondien t• posiei6n dll loa 6rganos han o ido modi

ra a aptarloe a la t eorí .(14) Vordad y fábula - o, más exactamente , rela.eionee

��,
:

t

l

f

J.. .,, *""•

.

F1G .

r- . 1---·

,.,,

. .. ..--.. - ·

, -·~-

.._

.,. r-

... ,,...... . .... . .

..

~

.-

,__,,.,.,_

'

. __.......

,, ___

.,,.,~_,

..

.._.,

1. Da Andrcac Vcsalü Bnu , SuonJrn hi.11",ar1i corporis /almea úbron"n tpitome
cum anno14tionibur, N1cola.! Fonta.ni, Amstcrdsam 1642

F1c 2 Do Thomac Bartholini, Anat.on t, Lugduni Batavorum, 1673.

··-

.. -::.. , ,

,,

••

••

·-·

·~

...

•

-.

...
r

1

l.

-

o, Nauwcrck, Sektions~lmtlt , j cnti, 1912

��-16que han quedad.o en

l int ariox de l a cienc i

y otrsis que

m.n e~

bio des apar ec ido

...

aparecen aquí visiblemente

unas j unto

con l&amp; .§_, "quo mul ieres gra.vi dae t\!mpor

pensable para l a teor í a

d~

--

otra • Carscter!stico e
coi tu

s men

el ductua , indicado

j culantur" . Eetf? ductue , ind ia-

a.na t om! a mode rna , mi entras

l a a.nal cg!ap no es r eg istrado por l

l a anatomía actual l o di s eña según es t.a de t erminad.e. t e or ! a - al l a.d o y j unto a o tros

exc elent es element oa obaervac i onalea .
C\iando eecog!

eeta i lustración para el pres t?n'te traba j o , es t uve ten t ado de confron-

t a"t'la, en el t ext o , con
a tla

úM. ilustrac ión"exa.cta"

y "conforme a l a natura l eza". Rev i sando

modernos de anatomí a y manual es de ginecologí a, encontr' muy buenas ilus t rac iones,

pero ni siquiera una que
ment~.fruto

fuer~

de

ve :-d~d

conforma a la natural eza: s on todaa i nnegabl e-

de una reelabora.e ión del da.to natural , toda.ti esquem,ticas , caei aimbóli caa ,

fie l es a, l a teoría, pero no a la na tural eza. En un wanu.a.l de técni ca de disecci6n encon-

tr' una fotografía¡ t ambi in leta r es pondía a\m corte part i cular

era evidente que hab í a

y

sido hecha segihi una teorí a, tal como mostraban laa l !ne e de or ienrac i6n y l as f lechas
indicativas •• Me convencí asi una ve z ma s que no era posible contraponer a la i l us tra.c i 6n
que había escogido otra. ilus traci6n qu

se c ont raponen sólo doc ~rinas. ":'la verd d qu
vestigac ión mucho más el boracaF

mi&amp; pr ecia

tenemos

• I

ing~nua a..~

l og!a

!1 w1

ntr

actuzle

a

ex-p ri nci

lo

conduce de la di weeeión a ln formul ción d

natural ez ":

s. base..n en una t ' cnica de in-

mucho má

órgan oe d

dis posición un número mucho mayor

ta yeat-'
socialmente condicio

1

fuese "conform

los do

''a.et

y en t e oría.a mucho

eexo · h

e elem nto&amp; ; no obstant

1

contac to, tanto

re l acione s paico16gi caa y con la h i s t oria del pensamiento , rel cione

ceu en c ada caao a los autore• de la.a
~

teor í~s ,

~

esto, l a v!a que

muy complj ea.da, muy poco direc-

teorí

d.&amp;. Y e \lan t o mría tomamo

desaparecido

~a num~rosaa

son l a.e

que nos recondu-

con l os e ua.lea debemos siempre contar.

las c i encia.e de l a natural eza, tanto como en. el arte y en la vida, ser fi elea a l a

nat uraleza quiere decir ser f iel es a la cultura.
Cada ejecución concreta do un int ento de legitimac i 6n tiene

610 un valor limi t ado:

esti vinculada en l oa hechos a un c olec tivo de pensam ient o . No e

formular 16gicamente el estil o de la

e or cepc i oneft y 1

t i ene pos ibil i dad de

habil idad t&amp;cnica nece•aria

��-17•
para cada indagación

científico-na.tura! ~

s6l o donde ella no ea nec esa.ria, aeto e

una legitimaci6n

En cónseeuenei

entr

hombr@

e~

posible

cuya constitución espiritual e t4

en conformidad con un mismo est ilo y que, sobre todo, comparten un miemo tipo de formación.

Hay por ejempl o en Berengario (15) un pasaj e en el cua.l 61 habla de la vieja disputa
aobre el origen de la• venaei según Ari stóteles laa venas nacen en el co razón, según
1

Gal eno en el h!gado. "Dioo t amen •• • quod venae non oriuntur nec acorde nec ab he pate ,
nise impropri • et metaphorice, et dico Ea.a ita mataphorice oriri magia ab hepate quae
a cord• et in hoc magia teneo eum medieie, q•1am cum Arist." Eat' claro como a.qui debía

fallar cada ·explicaoi6n 16gica d
venas "metaf6rica.o e

impropia~A,

la cues ti6n.

Nosc tro~

conocemos s6lo

no conocemos origenea de la.e

el" orig~"

de loe vasos sa.ngu!neoa mor-

fológica, filogenótica o embr iol6gica.men te. El organismo no ee para n'11Botros un conjunto
me t af ~rico-simb6l ico

del género arriba de5crito, aunque no

~damos

indicar el fundamen-

•

to 16gico por el c ual hemos modificado al estilo de nuestra.a concepciones. No ea la simple
falta de un "contacto di recto oou la naturaleza. durante la d1seeci6n" l a raz6n por la
cual; junte a laa aserc iones que nos parecen m's absurdas, leamos también la frase:

"quod di asect ionibU8 aaparet". El contacto con la naturaleza era como míximo mucho mia
•

t enue , 1 la diaecoi&amp;n ten!a en 1

investi gación mucho

m~nos

peso del que tenían la• vie-

jaa opini ones , y sin embargo todo esto era igualmente l a causa del viejo eatilo de penea.mi ento a•i como eu efecto:

l~a

vie ja• opini ones, mil veces repeti d_., eran para loa

autores de mayor signifi cación y m~a eeguroa de 1 disección,

Ea en esta lpoca que nos encontramo

frent

a una anatomía

mente ai.mbólica, período al qua siguió otro que tendí
16gica, pero a la que no su hubiera. podido lleg
con, ontogen&amp;ticoa y com~'L~tivos.(1 7) A rec
cual ee hae!a uso de símbolo

fis iológicce y a

1 horridum officiu.m. (16)
im~in

bilis

espec!fic -

a una anatomía puramente morfo-

in el empleo de símbolos f ilogenéti-

deeput1s una a.ntomí
hablaba de organo

end6crino y de sistema ret!culo-endot li l t .e tructurao ,~atas,

fis1ol6gi ca, en l a
químicos, de siatema
lae cuales no eor1e1-

.'
ponden órganos morfoJégieoa precisamente d limitados.
Cualquiera de ésta~poca.a, en el
•

eatilo que le e• propio, hace uso do concepto• per.feotaraente claroe, desde el momento en
qu~

la claridad se ba.8

en l a reduct ib ilidad a otr oa conceptos que conforman con ese

�-18-

eatilo particulax. Pero, no ob t

t

pos ibl• un entendimiento

'

diato entre quienes pertenecen a eAtilo

inm•-

pensaci nto dif r otea. (18)¿Quien podría,

d

por ej., traducir el viejo t~rmino anat6~ico "grembo" en t lrminoa modernoa?¿D6nde ••
podría localizar ese 6rgano

a!ati•• Y

Al ejemplo que hemos ofreci•o de una ilustración científica del siglo XVII le agrega-

moa otro del 1iglo XIX. Ha:ckel, el rom~tico, orgulloRo paladín de la verdad, proponilndoae demostrar aua idea. sobre la descendencia, no heeit6 cuando se le present6 la oca-

ai6n, en usar loa mismo• clichie

para la ilustraci6D de objeto• diíerentea (como, por

ej., loa embriones &amp;ni.malea y los humanos) loa que, según su teoría, debían tener igual

aepecto. Su NatUrliche Schopfungsgeschichte (Historia natural de la creaoi&amp;n) está llena
de

~to
'-chimpanc4

iluatracionee tendenciosas, fhechaa

ejemplo, la ca.ra inteligente del

eyegdn eu teoría. Se
._,,

~

confronta.n,como

y del gorila (tab. XIII) con los rostro• ex:a-

geradamente horrendos del aiustralia.no y del pap11ano ( tab. XIV).
Para concluir, he aquí un ejemplo verdaderamente extremo de la tendencia &amp; salvar u.na
concepción. "El sustento en a pa l·ienci
adquirido&amp; proviene de loa
un terreno de color

ejemplares maculadoP

mejor

cxp~rimen toe

ama1~1110

y d

d~ ~alamandra

otros

d~

la tesis de 1&amp; herencia de loa caracteres

de Kammercr. Ccn los efectos de la humedad, de
fact o~·e

mac ulosa en

gc:nei·r:.,lee, Kannnerer logr6 modificar

striadoe. Amputó luego loa

jempla ree

ovarios de estoa &amp;\llim&amp;lee transformados artifici lmente en estriados y traspla.nt6 en su
l~

ovarios de a.ni.males maculados. Cuando

despu~s

a.eopló estos ani males oon salamandras

normalmente maculada.a, éstas produjeron pequeños con las manchas dispuestas en fila. Se
ve aei

que lae ollulaa som~ticaa de

tm

animal alterado artificial mente habían influído

sobre laa células del otro.'' Estos resultados suscitaron agrias discusiones,hasta que

"fue demostrado, a fine• de 1926, que estoa eXJ&gt;erimentoe de Kammerer eran f~lsificaciones,
y esto provoccS el suicidio del científico'' ( 19)
•

•

Si alguno otjetase que estos ejemplos - y particularmente el

~ltimo

-

no son ejemplos

del modo en el cual el conocimiento func 1. ona normal.ment e, debería por cierto admitir que
este es el modo por el cual puede ser considerada l&amp; re&amp;lización de muchos sueftoa de este
tipo.

Todavía, como médico, se que no

o posible hacer

urui

distinci6n exacta entre nor-

�-19malidad Y anormalidad: lo aiiox

1 e

es notorior .dem a, que l oo efecto
f recuentemente lo

mismo

~

a m nUClo sól o

Wl2.

o iale

norm l id d y de la anormalida.4 son

d

1

intens ificación de lo normal. Y

Aunque si, por ej. , l os mo t i vos de la filosofía de Nietzsche

puedan ser patológicos, éeta tuvo jgualment

los miamos efectos sociales de una visión

de l a vida normalmente condiciona.da. Una aserción, una vez hecha pública, pertenece en
cada caao a l a.a f uerzaa sociales, que forman conceptos y crean modos de pensar 1 ella
es t ablece, junto a todas l as otras aserciones, aquello "de lo que no se
f orma diferente". !l!n

pensar en

pu~do

"
tratándose de una aeerci6n discutida, permanece de cualquier modo

la problem4tica por ella anunciada que , circulando

d~ ntro

de la sociedad, logra. refor-

zase• soc i almente. (20) Ella se convierte en una realidad de por si evidente, que ~cto

segui do cond i ciona &amp; su vez nuevos actos de conocimiento; surge aei un sistema cerrado
y a.rm6nico , dentro del cual no se puede individua lizar e l origen 16gico de los

Permanece a l go de cada aserción: l a so luci6n o el problema, atmque

blema de 1&amp; racionalidad. del problema mismo.
implica ya la mitad te eu 1oluei6no Ca.d

Ca.d

éste normal o anormal - a. meno
leyes peculia.re

qu

de ur,a estruct ur

!.&amp; persistenc i a de los sis t ema s d

no

,

eolo sea como pro-

formulación erplícit&amp; de un

verificac i ón futura retorna siempre

antecedent e• del pensamiento: el f uturo no será ja.mis del
5

tod~

el~mentos.

probl~ma

e~re

los

libre del pasado - sea

verifique en él una :ruptura, como ca.uea. de la.a

parti.c ular de pena2.mi nto.

opini 6n nos .uestra que estos úl timos deben ser con-

siderados, en - · cierto modo, c omo unidade o , como eatructura
un estilo. No son simples agragados de propcs i cion

autónoma.a y provi stas de

parci l es, s i no que mue s tr3.n como

totalidades arm6nica•, caracter!et icaa particulares de estilo, que determinan y condicionan cada función cognoscitiva individual.
El caracter cerrado de loe aistemae, las interacciones entre lo que es ya conocido, l o
que res ta por conocer y l os sujetos dl!t conocimiento garantizan la a.rmon:!a den trc de l

tema y, al miemo tiempo, tambiin la armon!a de las ilusiones que no puede de algún moa
ser ignorada en el ámbito oircW1ecripto de un determinado estilo de pensa.mi nto •
•

i•• -

�-20-

- Observaciones in
"Cada conocjmiento
La teoría compa:r d
laci~n

oductoria• oo r
U

l col cti o d•

nea.miento -

oci

d l conocimiento no puede considerar ,1 conocer como 'mª doble re-

entre sujeto y objeto, entr

1 sujeto cognoscente y el objeto de conocimiento.

El patrimonio de saber existente debe ser, como factor fundamental de cada nuevo conoci,

mie11to, el tercer tintino de la relaciod.
ea posible lograr

lDl

Resulta.ría de otra manera incomprensible oomo

sistema de opiniones cerxado y provi•t• de au estilo particular 1

porqul se encuentran en el pasado rudimentos del con~i.miento presente que en •n tiempo
no estaban legitimado• por ninguna. razón"objetiva" (preidea.a).
Conexionea hist6ricaa 7 de eatilo dentro del saber muestran la existencia de una. interacci6n entre lo que e1 ya conocido y loe nuevos conocimientos: ei saber ya existente in-

fluencia el tipo y el m&amp;todo del

n~evo

'

conocimiento, y 'ate &amp; eu vez prolonga, renueva

y confiere un nuevo sentido a lo que es ya conocido.

Por esto el conocimiento no ea enteramente un proceeo individual de una te6rica concienc i a de lo
noscitivo ya

~en eral,

acumu l~do

sino el resultado de l a actividad social, pues el patrimonio cogva mis all' d

loe límite en los cuales el individuo eati sujeto.

y

La frase:"a.lguien coroce algo (una relaci6n, un hecho, un objeto)" no est' completa

no tiene en s ! mú sl!ntido ,1ue la frase: "este l ibro es mú volum inoso" o "la ciudad A.
de l a ciudad B". A eataa frasea les falta algo. Serían co-

se encuentra a 'l

izquierd

rrectu ei se lea

~egasc '~ t

aque l libro" a 1

segunda. frase 1 " para quien se encuentra

en el camino entre A Y B y va hacia el norte " o "para. quien va por el camino que lleva
de C a B" a la tercera !rase, dado que l os conceptos de relaci6n "más voluminoso" y
"a la izquierda" adquieren un sentido unívoco a6lo en conexi6n con eua apropiados

t~r­

minoa de referencia. A~logamente, también la frase "alguien conoce algo" requiere de

UD

agregado, que puede ser, por ej., "sobre la base de un determinado patrimonio de conocimiento", o, a\Sn mejor, "oomo miembro de un determinado ambiente cultural"

0 ,

del mejor

modo, "en un determinado estilo de pensamiento, en un determinado colect i vo de pensamiento'
~i definimos el t~rmino colectivo de pensamiento c omo "la comWlidad de los hombrea que

tienet\ e11tre sí un contacto int~ ... ectual )' que i ntercamb ian ideas influenciándose rec!pro-

�- 21-

camen te , estaríamos en posesi6np con est

concept o ~

hist6rico d

un determinado patrimonio de conocimiento y

de cultura ~

un ámbito d 1 p nsaraiento, d

por lo tanto, de un d terminado estilo de pensamiento". El colectivo de

pensamiento constituye aai
propo~ici6n

La
•

, ¡

de lo que representa el desarrollo

1

t~rmino

fa l tant e d0 l

i elaci6n que estábamos buscando.

"Schaudinn ha descubierto la !EJ.rochaeta p&amp;ll19a

como el agen te patóge-

1

no de la e!filis" no tiene un sentido unívoco , si ne se le agrega algo, dado que no existe
la s!!llis er1 s!.

Había

sólo un concepto de l a enfermedad, el usado en l a ciencia en

tiempos dde Schaudinn, y sobre cuya base pla.nte6ydeea.rroll6 su trabajo.
t

Fuera de eete contexto a. la sífilis no le queda ningdn sentido determinado y. l a exprea i6n "ha descubierto" no dice como tal nada mú de cuanto en los. ejemplos dados más
•

arriba: dec!a.n las expreaionea "máa voluminoso" y:!,. ''a la i zquierda".
Tambi~n Siegel había creído descubrir - eon!orme a lo que sab!a - el a&amp;ent8 patógeno

de l a a!filis en l o qu

había descubierto. Si sus descubrimientos hubieran tenido 13

debida influencia y si hubieran sido divulgadoe en el interior del colectivo da pensamiento 9 el concepto d
nomenclatur

sífili

hoy d1fer nte: algunos casos de s!filis (según l a

ct1 1) serfru:i c on i d ·a o

citomegállcaa . Otro

c

i~

•

og e rí~ c on i d :rado

senau • Siguiendo en cambio
to•~

serí

l~

idea de i

l

como

1nfecc i6n

en princlpio complet am&lt;!nte diferent

~

varicel
1

o

f l~?dad

ven~rea

otras enfermedades
cons t itucionales stricto

habrían nacido otros concep-

la enferm dad infecciosa y de 1

d

indivi-

dua.ljdad cl.úlic J habría.moa alcanzado finalmento también; siguiendo eeta línea un sistema
armónico de conocimiento , pero totalment

distinto del ac u.al.

como posibilidad l ógica y "objeti v·a." ,
pero nunca como posibilidad h1st6rica. En tiempos de Siegel, el concepto de sífilis se
h~bía ya

hecho demasiado rígido para una transformación tan enérgica; cien años antee,

cuando este concepto era todavía lo sufieientemente eltstico

sibilida.dea

t~cnicae

intelectuales y experiment alee neceearias

Siegel •• Podemos tr nquilameote decla..t-ar

&lt;

certad

n-o el de Siegel; dado que el primero presentab
el colectivo d

~nea.miento, v~ulo ~st

que

no existían aWi
p~ra

l~a

po-

l de scubrim)ento d

el descubrimiento de Schaudinn Y. err6UJl

solo (o casi) vínculo poeible eo

l otro le faltaba. El primero aparece co-

�- 22-

mo punto de conjunción a

..

-

no el eegtmdo. El s ntido y

pues su fundamente

~n

i dea. c olectivas, )ero

d

1

lo

d

: a comunidan d

l de se br m nto de Schaudinn ti~ne

ver
er sona.a

QU

c!proco intercambi o intel ctu.e.l y pr ovi n1 ndo d
pos i ble, y por ello ace ptaron,

,

h l l~:nd ose en una c ondici&amp;n de re-

un pa s ado in te l ectual co•tin, hicieron

u contribuci6n •

•

He aquí entonces la f ormulación c orrec t a de 1

f rase sobre el descubrimiento de Schaudinns

"Schaudinn propone - en conform i dad con las opini ones de su t i empo sobre la e!filia Y
sobre lo• agentes pat6genoa - ver en la spirochae t a pallida el agente pat6geno de la
e!filia". ¿No ea acaso asi que estas cir cuns t anc i as s on descritas en cada trabajo de
bacteriología que se

~apete?.

Conocer significa,puesta.ntea que nada establecer l oe r esultados inevitable• que se verifican a partir de ciertos presupuestoa da.dos. Loe presupuestos correspcnden a asociacionea activas y cons ti tuyen l a parte colec t i va de l pensam i en t o. Loe resultad os i nevitablemente corr es ponden a i -

asoc i ac iones pas ivas y cons t ituyen aque l lo

que es perci-

bido como realidad objetiv • El acto de es t ablecer es tos r sulta.doe es l a c ontribuci6n
d.el i nd i vid uo .
Loa tres f a.ctor ee que participan

y l a reali dñd

o bj~ tiva

( au.

er1

1 conc.cir.i n t&lt;." , asto

lo q u..

tl

neceai t

8S

el individuo, el c olectivo

conoc r ) no repns entan de nill8\Úl

mo!· ) ent idad s met"".fioic s z a:mb!.én !,obre estos f actoreo e s posible de s arrollar las in-

vesti ga.eiones, porqu

ellos ti non e

imo con ol otro ul t eri ores r elac iones.

Estas o t ra s relac iones con8! 3t en en qu

~i

i ndividuos, Y por otro l a

por un l ado e l c olectivo

~ st i

c ompuesto por

.
raal id aa

objeti va (lo que e a nocesario con ocer) ae puede re/ / (Ji rir;;,ai 't; l\ t. ,~~ttHC
solver en re l ~ci o~ ~ ~ cttmla• que l a.s ideas tienen en l a histor i a y en loa co: ectivos de

~ensa.m i ento .
to'

,,-

Por ello. ~ g posibl e, a par tir del punto de vista de jteor!a

comparada del conocimiento, e liminar un f actor ,

Aún si el colectivo c onsis t e en indi viduos ,
tiene nunca - o ca.s i nunca -

l &amp; concienci

~l

no es s u s im ple suma. El individuo no

del e tilo de pensam ien t o colectivo, que

casi 8 j empre e jer ce una conatr i cci6n inc onciic i ona.da sobr e su pensami ento y que e s simple-

mente imi:ensabl e "Ooder contra.dec ir. la presencia de un es tilo d

'Pensami ento hace nece-

�-23saria e inevit ble la construcci6n d l concepto "coleoti o d
no obstante esto,

l imjn~

1

,ol~ctivo

la teoría di conocimiento juicio

muy general teoria comparada d 1

d

pensami nto,

e v

valol'~ o coov iccion

d

con0~im1

obli

do a introducir en

dcgmáticae y llegar asi de una

u.:..a t or!

nt

pensamiento", pero quien,

del conoc imiento especia l,

dogmática..

La historia de la

t or!a d

la sífilis

ramente que cada trabajo c ientífico e

xpue~t

en sl primer e pítulo muestra muy ela-

en gran medid

tra

jo colectivo. En primer lugar,

t odoa los temas del eureo de las idea.a nacen do ideas e olectivaes l a
tigo de la lujuria es la idea colectiva de una comunidad

~nfermedad

como cas-

l &amp; enfermeda4 como

religiosa~

producto de las influencias estelares ea una idea propia de la comunidad de lo

astr6-

logo9 ; la metaloterapia especulativa de charlatanes gener6 la iaea del mercurio; lo a
teóricos de la medic ina ret c)mar c,n

a idea de la. sangre del vie jo dicho

eti~ógico

segdn el

del agente pa.t6g no pued

cual "la sangre es un humor totalemente particular"; lA ide

ser reconducid&amp;, a partir del estadio

popular~

mocerno, a la idea co lectiva de un

d~-

monio de la enfermedad.
l~a

No s6lo

ideas fundamento.J ee p sino tambié

cepto de sífi l is son el resultado d

do t'uncionarios púOiicoa cuyo

por una atribuci6n individual, e
de la reacci6n Wasserma.nn
experiénci

colectiva qu

~

~+adios

de desarrollo de l c on-

un +rab jo colee ivoc no individual. Cuando antes

hablábamos del descubri.rei nto de Schaud nn
~qu ipe

oe

todo

est

:r b jo~

d scrito

como mostra.remo

u rsonifica

•

no pued

\l

n el

pítulo

e

s r facilment• s ubdividido
precedente~ Ta.n1bi ~n

,

posteriormente -

n opo ici6n

trabajaba pr cisament

Wasserman•• Como Schaudinn, tambiln Wa sermann es

m~s

solamen t. el excelent

I

~f'. ril lo\(--

4;.J

d15~a

el origen

a un tipo de

la que era la idea de

el porta eata.ndart

de un descu-

brimiento que su Wiico ejecutor.
Si se considera ante todo el aspecto formal de l

actividad científica, resul t a evi-

•

dento su estructura social. Noa damos cuenta de inmediato
nizadoi con diviai6n del trabajo:
intercambio recíproco d@
cada vez

m~s

ideas~

autores que trabaj

co laboración~

un trabajo co lectivo orgat~c

trabajo prepar torio y asistenci

polémicas, etc. Muchas publicaciones llovan el nombr
n colaboración y

n

lo~

trabajo

de cienci

n tu.ral
1

ica,
de

�-24so

ncuentra caoi siempre, a.demás del nombre de los autores, tambi~n el -del instituto Y

su dire ctor. R:J.y

l~ comunidad científica

e!torao, aocicdede

y con5reeoa, ravistaa peri6dicas, institutos para el intercambio

una

c ultural, otc. Üll colcotivo bien orguiizado e

m ntc

J erarquía, hay grupos• seguii,o re• Y opo-

portador de un ,s aber que supera larga-

canacidae
do un individuo •
..

l~

la orge.nize~ i6n do lns "ciencias del eap!ri tu" eett menos desarrollada, también

" 1 et\

r?.

t ip!&gt; de en.bar a ~ un'J " una tradicicSn y a una sociedad; ya se reWien en

Co. occ~ ca l~ Actividad
c\oi ~1t~ oa la a

e c1.~rtcntr

W!

co-

del hombre sujeta al m~ximo condicionamiento social Y el cono-

t:r.uctura. oocial por excelenoia; en la propia estructura del lenguaje

c oc::-e i t i vc.munto la !iloeof!a de la comunidad, en la• palabru mismas se

Cl"'1,,.en ~~;n c o1Dp loj 1o~ t eoría.a º ¿De quién son e tae filoeof!u, e etas teor!ae?.
L.~
d ~do

p r1 ~r-&gt;i n t or;; circulan de indi"1id uo en i21div iduo, tal v~z un poco transformadoe,
q\ta :f.ndi vid tioa d if r ente

l~

pr oporc i ona.t1 a loo mismos pensamientos asooiacionea dino

el d a":in

lo h
c·c

bJer~

U.."l

querido el

indi viduo

~-

lueBo d

i~mitente.

una. a ri

l os penaamientoa tal como

com pr~ nde

d

Gst

traem i a ;.on e

otro, no queda prac-eicamente na.da del contenido origina.l . ¿De

ol 1 on~ 2 i ento quoi dnopula do haber eido t&amp;ntaa veee• trasmitido,
E

11·:cc:tortmento

U!l

pensamiento colectivo, un pensamiento que no

d.: v5.cluo., At!~ r~c icnd.o lo
o f .{'..J. GOO:- ::'\hsqu

1

c o :.t1t.11~.c4.· rl ,

otr.oo

ci ¡c,to
Jr

0.Ú.1 :,,

C"OJ

circulando?.

a ningún in-

GO desarrollan, se transforman, se refuerzan o debjlitan, influyen sobre

uobre la formac i6n de los conceptoa,

h.nb~r ~ il-ae u ladc

~~to"t"'nn,

f";?

pei~tenece

ea

prend!.doa correctamente o no, ellos circulan dentro de

muchas vecea dentro de la

•

..

oore concepciones y costumbres.

co~un i d ad, eo~

frecuencia un cono-

moaific. o esenc1alm n te t c on respecto ol que primero l o hab!a enunciado-

61 ~.f ~are c,:1 comple t"'.ment

nt,r,cc:''l) e

co~tin:ía

qui~n

eonoeimientoa, desd6 el punto de vi1ta individual, verd d eroe

t1a lle?d Ai do

c onoc il! i ent oo ~

D apuúc de

de pene a.mi en to

d i f e r &amp;nte,. no lo r econoce como propio

:Jberro vin to de ~d e un principio

n su ! orm&amp;

ctual.

0

(como a menudo

La historia de · la

r~~coién w~c~er.'!i~'..tl.R noc ofr coral la op~\unid ad de describir correctamente este tipo de
e! i1~cvj.a.ei ó~1 ~n

ol cnao de 1m c onoc imianto c ompleta.men t

mp!rico.

�-25Est e carácter

oeial de la actividad cientí fica no doja 1e producir consecuencia •

sobre el plano del contenido •• Paln~raa , en pr i nc ipio simples dencminacione• , s e hacen
sloga.na ;

frasee~

afir.:nacion~e,

en principio simples

Eato cambia completamente au valor en el plano

d~

se convierten en gritos de guerra.

la

~ociolog!a

del c onocimi entos ella•

adquieren en loa hechoa un poder migi co , porquo yra. no ej ercen i nfluencia s obre l a mente
con su sentido 16gico, •ino - y a menudo, t ambi, n, contra eet• mi smo sentido simple uso. Si ae considera, como ejemplo,

e l e f ecto de las palabras material i smo o

ateísmo que, si bien en algunos países son objeto de
aprobaci6n 1 el consenso. Este poder

con su

m~ico

desc~dito,

en otro• susc i tan l a

de loa slogan• penetra profunda.mente a t1n

en la inveatigac i6 n especializada, c omo el vitalismo en bi ología , l a espec i fioi da! en
j nmunolog!a, la t r anaformaci6n bacteriana en bacteriología. Si se encuent ran

t ~rm inoa

de

est e tipo en loa textos c ientíficos, ell os no son examinados 16gicamente, s i no que provoA

c an de inmediat o la simpatía o antipat ía del l ec t or.
Aparecen nuevos motivos dominanteg que el pensamiento a i s l ado , indi vj,dual no habría
tenido la

c~p~cidad

de

pro~ucirt

pro paga.t~d

~

imitación , autoridad,

con curi~nc ia,

aoli-

da.ridad , simpatía y antipatía. Todos es tos 1Lotivo1r . dq, i er titn tma importanc i a teor4tico-

cognosciti va , por que la t otal idad del

patri~onio

cogn oscitivo y la interac c 16n intelec-

tual colectiva forman parte de cada acto ind i vidua.l de conoc imiento , que es por principio i mposible sin es tos componentes e Y es poco ser i a una t eoría del conocimiento que no

t enga en cuenta, tant o en sua fundamen tos como en los detallee, este condic ionamient o
s oc ial de cada acto d&amp; conocimi~nt o . Pero quien coneidere e l condicionamient o s ocial
como un mal nece sari o, como una insufic i enc i a humana que pese a todo exi s te y que e@
necesario combat i r

no c omprende que s in el cond i cionamiento soc i a l no ea en general

pos ible ningWl conoc i miento y que el

t ~ rmino

conocer adquiere significado s6lo si

e st~

en conexi 6n con un colecti vo de pensamiento .
Una suerte de t emor s uperstic i oso impide a t r ibuir la part e mis !nt1ma de l a persona-

lidad humana,

~l

pensamiento, a un colectivo (21). Un colectivo de pens amien to es US:

siempre presen te a.11! donde dos o más hombrea intercambian ideas. Es

w1

mal observ ador

quien no se percata del hecho que un coloquio es timulan t e entre do• pe r eonae cr ea i nme-

�-26d

en condici6n de producir ol o o
~·ría ·~ o se ída

l otro pensamiento• que no eat&amp;r!a
di po icidn de inimo parti-

otn;¡,

•

cular, la cual no

res.a

qu i~n no part c i pa.ra en l a conversación, pero

po -

que se reproduce casi siempre e11ando las dos personas se reencuentran. Si este tipo de
ai t' 1•cion•• ae prolongan por

UD

cierto tiempo se crea , a partir tanto de la compren•ión

comd.n como de laa recíproca• incompreneionea, una estructura de pensamiento que no pertenece a ningu.Dode loa doe interlocutore1, pero no por ello privada de sentido. ¿Qui'n
1

•• el portador y el autor de esta estructura de pensamiento? El peque~o colectivo formado por laa doa personas. Si se le• agregaee una tercera, ae hace menor la disposición
de "11.mo a la que ae hac!a referencia 7, con ella, la fue~ creativa e1pec!fic&amp; de ese
colectivo de penaamiento, mientra.a que nace otro.
Se podría eetar de acuerdo con todo lo que hemoa llamado el colectivo de pensamiento

ficticio, personificación del resultado común nacido por la interacción de va.ria• peraon~a;

¿pero qui ea la personalidad. mi ema

eino la personificación de much!ei.Jl!aa 1 y entre

ella.a dietinta.- 1 pereona.lidadea momentiúleae y de su for:na psíquica comWi?. Análogamente,
\C o? .~'\.i.;·~:¿
el colee ~ ivo c\o pensamiento está fomac o po:r dj_ferentes i ndividuos y tiene

su forma ps í qui ca espec!fic

l- et1 t;!epec!fi.cae

le y~ e

de oomportamiento. Ea, en su com-

plejidad, e.ai mismo má n este.ble y má s cons ecuente que e l l l a.mado individuo, que se cona-

,.
truye siepre a

p.'U'tir d8 impul so@ eontr¡l.d ictorioa.

La vida psíquica individual del hombre contiene elementoe incofl8ruenteR, dogsma. y

superetieionea que, proveniendo de loe distintos complejos individuales, opacan la pureza
de cada doctrina y de cada sistema. Kepler y

N~wton,

que tanto contribuyeron a la moderna

concepcióa de la naturaleza. eran hombree con inclinaci6n a lo ritual y religioso; la.a
idea• de Rousseau sobre la educación tuvteron una importancia 1 una eficacia mucho mayor
dentro del colectivo de pensamiento que en au propia vicla.
Un indiTiduo

p! rtenee~

al mismo tiempo a varios eolectivo1 de pensamiento. Como inve• -

tig~dor

pertenece a la comunidad con la oue trabaja y, a menudo inconcientemente, da
h." b&amp;e"
origen a ide~ Y desarrollo~ que , a~ se tacen autónomoe , se vuelven con frecuencia
contra quien lotJ h&amp; orig:truuloº El : ndividuo adem&amp;, como miembro de un partido, de una

�-27un~

clase social, de Wl pa!e, d
guna

raz~n

ingresa en

reglas. S

pued

colectivo

desdo ~

caaoe,

~

raza,

ete~,

cociedadg ce hsc

pertenece a otros colectivos. Si por aln(p1dament9 mi embro de

exami na.J: al .Jldividuo desd
l plmto de vist

&amp;Ufi

31 punto de vista del colectivo, como al

del il1dtvid\:to, fl..1i.l! donde

lo específico tanto de la

11 1 obedece

peraon~l idad

na.turalmente, en amboa

i ndividua.l como de la colectividad sea

acceai ble sólo mediante m'todos adeouadoa.
Por cierto

$8

notan

tambi~n

en la historia de la cienc i a empresas aut6nomas, podríamos

d~cir

indivtduale• . Sin embargo su autonom! &amp; consis te sólo en l a ausencia de col bora-

doree

~

ayudantes , .,a vecea de pi oner os y por lo

influencia colectiva ,
en otro•

.c~po•

~ ist6riea

tanto desligados y con autonomía de la

o contemporánea. En modo an4logo a los emprendimiento

sociales,
t ambi én l os que s e verifican en la ciencia t i enen una 8'.CC16n
•

durable. ~ól,g ;· c~¡¡;\d&lt;! ,1.e j.~r.cen un efecto de sugee ti6n, e11ando se manifiestan

ci6n social adecuada .
que

d~scupri6

lQ

t'

..

~udaz~a:rt!stica

ana.to~!a

en una s i t u.a-·

empresa fue por e jemplo la obra de Vesalio, el

moderna. Si ol mismo Vesalio hubiera vivido en el siglo XII o
,

llII, eu obra qo habr ía. ten.t.do n!r1gu.--ia
~-

en a.quell• 'poca como l o

lae condiciones 1oci2les
personaje de importanci

i

'ª ºn~..n c ia ;

e· de hecho tan dific il imaginarlo

im .gi

pr opi ada R, ningm10

de

lo s dos s

hi stóriei... La i nutil.ldad de

tm

t

habr!

c i ertamento hecho

UJl

bajo desconecta.do con la 'poca

en la cual ea desarrollado
está demoatra.da de modo evidente por U!onardo da Vinci, el
.'
,,

gran herald,0 de ideaa . extraordina.roas, que sin emba.rgo no dejó detri•

tribución positiva para 1

uyo ninguna c on-

ci~ncia.

Con .esto por oierto no so pretende decir que el i ndividuo no deba ser considerado como
factor de conocimiento. Su fiaiolog!a sensorial y su psi cología son sin duda muy importantee, pero solamente la inveat t ga.ci6n

sobre la comunidad de pensamiento

teneoe pfrece a la teor!a del conocimiento un sustento s61ido.
oión extraída de la

vid~

coti dianas el individuo ea comparable a un jugador

el colectivo de pensamisnto al equipo de
oer

Conc~das eme

f~tbol

adiestrado para la

de l os jugad.oree?

¡se

una comparad~

í6tbol,

c o operación~

e.l curso del ,juego. ¿ _s e uu de quizás examinar el juego sólo d"sdt e l

de laa manlobru individu...l

la que per-

punt ~

el conode vista

perdería t odo el senti do del partido!

�-

- 28-

Ya Augusto Comte r econocí a e l signi f icado del ml todo soc i ol6gico para l a indagacidn
1obre la• activi dades espirituales. RecjenteffiEnte, 1

pueeta en eTidencia en Francia por la escuela d

importancia de este m~todo ha sido

Durkheim J en Vi ena
• • entre otros, por

el fi16sofo W. J e nisal em.

Durkheim habla expresament e de l a influenci a y de la f uer za de condicionamiento qae
laa estructuras

eocialee~Q;ea

como hechos objet i vos y espeo!ficoeºs-. c omo comportamien-

to dirigido por reglas , e j e rcen s obre los individuos; habla además del c~ter supra
indivi dual y obje tivo de la• i deaa colect ivas. Durkheim escribe sobre lo• productos de
la ~ct ividad del eap!ritu colec tivo t al "ccmo noso t ros l os encontramos en el lenguaje,
en laa convicciones rel igiosa. y ~icaa sobre l a existencia de potencia• invisibles 1
de innumerables eap!ritu.e y demoni os que gobiernan el curso entero de la naturaleza 1
la vida de la tribu, tal como nosotros

1 01

encontramos ademis en

101

usos Y costumbrea ••• "( 2 ~

1'vy-Bruhl, un diso!pulo de lurkheim, escribes"!a• idea.a colectiva• tienen aua leyes,
que - cuando se trata de loa pueblos primitivo• - no ae pueden descubrir estudiando al
individuo blanco, adulto 7 ciYilizado. Al contrario, ea ein duda el estudio de laa ideaa
oolectivaa J aua conexiones en las sociedades primiti vas lo que arroja un poco de luz
aobre el origen de nuestras categor!a.a y principios lógi c oa.• (23) " Este camino conduciri por cierto a una nueva 1 positiva.

t eor'- del conocimiento basada en el mltodo com-

parativo" (24). L4vy- Bruhl combate la convicci ón acerca de la "identidad del eap!ritu
...---

humano", "que

e~todo

\

tiempo Y lugar debería haer permanec ido i gual , desde un punto de

..../

vista estrictamente 16gico• (25) , Y duda que " ae pueda en gene ral hacer un ueo científico
de

l a i dea de

W'l

esp! ri tu humano que se asuma como intacto por cada experiencia" (26)

po1rque eate concepto • ea tanto o mis quim~rico que aquel otr o del hombre precediendo a
la aociedaAl." (27)
Gumplovicz expresa

de un modo muy rico el si gnificado del colectivoi "el más grande

er1or de la paicolog!a individuali s t a ~• la asunción de que

.!!

hombre piensa. De eate

•

error reaulta)en efecto) la eterna investigación

sobre l a fuente del pensamiento en el

individuo y de la.a cauaaa por l a. cuales piensa de una man•ra y no de otra; aobre esto
--U

te6logoe y fil6aofo• elaboran trata.doa o aún mia im

rt
pa. en consejos sobre como el hombre

�- 29debe penea.r .. Ea una cadena d
hombre no son

d~

rrore º

ningWl modo propio

Da hecho, y en primer lugarr. lo

u co unidad aoci l. Ln f uente de au

dt él, s i o de
~l

pensamien t o no se encuentra por lo tanto e

pensami entos del

mism.?, sJ.no

n el a.mb1 nt

aoc i e.l en el

que vive, en la atm6sfera social que r espira, l él no pued0 p@near de manera d ifer ent
a lo que marca la necesidad que $e deriva d

1

del i'.mbiente oocial q ua lo

infl\iencia

circunda J que se concentran en su cerebro." (28)
Jerusalem se h&amp; ocupado de este problema

lgunoa ensayo• y ,

~n

m~B pr~ci sament

un trabajo de título felis y preciso: Soziale Eedi!Y{t he i t des Denken

, en

und der Denkf orm n
u

4 ..

(Condicionamiento s'cial del pensamiento y de las f orma.a del peneami ento).''LA inquebra.nt able fe de Kant en una estructura. 16gica atemporal e inmuta.bl e de nuestr. razó
fe que aham:a ae ha hecho bien comtSn de todos loe apr&amp;orietas y que ea
cha energía por loe

~ltimos

repre senta.Ilt es de esta líne

de pensamiento

confi:t"mada por lo• resultado de la moderna. etno og!a,
completamen t @ f ls . ~ (29)"El indi viduo a

tii ~nt

ino qu

aolam~nte

increíble persis t enc i ." (30) ''T'i

pai~ e ~ i .

ncu~ntran

hombres de la tribu refue1--cen

,

Jd.1b

·n 1

no sólo no e t

ae ha demostrado como

eo o miembro de su tribu y

•f

s1

n 1

f

i.!1

eonf i :rmado

re. conf rir

su~iciants

ta.mbi ~n

Lo notamoe ,

realjd~d

ntre lo

po~

m~l -

la

1 hecho de que los

Eis

omni pr s nci

eat&amp;• creaciones de la fantasía. Per o no encontramos sólo
re~íproco .

.d

&amp;oci dade f. pr imi i

~ c íproc-.ment

y 101 demonios . Esto de por Bi ya e

ceso de reforzamiento

con mu-

1 modo tradicional con una.

continúa i nterpr tando 1

tiples instit uciones que se

os t enid

- un

de loa espír itus

y

eet~bilida.d

a

primitivos este pro-

hoy, lleno do eficacia en la vid·

cotid i ana. Llamo entonces ~ondeneación s ocial (soziale Verdichtµn g )&amp;eet

proc so y a

cada producto de la fe formado y consolidado de ee t e modo. " (31) "Adn laa obaervaeione

concreta.a 1 objeti

••• tienen nece idad de ser confirma.data por obs ervacione

Sdlo eatoaoee ee convierten en bienes

co~w1 o a

proceso• de condensación social son activos

y

le

tamb i ~n

modo particularmente claro en l ae resistencia s que
nea de pensam1entop"(32) Ahora bi n, todo

human!atica - por muy prov choaaa qu

a an

e to

us

n~

ot ro •

, eu utilización pr1fcticn. Lo

en 1

oi nci

'º

So not

ato d

Wl

ncuentran no:r.m lmente nu vas direccio-

p naad r
ide~

d

d

form

c i ~n

sociolégica y

- cometen un error típico s tienen

�-30un respeto

excesivo ~

un

forma de reverencia relig i osa an t e

l os hecho• de la ciencia de

la na turaJ.e zaº

Escribe Llvy-Bruhle "Cu2,,ndo les elemento• místicos pierden parte de su significado
atraen ipeo facto mi• la atenci6n Y la

•omilt&amp;ate, laa propiedades objeti

La parte de la percepción ecmo tal crece nroporcio:nalment

nmntienen.

a la disminución de la.9 idea1

m!aticaa colectiva ."(~')

Ltfvy-Bruhl cree que en el pensamiento cient!fico hay concepto• que"expresan s61o Y
unicamente característica.e y relaciones objetiva.e d~l ser Y de los fenómenos." (34)
Le ser!a sin embargo difÍcil definir guJ se debe entender por "propiedad objetiva" Y

por ''percepciones como tale•" mientra• que una. atracción de la atención :por parte de
la. propiedade1 objetiva.a que deba sobrevenir iEso facto ea una imposibilidad psicológic •
Se debe antes aprender a percibir
do que

Lévy-E~uhl

propiedades reconocida&amp; científicamente (presuponien-

laa conciba como "objetivas") y este tipo de percepciones no advienen

ipso facjo; la capacidad de percibir científicamente, por el contrario, se aprende y se

adquiere sólo lenta.mente. Su primera

manifes~ación,

el descubrimiento, se verifica de un

modo complejo, socialmente condiciona.a.o f lr ea equivalel'1te al nacimiento de otras idea.a
colectivas.

"Jor cua.nt9 la mentalidad ae la*

qo~iedadea

primitivas permanece abierta alas experien-

cia.a, se hace tambi~n, simul ~aneamente, méÍS sensible &amp; lae contradicciones - prosigue
Uvy-Bruhl - (35). "Apenas la estructura espiritual de una determinada sociedad y sua
instituciones se desarrollan ••• emerge y se estabiliza el sentimiento y el conocimiento

de lo que es físicamente posible o imposible. Sucede lo miemo con loe absurdos f !sicoa
1 lógicos. Las mismas causa.e son las que dejan a la mentalidad prel6gica insensible a

una y a la otra."(36)
Como primera cosa ea necesario objetar que nadie tiene sentimiento

0

conocimiento de

,

lo que e• posible o imposible fiaicamente~ Lo · que nosotros percibimos como imposibilidai
ea s6lo incongruencia con nuestro estilo de pensamiento habitual. Hasta hace no mücho

tiempo, la transmut ación de loe elementoa y muchos otros fen6menos de la f!nica moderna,
por no hablar d~ la teor!a ondulatoria d9 la mat~ria, eran consideradoe totalmente "1.mpo-

�-31sibles". No existe ninguna experiencia en ~!a la e

acceso. Cada ser v· v

las experiencia.a

ligadas a laa precedente

~u

modo.

1

La~

y rnodJfic:\rl la~ condicione

experiencia en e l sentido qua, dura.nt

1 hombx0 pueda o na pueda tener
experien ias de l presente eat.tn
de las fu t urao . Cada ser hace

s u vidp_, ·ra modificando su manera de reacoiona.r.

Específicamente ; la experienci~ c i ~ntífica, depende de condicinnes particulares, da.das
por la sociedad y por la historia del pensamiento. Se ea adieatrado para este tipo de
experiencia según modelos tradicionales, pero no ea fÍeil acceder a ella.
Tambi~n Jearu8alem cree en la poeivilidad "de nenaar de modo puramente teor,t ico" 1 de

"constatar loa hecho• dados de modo puramente obje tivo". "El hombre conaigue esta posibilidad. aólo lentamente y por g1ado• y preci!amen t e a medida que ee libera a sí mismo del
esta.do de completa dependencia de la sociedad y se desarrolla como una personalidad
autónoma Y autosuficiente ••• "(37) "Sólo el individuo, lu~go de haber alcanzado au fuarz
autónoma, adquiere la capacidad de observar l os hechos de modo puramente objetivo y

aprenaepor lo tanto a penear teor4tica.mente, esto ea de forma destacada."(38). J~ruaalem
llama

esto "conexidn d

entre esta aserción y ·l

social"

~ún

·he~ho

e individuo" J ¿pero cómo e

otra, más arrib:i ci tadm, d

1

po sibl~

encontr ar un a.cuerdo

importancia de la "condensaci6n

tratándoao de la ci ncia? .

"Ahora bien

u~

j uicio

~s

ve rdadero

~n

entid~

rado, del modo más exclus i vo posibl_, como funci6n

Este nuevo y purament
coD tma. ·formul aci&amp;n muy

objetivo criterio rl

objetivo e6lo cuando puede ser consided~

ve .. ad que

un procedimiento de validac ión.
a ta ahora

~eté.b

lo sumo

definido,

uperf icial y poco 6t jl , como nconcordanoia" del juicio con los

hechos, debe por tanto ser considera.do como un producto de

1 tendencia al desarrollo

individual." (39)
Sobre este punto ea necesario hacer una objecións tm pensamiento destacado pueda aignifio r a6lo un pensar independiente de disposiciones de espíritu momentáneas Y persona.le
pero que desciende

de una diaposici6n de espíritu colectiva media. El concepto general

de un pensa.miento d at&amp;ca.d.o no tiene sentido alguno. No exis te una d isposición ha.ol a
..lgo d estacado 8n al o una racionalidad pura &amp;n e! - ¿c6mo podrían ser establecid

?

r

�- 2-

Exiate sdlo una concordanci

~

senti.Jt

ito

concordancia unitorme de loa sentimientos d&amp;

o

u.iu.

W1.a

destaque de loa aenti.Jniento• • .isto hao e posible

e sentimiento• Y la

iferenci

ll ~•,

ocie~

et1

eu úibi to,

un pensar comunicable •in una gran

de!onaaci6n, un pensar de tipo formal, esquemático y ~ue es poeibl

expresar en pala-

bra9 1 frasea Y al oual ae le concede emotiYa mente el poder de establecer existenci~e
independiente•. Ea eate tipo de pensar al que por lo tanto se le llama racional••• La
relación causal, por ej., fue por mucho tiempo considerada

puramente racional, en

tanto que era un reeiduc ~e la idea colectiY&amp; eobre el demonio con fuerte c&amp;r1(oter
emotivo. (40)
Si se busca concretamente separar de modo cr!tico el llamado sub j etivo del llama.do
objetivo , se reencontrarán continuamente dentro del saber la.e mismas asociaciones

aotiva.8 y paeivas de las

mul&amp;&gt;.da. sólo

qu~ habla.mo~

partir de aaociacicnes

como se lo llama de modo poco

an t er iormente. NL'lg\llla aserci6n puede ser forctivas, pero el elemento activo - o subjetivo,

propia.do - esti !iempre presente.

~aa

asociación pasiva

ea considerada ac tiva s! la enfocamos desde otro pun to de vista, y viceverza, pero de

esto nos ocuparemos luego.

¿Porc;u~

entoncoa eet

posición privilegiada de las asereio-

nea científica. s igue siendo la deseada por l os filóeofoa que hemos citado?.
Ellos sostienen que nuestra.a concepciones c ientífica.a actuales

e st~

en una posici6n

que contra.ata con cualquier otro modo de pensar , como s i nos hubiernamoa hecho sabios,

hubieramos abierto los ojos 7 nos hubieramoa simplement e des po jado de l&amp; prevenoi6D
infantil de loa puebloe pr!mitivoa y del pensamiento arcQico.

Según ellos, nosotros

estamos en poses i ón del "pensar correcto" y de la "cor1eota observaci6n" y eo ipeo lo
u

que declaramos verdadero ea verda.dero; pero que en cambio l o que l oe otros, los primitivoc o los antiguos, los locos o los niños declaran verdadero, lee parece verdadero
s&amp;lo n ellos. Eote modo de ver tan ingenuo , que obatacu)iza lw construcción de una
t~oría

del conocimien·to cient!fiea, reeltC!.rd:

la doctrina

de un lingUi eta franela del

oigJ.o XVIII t qua aoste.1!~. que J2&amp;in. si t os r Brot , ~i!' eran signos diferentes y arbitra-

rio

que in&lt;L.i..caban la misma coaa, pero que ei1t1·e la. lengua frfmcesa. y l aa otras había

una diferencia pue to que lo que on fr&amp;nc's era llamado

pa~

era propiamente el pan real •
•

�-33Los científico• de la ru+tw....l@U\ qu

hacen filoso.fía. oometen un error opuesto,

pel:'0 ·1

igual.mente típico. Saben que no hay "características y rel cionee pura y exc lusiva.mente
objetiva.", aino a6lo relaciones en ref erenc1a
arbitrario. Pero por su parte

otro sistema. de relaciones

cometen el error de t ener l e

16gica. una suerte de reverencia religiosa

Wl

más o menos

r espeto excesivo a la

·

por las conoluciones lógicas.

Para estos teóricos del conocimiento de formación científica, para los componentes,
por ej., del Círculo de Viena (Schlick, Carnap y otros ), el pensamiento humano (al menos
como ideal e el pensamiento tal como debería ser)

es algo fijo y absoluto, en tanto que
formació~

los hechos empíricos son algo relativo. Por el contrario, los filósofos de

huma.níat i ca que hemos recordado an tes ven loa hechos como algo fij o, en t-.nto ven lo
que es mutable en el pensamiento hu.mano.
ambos re legan aquello que a
•

fijo

~n

lo ca.racter!stico del asunto e s que

1 otro sector.

¿No se podría dejar O.e lado que algo fuer

"fijo"? Para los dos sectore s tomados con~"

\a'1

junta.mente , el pensamiento y los hechos, s on mutables, tanto por el hecho que mutacionea
dentro del pensami nto se manifiestan a tr vée de la modif ic ción de los hechos
viceverza, que hechos

fundament~lment

y

t

nu vo. son ind'vidualizables s6lo desde un nuevo

modo de pensar. Retornaremos aún sobre eate punto.
La fec undidad de la teoría del colectivo de pe11eamiento se muestra. tambi~n en l a. po-

aibilidadque ella of rece de comparar y de examinar uniformemente el p nsamiento primitivo y arcaico, el infantil y el psic ótiwoy, en fin,

tambi~n

el pensamiento de un pueblo,

de una clase o de un grupo, cualquiera sea su ~omposición. Considero el postulado del
mlximo de experi~neia c omo la l ey suprema del pensamiento científico. Por lo tanto, si
apenas se 1.nsinda. la posibilidad de una teoría del conocimiento comparada, esta s
forma en un deber. El vie jo punto de vista. que no pasa de constatacione
sobre el pensamiento "bueno" y ,.malo", esti

Eete modo de v r nód~b
:J

tra.ns-

-

normativa•

uperado.

aer entendido como escept~cismo. ~

por cierto mu.cho lo que

tenemos posibilidad. de sab r.

Y si no podemos a b r todJ?f aegún l&amp; vieja r ceta, es simplemente por el hecho que
con el

t~rmino

tod.o ao pod

--m-

os hacer mucho, desd

1 momento que con cad

nuevo conoci-

�- 34se ha
miento aparece al meno• un nueYo problemaa la indagaci6n aobre aquello que
-conoc ido

como tal. Bl ndmero de loa problemas a resolver se hace por tanto infinito Y el tt(rmino
todo t alto por completo de aentido.
Como no existe un todo, menos exiate un definitivo, ea decir un fundamental, sobre

CUJ&amp; base ae pueda construir logicamente el conoc i miento. E• asi como, el saber no ••
baea en ningdn fundamentos la trasmiai6n de la• idea.9 y de la.a verdadea ae mantiene
•olamente gracia• a un coRtinuo movilliento y una conti nua interacción.

�-35.OTAS=

."
)

'

p7:im -l.~. ·1icte. p9..rc:ca qu\: esta o_.. inión s

refi _r13 s6lo a concepto

.

¡_-.ea,_i&lt;lad ~ ni11gi.ma enferme.dw.d 9 sólo existen hombr

t'o e ·· io te 9 en

como onf'o:t'!'iledul'\-; com~ condición d a homb1 es erfe.rmoa 0
1

o:;:c:tfl. 1:. lo

Q_u 0

0~et&gt;ncto. ~~~a

t~te
,~,.,,

abstractos •

l."eopor.\~o

qu\# no

~o

ri

enfermos . La sífilis

no of!r.f.a pueB un concepto con.,..

1)osi blo di$tinguir con precisicSn l o concre to d e lo

div!eión e3tá baaada on un modo de pensamiento muy primitivo . No obs-

lo Cll11 , examinar emos a continuaci6n iobre eeta. base aquello de l o que ss die

lo máu

~oncreto

de todo, la llamada experiencia inmediata.

2) P. V.ir~hbcrger~ Die Enhiicklung der Ato~theorie, Karlsruhe, MUller,19 ~2, 1Q29.
')F .. Ao LJulge, Gcschicht

des Ma_t eri .,lisrr¿us und Kri tik seiner 13ede:utung_in der

G,,. . .:-e.___...,_,_._
•:u-t (168t), ki pzig,Reclam, 1905,p. 37

-~

•

•

t.. \ \·! ~ Mctzger sobre: la 0br?. de

~tombostels,

I

P... ycholo6ie Mi tteilu..Tlgen .. La.et und Sinn

------~~-~--~-----~...:---

•

1

6) I.

~~tr~

lú:itik der reinen Vernunft, pref c io ac

----

l~

sesu da ed i ci6n.

-~41)~ ~ .-1·1 . Wund t, Logil~, Ei~_!Jp~rsuchu..11g dPr Prinzj pj_en de l Erkenntis und der Methoden

'r:iaeensclio.ftlicher Forschung, Stuttagart, Enke, 1893-18°5,I, P 446

•

8)

s~

r fiero

~

ou

~nálisis

de las toxina •

9) Eota. fue la suerte de Nageli en l a controversia con Kohn Y Koch •
••

~ O) Pa.i-.,.celco (Thecp!1rastuo von Hohenheim), Von den unsichtbaren K1"a.nkhei ten, se:gt1n

l" i~rqducclón a cargo de R. Koch y E. Rosenstock, .Parace] st1e: K.rankh i t und Glaub_!
,Ú~f :BUchor ero~..: · di:c nne ichtbaren Krankhei ten), Stuttgart, Frommann, 1923 º

. •.

....• • )

E~ Mnch~

Die Mechanik, cit., p 434

�- 612) Proviata de nombres, dato• p.r ecisoa y mediciones repetida.a.

1') I&amp; misma ppin16n se encuentra tambi~n en otros autores¡ cfr. T. Bartholin('lbomaeua
Ba.rtholinus), Anatome ex omnium veterum recen ~iorumque observaticnibua, Leyden, 1673
14) Cfr. A. Vesalms, De Hwnani corpcris fabrica l ibrorum. Epitome, a cargo de N.
Fontanua, Amaterdam, e.d., pp 23 y 32.
15) En torno al 1520; c!r. M. Roth, Andreaa Vesaliut ~ruxellenaia,
Berlin, Reimer, 1882 P4
•

16) A\Úl ho7 se enseña una ciencia que caai siempre reduce SUI indagaoionee especulativa.a
a pocoa ejémplos simbólicos y que considera, primero1por sobre todaa la.a eotraa conexiones, laa conexione• 16gica.a del objeto de la inda&amp;aeióna se trata de• la teor!a eapeculativa del conocimiento.

de..:,' C''"\X r.dv·/,.

simplemente Ai••09'PR_. una. !tatatua de
mármol, con si encantadora y unitaria forma artística, en un mont6n de pieza• de m'rmol"
W. Bolsche, Ernet HICKELs Ein Lebenabild, (1900), Berlin, Seeman,1905,p140.
17) "La anatomía que ae limita a la disecci6n

18) Quien quiera convencerse de esta impoeibilidad, lea la polimica entre Bethe y los
anatomista• en "Klinische Wochenschrift", VII(1928)a Kriti1che Betraohtungen uber den
Vorklinische unterricht, pp 1481-1483 • Form und Ceeehehen im Denken des Beutigen

Artzea, pp 2402-2405.
19)

o.

Ni&amp;eli, Allgemein~onstitutionslehre, en Naturwiesenschfatlicher und medizimischer

Eetrachtung, Berlin, Springer, 1927, pp 50 y 51. No obstante la acusaci6n implícitamente

lanzada por N~eli, no creo en
y laborioso investigador.

W'l&amp;

simple mala fidee por parte de Kammerer, un original

20) w. Jerusalem, Die eoziologische Bedingtheit des Denkena und der Denkformen (en
Versuche zu einer Soziologie dee Wissena, a cargo de M. Schler, Leipzig, und Mtlnchen,
D\mcker und Humboldt, 1924, pp 182-207), la llama "condensación".
21) Aún ai ninguno se negara a atribuir al colectivo la creación de producto• espirituales. como el lenguaje, la.a canciones populares, el folclore y otros.

�-3722) Segdn. Jerusalem, de lao con~ider~cione i.a1trod lCto:rias &amp; la edici6n alemana de
Lé~~l, Das Denken der Nat urvolker{ Les fonct~ona mentales dane les soc i~tés in•
•
r6rieuree, 1910) Wien-Leipzig, BraumHller, 1926 .
23) ~vy-Bruhl, Dac Denken ••• p1
., .,

¡

.,

.

?.4)· ·ibidem, p2
1

• ••

•

2'3) ibidem ; p 5
•

26} Íbi dem; p 10
,

.·J.

,

•

27 ) ibidem, p 11
gi·und ias d_er __Soz,i o~ogie tl \l/ian 1905, p 269.

28) G llDplowicz
p1~

Sozio l~isc~ Bed i

29) J rusalem, r 1e s

'l

~,g' h~1 t d

o • ('g

30) i bid"rn, p 1es

e

Den~11s

Citado por Jerusa lem,

und dcr Denkf ormen , cit.

et· ._ ,, • • p 18 3

•

31) ibidem, p 191

32) ibidem, p 192
33 ) LéV"'¡-Bruhl !" ob. ci t. p 336
34) ibídem, p 342

35) ibídem,

p

337

36 ) ibidem, p 339

;7) Jeruaalem,

Di~ eoziologisch~

••• p 188

38) ibidem, p193
39) ibídem, p 193 " Pero EC1 lee segui dam nte1 n i~o cada obseI"'aci6n de un individuo puede

ser en

í misma considerad

yn

c omo experienc ia . Se

gracias a confirmaoiones rscíprocae y a
sp!ritu~,

tinua col&amp;boración do loa

s

behabl r de experiencia s61o cuando,

r~for zamiento

ha formado

recíproco

w1

seguidos por una con-

conjunto de conocimientos ge ne-

rales y garantido º Po ~ Jo tanto } _ ~x-peri enc i general y garantida debe ser considerad corno 31 único cr)t~ia de verdad v'lido~ " (1 99) Destacar estas contradicc iones no
cons ~ituye tu1a

nu~~oa

ndispu.t"

cr!tio

etilos d

n

J~rus l~mi

indica

eolament~

lo~

como en

mom~ntoa

de nac imiento de

pensamiento, la oontradicoión ea consid r da como expresi6n de la

·ntre loe c ampos d

visión"

�-3840) Ni •e puede estar de acuerdo con la concepci6n de Jeruaalem aobre el origen de la
l~gioa. •EJ.

origen de la 16gica eat4 eat~chamente ligado a la formaci6n de la idea de

toda la humanidad como una BZ!!l unidad. La propiedad 16giea general ea la relacidn de
sobreordinación y de aubordinaci6n, v~lido para todas laa inteligencias humanas, relaci6n que, en su Ulterior desarrollo, lleva a una generalizaci6n siempre m'- comprensiva,
por la cual la experiencia general y

~~n ti da

está definida ,

orden~da

econ6mioament•

7 formulada de modo siempre mis preciso."(ibidem,p 206 ) To•o esto ea muy eaquem4tioo.
Tambi'n los puebloo primitivos pertenecen a la "hn1nanidad entera entendida como unidad",
¿o no?. Su 16gica que es de diferente tipo e•, al igu&amp;l que ia.ri-uestra,
válida para toda
,
la humanidad..¿Yqul puesto le espera a los m!sticos, a loe ~6a' t icoa, etc., que viven
en medio de nosotroa? El concepto de un colectivo de pensamiento que comprenda a todo

el glnero homo sapiena ea de poca utilidad, da.do que son demasiado escasas lae inter-

acciones intelectuales entre sociedades humana.a de dietintJ:&gt; tipo.

•

�,--------------- ¡
1

FACULTAD DE HUMANIDADES Y CIENCIAS DE LA EDUCACION 1
Este libro se presta hasta la última fecha indicada

1

1

1

1

1
1

....., l

15354S

121

FLE
his

ej . .l

�\

46 p.

(94 ), 278-318/90
Universidad de la RepÚblica
Facultad de Humanidades y Ciencias
Impreso por el Departéln'ento de Publicacion~s
de la Facultad de Huroanidades y Ciencia s
Depósito Legal . 245 . 7G2 /90
Junio de 1990
Montevideo , Uruquay.

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3417">
                <text>La historia de un concepto y sus consecuencias para la teoría del conocimiento</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3418">
                <text>Filosofía</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3419">
                <text>FLECK, Ludwik</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3420">
                <text>Fleck, Ludwik&#13;
La historia de un concepto y sus consecuencias para la teoría del conocimiento / Ludwik Fleck ; traducción de Jorge Rasner--Montevideo : FHCE, 1990; 37 p</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3421">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3422">
                <text>1990</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3423">
                <text>Bach. Gonzalo Marín</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3424">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de La Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3425">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3426">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="55">
        <name>EPISTEMOLOGIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="7">
        <name>Filosofía</name>
      </tag>
      <tag tagId="435">
        <name>TEORIA DEL CONOCIMIENTO</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="309" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="540">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/126b10def53151d88c1c67de1c79b41b.PDF</src>
        <authentication>ae5f022274cbfed962070da34ff5515f</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3428">
                    <text>— 62 —
-qíPu&lt;fS uaqsstttaQ tuttz qonqptwu 'vxzxij^ 'JA :uBuiaiB sbjjb p ajqo *X56I 'b^ubuibibs '**
-puitr^ ap w//K /^P oftsp&lt;fo^(f y •svoífsittSuij t&gt;t2o¡opoi9iu A Ptxo/stf{ 'HVAiy 'Vi 'SBinaps *-p
¡66 ' 22 'dd '2*61 'I '.B!^oIoIÍJ a'p'ssañSmío^ BjsiAag,^ ua 'utptunox anbtistnSuij sPjiy/j
'dOd 'S '•WLV Ia 3JC1OS '* " 22 '^^ '(577.) 6*61 &lt;D?IÍW 'ajptzp4s pattsmSutj tp ttuautpaut-j
'iSSOaiA 'O Á a 'Vi ua 'ouPifPft oatfstttSutf aiupjty.j 'noxHvg -pi :¡jy ja ajqos -9x1 -¿8 dd
'6*61 's^iodB^^ 'tft^efsp totts tap Ptptxots pj¡au a a¡PSJa/iiun pzuassa pns p^jau oupum otSSpnSutj
11 'icnoxHag 'A 'SIV ^• dlV SI ¿^qos jBin^iwBd ng -unssed ^S6I 'OJianBf ap oi'g '/"-^f)
paifsmautj ap sot4pup¿ 'af VHVWV3 OSOXXVW 'f '-^6' 98 dd '^661 &lt;U?I!^ 'I '^tiPtuox tpttfs
i¡ip ofuauiptn/ip tp ajpnupw 'idHHAaxNO^ "V :6^ " ^í ^• 2? • 22 'dd '2661 '^inoiog '-pa -%z
'auttPioau attSutj a¡¡ap tmStxo aj '-ai ^901 - C6 "dd '0561 'Biuoxog *-pa i^ 'Pt2ojou&lt;&gt;i2 pup au
•otzttpoxtuj 'inÚaviiovx D '-U-66 "dd '0661 'Eianajou '-pa 2 'pottstn2utj 'iNiaon^iW *a
'•L - 26 'dd '¿P6l '^^abh ^ssí 'aouato^ at/smSutj 01 uotpnpoxfui uy 'xNVAaxanxs 'H "a
!s3;s A xi "d auJBd '9^61 'swe¿[ '-pa ^? 'stofP¿'saj 'xvzava 'V '9L • 96 "dd '^^61 'ouqoa
-ojsg '4P2fsuafaa.qPx4s * SutxatuatxQ 'OH3HAN 'S H oa 'ffPxSoaSqpj4s 'XSlA&amp;dNIl 'M ^61 - Ll
•dd '6661 'q^pnj^ '1 'qtjptutupx^ aqistqoatxQ 'aaZA^HDS "3 '-6P9 • 8^9 'dd '8661 'E^og
'I aotpua44y 'pupijp/j Ptpa4optou^ ua 'pjtfstnSut-j PtfPxSoa*) '[aaAVJ^ 'O} ;O5I"62I 'dd
'9661 'sajpuog 'saffstnSutj uxapoyi o/ uotfa'npoxfuj uy aawivd "g "I ^6^6 - 126 "dd '€61
'jjjoa 'M 'aSpnSup'j 'aaaiawooag "J :sojjo aJiua 'nEuoiajodojd Bjnians s^ni upi^enijoj
"UI '621 ' *l dd -DtjJBd '*6I '^J^aiaP!aH 'Sunqasxoftxpputty^ aqasfttaQ 'H3Vg *V ^XEaanaa
sajaju; ap sBaiSpjopcuauj A SBDijpaj sauopBAjasqo SBqanm uoo ojad 'BiuBinaiy ap '\ '8 ej
ap Baja^s opoj ajqo 'X62-6Z.Í "dd '256X 'OJiausf ap oig •psan2ttuo¿ PiSojofí^ ap prnupyi
'OX3M VA1IS 'S EDipap q *8 ex b anb oimidÉa (a sa opEjuamnoop ajuaujEiidoiB A ounjdp
'8261 '^jzdpq - pi^ppig 'tfpqosuassttnqopu^fS amatua8ip&gt; atp xttf asstuqaSxT] axqt putt 9tq4
-pxSoaSqipMfs atQ '^aHDSniWVQ á A '2261 's,Ed 'anbttstrtSÜtf atq4px2oa8 trj 'xvzava "V
:aos q '8 bj ap BajaaB jEJauaS upiaEinjojm ap SBjqo saisdpuud SBq '611'001 'dd 'X561
'Bujag '8 '^qpH '-^sajsia^) 'ajqaijaqs^nnqasJog aqaiiJXEqasuassi^ 'uaqopx4s uaqostuptuox atQ
'l 'atSojoitq¿ 'aqastuptuo'^i A '9-'52 'dd '8* • 2*61 'I ',.q:)n&lt;ljqBf saqasjjsiHEUiog,, na 'piupux
-og xap ut atq4Px8oa8q3Px4g axqpf Stzqaag 'NHfl'g "V ~p 'JEjnaiwBd na' odiubujoj oiniinop
ia EjBd "2 - 06 'dd '561 'Bujag '2 'aqj^g aqaiiJ^Eqasuassi^AsajsiaQ 'ajqaiiaqsSunqasjoj aqafl
-jpqasnasst^^. 'qt/stuptuxa8opuj •tfpqosuass'tm.q3Px4^ apuaq^ta'jSxa/t' putt autatuaSny 'iNVSld 'A
^ 'I8'2*'dd '8*61 'SHEd 'safstttSuej sap ptuotfpuxatui ' saxSuo^ atuatxi$ np satay ua 'a?d
'JA aP auJJo^uí ¡a -a 'sajuaiaaj seoj sofEqEjj A sógojjBsap soj ap Bajabiy '61 'E^anjjfsi 'ap&gt;x
•aua8 anbtfstnSutf atq4px8oa8 ap atq4px8ot¡qtq ap tPstg 'NaNflHHDS "f 'A '61 E JOiJajnB
Bi^BjSoiiqíq e¡ BjEd •H9¡DE3ijqnd ap osjría na o sopBDijqnd soDijsjnSuix se^ib soi sopój ap
u9pduDsap Bj ñaiquis} auapuoD anb '[06613 'EnjBAoq '-sj 2 'tanbifsittSutj satatibua,p sapoqt
-aux fa attbtxotstq n5xa4y 'at3oiof3a¡ptp trj 'aod 'S :ua EIIEM as 'lEjauaS ua Bi8oiójaa[Bip bi ap A
'ÉDnsjn8u;i BijBj8oa8 b^ ap ÉajaaB Bai'^Bj8oixqiq A B^ijpjsiq npiaBauo^uí B¡[durB' sfuj q ' ( x )
'(l) SOpBipiUS^ S9J^|qBq SOJ
B O SO^J^JBip SOJ B *SBIl8U3J SBJ B *BtlSU3J BJ B 9^U3ipUOdS9JJOD ODIJ
-BJSO9S OIDB&lt;JS9 J9 O9 SBUIJO^ SBJ 9p OpiDnqiJ^Sip BJ BJU311D O9 3U9I^
*sou9oj oj jod 'o 'opBüTuua^ap oijo^yjj^^ un ap sojund ap paj Bun ua
BijBjiun A Bjaaiip Bjsanoua a^uEipaui SBpBqojdujoa (sajBDijBUJBj^
o sBDixaj *sbdiu9^) sBaijSTr^Suij sbuijoj ap opBAaja ajuauíBATjBjaj
ojaumu un ap sajBioadsa sb&lt;Jbui ua oj^si^aj ja auodnsajd anb Á
'odiubuioj oduiBD ja ua opoj ajqos 'oj^is ojjsanu ua ojjojjBsap otj
-BuipjOBj^xa jaua) b opB^ajj Bq anb OApBJBdiuoa Á oaiSpjojDajBip op
-o^atu un a^uaiUBATsnjaxa BuSisap ^BDpsxnSuij BjjBjSoaS^ uoisajdxa
bj *jBmaB Bapsin^uij bj ap Baiuaa^ Bi^ojouiraja^ bj U3 *j'x

ÜI^3S0D 01M1DC1X

�Acerca de tal método, de sus fundamentos y de sus alcances
prácticos y teóricos, entiende informar brevemente este ensayo.
Las comprobaciones de la geografía lingüística en este sentido,
aunque logradas en un terreno propiamente glotológico, se relacio
nan estrechamente con la geografía como tal y no pueden dejar de
interesar a esta disciplina —en la medida en que ella considera la
tierra como "habitat" del hombre y, al mismo tiempo, considera
como pertenecientes a su objeto todas aquellas realizaciones huma
nas que tengan extensión en el espacio—, no sólo por el empleo
común del instrumento cartográfico, sino también porque revelan
un aspecto esencial de las relaciones entre la vida social y cultural
del hombre y su ambiente natural. Sin embargo, hay que señalar,
aunque de paso, que la misma expresión puede entenderse también
en varios sentidos no-técnicos, según el concepto que se tenga de lo
geográfico y de lo lingüístico, según se ponga el acento principal en
el sustantivo "geografía" o en el adjetivo "lingüística" y según las
relaciones que se quieran destacar entre ambiente de vida y lenguaje.
1.2. Las relaciones que destaca la geografía lingüística, en el
sentido que hemos llamado "técnico", no se entienden como relacio
nes directas entre el ambiente natural (geográfico) y el lenguaje, sino
como relaciones entre el ambiente geográfico y la difusión y dis
tribución espacial de las formas lingüísticas. Y no se conciben como
relaciones de por sí determinantes, sino como relaciones condicio
nadas política, social y culturalmente: más bien que a la geografía
física, atañen a la geografía humana y política. Así, los "centros de
irradiación" de los que ella habla no son los centros geométricos
de los territorios estudiados, sino los centros políticos, administrati
vos, culturales y religiosos, los centros comerciales y de comunicación
(por ej., grandes ciudades; capitales de estados, de provincias o de
departamentos; ciudades industriales, centros de producción y con
sumo, localidades de feria o de empalmes importantes, santuarios,
ciudades universitarias, etc.), es decir, aquellos mismos que se
consideran como centros "propiamente geográficos" (2). En este

atlas, Marburgo, 1952. Sobre el atlas de Nueva Inglaterra: H. Kurath y otros. Manual of
the Linguistic Geograpby of New England, Providence, R. I., 1939. Sobre la técnica de la
investigación, la importancia del método geográfico y sus alcances, cf. en particular: K. JABERG,
Sprachgeographie. Beitrag zum Verstdndnis des Atlas linguisfique de la France, Aarau, 1908;
Id., Aspects géographiques du langage, París, 1936; Id. y J. Jud, Der Sprachatlas ais Forschungsinstrument, Halle, 1928; V. Bertoldi, Lingüistica storica. Questioni di método, Geno
va - Roma, [1942}. Sobre la "lingüística espacial": M. BARTOLI, Lingüistica spaziale, en R.
BlASUTTI, Le razze e i popoli della Terra, I, Turín, 1940, pp. 320 - 336; Id., Le norme spaziali, en LIS, pp. 35-54 (v. también n. 37). Sobre el lugar y la importancia del método
geográfico en la historia de la lingüística: A. Meillet, La métbode comparative en linguistique bistorique, Oslo, 1925, pp. 60-71; A. Pagliaro, Sommario di lingüistica arioeuropea,
I, Roma, 1930, pp. 89 - 92, 172 - 177, y passim; I. lORDAN, An Introduction to Romance
Linguistics. Its Scbools and Scholars, trad. ingl. de J. Orr, Londres, 1937, pp. 144-200; V.
Bertoldi, La parola quale mezzo d'espressione, Ñapóles, 1946, pp. 9 - 37. Véanse, además,
los recientes "balances" histórico - críticos de C. Schick, La geografía lingüistica, en "Paideia".
IX, 1954, pp. 241 - 277, y G. BOTTIGLIONI, Linguistic Geography: Achievements, Methods and
Orientations, en "Word", X, 1954, pp. 375 - 387. Varios aspectos y problemas de g. 1. se
exponen y se discuten también en: W. v. WARTBURG, Problemas y métodos de la lingüística,
trad. esp., Madrid, 1951. Verdaderos modelos de una sabia aplicación del método geográfico
a la historia lingüística pueden verse en: R. MenÉNDEZ Pidal, Orígenes del español, 3 ed.,
Madrid, 1950; ID., El idioma español en sus primeros tiempos, B. Aires, 1942.
(2) Cf. G. Devoto, Profilo di storia lingüistica italiana, Florencia, 1953, p. 33.
— 30 —

�•&lt;! 'PW 'TI
S3 *()X ^ XI sojSis soj ua 'bubdsox ua Bpuajojj ap ^ bijbjj ua
bubdsox ^p *'ía Jod 'svoo^? sv^9to U9 sauoi^aj SBjjap ap ojuaiuiBj
-sib ap jBjqBq apand as anb ojsa jod sg[ -a^uaraBDiuipuoDa o Banjjod
UaiqiUBJ SBpBJSIB UOS OU TS *(OSaDDB jpjjip ^p 'BUB^UOUI BJjB ap S3JJBA
o sbjsi '*(a jod) SBpBjsre a^uaujjBjruBu sbuoz sbj uoa a^uaujBiJBsaaau
k ajduiais uappuioa .sbpbjsib^ a^uauíBapsinSuij sbuoz sbj oaoduiBj
;o^ubj oj jo^ #SBDi^SBisaj3a unB *sBDoda sbjjo ua 'o SBDiuipuoaa
-oapijod 'sBApBjjsiuxiupB SBja^uoj^ uaXrupsuoa is o uppBDiuninoa
bj ajuauíBAi^aap uapiduii is Bapsin^uij upisuBdxa bj BjBd sojtidbj
-sqo JB^uasajdaj uapand ojad ísajiuiij anb uaiq sbuj uopBaiunuioa
ap sa^uand opnuaiu b uos (b^bjj bj ap oi^j ja 'oiqnuBQ ja

*H *&gt; aiXSl^M.N3

unías) Buenjoj BiuBdsjH 1 — 'I OIJ

ja oujod) soij sapuBi^ so^jaia 'otjbjjuod jb iBapijod Bipj^oaS bj ap
bjsia ap o^und ja apsap uos oj ou oraoa isb 'BapsinSuij BipjSoa^
bj ap b^sia ap ojund ja apsap sajB^ ajuauíBijBsaaau k ajdiuais uos ou
—sajBiu 'SBUBjuoiu 'soij— ^sajBjnjBU^ sojna^sqo soj 'opoui oiusiiu
jaQ *(j mSi}) Bjnsuiua^ bj ua ^sajBuiSjBiu^ SBquiB 'Bapag bj k asuau
-ODBJJBX BJ BDIJSin^uiJ UOpBipBJJI ap SBUOZ UBJ3 'BUBUIOJd
bj ua r^sajBJjuaa^ ajuauíBapsinSuij sauoiSaj sbj b uaiquiBj
as sapBpijBDOj sbj b BDijdB as anb oj ^ 'BuijuaSjy bj ua k kvnSnj[\
ja ua 'saiiy souang ap k oapiAajuop^ ap osbd ja sa ouioa 'oijoiuja^
un ua BDij^uaaxa uqpisod Bun jBdnao apand ^ojjuaa^ un oppuas

�decir que no sólo se trata de geografía política, sino de geografía
política de una determinada época: de condiciones geográfico-his
tóricas que facilitan o dificultan la interpenetración lingüística.
En relaciones muy distintas —precisamente en una acción di
recta del medio físico sobre el hablar— han pensado ciertos estu
diosos como H. Meyer - Benfers y H. Collitz, que han intentado
explicar por el ambiente de vida de los habitantes (llanura o mon

taña) y por el influjo del clima sobre la fisiología de la articulación
fenómenos lingüísticos como la primera mutación consonantica
ocurrida en las lenguas germánicas y la segunda mutación del mis
mo tipo, que caracteriza los dialectos alto - alemanes. Tales intentos
han sido muy eficazmente criticados, en particular por E. Sapir y
O. Jespersen(4), y el mismo problema general de las relaciones
entre ambiente físico y lenguaje —que, más bien que de la "geo
grafía", sería el de una "ecología" lingüística— suele considerarse
hoy como inexistente o como un falso problema. Pero ello no sig
nifica que haya sido realmente superado o resuelto en sentido nega
tivo, y, en efecto, ha sido nuevamente planteado en época recien
te (5). En realidad, se trata de un problema que no puede resolverse
o negarse en el campo propio de la lingüística, ni con medios ex
clusivamente lingüísticos; y por esto los ejemplos particulares, como
los de Collitz —u otros ejemplos análogos o contrarios—, no pue
den servir en ningún sentido. El lenguaje presenta efectivamente
una faz físico - fisiológica, pertenece también al vivir biológico del
hombre. Por lo tanto, los eventuales influjos del medio físico no
pueden excluirse a priori. Pero la lingüística estudia el lenguaje en
ciertas condiciones dadas y no el condicionamiento de estas condi
ciones. Así, puede estudiar el influjo de las grandes ciudades sobre
la historia de las lenguas, pero no es su tarea investigar cómo se
forman las grandes ciudades. Del mismo modo, la lingüística puede
estudiar el condicionamiento fisiológico del lenguaje, pero no pue
de investigar el influjo del clima o de otros factores sobre lo fisio
lógico: el problema de una "ecología de la articulación" es, desde
el punto de vista lingüístico, un problema previo, que debe plan
tear y resolver la biología.
En una situación semejante se halla aquel otro problema que
también se relaciona con la geografía y que es el de los eventuales
influjos del medio físico sobre la cosmovisión que se refleja en el
lenguaje. Empíricamente, es evidente que a un distinto universo de
experiencia corresponde un distinto universo lingüístico. Así, por
ej., el caudal léxico de un pueblo de estepa no es el mismo que
el de un pueblo de montaña. Y esto la lingüística —que se ocupa
de situaciones lingüísticas concretas en condiciones históricas dadas
(entre las cuales hay que incluir también la llamada "mentali
dad")— puede comprobarlo y explicarlo históricamente, y, en un

(4)Cf. O. Jespersen, Language, 9 ed., Londres, 1950, pp. 256-257. V. también
J. Mattoso Cámara Jr., Principios, p. 216 y sigs.
(5)Cf. V. PlSANI, Forschungsbericht cit., p. 25.
— 32 —

�TS6I '*Hd ''P3 *2 'nhho^ k *3 xaniaj^ "V
ap noij33Jip bj snos sa:sin8u;j ap adnojS nn jbcJ 'apuotu np sanSupj sai '\c,(,\ 'a^puquiB^
''ll'S'S'fl'9^ f ^^imSÜtrj ''s^aHXXVj^^ '^1 Z^ í(s^pB o;idaiB un uoa) 8^ • LP61 'Bi^oa^j^
-ouijqn^ '• z 'oSau^pSo pmtsoiPuzo^iCzal síávz. 'i^S^aiiw 'X '•l??6l n3 'I&lt;jnd ojad) Q^(,\
'subj 'anbfisinSui] acfoznq/j 'xvznv&lt;3 'V '-8Z61 'sjJEd ''P3 *3 'ajjaanou atfojn^^ supp sanSupj
s^q 'aaaiÑsax "I Á xamaK 'V ¡(sbjjb uoa) &lt;^z&lt;á\ 'Sj3^pP!3H 'aPu3 ^3P ^sta^uaqopj^^
pun uaj¡juipfqapj(fg at(j 'xaiWHDS '^\ :oraoa SBjqo na SBpiua^úoa 'sEnSuaj sbj ap ¡Euojujaj
uppnqujsip B| ap edjo^b sauopsinjojuí sc¡ •[ S ap ojdaouoa ajsa o(eq uaqs^) (¿)
•soapsinSují aiuamBidoJd sbjjb soj
naXnpm as (O^f • 6f^ *&lt;J&lt;I) EIíEj^oHclícl BI n3 an^&gt; 3P ^Esad ^ &lt;:s9;s ^031 '&lt;! '6€6l &lt;31JOA 'M
'aSpnSupq fo suotfppuno^ 'AVH^ H "I b3 a^^-Jede anb q S ap oid^anoa ¡a sa jbx (9)
SBUJ UOD 9D9U^^J^d 'SE^Sin^uiJ JCXÍ 3}U3UIUrHXJO3 EpEZIJE9J
'a^u^ipuodsajjoD JoqB^ ^j '(¿) souo^uj^i sojjap ua ^sbü^
j^ sbj ap uppnqyj^sip bj uBjjsi^aj anb SBjqo sbj^o n 'opunuj jap
^ sbj ap BaaaaB SBjqo sbj uauaxjuoa anb sb&lt;Jbui soj ap X sau
-oiaBaipui sbj ap a^jBd ubjS uaiquiB^ otuoa 'soaxjp^siq sbjjb soj ua X
saunuioa soaijBj^oa^ sejjb soj ua UBj^uanoua as anb soapsjnSuij SBd
-biü soj BDpsitíguij BipjSoaS ap o^daauoD ajsa ap oxjuap
*(*a^a. 'pp
bj uauoduioa anb SBraoup^nB o sajBjapaj SBaijqndaj sbijba sbj
ap ja ua í—soadojna sopB^sa aj}ua SBapsin^uij - oaiuja sbijouiiu ap
sojaijjuoa jaAjosaj BJBd sbpbzbj^— uozjn^ X uosji^ SBauxj sbsouibj
sbj ap osbd ja ua íojBSunq - ojjsny oijadiuj jap SBUinj sbj ajqos
uo^ai^jns anb sopBjsa sotjba soj ap osb^ ja ua isb) sopB^sa a^ua
SBjajuojj sbj soapsin^uij sa^iuiij soj uoa jxppuioa jaaBq ap e^bj^
as opnuam b anb opxqBS sa r^opBjsa^ ja '^uppBu^ bj '^Bjn^jna^
o ^uppBzijiAia^ bj ouioa 'Bapijod X BUBUinq Bj^j^oa^ bj ap ojaíqo
ja UBj^a^uí anb sap^ppua sbjjo ap sa^uauoduioa sajEdpupd soj ap
oun jas ajans ^Bn^uaj^ bj anb ^SBuiapB 'jBpioaaj anb Xb^^ 'bdijijocí
BjjBj^oa^ bj ap ojjuap aqBD SBjja auua SBjajuoj^ sbj ap X Bjjap bj
ajqos (sBapsjn^uij sapBpiunuioa) ^SBn^uaj^ sbj ap uppnqijjsyp bj ap
oipnjsa ja :BijBjSoa8 bj ap ojaíqo Jinjijsuoa X SBdBui ua asjBjjsj^aj
uapand 'ojubj oj jod 'X ajjsauaj oiaBdsa ja ua sauraij X upisua^xa
uod UBjuasajd as ^^BnSuaj^, SBpBuiBjj sajBapi sapBppua sbj jBjqBq
ns ua ajuaujBjajDuoa uBzijBaj anb spjtfsmSutf s^fvpmntuoo sbj
'oqDip joíaiu 'o 'ajuauíBDijpjsiq BzijBaj as ouBuinq aÍBn^uaj ja anb
sbj ua sapBppua sbj 'jpap sa 'svnSudi spf 'ojaap u^j '(9) (sBDijo^syq
-ajd o SBDiJOjsxq 'sajBnjDB) 4&lt;sBnuaj sbj ap BijBj^oa^^ ouiod 'a^uaui
-Bsiaajd 'BijBj^oa^ bj ap ajjBd oujod ajuauíajduiis asjapuajua ap
-and BDpsin^uxj BjjBj^oaS bj 'ooiuDaj-ou opijuas ojjo U3 **j
•SBpuaiD sbjjo ajuauíBij
-Bsaoau jnbB uauodjajur as 'aÍBn^uaj ja Bipnjsa anb 'BDpsjn^uij bj
X 'ajuaiquiB ja aqiJDsap anb 'Bipj^oaS bj ajjug; 'so^psin^uij sojBp
b uaiquiBj JipnDB uaqap anb sbj pBpxjBjuaui bj ap UBdnao as anb
sBTDuaiD sbj uos 'oijbjjuod jb 'ouis 'BjjBDijdxa ap jbjbjj o pBpijBjuaui
bj b jypnDB aqap anb bj BDpsjn^uij bj sa ou 'sisijbub ouipjn ugj
•Bj^ojodoj^uB bj X Bi^ojODisdoma bj jaAjosaj X jBajuBjd uaqap anb
Binajqojd un sa iBDpsin^uij bj ap oidojd oduiBD ja ua asjB^au tu
asjaAjosaj tu apand ou odistj oipara X pBpijBjuatu axrua sauopBjaj
sbj ap Biuajqojd ja oja^ -sapEpijEjuaui SB^upsip UBÍajpj so^psinSuij
sosjaAiun so^upsrp soj anb jpnpui BjSBq apand 'jBjauaS sbui ouBjd

�la geografía (y a la historia), y dentro de la lingüística representa
más bien una labor previa de información "exterior".
2.1. En cambio, la geografía lingüística, en el sentido técni
co, es una geografía "interna" de las lenguas: no se ocupa de las
fronteras entre "lenguas" (comunidades lingüísticas), sino de la
extensión y distribución espacial de fenómenos lingüisticos particu
lares (fonemas, palabras, construcciones), dentro de una o más
"lenguas", y de los límites entre las áreas ocupadas por tales fe-

FiG. 2. — Los resultados de lat. ki en Ordeña (según un mapa de U. PELLIS
reproducido por G. VlDOSSi).
ñámenos, que sólo en casos especiales pueden coincidir con los
límites de la lengua o de las lenguas estudiadas. Por lo tanto, los
atlas lingüísticos se distinguen de los atlas geográficos corrientes
también porque no contienen mapas de varios territorios, sino una
serie de mapas del mismo territorio, y precisamente un mapa para
cada concepto o para cada fonema (o serie de fonemas) cuya expre
sión o cuya realización concreta se han comprobado por el investi
gador en una red de puntos (localidades) previamente establecida.
— 34 —

�•\Z- 5 ^d 'sil 'A D ^ n
-OXHVg "j^ ua 'iqndaj 'jj'^i •^^buejibji BDijBj8oa8 BMiAr^^, 'aqotfstnSutj ajxva aj 'issoaiA 'O
|3 -p 'so^nsinSuij sbcJbÍu ap soda soijba'so¡ b aujapuoD anb oj jo^ (8)

-aja sojund soj sopo^ BjBd ODijuapi ajuauíjEiujou ouBuoijsanD un ap
asBq bj ajqos 'Bjsanaua ajuBipatu BzijBaí as anb 'jBijajBui jap upp
oayoaaj ap joqBj ej (j '.('D^^ 'soaiuDaj X soDiSpjopojatu soidpuud
soy uaaajqEjsa as 'ouEuopsana ja Ejidoaaj as 'jE^psaAui e so^und soy
UEUoiDaayas as anb ej ua 'uppEjEdajd ap EdEja ej ap SEiuapE) sajEd
-puijd SEdEja sajj 'sand 'apuajduroa Eapsin^uij EijEjSoaS e^

'(S)('Z'f 'P) Z7FPP
upjDEAouui Eun ua^njijsuoD SBdEuj souii^jn so^s^ -oujsiuj oíaadEj^
je sa^uaipuodsajjoa sojund soy ua SEpEqojdraoa seujjo^ sej 'oajjajsa
oxaadEj^ BpED ua 'Euranjoa ua UEJ^si^aj Á opB^psaAui oxjo^ijja^ jap
souEipijaui soy A sojajEJEd soy ojos uaanpojdaj anb SEiuanbsa fsdxp\
-ttuis sv4^tu soy uos SEdEra ap jBpadsa odi^ uf^ '('Z'j? *P) VI"3TV
ja ua ouioa 'BDidp eujjoj EpEa EJEd so^upsip sajojoa 'unE joíam
'o 'sajEiaadsa sojoqmis opuEajduia 'ojduiaía jod 'sajBtuund X soap
-ajuis oduiap oujsiuj je ueos soaixaj A soapauoj SEdEUj soj anb EJEd
sajuaipadxa jEJjuoaua uapand as oja&lt;j #opi^oaaj jBjjajEUi jap asEq bj
ajqos ajuaujEjaajip uEzijEaj as A sajEnjund ajdujais uos souipjn sojsa
ísoapsinSuij ajuaujEidoíd SEdEui soj ap asEq ej ajqos asjEzijEaj
uapand A sodp sop soj ap jas uapand soaixaj A soapauoj secíeuj
soi •sopESijsaAui sojund soj ap oun EpED A sojxjj ua SEpEq
seujjo^ sej ajuaujjaij UBJjsiSaj A sajiuiij sajEj uaaajqEjsa ou anb 's
-pntun4 sp4piu soj ^ í(^T '6 *9 '^ '^ *3 'S^13 *A) SEpEqojduio
seuijoj sej e sajuaipuodsajjoa se3je sej ap sajiujjj soj uaaajqEjsa
sand 'uppEJoqEja Eun UEDijduiT eX anb 'sootifims sp4piu soj uan^
-uijsjp as 'jEuajEUj ja jEjuasajd ap BjauEui ej unSa^ *opESpsaAui
oiund EpED ua SBpEqojdujoD ajuauíEjaiDuoo sauoisajdxa sej EDi^pj
-o^jouj X EDiupj pEpij^ajuJ ns ua UEjjsi^aj js fsonptnSut^ d^udtupi4
-ox4 sp4puí (d X f(3j % '9 ' -sSp *a) ojund EpED ua EpEqoídmoD
jEijnDad upiDEJDunuojd ej ap 'jpap sa 'sBDiupj sauopBiJBA sej ap aj
-uauíajuaipuadapui '(^EzaqED^ ^^sed^ ^^UEuwaq^ '^a jod) ojdaauoD
orasiui ja jEsajdxa EJEd SEpEajduja sEjqEjEd sej UEjjsi^aj is 'sootxdi
sp4vw&gt; (q í( 'Sjj *a) ODijpjsiq ejsta ap ojund ja apsap uppBmis eui
-sjuj ej ua uEjjEq as anb SBiuauoj ap saijas SEpEuiuuajap uaiqujBj o
*(Z'^}} *A) on^ijuE seuj Buiauo^ ODiun un e sajuaipuodsajJOD SEuiauoj
sojjea soj o *sopBpsaAui sojund soj ua SEpEqojduioD Euiauo^ un
ap sajüEiJEA sej UEjjsi^aj js 'soop^uof. sp4piu (b :jas uapand soap
-sinSuij SEdEui soj 'uEjjsi^aj anb soDijsinSuij soqaaq soj una
'oopstnSnti prtx^iPtu 9p spo^pxSo^xp^ sduotood^oo uos soott
-smSutj sppp so^ 'SEjqEjEd sejjo u^ 'opEjjsi^aj ODijsinSujj jEijajEui
ja sa EjquiED anb oj :oujsiuj ja ajduiais sa '('aja 'souEipijaui soj X
sojajBjEd soj 'sajEdiDUTid soij soj 'sajuEjJoduii sapBpnp SEjjap uaiq
-uiej zaA BunSjE ísopE^ijsaAui sojund soj ap uppBDiqn ej ísoaijjjod
o soAijEjjsiuiujpE 'sajjujjj sojjo 'ajuauíjEnjuaAa 'X Ejsanaua ej
opEzijEaj Eq as anb ja ua oxjojijjaj jap sajiujjj soj) sajpn o sajqEsuad
-sipui sojuauíaja soaod soun ojps auaijuoD anb 'opuof ap p4pux j^

�gidos, pero también con la ayuda de medios indirectos, como foto
grafías, dibujos, ilustraciones, o la presentación de los objetos
mismos cuyos nombres dialectales se quieren obtener de los interro
gados; 2) el registro del material coleccionado en mapas que cons-

Fig. 3. — Un mapa léxico "sintético": frater y fratellus en Italia (según V. BERTOLDI).

tituyen los atlas lingüísticos; y 3) el estudio y la interpretación
del material proporcionado por los mapas. Sin embargo, alguna
vez se aplica la misma expresión para designar sólo esta última
etapa, considerándose las anteriores como preparación del instrumen
to de investigación.
— 36 —

�"¿I *d 'I ''•'^ atj/3st&lt;f3^f¿f) 'HazA^^H^S "3 'JD (01)
'i '5 *d '-3/ atq&lt;ft&gt;¿So?S p-j 'xvznvQ 'V ''f3 Jd 'isy (6)
'o^anq *(oi) sodi^^j^ouj3-oDijsin^uij sb&lt;Jbuj ap uopBzijBaj bj ua
opBsuad BiqBq —Bapsinguij bj ap Buojsiq bj ua ajuBjJodrai jb^üj
un aaajatu sauozBj sbjubj jod anb— ztuqt^j v.^ 'oapsinguij jBijaj
-buj pp Ba^BjSo^jBD uppB^uasajdaj ^p 'oapaBjd ojaadsB ja ua oraoa
oaupaj oduiBD ja ua isb 'sajosjnaajd opiuaj Bq ojxnara ja

y^P

sppy jap jojnB A sijb^ ua Bi^ojo^aajBip ap josa^ojd 'uo¿
~9ííííD S3^ní ozj^s osoipmsa jb —ajuaujBpBDijpsní Anuí k—
-unj ouiod jBjapjsuoD ajans as Bapsin^uij Bj^Bj^oaS bj aQ *j

'i'Z'L 'P) SBm^nbsa sajduiis ajuBipaui
asjB^uasajdaj ajuauíjBnjuaAa apand —pBpijBja joAbuj BjBd— anb
üpxanqij^sip 'sopBjapisuoa souauípuaj soj ap jBiaBdsa uppnqujsip
bj ap jB^uauínaop o o^Dajipui o^uaiuiiaouoa ja uoa buuo^uod as k sbcI
-bui soj ap a^uarajBUJJou apupsajd 'sBpBiBduioa bdijbujbj^ bj ap A
Bi^ojojaajBip bj ap odtuBa ja ua BaijdB as is opoj aiqos 'Bjjq '(ijoj
-jBg) ivtop4sd PopsmSmj 'a^uauíjBui^ 'A (iubsi^) p^psmSu^odS '(ij
-ojJBg) P^pstnSufiodu BpBurejj oprs Bq 'sBn^uaj sbj ap Bijoasiq bj b
Bapsjn^uij Bi^jSoaS bj ap jBjnai^jBd upiDBDijdB Bun aAn^psuoa anb
A 'Bidojd Bi^ojopo^am uoa Buij^aop ua bpbuijojsubj^ 'upiaBjuaiJo
B^sg qBpBdsa uppnqijjsip ns ap opuapjBd soapsin^uq soqaaq soj
aj)ua BDi^ojouoja upiDBjaj bj jaaajqB^sa :osj3aui oppuas ja u^ sauop
-anpui jBn^a^p ap bjbjbj^ as anb oqaaq Bq upiaBqojdraoD jbx #bau
-Bjaj bt^ojouojd ns opotu unSjB ap BÍajpj as soapsxn^uij soqaaq soj
ap jBiDBdsa uppnqp^sip bj ua anb Jiaap sg *SBnpuB sbui SBapsin^
-uij sbiüjoj jBAjasuoa uajans 'upiaBAouui ap sojjuaa soj ap SBpBÍajB
^^ajBjajBJ^ A ^SBpBJSIB^ SBUOZ SBJ \('Z'\ 'P) SBDpSBISajaa O SBApBJJSIU
-impB 'sBapijod SBja^uoj^ 'sbubjuoui 'soij jod sopimpsuoa sajirajj
so^aia na auaijap as upisnjyp ns A sojjuaa so^iap ap uapaaojd &lt;4SBn^
-uaj^^ sbj ua sauopBAouui sbj anb jBqojduioa ua^iuuad .'Soaijijodoa^
o soaijBjSoaS sajo^aBj soj A Bapsin^uij Bijo^srq bj ajjua upiDBjnauíA
bj UBjaAaj '("^-^'9 #p) jBpos upiaB^iunuioajajuí ap orpaui ouioa
aÍBn^uaj jap o^uaiuiBUOiaun^ jap BajaaB jBjaua^ j3^dbjbd ap sau
-oiDBAjasqo jpuasnoa ap SBUiapB 'soapsin^uij SBdBm soq "^'Z
•soapBj^oa^f ajuara
-Bjnd SBraajqoíd uaiqraBj JBUiranji uapand 'ojubj oj jod 'A Bjjap
bj ajqos ajqraoq jap BpiA bj ap soapsjjajDBJBD sojaadsB UBjaAaj sand
'oapsjn^uij ajuaraBjaijjsa ojiqraB ja uBjadns sauoysnjauoD sns anb
jbjou anb ABq 'oSjBqraa ut '(Q ^BDijBj^oaS Bapsin^uij^ bjjb^^bjj
UBiJijajajd A osn ja jod opbj^bsuod bA ajqraou ja opBnaapBui oraoa
UBjapisuoa sounSjB ojsa jog 'soaiSpjojojS ajuaraajuapiAa uos sauíj
sns A sojuaraBpunj sns ojag •(soaijsin^uij sbjjb soj) SBsinbsad sai
-oijajjn BJBd aaajjo A BzijBaj Bjja anb sojuaranjjsux soj uos ajopui
Brasira bj ap A '(opBdsa ja ua soqaaq JBqojdraoa ap bjbjj as sand)
ajopui ap sa BDijsxnSuij Bi^Bj^oa^ Bjsa ap Baiuaaj Bq

�ideas que preanunciaban el método geográfico se expresaron por
los estudiosos contrarios a la orientación "neogramática", que do
minó la lingüística de las últimas décadas del siglo pasado. Ya en
1872, Jobannes Schmidt, para explicar las relaciones de parentesco
entre las lenguas indoeuropeas, opuso a la tesis del "árbol genea
lógico" de August Scbleicher la llamada "teoría de las ondas"
(Wellentheorie) (11), según la cual las innovaciones lingüísticas se
propagan desde varios centros, como las ondas en un lago al que
se hayan arrojado algunas piedras, y la individualidad de las len
guas "parientes" se define por el encuentro de distintas innovacio
nes (v. fig. 4). Una tesis análoga había sostenido cuatro años antes

FlG. 4. — Diagrama explicativo de la teoría de las ondas (según J. SCHRIJNEN).
Hugo Schucbardt, con respecto al campo románico (12), y volvió a
sostenerla en una famosa lección universitaria dictada en 1870, pero

publicada sólo en 1900 (13). Con esto se negaba decididamente la
idea de cambios generales y simultáneos en toda una lengua y se
afirmaba que el origen de las innovaciones hay que buscarlo en
la actividad lingüística concreta de los individuos hablantes, pues,
en último análisis, el punto de partida de toda innovación debe ser
un hablante real que, por múltiples ra^ones, modifica en algo la
"lengua" anterior a su hablar.

(11) En el opúsculo
Sprachen, Weimar, 1872.

Ueber die Verwandtscbaftsverbaltnisse der indogermanischen

(12)En el 3er. tomo de su obra Der Vokalismus des Vulgdrlateins, Leipzig, 1868.
(13)Ueber die Klassifikation der romanischen Mundarten, Graz, 1900, reprod. en gran
parte en: L. Spitzee, Hugo Schuchardt • Brevier, 2 ed., Halle, 1928, pp. 106-188.
— 38 —

�— 6$ —
y ^iqeq ^p ohojwj3J p opoi e^jeqe (srjtrq3Pj¡fg
-ft*Q) onJBj^ - B^^jij^j - ^p^J^ P t^pe \ íjeuoujuokJos - ojjdo^ eiueuisiy ej o^c J
-moa Eiqap (pupjqistn^ppuiW pun • puo^^ uon svitvqovjt^) lu^^^^ ^p sepe jg (^x
•sajopBjoqBjoD sajj jod '(sopBSpsaAui sojund

¿ soj

ap ¿j^ ajjBd ua 'X (^061 ^ I06T - 681) Pub^P^^ ó^siui ja jod s^p
-Bnjaaja SBjsanaua ap asBq bj 9jqos sopBzijBaj ^ SBpBipnjs^ S
O^i b saju3ipuods9jjo3 'soDpa^uis 9J sajBtiD so¡ ap 'soDi^auo^
-bui ¿9 3U3IJUOD oinpjn a^s^j *(606l " 8681 '^izdiai 'sdtdiqd2qov¿4s
UdqostuvtunAo^wp Sdp svpy Adqosttstn2uv\) pupStd^ 'f) ap oubuj
-tu sbjjb ja Á (^681 '^^Suiqrix 'sBc^^m 2Z) ^9ct3S*tL 'H J^ opBDijqnd
BiAan^ ap sbj^b oyanbad ja uos ^"jy JB sajoija^uB sbjjb soj^q
'(fl) ufuv^ *^ ^ p^zfr^^^ '^ ap upiDoajip bj
oÍBq 'opo^auj omsiui ja uod 'pBpijBmoB bj ua Bnuxjuoa as X 'o^jnq
-jbj^ ua '^p^A/^i '¿ Jod 9^61 ua BpBpiuiaj opis Bq (000 *^^ soun b
sopBjuainnB B^sanaua ap so^und soj uod) sbjjb ns ap uppBDijqnd b^j
•bdusiti^uij Bi^BjSoa^ jbiijdb bj ap ojBipauíui josjnoajd ouiod o^uain
ns aXnuiiusip ou o^sa ojad *(^ 'Sj^ 'a í ai jas Bun ap sBjqBjBd sbj sBp
-oj ua ajuamauíjojiun ajjnao ou ouamouaj oujsiuj ja anb X sajirajj
soidojd sns auaij ouauípua^ opoj anb uBDipui :oijbj^uod jb) jBjDajBip
p^piun bj ap BDjaDB Ja^ua^ ap sBapi sbj ubuijijuod ou sopiuajqo
sopBjjnsaj so^ 'soDi^ajuis soDijauoj SBdBUi 9 uod 'oXbsu^ ap ojnaíDSBj
jaiuud un oSmqsBjjs^ ua paijqnd J881 ua ^ 'sajBjaajBip sajiraij
soj upispajd uod jaDajqBjsa ap ojxspdojd ja uod 'BUBiuajB BjqBq ap
oijojijjaj jap sojund 000'O^ ua 'BpuapuodsajJOD jod 'Bjsanaua Bun
ozaduia *9¿8l ua 'u^mb '(JJ6I-3^8I) Xd^Ud/!A. 'D UOD 'odijbuibj^
-oau ojiquiB ja ua 91Sjns ODpsjnSuij sbjjb un ap Bapi bj BjsBq ^
•^sbata sBn^uaj^ sbj a^uauíBjDajyp jB^nsaAui a jBiprusa ap bj
:Bjanasa bujsiui bj jod Bpiua^sos BpuaSixa Bun uod uapiDuiOD 'soijbjj
-uod jas ap soíaj 'sajBj ouiod soDiSpjoiDajBip soipmsa soj 'bdijbuibjS
-oau Bjanasa bj ap sopBjnjsod sowap uaDipBjjuoD Bi^ojojDajBip bj ap
sauoisnjDuoD sbj is 'anb JBjBuas anb XBq 'o^jBquia ui
'•
'dlV Ia opuaiuiudují
BqBjsa as bX opuBna '^o6l ua ivqonp^) "j ozins osoipnjsa ja paijqnd
(dunwtuoo dun(p stofp4 d\ supp anbpmoq^ fttunfi) oSojbub oÍBq
-bjj ojjq "bijtuj^^ Bun ap saiiuiij soqaajisa soj ajjua Bjainbis aj
-sixa ou BjnjosqB BDpsjnSuij pBpiun bj anb 'J681 &lt;sJJ^d '(^tu^Apq^)
utnoA^dp^1^ 9p dpttup^. sun/p sioíp4 ^\ supp sadipni? dSpSup^ np
Sdttbpduoq4 suopp^t^tpo^i Bjqo ns ua 'pjisouiap fopssno^ '¿ ajBqB
ja 'ajuauíBisní 'oduiBD ajsa u^ Ud/C^^ '¿ X supj #f^ 'ijODsy ouisiuj
ja ajjua sajBjaajBip saiiuijj soj ap BDJaDB upisnasip bj uaiquiBj cujns
-aj Bsonjanj^ Xnj^ '(0881 (Sunq^Sdo¡í^9^PfQ dqosindp A9qd[\) ¿du^S
~9/Xi 'Hd ^ (9X8T 'sn^v\O suoiup^j sdp uvpunw ^d^udA9^[ ^t(j) ¿^j
~91utA\. '[ 'oDiuBuijaS oiuiraop ja ua 'X '(¿81) f^fP^I f^^^s sns UOD
'—^ODijBuiBj^oau - puB^ oujod asjBjapisuoD apand ajJBd ua ojps anb
osoipnjsa un— t\oosy 7 •) 'odiubuioj oiuiuiop ja ua 'ajuauíjBdp
-uijd uojaXnqijjuoD upiDBAouaj BXnD b 'BiSojojDajBip bj ap ouajjaj
ja apsap 'jpap sa 'soDijsinSuij soqaaq soj ap ojaajip oipnjsa jap
u9jDDajip buisiui bj ua osjnduii un 'opBj ojjo jo^ ••

�4.1. Cuando Jules GilHéron (1854-1925) empezó sus cursos
de dialectología en la "École pratique des Hautes Études" (1883),
ya había realizado apreciadas investigaciones dialectales y hasta

había publicado un Petit Atlas phonétique du Voláis román (30 ma
pas, París, 1880). Pero sólo las circunstancias de la enseñanza y las
investigaciones que siguió realizando le hicieron concebir el pro
yecto del Atlas linguistique de la Franee, que había de inaugurar

FlG. 5. — Isoglosas correspondientes a la "segunda rotación consonantica",
en Renania (según E. H. Sturtevant).
una nueva etapa en la historia de la lingüística, constituyendo el
modelo de una serie muy larga de obras análogas (cf. 4.2.). Tres
fueron las principales razones que le determinaron a emprender la
gravosa tarea: 1) la necesidad de "salvar" para la ciencia y para
la posteridad por lo menos una parte de la riqueza y variedad his
tórica de las hablas locales, ya muy amenazadas por la rápida difu
sión de la lengua común; 2) la necesidad de una colección de
materiales de todos los dialectos, sin lagunas demasiado graves,
— 40

�ap Bjqo bj ap BpuBjjodun bj 'sajBpjBd sauoisuajduioD
-ui sajqBjiAaui SBjjap ap X SBAjasaj sBun^jB ap jBsad y %z'^
*ajuauiBDijBjojJB3 sopBJoqBja ou X oijbuoij
-sana jap sajiimj soj apuajjB juouip^j jod sopi^oaaj sajBijajBiu ap
oujoj un uoa '0361 u3 ^ í(juorap3 ouusiiu ja jod SBpBSijsaAui sapBp
-ijbdoj ff ísopBjaaXojd jiui soj ap sBdBiu 66^) B^aajp^ BjBd ojuatu
-ajdns un uoa 'j - f\6\ ua íaaipuj osanj^ un uoa BpBjajdtuoa anj
Bjqo ajuauodun bj 3J6I u^j *Bjsa ap a^JBd Bun ojps '(¿djoa - to^uqp)
Bjaaja^ bj X íjBuoipijaui buoz bj ojps '(s^Ainv snoa-udftAqp(s)
BpunSas bj ísaauBjj oijojiua^ ja opo^ BDJBqB (9^^ua--9^jtdqp) ai jas
Bjauíijd vj 'SBdBui ¿i X 93^ 'J3^j ap 'ajuaraBAijaadsaj
sai jas sajj ua sopBuapjo 'sBdBui 0^61 3P 1^^ un UOJ j
sapuBj^ 9 apuajduioD (0J6I" 3061 &lt;s?JBd) ^jajduioa Bjqo vr\
•sajojnB oujoj juouip^ X uojaijji^) uoa X opBDipui
bX ojmp ja oÍBq 'ajuauíBai^Bj^ojJBD opBJoqBja jBijajBui jap j
-sbj ua upiDBaijqnd bj jBzadura opnd as 3061 ua B^ 'opoiu ajsa
'SBjsandsaj ap upjjiiu un ap sbui opuBjjsi^aj X (sojaíns ojjBna
*sosbd sop ua *X ísajj o sop 'sojund sojjo ua íojund jod ojafns un
'sojund o^^ soun ua) sojaíns 03¿ 3P s^ra opuB^ojjajur 'sojsiAajd
sojund soj sopoj pSijsaAui '(J06l^¿68T) SO^B ojjBna ap souam u^
•ouirajaj jap sajuB unB BjjinjauoD pj^oj 'pBpiDBuaj X upsaj sajqjaja
-ui uoa opuBÍBqBjj 'juomp^ oja¿ *soub oduid ua oqBD b asjBAajj X
(bubtjbji ^jqBq ap sop 'sojja ajjua) sojund ^^9 JBajBqB Bjqap Bjsana
-ua bj 'uojaijji^) ap ojaaXojd ja un^a^ 'Bansinguij bj ap Bijojsyq bj
ua odij ajsa ap Bjauíijd bj X sasaauBjj sajBjqBq soj sopoj ap bdijbui
-ajsis X Bjaajip uppBSijsaAui Bjaraijd bj jas ap BjqBq anb bj '(0361
BjsBq oSanj SBpBjuaumB) SBjunSajd OO^'I SBun ap oijBUOijsana
un uoa 'mpuajduia ^g j ap ojso^b ua X uojaijji) uod jBjoqBjoa
b omsBisnjua uoa ajsa pipaaay #soaijauo^ saaijBUJ soj jjn^uijsip
X jiqxajad BJBd pBpiaBdBD ajqBjou Bun 'sBuiapB 'Biasod X 'pBpnp
ns ap ooixaj ja ajqos oipnjsa osoijba un opBzijBaj BiqBq sand 'sodt^
-pjojoajBip sasajajuj soj b ouaÍB Bja ou 'oSjBqraa uis 'jBna ja '(sibj
-B^-ap-sB^) jo^-juibs ap pBpnp Byanbad bj ap ajuBiajauíoa ajd
-mis un 'fuozup^ puouip^ JBjjnsaj ap Bjqap Bauppi Buosjad bi
•soaijpaj o
soaijpjsiq ^sojdaauoaajd,^ jod jBiAsap o JBuiraop asjBÍap ap ajqijdaa
-sns 'uoisa^ojd ap o^ojpjaajBip un o Bjsin^uij un jas Biqap ou jop
-b^ijs3aui ja —pBpiauBjuodsa BuinuaS ns ua BjBjdBD as jBjqBq jap
pBpijBaj bj anb bjbcí X Bjsanaua bj ap ^pBpiAijaíqo^ bj oiuns opBj^
ua jBjnSasB BJBd— anb uojaijjiQ 'SBuiapB 'BqBsua^ 'Buosjad bjos
Bun jod X Bjaajip Bjsanaua ajUBipara opi^oaaj oaua^oraoq jBijajBtu
un ap asBq bj ajqos opBzijBaj 'saauBJ^ oyjojijjaj ja opoj ap odij
-sin^uij sbjjb un 'uojaijji^) un^as 'jijdmna Bipod ojps SBpBDipui sbid
-ua^xxa sbj U0^ 'oaijijuaia jaAiu ap iu 'sauopjodojd ap iu 'soijajija
ap tu 'pBpiuuojiun Bun^uiu UBqBjuasajd ou X sojaajBip soj sopoj bj
-Bd UBjjsixa ou 'BjoqB oiuoa saauojua 'sbjs^ *sajBjaajBip sbtjbjSououj
sbj sajuapijns JBjjnsaj UBijx&gt;d ou sapBpijBÚi^ SBjsa bjb^ 'oaud^otuoq
'ajqísod bj ua 'jBijajBUj ap upiaaajOD Bun ap pBpisaaau bj ( X íoa
oipnjsa ns sauíJTjf sbuj sasBq ajqos jBjuas Bjaijiuuad anb

�fue muy pronto reconocida en esferas cada vez más amplias, y el
método geográfico ha llegado a ocupar hoy una posición de primer
plano, sobre todo en la lingüística europea. Lo demuestra, en pri
mer lugar, el gran número de atlas lingüísticos ya publicados, o en
curso de publicación o elaboración. La mayoría de estos atlas siguen
en lo esencial el método del ALF, aun introduciendo innovaciones
y tratando de perfeccionarlo y aunque no acepten siempre como
dogmas algunos de los criterios gilliéronianos (en particular, el cri
terio del investigador no-lingüista).
Entre los atlas románicos completos —dejando de lado los va
rios atlas franceses regionales (15)— los más importantes son el
Atlas ítalo-suizo y el Atlas de Córcega de Gino Bottiglioni.
El Atlas lingüístico-etnográfico de Italia y de Suiza meridional
(Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz), 8 tomos (16
partes), Zofingen, 1928 -1940 (AIS), es obra de los romanistas sui

zos Karl Jaberg (n. 1877) y Jakob Jud (1882-1952), profesores,
respectivamente, en Berna y Zürich. Este atlas no mantiene el prin
cipio del investigador único ni el del investigador no - lingüista.
Las encuestas —que, a diferencia de lo que ocurre en el ALF, com
prenden también las ciudades— abarcan 407 puntos (entre ellos,
dos de habla griega y uno de habla albanesa) y han sido realizadas
por tres investigadores: P. Scheuermeier (Suiza meridional e Italia
centro - septentrional; 306 puntos investigados —cinco de ellos dos
veces—, en unos seis años de trabajo ,entre 1919 y 1928), G. Roblfs
(Italia meridional y Sicilia, 81 puntos en 15 meses de trabajo, entre
1922 y 1928) y M. L. Wagner (Cerdeña, 20 puntos en 5 meses, entre
1925 y 1927). Normalmente se ha interrogado un solo sujeto por
cada punto, aunque en presencia de otras personas, cuyas interven
ciones se han podido tener en cuenta. En las encuestas se han
empleado tres cuestionarios distintos: el normal, con unas 2000
preguntas, aplicado en 355 localidades; el reducido, de 800 pregun
tas, en 28 localidades; y el ampliado, con unas 4000 preguntas, en
30 localidades. Pero la novedad más importante del AIS es la que
aparece en su título: es un atlas no sólo lingüístico sino también
etnográfico, un atlas de palabras y cosas. En efecto, además de los
1705 mapas con comentario marginal (ampliación de la informa
ción contenida en los mapas e información acerca de los objetos
designados por las palabras), contiene unos 1900 dibujos y más de
4000 fotografías.
La misma orientación presenta el Atlante lingüístico - etnográ

fico italiano della Corsica, 10 tomos, Pisa, 1933-1942 (ALEIC),
realizado enteramente por Gino Bottiglioni (n. 1887), como autor
del proyecto y del cuestionario, investigador y, finalmente, redac-

(15) Ch. GuERLIN DE Guer, Atlas dialectologique de Normandie, I, Caen, 1903
(casi enteramente fonético); G. MiLLARDET, Petit atlas linguistique d'une región des Landes, Tolosa - París, 1910; O. Bloch, Atlas linguistique des Vosges meridionales, París, 1917;
A. DURAFFOUR y P. Gardette, Atlas linguistique des Terres Froides (Les Patois du Dauphiné, II), Lyon, 1935. Un nuevo gran atlas lingüístico de Francia, por regiones, se prepara,
desde 1939, por un grupo de estudiosos, bajo la dirección de A. DAUZAT; cf. S. Pop, La
dialectologie, I, pp. 136-151.
— 42 —

�"SOI "&lt;&gt; '*fSofouot9 PjfP pojfuj 'iKiAVnovx "O (91)
Buasua dog #s) sajojaBpaj sop soj ap upiaEjBdas bj 'jojaajip jap a^
-janra bj 'BjjanS bj jod BpBaja upiaBnjis bj 'o^anq -(sEdEiu 9J^7) OH&gt;I

&lt;níqíS 7 ^ 7/ JV2T7F í(sBdEio Vx^^)'^^I &lt;níqíS ^ 86l 'ín13 7/
Á 1 ' 7 W^^ 7 F í(sdEiu 96^) O^76I 'niqis 7 * 7í ^^7 V í
300 3^61 &lt;níqys ^ 8^6i 'íno 7/ ^ / • 7 7F ^hj ^i
opBDi^qnd OEq a *^//^ ox^vno ap pEpijEaj ua aüoduioa as
ja 'sand *isy •^// I^^Í7F ^ / W^1V) p - II p ^duv¿ 'uyiuox
opstnEmj svpy ^n^w Á. j Pd^xp^ 'upiuox 3ijstn2uti sppy ptotysl s^j^^
sop sano opuaAn^psuoa 'sajojoa ua A. jouaui oueuiej ap secíbui ua
oujsiui ja jod sopiaajjo '(soaixaj X sajEapEuiEj^ 'soapauoj)
Á saauEsajajuí seiu sojaadsE so^jap opEJoqEja UEq sai
- sajopE^nsaAui soquiE '—2í 7 F Ia JO&lt;^ Bpianpojjuí a^uE^jod
-raí SEra u^pBAouui ej sa Ejsa X— sEraapy *so^und ap sapaj sop sej
e sa^uaipuodsajjoa '(jj }ny X / ^I7V) vil p ^d?^*d 'upuioá apstnS
-up insppy X 7 Pduvd 'upuiox opsinSu^ fnsppy 'sejjb sop ua opiunai
opis Bq opi^oaaj ise jEijajEra j^ 'SEisanaua sop X euti 'a^uaraBAiiaad
-saj 'opuEzijEaj sorapjn so^sa 'uppt^^ 'c¡X, ^ po^vd '^S '^upup^ #f&gt;
piAOJja^ uoa opEjoqEjoa UEq so^und g u^ -SBiunSajd 00X3 SEun ojps
ap oiJEuopsana un uoa X SEjqEq sej^o ap sajopErajo^uí uod jj X 'sej
-un^ajd 008^7 SEun ap ojajdraoa oiJEUoijsana ja uoa X BUBiunj EjqEq
ap sajopErajo^uí uoa SEjsanaua 9^ rajuaraEsxaajd X 'sojund ^8 ua
SEjsanaua ¿8 opEzxjEaj Eq 'opBijdraB oiJEUopsana un uoa 'piAOJja¿
jira^ 'sajojpasa sau e 'sEraapB 'opESouajuí Eq X (souEiuEjan sajop
-Erajo^uí uoa 3 X soiE^unq sajopErajojux uoa 3 'souEranj sajopEra
-jojui uoa jo^) SEjsanaua go sojund \o ua opEzxjEaj Eq 'sBjunS^
-ajd 0913 3P oiJEuopsana un uoa 'do&lt;j jaAa^ -sojrajsrp soijEUopsana
uoa X sojund ap SEjupsip sapaj sop ua ojad '(X^6l ^ 06l oa)
ouEranj oaijsinguij ouojijjaj ja opoj ua SEjsanaua sns opEzijEaj
UEq sajopE^psaAui soqraE 'ojaa^a u^ "oaiun jopESijsaAui jap oidp
-uud ja auaijuEra dlV P *sajopE^rjsaAui sop opEajdraa jaqEq ap
jEsad y #fnj^ ap pEpisjaAiun ej ap sajj soj '—sajojaEpaj X sajopE^
-ijsaAui odraaij orasira je— tataou^d tiul'3. ^ ^od ^d^S JO&lt;^ P^^ij
-E3J X '('• mp) puE^ia^ ap SEjjy je jopE^psaAui oraoa opEjoqBjoa

EjqEq uamb '(8^61" XX8I) nuv^^nd 1^X9S J^ P!^ÍJÍP ^ opEjaaXojd
'opBapi an^ '(9J) ,,Eqaaj ej EjsEq ojaajjad seiu ja^ oraoa osoipnjs
un^jE jod opEjapisuoa f(d7V) ouEranj oaijsin^uij sejje jq
•asjEnuijuoa uEpand anb ap
SEzuEjadsa SEaod XEq 'ojuaraora ja jod 'X sojajdraoaux opEpanb UEq
'EunjEjE^ ap ja X BiuBiun^j ap ja 'soaiuEraoj sejje sop sojjo
•oiJEüoijsana jap sasEj^ sej ap EUEraajE
X Bsaj^ui 'BsaauBjj uppanpEjj ej uoa X sauoiaEAjasqo X sejou uoa
'SEdEin J003 3U3puoa ^1 "3IV T3 "ojund jod JopErajojuí ojos un
'(sojund gg soj ap zf ua) I^jauaS ua 'opuE^ojjajuí a sasEjj o^61 3P
oiJBuoijsana un opuEajdraa '(bueosox ^p A Eqjq ap ejsj ej ap Eun

'Euapja^ ap 3 *E^aaJ93 ap ^f) sapEpijBaoj ^^ ua '3^61 ^ 836T ^J:ua
'SEjsanaua sns ajuarajEUOsjad opBzijEaj Eq (Eiuojog ap pEpisjaAiun
ej ua ajuarajEnjaB) Tuoij^ijjog "jojg ja 'ojaa^a uq 'SEdEra soj ap jo^

�actualmente en la universidad de Lovaina) y la destrucción de una
parte del material han interrumpido la publicación de la obra, por
lo menos en la forma inicialmente planeada.
Como el ALEIC, el Atlas lingüístic de Catalunya, 5 ts. publi
cados, Barcelona, 1923 - 1939, es obra de una sola persona: del ilus
tre catalanista P. Antoni Griera (n. 1890). En efecto, también el P.
Griera ha realizado personalmente su encuesta (1912-1922), inves
tigando, con un cuestionario de 2886 preguntas, 101 localidades de
todo el territorio de habla catalana: Cataluña y zonas adyacentes
de Aragón; Valencia, Baleares, Pitiusas (Ibiza), Andorra, Rosellón
(en Francia) y Alguer (en Cerdeña). El ALC debía de ser uno de
los atlas más ricos, tanto por el número de preguntas del cuestio
nario como por la densidad de la red de puntos investigados. Des
graciadamente, la dispersión de los materiales durante la guerra
civil ha truncado, quizás definitivamente, su publicación. La parte
publicada comprende 858 mapas ordenados alfabéticamente, de
abans d'ahir a fregar (la roba).
Muy adelantados se hallan los trabajos para el Atlante lin
güístico italiano (ALI), planeado ya desde antes de 1914 por Matteo

Bartoli (1873-1946) y en preparación desde 1924, bajo la direc
ción de M. Bartoli y Giulio Bertoni, y luego (desde 1931) de M.
Bartoli y Giuseppe Vidossi (n. 1878), con Ugo Pellis (1882-1943)
como investigador (y al mismo tiempo redactor, junto con Bartoli
y Vidossi). El cuestionario del ALI es el más rico de todos los que
se han empleado hasta ahora: comprende un cuestionario general
de 3630 preguntas; dos cuestionarios técnicos, respectivamente, de
2000 y 1224 preguntas (agricultura, ganadería, caza, pesca, navega
ción, plantas, animales, etc.; artes y oficios), y un cuestionario mor
fológico de 1048 preguntas. Sin embargo, una serie de encuestas
se han hecho con un cuestionario reducido, de unas 2500 preguntas.
También la red de puntos a investigar es más espesa que la de
varios otros atlas (unos 1000 puntos). Por lo que concierne a la
recolección del material, Bartoli entendía mantener el criterio del
investigador único. Pero Ugo Pellis falleció antes de terminar la
encuesta: entre 1925 y 1943, había investigado 727 localidades (31
de ellas incompletamente), reuniendo, además del material lin
güístico, una gran cantidad de material folklórico (en el sentido
amplio del término) y más de 7000 fotografías. Después de la
muerte de Pellis y de Bartoli, los trabajos para llevar a cabo el atlas
han sido retomados por un nuevo comité de redacción (constituida
en 1947), que integran G. Vidossi y B. Terracini (n. 1886), ambos
de la universidad de Turín, en la que funciona, ya desde los tiem
pos de Bartoli, un Istituto delVAtlante lingüístico italiano.
De todas las lenguas romances, sólo el español y el portugués
no poseen aún su atlas lingüístico. Por lo que se refiere al portu
gués, ha hecho encuestas preliminares, en vista de un futuro atlas,
el profesor de Coimbra Manuel de Paiva Boleo. Para el inmenso
dominio español, sólo tenemos, por el momento, el pequeño pera
muy valioso atlas de Puerto Rico (75 mapas) contenido en la obra
— 44 —

�•d '7*3 -qo 'doj -s *p) jouBdsa sbjjb jap oniisap jap BDjaaB usnsisqns soue soaod
EjsEq anb s^pnp sej opEdisip sq sajojn^ soisa jod EpBuopjodOJd nppEinjojuí e-j
JOjjEj/^ ap eujje^ 'pauaqp pjnsutuaj pj ap spjjy ja iC pppjjpnjop vj ua patjstnSutj ptj
^l "H^NavíiO SiH^Niv's W ^ '962-882 ^d '^S¿I 'op^^o '..mnA!lI:&gt;JIV.. u^ '(idlV)
jnsuiuaj pj ap ootjstnSutj spjjy j^ 'ONvnaxsvj znnojaao'a "i :ouis;ui jap saj
ui sop ueujjojui idiy jap sapnjispiA sej á sedusijojoejbd sej ajqog -odjan^ jeuioj
oj^aXojd ja Z61 3P ^opapajjE ¿jos OJa,j • Z.061 JO&lt;1 B^ pBpisa^au ns pDBjsap uainb
uauapyr -^ -q b a^auauad BUEds^'ap ODijsjnSurj sbjjv jap BÁijEpiuy v\ (81)
•^9J - j^¡ *dd '\i '^b^iu
biSojojij ap EjsTAa-^ BAan^^ na \lvihN3SO1I -V aP ^uasaj bj -a 'souErmauíBouBdsiq
soaijsjnSuij soipnjsa soj' BJBd JBjduiafa Bjqo Ejsa ap Ei^uEjaoduii bj ap Bajaoy (/.I)
*^3uapiAOJ(j) {jfp¿ny[ '/^ jod

'Biuoyo^ ^p BDi^BdjB^qns upiSaj By ap í(y^6y 'sajaqiny) uasspSuPy{
'H A ^aBtibauByg ouisiuj ya jod 'sapuByj ap a^sao-jn^ yap í(9^6y
'sajaquiy) t¿9pnb3UPi^ *^ jod" 'ajuBqBjg - ouanbag yap SBy^B opuBD
-yyqnd UB^sa as o opBDiyqnd üBq as odiubujoj opunuj yap Bjanj
'(81) SBjsiAaj ua 'sBdBiu soaod soun
A soipnjsa soun^jB opBaiyqnd UBq as oyo *opBiaiui Bq as ou unB
Bai^Bj^ojjBa uppBaiyqnd ns ojag '^ IS ^ PP ^sajUBAja^ ap yan^iy^y^
ojmijsuy ya ua sopBjisodap UByyBq as sopiSoaaj sayBijajBiu soy sopoj
T^6l ^ps^Q "sapBpiyBaoy ^y SBun opB^ijsaAui UBjqBq as oy^s '^^6y bj
-SBq 'apuop 'yB^njJog BJBd OAyBS 'sopynyauoa ajuauíBDijaBjd asjBjapxs
-uoa uapand Aoj^ 'S^^ijijuai^ sauoiaB^ijsaAuy ap joyjadng oíasuo^
yap Bpi^a By oÍBq '/.f^6y ua opBpnuBaj UBq as oyps A ^qio^ BAan^yj b
sayBijajBui soy ap opBysBjj ya jod A yiAia BjjanS By jod 'sopidiunu
-ajuí uojBpanb soÍBqBJj soy ojag "SBpBipnjsa sapBpiyBaoy o SBun
uoa 'ouxujjaj ns b uBqBajaaB as 9^6y ua A 'z6l üa uojBzaduia sBjaaj
-ip sauoiaB^ijsaAui SBy 'y^^y ua sopBnjaaja sajBUiuiiyajd soÁBSua ap
sandsaQ '(pjlíwt) iC^jputq '¿j j jod ajuaraajuaiaaj opinjijsns oiuijyn
ajsa) optusnf) 9f&gt; dxqo¡^ 'y A oá^iq 'y 'oupjf^tsp^ Zdn^txyo^ "j
UaujLPni) stqyup *jy '(oitcf) psout^s1^ *yy 'y 'lioy^ *g ^^ #¿j :sias opis
UBq sajopB^xjsaAui soq '(^SBjsandsaj 000^ SBun b sajuaipuodsajjoa^
ojad) SBjunSajd f^^ ap yBjoj un uoa 'oaixay ojjo ya A yBaijBuiBi^
-oapauoj oun :o^6l U3 sosajduii 'soiJBuopsana sop opBayduia UBq
as umaBziyBaj ns ug *san^njJod - oSayyBS yB ojsaj ya A ouBiauayBA
A uByBjBa yB ¿^^ 'youBdsa oyuíuiop yB SByya ap 083 opuaipuodsajjoa
*(yB^njjog ua q6 SBun A 'Buopuy ua Bun 'upyyasog ya ua ¿ 'bu
-Bdsg ua ¿zf) sapBpiyBaoy c,z^ SBun 'yBjoj ua rsanSnjjod - o^ayyBS
ya A ouBiauayBA A UByBjBa ya uaiquiBj BajBqB sand 'oayjaqi aauBiuoj
yap seyjB un ap 'pBpiyBaj ua 'bjbjj a #q.ioj^ BAan^^ ap XjxsjaAiufy
Biquinyo^ By ua ajuamyBnjaB X pijpj\[ ^p soayjpjsif^ soipnjsg ap
ojjua^) ya ua josa^ojd sajuB 'sbujox ojjbab^^ *jl ouisiui yap upiaaajip
By oÍBq '8361 ap^ap opuBjBdaid opBjsa Bq as anb Y/J7F^ PJf^
-aq\ p^nsuma¿[ p^ ap oaffsmSutf sppy ya ojuojd jauaj japod ap sbz
-UBjadsa SBuanq XBq BUBdsg ap youBdsa ya bjb^ -(¿y) SBjun^aid c,ff
ap oiJBUoijsana un uoa 'sapBpiyBaoy ^^ ua (836l"Z.36l) osoipnjsa
ouisiiu ya jod opiSoaaj yBijajBui yap ajjBd Bun Bjjsi^aj SByjB yg '8^61
'sBjpaig oig '((pupau,atu&gt;poup(^siq po^stnSu^ Ptfp¿SoaS p^ p upta
-nqufuo^ 'oar^ ou^tt^ ua joup^sa /g^; 'spuioj^ ojupíip^sI spiuoj^ ap

�sigs.), etc.; y muchos otros se han proyectado o ya se están prepa
rando.
4.3. Además de estos resultados materialmente evidentes, la
geografía, lingüística ha hecho progresos en varios sentidos, fecun
dando otros campos de la investigación lingüística y cultural.
El método "espacial" elaborado por Bartoli (cf. 2.2.) ha sido
aplicado en el campo de la reconstrucción y prehistoria del indo
europeo, con restricciones y críticas, por V. Pisani, por G. Bonfante
y, sin restricciones, por el propio Bartoli (cf. 7. 4-5.). El mismo mé
todo, superados los límites de la lingüística, ha sido reconocido
como fructuoso para las investigaciones etnográficas y folklóri

cas (19).
Por otra parte, mediante la unión con la orientación lingüís
tico - etnográfica llamada "Wórter und Sachen" ("palabras y cosas"),
que exige el estudio simultáneo de las palabras y de los objetos
que ellas designan (20) —unión que, como se ha visto, se presenta
en forma sistemática en el AIS—, la geografía lingüística ha dado
nuevo impulso a la onomasiología, un campo de investigación en
el que se han destacado estudiosos como V. Bertoldi, E. Eggenscbtviler y F. Krüger(2l).
Finalmente, se ha entrevisto también la posibilidad de elabo
rar un atlas fonológico de Europa, y la Asociación Internacional de
Estudios Fonológicos ha tomado una resolución en este sentido en
1936. Una "geografía fonológica" presentaría un interés muy
peculiar, porque a menudo las lenguas territorialmente vecinas
pueden presentar inventarios fonemáticos idénticos o muy semejan
tes (como, por ej., en el caso del español y del vascuence), aunque
no exista entre ellas lo que se llama "parentesco genealógico" (22).

5.1. El atlas lingüístico es esencialmente una "colección de
material" (cf. 2.1.). Por lo tanto, lo que se comprueba en un atlas
podría deducirse también de otras colecciones de materiales (por ej.,
textos y léxicos dialectales), así como de estudios particulares sobre
los dialectos. Pero el atlas presenta ventajas de claridad y evidencia
(19)Cf. M. Bartoli, LIS, pp. 46 y 53, ns. 143, 144.
(20)La revista "Worter und Sachen", Heidelberg, 1909 y sigs., fue fundada por R.
MERINGER y W. Meyer - LÜBKE. Pero como iniciador del movimiento hay que citar, junto
con Meringer, a H. Schuchardt. Acerca de Meringer, y. la introducción de P. U. González
de la Calle a la trad. esp. de R. Meringer, Lingüística indoeuropea, Madrid, 1923, pp. 7 26. Acerca de Schuchardt: A. Castro, Hugo Schuchardt, en Lengua, enseñanza y literatura,
Madrid, 1924, pp. 155-170, y A. B. Terracini, Schuchardt, en Perfiles de lingüistas, Tucumán, 1946, pp. 103 - 131.
(21)De V. BERTOLDI es célebre, sobre todo, el estudio Un rib elle nel regno de' fiori.
I nomi romanzi del Colchicum Autumnale, Ginebra, 1923; pero cf. también, entre las obras
más recientes, La parola quale testimone della storta, Ñapóles, 1945, y La Glottologia come
storia della cultura. Principi metodi problemi, Ñapóles, 1946. De É. Eggenschwiler: Die
Ñamen der Fledermaus auf dem franzósischen und italienischen Sprachgebiet, Leipzig, 1934.
De F. KrüGER, que dirigió durante muchos años la famosa revista de Hamburgo "Volkstum
und Kultur der Romanen" y es actualmente profesor en la universidad de Mendoza (R.
Argentina), hay que recordar por lo menos la monumental obra etnográfico - lingüística Die
Hochpyrenden, 6 ts., Hamburgo, 1936 - 1939.
(22)Cf. N. S. TRUBETZKOY, Phonologie et géographie linguistique, en Principes de
phonologie, trad. fr., París, 1949, pp. 343 - 350.
— 46 —

�Lf —
as &lt;#ía jod 'isy '(uppBAjasuoa Eun ap bjejj as is) opinjpsns UBq
bj anb o (uoideaouui Bun ap bjbj^ as is) opuEuiunja B^sa anb sbj b
sbuijoj sbj ap opBj jb :ojuníuoa un ua aA bj as anb ojsand 'bcIbuj un
ua uopBaijiu^is jBpadsa ajainbpB Bqanjdraoa as Bpuajsixa BXna bui
-joj bj 'sBiuapy *(oiJBUopsana jap B^unSajd Bun^jB b uapuodsajjoa
SBjja ts) &lt;4SBpBajjsBJ&gt;^ ou sbiujo^ sbj SBsojaxunu Anuí uBas ou anb
ajuauíajqBuozBj jauodns ajiuuad Á. oiJBjuaAui jap pmijdtuB bj ap
BDJ3DB sbi^ubjb^ SBuanq aaajjo 'soaijsjti^uij sbj^b soj BJBd ua^ixa as
anb sbj oujod 'sBqaajjsa ajuauíajuaiaijns ^sbjjbiu^ uoa so^und ap paj
Bun ua BapBuiajSTS uppE^nsaAui Bun ojos ojad ísojaajBip soj ajq
-os sajBjnaijjBd soipmsa jod uayqujB^ SBpBjBuas jas uapand sbujjoj
sbiusiui sbj anb B^sa ojbj^) 'svuiao^ d'p otxviuaaut osoijba un 'jB^nj
jainijd ua 'aXnjijsuoa oapsin^uij sbj^b ja anb jraap sg *sopB^ijsaAui

•(/ ViWlV ^P '3I3W3J '8LZ\p
^\ ajqos) oaemnj va (^.jsínuí,,) atatu^^ Á auatnw ap scpeunxojde se^jy — '9 *oi^

V-—\&gt;*
^-

^
q soj ap bijoXbiu bj ua sajuaiaaj sbui sbuijoj jod
-sns 'Bn^puB bujjo^ Bun ap Biauajsisjad bj ap bjbj^ as is ajuBjjoduir
ajuarajBjnaijjBd Bjapisuoa as anb oqaaq 'buijo^ Bun ap bujsiiu bo
-uajsixa bj jBqojdiuoa a^iuuad sbjjb ja 'jBSnj jamijd ug "¿'C,
•OApBjBdraoD X jBjauaí?
*ODTJ9^siq uapjo ap sauopanpui sa^uBjJodrai ajiuuad anb BauBjjnrais
jBiDBdsa uotsia Bun ouarapua^ BpBa BjBd opuapajjo 'Bn^uaj Bun
o ojaajBip un BjnaijjB as anb soj ua sajBjqBq ap o^uníuoa ja ua ouis
*jBjqBq ojos un ua 'sopBjsiB soqaaq soj B^uasajd ou 'opoj ajqos '\
'('Zy 'P) sajBnjund sauopBSpsaAui sajduiis sbj Jiunaj uapand ou
anb 'sopBipnjsa sojund ap pBpisuap ap X 'jBija^Btu jap pBpiauaSouj
-oq ap 'BDiuaaj pBpiun ap sbtjubjb^ X souauípua^ soj ap BjBiparaui

�comprueba que el lat. apes o apis, "abeja", generalmente sustituido
en francés por el tipo meridional abeille
apicula) y por otros ti
pos, se conserva todavía esporádicamente, en algunas zonas margi
nales (v. fig. 12). Al mismo tiempo, se comprueban los límites, las
áreas, de los fenómenos registrados. Así, por ej., se comprueba que,
en rumano, las formas latinas mulier, "mujer", y nivem, "nieve",
se conservan en Transilvania (muiere, nea), mientras que en las
otras regiones han sido sustituidas, respectivamente, por el más
reciente femeie &lt; familia (v. fig. 6) y por los empréstitos zapada
y om'at.
5.3.Tales comprobaciones, si se pueden constituir series de
muchos casos análogos, consienten, ante todo, inducciones de índole
histórica acerca del carácter "conservador" o "innovador" de un
dialecto. Luego, también inducciones de carácter general: por ej.,
que las formas o fases más antiguas se conservan a menudo en zo
nas aisladas, lejos de las grandes vías de comunicación. Así, quien
estudie el infinitivo personal y los indicios de conservación de la
final latina en portugués, u observe que los sistemas vocálicos ro
mances reflejan tres distintas distribuciones de las vocales latinas
(puesto que el sardo y el rumano presentan cada uno una distribu
ción propia), no considerará los primeros dos hechos como peculia
ridad exclusiva del portugués ni pensará en la escisión de un
sistema latino - vulgar único y en sucesivas regresiones inexplica
bles, si comprueba que el AIS registra hechos análogos en dialectos
de Italia meridional, sino que relacionará los fenómenos portugue
ses, sardos y rumanos con los italianos y con diferencias dialectales
existentes ya en el llamado "latín vulgar" (23). Es por esto que,
en efecto, el AIS no sirve sólo para el estudio de los dialectos ita
lianos, sino también para el estudio de las lenguas romances en
general, resultando un instrumento indispensable para la dialecto
logía románica comparada. Y es así como los restos de fases anti
guas adquieren peculiar importancia para la historia de una lengua
o de un grupo de lenguas.
5.4.Por lo que concierne a las innovaciones, el atlas lingüís
tico permite inducciones del mismo tipo. En primer lugar, induc
ciones históricas: desde qué centro se ha difundido una innovación
(por ej., de una ciudad importante, de particular prestigio cultural
y político) y hasta dónde ha llegado; cuáles son sus límites, los
obstáculos que han detenido su difusión; cuáles han sido, en ge
neral, los centros innovadores en un territorio y cuáles las resisten
cias a las innovaciones. Así, un mapa de algunos fenómenos
fonéticos hispánicos pone en evidencia que ciertas innovaciones han
partido de Galicia, otras de Cataluña y otras, la mayoría, de
Castilla, y que el castellano es el dialecto más innovador dentro del
conjunto ibero - romance (v. fig. 10).
En segundo lugar, inducciones de índole general: las innova-

(23) Cf. H. Meier, A formafáo da língua portuguesa, en Ensaios de filología románica,
Lisboa, 1948, pp. 5-30 (partía p. 11 y sigs.).
— 48 —

�uy '
soj '*ía jod 'tsb) soj^is ajuBjnp opiuajUBiu UBq as anb sBjajuojj
ap bjbjj as is opoj ajqos 'SBApBjjsiuiiupB o 'sBapsBisajaa o 'sbdu
-ijod SBjajuojj SBtigpuB uoa uappuioa (soapsin^ui^ soqaaq soj jod
SBpBdnao sBajB sb^ ubjiujij anb sBauíj) ^sbsojSosi^ ap saaBq soqanj^
'i'Z'l *P) uppBDiunuiODja^ui bj ajuaraBAijDa^a uapiduii anb sajBjn^^u
sojnaB^sqo so^ iod o SBjajuoj^ sbj jod sBpiua^ap uos sauoiaBAou
-üt sb^ anb 'oinsixnisB 'BAjasqo a '(fz) ..^suajai jsouj asjnoaja^üi
puB ^sasop si ^DBjuoa ajaqAi jsaqDinb spBajds 'asBasip aqij 'qaaads^,
rsajBjnqna X sajBpos sanopByaj sb^ ap pBpa^sBA A pBprsuajuí bj ap X
sajopBAouui soj^úaD soj ap X sonpiAipui soj ap oí^psajd jap apuadap
upisn^ip ns ap pmijdinB X zapidBJ bj X 'oj^o b onpiAipui un ap ubsbcI
anb oúis 'sa^uBjqBq sonpiAipui soj ap a^uaiuajuaipuadapui a b^
-uaná ns jod ubzubab ou SB^psin^uij sbiujo^ sbj íBjsiaiuBDaui Biau
-Btu ap ojsa jBjajdjajuí anb XBq ou 'ajuaiujBjnj^^ *Bjajsoduio3 ap
b bjjbab^^ ajuaiuBngpuB Biun anb ^saauBjj ouiuibd,^ jap

ip suba \a Jod 'stt ap

•(H3Vg #V nn^as)
\a ua sun boijoj e^ ap

:Bnreoa^ — •/, '9IJ

o^jbj oj b uojaipunjip as jBzuaAOjd X saauBJj ua^jjo ap sbujjoj sbj
BUBdsg^ ua 'isy *saupB SBn^uaj o sojaajBip ap bjbjj as is opoj ajqos
*bjjo b Btt^uaj Bun ap X oj^o b ojaajBip un ap ubsb^ -('aja 'BjjasjBj^
*uoX^ 'soapjng b ajuaurej^ajip sijB^ ap UBSBd &lt;#ía Jod 'boubjj ua)
SBipaiujajuí SBUBduiBD sbj jBjsinbuoD uis bjjo b pBpnp Bun ap UBSBd
ojjnuaiu b X &lt;(¿ Sjj -a) soij soj ap sajjBA soj *-ía jod *opuainSis
ap sbia sapuBjS sbj ap oSjbj oj b uapunjip as sauoto

�Pirineos entre el español y el gascón, pero no entre el catalán de
Cataluña y el catalán del Rosellón). A este propósito hay que insis
tir en el hecho ya señalado de que los límites lingüísticos no coin
ciden necesariamente con los límites naturales: un río no navegable,
bastante ancho y sin puentes, impide la difusión de las innovaciones
y constituye límite dialectal, pero no sucede lo mismo con un río
navegable o cruzado por muchos puentes, que no impide la inter
comunicación (25).
Por otra parte, se observa que una nueva unidad política cons
tituida en una zona donde se encuentran varias fronteras acepta
innovaciones de las varias unidades cuyas fronteras se entrecruza
ban en su territorio; es el caso de Castilla, constituida en una zona
que perteneció a tres provincias de la Hispania romana: Tarraconensis, Carthaginensis y Gallaecia - Asturica (v. fig. 1).
Finalmente, la comprobación del área de una innovación y de
su centro de irradiación permite importantes inducciones en el
campo de la comparación lingüística. Así, por ej., si se observa que
habere se sustituye por tenere en varios dialectos de Italia meridio
nal, es razonable relacionar, bajo este aspecto, las lenguas hispáni
cas con esos dialectos italianos. Del mismo modo, si se observa que
mb &gt; m y nd &gt; n se registran en Italia en la zona antiguamente
poblada por umbros, sabelios y samnitas, se justifica la atribución
de tales fenómenos al "substrato" osco-umbro; y luego, al com
probar que en Hispania los mismos cambios se han difundido de
una zona colonizada presumiblemente por óseos (cf. Osea &gt; Hues
ca), es, evidentemente, lícito relacionar los fenómenos hispánicos
con los italianos (v. fig. 8) y con un latín hablado por itálicos
(las discusiones acerca de la acción del substrato y las dudas acerca
de la etimología de Osea no quitan, claro está, el valor teórico del
ejemplo).
5.5. Lo dicho hasta aquí implica que en los mapas lingüísti
cos se comprueba también, y sobre todo, la distribución de un fe
nómeno con respecto a otro (de una conservación con respecto a la
innovación que la sustituye). Y la distribución permite observar
que ciertos dialectos se diferencian de otros, no tanto por diferen
cias ya existentes en la unidad o en las unidades lingüísticas de las
que ellos proceden, como porque muchas innovaciones más recien
tes no abarcan todo el territorio considerado: han conquistado
determinados dialectos, pero, por varias razones, no han llegado a
otros. Así, por ej., en Hispania, la palatalización de pl, jl, kl inicia
les, surgida en Galicia, se ha difundido también al castellano, pero
no ha llegado al catalán; la reducción de mb a m, realizada pri
mero en la zona catalano - aragonesa, ha llegado al castellano pero
no al gallego-portugués; la diptongación de e y o abiertas acen
tuadas, originada en el centro de la Península, se ha difundido a
todos los dialectos propiamente españoles, pero no ha llegado ni al
gallego - portugués ni al catalán (v. fig. 10).

(25) Id., ibid., p. 140; A. Dauzat, La géogr. ling., pp. 179-180.
— 50 —

�sbujjoj sbj ap Pflp¿2tipj,is9 bj buibjj as anb oj 'jBjuaiunDop
uod 'jaaajqBjsa ajiuuad uppBqojdraoD jbx 'sauopBAouui SBAanu
-jns Baji^ biusiuj Bjsa ua A BajB Bjjap ua apunjip as uppBAouux Bun
:sbujjoj sbijba ouis '(uopBAouux Bun A uppBAiasuoa Bun) sbujjo^
ap BÍajBd Bjos Bun BqanjdraoD as ou ajuainjBujjou oja^ '^e,
'(' -Z'l 'P) ^^ppupiugp 'Pinqpj. 'snfjdq
sauoiDBAouui sbj ap umsn^ip bj jod SBpBjBdas uojanj anb A SBnu
-puoD jas ap uBiqap SBajB sns ajuauíBn^puB anb BDipui bidbq na A
BiUBdsi^ ^a naAjasuoa as dxdtd^ 'psu^tu 'smotuaof anb ap oqaaq ja
**ía jod 'isb :sBnSuaj ap odnj^ un b ojaadsaj uod asjBAjasqo apand

'H onSas) iBooipuaui

x 'Djv
b\ ua 'uu 'tutu &lt; pu 'qtu A

A a*auaj^

-g

oujstui oj ^ •upiDBAOuui Bun jod oSanj BpBdnao 'Bipauuajur buoz
Bun ap saABjj b SBpiun jBjsa ap UBiqap sbuoz sbujsiui sbj 'jouajUB
BDoda Bun ua 'ajuatuajqiiunsajd 'anb BDipui jBn^ oj *(3j '6 *s^ij *a)
BpuBJ^ ua pnbd ap A ss4p ap osbd ja sa oujod ^'Z'L *P) ^V^*
-ajBj^&gt; sbuoz ua o s^pBjsiB^ sbuoz ua 'ajuarajBuijou 'uBAjasuo^ as
S
sbui sasB^ sbj anb BAjasqo as 'jBjaua^ sbiu ouBjd un u^

�lingüísticas. Así, en Francia, se encuentran al lado de forgeron, que
es el término más nuevo (derivado de forger &lt; fabricare), el anti

guo faber (fabre, faure, févre) y el intermedio ferrarius (ferrier).
Las tres formas se han sucedido en el gran centro innovador de
París: a una "capa" primitiva févre se ha sobrepuesto la "capa"
ferrier, y a ésta la "capa" forgeron (26). Análogo es el caso de equa,
ca^alla, iumentum (v. fig. 9.). Equa, el término latino clásico que

FlG. 9. — Equa, cavalla e iumentum en el galo - romance (según A. Dauzat).
se conserva en Hispania (esp. yegua) y en Dacia (rum. iapa), per
siste sólo en pocas y reducidas zonas en Francia, bajo la forma
éga; cavalla (cávala, cávale), término de difusión más reciente, se
extiende a expensas de éga hasta Valonia, y, finalmente, se difun
de de la zona de París la innovación jument
iumentum, bestia
de carga), a expensas de cávala, cávale: las áreas de éga son latera
les con respecto a las de cávala, cávale, y éstas son laterales con
respecto a la de jument. Pero el hecho de que jument se encuentre
también en algunos puntos aislados del Sur no significa en este
caso que tales puntos debieron de constituir antaño una zona conti-

(26) Cf. V. Bertoldi, 11 linguaggio umano, pp. 115-116.
— 52

�—— ce ——
'Zf • lf "d&lt;* 'aSpnSutrj aiauwooig ~i •)

(82)

'8-l ^ "*.'/ ••*&lt;&gt;^* 7 'xvzava V (¿Z)
B3UIJ BUJSIUJ BUn U3 UapOUIOD 3tlb SBSOjífosi 3p ZBq UTI X '(8) SBapjB
sbjocI ojps anbjBqB anb Bun anb ajuBjjodiui sbui sa oijduiB oijojijj
-aj un anbjBqB anb bsoj^osi Bun :BpuBjJodun bujstuj bj uauap sbs
-oj^osi sbj SBpoj ou anbjod 'BijBjjiqjB ajuaiujBjoj sa ou uppuaAuoa
Bjsa ^o^jBqraa ui -saiBjaajBip sa^iuiq oujod uajdopB as 'uppuaAuoa
jod 'anb sbsoj^osi sbj ap apuadap opo^ :ojaajBip un ap sbuj uBDjBqB
sbsoj^osi SBjjap anb jpap sa ísaunuioa sajajDBJBD A SBpua^ajja^ux
'ajuauíjBjniBU 'jaqBq apand so^aajBip soj ajjua ^ ^BjqBq jap pBpiin
-jo^pjnuí bj ap Buipua jod UBjnjanj^sa as anb sbsojSosi ap SBUiaisis
'sduotooPÁisqv ouis 'svsoo uos ou íjBjqBq jap so^ajauoD souaiupuaj
soj UBJ^si^aj as anb sbj ua SBajB sbj ap uqpBqojdmoa bj ap sdn4
-sdf ouis s^fuv ua^sixa ou sojaajBip soq "so^DajBip soj ap Bpua^sixa
-ou bj jBiujTjB Baijdují ou sa^iuixj so^sa jB^au oujod isb 'sajBjaaj
-Bip sajTuijj ap Biauajsixa bj Baijdun ou sojaajBip soj ap Bpuajsixa bj
*ojaaja u^ "oijojuja^ un ua soaijsjn^uij soqaaq soijba soj UBjuasajd
anb SBajB sbj ap uppBqojdiuoa bj ap a^uaraajuaipuadapux a sa^uB 'is
jod ap sa^ua^sixa 'svidxouo^ svsoo ouioa sojaajBip soj UBSuayd as anb
bdijiu^is rsojjaqBq Bijaqap anb jBsuad bdijcíiui sand '^Bq soj anb
ua uajsisui anb soj ap jBjuaujBpunj pmpaB bujsiuj bj BjaAaj sajBj
oajBip sajnuij Apq ou anb jB^Bjqns ja 'pBpijBaj ua 'oja¿[ *ojaadsaj
a^sa b soaijBuiBj^oau soj ap Bjan^aa Bjunsajd bj A oiuspBiu^op oj
-unsajd ja opBDpua UBq as oqanuj A '^Bapauoj Xaj&gt;^ ap ojdaauoa jap
oujod sajBjaajBip sajiujTj soj ap ojubj pBpayjBJjiqjB bj asopuBjBuas
^^Bjsjraajjxa^ oppuas un ua saaaA b opBjajdjajuí Bq as ojsg
•('C, 'Sij #a) ^i ua A 9-^ptu ua qo &lt; ^ oiquiBD
ouisiui jap SBajB sbj uapiDuiOD ou 'BiuBua^[ ua 'isb íuppBnjis Biusira
bj ua UBjjBq as anb sbjjo ua aunoo ou A SBjqBjBd SBjjaiD ua aunoo
oiqxuBD un :bdtj9bd X BiJBjjiqjB upiDBDijdB Bun uauaij ^sBDijauoj
saXaj^ sbj anb X sojDajBip soj ajjua sajiuiij uajsixa ou 'ajuaiuajd
-ujis 'anb jBDipui aaajBd sand 'spop^uof. sa/C^j SBpBiuBjj sbj ap ojjo
janbB ap X sa^p^^a^Pfp saftuif] soj ap Biuajqojd jap uchsia BAanu Bun
BDIjdujI ^SBSOJSOSI^ SBIJBA SBJ 3JJU3 BIDUapiDUIOD - OU BJ 'BJOqy
'('Z'f 'P) sVtuoX OAipaP^^ 'j; ap sojpmsa
soj ap X sBduin soj ap Bjjnsaj oiuod 'OD^^ ojjan^ oiuod ouanbad ubj
oijojijjaj un ua BjSBq jaDBq opijx)d ^\\ as uappuioa ou SBjqBjBd
ap axjas Bun ua soDijauo^ soiquiBD sorasiiu soj ap SBajB sbj anb ap
uppBqojdtuoD Bq '('' *p) ouaurouaj ouisiiu ja uBjuasajd anb SBjqBj
-Bd BjSBq SBjuijsip SBajB uauap X B3jb ns auap ouaurouaj BpBD anb
'UapiDUIOD OU SOSOJBUB SODIJ3UOJ X SajBDIJBUJBj^ 'SODIXaj SOU9UIOU
-aj soijba soj ajjua sajiuiij soj 'opnuaiu b sbuj oj 'anb sa X 'jBiauasa
upiDBAjasqo bjjo auoduii as 'oaijajuis BdBiu un ua soqaaq soijba
jiunaj jb o 'SBdBiu soijba jBjBdiuoa jb oja^ "BdBiu un ua '(soaijbj
-ajjOD soq^aq ap aijas Bun b o) oq^aq un b ojDadsaj uod 'ajuaiuBDij
OBjd 'uaDBq as SBpBjBuas inbB BjSBq sauopBqojdiuoD SBq *¿'^
•(¿^)&lt;&lt;sopBzisaDUBj^&gt;&gt; sojafns sojjaiD ap jBjqBq ja ua souaxu oj jod '(^"^
•p) sijb^ ap sbujjo^ sbj ap Bnuijuoasip upisn^ip bj b aqap as :Bnu

�—-como sucede en Hispania al sur del Duero (v. fig. 10)— es más
importante que una sola isoglosa con recorrido aislado. Ahora, el
observar que en ciertas zonas las isoglosas no coinciden significa
sólo que hay interferencias entre los "dialectos", en el sentido defi
nido, lo cual es comprensible. Y, al mismo tiempo, significa que
en otras zonas coinciden "extrañamente". En realidad, hay que ex-

FiG. 10. — Principales isoglosas hispánicas y confluencia de innovaciones en el castellano
(según R. Menéndez Pidal y H. Meier).
plicar tanto la coincidencia como la no - coincidencia de las isoglo
sas y la explicación resulta ser, justamente, geopolítica o his

tórica (29).
Lo mismo vale con respecto a las llamadas "leyes fonéticas".
La comprobación de la distinta extensión de las áreas no implica
un rechazo de la idea de "ley fonética" (pues se reconoce que hay
zonas en las que ella se aplica), sino que sólo señala la existencia
de "excepciones", hecho reconocido también por los neogramáticos.
En realidad, la comprobación no se refiere al cambio fonético en sí,
sino a la manera de difundirse los cambios, y afecta sólo la idea
neogramática del cambio simultáneo en toda una lengua, es decir,
la concepción de la lengua como organismo natural y autónomo y
de la ley fonética como ley física: señala que los cambios se difun
den con las palabras, de individuo a individuo; que no son fenóme-

(29) Id., íbid., pp. 343-345.
— 54 —

�'61 " 6 '*^&lt;^ 'L?6l 'U?I!W 't&gt;94oinaput a ajvxaua^ P3tftt8u?j
oa 'vtÁOfs vns i a vnSutj vj 'imvsij #a 'P 'sojajauoD' so3ijsmSui| soj^e soj ap aseq'ei ajqot
BjnjDiujsa as anb seso]Sos; ap eujojsis orneo ^^enSuaj,^ ap' óidaduoa ¡ap eajaoy (Oí)
ZapiJBA BJ J3DOUODaj UIS 3SJ33Bq apand OU UpjDBJBduiOD BJ :aSJBDIjd
-xa ou o uBjpod 9nb '(sBpuajajjajuí) ^sauopdaDxa^ sbj opBj ap op
-uBÍap 'sbuijou sbj ajuauíBjDijjsa JBDijdB anb XBq mby 'UBJBduioD as
anb SBn^uaj sbj ap Bijojsiq bj 3douod as ou opuBtiD sbuijou ap sbid
-uajapajuí sbj ap uopBqojduiOD bj ap Btuajqojd ja sa ojuijsiq
•SBUjajuí uos aj anb sbsoj^osi sbj jod sajouaui
sapBpxun ua apjAipqns as X f sbj ja uoa unuioa ua auap anb sbsoj^ost
sbj jod sapBpiun sbjjo uod BuopBjaj as ísBidojd uos aj anb sbsoj^osi
sbj jod sapBpiun sbjjo b auodo as :sbuj3jut uos aj anb sbjjo jod X
UBjadns oj anb sbsoj^osi jod uayquiBj ouxs 'pBpijB^o^ ns ua X ajuaui
-BAisnjaxa UBDJBqB oj anb sbsojSosi jod ojps bzij3^bjbd as ou (o^aaj
-Bip un o) Buioipi un X 'opijjnao Bq ou apuop ou X oiquiBO un op
-ijjnao Bq apuop Bqanjduioa as Bapauoj buijou Bq "Bn^uaj bj b ou
X 'b9jb B^sa b aujapuoa X bsojSosi Bun ap B3jb jap oj^uap
as buijou Bun anb X (o) ^sbsoj^osi ap Biuajsis^ un ojps sa
bj uaiqujBj anb apuaiiua as is 'jbuijoub BpBU Baijduii ou '
uis 'ojs^ '-qtu- odnj^ onSpuB ja UBAjasuoa anb 'j,vtqwvo 'soqiuv
uauodo as otuo^ 'otuo^ b apuop 'ouBjjaisBD ja uoa o í(9U3ío4 'oj
-ottj) BpBzuouos ou BDijBDOAjaiui Bpjos bj uod sbjjo uauodo as
'oSp^ ouiod SBjqBjBd b apuop 'oubdsoj ja uod apaDns isy '
Bq ou anb sbj ua sbjjo X-oppjnoo Bq oiquiBD un anb sbj ua q
BjapuajdmoD BnSuaj bj 'ósbd jbi uq *pBppuaojajaq ap uopBnjis Bun
BpBÍi^ Bpanb saauojua anb X 'sBiDuajajjajuí ap buoz Bun ua asjBui
-joj apand BjnjjnD ap BnSuaj Bun anb JBAjasqo anb XBq ojaj
•ojtAoptq uj ojistf. ap
ojjpiujofsup^í p 'afuatup^sní 'outs 'aa^j as saja^ p oíuoj 'o^Mn^sap p
a/Cnqufuoa ou pjtfsmSutf pt^pjSoaS bj X 'ajuaujBDisi^ ou X BDUcusiq
BjapisuoD as is jijn sa ODijBUiBj^oau oidpuiid ja 'souiuuaj sojjo
uq 'sp^utisfp spiujlou sop b uaaauauad (aqjptu X ^t *ía jod) ojaad
-sb ajsa ua SBisando SBjqBjBd soq 'SBjqBjBd SBjjap opBjsinbuoD Bq
ojps sajBjqBq sojjo ua anb SBJjuaiur 'sajBjqBq sojjap ajuauíBjajua
opBjsinbuoD Bq upiDBAOuui bj í( *^ij *a) BiquiBD ou apuop sojjo X
qj ua BiquiBD ^ apuop sojund XBq BiuBua^j ua ''(a joq *sbuijou sbui
o sop ajjua SBpuajajjajuí ouiod asjBjajdjajuí uapand :(jBjauaS jas
Bjjaqap ^BDijauo^ Xaj^ bj ajuauíjBaj anb Bsuaid as is ojos UBjapisuoD
as tsb) ^sajBuuouB^ ouiod SBjjBjapisuoD anb jod XBq ou ojad ísbuoz
ajjua SBiDuajapajuz XBq 'uaiquiBj jnbB 'anb sa ajjnao anb oq *sbjjo ua
pBpiujjo^iun-ou bj X sbuoz SBun ua oiquiBD jap pBpiuuojiun bj :sodij
-pjsiq soqaaq sop JBDijdxa ap ouis 'iCa^ Bun jbuijijb o jB^au ap 'sand
'bjbjj as o^s¿ 'auijo^iun sa sbuoz SBjjap ua anb uaiquiBj ouis 'aui
-jojiun sa ou oiquiBD ja anb ojps UBjaAaj ou :oppjnDO Bq ou apuop
sbj jo X opijjnao Bq oiquiBD un apuop sbuoz UBjuasajd soDijsinS
-uij SBdBui soj 'ojaaja uq 'uouajso4 v upiDBqojduioD Bun 'oDiJojsiq
jajDBJBD ap oqaaq un ojad 'oqaaq un sa oiquiBD un ap pBpiuuo^iun
X pBpijBuuou Bq 'sajBjnjjna X sajBiaos souauípua^ ouis 'sodisi^ sou

�del principio de la regularidad de las correspondencias fonéticas
(aunque sin atribuirle carácter absoluto, de ley física), porque tal
principio constituye su mismo fundamento.

6.1.Las comprobaciones e inducciones señaladas en el capí
tulo anterior las hizo, naturalmente, y ya desde el comienzo, /.
GUHéron, sobre la base del ALF. Pero Gilliéron no tenía un interés
real por la lengua, como entidad histórico - cultural, sino más bien
por el lenguaje en su múltiple variedad: su cariño por los patois
era, justamente, la forma de su interés por la espontaneidad expre
siva, por el hablar como síntoma inmediato de fenómenos de la
conciencia. Por esto trató de ir mucho más allá de las observacio
nes objetivas, intentando descubrir, con la ayuda del atlas y tam
bién de otros datos, el mecanismo interno del lenguaje, la razón
íntima de las innovaciones. A este propósito empezó, ya desde 1905,
a publicar varios ensayos, algunos de ellos en colaboración (31).
En estos ensayos, ahora famosos, entre muchas intuiciones agudas
y muchas expresiones polémicas, aparecen principalmente dos con
ceptos nuevos, con respecto al "cambio lingüístico": la patología
y la terapéutica verbales. Al inevitable esquematismo simplificador
de la historia comparada de las lenguas, que ignora o debe ignorar
los detalles (32), Gilliéron opone de esta manera la infinita com

plejidad de la historia de las palabras.
6.2.Se da un caso de "patología verbal", según Gilliéron,
cuando dos palabras, en virtud de los cambios fonéticos, se vuelven
homófonas, o cuando una palabra pierde su expresividad, por ha
berse reducido excesivamente su cuerpo fónico. Se necesita enton
ces una "terapéutica": el hablante siente la necesidad de modificar
o sustituir la palabra que ya no le sirve.
Así, por ej., comprueba Gilliéron que el lat. serrare, "serrar,
aserrar", ha sido sustituido por varios otros verbos, como secare,
"segar", justo en una zona en la que se encontraba con otro serra
re, "cerrar" (y en español puede explicarse de la misma manera la
forma con "ceceo" que tenemos en cerrar); como moudre &lt; mulgere, "ordeñar", ha sido sustituido por traire &lt; trahere ahí donde
coincidía fónicamente con otro moudre &lt; moleré, "moler". Pero el
ejemplo más famoso es el de gallus, "gallo": en una amplia zona
de Francia meridional (v. fig. 11), esta palabra latina ha sido sus
tituida por otras que significaban propiamente "pollo", "faisán",
o por la imagen vicaire, "cura"; y la comparación de varios mapas
(31)L'aire clavellus, Neuveville, 1912; Généalogie des mots qui désignent l'abeille,
París, 1918; La faillite de l'étymologie phonétique, Neuveville, 1919; Les conséquences d'une
collision lexicale et la latinisation des mots franfais, París, 1921; Pathologie et thérapeutique verbales, París, 1921; Les étymologies des étymologistes et celles du peuple, París, 1922;
J. G. y J. MONGIN, Scier dans la Gaule romane du Sud et de l'Est, París, 1905; J. G. y M.
ROQUES, Études de géographie linguistique d'aprés l'ALF, París, 1912. Sobre Gilliéron: A.
Meillet, /. Gilliéron et l'influence de l'étude des parlers locaux sur le développement du
romanisme, en Linguistique historique et linguistique genérale, I, nueva ed., París, 1948,
pp. 305 - 309; A. B. TERRACINI. Gilliéron, en Perfiles, pp. 85 - 102; F. SCHÜRR, Spracbwissenscbaft und Zeitgeist, 2. ed., Marburgo, 1925, pp. 72 - 77.
(32)Cf. A. Meillet, /. Gilliéron, pp. 308-309.
— 56 —

�-jat^ ys oppnpsj ssjsqBq jod '3iu3iuyBdpuijd 'opiunDo BTjquq upp
-nipsns yBi :(^^^tdqp 'iduu p dqonotu 'd^^dssd ^dUdqonotu 'dqonotu)
SOUTUJJ31 SOJ1O SOIJBA Jod OÍSydlUOD 31U3UIBlUnS 3A UOJ3TJJT)
anb os^^OJd un sp s^abjj b A.— ssssdubjj sojo^jBip soy sp bijoÁbui
bj us Bpmjpsns opis Bq Bn^puB BjqBjBd Bjsq '(^ y '^}} *a) ^BÍsqB^
^^ o sd^P p y^ ss ^BDi^nsdBjsj^ sp o^bd ojjo ysp oydui^ís ufy
*S3JU3piA3 3JU3UIBDI^
soydrasís UO3 ^BDi^nsdBJS^^ ns jBjjsotusp opBj^oy Bq k bais
-psp BiDUB^jodurx Bun Biuo^ouioq By b opinqyjjB Bq uoj^iyyi^
'313 (¿9Soo uoD upysnjíuoD By b opyqsp ápuiooo jod 3^niiisns ss
'ssusiBydoiJ us í^osorajsq 'oiiuoq^ 'snipq uod Biraiuouioq By opinq
-ijiuod JsqBq sp sqsp (PMidnS) pjudtn odiubiuj^S y3 jod umf^q *iBy
ysp upiDniyisns By b í^JBiyB^^ 'bapoupiu uod upisnjuoD By jbiias bjbcI
*3iu3UJ3yqBqojd (9XPt2uptu sdubujoj - oyB^ buijoj By jod pXmíisns ss
)^ (9xponipupiu &gt; dxvouvtu yBUJiou ys 'ouBiyBii us í,,oib^&gt; '3di

uod Biunuouioq By jod osdfio OABys^ ys jod opinixisns BjqBq ds 4&lt;
(8df syqBqojd un 'ouBuinj us 'opora ouistui ysQ -opBpinDSsp
SBisin^uiy soy snb ousuipusj un sd ou yBi ouiod Biuojoujoq
sp (ip2 BjqByBd bjio By uod 'oiubi oy jod 'ssopusipunyuoD 'p&gt;3 JBp
Biqsp sniip2 '/ &lt; // sp bdiisuoj uoiDnyoA3 yBuuou By jod 'spuop
buoz Bun U3 3iu3uiBisn( oppjnDO Bq uopniyisns By snb BJissnuí

�po fónico de apis, apes a un simple monosílabo (ef, é), de ex
presividad insuficiente. La misma razón habrá contribuido en la
sustitución de términos como sol y pectus por soleil &lt; soliculum y
poitrine &lt; pectorina; y, en español, de caput y cor por cabeza &lt;
capitia y corazón &lt; corationem.
Naturalmente, no hay que pensar que, en todos estos casos y
justo en el momento en el que intervino la homofonía o la reduc
ción del cuerpo fónico, un hablante inventó ad hoc una forma

FiG. 12. — Zonas donde se conserva lat. apes, apis y áreas aproximadas de algunas formas
más recientes, en el galo-romance (según el mapa /, abeille, del ALF).
nueva, con fines exclusivamente "terapéuticos": las formas dobles
y las imágenes habrán existido ya antes, y su adecuación a una ne
cesidad expresiva habrá sólo facilitado su difusión (es decir, su
aceptación por un número cada vez mayor de hablantes).
6.3. Por otra parte, Gilliéron trata de descubrir las imágenes
con las que las palabras se asocian en la mente de los hablantes,
valorizando de esta manera la etimología popular. Así, para la ob
jetividad del lingüista, fermer es sólo una forma que procede del
lat. firmare, pero para el hablante real e ingenuo la misma forma
se asocia con fer, "hierro" (y significa, por lo tanto, "cerrar con un
hierro"). Gilliéron entiende que hay que considerar l^s palabras en
— 58 —

�•Olí -601 *&lt;^&lt;* "PW "PI (K)
•6^ -d luo¿atjii^ 'ini3VHH3X 'S V ^D (€€)
-nqD *f^ 'jBSnj jatuud ua 'sbistti^uij sojjo opjanDB ap q
-Bisa BDoda ns ua bX ouipjn oísa ap bdj3db j^ 'BjqBjBd bj ap Buoisiq
ouis 'BDpauoj upiOBnoa ajduiis jas aqap ou Bj^ojouipa bj anb ojqs
sa 'opuoj ja ua 'auapsos uojaijji^) anb oj rsoqaaq ap uoiDBiajdjaiui
a upiDB^psaAui sa anb '&lt;csoiDop soj ap Bi^ojoiupa^ bj X 'oapsinSuij
oqo^q un sa anb '^BjSojouipa^ Bisa anua uppisodo Bun ap oppuas
ja ua (BiDBq orasiiu ja ouiod) BjjBjajdjajuí anb XBq ou ojad 'ajuBj
-joduii 'Bpnp uis 'sa &lt;^jBjndod BiSojouiija^ bj ap uppBJojBA n
'(^) uopB^daaB o umsn^ip ns jBDijdxaap unB sajuB 'o(njx)J3ui bj uainb ap pBpijB^uaiu bj ua asopuip
-ojod 'buisiui umaBAouui bj jBaijdxa ap opBjBjj jaqBq ja A íjBnpiA
-ipui uaSijo un auap upiDBAOuui Bpoj anb íJBjqBq ja ua opBjjaaua
BjjBq as 4&lt;Bnuaj1^ bj ap ojajaas ja anb osoipnjsa ajsa opinjuí
jaq^q ja sa uojaijji^ ap BDiuiajod ^j ap osoijba sbui oj 'ojaadsB
ajsa oíb^ *aja 'sBiauaAiAajqos 'uqpBAOuui bj b Biaua^sisaj ap soaoj
'SBipauuajuí sbuoz 'sbuijou ap sauopisódajqos 'sBAanu sbuijoj
X SBÍaiA sbiujoj ajjua sosxuiojdiuoa XBq anb ouis 'BaiuBDauj
-n^aj bj Buiiuop ou jBjqBq ja ua anb 'jpap sa iBjajauoa
pBpiApaB bj ap 'JBjqBq jap Bjanj ajuaujBjajauoa ajsixa ou ^
bj anb Bjapisuoa as is 'jBjadsa ajqBuozBj Bja anb oj sa Bqanjdraoa
opojaur OAanu ja anb oq ^^Bn^uaj,, bj ap BDiJcnsiq a^uauíBidojd
sbub upxadaauoD Bun ap upiDBjnjanjjsa bj ua BjauBiu Bjsa ap op
-UBJoqBjoa 'uopBjajdjajuí ns jBDi^ipoui b aXnqijjuoa X soujstuj soqa
-aq soj ap uchsia BAanu Bun ajiuuad 'soqaaq sbui Buopjodojd oja^
•oaijpjsiq &lt;toqDaq&gt;4 oujod opBqojdraoa uBiqnq soapBuiBj^oau soj
anb ojjanbB Bapijxiui ou Bapsin^uij BjjBj^oa^ bj 'pBpijBaj u^
•(^BDi^pjoiBd^, uqpBTOis Bun b Bajj as anb oísa jod sa
X 'snuvo uoa u^isnjuoa bj ap jBsad b %p2 aAjanA as snf¡p2) soapau
-oj soiquiBD soj ap '^pBpijBuopdaaxaui^ bj ap Biseq X 'pBpijBiujou
bj ap oidpupd jap upisiuipB bj UBaijduii ^BapnadBja^^ X &lt;tBiojoj
-Bd^ ap souarapuaj sorasiiu soj ^ *(ODiisBja sbui oqanuí ^oipsajduia^
ap oidaauoa un uauodns anbunB) ^soipsajdxua^ ouiod o t&lt;aiuauiBaTÍf
-ojoaisd^ JBDijdxa anb XBq anb ^sauopdaaxa^ ouiod 'BapBuiBjgoau
Bi^ojoapi bj ap ojiuap uaqBa uojaxjji^ ap soppouoa sbui soaiiauoj
sojduiaía soj ap sounSjy *aaja as saaaA b ouiod jBaipBj ubi sa ou
Bisa 'souaiu oj jod 'o upiaisodo jbi XBq ou opuoj ja ua oja^ "BapBui
-Bj^oau BiSojoapi bj b jBiauasa upiaisodo Bun X ^sBapauoj saXaj^&gt; sbj
ap uoiaB^au jbioi Bun Bjqo ns ua X opoiaiu ns ua oisia uBq 'uojayj
"TÍO Jo&lt;^ opnuaui b opBidopB oaiuiajod ouoi ja X BDpsinSuij ^ijbj^
-oa^ bj BjBuas anb soqaaq soj sopBp 'sosoipnisa souai^ y^
'(''f *p) Udqop^ 'pun X91áQ/^ oiuayuíiA
-oui opBpjoaaj bX jb X ipjBqanqa^ b bdj3db as ¡j^y jap JOinB ja 'op
-om aisa aQ -BJJ3TS Bun b aiuBÍaxuas 'saiuaip uod BUBpBn^ Bun Bajd
-uia as '^jB^as^ 'dxpo^s opimiisns Bq as dxpxxds^ apuop buoz bj ua
anb '-[a jod 'BAjasqo ruBuSisap sbj ja anb spso^ sbj uod 'saiuBjqBq
soj ap jBijaiBui BpiA bj uod uaiquiBi X BDinbisd BpiA bj uod upiDBja.x

�La geografía lingüística confirma en efecto, que cada palabra
tiene su historia. Pero, naturalmente, esto no significa, como algu
nos creen, que la historia de las palabras debería sustituir la histo
ria de las lenguas, así como el hecho de que cada individuo tiene
su historia no implica que no pueda hacerse la historia de una
nación. Nos encontramos aquí con una interpretación errónea del
método geográfico y de sus alcances, análoga a aquella otra de que
la geografía lingüística debería tratar a toda costa de desenterrar
las formas antiguas conservadas en los patois(^5), para lo cual
estaría permitido hasta "provocar" una segunda respuesta del su
jeto interrogado, si en la primera éste se dejara influir por la lengua
común (36). Es, ésta, una "arqueología" lingüística que Gilliéron
no habría hecho nunca, porque lo que él buscaba era la esponta
neidad del hablar, y en el hablar no es importante sólo la conser
vación de elementos antiguos sino también la aceptación de inno
vaciones y elementos de la lengua común: su uniformización por
razones sociales y culturales. Del mismo modo, Gilliéron, aun ocu
pándose de palabras, no podía reducir la historia de la lengua
a la historia de las palabras, porque consideraba cada palabra en
un conjunto, en relación con todo un patrimonio léxico y grama
tical.
En realidad, no se trata de eliminar la historia de la lengua,
sino de justificarla; así como no se trata de destruir el concepto de
"lengua", sino de mostrar de qué manera se estructura y cuál es su
realidad. El método geográfico empleado con discernimiento no
afirma ninguna posición dogmática: ni el esquematismo simplificador que ve en el lenguaje la absoluta regularidad y uniformidad,
ni el individualismo atomizante que sólo ve la arbitrariedad, hete
rogeneidad y variedad. Mejor dicho, no afirma ninguna posición,
sino que muestra, por un lado, el constante juego dialéctico entre
innovación y conservación, entre creación individual y tradición,
y, por otro lado, el juego entre acto individual y norma social,
entre heterogeneidad y homogeneidad, no sólo con respecto a la
lengua común, sino también con respecto a las normas limitadas,
de la familia, aldea, región, etc. La idea de la uniformidad en la
variedad constituye la base misma de la geografía lingüística, por
que la investigación con un solo informador en cada punto implica
la suposición de que en esta localidad (y en una región circunstante)
la gente habla "más o menos" como el sujeto interrogado.
Si esto se admite, es evidente que la historia lingüística no pue
de atender sólo a los episodios (historia de las palabras), sino que
debe atender también a las etapas (historia de la lengua); lo que
debe comprobar es de qué manera la historia de la palabra refleja
la historia de la lengua, y se inserta en esta misma historia.

(35)Señala tal tendencia L. Bloomfield, Language, p. 331, al observar que más
fácilmente se comprueba la persistencia de formas viejas que la penetración de las nuevas.
(36)Así lo entiende, por ej., A. Dauzat, La géogr. ling., p. 10, n. 2.
— 60 —

�— 19 ~
•OIJEJJUO3 O|
PX •..sajEjnjeu somsiucSjo,, oujod SBnSua^ sbj umapisuco id sjnssnEg ap -j na uéscq as ou
scqndpsip sns X i]OUBg '9 -d /-í// uSoaS trj 'xvzílVQ 'V ^^*3 3ní&gt; I 3P sad y (i*)
•f6 &lt;* "Píqi (Oí')
•J-Zl 'I -P^I (6€)
'9I^-80^ *M 'III '..PJO^fl^,, os '?^J?g 09ttw 'oxoxaa 'O :80I - 6 '^d
'9^61 'I \.^!3PJ8&lt;I., D3 '9jvtz&lt;fs PítfstnSutj pj a fjoupg oaupyi 'iNVSid 'A '-W^^g ^qos *I 'o
aaiquiBi *a ¡(9^1 - ^9 -dd 'tatu^at tjtattx^ 'ajjcd i^ bj -g -j^ ap sa) 8^6l '^napoj^; 'pattstnS
•utjoau tp otjpttia^g 4-g -j^;' X iNOXaa'g 'O ^5*61 'níjnX '^pnzv^s patfsinSutf tp tSSrs '-^Z61
'BjqauíQ 'fpo/atu 'ttfoas 'tcfputuj •patfstnSutjoau pjp&gt; auotznpoufu¡ (¿)

-JOU BAJ3SUOD BpBJSIB SBUJ B3JB J3&gt;^ '.(SdUOt^VOtUntUOO SPJ V
SOU91U VdJíP pp o^atl^ BpBUJB^J) PpppiP PdAP pp PtUXO^ (B
sbj uos 'sauopBAouui sb¡ ap sbsiibd sbj A.
ap sojjuaa so¡ *sa^uajBAinba sasB^ sbui o sop ajjua BDi^p^oüOJD opp
-Bjaj b¡ jaaajqB^sa japod Bsuaid ijojJBg anb sbj a^üBjpauj 'sajBajB
sbuijoü SBjsg -oApBJBduioD A ODjjpjsiq jajDBJBa ap sauopDnpul b
(sa^uajBAinba soapsinSuij ^.sodp^ soj jod SBpBdnao SBajB sbj ap bdi^
-Bj^oaS uopnqu^sip) sajBiDBdsa soiaipui soj ap aÍBSBd ja ubdijijsiií
anb s^p^XP svuixou sns ua a^uaiüBDpaBjd Bipuadinoa as opojain
jbx "^ojaxjjif) ap SBjqo sbj oa anb ^jy ja u^ sopBqojduioa soqaaq
soj ua uaiq sbuí BSBq as ijojjbq ap opo^aui oinsiui j^ '^'Z.
-(i^) buijj
-aop ns ap sopBJBjaap sojuaraBpun^ soj ap a^uaipuadapui Biauanj^
-uodui Bun sa 'uppBAouui a u^iDBAjasuoD aj^ua BjsiDiuBaaui o^aní
un b A 'oAisaaxa omspBiuanbsa un b an^ajj ijo^JBg uaiquxB^ o^anj
an^&gt; *BjsiApisod onpisaj ajuapiAa un a^sisjad anb ja ua A 'oapauo^
oiquiBa ja jod sopianpojd souBp soj BJBdaj oaixaj oiqiuBD ja jBna ja
jod '('^*9 mp) ^BapnadBja^^ A ^Bj^ojo^Bd^ a^ua orasiuiuuajap janbB
ap soíaj Xnuí souiBpanb ouipjn ojsa uo^) '(0^) oí^i^sajd jo^bui
ap sajBjqBq ap upiaBjiují bj ua asjBasnq uaqap sauoiaBAouui sbj
ap SBsnBD sbj anb 'sBuiapB 'A jBpuasa Biauaja^ip XBq ou oapauoj oiq
-ujBa A jBaijBUJBj^ X oaixaj oiquiBD ajjua anb ap oidpupd ja ajuauíB^
-pjjdxa buijtjb ijojjBg "SBn^uaj sbijba ajjua upiDBJBduioa bj ap ou
-Bjd jb asopuBpBjsBjj 'Bjsa ap sa^iujjj soj uaiquiBj Bjadns X 'BDijp^siq
pBpijua ouiod pn2u9\ bj ua 'jBj^jna o^uamoiu ja ua ouioa 'upis
-ajdxa bj ap jBnpiAipui orasiuBoaui ja ua 'aÍBnSuaj jap OApBaja oj
-uaujoui ja ua o^ub^ bjju3duod as ou ijojJBg ap saja^uí ja 'a^JBd bj^o
Jod '(G^)dífíUdD ^ ^3ox^ ap 'jpap sa 'oubijbji oaijpsojij ouisijBapi
jap X tposy ap uapaaojd anb ouis 'souBiuojaxjji^ uos ou BapsinSuij
-oau bj ap soaiSpjoapi sojuauíBpun^ soj ojag #(8^)ojx)jauj jb aujap
-uod anb oj jod '¿"jy j^ o^aadsaj uod Bpnap ns opnuaiu b bujjijb
osoipmsa a^sg '(¿) ("3'3 'p) tfou^g OdU^W 3P ^psjn^uijoau^, bj
sa 'oax^Bj^oa^ opojaiu jap asBq bj ajqos 'BnSuaj bj ap Bijo^srq bj b
sbj ap Bijojsiq bj ap aÍBSBd a^sa ap bujjoj Bufj '\'¿

�CERDEÑA

ITALIA CENTRAL

kras

domani

domo
mannu

casa
grande

iskire
ebba

sapere
capaila

En todos estos casos, las formas sardas (logudoresas), que pro
ceden de las formas latinas "clásicas" eras, domus, magnus, scire,
equa, son más antiguas que las formas toscanas, que proceden del
latín "vulgar" (de mane, casa, grandis, sapere, capaila). Muchos
casos análogos se comprueban, en el campo románico, también en
otras zonas "menos expuestas a las comunicaciones", como Recia,
Portugal, Veglia. En general, observa Bartoli, las islas son más
conservadoras que los continentes, las montañas más que las llanu
ras, las llanuras abiertas más que las ciudades (42).
b) Norma de las áreas laterales: "la fase de las áreas latera
les es normalmente más antigua que la fase de las áreas interme
dias". Por ejemplo:

IBERIA

GALLIA

ITALIA

DACIA
frumos

hermoso

beau

bello

mesa
herpir

table
bouillir

tapóla

masa

bollire

a fierbe

entonces

alors
jour

allora
giorno

atunci

día
más

plus

piú

mai

zi

En todos estos casos, las formas españolas y rumanas, que pro
ceden de las formas latinas formosus, mensa, ferpere, tune, dies,
magis, son más antiguas que las francesas e italianas, que proceden
de bellus, tabula, bulliré, illa hora, diurnus, plus. Coincidencias
análogas entre las zonas laterales se dan en muchos otros casos: por
ej., entre Iberia y Recia, Dalmacia, el Sur de Italia; cf. también los
casos de apes en Francia y de frater - fratellus en Italia (v. figs. 3,12).
c) Norma del área mayor: "el área mayor conserva normal
mente la fase anterior (a menos que el área menor sea la menos
expuesta o esté constituida por áreas laterales)". Por ejemplo:

(42) LLS, p. 36.
— 62 —

�9
as ou bX '-(a jod 'jbSjiia üijbj jap osbd ja ug -odraap jap Baujj bj ua
uauodsip as ^sajBui^po^ sojuaraaja soj anb ojsand 'uppBjuauíBpunj
BAanu Bun ajainbpB BapsinSuij uppanjjsuoaaj bj 'BjauBra Bjsa aQ
'sn^^dq ap ucnsnjip bj jod opinjpsns ajuarajBpjBd zaA ns b anj 'o^
-anj 'X Ádqojn4 b BpBjqBq Bti^uaj bj ua oXnjpsns snsomxof anb oras
'snsotuxoj. X sti^^^q ^jB^jnA^ ui^bj ua UBjpuodsajJoa Ádqoin4 ^bdis
-bjd^ BjqBjBd bj b anb Xoq souiBijip ou 'isy \{asBq - Bnéuaj^ bj ap
sopo} UBpaaojd opuBna unB *SBni}UB a}uauijBnSi sbujjoj jBnuuuoa
ou X SBDoda SB}ui}sip ap jbdubjjb uapand 'odnj^ ouisiui jap SBn^uaj
o so}aajBip ua 'sa}uajBATnba souarapuaj sblu o sop anb :sBn3uaj sbj
ap BiJO}siq bj BJBd jB}uauiBpun^ oidpuud un japua}ua oqaaq UBq
SBjja sand 'sbiujou SB}sa ap BpuB}jodun bj ajqBpnpux s^ ''¿
•(sajBDpBuiBjS X soaiuo^ souaui
-ouaj b uaiquiB} UBDijdB as sbuijou sbj ojad 'sa}uapiAa sbiu soj so}sa
jas jod 'soaixaj sopoj uos opBp UBq as inbB anb sojduiaía so^) *saa
-ubuioj SBnSuaj sbj ua SBpBAjasuoa 'stn2uvs X snqv sbuijo^ sbj anb
SBn^puB sbui UBijas ÁOttAo X snnp^p sbujjoj sbj 'isy ^poxjajuB asBj
bj ajuauíjBuiJOu sa BpiSjauíns asB^ bj^ 'aAiAajqos bjjo bj X 'Bpunqxj
-ora o Bjjanuí Bjsa 'jpap sa 'Bpi^jauíns opis Bq Bun sasBj sop ap is
:(Bpunqijouj o) wptodxv^vse'p 9SP^ v\ df vtuxou bj ^aijpjsiq ajuara
-Baasuijjuí *Bjuinb Bun apBUB as sajBajB sBrajou ojjBna sbj y
•SBUBIJBJI SBrajO^ SBJ
anb SBnSpuB sbuj uos ouBrao"^ oijadraj jap SBpuiAOjd sbj ua SBp
-BAjasuoD SBrajoj sbj 'sojjo soqanra ua X 'sosbd sojsa sojjoj ug;

op^tui *dsa

#ranj
dpuo *jj
Xdiuoo 'dsa

owtqoono
otz
dxptSuvtu

9onp v -ranj
*dsa

dxxnpuoo

SVlDMlAO^d

VYIVJLI

rojdraaía
jo¿ *(ajuapaj SBra Bjsinbuoa ap) ^joiiajsod B3jb ja ua ajuarajBrajou
BAjasuoa as JoijajuB asBj bj^&gt; :xoixdtso4 poxp pp ptuxo^ (p
•SBUBiunj sbj anb SBn^puB SBra uos (t^ f9xtxd4v 'stsu^iu 'psupo
ap uapaaojd anb 'sbubtjbji a SBsaauBJj 'sBjouBdsa sbujjoj

ti
dptqosdp p
puní
nxoni

viDva

9
9xix4p

¡í

19
xtxano
stotu
9soqa

9S91U
PSO9

xtxqp
S91U
PSO9

vmvD

vnvxi

�piensa en una lengua estática^ simplemente opuesta al latín clásico,
sino en una lengua en evolución, en la que surgen continuamente
innovaciones y las formas más recientes eliminan, en zonas más o
menos extensas, las formas más antiguas. Así, los tres distintos sis
temas vocálicos latinos que se continúan en la lenguas romances
(cf. 5.3.) pueden interpretarse como tres etapas distintas en la evo
lución del mismo vocalismo, representadas, respectivamente, por el
sardo, por el rumano y por las demás lenguas del grupo.
Naturalmente, a pesar de la terminología de Bartoli (que em
plea metáforas como "la fase parte", "la fase se pone en camino",
"la fase no llega", etc.), no hay que interpretar sus normas de mo
do mecanicista. No se trata de formas que "viajan", sino de formas
que ciertos individuos adoptan de otros individuos, y la difusión de
las formas no se detiene por inercia física o sólo por razones de
tiempo, sino también por la resistencia de ciertos ambientes más
cultos, o simplemente conservadores o "individualistas", que no
aceptan innovaciones ajenas.
7.4. Pero en la aplicación de las normas areales hay que pro
ceder más cautamente de lo que a veces hizo Bartoli. Es verdad que
él mismo insiste en que se trata de normas indicativas y no de leyes
y da siempre también ejemplos que las contradicen (sólo observan
do que los casos "normales" son más numerosos), así como insiste
en la necesidad de aplicar más de una norma a la vez y de tener
en cuenta los documentos(43). Sin embargo, en la práctica le ha
ocurrido ir más allá de estos límites, eludiendo las dificultades que
el método ofrece.
La más seria de estas dificultades es la que se debe a la co
existencia de "fases": en efecto, ni la geografía lingüística como
tal ni las normas areales pueden iluminar la relación cronológica
entre dos o más "fases" que se empleen al mismo tiempo y en la
misma comunidad, por ej., como variantes facultativas o estilísticas,
o en distintas capas sociales o culturales (44), como puede ser el
caso de las parejas avis - passer, equus - caballas, en las lenguas
romances, o de ignis-pyr, en las antiguas lenguas indoeuropeas.
Es decir que la cronología relativa debería referirse no sólo a cierto
"espacio", sino también a un determinado "lenguaje" dentro de la
lengua, y a un determinado empleo: el mismo Bartoli observa que
una forma como passer (forma "más nueva" pero conservada en
zonas laterales: esp. pájaro, rum. pasare) puede haber existido tam
bién en la zona intermedia, al lado de avis, aunque con un distinto
valor semántico (45). Hay que pensar también en los contactos
directos entre zonas "laterales" (por ej., entre Italia meridional e
Iberia): una forma como thius &gt; tío puede haber llegado a Espa
ña por el mar (46), sin interferir con el área gálica de avuncu(43)Cf. Breviario, p. 66.
(44)Por lo que concierne al problema de las variantes, cf. L. BOOMFIELD, Ob. cit., p. 324.
(45)Breviario, pp. 78, 103.
(46)Cf. V. Bertoldi, La glott. come storia delta cultura, p. 72.

�— 9—
'0¿I &lt;J
•zt -^ ' . . .
-una -p í^g^ - 59X *dd ^pjcd 'o*6l '^uio^ 'oacfounaput a P3ffsmSui]oaf) 'invsi^ "A

(^*)

anb bj ua BDpsin^uij uppipBjj bj opoui un^jB ap UBDijipom sopoj
'pBpiunmoD bj ap oapsiñ^uij oiuouiijjBd jb o^jb ^UB^ajíbj^ 'oiixa
uis o uod 'sojja sopoj sand '^sajopBAOuui sojjuaD^ uos sajuBjqBq
sonpiAipui soj sojxu sisijbub ouipjn ua ojad 'sapBpiunuiOD aj^ua
sapBpiunuioD uos ijojJBg ap upiDBipBjjx ap soxjuaa soq *onpiAipui
un ap jBjqBq ja ua Ibidiui uppBAouui bj ou X Pn2uaf bj ua oiquiBD
^a 'ouins o\ b 'BDi^dxa :ouisiuj otqtuv^ ja anb uaiq sbuj oaíjsjn^utj
oiquiBD jap upfsnftp bj BDijdxa (^o^psajduia^ ap apadsa Bun sa 'bid
-uasa ua 'anb X) ijojjbq ajaipj as anb bj b oj^ijsaid joXbui ap saj
-BjqBq soj ap uppBjiun bj anb uaiquiB^ JBjBuas anb Xbj^ '^¿
•o^upsip jojba uod anbunB
'Bipauua^uí buoz bj ap .^sBj^ bj uod oppsxxaoD jaqBq apand Bjsa
ua unB X '(sajBja^Bj sbuoz sbj aun anb upp^as bj) Bipauua^uí buoz
bj ap uppaas Bun ua ojps oppsixa jaqBq apand psBj^ jb^ 'ojoap
ug "o^njosqB opi^uas ua pBpan^ijuB joXbui ns ou X 'Bipauwa^uí buoz
bj ua uaiquiB^ oppsixa jaqBq ap aqap jbut^jbuj .pSB^^ bj anb ojps
BDipui Bjja :sauoiDB^iujij uod B^sa unB X 'sajBjajBj sb^jb sbj ap bujjou
bj jojba auap ojps 'Biio^siqajd bj BJBd 'anb sa iubsi^ ap upis
-njDuoD Bq #u9idbaouui Bun ap opBjjnsaj ja jas apand joXbui BajB ja
anb X í (g^) sBn^uaj sbjio uod ojdbjuod ua BjjBq as is BJopBAjasuoD
jas ajans ^Bjsandxa^ BajB un sand 'odnj^ ouisiiu jap sojDajBip soj
o SBn^uaj sbj uod uppBjaj ua ouis 'oinjosqB oppuas ua asjapuaiua
aqap ou ^Bjsandxa souaiu^ o t&lt;BpBjsiB BajB^&gt; ja anb ísBAanu aiuaiu
-jBn^i o SBn^puB aiuauíjBnSí SBquiB jas uapand SBauBijnuiis X sai
-uajBAinba sasB^^ sop anb 'ajuauíBisní 'BAjasqo Bjsxadojnaopui ají
"snIÍ 13 '(¿f) SBadojnaopui SBn^uaj sbj ap Bijoisiqajd bj b uppBDijdB
ns X sBiusitu sbiujou sbj BDpiJD BSoiDnuiui Bun b opilamos Bq uainb
(tiM?st^ '/[ 'jBjnapjBd ua 'uoiDuajB bj opBuiBjj Bq 'upiDBiuaranDop
aisixa ou anb sbj BJBd SBDoda ap bjbji as is opoj ajqos 'sajBajB
-jou sbj ap ojnBDui oajdma un ap so^saij soj ap BDjaay

j

aidmais sa ou —¿(bü^iiub sbui o) BAanu sbuj 3sbj bj sa jBna?—
ijowBg ap ajuBjsuoD BjunSajd bj 'sBjqBjBd sbjjo ug 'ojnjosqB
bjsia ap ojund un apsap ou X (snnb9 b pXnjiJsns anb soj ua soajd
-raa soj ap bjsia ap ojund ja apsap ojps upiDBAouui Bun Bijas sn\
'\vqvo :ujjbj ua sn^vqvo X snnbd ap osbd ja sa 'ajuaraajqBqojd 'omoa
'sBn^puB SBqraB jas uapand o 'npo *jbj jap saiuaSjaAip sauoianjoAa
UBiuasajdaj anb ouis ojio ap oun uapaaojd ou otqooo 'jbji ja X oq\p
•jjod ja 'isb :BpiDajBdBsap asBj Bjaajaj Bun ap japaaojd X sauop
-baouui jas uapand sop SBg *bjjo ap Bun UBpaaojd anb o bjjo bj anb
Bn^ijuB SBra Bas Bun anb ajuaujBUBsaDau BDijdmi ou sajuajBAinba
&lt;4sasBj&gt;4 sop ap Bpuaisixa bj anb jBXBjqns anb XBq 'ajuamjBuig
•sauoia
-baouui sBidojd sns b opuBpunuaj 'sbuSijub SBra sBDijqBjuBD SBm
-JOJ SOSBD SOIJBA U3 OpBjdaDB Bq SO^jng ap BJOpBAOUUI SBm BUOZ BJ
'BUBdsg ua rsauoisaj^aj sbj jinjaxa anb XBq ou 'sBuiapy 'dpuo &lt; sn^

�se insertan. Y en estos "centros" últimos las innovaciones no son
sólo "préstamos" sino que son también —o son al mismo tiempo—
actos de creación inédita, cuyas modalidades, justamente, trató de
intuir Gilliéron (cf. 6.2, 6.4.).

8.1. El método geográfico —con todos sus alcances prácticos,
históricos y teóricos que se han tratado de esbozar en lo que precede
— constituye, indudablemente, una de las grandes conquistas de
la ciencia del lenguaje de nuestro siglo.
Concebida inicialmente como actividad preliminar de colección
y registro de materiales, la geografía lingüística ha logrado, ya en
este plano, adelantos muy considerables, perfeccionando cada vez
más los métodos de investigación directa de la multiforme realidad
del hablar y proporcionando a los lingüistas esos poderosos instru
mentos (y, al mismo tiempo, fuentes) de estudio que son los atlas
lingüísticos. Pero en sus fases sucesivas ha logrado mucho más que
esto. La interpretación de los mapas ha desechado dogmas, ha con
firmado hipótesis y ha puesto en evidencia nuevos hechos, contri
buyendo a aclarar y a modificar profundamente una serie de pro
blemas que hoy, gracias en gran parte a la geografía lingüística, se
conocen mucho mejor que hace cincuenta años, o se plantean de
manera muy distinta. Precisamente, la geografía lingüística ha
contribuido a demostrar con toda evidencia que cada cambio lin
güístico parte, en último análisis, de un individuo hablante y se
difunde por razones sociales y culturales; que no hay cambios si
multáneos en toda una "lengua", debidos a oscuras razones fisio
lógicas o biológicas; que los cambios fonéticos se difunden con las
palabras y que cada fenómeno tiene su área de difusión, según su
antigüedad y según la aceptación que ha encontrado en el ambien
te social; que los fenómenos lingüísticos, no sólo los léxicos sino
también los fónicos y gramaticales, pasan de una "lengua" a otra;
que las palabras son formas de cultura que acompañan en su difu
sión los conceptos y los objetos de civilización. Ha hecho ver clara
mente que cada palabra, cada forma lingüística, tiene su propia
historia; y ha contribuido de esta manera a modificar la concepción
misma de la historia de la lengua, que ya no es historia de un blo
que unitario visto sólo en sus relaciones externas, sino —como se
ha señalado— la historia de un juego constante, e infinitamente
matizado, entre innovación y conservación, entre el hablar concreto
del individuo que realiza una tradición lingüística y la lengua de
una comunidad histórica, que se alimenta continuamente de los actos
lingüísticos individuales.
La individualidad misma de una lengua, dentro de un conjunto
de hablares afines, llega de este modo a definirse según los distintos
momentos de equilibrio en la tensión entre innovación y conserva
ción, y con esto ya se pasa al campo de la gramática comparada. Así,
por ejemplo, la individualidad del castellano se define, fundamental
mente, por sus numerosas conservaciones de edad romana y sus

�— ¿9 —
•91 'III \.EnSan.. na '9tif$stttSufí stuajfj 'iNVSld 'A "P 'ojd^DDOD ajs^ ap B3J3Dy (OS)
•QIl 'd 'ajvtzvd^ 'Sutj tp t22t&gt;s 'noxnvg *K 73 (6^)
ouojijjaj un ua sbuijoj sbj ap uppnqijjsip bj ap oaiupaiu oiuaiui
-pouoa ajduns ¡a ouioa isb 'Baijcusiq uopBjuamnaop bj uaXnjpsns
ou uaaajjo sbcJbiu soj anb sajBpBdsa sopipui soj j^ •sbdijej^ououi
sajBiaajBip sauopB^psaAui sbj uaXnipsns ou 'oiubi oj jod 'X JBjqBq
jap ^BAnsnBqxa^ upiaduasap Bun 'ojund BpBD BJBd 'jBuopiodojd
uapand ou 'sodij sbuj so¡ Bjaxnbis iu 'soapsinSuij sbj^b soi
•sajopBAouui a sauaApí so^aíns ua^qa
as is 'uniuoa BnSuaj ^\ ap upisnjip bj A uppBjdBpB bj 'pBpaAou
bj o íuppBAouui bj b soiJBjDBjjaj A soíaiA sojaíns ua^iya as is 'ojd
-xuaía jod 'pBppiBDJB bj :opuBasnq Bjsa as anb o\ a^uauíB^sní ajjuana
-ua as anb ap oj^ijad ja 'sBuiapB 'a^six^ -jBjqBq ja ajuauíBpBuiix
-ojdB ojps BÍajpj sBdBiu soj ua Bjjsi^aj as anb oj 'ojubj oj jo^
•soAisajdxa sojuaraoiu sojupsip soj A sauoiDBmis SB^upsip
sbj unSas 'onpiAipui ouisiui jap JBjqBq ja ua A 'sajBjn^jna A sajBiaos
^SBdBD^ ajjua '^jBai^aA^ pBpaiJBA Bun uaiquiB^ a^sixa :aÍBitSuaj
jap pBpaiJBA bj Bpo^ sa ou BapsinSuij Bi^Bj^oaS bj a^uauíEapBiu
-anbsa Bqanjduioa anb ^jBjuozpoq^ pBpaiJBA Bq 'jBjqBq jap ojuaiu
-ora opBUiuua^ap un ojps 'osbd BpBO ua '^ oaucusiq o^uauíoui op
-Buiuuajap un ojos BSpsaAux as anbjod uaiquiB^ ouis '(^o^ajdiuoa^
sbiubí jas apand oijBuopsana unSuiu A 'ojund BpBD ua sajUBjqBq
soj sojxw b A oxjojijjaj un ap sojund soj sopoj jB^xjsaAui ajqísoduii
Bijas) sajBijajBiu sauopBjiiuij sajqBjiAaui sbj jod ojps iu 'ouBuiajuB
ap opBÍij oxjBuoijsana un ap oipaui jod JopBSpsaAui a ajüBjqBq
ajjua aaajqBjsa as anb jBia^xjjB o^jb ojdbjuod ja jod ojps ou ojsa
^ -uojaijji^) ouisiui ja BqBjBuas oj bX oujod 'BnSuaj Bun b aiuaipuod
-sajjoa JBjqBq ja opoj UBÍajpj ou SBdBiu soq 'soapsin^uij SBuiajq
-ojd soj sopoj BJBd BaaBUBd Bim ouioa asjBjapisuoa aqap ou X ojxn
Baijdxa oj ou oai^BjSoa^ opojain ja 'jBjnjBu sa oiuoa 'oja^ 'Z'S
•pBpiuniuoa Bun ua Bapsin^uij uppipBjj Bun ap pBpinupuoa X pBpiun
ouioa 'ajuauíBaiJoisiq 'a oiajauoa JBjqBq jap asBq bj ajqos Bjnjanjjsa
as anb &lt;^sbsoj^osi ap Biuaisis^ ouioa 'ajuauíjBapi 'ouis 'sajUBjqBq soj
ap ajuaipuadapui &lt;{BpiA^ uoa oiuoupjnB ouisiub^jo oiuod ou bX 'Xoq
asjaA Bpand Bn^uaj bj anb ap oqaaq ja 'opBjpsns Bq ajsa anb sauop
-Bjajdjaiui a sauoisnasip sbj b X 'oaijBj^oaS opoiaxu jb auBd ^
ua aqap as 'ojaaja uq 'Bapsin^uij BijBj^oaS bj jod —,jBiaBdsa
j
omoa— ajuaiuBjauíijd BpijinbpB '^bsoj^osi^ ap uppou bj b sbidbjS
opBDpipoui Bq as ^/enSuaj^ ap oidaauoa oidojd ja 'ajuauíjBuiq
"(Oí) .ODT^sitiSiJiy oasajuajBd^^ ap ojdaauoa ja soAanu aiuauíjBjoj
sojaadsB opiJinbpB Bq X í^opBapijBjjsa^ ouis JBauíj ou ojjojjBsap jap
*SBjupsip SBn^uaj ap o BnSuaj biusiui bj ap souarapua^ ajjua SBpuanj^
-uoa X sBiauajajjajuí sbj ap '^sajuajBAinba sasB^, ajjua BaiSpjouoja
uppBjaj bj ap soidiauíjd soj asopuBjBjaB X asopuaxaajBjjoj 'sopBjuaiu
-naop ou soaijsin^uij sopBjsa ap upiaanjjsuoaaj bj ap Baiuaaj bj
X uchsia bj *Bi^ojoiaajBip bj ap osjndun ja oÍBq 'opBapij^oui UBq as
*oduiBD omsTiu aisa uq '(6f) aauBiuoj pBpa ap sauoiDBAouui SBpunjojd

�no dispensa del conocimiento de las condiciones de vida, sociales y
culturales, que rodean, y en parte condicionan, el hablar.
8.3. En la historia de la lingüística, el método geográfico ha
contribuido a fortalecer y a justificar la oposición a ciertos princi
pios neogramáticos, explícitos o implícitos, como el de la existen
cia independiente de la lengua fuera del hablar, el de los límites
dialectales y el de la generalidad e "inexcepcionalidad" de la ley
fonética. Pero esta oposición no podría ser absoluta (cf. 6.4.) ni
llegar a eliminar ciertos concep^os que, aunque tales (es decir, abs
tracciones), corresponden a realidades del hablar, como "lengua" y
"dialecto", o a ignorar una comprobación como la de la norma
lidad histórica del cambio fonético. En realidad, la geografía lin
güística no puede eludir la exigencia de una norma objetiva y por
esto, al desechar las normas neogramáticas, y en particular la gene
ralidad y fisicidad de la "ley fonética", debe introducir una nueva
norma, que es la de la continuidad de las áreas: la no - continuidad
es algo que exige explicación en cada caso, del mismo modo que
las "excepciones" en la aplicación de la ley fonética de los neogra
máticos. Y es aquí donde empiezan los riesgos, en primer lugar,
el de caer en el objetivismo de las formas y áreas lingüísticas con
sideradas como "cosas" independientes de los hablantes: hay que
tener siempre en cuenta que las formas no "viajan" de por sí, sino
que se introducen en el acervo de un individuo del hablar de otro
individuo, mediante contactos ,que no implican una continuidad de
áreas, porque los individuos se trasladan de un área a otra con
todos sus hábitos lingüísticos, y también a través de contactos in
directos. Una lengua común, por ejemplo, no se difunde por irra
diación mecánica desde un solo centro (que puede ser la capital),
sino que irradia de todos aquellos centros en donde por lo menos
un individuo la emplee, aun parcialmente, como hablante o como
"oyente" (por ej., escuchando la radio o leyendo libros y diarios).
Otro riesgo es el de atender sólo a la multiplicidad y hetero
geneidad y descuidar, en cambio, la unidad y homogeneidad del
hablar (cf. 6.4.); o bien de ver lo que cambia, descuidando lo que
permanece de algún modo "idéntico": es el riesgo de la excesiva
atomización. A este respecto, hay que observar que las "conserva
ciones" e "innovaciones" son tales con respecto a algo: a un con
junto, a una tradición o "norma". En el lenguaje es importante el
polo de la variedad, que corresponde a la expresión individual,
pero también lo es el de la unidad, que corresponde a la comuni
cación interindividual y es garantía de intercomprensión. El len
guaje expresa al individuo por su carácter de creación, pero expresa
también el ambiente social y nacional, por su carácter de repeti
ción, de aceptación de una norma, que es al mismo tiempo histórica
y sincrónica: existe el hablar porque existen individuos que piensan
y sienten, y existen "lenguas" como entidades históricas y como
sistemas y normas ideales, porque el lenguaje no es sólo expresión,
finalidad en sí mismo, sino también comunicación, finalidad instru
mental, expresión para otro, cultura objetivada históricamente y
— 68 —

�— 69 —

•Bjadns By opora a^sa 9p oyps X *aBd ua 'Bapipora By
X B||9 U3 BW9SUI 3S anb OUIS 'JOIJ9^UB BDIJSIIlguiJ B¡ B 9UOdo 9S Oü
ÍSOTIDTJOJCl X SOSOIJBA 9JU9UiyBn^l *SOpOJ9lD SOJíO UO9 9JSIX9OD X S9JOIJ
-9^UB S9UOI9&lt;J9DUOD X SB9pi U9 S9DJBJ SUS 3O3IX "^DPsíTÍ^ÍI ^I 3P OJ^
-uap otidnu opofdiu un ouis 'J99JD U9D9jb&lt;í soun^jB oujo^ 'BDijsin^uiy
BA9T1U BUll S9 OU B^pSin^uiJ BI^BJ^O9^ B^ *9JU9UIJB^OJ BJOpUBUIUI
-ij9 'BÍaiA BDpsiTiSuij Bun b aXtupsns as anb BAanu Bopsin^uij buti
oujod 'BDpsjn^uij bj ^pot oujod BDpsin^uij Bi^BjSoaS bj
ap jojj9 ja U9 J9BD anb XBq ou anb 'a^uaiojBup
sns X sauopBiTinij sns sa^uas^ad ajduiais jaua^ anb XBq '
opo^aro ya jBaydma yB 'ojsa opoj jo^ *onpiAipui yB apuapsBj^ anb

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3429">
                <text>La geografía lingüistica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3430">
                <text>COSERIU, Eugenio </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3431">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1955, Nº 14 : p. 29-69</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3432">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3433">
                <text>1955</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3434">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3435">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3436">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="270">
        <name>LINGÜISTICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="436">
        <name>METODO DIALECTOLÓGICO</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="310" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="541">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/d473ce57a5073bd52c6c54354f51d0ba.PDF</src>
        <authentication>6d8a2e13dddefdf19e644c51dceb17cc</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3437">
                    <text>— 81 ~
•E^jau^sx Btuoipi
jap oiuaitupouoa joíatu un Bjsd oijEsaaau ubi 'jBijajBiu osotjea asa ap uppanpBjj X U90
-dijasuBjj b'j EpB3i[qñd anj ou unB' X soub sias isBa 'saaucnua apsap 'opBSEd' UBq oja^
•¿pi8;jip A opBziuBgjo Biq^q ja añb 'jBuoipiJaiu jnqntQ jap X ZIU3 BiUB^ ap
sojjojijjaj soj e '6^61 SE P ua 'sojiy souang ap p^pisjaAiuQ e{ ap BiSojodOJiuy ap jsuj
pp EDiSpiodojauE uppipadxo ej a^u^jnp 'luopaqujj f jod 'ja^sqa^ ojEJcdB un ap ajquiEjB
ua SEpEqEjS X supiSoaaj uojanj •^ uoiaspiui ap sauopuEa^ — 5 X y ' '^ojjijjod iap U90
-usa,, ej — • •^^ojijoajaui jap uppuBa^, ej — -j :sbui oaup uajsixa pBpijBaj u^ (j)
so¡ b jBsaj^^uí U9pan&lt;j ^
SOJX9) SOJ UOD UOI3BJ9J U9U9I^ 9Tlb SBTDIJOU SBUüS^B B 9^U9UJB^UníUOD
*ugpT^nunuoD b o^u^sgjd soj 'opBS^jj 9q 9nb b sopB^jns^j
-O9IX9J ií S9JB9pBraBj^ SOJ9I|9I^ SIUJ 9p 9SBq B| 9jqoS 'S9JOU9JUB
S9UOT3BJ9jdj93UI SB| 'oSjB U9 'opiIBDIJipOUI Á OIJBjnqBDOA J9 BJBd SOJ
-U9UJ9J9 SOA9FIU OpU9^BJJX9 'S9JBIJ9JBUJ SOJS9 OpBUiraBX9 Á OpBipnjS9
^VÍ (36l 's^Jiy sou^ng 'x óu 'i *Ioa 'vuvoudwv pottstnSutf ptjo^
O9 'fpn^p oppfi^ n$ •ptuoSpjp([ p^ 9f ODpstnSufi PUid\qoA4 f¿j up)
B3^9U9SX SOipUI SO| 9p Bn^u^j Bj 9jqOS S9UOpBSlJS9AUJ SIUJ U^
•BU9SipUI J3P pBpiJBJU9UI BJ B SBU9ÍB SBS
-Ol^lJ9J SB9pi JBS9jdx9 BJBd SBS9J^UT S99OA 9p O9|dui9 \9 jod 'BJSIA
BJ9UIIjd B 939JBdB (D X (q S9UOpISOduiO9 SB¡ 9p OSOpijfIJJB Og
jod u9iqujBj 'jj oujjbs ¡^P 08 oxn9isj9A jgp upis^^^ — d
•j^^izunpj "j jod BpBDijipoui oS\v
A piuiq9 *x ^od Bq99q * "j9jsouj9Jb¿&gt;^ |9p uppDnpBJX — q
•SBIl^lJUB O^JB
9JU9UI9yqiSOd X OSIl 9S9 BJBd SBpBj^BSUO^ 'S9JBp9dS9 SBjnUJjp^ 9p BJ
-s^nduioD 'sosj9A Z9ip 9p upi^Bjjoqxg 9A9jq Bun 9p bjbjj 9 *B9dojn9
pBpiJBJU9UJ BJ 9p SOÍnj^UI UIS BUIIIU9Í? Bn^ü9J BJ 9D9J^O 9Ilb BU9^ipUI
O9UBJU0dS9 OJ9Ilf&gt;Ojd '4&lt;BZBD B| BJBd OIJOJB9OAUO9 OJUB3&gt;t
B
:sojx9j sou9nb9d S9jj XBq (i) S9j
i soj b s9jqis9DDB (jBuoipij9iu biuoSbjb^ b¡ ü9 pxq^q 9S
onb) B3J9U9SX "Bn^ugj bj 9p soDijsinSuix S9jbij9jbuj sof 9Jjug

so^x^ s^j} ^p

�a)
Este texto es el primero exclusivamente indígena, por su con
tenido y por la lengua, que haya sido hecho conocer.
Fue recogido por Juan Federico Hunziker, durante el viaje
por él efectuado, en la segunda mitad del año 1861, a la Patagonia
meridional, en compañía de Teófilo Schmid.
En Carmen de Patagones, Hunziker lo dio a Jorge Claraz que,
después de muchos años, lo remitió a Félix Outes. Este lo hizo
conocer, en 1928, en un escrito que tiene por título: tfUn texto
Aónükün'k (Patagonia meridional) para incitar a la caza, obtenido
por Juan Federico Hunziker en 1861. Publícalo Félix F. Outes,
precedido de una introducción y notas aclaratorias, publicado por
la Revista del Museo de La Plata, T. XXXI.
En dicho escrito, el autor ocupa catorce páginas y media hablándonos difusamente acerca de los métodos de caza entre los Pa
tagones y sobre la ceremonia preparatoria, y sólo en las dos páginas
finales (367 - 68) presenta lo que el título anunciaba.
A propósito de esta ceremonia, T. Schmid así se expresaba
(Manners and Customs of the Patagonian lndians, en The Voice
of Pity for South America, vol. VII (1860), p. 220, y F. Outes, op.
cit., p. 366): ^Occasionally the acting Chief will issue a verbal proclamation to tell his men to go in search of provisions. He stands
outside the tent, and speaks in a loud voice, and in a peculiar
sing-song tone. In his speach he tells them to get in theirs horses,
that all ought to go, and what direction they are to take. One may
notice that the speaker repeats many sentences twice, and that he
pauses for a short time after a few. No one pays any attention
to what the orator is saying, but each and all are going on talking
and chatting in the same way."
La proclamación que Schmid ha descrito es sin duda la que
Hunziker ha transmitido.
Al publicar este pequeño texto, F. Outes lo acompañó de una
traducción interlineal y de otra libre, ambas de acuerdo con la ale
mana, que tenía a la v^sta, hecha por el mismo Hunziker, y con las
notas añadidas por Claraz, sobre el valor de varias palabras. Ambas
traducciones de Outes se reproducen para que sea posible confron
tarlas con mi manera de interpretar estos versos.

TEXTO* Y TRADUCCIÓN INTERLINEAL
1.Nash ush haugeshc ¡oh! wilum ush haugeshc.
Mañana nosotros cazar ¡ah! todos nosotros cazar.

2.Ush parlishc ¡ah! wilum ush parlishc ¡ah!
Nosotros hambrientos ¡ah! todos nosotros hambrientos ¡ah!

3.Ush amel paro parlishc ¡ah! paro parlishc ¡ah!
Nuestros hijos muy hambrientos ¡ah! muy hambrientos ¡ah!
(*) Grafía original.
— 186 —

�— ¿81 —
jbjuod uis '^oS ap BqBspajd ou 'osbd jbj ua 'anbjod ^
b 'opBDijiu^is ns jod 'japuodsajJOD apand ou spu anb (b
. :Bjjnsaj 'uppisod
-moa ns uod ojjoj un ua opjatiDB ap 'soiuaasod anb sojdiuaía soj
ua '"bububui^ ap jojba ja auaij ¡oS-spu ojuníuoD ja anb Á ojtu
-nj ap Bapi bj ap BDijsuajDBjBD bj sa ¡o2 anb opuBjapisuo^)
•"jaXB&gt;^ ('n •) SU9-SPU 'mapi (*^j) ^-s
(•) foS - spu :oujod SBpBAjjap sbuijo^ ojps jaaouoD oqaaq
ja^jizunfj Á pxuiqas ap sajBDpBtUBj^-ODixaj sa^undB so^ "soíij
-ns sojuauíaja uis opBsn souiaA oj inbB a^uaujBDTUfj '(spu=) qspu.
6\ OSJ3A

SVDIXÍ13M3K^3H SVXON
¡IJBBB ÍJBZB3 B
somají sojjosou bububiu ¡qBBB! souj3jbzbd so^osou bububj^; *oi
¡ IJBBB!
¡qBBB! BpjoS sa znjjsaAB jap aujBD vr\ '5

Buanq sa aujBa n

¡qBBB!
bjjb ABq saanj^saAB soqanra *saonj^saAB soq^niu ^Bq Bjjy ••
¡qBBB! Buanq aujBa 'aujBD Bqanuí uauajx 'L
¡qBBB! soDBUBn^ soqanuj 'bjjb ¿Bq soaBUBn^ soqanj\[ ^^
¡qBBB! JBZB3 B SOUI3JI
SOJJOSOU BJJB BIDBq ¡qBB¡ JBZBD B SOUJ3JI SOJJOSOU BJJB BOBfl 'C,
¡qBBB! soujBjsa aujBD uis 'aujBa ui 'y
¡qBBB! sojuaijq
-raBq Xntu ¡qBBB! sojuajjquiBq Xnra uBjsa soíiq sojjsanjs^ •
¡qBBB! sojuaijqureq soiu
-Bjsa sojjosou sopoj ¡qBBB! sojuaijquiBq soujBjsa sojjoso^^ "3
•JBZBD B SOIU
-ají sojjosou sopoj ¡ijbbb! jbzbd b sojjosou somají bububj\[ *j

S3XQO 3 3O 3^3I3 NQI^^fiaV^X
¡qB¡ sota
-3JBZBD SOJJOSOU BUBUBUJ ¡qB! SOUJaJBZBD SOJJOSOU BUBUBJ^[

¡qp¡ to^cfSdSnvq qsn qspu ¡qpf oqsdSnpq qsn

S

¡qB! Buanq aujBD ¡q^! BpjoS jap znjjsaAB
¡qp! ou^^^S ¿9^d^ ¡qv! ^utm^s p^ aniCoq xd^dj^ '6
¡qB! bjjb soqDniu sa^njjsaAB 'soqDnuí sa^njjsaAB Bjjy
¡qp! 01X91U aunas anlíoq 'aqsnas an/Coq otxdyi *g
¡qB! Buanq aujBD 'BqDniu aujBD uauaij sojsq
¡qp! aufl^aS xa^ai '¡naz xa^^iC uxaoqsuiajq '¿
¡qB¡ sodbubii^ soqDniu '^jjb sojBUBnS soqanj^f
¡qp! npu oqsnas 'oixaux npu aqsna^ '9
¡qB! jbzbd sojjosou bjjb ¡qB! jbzbd sojjosou Bjjy
¡qp! aqsaSnpq qsn otxaux ¡qp! oqsaSnpq qsn otxayi •
¡qB! soujBjsa uis aujBD 'uis aujB3
¡qp! (dis) oqosnaq xa4aiC (naq xa4aj^ 'y

�que, con tal valor, no podía ser elemento formativo de naseris "ayer";

b)que el único valor básico posible de esta voz es el de
"día claro,,;
c)que se trata, seguramente, de voz antigua(2) que ha
sobrevivido en algunos adverbios compuestos y en estos versos
viejos de algunas generaciones y transmitidos íntegros, por tra
tarse de una proclamación ritual;
d)que su empleo adverbial, aquí, al principio de una
exhortación que se declama al atardecer, para algo que debe
efectuarse al día siguiente, induce a reconocerle el significadode "cuando sea de día,, o "de día claro,,.
ah. La interpretación por jaaah!, no me parece apropiada. Podría
estar bien en una lamentación; no concuerda con el conjunto
de estas frases que, al expresar una resolución del cacique o
jefe menor, están hechas en términos que parecen más bien
una orden. Aquí el sentido mismo pide algo más enérgico.
Que esto deba ser la afirmación "sí,,, lo sugieren las pala
bras recogidas por Ameghino y por Musters. El primero hace
saber que en Tehuesh "sí,, se decía jó-a (o sea ^^ó'a), y el segun
do registra áhon, añadiendo "muy gutural,,. Ambas voces mues
tran la vocal a, formas sin duda arcaizantes con respecto a las
con o que actualmente son lo común. Además, encontramos
palabras como ohoi (Beauvoir) y ohai (Fitz-Roy), donde se ve
que una base oh-, reemplazante etimológico de nuestro ah-, na
era desconocida al idioma y que alternaba con el predominante
'ho- de los tiempos más recientes.
Por estas consideraciones, paréceme mejor traducir ah
con "sí,,.
wilum, en vez del común willom de S. y H., lo considero una forma
rápida donde la u es una vocal poco clara, recordando que Beau
voir ha notado tvuilm kenkr y vuilm kenky, traducidos "toda
día,,. Nótese que wilum aquí es pronombre y no lleva final
alguna; us, que sigue, pertenece al verbo: us-hawge-s-k (l^
pers. plur.).
Verso 29
ush parlishk (=us-parli-s-k), "nosotros somos hambrientos,,, es, sin
duda, un arcaísmo del punto de vista fonético; parí- se ha
reducido en época reciente, por un lado, a pool- (LehmannNitsche, Beauvoir y C. Ameghino, tanto en Tsóneka como en
Táwis'n) y, por el otro, a -pal- &lt;~&gt; pal- (común a S. y H.).
Verso 39
paro, "muy,,, es otro arcaísmo por pare, también de Hunziker,,
con el valor de "mucho,,.
(2) Últimamente "día" se ha expresado de diferentes maneras (vide: Vocabulario dé
los idiomas Tsóneka y Taw'is'n, del autor de este escrito).
— 188 —

�— 681 —
¡is 'sojuaijquiBq sonrosa sopoj íis 'so^uaijqiuBq sourosg^

z
•"bzbd
ap sourosa sopoj íis 'bzbd ap sourosa ojbjd Bip Bas
|| q-s-a2mpq-sn uinjtm
| ¡qv! q-s-a8mpq-sn s
ranSis ouioa "umsuas pBM asjapuajua ap
'sB^sandxa sauopBAjasqo sbj jod 'opBuiBjj o uopBjjoqxa Bjsg;
jBDipux uis "soraajBZBD Bip ap
Bas opuBtio^ (ío2-s-d2mpq-sn spu uod í"bzbd ap sourosa ojap
-inaA-Bip ja^&gt; jpap ajaynb as 'q-s-98/npq-sn foS-spu 00^
•o^daauoa ojjo jBsajdxa ap
pBpisaaau bj b ouis *—so^uaiunaouoa sajBmaB soxjsanu urigas
souaiu jb— bdijdbjuis BsnBD b aqap as ou ajuaraajqísoj 'oqjaA
ja uod aaajBdB 'oiquiBD ua 'jbiid bj *ojnjnjf jap BDpsuajDBJBD
bj uis spu Bjuasajd ajjBd BpunSas vj *(jbdpbuibjS umsiAaj
ira uod opjanDB ap) BAijBjnp-ODpsjJOB buijoj ns ua (^-s-d2mpq
-sn sa oqjaA ja X íoS-spu uod bidiui as a^xed Bjauíjjd ^r\

•ajuainSis ^u^jdS ojajBjBd ja uod
BpjatiDuoD anb '^uim^s jpap sa 'ouimas opis jaqBq aqap 'autmnas

X jaqyzunj^ ap ^
jas^ -ñas oqjaA ja jbjuod uis '^oqDniu^ ap ODisBq opBDijiu^is ja
uod sopox '(^^qi) dqsÁoas '(tjSbduo^) qqsnazf '(B^siq ") snaz
*(jiOAnBag) qunaqs '(piiuqDS) ftPz :(¿sajBjDajBip?) soDpauo^
X SajBDpBUIBJÍ? SO^DadSB SOIJBA U3DOUOD 3S 'itldZ B O^UBtlD U^
•"auiiu si JBq^,^ piC uaqsawaq
* "s^puauj jnoX si JBqj&gt;4 ouaui fpp uaqsauiaq :piuiqDS ap sasBjj
SBjsa UBXodB oj 'oijduiB sbuj jbdijbujbjS ojuaiiuiDouoD jap sbui
-apB 'jojba asa a^uaujjBaj uauap uaqs-ui^q ^ uiaqs-uiaq an^)
•^BqDniu auiBD sa ojjanbBi4 japua^ua anb 'sand '^jq^H
*("siqj4&gt; uod BDunu * "JBq^^ uod uaDnpBj^ oj -fj X
*S) "l?n^B&gt; Jp^p ajainb auiaq r~&gt; tuaq anb sbui oqDnuí 'ajqísod
sa ou "uauap sojsa^ upiDDnpBj^ bj *ojsa jo^ '-a^aq Buiaj ja
ua Bjsa anb ouis '(ojduiaía oj^o uod opjanDB ap) uaqs- ^ tuaqsjbuij bj b aaaua^jad ou "jauaj&gt;^ ap jojba ja 'opo^ ajuy
•oppnpBJj jbiu Bjsa X
opipuajdiuoD anj ou (fmasf ua4aiC maqs-iuaq=z) ?naz j,a49lí uiaoqsuiaq

�3.Us-amel paro parli-s-k ¡ah! \

paro parli-s-k ¡ah! \\
"Nuestros hijos están muy hambrientos, sí; están muy ham
brientos, sí!,,
4.Yeper hetu \

Yeper hew-s-k ¡ah! \\
"Sin carne; sin carne estamos, sí!"
5.Merik us-hawge-s-k ¡ah! \
merik us-hawge-s-k ¡ah! ||
"Allá estamos de caza, sí; allá estamos de caza, sí!".
6.Sew-s-k naw merik |
sew-s-k naw ¡ah! \\
"Son muchos los guanacos allá; son muchos los guanacos, sí!"
7.Hem-sken yeper tsewt \

Yeper gete-n-k ¡ah! \\
"Aquello es carne mucha; carne que es buena, sí!".
8.Merik hoywe sew-s-k \
hoywe sew-s-k merik ¡ah! ||
"Allá los avestruces son muchos; avestruces que son muchos
allá, sí!"
9.Yeper hoywe-ka sewi-n-k ¡ah! \

yeper gete-n-k ¡ah! \\
"Carne de avestruz que es gorda, sí; carne que es buena, sí!".
10. Nas-got us-hawge-s-k ¡ah! \
ñas us-hawge-s-got ¡ah! \\
"Mañana estamos de caza, sí; cuando sea de día cazaremos, sí!"
Aclarado el significado de muchas palabras, penetrado el pen
samiento íntimo de cada uno de los versos, esta composición no des
merece cuando se compara con los demás inicios poéticos, de
pueblos mayormente civilizados y cuyas literaturas llegaron a for
mas de gran perfección.
Pensando en los "axámenta" o "carmina" atribuidos a Numa,
que los Salii, sacerdotes de Marte, cantaban o declamaban en las
fiestas de marzo, como asimismo en las invocaciones o letanías de
los Fratres Arvales, sorprende la diferencia entre esas fórmulas pesa
das, sin inspiración alguna, y la alocución patagona, donde no falta
cierta energía y sobriedad que recuerda ese estilo breve e incisivo de
los poetas árabes ante - islámicos, ellos también gente nómada. Aquí
las expresiones poseen cierta eficacia representativa; las imágenes
no son vulgares tampoco y el desarrollo del pensamiento, hay que
reconocerlo, procede con un "crescendo" digno de consideración:
el propósito de cazar, del verso primero, nace con la sensación
de hambre, agravada al notar que los hijos también la sufren y
nada tienen a su alcance. De allí la necesidad ineludible de salir de
caza. Se presenta entonces a la mente el lugar donde abundan los
guanacos; de ellos, el pensamiento va a la calidad de su carne, a su
abundancia, para pasar, como consecuencia, también a los aves
truces y a su carne excelente. Sigue, por último, la resolución voli
tiva de partir el próximo día.
— 190 —

�— 161 —
•„" • • sauopDnpEJi sbj n^ SBpuajajip S3A3J uBAj^sqo as 'otusinnsy " ' ' opiunaj aq anb
A sEuanbad sbj uaaaj^o soquiE 'zbjej^ joyas ye puopjodojd ja^izunpj anb e¡ ap p X
piuiqa jod sajpuoq b EpsiAua Eidoa bj ap Bua^ipui ojxaj ¡a ajjua ppuBjsqns epuajajip ajsixa
ou anbuny -piray^s snjiqd'oaqj, "3 "H í3fl Jzjssjaqáft upiaujoue Ejsa opipBUB Bq BjsinbojBD ja
aid {y 'EAisjna uano^ na BpBjodJsiui eucui3[e uopanpBjj BAnaadsaj ns Á bs^jSui b;jbjSijb3
ajnapaxa ua ojijasa q^unqnuoy ojxaj ^a uoa íjaqizun^j oauapaj uBnf ap Ejjaj X ound ap
'OAniuipp X ojBp sa japod ira ua oSuaj anb ojijasnuBra [?[^ :BqBjsa^iuBra sajnQ '3 ()
viva ^ijoj^ bj X
pBpuo^tiB ^j X
tudqs/C¿ojS(f? tudqs^nudoud^dq/p
¡a

saoXm anbjod

oyBp

opo^

ap

-Bjqij

sou

t9nud0d0iq('p oqsviu ttaioido 'oouoxd'p ootuo^iíti 9uu,tp duvm(tu qsn
oüis uppB^uaj ua ou aanpuoa so^^ "sajosua^o soj^sanu
topq 'u9qsd^iU9t ^oiwp opnsq u^uvq qs[\ •oudqoqswm qsn
jBto BpBD ajuauíjBnSí soiuBuopjad soj^osou SBijníuj ^Bj^sanu
O99U suío/C oSpmqsn
oqsuopÁV^
qsn
qsiviuqsn
Buopjad soj^; 'sajuaiai^us sajaAjA sojjsanu Bp sou Xoh ouiod
uop¿p4 -&lt;{sn
'dtMdtu
pjpq
qsn
a qsn(p vvyt 'oS
púa ojap uaBuau pBjunjoAtu asB^Bf^ ouiaj tu JiuaA
dotpq dloo tpq-^^pf^ u^ntundy^ ^dtud^

'^nud^

zbj^

aotw opuaq(^\[

•ajqiuou tu Bas opBDi^i^UBS #saja va ja ua ojap ajpBd ousanjs^
'oaq(tu

wq-aloa

oaupmqs[\

saxno - airoros NQ^3aav^X vi ncq oxxax
(tuaqsanuaaua2aq(p fanuaoaotq(p sauois
-a^dxa sbj ua /p ap anbjod ja opBJBjaB BjjqBq anb 'ja^izunpj ap bj
jauaj ou ajqBjuauíBj s^ •pxiuqDS ap BsajSui bj ajqos sa^nQ ozjq anb
bj S^ BUBjja^sBD jBauíjjajuí uppanpBu Bq "sajno 'J Jaaouoa oqaaq
Bq oj un^as 'jaqrzunj^ jod opBpuaraua ja sa an^is anb ojxaj jq
•spaifuo /C sptxojpjLPpp spfou /C uptoanpox^ut pun
ap spptpaoa¿4 • • • sv^pat^qn^ '^981 U9 Pft^qas '¡j opfpaj^ áo4 sppp$
-4vpp '¡I ouip&gt;s \ap Ó8 ofnatsda^ ^a ¡C ^patututoQ uoiopaq p^ ap (p?u
"Oipuaui upSpfPd) q(unqnupy p&gt; sauots^a^ :ojmp ja uoa (jBusny
btuo^bjB^J bj ap sojauoisiui soj ap sapmispiA sbj ajqos 'sbut^bc!
q ap u^isaj^ip b^jbj Bun jod Bpxpaaaid)
'Sud b '(8361)
IXXX *X (pfp1d *T ^V oasn^\[ ^ap pjstaa^ bj ua paijqnd bj uainb
'sa^o zbjbj3 *f jod Bpuiuiaj an^ 'uBiuajB ua jBauíjjajuí uppanp
-bu X sauopBDijij^Oiu o sauopaajjoa sBun^jB uoa ojad 'jaqizunpj
•q •[ ap oubui ap *&lt;ájBaiuiraop uppBjo^ bujsiiu bj ap Bidoa
•opBJou^í a^uaiujB^oj ppanb piiuqas ap oXBSua ja
-jia BpB^iuiTj Xniu ap BjsiAaj Buanbad Bun ap BqBreu ^s
•jBauíjjajuí Bsaj^ui uppanpBu 3^
-uaipuodsajjoa bj ap opBUBduioaB Bja Bqaups^ o^xa^ jq *X}apos Xjbu
-oissx^^ UBaijaiuy q^no^ ^j ap ouB^jp 'potxatuy q?no$ ¿oj. doto ^ V
ap 98 J ^p ajqnjao ap ojaiunu ja ua 'Bjauíud zaA jod 'jojnB ns
^aijqnd bj (sa^nQ "q ^^J^JJ ^J oiuoa) ^jBaiuiuiop uppBjo^ B^sq

(q

�Las variantes^ respecto a la primera publicación original, en
A Voice for South America, son:

Schmid

Hunziker

ce-nue
Ma-a
kata

Ush pardon
pardon-shc
ush-wa-go
waisho-kenc
(aue) hicecenue
(aue) hegencenue
(aue) glori-shem
ogelunico

cenue
Maa
kata
Ush-pardon
pardonshc
ushwago
waishokenc
d'hicecenue
d'egencenue
dJgloryshem
ogelunico

NOTAS HERMENÉUTICAS
1.ushwanco (=ustvánko)
usw-, forma posesiva del pron. pers. de 1? pers. plur. para
nombres con vocal inicial: "nuestro".
-anko, forma básica del nombre "padre" que pertenece a la
categoría de los que nunca se emplean solos y siempre llevan
un pronombre de referencia.
2.coje-hai (=koge-hay)
koge, es del dialecto de H.; en la variedad de S. siempre
aparece koce.
hay, posposición. Forma débil de kay "en" (vide Gramática).
3.m'hec (= m'hek)
m', forma átona del pron. ma "tú".
-he-, tema verbal "estar".
-k, auxiliar en la forma durativa, porque se trata de
un estado que no tiene fin.
Digno de nota es el hecho sintáctico que no hay aquí la
oración relativa que figura en el texto tradicional. La frase está
en el modo indicativo, como simple enunciación, aislada de lo
que sigue.
4.santa cernee (=santa keme-k)
santa, no es una forma verbal, sino un adjetivo. (Que se
trata de voz española ni precisa relevarlo).
keme-k, no corresponde de ninguna manera a "sea", porque
sólo puede interpretarse como keme-k &lt; keme "hacer (todo)"
que registra el mismo Schmid, en su lista de verbos, bajo itkeme-s-ko "I do", y en las frases: keter m' keme-s-mo "what
are you doing?" kete m'keme-s-mo "what are you about?"
— 192 —

�— 61 —
•ose^ ap osed jinSmjsip anb ^Bq íui jod jojja nn ap bjbjj as / aaajsdB
'M "I 3 ^p^op ajdinais o^^ -ajuaipuadaput bujjoj ns ua 'opcAUUEJsqns OAised ojdpiJJEd pp
ejbjj as anbjod 'ua^tuAti^m uaiqBjsa sajEDijBuiBjS sajundB soj'uj -^pEjnnjOA nj,, ua^iuxnatui
ap ejbjj as anbjod 'u^otuAnatu uaiq Bjsa '^^jajsoujajsj,^ ja u^ opipnnjuoj sq sajnQ Jnby
boijoj bj 'pEpaiaos bj ap coipcnjad p na BpiaajBdB ucqsjaA bj ap ojxaj ja na oinoa 'jajjizunf^
ap ojuDsnuEiu ja ua ojubj sand 'Ejstdoa jap Bauaua uopcjou enn jas ap aq^Q ' (9 '3J3 apuÍiupa^
'pinjqas) 0161 oa aq^sji^^ - nuEnjqaq jod sqaaq EDijEniEj^ ej ap nppipa ej na (uaotUAttatn)
jEiaiui tn noa aaajBdB ¿oa bjs^,, :aDip 'z 'fisd ej ap a;d je bjou ua 'sajnQ (f)
uwoj aip ui onou 9q^ o^ p^uxoí 3jb q^iqA^ sunouoid 9atss9s
-sod Xq paujaAo^ uaqAi l^piui Jiaq^ dojp 'm puB q '2 'o qqM
Suiuui^^q 'sunou ^qj jo araos^^ rBsaidxa orasira ja anb oj uoa
opjanoB ap &lt;#sasod *üojd soj uoa asjxun jb '¡bidiui a^oBuosuoo
ns opipjad Bq anb *jaqizun^j ap ^pB^unjoA,, ^^)udq-tuj,nd-(n
orasira ja s^ *opBjuaranDop B^sa ou 'ojaadsB ajsa uoa 'ud^iujind
'•Suis *sjad tz ^p OAisasod #uojd ja sa (tu 'Bjja uq 'UdqiUAtid(w
:Bpx^ajJOD jas aqap Bpun^as bj íBpiaouoa sa zoa Bjaraiid Bq
'(ud2fiu¿ttd(tu q-dtuaq ^) uo^mxn^ta Odtudo '[_
j nj jiuaA ZBq,, ^nudqdqt(q) (tu op
Bjas BppnpBjj X Bpimpsaj ajuaraBjaajjoD asBjj Bq
•&lt;tJiuaA,, fdmS onajoj^ X &lt;cbdb B^uaA,,
l opBjundB Bq jiOAnBag 'ojaaja ua :(opudq oo) opn^q
jas aqap 'ajuaraajqísod 'anb asBq Bun uoa ((tu ajüBipara opiuaj
-qo OAijBsnBD oqjaA un ap bjbjj as 'opndq^u b ojuBna ug
'P^PJLtsqv pmtuou soj ap
BDijsijajaBJBa bj jas BijaaajBd dn-udq- ojsandraoo oíi^ns ja ap
-uop '^uopBuiraop 'BjnjBjaí nj,, ^n-udq-gqi(q)(tu :isb 'ojuníuoD
ja 'sand 'asjjSajjoa BjaqaQ "sbtjo^ajBa sajuajajip ap sopBAjjap
soAijuBjsqns bujjoj udq- oíijns jq 'a^uBÍaraas o^jb o ^d
'4&lt;jBpuBra,, '^jBuiraop,, ap ajuaraBjn^as jojba ja uod ojad '
-uaranaop ou unB 'dqt-q joíara o 'dqtq asBq Bun soraauaj apuop
'&lt;cajaí,, bdijtu^is Udq^qiq anb soraaqBS X pudiunxfsut pmtuou
soj ap oíijns ja sa '^n- ¿^ouiaj,, dttudq X €&lt;nj,, d^tiud
jaaBq ajqísod sa otupa? ojuit^ajd a^\[ "BzaqBa tu ajd uis
sa 'sajnQ X piraqas uojaiaiq oj oraoa oppnpBjj X ojijasq

jap ojaíns *tíajqraou nj,, pi^u
BAUDB UOpun^
ua ou X '&lt;csa opBoijpuBs,, oraoa ajuaraBApisuBjjuí Bjjapuajua b
BAajj sou s ap bjjb^ bj anb asajpu íoAijBDipui opora oj^sanu uod
BjjpnpBJj anb BjqBq 'Bjsa b oraoD X 'q-^q (tu ap bj b BDpuapi
jBDpBraBjS bujjoj Bun ap bjbjj as 'oau aX oé,, q-tu-dud2 *ía jod
'jBnp jap BDpsjjajDBjBD oraoo ajuaiuBDiun BJ^uanoua as 'soa^bj
-adrai soj ua 'q- uoiDBuirajaj bj anbjod 'inbB ounSjB OApBjad
-raí XBq o^i ' óu PP Jiqjp^^^ orasira ja sa 'q- b ojuBnD uq
'^JBDIjfpUBS,, &lt; C&lt;OJUBS J^J^XJ^-diUdq
-Pfups ojsandraoD oqjaA un opuBtujoj 'joijajuB bj ap ojuaraajd
-raoD un oraoD BjqBjBd Bjsa jBjapisuo^ soraaqap ojsa

�of prefixes". Y entre estos nombres, en la página siguiente, re
gistra precisamente weurnicen "will".
weurni-ken, de acuerdo con mis investigaciones, es un par
ticipio pasivo (w-eurn) cuya base es el verbo activo k-eurn
"to commission", hecho conocer por el mismo Hunziker. Uni
do al sufijo -ken, se ha substantivado, dando origen a un nom
bre abstracto, con el significado de "lo mandado" (de allí la
interpretación con will). Este significado hace pensar también
que k-eurn, más bien que a un simple "encargar, comisionar",
corresponda a "ordenar, mandar", lo que se podrá resolver
sólo consultando algún sobreviviente de habla tsóneka.
Esta frase, también, parece un indicativo, debido a keme-k,
y vendría a decir: "se hace lo mandado tuyo (por tí)".
8. calel-hai coje hatee go (=kalel-hay koge-hay-ke go)
kalel "tierra". No figura entre las palabras de Schmid,
pero sí en las de Hunziker. Ninguno tampoco de los que han
recogido palabras patagonas, la registró, (cfr. Vocab.).
koge-hay-ke. Los dos primeros no precisan explicación.
El tercero corresponde a "o" (lat.-t&gt;).
go. Es Hunziker el único que lo ha anotado y le atribuye
el significado de "como". Tendremos: ".. .en la tierra o en el
cielo -como..." en vez de "en la tierra y en el cielo -co
mo", en cuyo caso se habría dicho koge-hay-sem go.
9.moa d'ush e ush kata ntewie (^maa d'us-e us-hata mewik)
moa, por la grafía, pertenece a Hunziker. S. escribe siempre
sólo ma. El significado no es el de "hoy" sino el de "ahora".
d'us-e, deben unirse y significan "él nos da". No precisa
explicación. Vide Vocab. sub \f~e.
us-hata, "nuestra comida". Así se debe interpretar. Ya en
Hunziker se halla us-hata wewik us-e (5), traducido "give
us our necessary food" (lit. "nuestra comida necesaria nosda"), hat'a, está íntimamente ligado a - hatee- (H) "comer" y
-hate- (S.), idem.
mewik, y no mewie. La e final debe ser un error gráfico por
c, es decir k, porque adjetivos y adverbios en -ik son regulares
en esta lengua. Además, inclinóme a considerar mewik como la
verdadera palabra para "necesario", en vez de wewik, donde
w inicial es un caso más de w por m.
10.ush-pardon ush maish (=us-pardon usw-ays)
us-pardon, es un imperativo "2perdona - 1nos", fabricado to
mando la palabra del inglés.
usw- ays, con seguridad debe ser así, teniendo en cuenta
(5) Así se debe entender el usbe de H. que no es use "nosotros", lo que no da
sentido.
— 194 —

�— ^6I —
nj 'Bjja-BpBq aA^ aj'dojd *4|jaqjora Aqj oj
qp tunu^q :,,oj&gt;t oppnpBjj 'u^qipp BjnSij apuop asBJj
Bun opBjundB Bq piraqas o jad íjaqizunj^ jod jaaouoD soq^
-aq *4jj BiDBq^ dqkp-tu k '44ira BpBq4&gt; aqkp-k isb tsoAisasod sajq
-inouojd soj aqpaj jBna ya '(-iubj^) *jp) BpBq^ (*h) ^qtP-q
ojuacuaja yap ajuBjap *pBpijBaj ua 'soraBjsg^ 'saooiaisodsod
ajuBipain ajuauíBDiun Bsaidxa sbj 'sauopisodajd sBjjsanu 'yBtia
ja 'Bujoipi jap soujsiuj soidiauíjd soj b oijbjjuod jas jod 'jb^tij
jainijd u^ -opTnqijjB Bq aj as inbB anb '^.ua^ ap opBaijiu^is ja
ajjaaouoaaj b bzijojtib BpBU anbjod 'jaqizun^j Á piunja^ jod aj
-uaraBjaaj Bpipuajua opxs Bq ou anb BjqBjBd bjjo sa '9-^tp-p
•jbui^ op asa Bjuasajdaj Á sa anb oj 'ajuaiüjBnjOB
'asopuBJOu^x 'jojba Á BzajBjnjBU ns jbjbjdb japod urs Bpanb
op-neq ojsandinoa ja o jad ÍBjsandsod uppB^au Bpiaouoa bj sa
'ndq 'BJoqB jod 'uppun^ bj jBDijdxa ajqísod sa ou jbuij u BXna
ap 'u^upq isb ou íjBjn^aj OAijBjaduii un sa 'dupq '^^jiAa ojuí jou
sn pBaj^ Kpq oquoJLdp ndq dupq-sn rjaqizunj^ oxdojd jap JBjitu
-is asBJj bjjo ua ajuaipuodsajjoa ns auaij 'op-ndq Udupq-sn
"uottP^^wdi saj^ui ja sa anb
BjqBjBd bj ucnsnasip ap Bjan^ 'opoj ajuB '
9-qtp-p op-ndq udupq-sn =) udqsd^tudi dotpp opn^q uaupq qsn "
•OAijBuiuiouap oqjaA un ap bjbjj as anb jauod
-ns opuBÍap opoj 'BAijBApap asBq bj Bjuasajdaj 'osbdb 'jBna jap
dqos&amp;p- oqjaA ajsa uoa Baiítojounja uopBjaj jauaj aqap &lt;4bs
-uajo^ siCp jouajuB ja 'ajuauíB^ojBuy -utib opBjouB ou 'dqos&amp;poqjaA un ap (%q •- ua sxjuaSB uauíou 'qudqoslíp -\- (jBpiui
jbdoa uoa SBjqBjBd BjBd 'ajqroouojd j^p BAisasod bujjoj) -aisn
ap bjbjj a 'soíijajd soAisasod sajqraouojd uoa asjiun jb Bjsa
uapjaid [Bpiui ai uoa SBjqBjBd sbj anbjod 'ojquiaiiu opun^as
jb aaauajjad ou ai Bq 'JojnB jap qu^qosiCpai-sn asjpirapB apand
^
Q •&lt;&lt;sajosuajo sojjsanu&gt;^ (q-u-dqosiCp-aisn

q

b japuodsajjoa Bpand anb osopnp Xnra sa oqau opoj
•jojba ns
jbjbjdb uBpand anb sasBq uaDouoD as tu 'jB^nj ojjo un^uiu ua
SBjqBjBd SBjsa UBjjBq as ou fsajqBDijdxaui uos 'oq^u stuoií
•4&lt;soujbu
-opjad sojjosou oiuod^ 'ojubj oj jod ^(^,00103^ oS *&lt;&lt;sojjosou&gt;&gt;
patsn) &lt;4sojjosou oujod^ ouis ^ajuauíjBn^í^ sa ou 'oS-paisn
•OAIJBDipUI OJX)UI OUI
-od ajapxsuoD as anb ajdraais 'jBjnSaj sa 'q-s-uop^P^-sn
'(qudqosípaisn oqau swotC oSpaisn qsuopxp^
'Sn—) qudqoqswai qsn oo^u suio/C oSpaiqsn oqsuopxp^ qsn *jj
•(&lt;4SBSuajo SBjjanu&gt;^) ^Bsua^o,^ oraoa ojjpnpBjj Bjas
•Braoipi jap BDijauoj
bj k ajuam^is asBJj bj ap 4&lt;sajosuajío sojjsanu^&gt; qusqosjip-aisn

�manera de decir extraña en nuestros idiomas, pero corriente
en lenguas de Asia y África.
De la misma manera, aquí tendremos: "nos conduce-no
I... ? hacia ella, (la) tentación". Sin explicación, además de
do, queda la e de d-aik-e.
13.keloi ush m'wane dirne wilomco deronco (= heloy us rriwane
d-irn-e wtlom-ko deronko).
heloy, no precisa aclaración.
m'wane, se compone de m', prefijo formativo de verbos de
rivados de adjetivos, y wane, participio pasivo (adjetivo verbal)
de V-an, cuyo tema objetivo es h-an, bien conocido, con el
significado de "llevar, conducir".
d-irn-e, traducido con "de", demuestra una vez más cómo
nuestros autores no conocían en absoluto el idioma, ni recor
daban lo que ellos mismos habían escrito sobre él. En d-irn-e
hay: d-, pron. poses, de 3ra. pers.; -irn-, que es el adverbio g-irn
"lejos, fuera, afuera" de Hunziker; y -e, característica del caso
locativo. Se trata de un verdadero compuesto "2 lleva—^os
lejos-de-él", expresión similar a la del n9 anterior.
wilom-ko, es forma derivada del noto y común willom "to
do" y concuerda con la palabra siguiente en su aspecto exterior.
deronko, es forma substantiva que significa "el mal", mien
tras deronk es adjetivo (dol deronk "corazón malo") y dero es
adverbio, "mal".
Del mismo modo, en wilomko (si es realmente así) podríase
tener un nombre: "la totalidad". La concordancia y relación de
las dos palabras no es posible explicárnosla con nuestros ac
tuales conocimientos, tan escasos e imperfectos.
14.cetowit mashc d'hicecenue, d'hegencenueshem d'gloryshem ogélunico. Amen (= ketowit ma-s-k d'hikekenue, d'hegenkenuesem d'glory-sem ogéluniko).
ketowit, es otra voz que se encuentra por primera vez.
Puede ser que su base sea ket-, de los pronombres interrogativos;
ya tenemos keterems "¿por qué?", keteka-mo "¿para qué?", etc.
ma-s-k, "tuyo es (para siempre)", por eso -k.

d'hikekenue
d'hegenkenue - sem
d'glory-sem

La primera de estas palabras ya fue ex
plicada al n9 6. De la tercera, en sí, no
vale la pena ocuparse; no es voz indí-

La segunda supone una base h-egen que, hasta hoy, no se
conoce, así que es imposible emitir juicio alguno acerca de su
traducción como "autoridad", -sem, es la conjunción "y", como
el latín -que, pospuesta.
Lo que llama la atención, por lo inexplicable de su pre
sencia, es la d' prefija (enmienda de Hunziker), por lo cual
— 196 —

�— ¿61 —
-nu ja ua opBDijqnd ojxaj jap opijBA aq ara 'jj ouijb jap Ó8 ojtojs
jap upxsjaA bj b o^ubiid ug,, :ojsa b oíaadsaj Bpap sajnQ *j
•^uoissassod Aq^ jo^ quBa aqj ^o
jsouuaun aqj poB aauBjTjaqui auiqj joj uaqjBaq aqj aaqj aAiS
jjBqs i puB ata ^o qsy,, :jsb aaip anb Bsaj^ui Jbidijo Baqqjq upis
bj ap upiaonpBjj ap BAijBjuaj Bun ap ajuauíBjn^as bjbjj a

9&lt;np
^SPUI ttaioid^ o^uoAdp o^won&lt;n du
-^//? 9UP(ti(tu sn io\dq (u9S9%iudt 9-qtvp opndq udupqsn iqudqos^pat
-sn oqdu sutoi oSpmsn qsuop¿P(}sn ijCpaisn uopAP^sn ¡qtaidtu pjpqsn
9sn(p ppiu Ío3 dí

3

C

(tu opttdq (w ÍP
:jas b
p
J3JBd I3 'Bapauoj Bjnjjjasa ua Á. sBjsandojd SBpuaiuiua sbj U03
Bjpod sbo
-aSipui uod Bjjnsuoa bj ojps 'upiDBjaj ou o ^Bq i moquo¿dp 'oq
•luopm ap jbuij Binsira bj uod 'souaui jb BiDuaiJBdB ua 'Bpjana
-uod anb 'oq jbutj bj á JBidiui o bj upiDBDijdxa uis uBpan^
•jiOAnBag jod opiD
-ouoD 'un^nS jbjuod uis 'íáajdiuaist&gt; (*h ^ *S) tun19^ ^od 'Bpnp
uis *BuopBjaj as '((ajdinais BJBd,^ opBjajdjajuí 'oqtunj^So
•asjauajsos Bijpod opijuas ja jBna oj uod &lt;#sjad ^3 ap *uojd
jap oiuiuouis un 'Bjja ua 'jauodns bjbcí ajuBjsBq /^Bq 'jBDijdxa
Bjpod BuaSipui un ojps anb 'BjqBjBd Bsa ap BjDBxa upiDBuixu
-jajap Bpoj opBj un b opuBÍaQ #(¡)&lt;/pfl 3P opBDijiuSis ja uod
*9nv opBjouB Bq {'ot9 dodxv^ps^p dnb pzpx pu[\ ojqij ja ua 'Bjsiq
•^ 'oDodiUBj jaqizunjj k ^np ^oa bj Bjjsi^aj ou piuiqD^ anbuny
•joíaui bj Bja ajuamajqísod 'tuds-ixo^S (dttp) tuds-dttud
(snp) 9tiU9q9qtq (9itP) :piujqD ap BAijiunjd upiDDBpaj
•sajqiuou
-oíd soj ua aanpojd as ojps anb bsod 'BiAajqB as ou tpp anb
jbjuod uis 'opijuas souara unB auaij &lt;cbijojS bj ap k pBpjjoj
-nB bj ap k ouiaj jap oXnj^, anbiod oAijiua^ ja 'jB^nj ajsa ua
*jaA anb auan BpB^[ *^*' 'OAijiuaS ja an^upsip q^nqnuoqy ua
anb tpp zoa bj ap uoiddbjjuod bj Bjuasajdaj (p BjnDijjBd bj anb
ira BJBd o^uax^ :sajno ^p uppisodns bj ajqísod sa oDodiuBj^
•&lt;4bijoj^ iu k pBpijojnB tu k ouiaj tu,^
lú^s-kxo^Sttu iu9s-9nu9qu939q(tu &lt;9nu9q9qtqítu Bjaíip ojxaj ja
anb ajqísiuipB Bija^ *japuajdiuoD apand as ou 'Buosjad buisiuj
Bun b opi^iJip *&lt;4bijojS ns k pBpjjojnB ns k ouiaj ns sa oAm,,
anb bX '(q-s-ptu) apaaajUB anb oj uod BpjanDUOD ou opuuas
ja ojad í&lt;cpBpiJojnB ns,, *í4ouiaj ns,, asjapuajua apand ojps

�mero de A Voice etc. (X [I], 260) que ofrece, interpolada, su traduc
ción literal inglesa". Todo está, pues, conforme con lo escrito por
Schmid.

TEXTO Y TRADUCCIÓN SCHMID - OUTES
Hari ya yima eshc wilcomo zontea ma do-hainen -go
Pídeme yo a tí doy
todo
gente tu
herencia como
calel binicen shem mecenicen go.
tierra término también tu posesión como.

NOTAS HERMENÉUTICAS
1.hari ya
hari es nuevo. Son conocidos =har- "to find, to load" y
=zhare- "to lie", del mismo Schmid, y nada más.
2.yima eshc (=yi ma e-s-k)
Así escrito, demuestra que Schmid no se daba cuenta de lo
que era, porque, si hubiese entendido el valor de los miembros
componentes, habría escrito etimológicamente yi ma eshc o fo
néticamente (como Hunziker suele) yi maeshc. Tenemos: yi,
pron. sujeto de 1* pers. sing.; ma, pron. de 2^ sing, objetivo;
el verbo ~e-, rige dos acusativos, el de persona y el de la cosa.
esk es forma durativa imperfecta del verbo "dar".
3.wilcomo zonica (=wilom-ko tsonika)
wilom-ko, así corrijo el wilcomo del original, error gráfico
evidente, de acuerdo con el "Paster noster" y con su origen, de
willom o wilom "todo". Aquí también aparece la final -ko,
inexplicable.
zonika (=tsonika), "gente", confirma el significado del
gentilicio Tsóneka.
4.ma do-hainen-go
ma "tu" y go "como", son las únicas palabras conocidas, do
(que, acaso, puede tener relación con el de heu-do) no se sabe
qué puede significar y qué función desempeña en la frase. En
cuanto a hainen "herencia", es voz nueva y nada se puede de
cir de ella, faltando otros ejemplos para su verificación.
5.calel binicen shem mecenicen go (=kalel hiniken-sem m'eke-

niken go)
Las dos primeras palabras son otro ejemplo de genitivo in
directo (nomen rectum -j- nomen regens) unido sin la media
ción de partículas; hiniken es voz nueva y -ekeniken es el
h-ekeniken de Hunziker, "cosas, propiedad".
— 198 —

�— 661 —

p

jod sajouamjod sns ua BpipuajdraoD ou 'B^jau^sj un ap Bjqo
-uacuBjajua opis jaq^q ap uoisaadun bj Bp BpunSas vj upap Buanb
ajuB^ojjajuí ¡a anb oj opipuajdinoa jaqBq uaqap oaod anb
-jpui jod SBpBjoip 'sB^pns sasBj^ sbijba SBpB^uní uojanj anb
Bjatuyjd bj u^ •piuiqDS ap sauopisoduioa SBuinua^ jas uaqap ou
II oujjb ¡ap óg *sjaA pp Á ^jajsou jajB^^ pp uoiDanpBjj bi
*sauoisajdxa Á SBjqBj
-Bd sbj ap jojba jap ouiod tsb 'so^ijdbjuts A soaiS^^opoui sojuauíaja
soqanuj ap sauopun^ sbj ap ojuaiujpouoDsap ja Á sauoiDDipBjjuoa
sajuanDaj^ sbj 'u^pBjajdjajuí ap sajojja soj uos Bqanj^ *jBsn ojjap
-od b unB souauj Á oujijuj ouisiuBaaui ns ua ojjapuajdiuoa b uoj
-B^ajj BDunu ojad ísasBj^ X SBjqBjBd ja^oaaj ap oqaaq ja jod X sbu
-agipui soj uoa oj^bjuod ja ua BpijinbpB 'souiBjjip ojBÍBd ap ojanA
b 'BjDapadiui Xnuí 'jBjaua^ Bapi Bun UBjuaj ja ap íajuarajBTDi^jadns
asanj unB 'B^jaupsj Buioipi ja jaaouoa b sbujbí uojB^ajj ja^jizunn tu
tu anb ap ojuaimpuaAuoa ja a^jns 'upisjAaj Bjsa 3Q

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3438">
                <text>A propósito de tres textos en lengua Tsóneka</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3439">
                <text>FERRARIO, Benigno</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3440">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1955, Nº 14 : p. 185-199</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3441">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3442">
                <text>1955</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3443">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3444">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3445">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="439">
        <name>INDIGENAS</name>
      </tag>
      <tag tagId="437">
        <name>LENGUA TSÓNEKA</name>
      </tag>
      <tag tagId="438">
        <name>PATAGONIA MERIDIONAL</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="311" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="542">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/8538adc1cce9b2d1c0c338c51c0b6d6b.PDF</src>
        <authentication>1cf3bad0a09d5e6390e60181be1bd289</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3446">
                    <text>— u —
•opinjpsuoDaj oX jap pBpjun bj BÍajpj osbdb anb upzBJOD jap
oSoj^uoiu un b jBSnj jBÍap bjbcí Biunpa as oX jap ojuaituBjqopsap
ja X Buiuuaj oSojBip ja 'aumjBjQ ap ojDjndas ja uod asjBjjuoaua
jb 'ouiujbd jap Jbuij jy 'aj^snaBj Bzajsuj ap X Biunjq ap 'anbsoq
ap 'SBaas SBÍoq X Bziuaa ap ajuezund aÍBSTBd un ajqos ajuauíBDpsBjd
BipBjjj a oSojBip ja uod Bzipn^B as oX jap oauaiuiBjqopsap j^
•sdi^fs 9qt ¡o 93P94 updqtd^i dqt
ua BjsaijxuBui as anb oiDBdsa un ap Bpuasajd bj ajuB
X (odiuap jb umsnjB osbdb) jBja^sa ajuBjpBnD un ap BDuajosa upiDBD
-OApB bj oÍBq 'sasajdp ap ouiujbd un ap pBpajos bj ua 'bujjb Bidojd
ns 'sinbis^ uod bSojbjp Bjaod ja '(¿81) aod 3P

•B^aod jap BiDuaiD
-uod bj ua BpBjDBxpj X BpBÍajpj uaSBUii Bun 'jbj jas bjb&lt;J *ajaxnb
-aj oX jap ojuaiuiBjqopsap asa sand 'Buisud ap o^aní ap X oíadsa ap
o^aní ap jBjnaijjBd osbd un orasi^oSa jap jaDBq 'opoui ajsa ap 'X 'op
-BiDOsip oX jap sojiquiB sop soj jbzubdjb Bpand BDijjj upiDBapT bj anb
BjBd BpipuíDsa a^uatua^uajBdB Bpanb (oiJBjiun osaaojd un sa 'bidubj
-sui Buipjn ua 'anb) BUBjsauíBÍ ^o^uaiuiBsuad jap ajuaujoa^ vj
*BAp
oajB BiDUB^sqns bj ap jjnjj ja ua uBapBdjBd anb SBUjajuí saua^Brai
sbj ap 'BDpaod upisuauííp Bun ua 'BiDuapuoD jauaj b ajídsB uaiqurej
osbdb fajqBjsauj oiusiíadsa un Bas opunuj asa opuBnD unB 'Bqaadsos
Bjaod ja anb oj ap sajBaj sbuj 'a^uBpunajp opuntu ja uod sajBjajBj
sojdbjuod ap BiDuajjadxa Bun B^uodns upiDBiDOsip B^sa osBDy
•js ajjua SBpBjnauíA anbunB
SBuioup^nB uos sajiBd sbj anb ja ua o^a jap o^uaiuiBjqopsap un b o Bp
-BDjnjijod upiDBjaDJBd Bun b 'jpap sa 'BApaíqo upiDDi^ Bun ua oX jap
upiDDaXojd bj b o OAijaíqns oSojBip jap sapBpijBpoiu SBjjap b ojaipj
aj\[ *SBDijBj^oiqojnB sauopBDpiuiBj ua opiDJBdsa o SBiuaod ap sau
-oiDBuiuijnD X sojoquijs ua opbsbasubjj o opBAaja 'oj^Baj ap X BjaAou
ap saÍBUOsjad ua opBUJBDua 'oapuBuioj oX jb ojaipj ara ojk^
•opBposip oX jap sajqísiA sbuj sauojsajdxa X sbuijo^ sbj jBjjsiSaj
uapand as apuop 'oujsidijubujoj jap jpjBd b sopBuojBDsa 'sojBipauj
-ui sajosjnaajd sns uos anb SBjaod soj ua X ojSrs ojjsanu ua sg

op^posip oX pp
zo^nw lOTimo oisvaxzd

�El estado de alma está identificado con el color y el soplo aní
mico del paisaje. Los elementos oníricos flotan y se deslizan en el
diálogo (this is nothing but dreaming) para hacer más sutil y a la
vez más perceptible la trama del lirismo.
La correspondencia entre las dos partes divergentes del yo y el

paisaje filtrado por el ensueño es uno de los vértices de profundidad
del poema. Objeto y sujeto están aunados, y el desdoblamiento del
yo pone en evidencia la unidad temática de esta pieza lírica tejida
con sentimientos y apercepciones, gris de cielo y solicitación sibilina
de las altas estrellas.

En el monólogo interior, tal como lo realizaron Edouard Dujardin, Valery Larbaud y James Joyce, el desdoblamiento del yo
—si lo hay— reviste formas muy diferentes a las del mencionado
poema de Poe. La alternación de la narración en primera y en tercera
persona hace que Amant Heureux Amants, de Larbaud (1923) sea,
en su trasplano, un proceso de disociación del yo (disociación vaci
lante, discontinua) capaz, sin embargo, de acentuar la agudeza
psicológica y el matizado introspectivo del relato, sin que esta pre
sentación formal alcance a ser diálogo.
Así, en Aío plus secret conseil, después de decir: "s'éloigner
d'elle dans l'espace est surtout un moyen de s'éloigner d'elle dans le
temps, dans mon temps á moi, et il s'agit de faire rendre a cet espace
un máximum de temps", el narrador habla enseguida de "son conflit
intérieur au sujet d'Isabelle et d'Iréne", estableciendo una continui
dad entre yo y él y hasta una identidad anímica entre ambos, por lo
cual hay simplemente disociación pero no desdoblamiento.
Otra particularidad del monólogo interno ofrece el Ulysses, de
Joyce (1922), en la relación sesgada que guardan entre sí sus perso
najes. El juego de interferencias y de mutaciones laterales en torno
a las palabras, el pensamiento, la acción o los gestos simplemente
esbozados de los personajes parece más bien esparcir el yo en los
diversos momentos de la afabulación, sin llegar al desdoblamiento
subjetivo. Este juego empieza a dibujarse en la conversación de
Stephen Dedalus con Buck Mulligan, el primero expresándose en
tono lúgubre, el segundo risueño y deleitoso (a pleasant smile broke

quietly over bis lips).

Henri Michaux, en Qui je fus (1927) es donde mejor ensaya
su agudeza disociativa. Doble personalidad, o más bien, personali
dad múltiple, bifurcación que se manifiesta en un diálogo entre
varios yo del mismo ser, o mejor aun, entre los diversos momentos
de un yo en devenir.
La sucesión de varios yo implica la multiplicidad de la persona
lidad y al mismo tiempo su unidad integrada por una serie de yo
polifacéticos que están vinculados entre sí, en una interdependencia
mantenida por estimulantes poéticos.
— 72 —

�Büti Bjsixa anb asjuajuí apand SBuiSBd SBsa ua ajduiais
•ojiuj ya uoa Bpuq anb bujjoj ua
'bdiujiub oppBipBjji bj ap oaijoui ¡b íajuBpunDjp opunuí jap ojaad
-saj ^opis aq anb oX^ jap umsBAa bj ap Btuaj jb o^anj Bjjuq
•oiusijBajjadns jb BioixojdB as
anb (saÍBuosjad soj ap biujouosjj X sojdb soj ua) ajuBjojj oijajsiuj ap
bujijd un UBp 'sodijiuo sojBp soj 'osbdb 'X 'sajijBjoA X sajuBuuojap
sauopBjaj sbj anb sbj ua 'Bzapn^B X pBpisuajuí uauap anb 'ojbjjbcI
un ua SBp^suapuoD SBijBiuns sauopBJJBU ísBjinjBj^ SBpuajuas ap
BpuauBdB bj jbujoj uaiq o 'aÍBuosjad un ap BunsjAajq Bjn^uaAB bj
ua SB^jaxqB a^uaiUBpiuippui sBAi^aadsjad JBZoqsa 'sbjjo *X 'sBpijiu
SBauíj 'saaaA SBun 'jbzbjj aq^s upiDBjnqBjfB bj anb soj ua 'son^aj ap
SBiuanbsa uauoduioa bj 's^tuStu1^ ojnjj^ jod BAajj anb a^jBd vj
^^qaadap aun
juBAinsjnod ssajdxa un jsa^ *aasuad bj ap assa^iA bj b sbcí jsatu '^ios
ajja4nb aaiA is 'ajojBd vj^ :oaiiuBuip ouBjd ja ua aÍBnSuaj ja uoo
o)uaiuiBsuad jap sauoiaBjaj SBun^jB Bqsi^B 'upiDB^Bpui Bsa u^
-uod uppBjnuí ua X odmap ja ua jaaaíuoaB ouiod oX jap
X BDpaajBip ajuaurepBqBDB upixajp^) '&lt;cananb bs pjad *awBd ap
-uajd ja ajjinouaj^ jiuaAap jnod pjBjaj a^ "juauíaAissaaons anb jsatu
uo 'jsa uo is ja 'auuo^suBjj as au jnb jios aa anb jonb jns puoj ^jibj
jnad au uo 'ju^ui ajjou jsa uoijbujjojsubjj bx&gt; roDijdaasa í/ di m^^
Bjntujo^ anb umsnjauoa Bjsa ua Baoquiasap X í^juapiaaB un 3atjjb
jsa jt inb b auiB aun jsa arauioq&lt;'i&gt;&gt; rouisijoujnq ap Bjuaxa ou upp
-BuijijB Bjsa b BqijjB 'souBpajB sns X oX ja jb^bpui ap sandsaQ
•uoiadaajad bj *bujjb jap sojjqBq oujod sopijuas soj 's^uotovwAo^^nb^
sbj 'odiuiiub oj jBpunajiD b B^ajj iqB aQ 'j^ji^ip pBpijiqisuas jod
vtudno gsAnp ap o moudtouoo aviuoi ap sauopipuoa sbj Bjojdx^
•(^ajiUBumqj bjioa
*3^bSubj aj 'uibuj BX, roai^pjoiDos ouBjd un ua 'oqaxp BiqBq Jjag
ijuaj^ anb souiapiAjo ojsj) *í/ ^l tn(^ ajuaujBjaBxa sbuj o 'xnBqaip\[
aaip '^uibuj bj ap sijjos juos 3bSubj aj 'axjjsnpuij 'auiujoq^^ *saj
-buiiub soj X ajqiuoq ja ua ojdbj jap SBiauaSuijuoa sbj 'jBdjBd ap jap
-od ja 'umsuaqaidB bj 'soubuj sbj ajqos sajijns sauoiaBjapxsuo3
•ojsiAajdují sbuj oujsijouinq ja jod opBzijBUJ ouisiDijdaasa un ojad
'ouisiaijdaasa ja 'odtjij oujsijBapj ja *ouisijBijajBui ja 'o^ojBip asa ua
UBUjajjB X snj. al trí^^ sosiaAip soj uajjnasip 'Baijaod ajuanj ap upjaBU
-iSbuji Bun jod SBpBsjnduii 'sBDisijBjaui SBÍopBjBd ap ozpaui uq
"umaBjipaur bj oa Bpinjip Bjsa anb
BAjjaajB BiauBjsqns bj ap asjBÍajB oís o jad 'oduiaij ja ua sopBUOjBasa
*sajopBuozBj oX sajuajajip soj ap o SBAisjnasip SBdBja sbj ap uoia
-BiDosip Bun 'ajuauíBspajd sbuj o 'oX jap uppBiaosip BUfj "o^ojBip ja
jod ojsandujy 'oaijBUJBjp opijuas un uod osbdb 'BDijpquiis buijo^ ua
BpBsajdxa 'BATjaadsojjuí BiDuaijadxa Bun sa 'xnBqaij^ BjaAaj sou anb
'ojaíns jap ojjuap sajxujisip SBpuasajd ap oijtduod ap ayaadsa Bsq
•soujsiui soj ajjua upiDBjaj ajqBpnuj Bun Bjn^^uoD oX
sosa ajjua apuaij as anb oSojBip ja 'ajjBd bjjo jo^ ¿ajuaujBauBjjnuj
-js ou X BAisaDns uanjDB oX sosa anb osbdb ojn^as sa? 'sBuiapy

�concepción bipolar de sujeto - objeto, un perceptible dualismo de
"afuera y adentro". Lo que ahí ocurre es una parcelación del sujeto
(si es que se tolera esta manera de hablar espacial para referirse a
lo inextenso).

Asoman hipótesis sutiles (dentro de la ondulación mítica)
respecto del alma, la muerte, la relación del alma y el cuerpo, todo
en el plano de lo fantástico, ingenioso, imprevisto, de una inventiva
ardiente, y de una expresión sobria. (Citaría como ejemplo Karisba
aimée des morts, poema en prosa en donde un lirismo trágico al
canza una hondura como de Poe).
Sus imágenes, aun sus alusiones a los estados físicos de la ma
teria, a ciertas particularidades químicas están impregnadas de flui
do poético, de ensueño filtrante.
En el poema VUles motivantes, aparece una especie de poder
ciclópeo que trastorna la geografía. El sentido de la fragmentación,
de la desintegración es muy frecuente en Michaux: diversos yo,
diferentes trozos de ciudades, de mares de espacio, como si se tratara
de un mundo desmontable.
Dispone de numerosos ardides para distinguirse de lo que lo
rodea, aun si se acerca a un objeto, aun si lo penetra (como cuando
se mete dentro de una manzana y en ella encuentra el sosiego).
El poema Pensée (de su libro Entre Centre et absence, 1936)
es de un lirismo que tiene algo de fluvial, porque impregna, se
desliza, relaciona las imágenes con un ritmo interno, con algo de
huidizo. Ese poema esboza una correspondencia del pensamiento
con la vida y con el yo, tal vez con las apariencias:
ombres de mondes infimes,
ombres d'ombres
cendres d'ailes.
La intensidad narrativa se evidencia en el relato con que se
abre Voy age en Grande Garabagne (1936), en el que se desnuda el
odio feroz entre dos hombres, trabados en una lucha a muerte, su
mergidos en el fango de un pantano sórdido y angustioso.
En Un Barbare en Asie (1932), se enfrenta con el Oriente y su
mundo milenario. Observación ágil, inquieta; anotación sobre lo
vivo, al ritmo de su andar o de su mirada investigadora, en torno
a ficciones, semblantes, apariencias. El relato es variado en la re
fracción de sus diversas facetas; en él se alinean rasgos, sorpresas,
encuentros, indagaciones penetrantes de la ancestral modalidad
asiática, de la muchedumbre que deambula por las ciudades orien
tales, de sus gestos, pensamiento, creencias y cordura.
Qui je fus y Entre Centre et absence no son propiamente textos
surrealistas: aun cuando pueda vislumbrarse en ellos alguna refe
rencia o dato captados subrepticiamente de los sueños, no aparece,
en cambio, el enojoso fárrago de imágenes, ni la ostentación de la
escritura automática, ni un desbordamiento de la experiencia oní
rica. En esas obras de Michaux hay, eso sí, una penetración, me— 74 —•

�•••^ CI •——
ns 'jpap sa '^jaSuB^ ns bujbjj ja anb oj ^ B^aod ja jnby '{&lt;¿Z6\Y
ap 'fupq^-mpu ua ujpjad as oX jap orasijBnp jg

•(BApoadsjad

ua X opiATA odraap jap) odraap jap uppdaajad bj ap biujoj bj oÍBq
'ojuaimiAora ua oX jap uppBjdBD Bun b ojps buuitj as ouBpsnojd oX
ja uod bzub famas bj 'jpap sg 'UB^psns SBjja anb SB^Biparaui sbiSoj
-BUB SBJ X SBjqBJBd SBJ JOd BATjap BJ B OpBAajJ 'BUBJUnjOAUI BIJOUI
-ara bj ap cwuap osaaojd un opoj la^uapsuoaqns oat^btdosb orasiu
-Baaui jap ojjuap cuuaiiuBsuad jap ojiq ja a^uauíBidojd japjad uis
anbunB 'B^sxjBajjns ouna ap BapBuio^nB Bjnjpasa ap X bdijiuo upp
-B^uasaidaj ap sa^uauBuiaj uoa X ouisijouinq ajqpsxsajji ap sanbcu
sounSjB uoa 'sbpbdoj^sbjj X sBjsandjadns SBduiBjsa ap upiDBJOiuaiuaj
Bun ua 'ua^ÍBiui ua uaBtux ap opuapjOD ba oX ja apuop ua '(o6T
ua '¿n^t^ ua opBDijqnd) dtu^notq^-d^upf) dSuy^ no d^ttup^ ap
SMUdanos Buiaod ja ua Bp as ouiod jb^ 'bidubjui ap sopjanaaj uod
OJ^uanDua ja a^uarajBiaadsa 'BUBijsnojd BiDuauadxa bj uod (Bjoraaj
anbunB) pnjxjiuiis B^ap uauai^ (¿^6l) XHaAHH^ sanó^vf ap (s
ap sajBqjaA-oapi a sajBqjaA sauoiDBiDOSB sbj 'ouiujbd ojjo jo^

4

f qBmaod ja ua X dso?qio4v ojauos ja ua a^uauíJBjnapjBd
*(€8"8X8T) djU^JL ví 9V lo^^ups ^7 ua 'jBuipjBD o^ep oiuod 'Buxuiopajd
anb BDiuispa BApDadsjad bj ap 3jubijba Bun Bpnp uis uos BjaAaj anb
BTDuajjadxa bj X osjaA asa ap bdijtj Biauasa B7 '(^881 'Sd^uw^^io1^
s^j) ^iqifftpfut s4iudj^ ^1 su9t(i9/p 9[ iHíioaoJVT ap osjaA ja Bsaidxa
anb bj uod bzub famas BunSjB auaij BUBpsnoid Bpuaijadxa B7
•BiDuajaDxa jod oaijDajBip oX ja omoa 'ajqpanp
-ajjj tu9tu9ino99 ns X jiuaAap ns jod 'B^uasajd as 'BpBDi^imBj Xnra
*U9pBpOSip BJ '(3^S? JO&lt;J OpBUOIDipUOD aiUaUJdjqíSTA 'S3D3A B *X) JOTJ
-a^xa opunra ja jod opBjnmpsa 'odraap ja uod opBDijxjuapi jaDa^uoDB
un sa 'BqiJjB SBm oqDip Bpanb omoD 'anb '^snoj^ ap oX ja ug;
•o^aíqo ja uod BpuapuodsauoD
Bun ua Bj^uanDua as anb odtjtj o^Bp ja jBajx)j ap o oapaod Bma^
un jBjjowBsap ap bíbj^ as opuBna 'BpuaiauoD bj ap o^uaimBjqopsap
jb opnuara b apuap SBApaíqns sauaBrai sbj ap BDiraBuip B7
•o^aíqo ja X ojaíns jap sauoiDBjaj sbj
BjdBD anb Biaua^ija^uí bj jod X BijB^unjoA Bijomara bj jod BpBZJOjaj
'BiJB^unjoAui Bijoraam bj ap saua^Bim a soAi^ora soj X opjanaaj jap
upiDDB bj a^uBipara 'opiAiA odmai^ jap osjn^ap ja uod BpBDTjfpuapr
'odraap ja ua BpBÍajjaj (sajqBjapuodrai soj b jBSajj B^sBq sbiubí
-aj X sauoiDBDTjxmBJ sns SBpoj uod) bidudiduod Bun sa 'opBiDosxp oX
un anb sbuj 'oX ja *xsnoH&lt;j ap BAi^Dadsojjuí Bpuaijadxa bj ug

•upiadaDjad ap sopora soj b X soppuas soj b SBmixpjd Xnra SBdraBj
-sa SB^jaiD ap ouBjdsBjj jap uppisinbui Bun íBjja ap BÍajB as oSanj
X pBpijBaj bj b BDJ3DB as anb ouansua jap 'soanbisd sopnB ajunip

�alma en un sentido de creación o de inspiración deifica, a la vez de
ensueño y de vigilancia, dialogan en un plano de reciprocidad lí
rica, con incursiones al hecho onírico. Las imágenes del sueño
decantan el sentimiento y lo hacen capaz de relacionar sutilmente
y de soslayo, las apariencias. El sueño, con un ritmo que le es pro
pio, penetra la vigilia y difunde una irrealidad que llega hasta el
umbral de las ideas.
El "ángel" de Cocteau es como la figuración de su musa o
bien el símbolo del alma del poeta y ejerce sobre éste una potestad
misteriosa, con un matiz coercitivo. Pero ese "ángel", condición del
desdoblamiento del yo, toma a veces los rasgos de un duende hecho
de oposiciones cardinales: fuego y nieve, liviandad de éter y pesadez
de tierra:
Tu sais quel est sur ta corte
Mon mystérieux chemin
Et des que je m'en ecarte,
Tu m'empoignes par la main.
Ange de glace, de menthe,
De neige, de jeu, d'éther,
Lourd et léger comme l'air,
Ton gantelet me tourmente.
El yo disociado permite aquí un animismo de la inspiración y
suscita un diálogo entre dos existencias simultáneas dentro del
ámbito subjetivo.
La misma disociación se pone en evidencia, también, en la
simple extraversión de un sentimiento. Así, en Verlaine, este colo
quio del alma y el corazón, bajo la advocación de una tristeza de
origen romántico, sin duda, aunque refractada por los matices del
prisma simbolista:
Mon ame dit a mon coeur: Sais - je
Moi méme, que nous veut ce piége
D'étre présents bien qu'exilés,
Encoré que loin en alies?
(Romances sans paroles, 1874)
En Ecoutez la chanson bien douce, del mismo poemario, se
dibuja el desdoblamiento subjetivo cuando la voz del poeta (que
aquí es su alma "desolada") revela la verdad al corazón asombrado:

Et dans les longs plis de son voile
Qui palpite aux brises d'automne,
Cache et montre au coeur qui s'étonne
La vérité comme une étoile.

— 16 —

�— LL —
q SBjgiu uos sojqiugiui sns 'oiusteu oj jod 'X gggugjjgd
gui gnb ouis oX Xos od odjgno jg gnb J9pu9jduio3 b jb9jj B3SBq
'^OJDB^ J9 UOD OX pp U9pBDTJpü9pi BJ U9 U9iq O ^pjJtlB BÍ9p 'J9
-ubjj9 gjioqjjgj^ S9 odi9nD ns gnb 9p uppBqojdujo^ bj ü9 o *,piA bj
9p 9ss9jaij4&gt; ^ ^jBqiuoD np assgjAij^ aj}U9 9DBq gnb nppunsip bj
Ug 'SB9J9BIJUB SBpBUBjS SBJ 9p S9UOISO|dx9 SBJ JOd OUinq 9p BUOJO3
Bim 9p OpB9pOJ 'OJÜ9IUJIDOUO39J 9p üpiAB U9 Oj9nA J9p BDJ9DB (SBD
-i^ojOJUOgp 9^U9IUBJ39JipüI 9) BAp39dsOJJUI 9SBq 9p S9UOI9BAJ9SqO
SBJ U9 '(^61) *^9f*8 ^V 91tfd üa 'AHHdnX^ - XMIVS JOd BpBZIJBÜB
9^Ü9UIBpn^B BJ^Ü9n9U9 9S 'ODIJBUJOS-ODÍsd OUJSIJBnp 9p BUJJOJ BUn
b b9jj gnb 'odjgn^ jg A oÁ jg gj^ug uopui^sip o uppBjBdgs Bq

•oinsiui is gp ojguoispd
jgs 'BpuBjsui Brapjn ug 'sg buijb Bidojd ns gp ojguoisijd J9S
•(sogjjgod gÍBn^ugj jgp A upigdggjgdB bj gp oj^
-ugp gjduigis A SBigugpuodsgjjog gp BpBznjg umxgjpj Bun) upxxgjpj
bj gp A ougnsug jgp BdppjBd gnb o^ojpuoui ug gsjipuBdxg ggBq
oj A Bjgqij oj 'opoiu ojjgig ug 'X g^sg gp ojugpuBsugd jg B^Bsgp sgnd
'B^god jgp oX jgp (gjqBsugdsypui ojgd) opnuí bjsiuo^b^ub un oujod
B^jodmog gs odujgp jgp ugSjBUi jb ggguBuijgd X ((ogsgp jg bjsbS&gt;^
gnb BjjBjnxu bj í(oj^soj gp X ojugiuiBSugd gp 'sopjgnggj gp gjugjBD
'gjqiSBduii 'Bgpgujjgq pBjsg^od) BjjBjniu bj sg gnb ojBipguiui o^gfqo
J9 BpBq BipBJJI '9^U9DOUI OIJBipiS9jd 'oX 9S9 OJ9^ 'SgJOJjg^UI S9U9
-BUJI SBJ UOD SBpBDTJIJUgpi O SBpipunj *9JUBpunDjp OpunUI J9p S9U9Í?
-buii sbj gp 'osbdb 'ojguoisijd 9ju9is gs gnb oX un sg; 'gjjgiAjgdn^ gp
ugjquíB^ *(o6l) Wdoouui íp5m&gt;^ d"j gp oX jg sg g^ugjgjip Xnj^
dun wg

p$
p^tu '9x2 uoq 'xnof un stn^
:ojgp
jb bjsia uod *ojoui9j oj9pu9S un jod gnbunB 'gjdumD gs BAijgíqns
upisíDsg bj gnb jBDipui gggjBd 'ouisijouinq gp gnbo^ un gp Bpxu
-g^ 'g^ugin^is Bjojjsg Bg '(gjqBjgpuoduii gsopugiDBq X gsopugpgjBjug
'oujsiui is gp gpBAg gs gnb oX un gp) oX jgp BDijpquixs uopBiDOsip
Bun 'op^^tu o^jgiD ug 'gjgiSns 'BzuBpuB BnupuoD bj gp BiDugnggsuoD
ouiod 'odjgng jg X upzBjoD jg gjjug p^pisugp gp Bpugjg^ip Bg

(ZZ61
9fS9f SUtOUl S^XOO UOS
29Xf XH9O9 UOS
f2pAoa pA.Pi
D oj gp OApgg^B oj jBJBdgs gp pnjJTA bj gugp 9Íbta jgp
BDiuiBuip bj 'anHiAHsrans gp 'ui-ppipq np uosupq^ bj ug 'isy -odi^
-BUIOS OJ B BIDU9J9J9J BUn^jB 9D9JBdB OpUBnO SBpBJ9dS9UT O SBÍ9jduiOD
sbuj ubujo} gs oX jgp upiDBiDOsip bj 9^STA9J gnb sbujjo^ SBg

�el escritor - piloto percibe las actitudes del yo respecto del cuerpo,
los límites inestables de cada uno de ellos y la integración de am
bos (un aspecto del monismo psico-somático), cuando ha terminado
el peligro del vuelo cumplido sobre las baterías enemigas, y el avión
se dispone a aterrizar y él a volver a la embriaguez de la vida.

Algunas veces, el yo romántico (tal como se encarna o transfi
gura en los héroes byronianos) necesita del poema dramático para
poder enfrentarse consigo mismo y descargar su pasión en un diá
logo entre el poeta y las fuerzas de la naturaleza impulsadas por un
obscuro designio antropomorfo y espectral.
Otras veces, como en el diálogo entre el poeta y la musa, de la
Nuit de mai, de Musset, la disociación toma la forma de un dualis
mo casi esquemático, en torno al tema románico de la inspiración.
En el "yo a través de un él", del Mo'ise, de Vigny, no hay pro
piamente disociación sino transferencia del yo, sin abdicar, por
supuesto, de los fueros del lirismo sentimental y figurativo.
Pocas veces se ha llegado a una mayor ostentación del yo en
primera persona como en la rima V ("Espíritu sin nombre"), de
Becquer. En esa pieza, la forma, la tonalidad y los símiles del ego
tismo romántico se presentan de modo caudaloso y sin ambages. El
yo no se disocia sino que, considerado desde cierto ángulo, se con
centra, y encarado desde un plano inmediato, se diluye y se debilita
en la cuantía de los atributos y en el torrente de las autodefiniciones.

En la introducción (junio de 1868) a las Rimas, dice Bécquer:
"entre el mundo de la idea y el de la forma existe un abismo que
sólo puede salvar la palabra, y la palabra, tímida y perezosa, se
niega a secundar sus esfuerzos... Deseo ocuparme un poco del
mundo que me rodea, pudiendo, una vez vacío, apartar los ojos de
este otro mundo que llevo dentro de la cabeza". La actitud román
tica indica aquí la relación bipolar de lo interno y lo externo, y un
propósito de extraversión, sin duda para liberarse de la coacción de
los fantasmas subjetivos. La inmersión en el mundo exterior (modo
de evasión a la vez que de comunicación) no reviste la forma de la
disociación sino de mera proyección del yo hacia lo que el poeta lla
ma "la vida de la realidad".

El siglo XIX, cuando empieza a dibujarse su ocaso, no sabe
qué hacer con el yo y sus derivados más o menos latentes.
Si el yo de los Parnasianos quiere quedar oculto o ausente

bajo la legendaria "máscara de impasibilidad" o bajo la inflexible
estética de la objetividad; si el yo de los Simbolistas está como
esfumado en las "correspondencias" de ascendencia baudelairiana y
en una idealización de la sensación, del matiz y de lo fugitivo; el yo
que adviene hacia fin de siglo se encuentra ante la alternativa un
tanto esquemática de desaparecer bajo la rigidez de los primeros o
— 78 —

�6¿ —

•jbuisbjubj BDijdaj ns 'souaiu
oj jod o jnoujB3jjnBi ap ^jqop ja sa jojopjb^\[ aÍBUOsjad ja '(8981)
¿o¿opiPj/\[ ^p sfupq^ saj ugj '^ajio^Bidxa ajsnBDOjoq^ bujbjj ja anb
oj ajuaisajd as jBna jap SBj^ap 'uarauD jap uppBjjBxa ap 'bjsia ap
Bpipjad b oaiSpjojBja^ ouispuB^i^ ap BiJo^aa^Bj^ Bun ua Bj^ua oSanj
anb A '^sajjiiuBj saj suBp ajpjosap aj jamas ap uijb 'uopnjpsojd
bj D3AB a^aBd un jtbj TB^f^ ^JBpunuB jod BzuaiiuoD anb Bipjaqaj
íoppajqB^sa uapjo jap sapB^sajod sbj SBpoj bjjuod Bsounj Bipjaqaj
ap íjboj jap Á uaxq jap Bqanj bj ap uppaa^ojd oraoa sa^üBuojap
sjsajj^uB ap 'BiiuajsBjq A. ouisbdjbs 'Biqojoaj ap 'BidojjüBDij ap A
ouistubjbs ap Bsuap aqno Bun 'BDij^aaja b^jbd Bun ouioa BAajj anb
'XMOWvaHxnvi ap o^ ja sa :bjb^ ns ua sopBqBjS oqojdaj jap sbuj
-Spsa soj sopo^ uoa asjB^iajap BjBd ojad 'a^uan^ bj ua ostdjb^ ouiod
í (asjBjdroajuoa o) ojjBjduiajuoa A ja ap asjBjBdas otuoa ^jqop ns
ua asiBUjBDua o^uojd ub^ ajiuuad aj anb Bjsa upiDBmis 'upiDBjnqBjB
bj ap sajiApra soj ts BJBd asopuBAjasaj 'ouansua ns o ojBqauB ns (dxdx^
un 9WUIO3 djquidssdx tn^ mb) uppap Bidojd ns ap aÍBUosjad un
BpBq BajanA 'zaA Bun^jB 'o^ ja 'buisiuj bj uod sozbj sojjap 'oSjBqraa
uis 'opuBAjasuoa oiad 'BapuBuioj Biauaijadxa bj ap ua^jBiu jy

\jouj aj anb ajq
-Bwoddnsui snjd ^oui ap SBd b Axx jj^&gt; roaijp^a^BD ojx^uj ap aaip jn^
"?S 3Q 'oapuBuioj anbuoj^ua ap ouispo^a ap SBpBajo sbj a^uy
•ajqBijpuoa ap uauap SBiauapua^ SB^sa anb
oj ua 'ouisíjoquiis jap sbj A osbujb^ jap sajBuipjBD SBauíj sbj Jjpunj
B^sBq A jBmjxojdB 'ojasjauodojd uis zaA jbj 'uojaxdns 'sXnoq auai^[
'uibuíbs *jaiu^a^[ ap uuajj 'jBjnoasTuij BjauBui bj ap o^uaQ
*4&lt;ajsixa jnajja^xa apuoui aj inb jnod untnbjanb sins af&gt;4
iBUBisBUJBd Bapajsa bj b ojnuiijsa ap uojaiAjis ^oduiap ns ua 'anb jap
-nB^) ajiqdoaqx 3P SBjqiq^d sBjjanbB uod appuioa 'oj^is ojjsanu ap
sozuaxuioa soj ua 'BApaíqo pBpijBaj bj b BpBjsajd uopuajB vj

(3981 'S
tjBui uouj no assajAi uouj SBd TBjpuaA aj au af
ajuBjSuBsua jnaoa uos BjpnoA inb
:(jassnp^ ap upot\9^ jb uapnjB anb)
ua ^jsiq ap ajuoaa^ ajqisBdují ojunsajd ja jod sopBunaB sosjaA sojj
-anbB 'oj^is ap uij ja ua 'jBzijBn^aBaj ap saa^dBD UBjjaaajBd sosaaxa
A sauoisnja sns ap oupajasap ja A odijbcuoj oA jap Bjqaxnb bi
•Bisaod bj ap bdjbuiod bj SBpBuapjooa sbjjo ua uBasnq
A ouisi^o^a jap sosnqB sopBjsa^uoa soj jod asjBdnaoaid uaaajBd ou
(^061 aP 'ooznoB'^ aqdjopy ap 'ou^sfjPxSdfuj Í^06I 3P tlJ^3JO PUbu
-ja^ ap 'ouisiupuinu í¿681 3P &lt;JaH?tlno9 3P sa^ioaf) - jutb ap 'ow
-suntp^i ÍJ68I 3P 'sBajoj^ ap 'dupiuo^ 9^oo^[) Bjja ap asjBdpuBiua
o Bijnjuaa BpBSBd bj uod jadujoj uajainb anb sojuaiuiiAoui o SBjana
-sa sbj OJ3^ 'sopun^as soj ap Bi^naasanaijap bj ua asjBjn^xjsuBjj ap

�Se da también esta situación: cuando hay dos elementos en
conflicto, ya sean datos poéticos o ideas presentadas en forma sim
bólica, como en el baudelairiano antagonismo de spleen et ideal,
de Les Fleurs du Mal (1857), el yo se superpone a representaciones
legendarias creadas por el poeta: Satán "trismégiste", o bien VEnnui, ce monstre délicat. La disociación, aquí, es de trasplano y, por
lo tanto, no llega a la superficie formal de un diálogo propiamente
dicho. El yo de Baudelaire se pluraÜ2a y se extiende en las corres
pondencias y se profundiza en la relación de sensaciones aparen
temente disímiles.
El tedio como síntoma del "mal del siglo" o simplemente como
derivado colateral de esa enfermedad romántica, aparece en Baude
laire vinculado al remordimiento (nous alimentons nos aimables retnords), al arrepentimiento (nos repentirs sont laches), al pecado
terco (nos peches sont tétus), al sadismo y al satanismo.
En esa especie de dualismo avéstico de spleen e ideal, el gusto
por lo artificial, base de la estética baudelairiana, es acaso el punto
de convergencia y al mismo tiempo de pugna entre esos principios
antagónicos: lo artificial es una perspectiva de decantación del hom
bre (perspectiva que podría llamarse teológico legendaria), de ele
vación hacia las altas regiones y a la vez un remanente de su sata
nismo, de su inclinación a la voluptuosidad, de su convivencia con
el pecado. He ahí la paradoja del valor de lo artificial en la poesía
de Les Fleurs du Mal y de Le Spleen de París, así como en la doc
trina de L'Art Romantique y de Curisiosités Esthétiques.
Aproximarse a Baudelaire para considerarlo teniendo en cuen
ta el demonio de la contradicción es caer en una fuente de mito. Sin
embargo, hay en ese poeta una lucha de principios antagónicos:
una aspiración a un ideal de substancia metafísica y mística, simbo
lizada en una pureza abstracta, y una tendencia infra realista,
detrás de la cual forcejea Satán, irónico, poderoso, con sus variantes
de perversidad y de astucia.
Cuando una voluntad de evasión lleva al poeta a cortar ama
rras y a lanzarse al viaje y a la aventura como única salida y como
medio para romper violentamente con las normas del mundo obli
terado y opresivo, el yo se identifica con ese viaje y se expande en
una avidez espacial inextinguible. Es el caso de Rimbaud en su
Bateau Ivre, cuando se reconoce Plus léger qu'un bouchon j'ai
dansé sur les flots y, luego, cuando toma conciencia de haber visto:
des archipels sidéraux et des iles.
El hermetismo envuelve al yo e impide vislumbrar las posibles
disociaciones o bifurcaciones que no llegan a perfilar una dicoto
mía de lo subjetivo. Así, Mallarmé, en su búsqueda de lo abso
luto en poesía, apenas deja traslucir algún matiz de su subjetividad
desprendido de sí o de su propio espejismo, entre brumas o cenizas
que ascienden por los cielos.
Brouillards, montezf versez vos cendres monotones.
— 80 —

�— 18 —

q

ap zbcI^d uchdbjoub Bün ap oipain jo&lt;J uaiq o SBAisaans sauoiDBunx
-oj&lt;Jb jod aaBq as ncnadaDUOD Bjsg '^aunuBun^ oj BjdBD Bjaod ja jBno
jap oxpaui ua opBJOoap jap sa^uBjoj^ sojuaioaja ubujjoj sajjBD ap
SBuxnbsa 'sbjo^oiuodoj 'ojnB ap sojpuijp 'sodibjjoa sodjb soq
•9uitupun(j Od¿iv awp^
9p 99UU01SSP4 UOflP^^X 9U99 SUPp 9X1WUUO09X V Six44v StP(Wfl dflb
S9spq4 S9j suotsmtp s^s ¿p4 npnbxptu // ruppBjBjDB ap opora b aaip
*oiJBiaaod opB^p jb asopuaiJijaj ic,zG\ 3P oiaBjajd un ua *sdibuio^
oidojd j^ "pBpnp bj ap 'oj^Ba^ jap 'a^a jap 'jajjBtia jap oÁ. jb iqB
ap Á oiniíqjd jap oÁ jb Bjaod jap oX jap apuapxa as anb oujstjtj asa
üod ajüauíBDpBinaj Bjnjanj^sa as *(806l) smivwoh sainf ap '^iutu
-pun si^ WJ "SBiauaijBdB sbj ap pBpiauaSojajaq bj ap Binpoa jod 'aj
-uaiAiA Á opiunaj jBpos oánjS un ap Biauapuoo bj uod asjBDijpuapi
b JB^ajj BjBd X sbsboj sbj ap oX ja jbzoj BjBd oujsiuj is b BSBqaj as
fajjBD bj jod UBjnqtuBap anb SBiuiu^uB o sBjjpuas sajua^ sbj ap oX
ja jbzubdjb BjBd apun^ip as íoApaajoa oX jap ajqBijBA buijo^ buii
jBÍanbsoq BjSBq a^aiABjjxa as oX ja 'saauBj^ o^si^iNVNfi P Ü3

noa BDijijuapi as o (ajuajBdB Bzynb o jBjnapjBd Xnuí ouispauíjaq)
oinsi^aiujaq jap sossd soj an^is upiaBiaosip bj jBna ja ua 'oubXj3jba
osjaA ja ua a^uauíBAixajjaj asjBauíjB bjbcí sBpBji^iA SBuojaaXBj^ ua
UBSjadsjp as Bpuapuoa bj ap souaurouaj soj '^oduiBD^ asa aQ
'suoswmqtuoo S9^ Sdjnof 9p 9nbix^diuís uotpjtu
•XOJ. 'SUOStPUtqiUOO 9ttb }U9tPX9S 9U mj SUVS S19nbs9j (S9?pt (S9SptUÍ
90U313SUO0 Pf 9p S9U91UOU9q4 S9J 9UllU0p tflb 4iUPq9 9p 9^X0S 9f
~J99 ap ^jqBq XjajB^ '^ts^J, xn9tsuo^t 9p^
brí^

sxnolnof xn9M&gt; un 9tup(i supp ^upuuos
(9UX9ft3 9XOUOS 19
t xn9pupxS pui 9p
(Xn4 1U9UX9U9í19(1 19
np S9oxnos xnp (xn9O9 un(p
(9iU9W-ioiu U9 ({n9s tout y 'pt9s toui xno4 O
rsajuaSjaAip sauop
p jod uqpBiDosip jpns Bun opuBzoqsa *(oppBj ns ap bj uod app
-uiod inbB anb) zappnj ns ap a^uanj bj ua 'joijajuí oidojd ns ua bd
-snq as Bjaod ja *(0Z6l) u^^^* 9x?ti9uit^ ^7 ap Bjo^sa t8 bj ugj
•buistuj ts b apuodsaj as anb BpuapuoD Bun jaAaj^ua opuBÍap
*sp4 ^Hf,i^ ^p 19 9xif(p xn9onop bj b X ss?su94 S9ui 9p iuPitqpq/i b
*bjoj^s3 Brapjn bj ua 'ajapaj as '(6l6l) svd s^1
^
-ja bj ajqos BDijaod upjDBjipara ns ua 'AHaiVA 'i

�"Qu'est-ce qui transfigure ainsi le boulevard?
L'allure des passants n'est presque pas physique;
Ce ne sont plus des mouvements, ce sont des rythmes,
Et je n'ai plus besoin de mes yeux pour les voir.
Les hommes
Ressemblent aux idees qui logent un esprit.
D'eux a moi, rien ne cesse d'étre intérieur;
Rien ne m'est étranger de leur joue a ma joue,
Et l'espace nous lie en pensant avec nous.
(Une autre ame s'avance)
"Jamáis
Je ne pourrai grandir mon unité vivante
Jusqu'á ce que l'énorme dehors entre en elle".
"La rué est plus intime a cause de la brume.
Mon corps est le frémissement de la cité".
(Rien ne cesse d'étre intérieur)
"Les ómnibus grincent et les cheminées fument;
Les hommes sont lies par leurs rythmes confus;
Des groupes vifs naissent, pullulent, se transforment".

(La Cáseme)
La forma de disociación del yo, en la perspectiva unanimista,
es la expansión del mismo hacia los grupos humanos que pasean,
respiran, se reconocen, esperan: grupos humanos concretos que
pueden llegar a ser la multitud.

El yo de los Futuristas italianos aparece arrebatado y espar
cido por el vértigo de la velocidad, por el maquinismo temático,
por lo que ellos mismos denominan enfáticamente la "embriaguez
del peligro", y, sobre todo, por el "dinamismo plástico" y por su
consecuencia formal que son las "palabras en libertad" y la "ima
ginación sin hilos".
Sus declaraciones iniciales, estampadas en el primer manifiesto
de Marinetti, proclaman: "Noi vogliamo cantare l'amor del
pericolo, l'abitudine all'energia e alia temeritá. II coraggio, l'audacia, la ribellioni, saranno elementi essenziali della nostra poesía".

(Fondazione e Manifestó del Futurismo (febrero de 1909).
El propósito futurista de abolición del yo no llega a cumplir
se más que en apariencia y de modo incompleto. En el desarrollo
tonante del tema del maquinismo, en su presunto "tactilismo", el
yo parpadea y estalla más de una vez: un yo un tanto disociado y
— 82 —

�— ^8 —
sp Átt^jno^ snqo)
4&lt;jno:JBd jüoa inb s^Anajj sjpad
ua jubijiujbj ara ua ajnoa ai no jij aj asnaja iB{f
•'' uozíjoqj
xnoj ja JJ3A sioq aj aqauBjq aaqauBJi bj sins af
ap dureqa aj suBp jnas sins af&gt;^
rojajauoa oxaBdsa ja uod 'ojBiparaui aÍBsiBd ja uoa Baijpuapi as
oX ja uaiq o í(sutf Sdp SAndnr\) a^duuoj^ np síw¡p¿ ^7 'dxqjLy 'b^ij
-Bj^odn uoiaisodsip X bj^bj^ijbd ajuBAnXpBoa bj op^j ap opuBÍap)
uP93O-9¿UdT. 'dSpslCv^ oraoa 'ojafqo ja ua Bjjjnjip jaaajBd BjsBq
BAijaíqns ajuaxjjoa bj UBjuaiu^as SBjsiqna sBDiuaaj sbj X Btuaj ja anb
sbj ua sauoiaisoduioa X 'Bjojjsa Bun ap sbui ua buiosb oX ja anb soj ua
(sdut/iio'^ Sd"j o sudt-\ ouioa SBuiaod UBjjuanaua as *(8X6l) s^tutuvx^
~Í11PD U3 'SBjsiqnD sauopBdpnuB Bzoqsa 'sbjjo ua anbunB 'oujsrjoq
-uns jap opBAjjap OApaíqns opBzpBín jap sajuauBUiaj 'sBzaid SBun^jB
ua 'BSuojojd (^J6I) sjooD^y oijBuiaod ns ua 'a^ivNmody
•^BjsiauBjuBjsui^ ouisijij ja ua jBapBdJBd ojjaa
-Bq X sajdpjnra sauojDBajn^jod ua ojjBposxp 'sojuauí^as ua ojjBjaa
-jBd ouis oX ja jijoqB opipod Bq ou 'Buiaj ap BjauBUi b Bjuasajd as
anb ojaíqo jap uppBjSajuisap bj Bjsiqna Buiaod ja ua 'oiquiBD ua
'jBiaBdsa Bzajjaa bj o uatunjoA ja JBjsnÍB BJBd upiDanjjsuoD ap soj
-uauíaja jBDiqn opiqBS Bq Bjsiqna ojpBna ja is íoaia jojo^ ap bíubjj
Bun^jB ap saaaA b X soujap souoj ap 'opBzijBui ap ZBdBD BjajBd Bun
jod opB^uojojd X opBzjBaj ojx&gt;j ^ojDBjjsqB oj b X upiDBuwopp bj b
Bpuapuaj Bun X OAijBjnSij oj ap ouopuBqB iraas un uoa 'souBjd ap
uppxsodjadns X saiapjadns ap uppBjuaiuSBjj 'uaranjoA jap Bjaajxp
TSB3 uopBjdBD bj ua Bpiuajqo BDpsBjd umsajdxa 'Bujjojf ap sajBj
-ajBj SBiDUBpjoauoD ap ojjaiaB jas b p^ajj Bjsiqna ojpBna ja i
•ajuajBdB uaiq sbui sa jBDipBj pBpiApaíqo Bjsa 'o^jBq
-uia ut *sajoijajui sopBjsa soj ap upiDBjnuB bj b BjsBq X soApaíqns
sajojBA soj ap upiDBjSajuisap bj b BjjpjBAinba anb BzajBjnjBU jbj ap
(Biauapuaj bujsiuj bj ap Bjmuid bj ap Biauanj^uí jod) jas
*ojnuB ojjap apsap 'Bjsiqna Bjsaod bj ua oX jap uppBposxp

•(SBjsijnjnj
jas ap uaíap SBjqo SBisa anb uis 'sopBDi^iujBj X saiuanaaj^ uos soa
-iiuBuioj sopijjBjsa soj '6o6l 'pzn9 jo^d 3P ttup\^oJ&gt;9y ua X '^7J6J
'ajo^joj ouBianq ap 'ouPd^Q^ns puo¿ u¿¡) 'oapsixojBd X opBur
-jopp 'oapuBUioj oX un ap BiDuajsixa bj jBjnuiisip apand ou 'sb^
-ijij sauoisnp^ ua ajjnaux ou anbunB 'Bjsijnjnj upiaB^jBxa Bq
"606 T 3P TÍJC1B ^P ouBiMauíJBui ojsai^iuBui ja ua BDBjsap
as anb puwj tp oAviq^ ^i otuptptoo[\ :sBapuBuioj-puB sauoiauaiajd
ap BuSxsuoa ns bdiiubuioj sa uaiquiBi 0^03) 'sodiibuioj SBAijaadjad
X ua^jjo ap ojad 'sojoquia X sajoiom *SBjaiq sbj ua opBAijaíqo iraas

�En André Salmón y en Max Jacob, (integrantes conjun
tamente con Apollinaire y con Picasso, del grupo de la rué Ravignan, y, por lo mismo, íntimamente vinculados a la aventura cubista),
los elementos espaciales aparecen más distantes del cubismo instantaneista y de la "construcción" buscada por esa estética. En Le Livre

et la bouteille (1920) y en Prikraz (1921), de Salmón, así como en
Le Laboratoire Central (1920) y en Le Cornet a des (1917), de Max
Jacob, se puede vislumbrar, apenas, cierta presentación, de modo
intermitente, de imágenes vinculadas al cubismo.
André Salmón, (con su agudo sentido pictórico que le ha he
cho exclamar en un verso: "Peindre c'est la merveille"), refirién
dose al cubismo, observa que éste se propone hacer sensibles "toutes
les faces d'un objet a la fois".
La presentación de las diversas faces del volumen y el juego
de planos y de aristas que se da en los cuadros de Braque, Picasso,
Juan Gris, Fernand Léger, André Lhote... toda esa atención a lo
espacial, con lo que ello significa de complacencia en la intersec
ción de líneas y de superficies, parecería querer ilustrar, con toda
aplicación, este pensamiento de Pascal: "Nous voyons par expérience qu'entre esprits égaux et toutes choses pareilles, celui qui a
de la géométrie l'emporte et acquiert une vigueur toute nouvelle".
La simultaneidad de superficies, de estructuras, de relaciones
de extensión es más perceptible (dentro del cubismo) en la pintura
que en la poesía. En ese propósito de simultaneidad y de superpo
sición espacial, el yo sólo puede presentarse en una disociación que
lo lleva hasta el parcelamiento.
Gborges Braque escribe: "J'aboutis a une sorte de désaffectation de Tobjet pour lui donner un sens pictural qui suffira a sa vie
nouvelle". Ése objeto no se deja penetrar por el sujeto sino escin
diendo a éste y segmentándolo.
El paroxismo de Nicolás Bauduin, el sincronismo de Marcello Fabri, el simultaneismo de Martin Barzun, el nunismo de
Pierre - Albert Birot se encuentran, en cuanto a la disociación del
yo, dentro de la órbita cubista o por lo menos cerca de ella. En
cambio, el cerebrismo de Canudo y el creacionismo de Reverdy,
se hallan más alejados de esa órbita, y la disociación subjetiva en
ellos es de otra índole. En Les Epaves du Ciel (1925), de Reverdy,
se infiltran imponderables de lirismo romántico que no se avienen
al lirismo del espacio.

La disociación del yo, en el Dadaísmo, presenta otras caracte
rísticas: es un yo semi anegado en el nihilismo y la destrucción, en
el juego elemental o en la gratuidad de conexiones. Ese yo a veces
se evapora cuando el poema desemboca en un conjunto de fonemas
o en un mero balbuceo verbal, en el que asoman imágenes heteróclitas desligadas entre sí.
Tristan Tzara "fundador y profeta del dadaísmo", presenta
los rasgos de este movimiento en los versos siguientes:
— 84 —

�— 8—
oraoD isb *jaiuoraag ^ aAjjaqx 3P (6361) orasijndog jb ojuBn^ ug
•SB^OOI3J A
pSBUJ S3UOpBpOSB SBJ U3 UBJDBJjaj OJ ^ Saqnu OUJO3 UBpUtlD
-jp oj anb ^sajuajBj SBapi^ a sbdijjuo saua^Biui sbj jod opBiujojap
o opBDijdnp 'ouans jap SBjquios k sBjqmnuad 'saanj ap oSaní ja opoj
ua oqanAua asjBjsajiuBin ajans ok ja '(sBjsijBajjadns oBja soquiB op
-ubüd) pjBnjg jnB^ k uoSBjy smog ap uaiqum k '^jaAaj^ sanboBf k
JX sopB^ia bA soj ap oiDOD isB 'JBq^) ^ua-^ 'nBauan^) puoui
'sousaQ ^aqo^j 'pnBjjy uiuojuy '^nB^i^j sanbaBf 'jaAaj^) ^ua^;
uiniBÍuag sBjsijBajjadns soj ap sojxaj soj A Bisaod bj og
•BiaoauBujuí bj ap soj uod BDpaajBip bj ap soiBp soj
ap A *jiu3Aap ja ood jas jap (oa^ijo ap bpbtdta) upiDBjuojjooD buü ua
*oaiJ9aj bjsta ap ojund ja apsap A 'uppjuoiuajd bj b Bjjnsuoa Bun ua
oujod tsb 'sopBSiAOJduii sosjiiDsip soj ap 'soauBjuodsa sojdb soj ap
*BaijBuiojnB Bjnjijasa bj ap sojpuBaui soj ua 'ouans jap ^opiuajuoa^
ja ua 'ajuBjpBA bijí^ia bj ua *SBDi^c&gt;SBudiq o sbdijiuo saua^Biui
sns ua *oDinbisd oubj&lt;Jsbjj ns ua opBsajdxa A opB^psaAui an^ oÁ
asg '^pBpijBajjadns^ bj ap orasiíadsa ja ua asjB^aBjpj bjb^ *ajuap
-suoaqns jap ^sajuBDiunmoa sosba4&gt; soj ua asjipuBdxa BjBd *orasiui is
b asjBjaAaj BjBd ^opBjojdxaui^ ouiuiBa jainbjBna opBasnq Bq anb
ja A osoptquiB sbui ja 'Bpnp uis 'opis Bq BjsijBauadns oA jg
•Moxaag aaaNy ^p ojsaijiuBui jamijd ja ajuaujBsonjunsajd
d oj unSas '^ojuaiuresuad jap jBaj ojuaiiuBuopunj^ jap
uoisajdxa bj A 4,ojnd ouisinbisd^ jap upxaBjdBa Bun uBjuajuí sajBna
sbj (fZ6 T ^psap SBpBsn SBaiuaaj sbj ajuBipam 'oijijap jb BpB^sajd
u^puajB bj ua o odtjtuo oqaaq jap uoiaBDiunmoa bj ua Bjsa^iu
-buj ^s vxsnvaHHsrans ok jap (uozsjadsip o) uppBposip Bg
(^sstpioo ^ duuoqwoAjJ
&lt;4aqanoq bj b nBa4j ajuotu ara ^g
juaA nB aujnoa inb a^ajiB ajpad aun a^a^ bj jns i^(ftt
' rsBauíj SBjsa ua sajoijajra sopBjsa sns Biajnbsap 'Bjoq
Bjarajjd bj ap BjsrepBp ojjo 'sajsíoivssaa ' XNOKasi^ saoaoao
&lt;tsdJOD uoj ajiOAi Jnzy&gt;^
:sajojoa ap o^aní ojunsajd ajsa ua
oA ns BajoraBDsa 'orasiBpBp jap jopBpunjoD 'viavDig
'xnvdsto sou 9Q)
4&lt;sjajq sjpora saj jBd aaiaDBj jinu bj ajAnoD
jo,p sjoSuij ua aassp ains bj^&gt;

(0361 'if^ji^sqy ¿n^o^ nf ¿dupudpr^
((assBd inb aauuB saDBj^ ap naí aj
suoji^b snou anb ajjnranj-sjojaj^ saj snoj suojjod snou&gt;k

�al Letrismo (1949) cuyo pontífice es Isidore Isou, y que en cierto mo
do es una falsificación y degradación del dadaísmo, no aportan nada
a la parcelación divergente del ego ni a la relación del sujeto con el
objeto.

Etienne de Condillac dice con toda claridad: "II y a deux moi
dans chaqué homme: le moi d'habitude et le moi de reflexión". Es
fácil observar, teniendo en cuenta esta distinción hecha por el jefe
de la escuela sensualista, que ambos yo se contradicen en un antago
nismo dialéctico. Cabe suponer que entre esos dos yo condillacianos
se escalonan, en planos diferentes, otros yo que representan con di
versos matices cualitativos, la trama afectiva o la imagen onírica o
la transición del sueño a la vigilia (un aspecto del yo proustiano,
por ejemplo, se revela con extrema agudeza en la captación de los
estados hipnagógicos).
Tomando esta definición de Mesnard: "Le moi est la conscience
de l'existense manifestée" (la cual contiene un sentido unitario), se
podría esbozar la trayectoria del yo, en su proceso de disociación,
en poetas que han profundizado la imagen y la correspondencia, y
también en novelistas que han hecho incursiones a la inteligencia
discursiva.
Para no extender más este trabajo, dejamos de lado, por ejem
plo, los indicios de disociación subjetiva en la audición coloreada de
Rimbaud, la "instrumentación verbal" de Rene Ghil, el supernaturalismo de Gérard de Nerval, el ideorealismo de Saint - Pol - Roux,
los poemas en prosa de Aloysius Bertrand, los soliloquios y reflexio
nes contrapuntísticos de Huxley, el pensamiento de "Monsieur Tes
te" de Valéry, el "Axel" de Villiers-de-1'Isle-Adam, el "Igitur" de
Mallarmé, el "nomadismo" del verso libre de Gustave Kahn, el
egocentrismo exasperado "trágico" y "agónico" de Unamuno, el
clima desquiciado, el tedio, la desesperación y la desolación de "The
Waste Land" de Eliot, las sinuosidades de Gide, la proyección del
yo hacia el futuro, con sus particularidades premonitorias en "Le
Temps est un songe" de Lenormand...

El lirismo de Antonio Machado desliza un yo que necesita
del diálogo, aún en plena soledad, un diálogo tácito con esa misma
soledad; o bien ensaya un monólogo que, a poco de comenzar, se
interrumpe para interrogar acerca de sí mismo: el poeta pregunta
sutilmente a aquello que le huye o que lo prolonga, o que lo rodea
de cerca, en una intimidad de latido; o bien quiere una respuesta
de lo que se aquieta en una ficción de lejanía y que es su propia
alma, su "espina clavada", su recuerdo, su tiempo. A veces, el yo,
como si dispusiera de su propio rumbo, se encamina a la fuente de
mármol y dialoga con ella, creando un espejismo de encantamiento:
las respuestas del "agua cantora" se superponen a las del alma del
— 86 —

�— ¿s —
•ii jod o^uais oÁ anb oj
saja o^^ 'ODsnq aj itu ap
sbjjb sbuj 'SBJiap uaiquiBj^
#BJJB SBUJ *SBJ^ap 'SBJJ3Q
•UBjuid bj is 'uaBuii ru ua ou
'uaaip oj is 'ajquiou m ua oj^^
•oasnq aj
sajua^ sbj ap sBjjap jod 'js
roapaod ojBp ja uod sopBDijpuapi ubj
-uasajd as nj jap Á oÁ jap soApaajB saauBDjB Á SBpuajajjaiui sajpns
sbj 'svmovs OHdH^ ^p *(^6l) vptq^p fí v zoa p^ Biuaod ja ug

-njosqB 'odiuap jap Bjanj *sa ou anb BpiA Bidojd ns Bsuaid anbjod
'oduiap jap Bjan^ jBsuad opBp sa aj ou Biaod jb^ :pBpijBjodiua^ Á
pBpxjBiauasa ajqos Bui^Bd ns ua aoip SBuanQ sbj ap opBjBd jap oubjj
-lAas ubj^ ja anb oj buijijuod 'opBiaosip oÁ ja ua B^jaiA as b^ '
-uaauoa oÁ ja ua aanBaua as bá 'opBqaBj\[ oiuo^uy ap oiusijij jg
•^sofadsa ap ojuijaqBj
osojjoq m ua opuBSBA ia a^ ijjb á
'ouans n^ ua anbsnq a^ oÁ
soiqBj sm ap BÍanb n^ jBqanasa
:oapaod ojBp ja ua pBpipunjojd
ajqB^ou uod 'aqaou bj ap upiDB^sa^uoD bj aoip B^ojjsa buitijii Bg
•^souans sns ap ojqBjaj ja^
Bjaod jb aDaj^o anb Á jBjapis anb BApaíqns sbui aqaou Bun 'aqDou bj
uod oSojBip un sa (odiuap ap sajqBjapuodun ap zapinjj Bun b oai^
oajB oubjcIsbjj ns ua apuodsajJOD anb) oSojBip asa 'saaaA sbjjo
(omtup^
•t&lt;BqBuos ajuanj Bg
• • • BiuajjOAjod Á Bj^au 'anbjBd jap ojniu jb
BqBiuosB Bjpaiq Bg "ouBjaA ap apjBj
Bjuaijouos Á ajsp^ 'apjBj bjbjd Bun
:(Biuaod jap ODijpquiis opiua^uoD ja BsuapuoD jBna bj)
ajuanj bj ouBjd jaraijd ua auod Á jBnsiA odjbui ap aAjis anb Bp^j
-aDUid Bjjqos Bun anb zaA bj b 'oub jap uppBjsa bj á Bip jap Bjoq bj
'sajBioduiaj so^Bp ouiod 'uBjnSij anb ja ua Á oiuairapuas un b oujoj
ua sa^uajajip sauoiDBsuas UBpjanauoD anb ja ua oijBuaDsa a^sa aaajBdB
'o^ojBip jb oíAajg #ajuBzund Á ajqpapui jBjn^adsa oíajpj un ua
'oujsiui is b Bqanasa as oÁ ja 'oijb^ijos anbjBd jap oipaui ua *&lt;4ajuBjj
-oqjoq BjdoD&gt;4 bj ua Á ouijbjsijd jbuos ja ua anb opoin jbj ap B^aod

�No eres
lo que me está palpitando
con sangre mía en las venas
sin ser yo.
Detrás, más allá te busco.
Por encontrarte, dejar
de vivir en tí, y en mí,
y en los otros.
Vivir ya detrás de todo,
al otro lado de todo,
—por encontrarte—
como si fuese morir.

Lo que hay de esencial originalidad en este poema es la refe
rencia espacial a que recurre la pasión: el "detrás", el "más allá" y
el "al otro lado de todo", son proyecciones subjetivas hacia una
extensión supuesta por el poeta para satisfacer su anhelo punzante
de búsqueda de su amada. El yo disociado se busca en el tú, que es
la amada, de la cual se diferencia, sin embargo, como conciencia;
el amor y la captación lírica van superpuestos hasta ser indiscer
nibles.
• Este poema no retoma el concepto de Husserl: "La evidencia
del tú es anterior a la del yo propio". Salinas hace una experiencia
afectiva que le pertenece y que se remonta en la esfera de la poesía
hasta identificar el dato lírico con la pasión.

En otro escrito he anotado y comentado las diversas modalida
des de la disociación del yo en poetas y escritores de Hispano Amé
rica y Brasil, por lo cual no los menciono en el presente trabajo.

En los poetas de la resistencia, especialmente Louis Ara

gón, con La Diane jrangaise (1944) y Paul Eluard, con Liberté
(1942), como cantan un tema heroico y perfilan una nueva canción
de gesta, el yo está fundido en el alma colectiva que vive ese tiem
po de epopeya, de modo que no corresponde hablar, en este caso,
de un yo disociado o desintegrado o escindido, sino de un yo a tono
con la conciencia de un pueblo; un yo aunado con la lucidez de
una ciudadanía en armas que vive en el fragor del rudo combate
victorioso.
Eluard dice, en una dimensión de universalidad, en un impul
so cósmico y en una voluntad combatiente:
— 88 —

�— 68 —

4&lt;saaqiuoj sajjijsBg ap s^Bd aj pi
JU9UJ9UUOJ9 33AB J9UI BJ SJ9A SUOIipjBUI
9jpu9jduiOD b joaiBjisaq sassBjBq sarauíoq sai
sajpuBjg saj suBp ajuBjBnb ibui ütj bj b
tlU9A no4p ^IBS 9U ÜO ^D9A pUBj^ Utl
BJ 9p 9JJ93 ^S9 jn9OD UOUJ 9p 9UJJO^
9UPÍQ PJ)
^roIBA 3J^? ^naci jnoí
sainjBj sap ured aj j9Subuj zassy
aiujjBDDBj ajpuawB zassy
iinaouaj ^ ajpuaid saj jübj jj
sauíjB sap jaAnoj^ no sainjB saQ
aauBJAjjap bj ap 3jjbd aq
Z9UIJOJ SOJJIBJBq SOA Z9UJJOJ
s9uiJ9j[U9 sji^ soo ap jaddBtq
ap sjnajijL - sdubj^

&lt;{ajuaj uoi^naaxa^j Bjaa ajjaddB uo
na^ jpad b ^n^in uoj tdi ^ta uoj idj

saqBjj^s o zqA^psny

(Zf6l - 0f6l
4&lt;sjnaissaj^ anbjaqnnQ ap suaiAnos ara ai anb j^
aSoB,p xtoa bj ^injjap b aSBjoj an^joj B4nb ^sa43
sijd sa^uBjja^ xnap saín suBp aauíjS jt^s
snoA sjaA saui suBp sjBqa sap oq^aj is qy
ap soa^ saniB^jaa ^uBJídsaj ua aqaadraa^f^
:Bija^und ubui^b á. sbpbobjS oinoa DBjjBjsa 'oju
ap SBjoqBJBd oujod ubzubj as sosjaA sn *a^üBdnoo ja bxujod ojqand
ns ap Bqanj ap npisi^ap bj uoa opBpuB^sqnsuoa (¿n90^) 9&lt;i^a^) nP9d
9?mj\r ^q apsap ojubd ns bjuba9J
^
•&lt;íraon uoj
sajqino sap uijnora aj jns ^g
xnBasio sap sajiB saj jn
uozíjoqj jns sdraBqa saj jn
raou uoj suaa^f
aauB^ua uoiu ap oqaaj jn
sj^u^S saj ja spiu saj jn
jjasap aj ja aj^uní bj

�Aragón toma la voz del pueblo; su yo (que nada tiene que ver
con el unanimismo) se confunde con el yo múltiple, colectivo, er
guido en la lucidez de las masas en lucha. Los poemas de Aragón
traducen y expresan la conciencia de las barricadas.
Situación análoga es la del poeta Miguel Hernández, identi
ficado con el pueblo español en armas, en la batalla contra sus
enemigos:
"Vientos del pueblo me llevan,
vientos del pueblo me arrastran,
me esparcen el corazón
y me avenían la garganta..."
Poema de un impulso épico no inferior a los medievales can
tares de gesta, en el cual el yo se extravierte hasta ser el desvelo
esclarecido del alma del pueblo.

Dejando de lado la discusión sobre aproximación, diferencia o
superposición del yo y el existente (el existente considerado como
una "exasperación del subjetivismo" o como una perspectiva in
trovertida, discusión que caería inevitablemente en coordenadas es
colásticas), es indudable que la actitud existencialista presenta una
variante de disociación del yo, toda vez que afirma que el yo no
se comprende sino en sus relaciones con otro.
Cuando Merleau - Ponty, en La Phénoménologie de la perception, dice: "Je suis la source absolue" y luego habla de la conciencia
por la cual primeramente "el mundo se dispone a mi alrededor y
comienza a existir para mí", su egocentrismo extremista parece in
hibir toda disociación subjetiva. Sin embargo, por una vuelta de
sus argumentos (o de sus argucias), ese presunto mundo circundande puede ser factor indirecto o medio inestable de la disociación
subjetiva para la mayor gloria del "existente".
En la discusión de uno de los temas cardinales del existencialismo (la prioridad de la esencia o de la existencia) Sartre pretende
encontrar una salida al decir que la conciencia "segrega su propia
nada", es decir, se néantise. En ese néant sartriano hay atisbos de
disociación subjetiva: en Le Sursis, dice Sartre: "Je nous ai vus,
étayant nos deux néants l'un par l'autre", y más adelante: "on me
voit, done je suis", fórmula que para la mayoría de los existencialistas substituye al cogito cartesiano.
Gabriel Marcel (que, como es sabido, es uno de los principales
promotores de la psicología "en segunda persona", la cual comple
ta los datos de la psicología introspectiva o "en primera persona"
y los de la psicología objetiva o "en tercera persona") sitúa al hom
bre "devant autrui" y ese "autrui" no es la sociedad sino un Tu,
un "prochain".
— 90 —

�— 16 —
-oaisd oapuos anb zaA bj b 'oaiuaasa o^aní sa anb) oSaní asa y
•soiaijaij so
-sando soquiB ajjua UBuojBasa as anb sbuoz sbj ua 'sauopBunxojdB
ap apas Bun ua 'asopuaiuajap saaaA sbjjo X 'sBipauuajuí sapnjiJBj
sbj ap Biniaua jod zapidBj uoa saaaA SBon opuBSBd 'ojjo b ojod un
ap BjaiAouj as is ouioa 'bsj3a aaiA X uppaij Bsa b pBpijBaj Bsa ap
'uppBposip ap BuojaaXBjj ns ua 'BjnqtuBap 'uppBnjis Bsa ap Bpuana
-asuoa oraoa 'oX ja X ísajqiujaasipui ubujoj as anb Bzapn^B X pnjiu
-ajd bjubj uoa uBjjauadiuoa as SBquiB 'uppaij bj X pBpijBaj bj ajjua
(so^aBJjsqB souBjd ap bjb^bjj as is ouiod opuBjqBq X)
BjauBcu ap jaaajqB^sa souiajx&gt;d anb uppBJBdas bj b asad 'oja^
^pjuauiB^uaj bjbd ouBdis ji^ rasBjj bpbj^bsuod bj jpap
ou anb ojund jbj b 'upjaj jap SBJjap ajjnao a^uajj b ajuaj^ jg;
•ozjanjaj ap sajBuiSjBui sauoiaBn^is uoa X
ap sa^uajBj SBjquinuad uoa 'Biauaiauoa ap Braoj bj BpnSB sbuj
BJBd 'uBUja^jB sojja^sap sosa fsojjanbB ap oainbxsd oqaaq jap opuoj
ja ua oiuoa oiJBuaasa jap opuoj ja ua ojubj 'BjopuBjaAaj X Bjopuaip
-uaaua 'saÍBUOSjad soj ap uchsbcí bj uauoaaj anb soApaíqns sojja^
-sap soj ap sBpuaSjaAuoa X SBiaua^jaAip sbj aAanuiojd íoX jap uaA
-iba ap o^aní jb upzBiujB ap 'BjnpipBUB jod 'aAjis 'oaiuaasa opi^ua^
opBABa un uoa opBzijBaj 'SBÍajipuBa sbj ap bjjb sbui bjjo bj X BaB sbuj
Bjsa anb Bun 'sapBjsajod sop sbj ap ajuajj b ajuaj^ asgj 'uppap bj X
pBpijBaj bj ap oajBa ja aAjanAua anb BipaSBJj bj ua X (osonuis X ona
-ijqo bX *ajuBjjoa X ojaajip bX) oSojBip ja ua 'opBiaosip isb 'bjuojj
-uoa as X soj ja ap oun BpBa ua BUJBaua as oX j^ '(\z6l) ^¿otnp(p vj
ui tSSvuosj3^ tdg ap ouBjdsuBJj ja souiBjapisuoa is oiuisjjBjna
d ojaadsB un Bjuasajd oX jap uppBiaosip bj 'onHdNV^i^ ug

•ouBiunq ojaíns ja X &lt;(oaiSc&gt;joiuajsida ojafns^ ja UBjuajjua SBjsijBpua*
-sixa soj opuBna 'aaajBd aiu 'uaiqujBj aanpojd as upiaBposip Bg
•ojaíqo ja uoa upixauoa bj ap ouas
ja ua ajuaxuBsiaajd 'BAijaíqns upisiasa ap zijbuj un BjaAaj 'ouiuwaj
oiuijjn ua *anb oX-ou jap X oX jap upxaBjaj Bun jBjqiunjsiA apand
as uppBiujijB Bjsa ug '(Li.^l '^v/l dQ) \puaiuxjB un jauuop jnad
jnas ioxu-uou aj ajjanbBj b asna ja auuoj aun jsa iouj aj^ anb
'ajjaABg smog 'opBj ns jog 'asjaaouoaaj BJBd ouiiíojd ja ua
-uo¿ojd as oX ja anb aaBq BApaíqns upiaBiaosip Bg #(o^6T '^^^op
19 9Áti9tx9im 9iA.) \,}s 3P Biauaiauoa BapuajnB Bun jbzub3jb
ajqBsuadsipui jopBipaiu^ ja sa ouiiípjd ja 'oupuBa asa jog '.joiu
-uou np aisiBS bj ap jaqaoaij ua ja ajBjajBj anb ioui ap aauaiasuoa
ap ib^u af *sasoqa sap Sdu4np ja aiuauj-inj ap sjoq juaiuajiBssaaau
ja sjnoínoj jUBja ua^nb aiuatu-inj juaiAap au ja auiaiu-inj ap sajdnB
jsa(u auuuoq^^ :aaip *baij3b BpiA bj X joijajuí BpiA bj ap sauoiaBjaj
X so^sbj soj opuBSijsaAui 'suaqjaB^ ap *y 'ouiiuBa ojjo jog
•(Moay 19 9X1^) ^jajsixa^ ajjnyj ap aauassaj ap jsa jj^ :sojjq soj
b ouis Biauajsixa bj jinqujB apand as ou anb BjaAasB jaajBj\[ 'oubis
-ajjBa oifSo9 ja iu oiusisdijos ja iu sa ou anb ojnSuB un apsaQ

�lógico y sobre todo acontecer en el tiempo) se agrega un espejismo
verbal que lo extiende y enriquece de matices. Así, el Padre, dice:
Frasi! Frasi! Come se non fosse il conforto di tutti, devanti a un
fatto che non si spiega, devanti a un male che ci consuma, trovare
una parola che non dice nulla, e in cui ci s'acquieta!... Ma se é
tutto qui il male! Nelle parole! Abbiamo tutti dentro un mondo
di cose; ciascuno un suo mondo di cose! E come possiamo intenderci, signore, se nelle parole ch'io dico metto il senso e il valore delle
cose como sonó dentro di me; mentre, chi le ascolta, inevitabilmente
le assume col senso e col valore che hanno per sé, del mondo com'
egli l'ha dentro? Crediamo d'intenderci; non c'intendiamo mai!"
Esta imposibilidad de entendimiento, a causa del sentido de las
palabras y especialmente de un equívoco verbal suscitado por la
pasión, hace más intrincada la relación de los diversos yo y más
acentuada la disociación subjetiva.

Cuando el yo se torna impertinente por abuso de confesiones o
de efusiones, o porque tergiversa las relaciones con el objeto hasta
encerrarse en un egocentrismo o hasta descender al solipsismo, se
produce (ha ocurrido repetidas veces) una legítima reacción contra
esa absorción subjetivista. Es entonces, sin duda, que acude a la me
moria este pensamiento de Pascal: "Le moi est haissable... II est
in juste en soi, en ce qu'il se fait centre de tout; il est inconmmode
aux autres en ce qu'il les veut asservir; car chaqué moi est l'ennemi
et voudrait étre le tyran de tous les autres".
A veces la disociación del yo se presenta como una forma de la
exasperación subjetiva (futurismo, dadaísmo, superrealismo); otras
veces, la disociación puede revelar una tendencia a la extraversión o
el deseo de recuperar los contactos con el objeto y palpar así el mun
do circundante para captarlo, ubicarlo y penetrarlo (unanimismo,.
cubismo, tema épico de la Resistencia y Liberación).

La dicotomía del yo no llega a ser un isomorfismo de las dos
imágenes subjetivas: cada parte del yo escindido o desdoblado tiene
sus rasgos propios.
Puede ocurrir que, en el caso del dualismo del ego, un yo se
presente como innato y el otro como adventicio (usando el lenguaje
cartesiano). El yo que tiende a objetivarse mediante una representa
ción simbólica (generalmente antropomorfa) como Psiquis en el poe
ma Ulalume, se comporta paralelamente al yo que conserva su
aspecto subjetivo. Este último intenta conocer al primero por aproxi
mación, por búsqueda de un punto de referencia, por analogía de
trasplano, por una inducción que permanece dentro de la esfera de
la poesía. (Esta situación dista mucho de la duda cartesiana acerca
de la existencia de las otras personas).
— 92 —

�— 6—
•UCHSIA
-oujsod By ap ouiuubd jb jBSayy BjSBq asjapuajxa apand anb oj^o^^ ya
A oA ya ajjua o ojaíqo A ojaíns ajjua ayqBjsaui sisotusp Bun Bjuaraoj
anb zaA By b uqiDBiaosip ap sauopipuoa Baja *is ap BiDuapuoD aiuoj
oA ya anb bjbcJ (&lt;toSa Ja^B^ oraoa saaaA b Bjuasajd as anb) oujií
-c^d^ un ap ajuBnjDB Bpuasajd By ap pBpisaaau By 'ajjBd bjjo joq
•BijBuiJ^aop BiDuapaaojd ap sojuatuaya
'soApaíqns sodoj soy ap uppBDjnjiq By b 'BjjodB A ojjBaj ya A ByaAou
By ajqos appui oiqtuBD ua 'Bisaod By ajqos a^ny^ui ou 'Bapoj By anb
soapsByoasa so^uamaya ap o^bjjb^ ya uod '(ayqi^anpajjx ouisiyBnp un
uanbi^u^is anbunB sayqBjBdasui soqtuB 'opunuj ya sa anb tos ud ya A
'Bpuapuoa By sa anb tos ¿no4 y^) B^syyBpua^sixa uppdaauoa Bq
•uo^ajg ap orasiyBajjadns ya ua ojjsbj ns
BÍap (sajuapsuoaui uos SBjaraiad sop SBy sayBna SBy ap 'oSaiadns ya (oA
ya 'ofsa ya) sysiyBUBoaisd ya aaajjo anb SBainbjsd sauoi^aj sajj SBy ap
uopdaauoa By 'isy 'Bisaod By ua zaA BunSyB ajnajadaj 'sBauaSouioq
sBuadB sbuoz ua o souByd o sojuauíBjsa ua o^ yap upiadaauoD Bq

•BAp^íqns upiaBiaosip By ap
osbd un oraoa *oA yap O^uayuíByqopsap yap ouisiíadsa ya 'iqB
9H "asjBziyBiDBdsa ajajnb anb upiDBjnp Bun ap 'ajuaiasuoDui osbdb
'oa^UBj un jas apand 'oujajuí ayqop ns A oA un ajjua uaATBA ajsq
•ojaíqo ya ajqos opuBjoyj OAijaíqns orasiíadsa un b o o^ yap ajua^
-jaATp upispsa o upiDBipBJJi Bun b aanpuoD soy anb Biauayjadxa Bsa b
uapnaB 'sBAijaadsaj SBDiuaaj sns ajuBipaui 'BjsiyaAou ya A Bjaod yq
*up asa jBziyBaj BjBd upiDBDjnjiq ns o uppBposip
Bidojd ns BÁBsua oA omsiui asa 'ojuaiujyaouoaojnB ap sopora ouiod
BiDuajaqoa ap A oyjqiyinba ap BAijaadsjad Bun uaiq o jopajxa opunuí
yap Biauajsisaj By 'sosojjoq A soaijajodiq sajixuxy sns ap Bjanj 'Basnq
anb t&lt;u9ysuBdxa ua^ BiDuaiauoa Bun oujod Bjuasajd as oA ya i
•opiaajBdB BjqBq yBn^
By ap oipara ua 'pBpyjnasqo By ua BjodBAa as o^any anb BuiouqjnB
ajuauiB¿BA A Bspapux BAijaíqns uoiaaaAojd ap ozoqsa un ua oA ns
ap uppBiaosip By jaAajjua oyps aoBq sou (nBajao^ 'sBuyyBg 4opBqDBj\[
'ayyaiAjadng *juouiBajjnBq 'auiByja^ 'pnBquii^) Bjaod ya saaaA y
•ao^ ua ^tuttfpi/j 9P OS^^ T9 S9
yBj :Baiun ua^Bun Bun jod opBjsajiUBui OAijaíqns odo^ oyos un jbuj
-joj jod UBqB^B Á 'oj^bjuod japjad uis ojad 'soyayBJBd üBZBydsap as
upiDBjuasajdaj By A jas ya opuBna Bzoqsa as anb By b aaajBd as upp
-Bnjis Bjsq -(soAijaíqo soipnyjajuí sns ap A p^piyBaj By ap osoub^uo
A oyjosnyi oíadsa) OAijaíqns ayqop ya jod BpBZiyoquiis pBpryBaj Bun A
ojuayuíBsuad ya ajjua upiDBJBdas By BÍamas BpBaja tsb upiDBnjis By 4oA
soquiB ajjua yBDipBj isbd upisiasa Bun jByBuas b A asjByi^ad b BSayy
ojuaiuíByqopsap ya opuBn3 ^^aAof uod ^opoui ojjaia ua 'A oyyapuBJiq
^snoj^ uod ajjnDO anb oy sa :pBpiun ap buijoj By oÍBq aaajBdBaj oA ya
*osbd yBj ua 'oja^ "asjBjodBAa BjsBq asjaaajBJua A p^pisuap ns opuaip
-jad ji uapand soAijaíqns sodoj sosjaAip soy 'opBiDosip oA ya uq

�La concepción tripolar de Georges Gurvitch (La Vocation actuelle de la sociologie, 1950) no se refiere a la polifurcación de focos
subjetivos sino a la relación tensa de los tres términos que, según
ese autor, configura un rasgo cardinal de toda conciencia: "L'on
con^oit de plus en plus la tensión entre les trois póles du Moi, de
l'Autrui et du Nous, comme un des aspects essentiels de toute conscience. Vouloir séparer le Moi, l'Autrui et le Nous, c'est vouloir
détruire la conscience méme qui consiste dans la tensión entre ees
trois termes, aussi bien que les oeuvres objectives, signes et symboles par oü elle se manifesté".

En los poetas más extremadamente subjetivistas, en los que han
intentado transcribir los espejismos internos e imágenes del sueño, la
presencia, a veces decisiva, de lo objetivo es innegable, aún en el
proceso de disociación del yo: la irresistible dinámica del mundo
circundante, bajo las formas y estructuras más diversas, actúa sobre
la subjetividad más de lo que los egotistas herméticos lo sospechan,
y, a menudo, contra la voluntad de éstos. (Hay tenaces e irreducti
bles elementos del mundo exterior aún en el balbuceo dadaísta y
en los desarrollos oníricos superrealistas).
Por otra parte, Le Batean lvre, de Rimbaud; los versos más
cavados de Gérard de Nerval; ciertas estrofas de The Waste Latid,
de Eliot; Le Fard des Argonautes, de Robert Desnos; Les Minutes du
Sable Memorial, de Alfred Jarry; La Luxure, de Rene Char; Feu de
Joie, de Aragón; L'Amour la Poésie, de Eluard; L'Union Libre, de
Bretón, se dejan penetrar por paisajes, semblantes, situaciones y re
laciones objetivas.
En cuanto al yo en mutación, envuelto en el juego del devenir,
puede sintetÍ2arse en el "Tiempo perdido" de Swann o de Guermantes, tal como lo discrimina y lo siente Proust, y en esta frase que
Joyce pone en boca de Buck Mulligan: "I am another now and yet
the same".

Esta manera de considerar la disociación, el desdoblamiento, el
parcelamiento o la dicotomía del yo, acaso pueda parecer un esque
ma puramente espacial y por lo mismo abusivo y falseante; una pro
yección gráfica que sólo representara elementos discontinuos, a lo
sumo un estereograma. Sin embargo, cuando en la escena el prota
gonista se enfrenta con el deuteragonista, el nexo del diálogo y de
la acción dramática no impide que sean dos personajes separados y
acaso divergentes.
Ya en 1888, Bergson, en el prefacio de Les Données immédiates,
basándose sin duda en datos introspectivos y en observaciones acerca
de las relaciones del pensamiento con el lenguaje, escribió: "Nous
nous exprimons nécessairement par des mots, et nous pensons le
plus souvent dans l'espace. En d'autres termes, le langage exige que
nous établissions entre nos idees les mémes distinctions nettes et pré— 94 —

�p 3SJ3DOUO^3J
soquiB A 'oj^o jb jbojj3^üi o JEqspB Bjpod oA yap souajsiiuaq sop
so^s^ ap oun BpBD ruppBjngp Bjauíijd ns uod asjBjuaxjua BJBd upp
-Bju^sajdaj bjjo ua asopuBaiqn A otasita is ap opuaqBs oA jap jB^qBq
ouipiSaj Bas anb o^uodns 'a^uajaqui sa aj anb BDpsBjoasa Bsopuojj u\
Bpoj uod 'jouajuí - joua^xa omsijBnp jap o^uaimBajuBjd jb
as A ojaíqo A o^aíns ap jBjodiq uppdaauoa b¡ Bjsisqns
•BjnDjjpBna Bun ua
üis oA pp üppBiaosip ap jBjqBq apand as anb oaja 'opo^ ap JBsad y
•uppBappBj^sa ap sojsandns b A sa¡qBjnsuani sauopB^uasajdaj b soj
-jBinixojdB zaA ]b^ 'soAi^aíqo soqaaq b sojjBJBdinba A 'umsua^xa bj ua
uBjapjnao is oraoa soujsiui soy b asjuapj ajqBjiAaui opis Bq 'oÍBqBjj
a^uasajd p ua ouiod 'soAijaíqns soqaaq ap ^jqBq as opuBna *(ppBdsa
upT^Bjuasajdaj ap sojyqBq sosanu ap pBpijBpoui Bun jod uaiquiBj A)
SBinajjoin A sBuia^UBuias ap Bjnjanjjsa ns Bpoj uod 'SBDijpquiis sauois
-ajdxa sns ap A aÍBn^uaj jap pBpijBpoiu Bun jod 'anb jpap sq
•&lt;4saj3au suoisiAip say ^ibj inb aDBdsaj ^sap&gt;^ :oíip uos^jag
'^.sjaija^BUJ sjafqo aj^ua^nb a^rnupuoDSip auiaui By 'sasia

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3447">
                <text>Modalidades del yo disociado</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3448">
                <text>GUILLOT MUÑOZ, Gervasio </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3449">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1955, Nº 14 : p. 71-95</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3450">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3451">
                <text>1955</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3452">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3453">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3454">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="312" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="543">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/ff46e66b5b66b9d165b127862292c9a4.PDF</src>
        <authentication>a7d5daaf2a8255fe401b7e6e355d53d1</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3455">
                    <text>— 102 —
anb SBiuajqojd soj ap ajuauíB^jBj ja üod jBSjaAuoa saauoma apnd X
'oijnf ap 93 jb 0^ j^p 'imrasog ap jouoq ua osajSuo;^ jb sounjjnauoa
soquiB apuopB 'Bsaj^^ ua aj^uoaua oj amauíjoijaisod ojad íBiauaaij
uod BqBjjBq as anbjod qjiAurj *^j -pjo 'jfojj jap oiJBUimas jb jijjna
-uoa apnd ou pBpisjaAiu,Q B^sa ug) "uuBuissog *^j *p¿ jap A jqaajg
"f 'i ^ ^^ouqng uoa *^j soiJBjrouoq soj ap 'jauíBpB^) •^) -fj 'PJO 'JOJd
jap souBuiuias soj 'saiu ouisitu jap 93 jb oiunf ap ój jap Sjaqjapiajj
ua f jauía^ *h -joid^sBr) jap X Jajjnj^ xb^^ ^ ^juyJ *3 'í^bjízS *^^ 'PJO
•^oj^ soj ap soiJBuiuias soj *^^6I aP oxunf ap ój jb oXbj^t ap jap
•g -i ^jnqiajj ua íjauíaiQ py -pg jap A jaujBzjo^j "^ A uujb^\[ "^
'uajajuig uoa *f *g *pjo '^ojg soj ap soiJBUiuias soj 'ajquiapiQ ap c, jb
ap J3 jap 'zuib^\[ ua íuassXqx '[ X ja^jaag -q 'jaujng '\
*g #pjo *jojg soj ap souBuiuias soj '^&lt;;6j ^
12 1B X 19P *^^og ap pBpisjaAiufj bj ua :BiuBiuajy ua

(y

'saauo^ua a^uanaajg
•sa^uBjjodun
sbuj sbj ap Bun BpBjapisuoD sa 'opBjsg jap jBjxdBD bj BJoqB sa ^jjBq
os apuop pBpnp bj anb ap BiauBjsunojp bj b opBSajSB 'jpuBiprusa
uojaBjqod bj ap X soiJBuipjo sns ap ojauínu ja jod 'anb 'uuog ap
pBpxsjaAiufj bj jbusta ipio^p '^jnj^juBjg ap bj ap uppumsns ug
•BiuBiuajy
ua bijosojtj bj Xoq B^uana anb uoa sosojo^ia sbui snjijxdsa soj ap
oun opBjapisuoa sa jaSnj^j 'jojg ja anbjod 'BuuBj^ojd iuj ap BpBZJO^
upísimo Bsa sbj3a ap Xnm o^uauíBg *sajBiaipn(jad sozjanjsa b opB
-ijqo Bjaiqnq oj b^isia tiu anb X sajBiajBd sbisbjb ap unB Bijjns anb
opuaiqBS 'aaiq oj Baunu 'ojjb^isia b uojb^sui aiu SB^ajoa soijba anb
ap jBsad ^ 'ojad 'opijBAui ap upjjis ns ua ojjaA ap upisBao aAiu o^
-uaiuajuanaajj 'sandsap 'apuop 'uaqaunj^; ua BqBjjBq as ja^nj^[ *jojg
jg *sauoiaun^ sns Bjajaía ou 'Biíajdiiuaq Bun ap Bjn^^iuajd BiupaiA
— jBjisiA Bjqap oijBuiiuas oXna janbB — ja^nj^ "^ "jojg ja anb
anj upísimo Bjsa ap oai^oj^ #^jnj5juBjg ap pBpisjaAiufj bj b ijjnauoa
ou :a^sa sa oqaaq jg "BiuBraajy ap sapBpisjaAiufj sbj b sbjisia ap
BraBjSojd ja ua upiaBa^ij^ora Bun puimja^ap Bjja anbjod 'B^sandojd
bj ap upianaaía bj ua upísimo Bun jBiaunuap jod

SOJ ^jqOS ^UIJO^UJ
oasAizv aa sviawvn nvíií

�me interesaban). Finalmente en München del 27 de Junio al 30 de
Julio frecuenté los seminarios de los Prof. ord. A. Wenzl, A. Dempf
y H. Kuhn, del Pd. R. Berlinger (ya entonces designado Prof. ord.
en Würzburg) y de la Prof. encargada de curso Hedwing ConradMartius.

B) en París: del 6 de Diciembre de 1954 al 2 de Abril siguien
te, en la Facultad de Letras, los cursos de agregación de los Prof.
V. Jankélévitch, H. Gouhier, J. Wahl, M. Patronier de Gandillac,
G. Davy, R. Poirier, G. Bachelard, F. Alquié y P. M. Schuhl; en la
Escuela práctica de altos Estudios, los cursos de los directores A.
Koyré y A. J. Festugiére; y en la Escuela Normal Superior, por una
concesión especial de su Director M. Hyppolite, los seminarios del
propio Director y del Prof. Patronier de Gandillac.
Con excepción de uno solo, conocí personalmente a todos los
mencionados docentes, de los cuales escuché a menudo extra aulam
sus aclaraciones y reflexiones sobre los ejercicios de seminario o de
agregación.
Visité también los cursos públicos de los nombrados y de otros
profesores, entre ellos en el Colegio de Francia los de los Sres. M.
Guéroult y M. Merleau - Ponty y en la Universidad de München los
de R. Guardini, especialmente con el propósito de conocer y apreciar
los métodos y modalidades de enseñanza utilizados en las Universi
dades y altas Escuelas.
Finalmente, entrevisté en Freiburg i. B. al Prof. M. Heidegger (1), en Basel al Prof. K. Jaspers, en Madrid (a donde viajé du
rante las vacaciones de Pascuas) al Prof. X. Zubiri y en Nancy al
Prof. R. Ruyer.
Trataré primeramente de los seminarios en Alemania y luego,
de los que pueden llamarse sus equivalentes o similares en Francia.

I.

Los Seminarios en las Universidades de Alemania.

No existe ninguna reglamentación sistemática de su organiza
ción ni de su funcionamiento. Muy pocas y dispersas disposiciones
aluden a ellos. P. ej.: en el estatuto de algunas Universidades se dis
pone que los Profesores ordinarios han de ser sus directores; en los
reglamentos de examen de Estado o de promoción, la obligatoriedad
de concurrir a los ejercicios; en el contrato que el Estado concluye
con el Prof. ordinario, el número de horas semanales que éste ha de
dedicar a ejercicios de seminario y a lecciones públicas. En general,
organización y funcionamiento de los seminarios son cosas que se
han constituido paulatinamente en el desenvolvimiento mismo de sus
actividades y que no obedecen a otra norma que la de la costumbre.
La literatura sobre seminarios, que existe, si bien escasa, es poco
conocida o ignorada de los mismos profesores. Un ordinario de "Fi
^i) El semanario Marcha publicó en su número extraordinario de 30 de Diciembre
de 1953 el relato de esta entrevista.
— 202 —

�— 03 —
p) jap sauopisodsip se] b SEpnautos UBjsa on anb euokij^
ap ^ bijosojij ap SBjpajfa ^/o Xsq sapEpisjaÁiuQ' sesa na anb JBJBps osopo aoajBj
''pBJinaB^ Bidojd ns
na soSoj9aj sojninj so^ uapuajdB bj bijoso^ij b^ X ojBpjo3uo3 ap josajojd XBq ou 'BiSo^oax ^p
BDjipJED pBjjnaBj jaqsq ap jasad 8 'u'aSuiqnx 03 -g •; Sjnqiajg X uaqaunj^ 'jnqzjn^ 'zuiej^
'uúóg 'jajsunjq :nos ojBpjoaucQ ap SEjpaitp uajsixa apuop sapEpisjaAiuf^ se-j -sEai^pioaj SBuijdp
-sip sbj b japaaaJd aqap 'BajipíB^ EisajSi e| ap soiprusa ap uapio ja un Sos anb 'sijosojij bj lia
so^ojpaj X sajopjaoES sojmnj ioj b jBJBdajd ap ja sa ojBpjoauo^ ap SEjpaisa sbj ap uij jg
•Barjg 'Bi^ojodojjuy X Bj^ojoaisg 'BDisi^Ejaj^ 'biSo^
-oasouQ X 831^93 :sonam o seuj 'jiaap sa 'sajisaoias OJiBna ua bijosoji^ bj spoi jauodxa uaqap
sajosajojd so-j -(-ss ^p d "Zíól •¿aq^unj^ •¿9tq4oso¡tq¿ aqjfjfsuqj "jnqzJn^ - jaXaj^ sheh)
BisijEnjyjídsa X Easjaj uopdaauoa Eun jauajsos ap bj 'jaXapq sueh unaas 'ojps ouis 'sai^sEjoasa
bj jBjañaS na in 'Éjsiiuój bijosoji^ ej jBuasua ap nppESijqo ej Baijdoii ou oiEpjoanoa ja ejjos
-ojtj ap sajosajojd soj b óiaadsaj ^03 ~-(u3^MS9fo.t(fsfppjoquoy[) 'ojEp'joauo^ ap SEjpajE^ 'ssp
-BuiEjj sej nos 'odsiqo PP oiuaiuiuuasuoa oíAajd ja oís ^opEuiEjj,, unSuiu aasq ou pEijnaEg bj
sand 'SO3IJ91E3 ajdúiais uos sajosajojd soisa' 'oqoaq ap' 'anb BUBjiua oísj -oucsaDOip OAij^adsaj
jap ojaA je scpijauíos UBisa saJEjnjij soXna ap sauoi3Eu8isap sbj 'sujapoiu X jEAaipatu Eijojsij^
ap P^to X Bijosojig ap 'BJpajsa vún jaq^q aqap BJjosoj'ig ap pEjjnaEj ajuajpuodsajjoa' bj ua'BiSojoax ^p B3IJ93B3 pBjjnsBj Bun uauaii anb sapEpisjaAiüfj sej snpoj ua anb ojnpjoDuo^ un ua&gt;
9pajqE}sa as '^uijuaH -A ap baubuiui ^un opuainSis X ''f&lt;ftuqjttf]tt^[ ja opEuiuuax (I)
so¡ Á sajqBunDui soy 'sbuSi^üb sbxd sauoiDipa sbj aní&gt;
sa *isy "XIX I^ís jap saux^ b uojaiSjns bijosoji^ ap soj A
'Bpua^sixa ap soub B^uanoup sojuapsop ap sbui uauap ou soiJBuiuia^
soj anb ojsand 'pBpisjaAiufj bj ap bj sa BnSnuB sbui vj *oduiap j^p
osjna ja ua aiuauíBuiiBjnBd opBiujoj uBq as SBaaioijqiq sb^j *aisixa ou
OIJ95IJD jbj anb oaja A 'oiJBuiuias OAiioadsaj jap bj b o pBpisjaAiufj
bj ap Baaioijqiq bj b Bjqo Bun ap Biauauauad bj auiuuaiap anb
oijaiija un jjjqnosap opipod aq o^^ 'soiJBUiuias soj ap SBaaioijqiq
SBpuas sbj A pppts^^dtufi bj ap jBjaua^ Baajoxjqiq bj ouis 'sojiosou
a^ua osbd ja sa otuoa fjpv^ptop^ ap sBaaioijqiq sbj uaisixa ou biubui
-ajy u^ •Baaioijqiq Bun jaasod sa oiJBUiroas jap ODiisijajaBjB^
*saiuaisisB soj A sajoiaaiip soj BjBd soijdure souaiu
sauojBS sojio ísoppjaía soj A oypmsa ja BJBd zaA bj b uaAjis anb
SBqauB A sb^jbj SBsaui ap sBpBjop 'BDajoijqiq bj BjjBq as apuop 'sBijd
-ujb sajj o sop o Bun :sbjbs sbijba ap auodcuoa as anb (soiJBuiuias
soj sopoj b JB^jaqjB b opBuijsap *oubdj3d o on^nuoD oíaijipa un ua
*Buai^ ua o ^iaqjapiaj^ ua oujod 'saaaA b 'pBpisjaAiufj bujsiui bj ua
aiuauqBjaua^) oidojd o^upaj un 'ojxn ajuB 'aasod oiJBuiuias J3
•(j) sop XBq 4ojBpjoauo3 ja ajBA anb sbj BJBd sapBpisjaAiufj sbj
ua 'Bujapoui A jBAaipaui Bijoisif^ ua A ^ijosojij u^ #oTjBuiuias ns
auap pBpisjaAiufi bj ua BpBuasua Bpuap BpBD 'oidpuijd u^
•a^uBuuo^uí jb SBqaaq sajBq
-jaA sauopB^sajiuBUj ap 'bjjuo^ ua BiauauaApB oajbs 'bjbj^ as sajosaj
-ojd ap sauoiuido ubjid as opuBn^ 'jBmaajaiui pBpiAi^aB bj b jBSajj
BJBd jBijaiBui ojnDBjuaisns jap opuaiUBd 'ojjuapB Bjan^B ap opua^f
*sbiisia siui ua t&lt;opio A ojsia^ oj Jiquasap b *sand 'ajapaaoj^
'sapBpxjBpoui sns ajqos bdij
-ijd uoixajpj Bun jBjnoafa A sauíj sns ap bjbjd upiaou Bun jauai apid
-un saj ou anb oj 'jBuosjad Bjn^jna ns b opBjiuiisB opis Bq A opiATA
UBq sojja anb oj aiuauíBDTjpaj jaaouoa ap BpuaSixa bj UBiuais ou
anb ajqBsnaxa sa A 'oiJBUiuias ap soppjaía soj ua saiUBipmsa ouioa
opBdiaijJBd UBq 'sojjsaBui sns ap Bjanasa bj ua souisiuj sojja opBuuoj
UBq as sajosajojd soq 'aqaojdaj un oujod BpBjBuas ba ou bidubjouSi
Bis^ "sajosajojd ap sajBnjDB sauoiDBjauaS sbj jod SBpiaj uos ou qDuoj
A unaqujag *uasjnB^ ap sbdtsbjd SBjqo SBq 'Buiaj ja ajqos ojijDsa
unSuiu auiJBDipui opnd ou ojuaiuiijanljaj iui b ^^BjSo^Bpa^ A bi^osoj

�sólo se hallan en la biblioteca de la Universidad. En general, ella
es más completa que la del seminario. Sin embargo, esta última
contiene generalmente una buena colección de las fuentes más im
portantes de la Filosofía antigua, medieval y moderna, las His
torias de la Filosofía y las monografías más útiles y completas,
algunas colecciones de revistas y algunas obras auxiliares. La
verdadera diferencia radica en el modo de usar ambas bibliotecas.
La del seminario es una biblioteca de presencia (Praesenzbibliothek): es decir, que sus volúmenes pueden ser tomados directa
mente de los anaqueles y utilizados por los lectores mientras se
encuentran en su recinto, pero que sólo excepcionalmente y con
autorización del director o de un asistente se pueden retirar. Natu
ralmente, cualquiera no tiene acceso a la biblioteca sino solamen
te aquellos estudiantes que efectivamente participan en algún
ejercicio de seminario y que están munidos de una tarjeta especial
firmada por el asistente.
Raramente el seminario tiene un empleado administrativo a
su servicio. Por lo general en cada semestre se distribuyen las lla
ves entre algunos estudiantes más antiguos, los cuales se compro
meten a hacer alternativamente un pequeño horario cotidiano y
son los que dan acceso a los demás. La inmensa mayoría de los
estudiantes es escrupulosamente honrada, y si eventualmente des
aparece un par de obras por año, resulta siempre más baratoadquirir nuevos ejemplares que mantener en el presupuesto a un
empleado. En la puerta del seminario suele haber un cartel que
indica los requisitos para utilizar la biblioteca y el nombre y ho
rario de los encargados de las llaves.
Los seminarios suelen estar abiertos sin interrupción desde las
nueve hasta las veintidós horas y están dotados, como todos los
edificios universitarios, de buena calefacción. Por estas circunstan
cias que rodean a su biblioteca de presencia el local del seminaria
es el centro real de la actividad estudiantil. El estudiante no con
curre a él sólo para participar en los ejercicios dirigidos por el
profesor, sino que ordinariamente también estudia allí. Allí trans
curre la mayor parte de su tiempo hábil. El auténtico estudiante,
cuando no está en una sala escuchando una lección, está en ei
seminario, porque en éste encuentra literalmente al alcance de su
{mano todo cuanto necesita para su estudio. A pesar de no existir
ninguna vigilancia, en su recinto reina el mayor silencio, nadie
conversa con nadie y cada cual pone el mayor empeño en que
ninguno de sus movimientos pueda molestar la concentración de
los demás. Esta concentración es tan intensa que muchas veces, al
penetrar en la biblioteca de un seminario pude observar que nin
gún estudiante levantaba la cabeza para mirar quién entraba ni
parecía haberse enterado de la presencia de otro.
Los directores del seminario son siempre por derecho propiolos profesores ordinarios. Donde hay una cátedra de Concordato,
hay un segundo seminario — con la instalación material consiguien
te— anexo a ella y dirigido naturalmente por su titular. Pero et
— 204 —

�'JBUIJ JB 3JBJBJJ UOIS
p Bun jbjta3 BjBd anb 'BpuBjjodun jBjn^uis ap ojund un ajsa
s^ -Bnj^uoD sa jBJOsajojd uppBjauntuaj ns oja^ -jBJosayojd uop
-unj ns b ajuajaqui sa sajBj ap pBpiAijDB n 'oiJBUiraas ap sajojaaj
-ip oraoa jBpadsa uppBjauniuaj Bun uaqpaj ou sajosajojd soq
ns A sauojBS sns UBaydiua A oijBuituas ap soppjaía uauip sajuaj
-sisb soj A (oiudzo'pp&gt;atÁ({) sopBApd sajuaaop soy ('fo¿4tsv^)) sapad
-sanq soy ('/oj^ 92tssvtuuv^Á9ssnv) UBjd Bjjxa soj 'soiJBuipjOBjjxa
soj 'soiJBJOuoq sajosajojd soy uaiqurej a^uatuajuaijjoa rsauojBS soy
jBayduia b oqaajap UB^ua^ anb soaiun soy xu 'pBpiAi^DB a^uBÍatuas ubí
-ijip anb soaiun soy UBas soyya anlb bdi^iuSis ou oijBuiraas yap sajoj
-aajip soy UBas soiJBuypjo sajosa^ojd soy anb ap oqaaq ya oja^
•(001 '
uuog d'p 'íttufi vi 9p otmvts^ 9f oiOdAo¿^ í X9 '^JB 'Sj^qppt^^
9p 'atu[\ v{ 9^ oínp&gt;ts^ #ía *d *A) sopo^ Jod opi^aya sa a^uau
-Buuad ouadmasap oXno BjBd o ajuamjBnuB UBUim ^s yBna By ua 'saj
-osajojd soy ap oyos oun b BpBAjasaj Bpanb uppaajip By *D^a 'sotjbj
-unyoA ap uppBuSisap 'soiJBJoq ap upxanqij^sip 'sojqxy ap Bjduioa
roAi^Bj^siuiuipB o^aadsB ouanbad jb o^UBna u^ "BsjaAaDiA tu ojjo ya
9Suip anb oy sa ou oun ya 92tM-p anb oy isajojoajip soijba Buaj anb
yBuuouB ap BpBU auai) ou 'upiDB^iTsaAUi ap A Bpuaaop ap bujjoj
Bun ouis oai^Bjaojnq ojpBna un ou oijBuiuias ya 'sand 'opuai^
•Bun BpBa
sojnuiuj B^uaAou ap sauoisas aaop o siaspaip ua *ajjsaraas ya unSas
'ByyouBsap as oijBuiuias ap Bina^ un '(sajsoaajua^ ap By BpB^uoasap
'SBUBiuas i\) sasaiu sa oubj3A ap ya A (pBpiAB^^ ap By BpB^uoasap
'SBUBuras 9y) sasaur oj^Bna Bjnp oujaiAui ap ajjsauías ya ouio^
'C,f'6l sbj b a^uauíBApoaja BjBuiuuaj A c,\'Sl s^I
b ajuauíBATjaap BJBzaduia *q 0^ B #lí 81 3P opByByas Bjsa oijbuiui
-as un is *'(a '^ *sojnuiui B^uaAou a^uatUBDijjauíouojD 'jpap sa 'upia
-dnjja^ux uis 'sv^ttu^pvov SBjoq sop a^uauíBijBuipjo Bjnp A BUBiuas
jod zaA Bun jBSny auap Buia^ ouisim un ajqos oijBUTUias uq
•sajuBipnjsa soy ap SBjynsuoa sbj yBna
-BAa BJBd A soiaiajaía soy jB^ny uauap ajuaraBAijoap anb ua SBjoq
sbj b OTJBuimas jb BjjnDüOD anb ouBsaaau sa jBno oy BJBd 'uoid
-B^i^saAui ap sopo^ara soy A saiuanj sbj ua sajuBipmsa soy b jbidiui
uaiqujBj ouis jBuasua oyos ou aqap 'josajojd ouioa íOTjBuiraas yap
jbdoj ya ua o oijpiraop ns ua jBSny UB^uaj sauoiDBjTpatu o sBjnpay
sns anb a^uaja^ipui sa jBna oy BJBd 'BAns bj jBsaj^ojd jaaBq aqap *Bia
-uaia ap ajquioq oiuo^ -buidijo ns ap upyyxs ya ua opBjuas &lt;coiJBJoq
un aaBq^ anb 'BiJoga^BD jouaui o joAbui ap oiJBUOiDun^ un sa ou
OTJBuiiuas ap jo^aajip :a^uaujBDj^jaua oyjBDBjsap osiaajd s^ 'sa^uBip
-njsa sns uBdpi^JBd anb ua soppjaía soy ap uppaajip bj ra^uaaop aj
-uauíyBqBD ouis 'BaxjBjaojnq upiaunjf Bun jBuadmasap ua ajsisuoa ou
oiJBuxuias yap uppaajip Bq -japuajdjos aqap ou upiDaajip ap pBpijBj
-nyd Bjsq *sop ajuauíjBjauaS uos anb (ojBpjoDuo3 ap yap ucnsnjDxa
uod) soiJBuypjo sajosa^ojd soy uos sojubto sojubj :sajojaajip soijba
— ajuaurajuaijjoa auaij A— zaA bj b jauaj apand OTJBuyraas ojjo

�Un profesor tiene la obligación de dedicar de 7 a 9 horas se
manales a la enseñanza, entre lecciones (Vorlesungen) y seminarios,
pero queda totalmente librada a su discreción la distribución de
ese tiempo. Todas las combinaciones son posibles. P. ej.: 1 lección
de 2 o 3 horas y 3 seminarios (1 generalmente por el asistente), o
2 lecciones de 3 horas y 1 seminario, o 2 lecciones de dos horas y
2 seminarios, o 1 lección de 2 horas, 2 lecciones de 1 hora y 2
seminarios, etc.
En esa distribución influyen naturalmente la idosincrasia del
profesor, sus actuales investigaciones, las necesidades de los estu
diantes, etc.
Aunque no es obligatorio, en muchas Universidades es costum
bre que al final de un semestre se reúnan los profesores y docentes
de la misma materia para combinar los temas que han de tratar en
el próximo. Esta previsión es necesaria por que en Alemania las
cátedras de filosofía y la venia legendi son globales y no para una
determinada especialidad, de suerte que todo docente tiene derecho
a tratar cualquier tema filosófico, lo que en ausencia de todo en
tendimiento puede dar lugar a coincidencias o a lagunas perjudi
ciales. En todo caso, al final de cada semestre, la Rectoría distribuye
entre los docentes unas pequeñas cédulas que éstos deben llenar,
indicando tema y número de clases semanales de cada curso, y tema
y destino de los seminarios, que se proponen desenvolver en el
próximo semestre. De esta manera es que se forma el índice de
Lecciones (Vorlesungsverzeichnis) que cada Universidad publica im
preso antes de comenzar cada semestre. Una vez publicado el índice
de Lecciones, sólo se permite un cambio de tema por razones espe
ciales y con autorización del Rector o del Decano. Los temas apa
recen también anunciados en la cartelera (Schivarzes Brett) de la
Universidad. Pero "programas" que detallen el curso o el seminario
no existen.
Con frecuencia ocurre que al final de un seminario el profesor
anuncia el tema para el del próximo semestre, de modo que a los
estudiantes se abre la posibilidad de adquirir con antelación las
fuentes o hacer los estudios preliminares necesarios para participar
en él.
Finalmente los profesores ofrecen (ignoro si es una obligación)
una o más horas semanales a la consulta de los estudiantes (Sprechstunde).
En su sala particular de la Universidad (todo prof. ord. tiene
una), a la hora señalada y anunciada en el índice de Lecciones y a
la puerta de la sala, el profesor está a disposición de —y recibe
individual y privadamente a— todo estudiante que desee consul
tarlo: sobre la dirección o estado de sus estudios, trabajos a realizar
o en realización, bibliografías, etc. Esta hora de consulta está seña
lada generalmente para antes o después de la hora de clase o de
seminario.
En definitiva la Universidad exige de un profesor - director de
seminario su presencia real en ella de ocho a diez horas semanales.
— 206 —

�— ¿03 ~
•ojuasa osiab un jBp.ua anb ¿Bq 'jBpadsa uppuaA
•J3JUI BUn BpBu^lSB BTU9J 3S OpUBna OJJOJ 3jqOS 'BJJBJ 3S Ig *9)U9UI
-jBjnSaj jijsisb ap uppBSijqoojnB bj UBjdaaB sajuBipnjsa soq
•(•aja 'saauBJj 'o^aij^ ou o aqBS
is "opBjBJj JOjnB jap jbutStjo Biuoipi ja un^as A (-aja 'biSojojij
'Buojsiq) Bipnjsa anb Bpuap '(-a^a 'ó 'ó *ój) ajjsaiuas 'oijpyuíop
'ajqraou ns jBaipui aqap oun BpBa anb bj ua BÍoq Bun sajuajsisB soj
ajjua JBjnajp aaBq as ajjsaiuas BpBa ap ucnsas Bjaiuijd bj uq
•sajUBJídsB soj b ajuauíjBnppipui jBZBqaaj o jijirapB ap oqa
-aiap ja auap josa^ojd ja stfvx2 id 9tutsspvafj4 soiJBuiuias soj ua aj
-uauíBjos #a^uajsisB jap o josa^oíd jap uoiuido bj jio ap oíainíjad uis
*joiJadns oiJBuruias un ua o ouBuiuiasojd un ua jBdppjBd auaiAuoa
aj is apiaap oun BpB^ qBpadsa ojxsinbaj unSuiu jod BpBuoiaipuoa
jB^sa ajans ou sojapjaía soj b sa^uBipmsa soj ap uoisiuipB Bq
•ojjBuiuias ap sopiajaía soj ua^sisuoa
anb ua souiB^uodxa opuBna 'jas anb auap jsb anb souiajapuajduio^
•sBajBj sns b oiJBuipjoBjjxa ojuauíBjipB un ouioa o BpBsad b^jb3 Bun
oraoa uppB^ijqo Bjsa uajuais ou sajuBipmsa soj oja^ •( A j 'j *jjb
'zuíp^ ap pvptsj^aaiufi p{ dp 'pi -pt í'j *jjb 'j^^6j ap ojajqaq ap
fi ap 'uuoq dp pppis^datufi p^ dp ptfosop^ ua uofjop ap oppx2 p&gt;
ugtootuox4 ap Ofuatupj2a^) bijosojtj ua jojaop ap opBj^ ja jauajqo
d sBijBsaaau A SBTAajd sauopipuoa sbj ap Bun Bjsa sa uaiquiB^

^P o^soSy ap 9^ ap -pt -pi a \&lt;¿) j'^ A q (j) ^? *sw 0^61 3P
ojauq ap o ^P 'uappqpxo^ ap -pt -pt Í^3 *jjb 'j^6j ^P ÍÍJCIV 3P 0
ap 'z\p^(1 - puppitaq^ ua saxotxa^ns sp^anosa ua oppxosajox4 ja pxp4
sauaiupxa ap ofuauipj2a}¡) BijajBUJ bj unSas buba anb 'oijBUiuias
ap sopiajaía ap ojauínu un ua ajuauíBApaB opBdiaijJBd UBq anb
uaiquiBj ouis 'sauoiaaaj opBqanasa UBq anb ojps ou JBjxpajaB uaqap
'pBppBdBa ns Bjjsanuiap anb jbui^ uauíBxa ja Jipuaj japod BJBd 'soj
-BpipuBa soq 'sajBjnjB^^ SBiauai^ ap sbj ua A bt^osojij ap sapBjjnaBj
sbj ua ubuijo^ as Bipaui BzuBuasua bj ap sajosajojd soj (ajqBjuauíBj
ojapisuoa anb upiadaaxa Bun ojsa ua sa ¿Bn^njfq ja) 'sopBj sojx)j
isBa ua oiuoa 'BiuBuiajy ua anb opiqBS sq *sojja ua uoiaBdiapjBd ns
sajuBipnjsa soj BJBd jbuijou A BjjojB^ijqo souaiu sa ou 'sajosajojd
soj ap jbuijou A BuojBÍ^jqo upiaun^ sa soiJBuixuas ji^tjjp 15
•uoiaBjipaiu ns
ap A oipnjsa ns ap 'b^jbj A Bnuijuoa 'ajqxsiAui pBpiAijaB ns ap aA
-ajq A ajuajiiujajuí 'oujajxa oíajpj un anb sbui sa ou (sauopBaxjqnd
'oijBuiiuas 'upiaaaj) ajqísiA pBpiAijaB ns :soiuauBua sou ou anbjoq
•^oijojijasa^ un^uru b BpBjnauíA Bjsa ou upiaun^ ns ap BzajBjnjBU bj
anbjod 'Buiapo uis oijBuopunj un sa anb JBsxaajd anb ^Bq 'oijbuoo
-un^ un sa josajojd ja ajuauíBApBjjsiuiujpB x "(6 *jjb 'uuoq ap ppp
"tsxan-tufi pj ap ojnfPisa ap ofaaiCox^ íj *jjb 'zutp^^ ap ppptsxaaiufi
pj ap Ptfosojt^ ap ppijnop^ pj ap ugtapftjtqpq ap oiuazupj2a^ 'PJA)
afuauipatsnjoxa ppm ns xpotpap ap Bq jBna bj b 'Bpuap ns ap ojuam
-oj ja A uoiaB^ijsaAui bj :BuinuaS sbuj jBnjijídsa pBpiAijaB ns uoa
Buajj as pBjjaqij ns anb jbpjajo anb ¿Bq ou ojaj #opBi^ajiATjd un sa
josajojd ja 'Buiaijo ap sajBUBuias SBJoq BjuajBna ap sbuj jaaBq anb
auaij anb BjBjapjnq jb opBJBdiuo3 '^^qij sa oduiaij ns ap ojsaj jq

�La asistencia se hace constar en un cuaderno u hoja que firman
los presentes.
De cada sesión se redacta un acta o protocolo (Protokoll) en el
cual, sin las formalidades notariales, debe constar un resumen de lo
discutido y concluido en ella. De cada vez se designa a un estu
diante para redactarlo, el cual lo lee al comienzo de la sesión si
guiente. Su lectura no debe demorar más de 5 ó 10 minutos. Luego
se discute, se corrige y se pasa en limpio en un cuaderno al efecto.
La utilidad del protocolo es triple: en ler. lugar, permite con
sultar en cualquier momento la discusión y los resultados de la
cuestión tratada, sobre todo en los casos en que el profesor expone
sus propias interpretaciones o doctrinas; en 29 lugar, es un buen
ejercicio para el que lo ha de redactar, que lo obliga a separar
lo sustancial de lo accidental y a exponerlo concisamente. Sin duda,
un resumen de discusión en cinco o diez minutos es más difícil de
hacer que uno en veinte. En 3er. lugar, para los participantes su
lectura sirve de nexo entre el tema de la sesión pasada y el de la
presente.
En algunos seminarios, sobre todo cuando solo consisten en la
lectura de relaciones, se prescinde del protocolo.
Acerquémonos ahora a la actividad interna e intelectual del semi
nario e intentemos describir en qué consiste, cómo funciona y cuáles
son los fines que con él se persiguen.
Desde hace algunas décadas en algunos países de América lati
na, entre ellos en el Uruguay, se exigió la introducción de semina
rios, y poco después, con suerte varia, comenzaron a funcionar, de
ordinario esporádicamente, algunos.
Por lo que se refiere al Uruguay, he podido comprobar que se
tiene del seminario una idea sumamente ambiciosa, y que se exige
de él mucho más de lo que se exige en Alemania, país originario y
clásico de ese método didáctico, y más de lo que normalmente puede
dar. Celosos profesores, endurecidos en el almidón de su prestigio,
con una erudición admirable, acrecida en horas nocturnas de difícil
asimilación, han pretendido hacer con sus seminaristas investiga
ciones definitivas y extensas, que absorbían todas sus fuerzas en
desmedro de otros estudios y que luego publicaban en gruesos vo
lúmenes de papel pluma. No puedo juzgar de su valor objetivo,
pero me consta que varias veces el surmenage del profesor y el
pánico estudiantil fueron la cosecha de tales "trabajos" de seminario.
Se exige del seminario no sólo resultados científicos objetivos,
sino además, su expresión visible y permanente en el papel impreso.
El seminario sólo justifica su existencia si sus actividades acrecien
tan lo que Hartmann ha llamado el "espíritu objetivado".
Se comprende, entonces, que cuando se ha pretendido implan
tar como obligatorio el seminario así concebido, los estudiantes ins
tantáneamente, con instinto seguro, se hayan resistido a aceptar el
instrumento bajo el que hubieran sucumbido aplastados y que
hayan considerado al que tuvo tal iniciativa como un enemigo del
— 208 —

�— 60^ —
•OIJBUIUI3S
jap pBpiAtjDE Bun aiuatuBidojd aXmnsuoa ou bijbjSououi bj anb jpap X ojonxa sera jas bjoi[e
aiiuuad'ain 'sausiuajB soucuimas so¡ uoa oj^ajjp OJ3B1UO3 ij^ "^sojjpuas sbui soppjafa sojjo ap
jouajuB oajdiua p jod asJujnbpB uapand ojps' 'ajuauíBUBuipjo 'anb pBppBdB3 X pnmdB Bun b
BpBUOpipUO3 BJS3 EpB3Ija flS 'OSB3 OpOJ 03 X 'OlJBajdUJa ajqíSOd BJ3S SBUI3J SOJ SOpOJ E O139dS3J
jo 'aj'diuajs o'^^ -aúodcud as oiJBUiuxas p 3nb uij p jbzue3jb' bjbü oip3m O3iun ja ss ou
'OIJEUIUI3S jap Euiajdns pBpiAU^B bj sa uaiq is 'Biuajqojd un ajqos nai^uuap eijejS
-ouotu bj anb' ajusiquiB ojjsanu ua sopipunjip sojojj3 jiSajJO3 bjbó 'ajuauíEpniu jEJEjsap osp
-3Jd SÍJ,, :3JUBJ3pB SBUI ^ •&lt;iSOJJBÍJO^ 3)UaUIBSp3jd S3 3J3jnb 3nb OJ 'SOq33q BX SSJOpBgUSSAUt
auodns 00 ísBjjauajq'o b jeSsij EjEd sopojaui' soj uajpjsis as X uauasua as ijjb anb jej ooá
'sa¡Eui3iJO X sEjapspjaA sauoianjos b jbS3jj ou Ejjodui; aj ou 'oaijuuap pp uopEinjoj bj ouis
'Biauaja'bj ap uopEuuoj bj aauauíBjBipauíui B3snq ou^/ ouEuiiuas ja' anb soaijoiu ap uppjsodxa
aiuaipuodsajjoa ej ua oX Bjaap 'soiJBuiuras ajqos oiaaXojd un ojoqEja anb 'sajEi^os SEj3ua;3
X oq^ajaQ ap pEjjn3B¡j bj jod EpÉuSisap U9;s;uio3 Eun ap 'BSBqaaJV ^p zauauiíf ouijsnf X
PPO ÍPIE&lt;1F!^ OP3JJIV 's^-'a sajosajoi^ soj uoá ojunf 'ajjBd opuEuuo^ Sí'ól U3 BÁ (i)
uov^S un u^Aajj 'oi^\dvao^ ojxaj un ap j^^nj ua 'sojjq 'upiaipnB E{
ua asjEjEaja^uí uoixaj^aj ej e 'ise opuapiuijad 'o^xaj ns ap sojuaui
-ouj jod asopuEjjEdE Eas 'EpEsnEd Xnuí Ejnjaaj Eun ap oxpaiu jod
Eas 'oxjo^ipnE ja uoa ojaajxp seuj o^de^uod un UEasnq 'o^uasnuEur
osua^xa un uEAajj anbunB anb sajosajojd XEf^ 'jEja^ij a^uauíE^aij^sa
opijuas ns ua je^ sa uoiaaaj Epo^ ou a^uauíEjjai^ 'o^uaiiuEsuad jap
uppEDiunujoa Eun jas ap ja sa ^upiaaaj^ ej ap ouja^uí oppuas jg;
•Eqanasa oj anb ajuEipnjsa je 'ouaÍE ja o oxdojd
ojuaituEsuad ja 'Euujaop Eun ajiuiSEjj josapjd ja jEna jap oipam jod
ojnaiqaA ja sa Ejnjaaj ej 'ajuauíjEjnjE^j *jio ap 'jEqanasa ap ojde ja
soj ja ua apuodsajjoa jaaj ap je josa jo jd ojdb je :baijdb upiaEdiaijJEd
Eunuiu Ejja ua uauap ou sajUEipnjsa so^ -oiJOjipnE un ajuE jaaj
ap ojde ja :EDipui ajuarajEjajij ajqraou ns anb oj 'sand 'sa (Sunsdf
~UOA) uppaajajd ej 'joíaui o 'uppaaj E^ -ajjsaiuas jap asEja Buipjn bj
EjsEq Ejaujijd ej apsap 'ejjo sejj Bun isb j^ 'sajuEipnjsa soj ap saj
-Enjxj sosnEjdE soj ap oipam ua 'upjBS jap aaajBdEsap 'oijo^Ejjod ua
ojxjasnuEuj 'X EuojEpjoaaj jEyas Euanbad Eun o^xaj ja ua ezejj 'Ejnj
-aaj ns aduinjjajuy 'EaimapEaE Ejoq ej ap sojnuTuí oauya Á EjuajEna
soj opijjnasuEjj UEq opuBn^) "aAaiu ej ajuauíEjuaj aEa ou opuEna
ouiaa^joui jos un aanj jEna ej sejj EUEjuaA ej b o ^sajundE^ jeujoj
ua opEuiaaduia oyjojipnE un e SEpEjim sb^ba jod opuEna ua zaA ap
Xnra Epyduinjjajuí '^opiuajsos uajjl4 ua Ejnjaaj ns e apaaojd X oijoj
-Ejjod ns ap EpiBjjxa Ei^Ej^ojpaEp o ojijasnuEtu un ja ajqos Eaojoa
'EjnjBjsa ns e jijje ja EpouioaE 'BjpajEa ej e aqns josajojd ja 'sosEa
soj ap etjoXeuj Esuamuí ej ug *sapEpisjaAiuQ SEpEziaiEj X sEUjap
-ora sej ua opEAjasuoa Eq as otiodf ej ap jEAaipara uoiaipBJj Eg
•uppaaj bj uoa 'josa^ojd jap EajEj uej ejjo ej uoa ojjEÍajoa anb
joíara EpBU oiJEujraas jap up ja X Bjauasa ej japuajdraoa ejej
•opEJojaop ja EJEd uppEjjasxp ns 'upia
-B^ijsaAui ap oijas oÍEqEjj jaraijd ns aqijasa EjsjJEUiraas on^pue ja
anb ua EjjanbE sa :ojiqraE ns ap Ejanj aEa uppaajoaaj ej ap Ejoq
Eg 'Ejqraais ap uos ojjEuiraas jap Ejoq ej X upxaEjado Eg \pa^oaaj
ja Ejoq ns X jEjqraas ja Ejoq ns ^uap^ anb Sdfsvis^p^ ja aaiQ
•(j)OApaíqns njijídsa jap Eraijuí a ajqísiAui Bjajsa ej ua apisui jEaj
EjaBai^a ns ojad 'ojnu oujajxa opBjjnsaj ns 'Ejsajxjra SEra sa upia
-iqraB n 'OAijaíqo jojea ojapEpjaA ap sauoiaESxjsaAui ajuaraEjaajip
jpnjaojd upisira jod auaij ou oijEUiraas ja pEpxjBaj ua ojaj
•Esuajap BraijiSaj
ap ojaE un jEjnaaía anb seuj UEjaEq ou isb japaaojd jy *ajqraoq

�más o menos detallado. Algunos, en fin, aunque raros, sin ninguna
nota ni apunte, hablan libremente. Esta diversidad de formas de
pende ante todo del contenido a exponerse. Si se busca la precisión
de los conceptos y el rigor del pensamiento, se redactará un texto
completo. Si lo importante es destacar ciertas tesis para explicarlas
luego, se esboza un guión. Si se trata de alguna exposición sumaria
y elemental, se puede dejar todo a la inspiración del momento.
Pero hay además un factor subjetivo que influye en la adopción
de una u otra forma y es la mayor o menor presencia de ánimo
del profesor frente a la clase. Un profesor desenvuelto será capaz
de exponer con un guión lo que un profesor tímido sólo podrá
hacer encadenado a un manuscrito. Se puede discutir cuál es la
mejor forma de exposición. Psicológicamente me parece compro
bado que la eficacia de la comunicación está en razón inversa de
la continuidad del manuscrito. En consecuencia, la mejor forma de
bería ser la exposición libre. Pero en el nivel de los estudios uni
versitarios la eficacia didáctica no puede primar sobre la exactitud
científica, la cual requiere la fijeza que sólo la palabra escrita
ofrece.
En todo caso, sea cual fuere la forma externa de la lección, su
característica es esta: que en ella sólo habla el profesor, mientras
los estudiantes se limitan al papel de oyentes. En tantas lecciones
que escuché, jamás presencié el caso, no ya de un profesor que in
vitara a los estudiantes a intervenir, sino tampoco el de un estu
diante que planteara alguna duda o dificultad. El profesor no es
jamás interrumpido; el estudiante no es jamás interrogado. El pro
fesor ha estudiado, investigado y meditado, y sube a la cátedra para
exponer sus resultados. La actitud del estudiante es, no diré pasiva,
pero sí receptiva: recoge el pensamiento, lo comprende y lo asimila,
o, al revés, no lo ha captado o lo ha tergiversado. Lo ha aceptado
con o sin crítica. Pero todo esto corre por su cuenta y responsabili
dad: durante la clase el profesor no le enseña ni a comprender ni
a analizar ni a criticar, ni tiene ningún control sobre sus efectivos
conocimientos o capacidades.
En cambio, lo que caracteriza al seminario es la intervención
activa del estudiante: es aquí donde entra en estrecho contacto con
el profesor y donde éste le ofrece en los ejercicios y trabajos el me
dio de desenvolver sus capacidades y de profundizar sus conocimien
tos, al mismo tiempo que puede controlar unas y otros. Si asistimos
a una sesión de seminario, veremos que en ella el profesor interroga
a los estudiantes, éstos leen el texto de un filósofo o un manuscrito
que ellos mismos han redactado, dialogan con aquél y entre sí,
cambiando puntos de vista, discutiendo tesis y recogiendo los co
mentarios del profesor.
Pero la actividad del estudiante no consiste nunca, como ocurre
en nuestras Universidades, en repetir ayudado sólo de la memoria
(quiero decir sin notas escritas y sin discusión) lo que previamente
se ha estudiado. Esta simple exposición oral de tesis ajenas no se
considera útil.
— 210 —

�— 113 —
•Bmadjad z^d ej ajqo^
ísajqmrusoD sej ap BaisjjBja^j j ap sojuauí^pun^
íopojatu jap osjnasiQ #sajJBasaQ
ísojaa^as sojqi^ •aBjBjiuijjL aQ •uijsn^y *
íb BDij^ •sapjojsuy
iSBuiaj s^juain^is soy ap oun UBqEjBJ^ 3nb
ap sapBpiumuoa b opnsiSB a^i 'oyjapuajdraoa UBjuajuí a
oappsoyij ojxaj un uaay 'jojaop un ap o ajuajsiSB un ap uppaajyp By
oÍBq anb (ox B 9) sajUBipmsa soaod ap sodnj^ uoa UBUopun^¡
•SBUiajqi
-oíd soy jBzxpun^ojd b BpnAB SBjsando sauoiuido sayqísod uoa uprs
-nasip bj SBjya u^ 'sa^uaaop soy uoa yBuosjad o^db^uod un Á. Biauaxa
Bun ap opiua^uoa ya ua ajuBipnjsa yap baijdb upiaBdiai^JBd By 'osa
ap SBUjapB anSisaad as oÍBqBj^ ap sapBpiunujoa SBy uo^ -soipnasa ap]
upiaaaya Bjaajjoa Bun b sandsap oyjBpn^B ap UBq anb sauoyaBjiDuij
SBy JByyBq Á SBuyydiasip sbpbijba sbuj SBy ua ajuozxjoq ns jBiyduiB\
ap uoiSBao auaij ajuBipnjsa ya 'ajuauíyBnsuara jBSny uauan anbJ
'snottudppov s9íq yap SBiauajajuoa SBy ua Á 'a^uauíyBUBtuas UBjaxp asj
anb '&lt;{sapBjynaBj SBy sBpo^ ap sa^ua^o BjBd sauoiaaa^,^ SBy ugy *pBjyna
-bj BpBuiuuajap Bun ua jBsajSui ap upisiaap ns uan^ja^sod 'ojubj
ajjua 'anb apid as sayBna soy b 'a^sauías jauíijd ns UBsma pBpysjaA
-iuq By ua anb soy sopo^ b aauauía^uaja^ipui aijyp a 'SBiauaiD SBy
ap SBUiayqoíd sapuBjS soy ap soun^yB ua sajuBiprusa soy b jyanpoj^
-ui ui^ jod auaij —soub soun^yB aoBq apsap opin^y^sui— a^sj 'dfP¿
-dUdÉ umtpnts yap ojjuap UBuoiaun^ anb 'oÍBqBj^ ap sapBpiúnmoa
SBy ua^nji^suoa oy jouajuí op^^^ yj •olvqv^t d'p pvptuniuo^ v-\
•oiJBuiuiasojd X oÍBqBj^ ap pBpiunuioa a^ua 'opiua^
-uod ns b ojuBna ua souaui oy jod 'o oinboyoa k joyjadns oiJBuiuias
ajjua 'oyduiaía jod 'sauoiaBUiuiouap SE^sa ap sBun^yB b uapuodsajjoa
anb sojaíqo soy jBTauajayip ypBj sa ajduiais o^[
oipauua^uí ouBuiraas yB apnyB as 'saaaA b 'BiABpox
-S2SfJo&gt;j) sopBjuByapB BjBd oiJBuxuias o (xvuitu^s^^nv
-xaqo) joyjadns oiJBUtuias k (x9Sup^uy) sa^uBidpuud BjBd oiJBuxuias
o oiJBUiuiasojd ajjua 'zaA ns b 'ouBUiiuas yap o^uap k ¡(tuntnb
oinboyoa X oiJBuruias '(stdx^sttdqxy 'ffpq^su^íUdSstfdqxy)
ap oynajp o pBpiunuioa aj^ua asjynSuijsip ayans BiuBuiayy
ua anb unB jByBuas ap souiaq soyya ap soujBdnao ap sajuB ojaj
'(udSunq9fi) ^soiaiajaía^ sopBuiByy soy ua ajuayjjoa X yBuuou
pBpiApaB ns ByyojJBsap oiJBüiuias ya 'sBDijpuap sbtjbjououi ap upia
OBpaj By X sBuaÍB SBUij^aop ap yBJo upiaisodxa ayduiis By a^uj
•opuBjo^aop
ya uoa josayojd yap sayBnpiAipui SBjsiAaj^ua ua outs 'oijBuiuias ya
ua JB^ny auay^ sauoiDBjjasip SBy ap upiaaajip By xu 'sopuBjojaop Xb^
sa^sauías soy sopoj yu sand 'ajuayjjoa osbd un sa ou ajsa ojaj "Byya
ap so^uauí^BJj sounSyB ap oiJBjuauíoa X Bjn^aay By b upisas BunSyB
anbipap 'opuBJo^aop un ap uppBjjasip By a^yjip josayojd un ts anb
'apuai^uaajqos as 'ayqísod sj *ojmBuiajd Bijas ojsj 'OATjiuipp oaijxj
-uaia JoyBA ap SBiyBj^ouoiu o sauoiaBijsaAui ap uoiaaBpaj By 'soujbo
-B^sap oy bX ouiod 'oiJBuiuias yap yBuuou upiDBjado sa

�Dos notas distinguen formalmente a la comunidad de trabajo
del seminario. La primera es la estar dirigida por un asistente o
doctor y no por un profesor. Pues el seminario es un derecho y una
obligación de éste. La segunda es la de dirigirse a estudiantes de
toda la Universidad, lo que le otorga un temple menos técnico y
menos riguroso que el del seminario, que se dirige a estudiantes
que ya se han decidido por una ciencia.
Otras veces se entiende por comunidad de trabajo los ejerci
cios en cuya dirección colaboran profesores de materias diferentes,
que abordan los distintos aspectos de un mismo problema e inten
tan mostrar la interdependencia o llegar a una síntesis de los resul
tados de varias ciencias. Por ejemplo: "La nueva imagen del hombre
en la Filosofía"; "La Psicología y la Medicina"; "Fundamentos del
Derecho"; "Responsabilidad social del médico". En estos casos se
trata de una comunidad de trabajo entre profesores en beneficio de
toda la Universidad.
El Seminario. El seminario propiamente dicho se dirige a los
que estudian una ciencia determinada (Teología, Jurisprudencia,
Filosofía, Historia, etc.) y por ello desenvuelve sus ejercicios con
un rigor que no tienen los de las comunidades de trabajo. Su fin es
no tanto la extensión y profundización de los conocimientos en una
rama del saber, como introducir en los métodos del trabajo y la
investigación científicos y familiarizar con ellos, no exponiendo su
teoría (lo que indudablemente puede hacerse), sino por la prác
tica de los ejercicios, que fomentan e incitan a la colaboración
independiente.
Conviene repetir que el fin del seminario no es inmediatamen
te la realización de investigaciones científicas. Estudiantes que
recién ingresan a la Facultad o que han cursado en ella algunos
semestres no están aún en condiciones de hacerlo. La seriedad de
la Universidad, la escrupulosa conciencia científica de sus profeso
res no pueden incitar a tareas que serían improvisadas y prematu
ras y, como tales, vanas.
Lo que el seminario pretende es preparar a los estudiantes para
que un día puedan hacer verdaderas investigaciones. De ahí su
nombre. Seminario quiere decir semillero. Las plantas que en él se
siembran requieren su tiempo de desarrollo. Sus frutos pueden ser
comparados al del olivo, que sólo se forma varios años después de
plantada la semilla.
El futuro investigador se forma paulatinamente en la frecuen
cia de los ejercicios.
Pues el seminario es fundamentalmente una práctica. El inves
tigador no se forma en el mero conocimiento teórico de la metodo
logía, que puede aprenderse un día y olvidarse al siguiente, sino
en el contacto continuo con las fuentes, en el que, bajo la dirección
del profesor, aplica él mismo los métodos de comprensión y repite
mentalmente el proceso del pensar filosófico. Sólo este contacto
reiterado, frecuente, lento, en que al mismo tiempo se van señalan^ 212 —

�— &lt;¿\z —
uyg 'ajjsaiuas un ap sajyuny soy ua Bjnjaay ns jaaBq ap pBpyyyqysod
bj unifos opoj ajqos ^ B^ysjad as anb uyj ya un^as 'Byya ap ajJBd
Bun o Bjajua Bjqo Bun ojxaj oraoa asjBiuoj apand 'aA as 0U103
•zuajsixg pun ^untúa^
O "saisia^) sap ai^ojouauíouaBqtj
•jjBjjysyiajja p
- uajBjmsog '\ uaqasyjqBjd #p •^
•qjsay *zsubjx "^untúa ^ uauíaj -p *
sojij^snuBui ap sBidoaoio^ ap
'Sauaf^ 'P3 "BiSoyBUB cunuiuiou aQ 'snuBjaÍB^) 01^
•uaayas ijxaj 'sijBjuaA 'jiu^oa 3Q
"(II 'i) oun 3Q TO3líX ^inuing
"IX 'sauoissa^uo^ -snuijsti^ny
•oaBuroa;^ b bdij^m
'J 'H ^uiiub aa
•g Bais^qg
d-sayajojsijy
:a^isiA anb souBuiuias soy ua uoja^ay as anb soyyanbB soyduiafa
ouiod o^uo^ -sojospyíj sapuBjS soy ap SBjqo SBy ap Bun^yB a^iya
as oidpuud u^ -o^xaj yap uppaaya By opo^ ajuB sa ajuBjjoduiy
•oiJBuiiuas ap oíaiajaía ouiod ajuarayBj
-auaS ayBA ou ajs^ 'uppB^ajdjajuí uys ojqiy un ap (^¿niafdq dcfostxos
-xnzf) Bpin^as Bjnjaay By ap 'ojBqiua uys 'asjin^ui^sxp aqaQ "uqpBZ
-ypun^ojd ap sopBj^ Á sapBpyyBpoui SBqanuí ajiuipB sand 'saiojaop
Á sopuBJO^Dop uoa BziyBaj as osnyaui a 'sopBjuByapB soy b ouiod sa^
-uBidiDuijd soy b o^ubj 'sa^uBipmsa ap asBya Bpo^ b auaiAuo^) *oyjap
-uajduioa BjBd ODi^psoyi^ o^xaj un ap zoa BjyB ua Bjmaay By ua ajsis
-uoo Á yBjo sa oppjaía ap odij ajs^ •uptovjdjulx^iut 9
•SByya ap Bun BpBD ajuauíBAisaans souiBjapisuoa uoiDBnuijuoa y
•Bjauíijd By anb
Bpun^as By opnuaiu b sbui pzinb A 'sop SBy a^uaraajuanaaj^ uBayduia
as oqaaq aQ *Bun BpBa ajqos upiaByaj Bun ap a^uBipnjsa BpBD b jb^
A sa^JBd ua oyjipiAip 'o^xa^ un jbuioj ua Bijpsisuoa '(zuibj^[)
*^oj^ ya oujod 'sojjo unSas 'anb SBjauayui 'so^xa^ ap
uoiDBjajdja^uy a Bjn^^^y By Bijas BDisBya bujjoj By (Sjnqyajj) J^yynj^;
xbj\[ A (uuog) ja^yDBqjo^ #g 'joj^ soy oiuod 'soun^yB una
•ajuanaajj souaiu oqanuí
'SBiuayqoíd ap upysnasyp By jypBUB anb ABq soyya y (9fPU9^9^) sauoya
-Byaj ap upiDDBpaj By A sojxaj ap upyaBjajdjajuy a Bjmaay By :soidid
-jaía ap sasBya sop ajuaiuyBdyauyjd UBzyyBaj ^s oyjBuyujas ya ugy
•upyaaajyp ns sbiu
jBjayoj UBpand ou A josa^oid yap sojjBq UBjuays as anb ua Bip ya
anSayy anb opoiu yBj ap soyjBanpa A sooyjyja snjyjydsa jbujjo^ ua ajsys
-uoa oyjBuyiuas yap oydyauyjd ya anb opuaiayp ouisyiu ojsa BqByniujoj
(SjaqyapyaH) JatUBpB^) ^ojj y^ -Bin^ ap pBpysaaau uys 'oujstui is jod
^BjBd pBpyaBdBa By opyjynbpB Bq ajuBipnjsa ya 'ajjnao ojsa
'sntiqpq ua opyjjaAuoa 'opByyiuysB uayqiuBj ouys opyaouoD
oyps ou Bas opojaiu ya anb ajyiujad 'soujujbd sosyB^ A sajojja soy op

�embargo es posible que una misma obra sea leída e interpretada
sucesivamente durante varios semestres con los mismos estudiantes
que van avanzando en la comprensión de sus diversas partes. Así
el seminario sobre Hegel Phaenomenologie des Geistes. C. era con
tinuación de otro en el que se habían tratado las partes A y B.
La elección de una obra depende no sólo de su importancia
intrínseca sino además de la categoría de estudiantes que han de
manejarla. En el proseminario, p. ej. podrá elegirse la Etica a Nicomaco, algunos artículos de la Suma Teológica o las Meditationes
de prima philosophia, pero no la Physica ni la Phánomenologie des
Geistes, que quedarán reservadas para el seminario superior o para
el coloquio de doctorandos. La elección depende finalmente de cir
cunstancias materiales: de que exista una buena edición o traduc
ción de la fuente y de que pueda hallarse un número suficiente de
ejemplares. Porque es exigencia elemental que cada uno, no sólo
haya leído previamente el texto, sino también que lo tenga a mano
durante la sesión. "Los que no lo traen, pierden el tiempo" (decía
un profesor).
El empleo del texto en su idioma original sólo es posible si
todos los participantes conocen ese idioma. Pero ese conocimiento
no se considera absolutamente necesario para comprender el pen
samiento de un filósofo, y de hecho en los seminarios son muchos
los que lo desconocen. Por ej. en un seminario sobre el de anima
de Aristóteles, en un total de 28 asistentes, sólo 14 poseían el grie
go. Un seminario sobre las Meditaciones de Descartes se realizaba
sobre la traducción alemana.
En esta clase de ejercicio el trabajo puede distribuirse de dos
modos: o bien se señala desde el principio o en cada sesión a cada
estudiante una parte diferente del texto, o bien todos deben prepa
rar para cada sesión la misma parte. El segundo procedimiento
parece preferible porque obliga a todos los estudiantes a leer todo
el texto, y hace luego más fecunda su participación en la discusión.
Pero en el primero es también necesario que todos vengan a
la sesión con el texto leído.
La lectura e interpretación de textos es la única clase de ejerci
cios que conviene a los estudiantes de los primeros semestres, pues
todas las demás, relaciones sobre libros o teorías, discusiones, etc.
suponen a estudiantes ya adiestrados en la comprensión de fuentes.
Esto, sin perjuicio de que se emplea también con estudiantes ade
lantados.
Sus ventajas son múltiples. Ante todo, es el único medio de
asegurarse de que los estudiantes leen realmente las fuentes. Segun
do, se aprende prácticamente a comprender el texto, a conectar para
ello sus diferentes partes, a veces lejanas entre sí, a otorgar todo el
valor que posee una frase, una sola palabra, sobre todo en las obras
antiguas, generalmente muy concisas y por esto tan extrañas a los
hábitos adquiridos en la lectura de las modernas. Tercero, la repe
tición mental del pensamiento de los grandes filósofos permite no
sólo apropiárselo sino también, lo que importa más, aprender el
— 214 —

�'ajjsauías opungas o jauíud jap sajuBipnjsa ajjuq -ajuaAnjjuj jojdbj
ojjo sa soipnjsa soj ap BqajBtu bj ua oun BpBD ap uppBnjis Bq
•ZBDija oÍBqBj^ BpBq as BjABpoj 'sajuanaajj sbuj
so^ oos anb 'BjuajBna o Bjupjj ap sodnj^ uoa 'o^jBquia ui -ajupA
ap UBJBSBdajqos ou anb Bjjas jBapi jq 'sajuBdppjBd ap ojaiunu
jap BSjaAui upzBj ua Bjsa uppuaAjajuí bj ap uxntupnb ja anb jp
-ap apand as •sa^uBDi^^u^isui sauopuaAjajuj b UBqBjjujjj as —soun^
-jb ojps A— sajuBipnjsa soj SBjjuaiiu 'ojos jBjjasjp b opBjjqo BiaA
as josajojq ja sojja uq "sajUBipn^sa uap o B^uaqao uoa soiJBuiuias
-oíd b oppsxsB aj^ *Bjja Buoa JBJídsuoa apand sa^uBdppjBd ap op
-BAaja Anuí ojauínu ufj *sajo^DBjf soqanin ap 'a^uamjBjnjBu 'apuadap
uppuaAja^uí Bjsa ap BpBDip A pBpisuajuí 'Bpuanaajj Bq 'sa^UBipmsa
soj ap BApaB upiauaAaa^ux bj sa soiopjaía soj ua ajuBjjoduii oq
•ajuarajB^
-oí BqBiou^í anb ojb ipuajdB ja ua anb inbB jbu^isuod ojain)
•BjqBjBd BpBD BqB^dopB Bipaj^ pBpq bj ua anb SBjnjBiAajqB sbs
-jaAip sbj UBJ^uanaua as jBna ja ua 'ubjij\[ ua ijddaon jod opB^ipaaj
'8^6J 'Sizdiaq 'J^q^^ 'f '[ 'tunxvxntvt¿i9Áqqv uootxd^ ijjad
ouBijpy ap ojqij ja jBijixnB ouioa BqBzijpn 35 'uauapuoa anb
q SBSOjauínu sbj ua ourco Bjjaj bj ua o^ubj ou 'BaipBj pBj
-jnapip BÁna 'sajBAaipaui sojijasnuBiu jaaj b japuajdB Bia oiJBUiuias

jap "oWqo jq '{\(Z \Z '} Úl l uaSuBjjq) Ajjinaj^ ap ^aqiiinH
ap tunuotut^o tunxvsx^ai'p Sduotpdn^ sbj ap ojio A sbuiox
ap BDiífojoax Buins bj ap o^uasnuBin un ap SBidoaojoj
opBuioj UBjqBq a^ 'sajBAaipaui sojiiasnuBui ap SBidoaojoj ap
ajqos jau^ty^ qoj^ jap opBuiuias un ajisiA uuog ua anb opjana
-aj 'ojduiaía 0U10^ -ojuasnuBuj un ap upisuaiduioa bj ap bjbjj as
opuBna ojjBsaaau ajuauíBjnjosqB outs 'ajquapjd ojos ou sa ^
•ojjo opoj ap upisnjDxa uoa UBajdiua oj sojja
ap soun^jB ^ *J3UJT^H &lt;5IUÍJ &lt;J3in^M X^M 'upiB^\[ *^ 'jauiBpB)
'qjiA\.oq 'isbjizs 'ja^^appjq 'sojja ajjua íoiaiajaía ap asBja Bjsa ubj
-apajd saiosa^ojd sajuajaaxa anb 'sand 'apuajduioa a^ 'sojjojjBsap
sosjaAip sbuj soj BjBd ojxajajd un ua ajjaiAuoa as ojxaj ja 'jsy
•upianjos ns ap pBpjaA bj ap bjsia ap ojund ja apsap
ojopuBpaadB 'ojopuBDijua 'ojopuapnasip 'ajuauíjBu^ A .'(df^psdSufj
spp) oqaip ou oj ap uppBjajdiajuí bj opuaiaBq 'ja^^apiafj aaip ouioa
'o 'sBjiDijdun sapBpijiqísod sns opuaiAjoAuasap A jojnB un ap ojuaiui
-Bsuad jap ojiq jb opuBjosojij 'ajuauíBDpBuiajsis f(ajsBjjuoa jod opoj
ajqos sojuaiuiiaouoa sns bíi^ A apuaidB jaAou ajUBipnjsa ja anbjod
'oiJBuituasojd ja BjBd opBnaapB Anuí opojaui) sauoianjos sbjjo b
ojopuBjaauoa A 'sajqísod sopyjuas soj ap upisnasip bj BUBjjua anb oj
'jojnB ns BjBd OAnj anb ojDBxa oppuas ja opuBSBpui 'ajuauíBaiJojsiq
:sauopaajip sbpbuba sbuj sbj ua opBjuauíoa jas apand ojxaj ja 'jB^nj
uq q^^ajq ap njjjjdsq jap Bi^ojouauíouaq bj A auinjq ap opBj
J3 'sajjBDsaQ ap sauoJDBjjpaj\[ sbj 'upsn^y ub$ ap so^ojBip sou
'BpuBjsip Bjjaia b A 'jBuopdaoxa ojajx&gt;uj un aAnjijsuoa uojBjq
ap jbjoj jsbd Bjqo bj 'ojaadsaj ajsa y 'jb^osoji^ ja ua asjBjpjaía ap
ojx)tu un sa anb oj (janbB uoa apiauíoa ajduiays ou anb ojad uoxpz
-iuoo9x4 ^nb opojatu jap SBuiapB) uoxP9^(liU9 oqodq dp ^nb ojxuaui

�que tienen una información filosófica pobre o nula(l), pocos son
los que intervienen y estos intervienen poco, contestan con mono
sílabos o con breves frases y a veces cometen gruesos errores. Pero
a partir del tercer semestre se advierte un gran cambio. No se han
limitado a seguir los cursos, han leído libros importantes, han asi
milado mucho, denotan cierto criterio ya formado y sus interven
ciones son acertadas y a veces profundas tanto en la interpretación
como en el planteo de dificultades. (2).
A veces es el mismo profesor el que desnaturaliza el seminario.
No siempre el pensador profundo y original es el mejor director.
Se cuenta que Husserl (3) era un conversador incansable, en la
Universidad, en la calle, en la casa, y que su fuerte personalidad
siempre embargada por los problemas más difíciles, desbordaba to
dos los seminarios. Todos versaban sobre Fenomenología, y en ellos
nunca ningún estudiante pudo decir esta boca es mía, porque él
tenía siempre la palabra. Uno de sus discípulos le insinuó un día
que abandonara un poco los temas fenomenológicos y que hiciera
lectura e interpretación de textos. Husserl accedió y anunció para
el próximo semestre un seminario sobre la Psicología desde un
punto de vista empírico. Para introducir a su lectura encargó al Sr.
M. que preparara una reseña sobre Bretano y su obra. M. pasó todas
las vacaciones estudiando, y cuando llegó el día de la inauguración
del seminario, rodeado de un mazo de papeles, comenzó su expo
sición: "Bretano" Pero apenas había pronunciado su nombre,
Husserl lo interrumpió y habló durante toda la sesión. Después de
todo su esfuerzo el bueno de M. no había podido decir más que
una sola palabra.
Sin llegar a este caso realmente extremo, hay otros profesores
— por lo demás excelentes— que en su afán de elucidar el texto,
dejan poco margen a la participación estudiantil. Entre tanto, todos
suelen destacar, cuando comienza el seminario la conveniencia de
las intervenciones. "En el seminario es mejor el que sabiendo poco
habla, que el que calla lleno de sabiduría" (Fink). Un día que Scheler hacía una admonición semejante, a un estudiante se le ocurrió
objetar: "el silencio es oro" (Reden ist Silber, Scbtveigen ist Gold)
a lo que aquél replicó: "en el seminario es oropel" (Ist es falsche

Münze) (4).
Un factor inhibitorio importante es la natural timidez del estu
diante dotado de cierta autocrítica frente al profesor y a sus condis
cípulos. Por eso es misión del profesor ayudar a quebrar ese sen
timiento y poseer el arte de saber lanzar a los jóvenes a intervenir.
(1)En la segunda enseñanza de varios estados (Laender) alemanes no hay una clase
de filosofía.
(2)Un estudiante boliviano con quien tuve ocasión de conversar, me dijo que cuando
él entró en la Universidad de Bonn sabía más filosofía que sus condiscípulos alemanes del
primer semestre, pero que después de un año, habían hecho tales progresos que a él le
costaba seguirlos.
(3)El conocimiento de este rasgo del filósofo y del anécdota que sigue lo debo al
Prof. Szilasi.
(4)El anécdota lo refirió públicamente el Prof. E. Fink al inaugurar su proseminario.
— 216 —

�— L\l —
'sojxaj soj ap ojuaiujBjBjj ja ua pBpiJBijiuiBj ap ununuira un ajuBip
-njsa ja ua auodns bdisbjd Bjqo Bun ap uppBjaj bj unB 'oSjBqiua
ui *sopijjan^B souaui sa^uBipmsa uod asjBjuajuí uapand SBjaraijd
sbj anb SBj^uaitu 'sopBjuBjapB Xnuí sajuBipmsa uod asjaDBq uapand
ojos SBjsa osa jo&lt;j *bdisbjd Bjmjna Bun Basod bX uainb BJBd sajpn
jas uapand ojos X oaijbuijoj anb oaijbujjojui sbuj uij un uauodojd
as sauopBDijqnd SBAanu o SBurojn ajqos SBuasaj sbj oiquiBD ugj
Bun ap soaiSBq sajBjid soj ap uppB^uBjdun bj anSisjad
as SBjja uo^ -sajUBipnisa soj ap BDi^psoji^ Bjn^jna bj ap ajuauBui
-jad OAjaDB ua UBjjaiAuoa as X sBpBjiuiisB uBas anb opoui ap 'BDip
-ojaui BqajBUi ns ap X SBpiuajuoa Bjja ua SBuiJjx&gt;p sbj ap ojajduioa
ojuaiunaouoa ja uij jod auap bdisbjd Bjqo Bun ap Buasaj vj
•uajapxp
japaaojd ap sopotu soj X UBDsnq as SBjja uod anb sau^ soj anbjod
BiDUBjJoduii ns auaij (SBauBJodmajuoD SBiJoaj o) sauoiDBDijqnd sbuj
-pjn ajqos X sbdisbjd SBjqo ajqos sauoiDBjaj ajjua upiDupsip vj
n^ bijosojij bj ap sBinajqoj^
bj ap A BzajBjiUB^^ bj ap bjjosojij ap sauopB^ijqnd sBAan^q
'sojiui A SBjojBjaca 'sbjjid 'sojoquii^
•btjojsijj bj ap bijosojij ap
A BiSojoasou&gt; ap SBauBjoduiaiuoa
•BAijBSajq bijosojij 'jadaij
'uijjapjoj^ ap aiajdjaiui oiuoa jaS^apiaj^
A pBpijiqísoj •uubuijjbj^
jpj jj
A BiSojoax "l^jSAiaíojsoQ A iojsjox
•BUBiunq pEjjaqij bj ap spuasa bj ajqog *9uijjaqa^
•sajajpjsjjy oa BijajBui A oiaBdsj
d
:ajisiA anb soiJBUiiuas soj ua uojaXaj as anb sauoiDBjaj
ap SBiuaj ap bjsij Bun opoj ajuB Xoq 'bijosoji^ bj ap jojaas un^jB
ua sauoiDBDijqnd SBtupjn sbj o sbdisbjd SBjqo sapuBj^ sbj jas uapand
sbjs^ *SBjqo sbijba o Bun ap opiuajuoD jap uppisodxa bj ua ajsis
-uod upiDBjaj Bun 'jBjauaS 03 'BjdopB anb bj Biuijjn Bjsa sa sosbd soj
ap bijoXbuj Bsuauíui bj ua ojad 'Bjijasa bj ouiod jbjo bujjoj bj ojubj
jBjdopB apand oidiDuijd ug; •(fpj^f^^^) vu^sdA o uppvfdj, ^^7
•ajqnjosui oj ap
BiDuapuoD bj o SBiDuapiAa sbj ap pBpijBjD bj X sauozBj sbj ap osad
ja uajBA oj^s ja ua anbjod 'ojndiasip X josajojd aj^ua Bpuaja^ip
bj aaajBdBsap apuop ua pBpijBnjiJídsa ap ouBjd un BjsBq BAaja oj
X ajBqap ja baiab anb upiDDajip bj ojuauíoiu ojxij ua X 'sajpuBipm
-sa sauoiuido sbj ap upiDBZipunjojd X upiDDajJOD bj 'ojapoxu jauíijd
un isb JBjjsiuiiuns BJBd upiDBjajdjajuí bj jbidiui a 'Buiaj jap uppanp
-ojjuí bj apuodsajJOD aj ja y *sauoiDDajjoD o soiJBjuauíOD souanbad
jaDBq b o jio b asjBjiuiij apand ou J3 *josajojd jb bdoj oiJBuiuias ja
ua anb BAispap uppun^ bj bjsia ap japjad soujaDBq aqap ou jijuBip
-njsa upiDBdiDijjBd baijdb bj ap BiDUBjJoduii a pBpisaaau bj oja^

�que lo puede suministrar únicamente el ejercicio de lectura e inter
pretación.
Algunos profesores (Heidegger, Lówith, G. Martin) no emplean
más este tipo de ejercicio, ya porque entienden que los estudiantes
no saben realizarlo adecuadamente, ya porque Jo consideran un
recurso de profesores fatigados, que encuentran un alivio a sus ta
reas escuchando relaciones, que luego rubrican con un par de co
mentarios intrascendentes. En algunos casos he podido comprobar
tales objeciones. Y estoy de acuerdo en que el ejercicio de lectura
e interpretación es superior. Pero, en honor a la verdad, debo decla
rar que he escuchado muchas relaciones estudiantiles correctas, al
gunas incluso ingeniosas, bien compuestas y expuestas, y que he
visto a profesores que se tomaban el mismo empeño en considerar
las relaciones que otros en comentar los textos. Por lo demás, creo
que la relación tiene una ventaja y es que permite apreciar mejor
las ideas centrales de una doctrina y su conexión, mientras que la
lectura e interpretación se dispersa mucho en el detalle.
El trabajo puede distribuirse de tres modos: 1) asignar a cada
relator una obra, 2) asignar la misma obra a varios relatores y
3) asignar al mismo relator varias obras.
Cuando se trata de las grandes obras clásicas el único proce
dimiento adecuado es el segundo. Sería absurdo y ridículo mandar
hacer una relación sobre la Metaphysica o sobre la Crítica de la
Razón pura, que sólo suministraría un resumen informativo, igual
o inferior al que se encuentra en cualquier historia de la filosofía.
Así, con tales obras se procede siempre dividiéndolas por capí
tulos o partes o temas y asignando cada una de ellas a un estudian
te. Un seminario versará durante todo el semestre sólo sobre una
de esas obras. Así se procedió en diversos seminarios con las obras
antes mencionadas de Platón, Aristóteles, Schelling, Husserl, Hartmann, Heidegger y Pieper. En el seminario sobre Tolstoi y Dostojewski se dividió por temas, de modo que se trataban sucesivamente
la concepción de Dios, la moral, etc.
El método de trabajo ha de ser analítico, porque aquí se busca
la comprensión de cada tesis y de sus fundamentos.
Este procedimiento ofrece, además, la gran ventaja de que to
dos los estudiantes tienen que leer toda la obra, aunque cada uno
relate sólo una parte, lo que los coloca en situación adecuada para
poder discutir con cierto fundamento todas las relaciones. Entonces
se produce una verdadera colaboración de todos en el trabajo de
cada uno, y al final se llega a una comprensión cabal de la obra
estudiada. Pero si se asigna una obra distinta a cada uno, faltando
en los demás el conocimiento necesario, su actitud ha de limitarse
a un silencio prudencial o a preguntas o a breves comentarios, si
no se quiere caer en vanas improvisaciones.
Por eso, la relación por un mismo estudiante de una o varias
obras sólo tiene sentido cuando se trata de sectores especiales de la
filosofía o de las últimas publicaciones. La limitación del tema o el
fin meramente informativo hace viable este procedimiento, que,
— 218 —

�— 613 —
ojap jap Bpuajadraoa bj X pBpijiqBq bj sba
-ispap uos oppjaía 9p asBja bjjo BunSuiu ua anb sbuj Bjsa uq
qBJ
UmStl^STp BJ B S9DUO^U9 OJtiqBCÍ UBJBp 9tlb SBJ 'upiJSanD BJ 9p JBIU3B
opBjsa ja X sauopnjos SBjupsip sbj uBÍ^uodxa anb 'sauopBjaj sbijba o
BUll J9DBq JBpUBUJ ajUaiUaAUOD S9 X 'OUBUI9^UB 9p 9SJBJBd9id 9p UBq
sojsq #j9 U9 jBdpjjJBd ap UBq anb soj ap bjtojb bj b ajsa anb oduiap
omsiin jb X uppBaijiu^is jbtu^b ap 'jBpadsa Xniu iu jBjaua^ Xnuí iu
jas ou 'opy^aja uaiq Xnin jas anb auaij jpnasxp b Buiajqojd j^
•sajuaipuadapui sonara o sbuj
upiaBjnaadsa bj b X bdtjtjd bj b asjBAaja o^anj BJBd SBuxjjaop sbjjo
uod sojuauín^jB X sisaj sns uBjuoj^uoa as 'ajuBjjoduii ojjojjBsap
un opiuaj Bq Buiajqojd ja anb ua Bai^psoj^ Bjqo Bun^jB ap uop
-Bjapisuoa bj ap ajuauqBjauaS ajjBd as 'isy 'soajjpjsiq sajuapaaajuB
sns ap ajuaujBjajduioa Bpuxasajd anb oaxjBuiajsis ubj opouj un aj&gt;
Baunu ajnosrp as iu BajuBjd as ou Buiajqojd ja 'osb^ opoj uq
•osomonjjuí ajjnsaj ou anb BJBd
sopBjuBjapB Xnuj sajUBipnjsa auodns anbjod ajuanaajj oaod Xnuj
sa oiapjafa ap odij ajsa 'o^jBquia ui^ •oiJBuiuias un ap jBdiaupd
ojaíqo ja ua asjpjaAuoa apand oaijpsoji^ Buiajqojd un ap upisnasip
bj :sbui sq *joXbuj Bai^psojp BpuBjJoduii Bun ajajnbpB saauojua
'BUTJjaop bj ap pBpjaA o zapijBA bj BjsBq bzubab anb outs 'BDijqjsjq
o Baiífojojij uppBjajdJajuí bj b bjiujij as ou ^OTJBUiuias ap oppjaía
opoj b ajuajaqui 'upisnasrp bj t
•svni9/[qoji(^ ap uptsnostQ
•sojuaiujpouoD ap ^ujjij asBq Bun ajjaiApB as jBna bj ap
SBJjap 'sapBpinuaSuj uis 'bsojo^ia bujoj as uoisnasip bj 'sojuauín^jB
sns uaiq UBjjojjBsap 'sajpjjip SBUjajqojd uBjBuas ^sajUBjJoduii sbsod
uaajp saaaA sbjjo ojaq '^¡oipn^sa ap sajjsaujas sotjba bX uauap anb
ap jBsad b 'umsnasip bj ua sajuBipnjsa soj ap auapqo as oaod ^nb^
rupisas Bun ap sandsap oíip aui josa^ojd uq *sajqBiJBA Xnuí uajq
-ujbj inbB uos sauoiDuaAjajuí sbj ap pBpxjBD bj X pBpisuajuí Bq
•sopoj jiuaAjajuí uapand anb bj ua 'upxs
-nasxp bj ua Bajduia as oduiap jap ojsaj jq #sojnuTUj BjuaAou BjsBq
uojBjnp anb sauoiaBjaj opio aq ajuarajBuopdaaxq •sauopB^BAip
SBJ JBJJA3 X UpiSpUOD BJ U3 JBJJSaipB BJBd 3JJ^JJJ ^S9 U3UOdun S3JOS
-ajojd soq 'so^nuiui Bjuiajj b ajuiaA ap jBjnp ajans uppBjaj Bq
•OpBdlDIJUB JOd
josa^ojd jb ostab jBp ap Bq jjjdujna apand ou ajUBipnjsa ja i
•sajojnB sosjaAip
soj ap b3t^9Jouojd uppxsod bj ap o Bjqo Bun ap sajjBd SBSjaAip sbj
ap Bujajuí uoixauoa bj ap o apuadap roijBjqqjB sa ou sauopBjaj
sbj ap umsaans ap uapjo jq 'uppBjaj BpBa ap Bjnjaaj bj BJBd Bqaaj
bítj X SBuiaj soj aXnqjjjsxp jojaajyp ja sauoisas SBjauípd sbj uq
•qjiA^oq ajqos X ja^afj ajqos soÍBqBjj 'Bijojsiq
bj ap bijosojtj ajqos oun ua í jaqaag 'Q X ja^^apxafj 'jaSia^ 'aDOJ3
'jpun^ 'aq^szjai^ ajqos sajBnpiAipuT soÍBqBjj uojaXaj as 'SBauBj
-oduiajuoa SBDijajsa SBjjoaj ajqos oiJBUiuias un ua 'jsy 'sajjsauías
souiijjn soj ap sajuBipmsa BJBd jnn sa ojps 'oqaip soujaq ouio^

�El Coloquio. Hemos visto que en el lenguaje académico,
además de los términos "comunidad de trabajo" y "seminario" se
emplea también el de "coloquio", y que no es muy clara la diferen
cia estricta entre éste y el seminario superior.
En principio el coloquio es un intercambio de ideas sobre pro
blemas nuevos o que pueden surgir en las discusiones de seminario,
con un carácter más libre y más abierto que las de éste y en las
que no se puede saber de antemano a qué conclusiones se llegará.
Tiene lugar con estudiantes que han hecho ya más de seis
semestres o con doctorandos e incluso con doctores.
El tipo de ejercicio que conviene al coloquio es pues, el que
antes hemos llamado discusión de problemas. Pero como éste mismo
se desenvuelve sobre la base de los demás, resulta que, a menudo,
el coloquio parte de la lectura de un texto o de relaciones sobre una
obra. Por ej.: asistí a coloquios en los que el tema fue la Fenome
nología del Espíritu de Hegel o Explicaciones de la poesía de Hólderlin de Heidegger o Nuevas publicaciones de Filosofía de la
Filosofía de la Naturaleza y de la Historia.
El coloquio se desarrolla, pues, sobre las mismas clases de ejer
cicios que el seminario, pero sus procedimientos son más libres, sus
participantes más formados, sus discusiones más profundas y, qui
zás por eso, sus resultados más indecisos.
Cuando el coloquio o el seminario es privatissime et gratis
(es decir: la admisión depende del profesor y no se pagan derechos),
se permite que no tenga lugar en los salones de la Universidad. Es
frecuente que se realice en el domicilio del propio profesor en ho
ras de la tarde o de la noche. Se considera un privilegio y un honor
participar en esos coloquios, porque sólo acceden a ellos los que a
juicio del profesor han adquirido ya una madurez y una competen
cia que les permiten discutir las cuestiones más difíciles y porque
significan una expresión de aprecio personal. Precedidas y clausu
radas por las Delikatessen, bebidas y cigarrillos que los familiares
suelen ofrecer, estas reuniones adquieren un agradable tono de in
timidad espiritual y constituyen una de las notas más características
de la vida universitaria en Alemania.

II.

Los Equivalentes y Similares del Seminario en los
Establecimientos de Enseñanza Superior de París.

Mi programa de estudio se limitó en Francia a la Universidad
de París porque, a diferencia de lo que ocurre en Alemania, el sis
tema de centralización inaugurado por Napoleón y mantenido desde
entonces, quiso hacer de la de Paris la más completa de las Univer
sidades francesas, de modo que puede tenerse la certeza que estu
diándola a ella es innecesario estudiar a las demás.
Allí no están implantados los seminarios tales como funcionan
en Alemania. No son obligatorios ni para el profesor ni para los
estudiantes, y no cuentan, desde luego, con las instalaciones corres— 220 —

�— 133 —
•ojunse ja DOiq ^pouoa
iv ^p sapBpisJ3Ainfi sb| pmuaAní ns ua opeiuanaajj jaq^q jod anb 'ajXo^i ajpuBxajv
^a oip ata anb —- sejisia siui ua oSanj BpEuuijuoa — upiacaipuj bj ^nj jbjl (j)
aAnmsuoa ^nb 'u^pB^ajSy ap osjnauoa ja sa oaaij ap saj
-osajojd soj b JBjnjaaj bjbcí jBuopipBjj ojuaiunpaaojd ja oja^
•oub jap oqBD jb SBDijaBjd SBqanjd ap (a A BapaBjd ap oub un
ap (q 'jbjo A sojuasa uoa oaupa^ uaiUBxa un ap (b 'B^suoa anb osjna
-uoa un a^uBipaui opBpuaaq ap opBj^ ja uauap ojos anb soj ajjua
sajosajojd Ji^aja a^iuuaj -aiduiais opijanbaj Bq uppBSaj^B bj anb
jaAiu ojjb ja jBÍBqaj uis BzuBuasu^ Bpun^a^ bj ap sapBpisaaau sbj
jijqna BjBd ajuauíajuapaj opBaja opBai^pjaa un sa S3d\O Í3
•pB^jnaBj Bun ap
josajojd jas BjBd BjijiqBq 'Biauaaij bj b opiun 'opBJOjaop j^
•soub ojjBna BjsBq ajqi^ajaaj jas A oub un jod pBjjnaBj Bun ua
ajuajsisB opBjquiou jas b oqaajap Bp 'sBUiapB 'uppB^aj^B vj
•(BiJBpunaa^ BZUBuas
-u^ ap opBjosajojd j^ pmpdB ap opBappja^) 'S'3'd'V*3 I9 &lt;s^B
soun^jB aaBq apsap 'o uppB^aj^B ap osjnauoa ja opBSBd jaqBq oiJBsaa
-au sa jBjnjij ap sojsand soj jauajqo ^jb¿ -soi^ajoa A soaaxj soj ua
ojunípB ap sojsand soj jBdnao b oqaajap Bp ojps bjos is jod ojad
-Bpunaa^ BZUBuasu^ bj ua soJBa soj BjBd BjijiqBq Biauaaij Bq
bj ua SBpBuasua SBn^uaj sbj ap BjainbjBna ua BpBjaBpaj Bjipnja sisaj
bjjo A (BiuBuiajy ua upiaBjijiqBjq ap o^ijasa jb ajuajBAinba) jbui^
-ijo ajuaiuajqpnasipuT Bsajdmi sisaj Bun opiuajsos Bq anb jb b^jojo
as anb 'opBjojaop ja (^ íojxaj un ap aÍBSBd un ap upisnasip A upp
-Baijdxa bj A (BUBUiajB uopBjjasxp bj b ajuajBAinba) Bijouiaui Bun ap
upiaBqojdB bj ajuBipauj auapqo as anb '(UBuiajB opBJojaop jb ajuaj
-BAinba) sajoxjadns soipnjsa ap Buiojdip ja ( ísopBappjaa soijba A
soipnjsa ap soub sajj Bjjodrai anb 'Biauaaij bj (3 íBpBuasua BijajBui
jainbjBna ua sajouadns soipnjsa ap opBappja;^ (j rsopBjS ojjBna
ub^jojo a •UBuopjodojd ajuauíBAijaadsaj anb (S99c¡3ttoqdp) SBpijBS
sbj A pBjjnaB^ bj b^jojo anb sopBj^ soj jaaouoa oiJBsaaau sa upiaB^
-3j^b ap sosjna soj japuajua bjb^ 'uoiov^9á2v 9p sosatio soj
•soipnjs^ sojjy ap BapaBj^ Bjanas^
bj ap soj A jouadn^ jbujjo^^ Bjanasgj bj ua sosjna souaia '(j)sbjj
-aq ap A SBiauai^ ap sapBjjnaBj sbj ua upiaB^ajSB ap sosjna soj
uos sajBj roiJBuiuias jb sajuajBAinba o sajBjyiuis asjBjapisuoa uapand
'ajqiuou ojjo oÍBq 'anb sosjna ABq sijbj ua 'o^jBquia uis 'j^
•osa sa ou oiJBuiraas ja anb
ajjBd Bjaraijd bj ua ojsia soraaf^ •uoiaB^ijsaAui Bun ja uoa jbzijb3j
b oub un ajuBjnp ajuauíBjajduioa uanbxpap as sajUBipnjsa soj anb
apuajajd 'oiJBUiiuas un jaaBq Bjuajuí josajojd un opuBn^ •BiUBUiajy
ua auap anb upisuaratp bj ap BjaBxa uopBjuasajdaj Bun auaij as
oaoduiBj ijjb anb 'sBJjaq ap pBjjna^q bj ap josajojd un oziq ara anb
sauoiaBjsajiuBtu sbj jod 'jBqojduioa opip^od aq :sbui sq 'upiadaaxa
Bun aAnjpsuoa ojsa oja^ 'ouBuiiuas un BJiSiJip josajojd un^jB anb
'sosjna ap BuiBj^ojd ja ua opBiaunuB 'aaj ^s saaaA y *sajuaipuod

�selección de alto rango. Sólo pueden presentarse aquellos que, ade
más de la licencia, poseen el diploma de estudios superiores y no
tienen más de treinta años de edad. Un decreto del Ministerio fija
cada año un número limitado de puestos a llenar, y los triunfadores
se obligan a quedar a disposición del estado, que puede designarlos
en cualquier lugar de Francia para ocupar un cargo de profesor de
liceo por cinco años.
El concurso consiste fundamentalmente en una prueba escrita
sobre un filósofo, y en un comentario oral de un texto, que dura
treinta minutos, juzgados por un tribunal de Enseñanza Superior.
Por todas estas condiciones la Agregación es no sólo un modo
de acreditar aptitudes como profesor de segunda Enseñanza, sino
también una expresión de alta cultura.
Los autores sobre los que han de versar las pruebas son fijados
y cambian anualmente. A continuación doy la lista de los que rigie
ron para el concurso de 1955:
I. Autores de escrito:
Platón, Plotino, Descartes, Spinoza, J. J. Rousseau.
II. Autores de oral:
Griego:
Platón: Sophistes desde 237 a. Aristóteles: Metaphysica libro X.
Latín:
Lucrecio: De natura rerum libro V.
Spinoza: Ethica, II.
Francés:
Descartes: Traite des Passions.
Leibniz: Discours de Métaphysique.
Maine de Biran: Influence de l'habitude sur la faculté de penser.
Comte: Discours sur l'ensemble du positivisme.
Bergson: La pensée et le mouvant.
Para los que están dispensados del griego:
Alemán:
Kant: Kritik der praktischen Vernunft, erstes Buch.
Schopenhauer: Die Welt ais Wille und Vorstellung, drittes Buch.
Inglés:
Berkeley: Three Dialogues betwen Hylas and Philonous.
Hume: A treatise on human nature, Book I part 1. 2. 3.
(Véanse: Programmes des concours de recrutement du Second Degré et de
l'Enseignement Technique pour l'année 1955).
En virtud de este sistema los profesores de la Facultad de Le
tras, además del curso público y del de licencia, dictan un tercero,
el de agregación, para preparar a los candidatos al concurso.
Todos los cursos se dictan una hora por semana, y la hora aca
démica coincide allí con la solar. Después de los cursos los profe
sores suelen atender las consultas de los estudiantes.
— 222 —

�jod opi^ijip osjn^ ja ua 'isy 'SBUBiuajB ^sauoiaBjaj^ sbj b
-uioa 'soaijpsoji^ SBiuaj ajqos soÍBqBjj uaaj as uaiquiBj ouis sojxaj ap
sisa^axa Á Bjnjaaj ojqs aaBq as ou upiaB^ajSB ap sosma soj uq
•SBtuap soj sojjoj ap jb jouadns
Anuí sajuBipnjsa ap ojauínu un uoa BqBjuoa anb ja Bja osojn^u
sbui Bia josajojd ja anb ua janbB 'ijsisb anb soj b upiaBSajSB ap
sosjna sojubj ajjua 'o^jBquia uis ^ #buijoj ap ouioa opuojf ap ojubj
sajjBjap A sojaadsB soj sopoj ua BjaAas Anuí jas ajans Bjsq 'Bapua ns
b BuajBtu o^anj jBp ap UBq anb A uppisodxa bj aaajaui aj anb sau
-oiaBAjasqo sbj bjoub 'oubuj ua Buinjd 'josa^ojd ja 'ojuBjajjuq
•sisdouis (f 'opBjuauíoa jap opijuas ja ubjbj^b anb jo^nB ouisiuj
jap so^xaj sojjo uoa uppBjaj Á ojBjjBd jod ojBjjBd sisijbub ( 'ojxaj
jap jbjoj Bjnjaaj (3 'uppanjxxijuí Buanbad (j :Buianbsa aauaing
-js jb jBjauaS ua asjpnpaj apand ajUBipmsa jap uppisodxa Bq
•ojdb ja ua jBjjojjBsap ap sauoiaipuoa ua ajsa
ou oujstuj ja anb 'Buiaj un^uiu jauodojd ou oidpuijd jod auap
jBna ja 'ainbjy ^oj^ ja jod opBajdma ojuaiuiipaaojd ja sa jbjl
•ajUBipnjsa
jap bj ap Biauapuadapui uoa Buiaj jap aaBq josajoíd ja anb jBjduiaía
Á Bjaawoa uppisodxa bj BJBd souiijjn soj A 'josajojd jap sauoia
-aajjoa sbj BJBd uos sojnuim ajuiaA sopun^as soq -sojnuxui ajuiaA
b oppjaía jap ozBjd ja unB uBwoaB A sajjBd sajj ua Bjoq bj uap
-iAip sounSjy *osjnauoa ja BJBd ojuaiuiBuajjua jap ajJBd bujjo^ uaiq
-uibj ajsa anbiod 'oduiap ap osaaxa ja ajduiais uBAjasqo A sojaAas
Anuí uos sajosa^ojd soq "ajuBipnisa jap JoqBj bj jBiuauíajduioa A
ji^auoa 'jBiuauíoa ua josajoíd ja Bajduia soj somuiui Bjuiají sojio
soq 'osjnauoa ja ua bjbzo^ anb ap odiuap ja sa asa sand 'sojnuiui
BiupJi soj JBSBdajqos aqap ou anb 'upxaisodxa ns aaBq josajo^d
jap opBj jb A BjpajBa bj b aqns aiuBipmsa ja 'opBÍp Bip jq
•oipaui A saui un ap jas uajans sauoiaisodxa sbj jBjBda^d
BJBd sopipaauoa sozBjd soq 'SBauíj ajuiaA ap jopapajjB ojos saaaA
b 'sbui^bcí ap JBd un 'saAajq ajduiais uos sopi^aja sozojj soq
•soppjaía soj ua ajJBd jbujoj uajaxnb anb sajuBipmsa soj
uaaajjo as oSanq -asjaaBq ap Bq anb ua Bqaa^ bj A sopBaijdxa jas
ap UBq anb 'o^oscqp jap Bjqo bj ap sozojj soj bíij oduiap oiusiui
jy 'Bi^Bj^oijqiq Bun^jB Baipui a JojnB jap bj^osoji^ bj auodxa sbijoj
-anpojjuí sasBja SBun^jB ua josajojd ja osjna jap ozuaiuioa jy
•osjnauoa ja ua ajuauíBjaBxa jaaBq ap Bq
anb oj ap 'josajojd jap upiaaajxp bj oÍBq ajuBipnjsa ja BzijBaj anb
*oiA3jd oíaiajaía un ua 'saauojua 'ajsisuoa upiaB^aj^B ap osjna jq
•jBaijdxa ap
Bq oun BpBa anb sajojnB soj is ajjua uaAnqijjsip as A ajuauíBpBAijd
uanunaj as Bi^osojiq ap uppaas bj ap sajosa^ojd soj 'oub ouiixpjd
jap uqiaB^aj^B bj BJBd sojxaj soj sopBjBuas zoa Bun A oijBjisjaAiun
oub BpBa ap jbuij jb 'jaxqno^ *f^ *jo-^d J3 qaijdxa ara un^a^
•Bnj^uoa upiaBjaunuiaj Bun ap 'sojsa anb
souaui ou 'ubzo^ ojaq -sauBiuajB SB^ajoa sns b opi^ixa oduiaxj jap
pBjiuj bj ap souaui sa anb 'BUBiuas bj b sBJoq sajj ajuauíBjos p
bj b jjjjnauoa anb uauan sajosa^ojd soj BiauBjq ua 'sand 'jsy

�el Prof. Bachelard se leyeron trabajos sobre determinismo y teleo
logía, filosofía de la técnica, lo posible y lo probable, etc.; en otro
curso, sobre la teoría de la verdad en Descartes y Spinoza, la teoría
de las pasiones en los mismos autores, etc.
Pero en cualesquiera de las clases de ejercicios que tienen lugar,
en esos cursos no hay diálogo ni discusión, ni entre profesor y es
tudiante ni entre los estudiantes, sino, invariablemente, un estu
diante que expone y un profesor que lo corrige y lo complementa.
Esta modalidad está determinada por el fin que con ellos se persi
gue, que no es otro que el de preparar al concurso.
Para trabajar, además de la Bibiloteca de la Sorbona, común a
las Facultades de Ciencias y de Letras y con más de 900.000 volú
menes, hay bibliotecas para las diversas secciones. La de la sala de
trabajo de los estudiantes de Filosofía es una de las más nutridas,
con cerca de 14.000 volúmenes.
Los cursos en la Escuela Normal Superior. Esta Escuela depen
de de la Universidad de Paris y tiene por fin preparar a los futuros
profesores de Enseñanza Secundaria y, por consiguiente, para el
concurso de agregación. De hecho en ella se forman también docto
res, que luego serán profesores en las Facultades de Letras y de
Ciencias. Para disipar confusiones posibles, conviene aclarar que se
puede llegar a profesor de Segunda Enseñanza sin haber pasado por
la Escuela. Ya hemos dicho que es en aquellas Facultades donde se
imparte la enseñanza, se otorgan los grados y tiene lugar el concur
so que habilitan para ser profesor.
A la Escuela no ingresa el que quiere sino el que puede. Ella
es un hogar ofrecido por el estado a los mejor dotados. Sus alumnos
son reclutados por un concurso especial, al cual sólo pueden acceder
los que tienen entre 18 y 23 años de edad, pero sin requerirse el
grado de licenciado.
Todos los años un decreto ministerial fija el número de plazas
a llenar. Los triunfadores se convierten en funcionarios del estado,
que reciben de éste un estipendio con el cual tienen que pagar su
alojamiento en la Escuela, gastos de biblioteca, inscripciones, etc.
Con esto queda dicho, que los alumnos, salvo los casados, son inter
nos. Pero gozan de plena libertad, no teniendo más deberes que los
que resultan de la comunidad y el de dar aviso cuando se ausentan
por varios días. Permanecen en la Escuela cuatro años y cada cual
se dedica a la especialidad que le agrada. A veces se retiene después
de ese término a algún gran alumno que puede ser eficaz para
impulsar a los nuevos.
La Escuela ni tiene planes de estudio, ni otorga grados ni títulos
ni tiene profesores propios. Sus alumnos deben matricularse en la
Facultad de Ciencias o en la de Letras, seguir allí los cursos y pre
sentarse al concurso de agregación. Pero, además, dentro de la
Escuela siguen cursos complementarios con profesores delegados al
efecto por aquellas Facultades o con miembros del Centro Nacional
de la Investigación Científica. Es la Dirección de la Escuela la
— 224 —

�'0^ '&lt;* '9361 •^pnjqsuiii -uattaq^y taq^tjffpq^suatst^ -^dnoj()
•UOJEDipUJ OJ 3tD ISB S3JOS3JOjd SOUB^()
[f^ UE3f "JOJJ |3 JO333JIQ nS JOd 3)¿I3UÍ[UU33 SOpEJJSIUIUJnS UOJ9n^ 3UI'}UPip
ap f9^fj p ua uBjnSij on anb joúadng ieidjo^ Eiarosg; ej b s¿a¡je[3j soiEp S07 (j)
sojnuiin Bjuanaup ap sajBUBtuas SBpuaja^uoo sop ua^ajjo A oipmsa
ap sajojaajip ouis sajosajoíd uBuiuiouap as ou sajuaaop sng
•&lt;4opBiuojdip ouiunjB&gt;4 ap ojmp
ja auapqo as Bijoiuauj Bun ap uppDBpaj bj ajuBipaiu A. 'opunSas
jap sandsap ^jBjmp oumnjB^ ap opBj^ ja ajainbpB as 'ojauíud jap
sandsap :soub sa uBjnp soipmsa so^ 'opBAjjd o oaijqnd joijadns bz
-UBuasu^ ap o^uaiuipajqBjsa un^jB ua opBipmsa UBq o uBiprusa anb
soj uos SBjja b uajjnauoa anb soj ap buoAbuj bj oía^ -uopdijasui
d ^sopoj b SBjjaiqB uBjsa Á SB^n^BjS uos (sajBiaos A sBaiuipuoaa
ap bj A) sauoioaas SBsg •oaijpsojrjoaTjpjsiq opiua^uoa un
saaaA b uauap 'BjaA as ouioa 'anb soipmsa uaiJip as 'sBsoi^rjaj sbtd
-uaj3 ap bj ua A SBDi^pjojxj A SBaijpjsxq sBpuax^ ap bj ua 'bijosojij
bj b BpBDipap Bun bjjb^ uaiq is 'A 'sauoiooas sbijba ua BpipiAip b^s^
•Buoqjo^ bj ua Buopunj A 'joijadn^ BzuBuasu^ bj ap uppaajiQ bj
jod jbuoob^ uopBanp^ ap oija^siuij/^ jap a^uauíBjaajip outs 'pBpys
-jaAiuQ bj ap ou 'apuadaQ 'BjJBzipunjojd A BjJBijduiB bjbcÍ sopBna
-apB sopiajaía ap oipaui jod Baijpa^ BzuBuasua bj jBjajduioa BjBd
g9gj ua BpBpunj anj 'oiJBuiuias jap soidojd soj uos Bjanasa Bjsa
jod sopBajduia sopo^ain soj anb UBjapisuoa (^)sauBuiajB soj oiuoa
(Z) sasaauBJ^ soj ojubjl

'sotpnfs^ soffy 9p voiíová^ ppn^s7[ p^j

•sojja ajqos
inbB Jiaap anb souiaua^ BpBU anb oj jod 'pBjjnaB^ bj ap uoidb^3jSb
ap soj ap ja^DBJBa ja sbui uBAjasuoa Bjanas^ bj ap sosjna soj^o
•uBtuajB ouBuiuias jap sbj oujod uaAjanAuasap as jBjaua^ ua A 'so^nu
-iuj B^uaAou UBjnp sauoisas SB^ 'souujnjB soj ap soqaniu ubidouod
anb Biuoipi 'uBuiajB ojxa^ ja bjsta bj b ajduiais opuaiua^ ojad 'a^ij
-oddA^j -jg oidojd jap uppDnpBJ^ Bpiaouoa bj BqBzijpn ag 'sopo^ ap
umauaAjajuí bj uod Bjqo bj ap upiDBjajdja^ux a Bjnjaaj bj opuap
-Bq Bjpaaojd as asBja bj u^ ^sojjanbB jod a^uatua^uBuiuiopajd opBz
Bjanjf anbunB ajqBDijqnd opBjjnsaj unSjB b jB^ajj BqBasaQ
ap oijBjuauíoa ja uoa uoraanpouj bj ajqos jBjnapjBd ua
jap nfut4s^[ j^p ptSo^ou^wou^j bj ajqos 'ajuxaA ap BqBSBd ou
oiauínu oAno 'souuinjB soj uoa oÍBqBjj un jbzijb3j BqBjua^ux pjsa^
-iubuj ara un^ag •ajijoddAf^ 'Joj&lt;j JojaajiQ oidojd jap osjna ja Bja
IEX *p^^ppi2dBD ^^j^ ap 'upisiuipB ap oAijaajas opojaui jap pnjjiA ua
'sopo^ uos sajuBdppjBd sns anb ap BapsijajDBJBD bj uod 'soiJBuiuias
sojapBpjaA 'oq^aq ap 'uos Bjan^s^ bj ap sosjnD soj ap soun^jy
*(j) SBiqo sbj DBqDij A UBÍauBiu bj anb 'souuinjB soj b
BjjaiqB ajduiais 'sauauínjoA 000*009 UOD ^^^^ojiqiq Bun aasoj
•(BDTjijuai^ upp
-b^i^soauj bj ap jbuoidbj^j ojjua^) jajjnBag 'f A (SjnoqsBj^g ap sbjj
-aq ap pB^jnaB^) aqjBjaQ '(sijbj ap SBj^aq ap pBjjnDEj) DBjjxpuB^)
ap *j^ '(bidubj^ ap oíSajo^) jjnojan^) -^^ sajosajoj^ soj sopBSajap
uojan^ Bi^osoji^ BjBd c,c, - ^c,^\ ap osjno ja ug *Bjja ua jBuasua ap UBq
anb soj b oub BpBD bjiaui 'soujsiuj souuinjB soj b oapuos oíAajd 'anb

�cada una, dedicadas generalmente a dos cuestiones que se desarro
llan durante todo el año.
Asistí a dos de esos cursos: al de Religiones helenísticas y fin
del paganismo, dirigido por el Padre André J. Festugiére O. P. que
comentaba el libro II de las Leyes de Platón, y al de Historia de las
ideas religiosas en la Europa Moderna, dirigido por el Prof. Alexandre Koyré, que exponía la polémica de Berkeley contra Mandeville y Shaftesbury. Ambos eran cursos de profundización en que
los directores, por sí solos, ejecutaban un análisis y comentario muy
detallados del texto. En principio deben intervenir también los
alumnos, pero en las sesiones a que concurrí nunca se produjo esa
intervención. El Director Koyré me explicó que, si bien en sus cur
sos debería haber lectura e interpretación de textos y discusiones
entre los estudiantes, esto dependía de la situación concreta en que
se hallaban los que concurrían: en ese curso los inscriptos eran casi
todos doctorandos, y para no retacearles el tiempo necesario para
sus tesis no les encomendaba lecturas ni relaciones.
Fue, pues, la contingencia del momento, que me impidió obser
var el funcionamiento de esos cursos en todas sus facetas, pero las
referencias indican que en principio ellos deben tener la estructura
de los seminarios.
Los cursos de investigación. Independientemente de los tres
cursos acostumbrados (público, licencia, agregación) algunos pro
fesores de la Facultad de Letras hacían cursos de investigación (cours
de recherches). Así, p. ej. el Prof. H. Gouhier, sobre Filosofía y es
piritualidad en Port-Royal, y el Prof. P. M. Schuhl sobre cuestiones
de la Filosofía antigua. Estos suelen ser cursos cerrados (cours fermés) que se abren solo a aquellos que pueden colaborar eficazmente
en los temas de indagación. A ellos no concurren estudiantes de
licencia, sino quienes ya poseen una formación filosófica lo sufi
cientemente general y completa para poder dedicarse a una inves
tigación particular: diplomados, agregados, doctores, miembros del
Centro N. de la Investigación Científica, abates, teólogos.
Esos cursos sobrepasan el nivel del seminario, porque en ellos
se persiguen resultados objetivos definitivos mediante la división
del trabajo y la colaboración de todos. Así, en el curso del Prof.
Schuhl se proyectaba una nueva edición de Anaxágoras, que con
tuviera no sólo el texto de los fragmentos, su traducción y la doxografía, sino además todas las interpretaciones antiguas y modernas
del filósofo. Un miembro del grupo dedicó una conferencia a trazar
el plan general y completo de la edición, según las directivas dadas
por el profesor. En otras sesiones se pudieron escuchar sucesivamen
te conferencias sobre Anaxágoras interpretado por Hegel, los atomistas frente a Anaxágoras, Anaxágoras interpretado por Averroes, etc.
Pero esos cursos con tales métodos sólo son adecuados para
tratar cuestiones de la historia de la Filosofía. En Filosofía sistemá
tica nunca los vi aplicados y creo que son inaplicables.
— 226 —

�— LZZ —
je BjnííasB opBjsa j^ anb sBairapuoaa sauopBdnaoajd uis X ajqij
odraap ja 'oSap^ oppuas ua opo ja 'U^oxo bj sa jbjoj uppBDipap
Bsa ap osjaAaj ja anb ajuasajd jauaj ajqBSuadsipui sa ojaq
•sajuaaop
soj ap btjoXbuj bj opBSjna uEq anb ouBjaupi ja sa ajsq 'ouBuip
-jo josa^ojd opBu^isap anj soub ajáis X BjuajBna soj e ajuarajBuiq
"tpudSdf vtuda ej OAnjqo X uppBjijiqEjj ap ojuasa ns ojuasajd sand
-saQ *4&lt;sajuanj opuaXaj soue zaip ^sBq^— 'tu^zopfpauj un e Ejp
un ajun^ajd ^¿upiaouiojd ns ap sandsap *p^ ozxq ^u^)?^ -pEjjnaEj
Eun ua oiJEuipjo josajojd unjE ap ajuajsiSE soue soun^jE ajuEjnp
jas ajans (sajoijadns soipmsa ap Biuojdip jap ouis 'saauEj^ opEj
-ojaop jap ajuajEAinba ouioa asjEuioj aqap ou uppBUiujouap
ej ap jEsad e anb) opEjojaop ja EjEd upiaEjjasip ns ojijasa
ap sandsaQ 'eia ejjo ajuauíjEjauaS opin^as Eq 'otseuujt^ un ua
ojjsaEUi ouioa uaiqujBj opEzuauíoa Bq saaaA e anbunE 'uEuiajE jq
•upraBu^isap Eun E^uajqo anb
uts oduiaij oqanuj EJESEd ou X 'sajoijadns soipnjsa ap ojuaiiupajq
-Ejsq un ap o pEjjnaEj Eun ap josajojd Jas EJEd ojnpEui Ejsa sao
-uojuq #pEpa ap soue oauía X EjuajEna soj X oaup X Ejuiajj soj ajjua
Euyujjaj ajuamjEjaua^ anb X sEraajqojd soj ap jEuosjad upisiA ns
EpEjajauoa Ejsa apuop 'oÍEqEjj ap soue seui o zaip ap opEjjnsaj ja jas
ajans Ejsq "opEjojaop ap srsaj ns aqijasa X EJEdajd 'sojuaTuipouoa sns
ajuauíajUEjsuoD jEjjduiE e UB^ijqo oj SBajEj sns anb odiuap orasiui
je *jjjy #oaaij un ua josajojd 'soue oauíapuiaA soj e Ezmb 'opEu
-Sisap opis Eq 'uppESajSE ej opBSEd X sajoyjadns soipnjsa ap Euiojd
-ip ja opiuajqo 'Epuaaij ns oqaaq jaqEq ap sandsap 'saauEj^ jq —
¿EiJEjisjaAiun EjpajEa ej e sajquioq sosa opE^ajj UEq ouicr)?
•sojjsaEUi sns ap
uojaiqiaaj soujsiuj sojja 'zaA ns e 'anb Bappuap uotdbuijoj ej ap
jEjnjEU uppEnupuoa bj sa Ejjq •(EiuEiuajy ua upiaEjijiqBf^ ap soj
-uauíEj^aj sounSjE uaaip oj eX oujod) Eiauaia ej e ppta- ns dp jp^ot
uoiop^tpdp Eun ap opEjjnsaj ja uos 'BapaajBip Bzaup ns 'sojxaj soj
ap ajqEjirapE oiuiiuop ns 'ajqijnasipui Epuajadiuoa ng •EiuBuiajy
ua X BiauBjq ua sajosajojd soj sopoj 'upiadaaxa uis uos sajE^
•soppjaía soj UEajuEjd osiAOJdun ap anb sauopsana sajdpjrun
sej ajqos znj Eun jEp ap sauoiaipuoa ua ajdiuais Ejsa ojja jod
anb X 'sbujsiuj sej ap oíauEiu ajuEjsuoa un b sei3ej^ —opoj ajuE
soaisEja sns uoa— sajuanj sej uoa uaiqiuEj opEziJEijiiuEj Ejsa anb
ouis 'sEuiajqojd soj ap jEnjaE opEjsa ja aaouoa ajuaiuEjos ou anb
ajquioq un sq 'sauopaaj Ejaip ojps anb ja anb opijqs seui oqanuí
josajojd ap odp un ajainbaj oiJEUiiuas jq *a^iJip oj anb josajojd
jap pEpijED ej ap opoj ajuE apuadap ojjo oj o oun oj jas e an^
-ajj an^ •oaijpsojxj X oappuap njyjídsa jap upiaEuiJOj ej ua ZEDi^a
SBiu jojdej ja o EuipouE uopunj Eun jas apand oiJEuiiuas jq
•oijEuiuias ap seajBj sej EjEd jajEA ap Eq
upzEj joXeui uoa 'EApaaj pBpiAijaE ns EJEd ajEA sisaj Ejsa is X 'sajosa^
-ojd sns uos anb oj sa pEjjnaEq Eun anb upzEj uoa oqaxp Eq ag
SHNOiDVHaaiSNO3 qn

�profesor mediante una remuneración conveniente que le permite
vivir con decoro sin necesidad de restar horas a sus tareas para
dedicarlas a una actividad productiva de ingresos suplementarios.
Quiero destacar aquí que cada vez que en Europa manifesté
que en nuestro país, además de las horas de profesor de Universi
dad, muchos debían dictar hasta diez y ocho horas semanales en la
Enseñanza Secundaria, mis colegas quedaron estupefactos e invaria
blemente se declararon incapaces de realizar semejante esfuerzo.
Aunque desde siempre es sabido de todos que los profesores
en Francia y Alemania gozan de una remuneración congrua, me
parece oportuno cerrar este informe proporcionando algunos datos
concretos sobre la cuestión.
La importancia que tiene en Alemania la remuneración de los
profesores de Universidad se revela ya en un signo exterior: de las
tres partes en que está dividido el Presupuesto de Sueldos, una está
dedicada exclusivamente a ellos (sección H-), mientras que las otras
dos comprenden a todo el resto de los funcionarios del estado: la
sección B establece los sueldos fijos —que corresponden a los Mi
nistros y a los grandes jerarcas de la Administración y del Poder
judicial — y la sección A, los sueldos progresivos, que corresponden
a todos los demás.
La remuneración de los profesores se compone de tres partes
diferentes: sueldo fundamental, suplemento de habitación y suple
mento de hijos.
El sueldo fundamental varía de dos en dos años hasta alcanzar
el sueldo terminal. En 1954 la escala de sueldos mensuales para los
profesores ordinarios era la siguiente: DM 875 - 945 - 1015 - 1085

1155 - 1225 - 1295 - 1353,34.
Para tener idea de lo que estos sueldos significan conviene
saber que en el Presupuesto de Sueldos progresivos (sección A), en
la escala superior (1 a) el terminal es de DM 1470 mensuales, asig
nación que corresponde por ej. a los Presidentes de Tribunales de
Finanzas, a los Presidentes de Tribunales Territoriales y a los Ase
sores de los Ministerios. En el Presupuesto de Sueldos fijos (sec
ción B) la categoría superior (B 2) recibe DM 3091,67 mensuales,
asignación que corresponde sólo a los Secretarios de Estado, al
Presidente del Tribunal Constitucional y al Presidente del Tribunal
de Cuentas. En ese Presupuesto la categoría más semejante a la de
los profesores es la B 9 con un sueldo mensual de DM 1516,67,
que reciben entre otros los Fiscales generales de los Tribunales
Territoriales Superiores y los Jefes de Policía en ciudades con más
de 500.000 habitantes.
El suplemento de habitación está fijado en una escala que varía
según la categoría del funcionario, el número de hijos con derecho
a suplemento y el número de habitantes de la ciudad donde ejerce
sus funciones. Así, para profesores con tres o cuatro hijos, en ciu
dades con más de 500.000 habitantes el suplemento de habitación
es de DM 224 mensuales; en ciudades con más de 100.000 habi— 228 —

�— 6ZZ —
*000*0 ^ 000*91 *SJ
asBya By un^as buba uppBZiuiuapui By biduiaojíJ ap sajosajojd soy
BJBd *Z89'€ 9P 'y^uoiadaaxa asBp bj ap soy bjbcí Í9y

ap 'éy By

ap soy bjb&lt;í ^9'0 9P '^ BI 9P SOI bjbcI ísayBnsuaui 80*8^ *SJJ 9P
sa asBya é ap sijb^ ap sajosajojd BiBd 'isy 'uoi^aj By X oyjBuop
-unj yap asBya By unSas buba pioudptsdx dp uptovztutudput Bq
•sijb^ ap asBya é By b A
*sojuauiBjjBdap soy ua asBya t By b apuodsauoa anb ya anb jo^buí
opyans Jiqyaaj uapand 00 yBjaqiy ucnsajojd Bun ua^iaía anb saios
-a^ojd so^ #pBpan^puB jod opiAouiojd sa osbd oXn^ ua 'upiDByxqní
b oqaajap jaua^ BJBd soub sa^ oyps uajyB^ ay *japuaasB ap sauop
-xpuoD ua Bjsa anb yB anb souaui b 'uppaaya By ajainbaj as asBya Éy
v\ B tZ v\ 3P J^pa^sB BJBd oja&lt;j 'asBya É ua X tf ua soub oduid
ap pBpan^yjuB jod uos oy 'uppaaya jod sopipuaasB opis UBq ou anb
soq 'joijadng BzuBuasugy By ap yBjaua^ uppaajiQ By ap JosasB ouiod
Buopunj anb SBSayoa ap o'íasuoa un jod sopBSzní 'sajosa^jd soy ap
sojuauj soy unSas BziyBaj as uppaaya Bq 'sayqiAoraoíd soy ap yBjoj
oiaujnu yap % o p opiSaya jas apand oyps X 'asBya ns ua sopiAjas
ap soub sajj souaui yB jauaj ajainbaj as uoiDaaya jod opiAouiojd
jas bjb¿[ 'pBpan^nuB jod o upiaaaya jod :sbuijo^ sop ua 'ojauq ap
6y ya soub soy sopoj JB^ny auaij bjjo b asBya Bun ap osuaasB yq
•asBya jod OO^'IT *SJJ soun ap
upzBj b opuBjuauínB ba X y ^6*68 *sjq uoa asBya t^ ua Bzuaiiuoa sBia
-uiAOjd ap ByBDsa Bq 'Q\\'l^\ ryBuopdaaxa asBya ^^^L'^^l ^sBya éy
•^Z^yZl -^SBya tz ^68'^II :^s^p ^ :sasaauBJ^ so^ubj^ u^ Bja sijb^
ap sajosajojd soy BJBd S9p&gt;nsudtu sopyans ap ByBasa By ^^\ uq
•SBiauíAOjd SBy ap SBy X
syjBq ap pBpisjaAiufq By ajjua anSuTjsxp upiSaj By X 'opiAjas ya ua
pBpangpuB By ap apuadap asBya Bq -upi^aj By X asBya By jod opBuiui
-jajap Bjsa yBna ya 'oainbjBjaí aaipui ya unSas bijba op^ns yq
•jBiyiuiBj ojuatu
-aydns X Biauapisaj ap uppBziuujapuy 'opyans rsajJBd sajj ap auod
-moa as upiDBjauntuaj By uaiqtuBj xyyy 'upiaBSi^saAoi a BzuBuasua ap
seajBj sns b oja^ua Jod asjBaipap ajiuuad say anb uppBjaunraaj Bun
ap pBpisjaAiuQ ap sajosajojd soy ubzo^ BiauBjq ua uaiqurex

'1^61 'pop
-yassnQ 'uuBAvqag *q '^ 'Udfiup^q X9p tq^axs^unp^os^q spq :opoj
ajqos JaA) '^'8^ ^ '8 WQ. 9ua ajuaiuyBnsuaui jiqiaaj apand
oiJBuipjo josa^ojd un ojdaauoa asa joq 'sosjna sns ua sopBynaijj
-bui sajuBipnjsa soy jod sopB^Bd soqaajap soy ap ajjBd Bun uaqpaj
sajosajojd soy BiuBiuayy ua anb jBpiAyo anb XBq ou SBUiapy
'&gt; ¥KL 'oauppuiaA soy B^SBq X q
'aajojBD soy BjsBq '^ WQ. 9qp9J 'soub sias soy BjsBq oíiq
jod :sojsa ap pBpa By uod oyos btjba soltq dp oiudiud^^m yq
•sajosajojd soy BJBd oyps ou 'soaxyqnd soiJBuoiaunj soy sopoj
b saunujoa uos upiDBjiqBq ap ojuauraydns yap sapBppuBD seq

•091 na 9p
sa sajuBjxqBq 000*01 9P s^ra ^3 sapBpnia ua *.z6l WQ 3P sa

�El suplemento familiar varía con el número de hijos: por uno
es de Frs. 500 mensuales; por dos, de 2.437; por tres, de 6.250;
por cada uno más, de 3.812.(1)
Es fácil reducir los marcos y los francos a pesos uruguayos y
comparar esas cifras con los sueldos que ganan nuestros profesores
de Universidad.

Es difícil poder justificar nuestro régimen.
Montevideo, Febrero de 1956.

(1) Debo estos datos a la gentileza del Director General de la Enseñanza SuDerior
Prof. Gastón Berger, que me facilitó las copias de decretos y escalas que no figuran en las
colecciones publicadas de leyes y reglamentos de las Universidades francesas.
— 230 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3456">
                <text>Informe sobre los seminarios de filosofía en Alemania y en Francia</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3457">
                <text>LLAMBIAS DE AZEVEDO, Juan</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3458">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1955, Nº 14 : p. 201-230</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3459">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3460">
                <text>1955</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3461">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3462">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3463">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="7">
        <name>Filosofía</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="313" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="544">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/0099e1e8cc5a999fda31607d05ebb4bf.PDF</src>
        <authentication>190b7385b1165f5466812437278f2e8d</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3464">
                    <text>— ¿6 —
'6?6l aP Jquiapip ap 91 'oap
jq jOg f3 U3 'PiíuapuaifapUf PJ OJPlfaJlf as OUIO[) •pfJPUlJjaOp upí3P3tfíJ
•snt ns A oapttiaiuoy¿ ap pjun[ vq 'oft'paut ojuauinaop u[j 'oidnvhvM 'W "3. 'Z
"S68I 'oapiAajuoj^ ss A jgg -dd
'II *j 'tpnStufi ja ua pjottPtfsa uotoputwop pj ap ptjojssjq 'yznvg odsi^kvhj 'I
•sosojpmsa soj ap EajBj bj 'seui
BiABpoj 'jejijobj BJBd ojuojd jBDijqnd ap soniaq bj Í6^-6I ^ps^p o^HI^1^ PP ^^nBDjE je opEisa
sq ojnjijsnj jap sidoa vr\ -sajiy souang ap uptip^^ pj ap jt&gt;jaita) bniqojy ja na sa asJBipoisna
nojaiqap apuop J¿^nj ja anb JEjEuas ap souiaq o3jcqina ui 'sisd ojjsann e sofjan/iap A sopEu
-op uojanj (S6I 3P ^^qm^iAou ap ¿^ 'oapiAajuoj^ 'oatjqn¿ ttaiq jq na 'soppSautua uouartf
'SPStfjy ajqos sofipaut sotuawnaoQ "SS6I 3P ^jqniajAon ap ZZ 'oapiAajnoj^ 'PfQ J3 na 'spStfjy
jpuauaf) p&gt; satuajdfaj sojtpaui sojuatutiaop ap pSajfuq '^^61 9P ajquia'AOn ap ZZ 'oapiAajnoj^
'jpjrttfo^ punqix^ p^ na '/CpnStutf} 1" alvuautoq ua uojpuop 'spSifjy ajqos uptoptuautnoop psoij
mf&gt;A 'SS6I aP ajqmaiAon ap j^ 'oapiAaiuo^^ 'upisay ua 'auoqjp^ jposq pjppap usouttttftfsaj
'soutpuop O^^u '¿¿61 3P ^jqniaiAon ap 03 'oapiAajnoj^ 'ootjqn^ uatg jq ua 'spSffjy oispauaf)
aso[ ajqos sotuauinoop sosotjpa'ap pSajjua pjpq as pupupy¿ '¿¿61 aP ajqmaiAon ap 81 'oapiA
-ainoj^ 'PtfJd 13 ua 'vsja^iauP^) pjfsanu p soppSajfua upjas jojp/t ofjp ap sóatjpfstq so/uautña
-oq '¿S6l 9P ajqtn^iAÓu ap 81 'oapiAajuoj^ 'pupupyi pq na 'tioq 'spSifjy as'of ajqos sofuaut
•noop soj upSapj '¿¿61 ap ajqtuaiAon ap 81 'oapiAajuojq 'stpq pq na 'spStfjy 'p&gt;j^) jap softja
-sttuput jpuop pjp^ auoqjp^) 'fojj ja Aoq pjpSajq :aseaA) EDijsipouad upisiaA ej jod aaajEd
anb oj b 'sajEui8|JO sojuamnDop soj 'aauaráEunijfl ^ "6^61 ua 1S 13 3 '^nbijqnd anb sejj^
jojaop jap oaijasa'ja amoa Ejja aQ 'aJityi oasny^ jap ainapaaojd 'spoijpjsíjq sauoppSi/saauj ap
otn/jisuj jap oaiqojy ja ua 6^61 ua ^¡q 9nl&gt; uopEuop jod 'Ejauanaua as 1 'Eznsg jod aauaui
-bjos oipaui oji'sanu ua opEzjjiin oauautnaop aasá ap upisjaA uq • 6U aiuai'padx^ '(,^z (e^
-aq 'sajpunqijq 'piuojo^) uptsiatQ 'sajiy souang 'upiop^p pj ap jpjaua^^ oaiqojy ua Biuujn ej
'sajiy souang 'ajjtyi oasnyi ua sszaid SEjauíjJd sa s^q •[•aja] '• • • Aajjta jo's owxq jap' u'ptonj
-osaj pj pjfuoa otjq jatapj^ -uq o'ttatitoyi' ap o'jajut jo'tto^) jap osjnaaq '[Eiauaipny jsa'g
ej jod JEjuEAaj EpBpuEui oapiAaiuo^^ ap sosaans soj ajqos uoideuijojui BijEtung} 'aja ' " * 'Pjja
joif Ofifjatut patjtfps ap osjnoaj 'oapnaasuoyi ap pppma pj ua pjwaja 'oujaiqof) ap vppui
•pjj P}un[ pj ap uptanjostp ajqog "&lt;&gt;z ou-^) 'ff&gt;&lt;Sl óu 'Epuaipny jsag • ' ' -aja 'oapttxatuoyj
ap pppns^) pj ua pppaja oiuatqof) ap ppputPjj p$un[ pj ap úotauifxa pj ajqog 'WS ^P sajpa
•13 'S'S sol aP "uo-sajtfaj p oppuuof appaifxq 01 ou¿ ?^6l 6 'Bpuaipny jna^ (j)

j

-is soj apuajdinoa 'opjnjDuoa isbd 'oÍBqBjj a^s^ 'PfPf¿[ Pf ^p or^ \a /C
p^oup^a Ptnbxpuotu p^ ap sisua pj axqos oatxpjstq o/Cpsu^ soujbjtuii
anb oipnjsa jb soroip ajuamjBui^iJO anb saauBDjB soj üojbij&lt;Juib anb
sauoiDB^psaAui SBAanu opuajAjoAuasap souiin^ a^uauíjoijajso^
(j) 'sajiy souang ap Bpuaipny jBa^ bj ap ff^l óu ^uaip
-adxa ja jBiaadsa oa 'sajiy souang ap soaiijdjb soj ap sajuapaaojd
sajBjuaumaop sajuanj ua souiBSBq so^^; •oapta^uo^^^ ap p^unf bj
ajqos 'ppijnop^ bj ua 'odi^bjSououi osjna un sounjduno x^6l U3
NOIDVDIldXa

•S9JV10ÍUI OJJOJUPSdp /C
upiovt^tj. ns 9p ojudiuitoouoo p&gt;

XIX

SOZU3IUIO3

I^ P
oidnvvvm w a

�I)El medio rioplatense a fines del siglo XVIII y comienzos
del XIX.
II)Napoleón y la crisis española.

III)La política napoleónica en el Río de la Plata. La misión
de Sassenay y el plan de invasión francés.
IV)La política portuguesa e inglesa en el Río de la Plata.
V)La Junta de Montevideo.
1)Antecedentes:
a)la acusación del 7 de setiembre,

b)la actitud del Virrey y de la Real Audiencia,
c)la destitución del gobernador Elío.

2)El cabildo abierto del 21 de setiembre de 1808:
a)los cabildos abiertos en el Montevideo colonial,

b)estudio particular del Cabildo del 21 de setiembre:
convocación, integración, funcionamiento, resolu
ciones; el obedecer pero no cumplir y el recurso
de Elío ante la Audiencia, la formación de la Junta.
3)Las justificaciones de la Junta. Los documentos en
que están expuestas; las leyes y la doctrina.
VI)Las tentativas de disolución de la Junta.
VII)Repercusión del movimiento: intentona en Buenos Aires,
del I9 de enero de 1809. La extensión en el resto de
América.
Al proceder a las indagaciones necesarias para el punto V, 3
(que deliberadamente hemos detallado antes especialmente) nues
tras investigaciones nos permitieron ubicar, siguiendo una comuni
cación de Anibal Eugenio Sorcaburu, para el Primer Congreso de
Historia de los Pueblos de la Provincia de Buenos Aires, sobre los
papeles de José María de Sautu que se guardan en la Biblioteca

Municipal Dr. Menéndez de Pergamino, República Argentina, (2)
un importante conjunto de probanzas sobre el período y los suce
sos que despertaban nuestro interés histórico. Con estas fuentes,
además de lo procedente de Buenos Aires y Montevideo, pudimos
ampliar en forma considerable nuestros puntos de vista y los enri
quecimos con nuevos conocimientos sobre las ideas políticas rioplatenses que se evidencian al producirse los sucesos de Bayona y la
guerra contra los franceses, a partir de 1808.
Los primeros atisbos en torno a esta cuestión, que hemos de
ampliar o quizás modificar en la monografía cuyos capítulos pro
visionales indicamos al comienzo, se constituyen por este trabajo en
el que intentamos examinar un aspecto particular del fenómeno re(2) Archivo Histórico de la Provincia de Buenos Aires, Primer Congreso de
Historia de los Pueblos de la Provincia de Buenos Aires, reunido en La Plata en los días
25 a 28 de setiembre de 1950 en homenaje al Libertador General San Martín, t. II, p. 327
y ss., La Plata, 1952. Comisioné para la obtención de estas fuentes al estudiante de la Fa
cultad, Rubén O. Cecilli, quien desempeñó eficazmente su misión y obtuvo las copias de todo
el archivo de Sautu. Debemos agradecer al Director de la Biblioteca Municipal de Perga
mino, Prof. Luis E. Giménez Colodrero y al Sr. Ernesto de Sautu de Pergamino, el haber
facilitado esa tarea.
— 98 —

�— 66 —
'9S6I 'oapiAajuoj^ 'x óo 'sPfsinStfjy souuap/pnj *jjj ^u
'SVJ3VHDONOJ^ A SOiaílASa 'SOAVSN^J 'SVDIHQXSIH S3MOI3VOIXS3ANI Ha OXaXIXSNI U3 *3JJBd
BJainud 'sa¡Pfuauitt3op sai^as stas ap sao-pxf p otupapt ns f, spSifxy 'zo^ny^ XlXSd OiJMaoa^
;0S6I aP 3-Jqm3i}3S ^p 9 'oapiAajuoj^ 'uptaoy na 'pfsinSpxp oupsap ja ajqos ppuan/fut ns
^ 'jPfuapQ o¡qan¿ jap upi3Pj3twa p¡ ap spapafox^ sauaSpuii soq 'zo^^njv Xixa^ oiKaon^'í'jp
'•ota ssp¿ f¡¡ ua soppapqn^f sotpnts^ 'spSpxy'va 'spSpxy ap upppjop&gt;^ 'zo^riH XlX3d OIN39
-n^ ^1661 'oapiAajuoj^; 'apanut ns ap oppuatuaa ^a ua saptuapo so¡ ap api p&gt; alpuauioq owoo
sipj ;a a soppapqntf sotpn/s^ 'spStfuy ua 'PfstnSpjp oppapt ¡ap uppptujóf trj ''ña^sa SOHQ
áoxD^H '-í^ól 3P ajquianas-ojsoSB''x^-o^ "do 'A oub^ ¿^^l 3P Hn&lt; '61 'A BB '-Lf6l
ap oiuní-oABui 'oapiAajuoj^ '8Z~LZ "nu 'A BB 'sa¿p¡03s¡j spoti3P^¿ ap uptopS¡natQ ap oxtua^
'1V^HOJSI A VIHVWIHd VZKV^^J3SNa 3^ TVNOI3V^ Of3SNO3 ua 'PfStnSpxp P3ftt¡O&lt;f P¡ ap SO3tSPq
sotuauinaop soj 'zo^^íijv xiX3d oiNa^na íi^-61 'oapiAajuoj^ '(181-0181) ptP¡d ^P fayp^
so¡ ua sa¡puoí3n/t/suo3 sp¡nmxpf spxauitx&lt;f sp'j 'Z33VZ^O^ 'Q OXSOIHV 'í\6\ 'oapiAajuoj^ '
oup ¡ap sauopanussuj strj 'vaNvai^ hoxd^h B sa¡BiajBd sojaadsB sojsa ajqos asB^A ()
sbj as SBpuBjsunojp sBun^jB ug^ #u9Xnj^ui uainb ua janbB ap
Bpuapuoa Biusiuj bj b BdBDsa BjSBq anb jpns o^uauíap un uaXnjp
-suoa A sbuijo^ SBSjaAip sbuj sbj oÍBq ajiuisuBj^ as jas ns í
soj ap sojnajjjB soy ojjas uapand ouioa sBapi sbj jBpjoauoa
jajx&gt;d 'soajj^^siq souauíouaj ap ojaual^ ajsa ua 'unuioa sa
•SBaí^^joapi sauoiDBjnauíA A SBzuBÍatuas 'sapBpjj
-uapi JBUiuuajap sa opBasnq Bq as anb oq 'sa^UBÍauías soji^ o sbdij
-uapi SBjqBjBd jbj^souj BjBd sopBajBdB opis UBq anb asjapua^ua aqap
ou anb souiajBjDB opijuas jb^ ua ísojxaj jBjuaj^ua ap o^uaiujipaa
-ojd ja jod sauoiDBqojdujoa sBjjsanu jBsajdxa opBjnaojd souiaf^
•B^sin^ijjB jap unB A oí81 U3 oiJBUopnjoAaj ojuaiui
-Bsuad jap SBpBiauapiAa ou BiABpoj sajuanj ap upiaBuiraja^ap bj
ua sounnifesojd sajBiarui soauauíaja sojsa U03 #oujaiqo ap sbuijoj
ajqos soija^iJD ap u^pBÍ^ bj ua pzubab as 'o^anj 'A oidojd oujaiq
-oS un ap 'ajuauíBjauíijd 'u^pBUjjoj bj 'Buojoa bj ap BjjBjaaB bj ap
sajBuoianjiJSUi SBiauanaasuoa sbj ap opuapjBd 'Aaj bj A Buujaop bj
ua asopuBAodB 'paijpsní anb oiJBapi ja pjuamijB as anb ap sosjna
A saua^uo soj ap soun^jB opuBuiuuajap ji ap opBjBJ^ UBq '8081 3P
oapjAajuoj^ ja ua odtubSjo oapjjod o^uaiuiBsuad un ap Bpua^sixa
bj uBJjsaniu anb sajuanj ua asopuBpunj 'uqiDBSijsaAui Bjjsan^^
() 'sajBiajBd sBjqo sajuBWodun uajsixa anbunB
'oiJBuoianjoAaj A oiJBuopnjoAajaid oj&gt;oijad jap SBaptjod SBapi sbj
ap ouauaj ja ua ajqB^ou ajuauuBjnapjBd sa ojja ^^ #SBapi sbj ap
Bjjojsiq ajqos 'BAijsnBqxa umaBSi^saAui ap 'pBpxpunjojd ua soipnj
-sa opianpojd Bq ou oipaiu ojjsanu 'sBDjjpsojp SBapi sbj ap odiUBD
ja ua 'OBpjy josa^o jd jap soÍBqBjj sosoijba Anra soj ap Bjang
SVIA^Hd S3N[OI3VAH3SaO
q sojjo ap O^afqo opis UBq bA
anb sojaadsB ajqos jpsisui ja *BJoqB jod 'oiJBsaaau souiBjapisuoa ou
anb apsap 'upijsana bj ap jb^oj ojpBna un jas apuajajd 'odurea a^sa
ua 'oaoduiBX *Booda BjjanbB ua oipara ojjsanu ua SBpxqpaj SBDi^pj
-oapi sajuaijjoa sbj ap SBun^jB ap uppBÍp A ojuaxuiiDajBjasa jb upp
-nqjj^uoa Bun 'ajuauíajdiuis 'ouis —sbuj sbsod SBqanuí BDjBqB anb
bj— uotonioadÁ vi d'p upt3vjt{4x0 Bun sa ou anb 'ajuainSisuoa jod
'oAns ap b^ "sauoqjog soj ap BjjsBuip bj sisija ua JBjjua ap uchsbdo
ua SBpBjsajiuBiu bjbj^ bj ap oi^ ja ua SBapxjod SBapi sbj ap Bijojsiq
bj ap ja rojBipamuí ojuaiuiiAjoAuasap A sauaSiJO sns ua oiJBuojanjoA

�reconociéndolo o no, incorporándolas al acervo propio; otras se las
refuta o se admite solamente un aspecto de ellas —sus fundamen
tos o sus consecuencias— y, todo ello, condicionado, claro está, al
medio individual y colectivo sobre el que inciden.
La investigación debe ir buscando, en difícil pesquisa, no sola
mente las evidencias formales, sino —lo que es más importante—
las conexiones de todo aquello que, sin tener —como quedó dichoidentidad, semejanza o vinculación de forma, las tienen en el orden
conceptual.
LOS HECHOS BÁSICOS
Al solo efecto de una mejor inteligencia del lector que no tenga
bien presente los hechos que produjeron la formación de la Junta,
los que pienso estudiar en detalle en el trabajo de que antes se
habló, recordemos aquí que, en mayo de 1808, Fernando VII es
hecho prisionero por Napoleón en Bayona. Producida su abdicación
y la de su padre, el rey Carlos IV, en Napoleón, José Bonaparte
fue instituido por rey legítimo de España e Indias.
El pueblo español se levantó en armas en un movimiento que
ha sido denominado con exactitud por Toreno (4) Levantamiento,
guerra y revolución de España, en una obra fundamental por mu
chos conceptos.
Napoleón aspiraba mantener las Indias unidas a la corona de
España, ahora en poder de José y desarrolló esa política mediante
el envío de agentes que recorrieron América buscando el reconoci
miento del nuevo orden dinástico.

Al Río de la Plata se dirigió el Marqués de Sassenay quien
después de desembarcar en las costas de Maldonado, llegó a Mon
tevideo y luego pasó a Buenos Aires.
También estuvo en Montevideo el comisionado Goyeneche,
quien había sostenido a su arribo la inconveniencia de que el Virrey
estuviera al frente del virreinato y que había que formar una junta
de gobierno.
Las actitudes asumidas por Liniers, que era francés, frente al
comisionado napoleónico, produjeron sospechas sobre su posible
traición entre los españoles, tanto europeos como americanos, que
mantenían su lealtad a Fernando VII, el monarca cautivo.
Esa posición se robusteció a raíz de la misión de Curado. En
efecto, los portugueses, que de tiempo atrás deseaban ensanchar
sus dominios a expensas de las colonias españolas del Río de la
Plata, aprovecharon las circunstancias para cumplir esos propósitos

por medio de dos planes que jugaron con habilidad:
a) el protectorado portugués de la región platense para de
fenderla de un posible ataque francés, y
(4) Conde DE Toreno, Historia del Levantamiento, guerra y revolución de España, en
Biblioteca de Autores Españoles desde la formación del lenguaje hasta nuestros días, t. 64,
Madrid, 1926.
— 100 —

�— TOI ~
anb ap Bqanjd) SBjjnsaj Bijpuaj ou asBjnSasB aj aqDauaXof) ap
asof np jaip^Sug ja anb ajjBzijinbuBJj bjbcí osiaaid opuais uoqDuag
óuBsiui^ nsap uoisjjg bj opuaiqBs sjaiuj^ j p oqanuí oíoSuodb as anb X
ÍSBjsandsaj sns jpnpuoD Biqap anb saauBJj ouBsiuig pp osajSaj p Jijiuuad
sjaiuiq Joua ja osmb anb :opBuijsap ouia aj ab oíiaijg ja bidji ap Xajjj^.
p jijiiuaj soSjBoua sns ap ojuaiunjdtunD ua sjaiufi j ja osmb bjsuod is
anb :B3;jauiy Bjap sajouBdsg sajaf) soj BJBd sjaiuiq j IB 9&lt;^aJJua saouBJj
oiJBsuu^ ja anb soSaijg soj opiDOuooaj X ojjaiqB UBXBq as bjsuod oa
añb isajuanauíjap X sBppjoi ouiod ouis asJBjapisuoa opipod UBq ou Xa^íyV
i ja jod SBpBDipui opuBujaj uq Xa^ jap Bjnf— bj ap sauopBpjBiaj sbj
anb :ojsoSv ap ^1 ap buibjdoj&lt;j bj ua sbi^uiaojj SBjsa ap pBpijapij bj ap
XajJj^. jS P 9snqB 'soj^p sopijapj soj ap pnjJiA ua anb :Xajjj^ jap oujaj
-jBqn oqB^ jojoadsu^-qns jS P UO3 ju 'jv'S aP OJEU ojaíasuo3 odsiqo
i*S ja uod opBjuoa Bq as sbuibí 'ojjnq ojubj ap oíao^au ua jBjidB^) Bsa
ua SBpBjqajaa SBjunf sbj BJBd anb ¡BDjjamy Bjap sap^) soj sopoj b ojonp
-UO3 ns jod soSaijd uasapiwaj as ouejij jap sapBjunjoA sbj b uoiDBjsajd
ns uoo asjBjuoD uis anb souaui iu 'sjaiuiq j jap joij3Jub ojuaiuiEUEjjB
ja uis BpuEJj ua uasaXaAojd as asjjAaDuoa apand ou sBjsa anb :uBqBDiu
-niuoo aj as anb SBpuapiAOj^ sbj b Biauaipaqoui bj ap ajq^suodsaj ajopuaiD
-Bq 'BUEdsq ap ouojj ja ua ajjBdBuog asof ap uoiDBjn^nBui bj 'upqjog
ap eijsbuiq bj ap uoiaijoqB bj 'ouib ns ap sauBjg sonbiui uoj EqBjsajiuBui
aj apuop saauBj^ opBjsg ap ojjsiuij^ jap o^aijg un 'ojuajuí jb
Bjnuiuiip Bjunf Bjauíud bj ua so^aijd sojjo ajjua 'pijqB uainb
j ja BJBd uoajodBj^ ap soSaijd opuaionpuoD saDUBJ^ oijBSiuig un pjj
sandsap ODod anb :oínpuoa BDJBg buisiui bj anb sajadBd soj uBqBDipui oj
unSas uoajodB^^ jjjqnosap b opBzuauíoo BiqBq bX anb sauBjg soj uoqDijag
jejou^i japod ou ap SEpuEjsunojp ua 'sauoiDiunj^ X sbujjb uod sojDajipui
soipaui jod opijJODOS jas ap SBzuBJadsa X 'sasaauBj^ soj ap JopBjadtuq jap
Biauasajd b opEuiEjj opis jaABq ap bidtjou ajopuEp sjaiui^ j ja uoqaij
-ag ap sbjjbd oqnj BDJBg Euiijjn bj jod anb :ubjouSi as sopiuajuoa soXna
BjqBjBd ap sauíjo^uí jBp ap uaiquiBj uojanj oj 'sajjsd sojsa ap opB^jBDua
uoqajjag ap jj^ X 'janbai&gt; jj^ anb iBDijauíy ap uoisasod bj uod opuBjuoa
ouBjaqo oju b jBuojjsap ap oiu^isap opBqBjdap ja asaiApuoa sasaauEJj
soj ap aja^) ja anb b uppDB Bjsa uod zaA jej opuBjadooa 'supuiAOjg SBjsa
ap SBiDUBjsunDJiD X sosaDng soj ap ajjo^) bju b anb sajuB 'ojaSuBJjxg adp
-u;jg un b ajjBd opBp jaq^qap ajuanauíjap osBd ja ajjBSijqo cnqap ojja
b anb :bdjbuoj^i oía ap ojjbsb^ anb ojjas ap apjBjB sbiu jaa^q X 'saDUBjg
jas ap oqaaq ojos ja jod opBpunuaj ojjaABq opuaiqap sjaiui'j o^bijub
"^ J'S P opu^Oí ^s jauajsos jajanb ua auaiAp^ as anb ouaduia ja • • • M
:souiraj9j sojsa ua ^ajji^ p bj^uod soSjvd soj '091:5
ua '^cj^ít^ uij jb^ uod opiSijip ojuauínDop j^
•jo^Dadsuiqns ja Á odsiqo j^ 'ajuapisaj^
jap BpuajsisB uod 'sajyy souang ap opjiqB3 ja A 'Bpuaipny jBa^ bj
ajuB sjaiuiq b jbsiidb opjODB as 'oapiAa^uoj\[ ap opjiqB^) jap u^iunaj
d 'a^uaujB^BTpauíui 'a Xajji^ jap upiDTBJ^ bj ajqos SBqaadsos sbj
uojauxuijad 'opBjn^ jod uojbjjsouj as tjjb anb SBzuBqojd
SBAanu sbj uoiunaj Bsa ug; *c&lt;opuB^[ ap ouiujbd^ ja ua BjsjAajjua Bun
'oijg; 'oapiAa^uoj\[ ap JopBUjaqo^ ja uod oaiu A tuniPtui^^n un 'pBp
-IJB3J ua 'Bja anb ^aui^ jb o^uauínDop un pi^uip ojjaDBq jy
•asjBjpaj pippap 'oapiAajuoj\[ ua
BTDauBuijad anb 'san^njjod opBuoisiujoD ja 'sjaiuiq uod asjBjsjAaj^
-ua ap BAjjB^uaj bj bpbsbdbjj "BsanSmiod BiDBuiojdip bj ap sauoiDBj
-uaijo SBsa ap Biaiuijd bj ap o^uap BqB^sa opBjn^ ap upxsiui Bq
•uBnf adiDujjd jap Bsodsa A
o^sandap Xa^ jap BUBtujaq *b5ojjb^) Bsaauíjd bj ua BTjaBDaj jBnD bj
'IIA opuBuja^ ap soqaajap soj ap BjopBAjasuoD BiauaSaj bj (q

�tenia por que temerlas.) En fin estos cargos de que no podemos dudar,
unidos ala Conducta que obserbamos en el Gefe relatiba al estado militar,
al empleo de los Caudales del Estado, y á una miscelania bizarra de in
mortalidad y de sobocion [sic] nos dan margen sobrado para juzgar que
el mando superior de estas Provincias se halla mal puesto en manos del
Sr Dn Santiago Liniers: que debe renunciarlo, ó ser depuesto; y que por
ultimo enello estriba el que vivamos tranquilos o nos veamos precisados
á sufrir una guerra lastimosa cuyo teatro habrá de serlo esta vanda
oriental." (5)
El Virrey resolvió la destitución de Elío y su reemplazo por
el capitán de navio Michelena, que llegó a Montevideo al atarde
cer del 20 de setiembre. Reconocido, en un primer momento, por
el Cabildo, ante la agitación pública, se dejó en suspenso lo resuelto
y quedó todo pendiente del dictamen de un cabildo abierto que
tendría efecto, al día siguiente, 21 de setiembre. Congregados los
"habitantes de Montevideo", en esa fecha, dispusieron que en aten

ción de la
"precipitada ausencia q en la madrugada de este dia acaba dehacer el
referido D.n Juan Ángel Michelena sinnoticias del Cavildo, y dexando
entregado_asi mismo el vecindario debia obedecerse pero no cumplirse
el citado orn Sup.or de 17,, del corriente: Que el S.r Gov.or elevase por su
parte los recursos q la Ley le franquea en estos casos, bien ala R.1 Aud.
Territorial, sin cuyo acuerdo procedió el Exmo S.r virrey ásu deposición
del mando ó bien tentado este arbitrio al mismo Soberano, en la Su
prema Junta erigida por la Nación en la Capit.1 de Sevilla el 19,, de
Mayo del presente año, sin apartarse de esta Ciudad por interesar asi
ala tranquilidad publica, por tener este vecindario cifrada enel su esper."
caso derealizarse alg.a invasión p.r los Enemigos déla Corona, esperanza
q confundamto le há hecho concevir la notoria aptitud, actividad y valor
de este Gefe, de q.e tiene dadas las mas relevant.8 pruebas, igualm.te q
con ascendrado vasallage al mejor délos Monarcas, y finalm.te p.r ser este
el voto del Pueblo, á cuyas instancias se han congregado en este dia: que
en el entre tanto y hta q con mejor acuerdo se establesca aq.1 plan de
Gov.no mas adaptable alas circunst.88 y resolución.8 subsecivas déla Capt.1,
se reconozca esta Junta precidida por el indicado S.r Gov.or D.n Fran.c
Xavier Elio como la particular y Subalterna de este Pueblo, formada á
exemplo délas q se han mandado crear por la Suprema de Sevilla en
todos los Pueblos del Reyno ouecontengan el n" de 2 3 vecinos, desde el
mom.to enq llegaron á entenderse las siniestras miras del Emperador délos
Franceses, la prisión deñro Rey y S.r muy amado D.n Fern.do el Séptimo,
y las violent.8 abdicación.8 déla Corona áq.e fueron obligadas las personas
R.8: que se elijan por Asesores déla misma Junta álos referidos Doctores
Elias y Obes, y por Secretario ámi el infrascrito Escribano ([que la in
sinuada Junta se entienda establecida y duradera hasta tanto q la R.1
Audiencia del Distrito, u otra autoridad competente, juzgue y sentensie
con arreglo á dfo la denuncia hecha por el I. C. de esta Ciudad yponga
el mando déla Provincia en sugeto no sospechoso, idóneo, español de
nación, capaz.. . por su providad y sentimient.8 acreditados decaptarse la
confianza deeste Pueblo, diccipar los zelos q agita la Corte de Portugal,
y quitarle de consig.te el motivo q há tenido pa pedir esta vanda oriental
en reenes deñra fidelidad al S.r D.n Fernando 7P y sus legítimos subsesor.8,
p.a todo lo qual há tenido la Junta en consideración las exposiciones privadas y publicas inst.88 del Plenipotenciario de dicha Corte el Excmo. S.r
(5) Archivo General de Indias, Sevilla, Audiencia ^e Buenos Aires, legajo 141, en Ar
chivo de fotocopias del Instituto de Investigaciones Históricas de la Facultad de Humani
dades y Ciencias, Montevideo.
— 102 —

�— €01 —
•ptst^ajj bj na opeiipa on ajqíSai opBjsaj oj
ap npiaipB v\ uoa 'oapiAaiuoj^ 'uo^íp^j pj ap jpxau'a^) o.ttqaxy pp [euiSuo ja' ajqos Bpi^ajj
-oa (6161 'oapiAajuoj^ '951-^51 "dd '(J 'joa 'ÍPttStufj jap jPfuatxQ patjqtufajj pj ap piuo/sif]
pj ap otpttfsa jp ut/uas pjptf sojuauinoop ap uptooajo^ o ont$pxjstuttupy jPxauaQ oitqoxy jap
) ciso3 JOd opeaqqnd O| ap upiwaA ¿un sa connquasiiB.il anb ajJBd vrj ' (9)
Bjsa b BpB^ajj ns b X oapiAajuoj^ ap oujaiqoS? ¡a JBuaduiasap
Buajaqaij^ jauy UBnf ap Buosjad bj ua oziq sjaiuiq anb ojuaiiu
-Bjquiou jb íXajjj^. jb ot¡3 pip a¡ anb uppB^sajuoa b¡ b X sjaiuyi
pSjniDOJd anb BinBjacud bj b íBjjiAa^ ap B^unf bj jod opBuapjo oj
unSas 'oujaiqo^ ap B^unf Bun asBiiuoj as anb X Xajjj^ JB opuBín
jap asaysndap as opB^pijos BiqBq oapiAajuoj^ ap opjxqB^ ja anb
ap uojBjnojp anb sauoisjaA sbj b ajaijaj a -sajiy souang b sopp
-iinaj uojanj 'ojBipauíux ap 'anb so^aijd uoa aqaauaXo^) jaipBijq
jap oqijjB ja íBjapBpni^ bj ua upisyjd ns b X sajyy souang b bjisia
ns ap o^anj 'Xbu3ssb ap sanbjBui 'saauBjj opBuoisiuioa jap BpBSajj
bj íjj^ opuBUjaj ap Bjní bj asB^ja^sod as anb BjBd sjaiuiq XajjiA
jap uapjo bj ísaiiy souang ap pBpnp bj b ouBapiAa^uoui opB^ndip
un ap oiAua ja íuoqjog ap BuinbBof b^ojjb^ JisBJg J^p b^ub^uj bj
jod Bpipadxa jBjnajia BuiBjaojd bj ppouoa as anb apsap soppnpojd
soqaaq soj UBjaranua aq *oapiAajuoj^ ap Bjunf bj ap uppBuuo^ bj b
jBSnj uojaip anb sosaans soj UB^Bjaj as anb ja ua oqjasg (g
•BApnjosaj a^JBd bj ap a^uBwod
-un SBín oj sajuB piqyjDsuBj^ as anb bj ap B^unf bj ap B^ay (y
:uos soj ja ajuasajd ja bjsb^j "sauíj sojjo b SBpBUijsap
sauoiDBjapxsuoD b o^uní uaaajBdB B^unf bj ap prniaij bj ajqos soj
-uauín^jB soj anb ua 'sojjo 'BjjB^uauíBpunj b ajuauíBAisnjaxa soun^
-jb sopi^yjip uos anb X 'uajqnasap soj sauoiDBSpsaAui sbj un^as 'op
-uaiDajDB ba BpuBuodun a ojauínu oXna sojxaj soqanuí ua uaaajBdB
anb uapjo ojupsip ap sojuaujnSjB uoa Bjunf bj ap uppBiujo^ bj
osinb as uppBjBjsui ns ap ajuBjsui oujsiuj ja apsaQ
vxníií vi aa Noi^V^iaixsnf vi

(9) '([
ap Euiajs^s onSijuB^B 'opBjqunusoaB Bq O| *ajds ouiod A 'EsojsnS Anuí
'oqaip Bq as unSas 'Bjajauíos as 'b'aoj^ Bjap jbiS n'JidB^ ^a BJjuoa BjoqB ap
saiuB SBqaaq 'o'juoj^ ap gjuasaidaj sb^b B-isn( jaaBq A jBqanasa japodnsap
sosnqB A BiouajoiA ju 'soqdaxisa uis Bjainb jBjidB^ bj b oujsiuj ojuaui
-oui ja ua anb A]) :sojjbsba sajai^ ouiod ajjiAjas opoj jodA opoj ua ua A
?uazuBDjB SBZJanj sbiu apuop Bjq ajjapuapp d^ op"ujaj n'p j's p ouBjaqo
oujijiSaj nsB Bpuaipaqo BpiAap bj ua ojBuAawiy^ jap auBd Bjsa jBAjasuoa
(^ sauvjn4o4 s'uotsotuuoo jvjtaa) ap ja b 'ojio jas ounSjB oaijoiu jod
ajajdjajuí iu Bpuaijua as ou uo'iujaiap 3,'sajd bj ap ojaíqo ja anbA 'uauan
joq b op^jsa ja ua uajsisqns sbsoj sbj uijajuí 'jBjtdE^ Bjap p'pyjojnB bjjo
j#d uaiqo 'sjaiui^ oeijue u"q AawiA i' -oiiix^ ja jod anbiunuiOD sajas
ajuauíBjaajip anb 'sauapjo ^p ojauaS Fj'bsajBnb BjJBjjnsuoa b sopB^ijqo
UBpanb saiuasajd uos 8*b 8*jbiijiui sap^) soj sopoj an^ :opjanaB ajsa ua opBj
-bjj (rq)(['' "])as aj-uwBjnaijjBd sajBnb sojap 'sajuainStsuoa o^uiipaaojd
A uoiDDaja nsB sBAijsjaj sauoiaBjaAijap sbjjo Bjainbsajsnb ouioa 'uauod
-moa bj b sonpiAipuj ap 6u ja ojubj jBoijipora o JBijduiB 'jiSajJoa B-d BpBj
-jnaBj Bpuaijua as 'ajSBJjuoa jbj3 ns A 'ojqan^ jap b-jsui 'odj jap saqaajjsa
Bjua SBpBuioj IB-piAojd SBjsa jas b ajuBipaui an^) ([¡opBJiío^ uinbBof U*Q

�ciudad el 20 de setiembre; a la conmoción popular a que dio lugar
la remoción de Elío; a la exigencia de que el Gobernador resistiese
la orden de Liniers y se convocase a Cabildo abierto el que se rea
lizó el día 21; a la creación de una Junta de Gobierno; a la reso
lución de la Junta de enviar a José Guerra como diputado ante
la Junta de Sevilla, vista la decisión de las autoridades radicadas
en Buenos Aires de suprimir la Junta establecida en Montevideo;
al arribo el 2 de octubre de un diputado con pliegos del Virrey y
de la Audiencia, intimando nuevamente la disolución de la Junta;
a la llegada, el 23 del mismo mes, del corsario Belén, con el fin
de conducir preso al gobernador Elío y los miembros del Cabildo,
el que se hizo a la vela poco después sin haber podido cumplir su
objeto. Noticia sobre el arribo del oficial de patricios Rocha con

duciendo pliegos de la Audiencia y acerca de la agitación del Pueblo
ante los rumores de que la finalidad de su misión era el disolver la
Junta; detalla, de manera pormenorizada, la forma en que este
emisario fue recibido en Montevideo. Concluye manifestando que
el vecindario montevideano ha procedido movido por un senti
miento de lealtad hacia su Soberano y se ha manejado con cautela;
que es necesario que las ciudades del Río de la Plata den aviso
de su lealtad a las autoridades españolas de la Península y que
a este efecto se despachó un bergantín desde Montevideo, el cual
pretendieron detener las autoridades de Buenos Aires, a cuyo fin
decidieron bloquear el puerto de Montevideo. (7)
C)Dictamen del asesor de gobierno, José Eugenio de Elias,
en el que evacúa la consulta del Gobernador de Montevideo sobre
si debía obedecer la Real Provisión que ordenaba la disolución de
la Junta gubernativa de Montevideo. El Asesor manifiesta su opi
nión de que la Real Provisión debe cumplirse siempre que no
peligre la salud del Pueblo; cita la ley 36, L9, 29, T9 15 de las mu
nicipales, por la que se establece se deje obrar a los Virreyes y
Presidentes libremente, aun excediéndose y transgrediendo los orde
namientos, siempre que la resolución tomada no provoque "movi
miento o inquietud en la tierra" y que se de aviso a las autorida
des sobre el particular para que se mande remediar como convenga.
Siendo el caso de Montevideo y teniendo en cuenta la excitación
que existe en el Pueblo y la decisión de sostener la Junta por todos
los medios, de los que puede, con fundamento, temerse un movi
miento, el Asesor entiende que aquélla no debe disolverse y que
su constitución debe ser tolerada, cuando menos, por la Real Au
diencia, hasta que el Rey Fernando VII o la Junta Suprema de la
Nación resuelvan al respecto definitivamente. Recomienda mode

ración. (8)
D)Proclama anónima, en respuesta a un artículo aparecido
(7)Véase, Apéndice, documento n? 4, pp. 144 y ss.
(8)Véase, Apéndice, documento n^ 6, p. 154 y ss., procede del expediente 1944, antes
citado, de la Real Audiencia de Buenos Aires.
— 104 —

�— 01
'¿061 3P ^jqin^pyp 'oapiAajnoj^ 'i tu 'j oue 'pvpis^a/itufj 7
ap vawpfSfH p/^t/ta}} va (PtfpjSotq ns pjp4 sa¡únc}y) oüpjjatsp^) za-tfd janupyj aso[ ¿osoop ]¡j
'oagAaáy VJDHVQ laiNVd 3P o'peuioj '99^ -d '8 ^a ojuaujiuop 'aitpuaify 'ase^a. (01)
•ís i 9Si -d *¿ i,v ojuacuroop 'aaspuatfy 'are^ a (6)
-uoj X SBajaijBqns SBianf jbiojoj oqaajap jod aapand sojqand soj X
soppjBd o soiuisip soy sopo^ anb B3Bjsap íoojaiqo^ ja ua sap^paAÓü
jpnjx)jjui b oqaajap auan ^Duauíy 'BpB^undB sa^uB Buiaop bj ap
BiouanoasuoD oinoa X BjouBdsa BinbjBuoj^ bj ap ajjBd Bun jn jap
BDijainy jas ap pnjJiA ua anb 'oSanj 'jbjou aaBf^ "09131111^8^0^ bj oa
SBpianpojioi saooiaBAoooi sbj BqBiopiSaj anb oj 'sapBjjnaBj sns ojq
-an¿ jb opiuaAOJiaj OBjqBq jj^ opoBojaj ap oppBaipqB bj jod anb
oa opioaAuoa BiqBq 'jojjaioB bjjb3 Bon oa 'anb Bpjanaaj aq "SBpBio
-jo^ ijjb sbj b sajBjxuns oojaiqoS ap SBjonf ji^aja BjBd pBjjnaB^ ap
oaaajB3 anb opoB^zní 'BüBds^ ap sojqan^ sojio oqaaq OBq anb oj ís
jod J33Bq bjb^ oqaajap aoaii oa B3jjaiay bj anb oaoaiisos saoaxnb X
aisa ap opxaisod bj b3bjb X sooBapiAaiooui soj jod BpironsB
bj apuaipp anb bj oa 'BjjjaAaqa^ b 'saqo SBanq ap bjjb^ (j

(OJ) "
OIOO3 sapBijnaBj sns oa ajopoaipoadsns opBjaj^ jap oapjo bj bib3b
anb opoBiojijB aXnjaoo^) "BaijBj^oaS ooiaisod ns BpBp 'pBpisaaao
Bsouadun ap saoozBj jod ojja b BpBSijqo oía as anbjod X pBpijapij
ap oppipBJj ns jod opis Bq 'bijib^ ajpB^^ bj ap sbj üO3 asjBjBn^x
ap oasap ja pisajiOBio anb Baijauíy ap pBpnp Bjaiopd bj anj oap
-iAajooj^ ís anb 'oiosiujisb 'jbioo 33Bq ísooB3ijauiB sajoqBdsa soj b
oaqB3 soqaajap soinsioi soj 'Bsoapp X oniooa pBpjjn^as ns ajqos jaaA
-ojd Bjed sapBjjiDBj opioai OBq *B3jBaoj^ jap sopBAud 'Bjnsoioa¿[
bj ap sojqan^ soj ís anb ísoqaajap soapoapi DBnpnjjnsn X saXaj
SBapoapi jod sopBOjaqo^ *b3jbooio oidsiui on b soiaíns üBisa 'bij
-iiob^ Biosiio Bon ap soíxq oos anbjod 'soadojna sajooBdsa soj ap soo
-Biojaq oos sooB3ijaioB sajooBdsa soj anb aoapsog *oapiAaiooj\[ ap
Bionf bj ap oppisod bj apoaipp anb bj oa 'sajiy sooang ap odsiqo
jb 'ooBjjajsB^) Z3J3&lt;i januBj^ ^sof ojaijqsajd jap bjjb^ (g
(6) "SBjoqBdsa sBiaoiAOjd sbj ap soqaajap sotosiio soj sooBaiiaioB
soj BjBd BaipoiAiaj íBOBdsg oa oqaaq Bq as ouioa 'saoopmpsoo^
SBAano X saXaj SBAanu 'sapBpiioinB SBAano jb3J3 apand aisa anb
X jooBdsa ojqan^ jb opiwaAOJjaj oBq BiüBjaqos bj ap soqaajap soj
'aiüBoiaj bsb3 bj BpBooj^sap 'anb opoB^ajB :oapiAajuoj\[ ap Bionf bj
ap O9T3B3J3 bj aioaraB3ipjjn[ Bappsnf 'sjaioiq ap oojaiqoé jap Bjqo
bj 'sBioapB 'opoBpiníoa 'oijg ap pBppBdB3 bj X sjaioiq ap BipjBqoa
X Bpijadun bj aAaijaj ap opoaiood 'SBsajSoí saooisBAoi sbj aioBj
-np soqure ap oppsa^ bj BjBdrao^ "oapiAainoj^ ap jopBOjaqo^ ja
jod oqaaq oj ap Bsoapp bj aransB X oijg ap sbj X Xajji^ j^p sapnj
-p3B sbj B100J^Ü03 -sajiy sooang ap sapBpijomB sbj ap sopBOBioa
soioaomaop soj opoBioauíoa 'jopreji ap bsiub oainb b 'sjaxoiq o^bij
-ob XajjjA jap saooi3Bni3B sbj b3bib X jBiidB3 bj oo3 oioaiioidiaoj
jb Bwoqxg "ooB3ijaiay jooBdsg ap bidjij bj oÍBq 'sajiy sooang oa

�cluye por sentar la opinión de que el Pueblo de Montevideo está
facultado para actuar como lo ha hecho y para enviar un repre
sentante a la Junta que reconozcan por suprema. (11)
G) Escrito de Mateo Magariños y Ballinas en defensa de los
sucesos que tuvieron lugar en Montevideo cuando se rechazó la
destitución de Elío de su cargo de Gobernador y se resistió su reem
plazo por Juan Ángel Michelena. Se expone la doctrina que justi
fica el proceder de la ciudad de Montevideo y las arbitrariedades
legales cometidas al deponer al gobernador Elío; se señala que Elío
y el Cabildo de Montevideo acusaron de infidente al virrey Liniers
ante las autoridades competentes y demandaron su remoción y éstas,
sin emplazar y juzgar al Gobernador determinaron relevarlo, nom
brando, el acusado, al capitán de navio Juan Ángel Michelena para
desempeñar el gobierno de Montevideo; se destaca que no era equi
tativo se castigase sólo a algunos de los culpados por firmar y acu
sar de sospechosa la persona del Virrey, haciéndose notar los peli
gros que arrancaban de tal procedimiento, y que, asimismo, era
indispensable, dadas las circunstancias, juzgar a Liniers. Hace men
ción de las causas que dieron origen a las sospechas; sostiene que
el Gobernador de Montevideo tiene en su poder los documentos
que probaban la deslealtad de Liniers para con el Soberano espa
ñol. Destaca que en Montevideo se vio con sentimiento que se des
pidiese al enviado de Portugal, mariscal de campo Joaquín Curado;
alude a la misión del brigadier del ejército español, Manuel de Goyeneche, a la forma en que fue recibido por las autoridades montevideanas y a su reacción ante los ultrajes de que fue objeto. Señala
que el enviado de Portugal no intentó perturbar el sosiego de los
Pueblos sino sólo indagar los sentimientos de éstos. Se refiere a los
sucesos desarrollados en Montevideo el 20 y 21 de setiembre; se
extiende en reflexiones sobre ellos y aduce los fundamentos jurídicos
que justifican la Junta creada. Al desarrollar su argumentación ex
presa que el primero de los derechos del hombre es su conservación;
subraya que el pacto social es la fuente originaria del poder real,
derivándose, por tanto, su poder del derecho natural; establece los
casos en que el hombre, a pesar de haber abdicado del derecho de
su propia defensa, puede ocurrir a las armas sin mandato superior
para concluir sosteniendo la tesis, a fin de defender la actitud asumi
da por el Pueblo de Montevideo, que un Pueblo está legítimamente
autorizado por derecho a oponerse a todo lo que sea contrario a
su voluntad y a remover a las autoridades cuando no puede fijar
por otra vía su seguridad, ni atender a su conservación; expone la
jurisprudencia admitida que otorga licitud a la determinación del
Pueblo de Montevideo en el conflicto de competencia entre la auto
ridad del Virrey y del Gobernador de Montevideo; destaca la acti
vidad y celo del gobernador Elío y concluye manifestando que los
(11) Véase, Apéndice, documento nv 9, p. 167. La versión de este documento la difundió
mi profesor de Historia Nacional y Americana, el doctor Felipe Ferreiro, en los cursos de
preparatorios para Derecho. La tomamos de sus apuntes de clase.
— 106 —

�— ¿oí —
"IJ'óI 'TV onang '0P6I 'oupnuy 'VNIXN3OHV
Hd dVdílDOS a (808 J) oaptaatuoy\¡ ap Pfuñf 7 ap rsuafaQ 'sajv^uautniOQ spuasa^^ 'O11HW
"f O3XVW 3P op^nioj *-ss A 891 'dd '01 6O ojuainnaop 'aaipua^fy 'ase^a (31)
qq soiJBjBpuBui sns jod opBuopuBqB anb 'opiAaj^B aÍBn^uaj
janbB Bq^qanasa anb ojqand jg^ :o&lt;upx2pq dp Ptxo^stfj bj ua osaxd
-xa ^wj\[ upzBj Ü03 *0I8T B ubijbzüB3jb SBiauBuosaj sns X souij
-bSbj^ Bijpadaj 'o^anj 'anb sojuauín^jB uojbdoaui as jjyy "SBsaj^
-ut sauoxsBAOi sb¡ a^üBjnp '908! ü3 '^^uoraajqos ooa o^dij^uod yap
upisBao ua Bjsandxa BuiJ^aop bj o^Bipainuí ajuapaaa^uB oujod oauap
uppBAjasuoD Bidojd bj b oqaaiap ja X jBjndod pBjunjoA vj

'(¿91 '^ (90tpu94v PP 6 óu o^uaranaop 'saqo SBDn^ *-ss X 9^ *dd
'aotpud^y jap ¿ óu ojuauínaop 'oapiAa^uoj^ ua BppajBdB buiiu
-9UB BtuBjaoj^) BjuBjaqos bj ja ua otud^ioxt^x 'Xaj ja jb^jbj jb 'anb ap
a^uB^jnsaj oqaajap ja 'ojja BjBd 'ajsisB aj anb jod B^unf bj jbuijoj
ajainb ojqan^ ja anb 'jpap ajBA 'JBjndod pBjunjoA bj (p
•(sjaiupi ap uppiBJ^ bj asjBqojd ap bjbj^ anb ua so^uatu
-naop sojjanbB sojx&gt;j ajuauíBjpijdun a *ss X 89J #dd (dotpud4y jap oí
óu o^uauínoop 'souijbSbj\[ oa^B^\[ íajqmapas ap j jap B^ay)
•ouBjaqo jap Bjunsajd pB^unjoA bj :ajuBpjoauoD
ojuauíBpunj oj^o 'ojja jod 'Bjua^ 'sajBUJ sosa jBjiAa BqBjnaojd anb
'Bjunf bj ap uopBiujoj b^j -sanbB^B sns Ji^iJip UBjjpod sasanSnjjod
soj sauainb bjjuod X BDiupajodBu bjubji^ bj b sopB^ajjua jas UBip
-od anb soj 'sajuBjiqBq soj ap pBpp^ajuí a pBpijn^as bj oj^ijad u^
Bjuod 'bjbj^ bj ap oi^j jap ajuajj jb 'uppiBJj ap osoqaadsos 'sa
XajjjA un ap BpuauBuuad bj anb ap BiDUBjsunajp bj ap q
-aj anb uppBAjasuoa Bidojd ns b ajquioq jap oqaajap ja (a
'(¿91 "^ (9oipuf4y pp 6 óu ojuauma
-op 'saqo SB^nl -991 '&lt;J (99tpua4y jap 8 óu ojuauínaop 'ouBjjajsBO
zaja^ í*ss X 9^j 'dd (aotpud4y jap ¿ óu ojuaumaop 'oapiAajuoj^
ua BppajBdB BuiíupuB BujBjaojd í'ss X fc,\ #dd fdotpua4y jap 9 óu
ojuaranaop 'sbij^ ap #g[ asof jojaop íajquiapas ap \i jap Bjay) 'bdij
-auiy ua UBja oj uaiquiBj 'sBUJijj^aj ijjb UBja SBjunf sbj ts 'ajuain^
-isuod jo^ •(iun/i4^udX9 pp) BUBds^ ap ojdraaía ja opuain^is oqaaq
BjqBq as oapiAajuoj^ ap Bjunf bj anb 'sa ojsa 'BjouBdsa BinbjBU
-o^^ bj ap sajUBj^ajuí sajJBd sajuajajip sbj ap pBpjBnSí bj (q
•(*ss X ^fi #dd dotpud4y jap f óu ojuam
-naop ''Dja • • *sosaans soj UBjBjaj as anb ja ua ojuasa íoipmsa ajsa
ap ^OI" ^01 '^^ ^junf bj ap upiaBaja bj ap Bjay) souiaaA sbui X jira
sop ap sauopBjqod sbj ua SBUjajjBqns SBjunf uBjai^jja as ojsandsip
BjqBq 8081 ^P ojso^b ap ja BpBjBp Burejaojd Bun ua anb bjjia3
ap Bjunf bj jod JBaja uojBpuBm as anb sbj ap ojduiaía ja (b
:ua a^uauíBijBuij^aop X jB^aj BSBq as oapiAa^uoj\[ ap Bjunf bj ap
upiaBuuoj bj 'uaransaj ua 'anb Bjjnsaj sojjjasa sojsa sopoj aQ
(31) *oapiAajuo^\[ b Buaj
-aqaij^ ap BpB^ajj bj ap sajuB UBjuaj anb opBjsa jb sBsoa sbj UBjp
-uodaj X sBÍanb sbj ubjio sajiy souang ap sajBiajBdrai

�reconquistado a sí mismo, dando y quitando el poder supremo, en
uso de su soberanía natural; que había adquirido el derecho de
llevar las armas y el estandarte de la nación, levantando fuerzas
superiores a todas cuantas podían hacerle frente; ese pueblo que
acababa de coronarse de gloria, y que veía rendida a sus plantas a
la soberbia Albión, no comprendía aún el alcance de lo que había
hecho, no sabía que era arbitro de sus destinos, que tenía los me
dios para ser independiente y que sólo le faltaba la voluntad de
cidida de serlo. El día que unos cuantos hombres comprendieron
esto, estalló la revolución". (13)

El escrito de Magariños defendiendo la Junta de Montevideo
sigue en muchos pasajes, a la letra, los anónimos bonaerenses de
1806 como se demuestra seguidamente. (14)
Defensa de la Junta de Montevideo
por Mateo Magariños.

Anónimos bonaerenses
agosto y setiembre de 1806
Se save que los oficios no se han
creado en España para acomodar las
personas, sino para que las personas
sirvan y desempeñen los oficios (1). No
es de presumir que el Rey haya nom
brado á Sobremonte para unos cargos
tan graves, y delicados, como los de
Virrey, Governador, y Capitán General,
solo por honrar su persona, ó por fa
cilitarle volsillo para el acomodamiento
de su familia. Quando el mérito y ser
vicios del Marques fueran distintos del
que ha labrado con la entrega de Bue
nos Ayres, no le faltaba modo al So
berano de corresponderle y premiarle
sin desengastar de su Rl. Diadema una
de las mas preciosas joyas que la re
comiendan, y hacen brillar, ni exponer
á sus Vasallos á los insultos, tropelías,
y extorsiones de una Nación según se
acava de descrivir, como la Inglesa.

1808
Se save por la Ley Rl. de Castilla,
que los oficios no los dá el Rey para
acomodar las personas, sino para que
estas lo sirban y desempeñen con con
cepto a los cargos que ellos tienen; y
el inhavil que no posé las cualidades,
o constitutivo esenciales, debe perderlo
por el mismo echo, y quando la inha
vil idad consta de notoriedad, no se
debe esperar a sentencia, máxime en
casos urgentes y de difícil haver riesgo
enla tardansa, pr. qe. el orden de áTO.
es no observarlo quebrantando con no
toriedad sus fueros y preceptos.

(1) Ii. 2. tit. 5. Ub. 3. R. C.
Los Dro. que han conocido los enga
ños que suelen padecer los constitu
yentes en nombrarlos, y lo expuesto
y peligroso que és á los subditos to
lerarlos, han acordado savia, y pru
dentemente, que si alguno se sintiese
gravemente molestado y oprimido de
su superior, en partes, y lugares muy
remotos, como acá en Indias, y otros
parages, adonde por la larga distancia,
y dificultad de recurrir alRey, no se
puede esperar oportuno remedio, puede
licitamente recurrir á otro Juez, que
no sea suyo, aunque sea absolutamente
incompetente. Porque dicen los que lo

Los dr&lt;* qe. han conocido los engaños,
y lo expuesto q.e es alos subdictos to
lerarlos han acordado saviamte. qe. sf
alguno se sintiese ([agraviado]) opri
mido de su supor. en partes y lugares
muy remotos como aqui en Indias, y
qe. pr. la larga distancia y dificultad de
recurrir al Rey no puede esperar pron
to y oportuno remedio deve licitamte^
recurrir a otro Juez, aunqe. sea absolutamte. incompetente, y, ([(pr. qe. pr. el
peligro qe. hay en la tardanza é impo
sibilidad de ocurrir al legitimo supr^
puede) aun la Ciudad haver ligas
y confederaciones, levantar gente de

(13)Bartolomé Mitre, Historia de Belgrano y de la independencia argentina, en.
Obras completas de Bartolomé Mitre, vol. VI, p. 200, Buenos Aires, 1940.
(14)Véase, Apéndice, documentos nos. 1, 2, 3 y 10, pp. 131 a 143 y 168 y ss.
•— 108 —

�— 601 —
japuajap BJBd 'Bjisaaau as sbui Bip ja ua
anb oj sa anb 'pjjsotu anb BiDuaStjaiui
a ojaa 'ozjanjsa jap opBuuojuí asaiAnj
-sa is 'ojjo jBiquia asaipnd ou 'souaui
oj b 'SBjjuaiuj asBjquiou aj A^^ ja anb
'ÍZ 'K 8S d^siQ
6j omox *dB^ ^n -j oj^Aqiu^ mtja^ 'si^a
TI N '6H "íboD 61 -díoí -HaiBuai^ ()

-BjnjBu bj ap biuiiiSubsuod jod auaij
as anbjod 'jbjiijeu uozbj uod BjnDaxa
oj Bjja uod aAnSJB anb ja anb 'pBpiui
-jojuod jBjua tjiaiisojaA sbui sa anb oj
jBpjBtiS BpuBta B^sa anbjod 'Aaq bj ap
ojxaj jap Bsn anb 'aDip as pnjijiunsoj
-3A BSajB anb ja 'anb ajjansaQ -osajdxa
jod auaij as 'jiunsojaA sbui sa anb oj A
'pBjunjOA ns b sbui BDjaDB as anb bj bui
-jijuod A BAamdB ouBjaqog ja BjjnsuoD
bj ipijfip sa anbua BijajEui Bpoj utj

jiuiisojaA sa anbjod 'Bjjan^ b^
A 'jopBUjaAO^) ns jod 'sjaiui^ oSbij
-ub *a ^ JBuiBjaojd b 'adpuij^ jap
pBjunjOA uis oipaaoíd ou oaijqn^ ja
anb 'ajuauíjBnS; sa oj 'ojopuais A í-ojp
ja ua osajdxa sa ojsq •() BzajBjnjBu
bj ap BjuaijBd jod auaij as pnjijiuiisoj
-3A bj anbjod 'jBjnjBU uozbj uod aAn^
-jb 'jiujisojaA oj uod aAnSjB anb ja anb
pBpiuiJojuoD jbj u^ *jiuiisoj3a sa anb
oj JBAjasqo BpuBui Aaq bj anbjod ^Á^'j
ap ojxaj, BSajB anb aaip as 'pnjijiui
-ISOJ3A bj bS^jb anb ja anb ajjans 3Q
'Bsajdxa A ajuapiqa pBjunjOA jod auaij
as 'jiuiisojaA aDBq as anb o 'sBJiuaS
-uod jod aDnpap as anb ajuaui A 'pBJunj
•oa bj 'asBja Bjsa ap SBuajBui sbj uq
•j^OI P 'bs^ '001 #™
•pnjJd 61 -&lt;lB3 -bj jjBd '33JOJJ ap -S
A 601 801 M AI *^B3 -q^ ÜPBqog

?
'011
)

*sajBjnjBu soj A 'souiAip
soj uaiquiBj ouis sou^uinq sojdaaajd soj
ojos ou 'zaA Bun ap sbui 'BJajjy *ouiij
-ixaj ua ajjaiAuoD oj ajuajaduioaui zanf
jb A isa oj ou anb oj 'ojpij 3dbjj 'Bp
bj sajuB A 'ajiuipB bj ou 'Aa-j ap aaajBD
anb 'sopBjiD uba anb soj ap oun aaip
'sajojDOQ Á 'sojxaj soqanuí ap Jijuas ua
ed anoij^ajojd
'801 *ó ^l fi^

i oipnpjd -odc^) i
ap •' bX|b oí I '601
6^ ojfi BIIÍPBqog (i)

'souiAip A souBtunq sojdaaajd soj sauois
-bdo SBijanuí ua BJajjB A 'ouiijiSaj zarif
ua auaiAuoa oj ajuajaduioaui jb A sa oj
ou "ab oj ojpij aa^q :Bp bj sajuB A 'ajiui
-pB bj ou '"i is aaajBD -8b p^paABi^ bj
-UBJ ap ([(S9 pppfS999U PJ )]) BSUBpJBJ
bj ap oíStjad ja A pupisaaau bj uauaij
'O '^ SOI *^ 'o^ sajBj ua (j) "i'i sbj ap
sauoiaisodsrp A jo^ij ja jBSBd ojxaij sa
oipauíaj ojuojd jap pBpijiqísoduii bj j*d
a'b *jd ojjaaBq ap JBÍap Aa^ jb jBjjnsuoa
B opBSijqo Bjsa *ab ja A 'Bsn^a Bidojd
ns ua zaní asjaa^q jBjnaijjBd ja unB
A 'sojja ajqos Bun^je uoio^ipsuní BSuaj
ou -Db ap ojBduiB / ja oxBq ajjauod A
'pBqy ns b japuaqajd saSuop^ soj uap
•and 'jdns ja b osjnaaj ja jpijyp o opsj
-BJip ([(opU9fS 'ab OíU9¿fX9 "¡Vt 1*9 J9t
9p UOZP* PtUSttU PJ *O(f fPUttfPU) *Ojp
jod ojsa A 'ajBduiB A Bpuaipp bj anb
BJBd ouanQ ojjo b asjBSajjua A

anb 'uoiDBJapisuoD bjubj ap sa 'Bzu^p
-jbj bj ap oj^ijad ja A 'pBpisaaau Bq
•saAaq sbj ap BiJBuipjo
uopisodsip A 'joSij ja BJBd ojpij sa
jopadn jb JBjjnsuoD ap pBpijiqísoduii
o 'pBjjnDijip bj jod anbjod 'ojjaDBq
ap JBÍap 'Aa-ji jb JBjjnsuoD b op^^ijqo
Bjsa anb ja \ -BsnBD Bidojd ns ua zanf
asjaDBq jBjnoijjBd ja unBq A ísojja ajq
-os BungjB uopDipsijní BSuaj ou uainb
ap 'ojBduiB ja oÍBq asjauod A 'Bzijijsoq
A bSijso soj anb p^qy ns b japuajd
saSuoj^ soj uapand 'JOijadn^ osjnoaj
ja jiDijip 9 opBjBjip jasap uozbj buisiui
bj Jod anbJO^ qBjnjBU 'oip jod ojsa A
íajBduiB A 'Bpuaijap bj anb BJBd Joua
o ouanQ ojjo b asJBSajjua o 'Bsua^
-ap ns BJBd BjjanS ap ajuaí? jbjuba3j A
'sauopBJapajuoD A 'sbSij jaDBq pBpnr) bj
apand 'BzuspjBj bj ua A^q anb oj^ijad
ja jod A 'uoisajdo bj ajinb anb BJBd
'joijadn jb Jijjnao japod ap pBpxjiqis
-odujj o 'bidubjsjp 'uopBjip bj jod anb
(Z) uapuaijua oj joíaui A 'opBipnjsa u^q

�y conservar la Tierra, que se halla
amenazada de enemigos, y se ha hecho
el obgeto de su embidia, por las pro
porciones que la acompañan, é infor
mes que les han dado de su vondad,
los que para su destrucción se han recivido en su seno; de cuyo particular
no puede tampoco prescindir el Pu
blico, mirando por su seguridad, y que
le pone igualmente en la necesidad de
tomar sobre ello sus medidas a tiempo,
antes de que estos Cuervos le saquen
los ojos, después de haverle comido el
corazón.

leza. Y siendo esto expreso en el Dro.
lo es igualmente, que el Pueblo proce
dió conforme con la presunta voluntad
de S. M. mirando por su seguridad
conserbación, quietud y tranquilidad.

El que formó las Siete partidas era
todo un Sabio; y como que posehia co
nocimientos, y le asistía autoridad, de
lineó las de Capitán General, ó de
Caudillo, que es el titulo con que lo
distingue, en estos tres precisos térmi
nos: esfuerzos, maestría, y seso(4). Estas
qüalidades de tal manera son esenciales
á todo Caudillo, que el mismo Legis
lador advierte, que si el Emperador, ó
Rey, sale á la guerra, y no las posé,
deve nombrar al que las tenga, para
que Caudille diestramente á la gente.
La obligación en el Principe de buscar
Caudillo á proposito, arguye la necesi
dad de este en serlo, qual combiene. En
especial emanando, como se explica el
Texto, la obligación del Principe de la
calidad de los echos de la guerra. Pues
dicen, que todos ellos están llenos de
peligros, é de aventuras: é demás el
yerro que ay aviniere, non se puede
después vien emendar. E por ende non
se debe traer (la guerra) si non por
seso, ó por grande acabdellamiento. De
modo, que si por esta razón no puede
el Soberano usar en esta materia de su
plena potestad, y libre alvedrio menos
podra el subdito dejarse llevar de él
para aceptar el cargo, y exercerlo.

El qe. formo las 7 partidas era todo
un savio, y como qe. poseia conoci
mientos nada vulgares, y le asistía po
der y autoridad delineo estos tres atri
butos asaver esfuerzo, maestría y sesso;
qüalidades... / en tal manera esenciales
a todo Xefe o Caudillo, qe. el mismo
Supremo Legislador advierte, qe. si el
Emperador, o Rey sale ala guerra, yno
las posee deve subrogar otro en su
lugar qelas tenga pa. qe. acaudille y dirixa diestramte. ala gente; De modo
qesi pr. esta razón no puede un Sobe
rano usar en tales casos de su plena
potestad, y libre arbitrio, menos debe
el subdito dexarse llevar de su orgullo
pa. aceptarlo, y exercerlo, y y si lo
executa, no se quexe de qe. un Pueblo
amante de su sosiego e instruido délas
máximas de su constitución repulse (á
el qe. quebrantándolas altera) con ener
gía a el perturbador qe. selo perturbaba

(4) L. 5. tit. 23. Part. 2a.
Tenga entendidos los zoylos, que la
Representación y Autoridad de un Pue
blo caveza de un Reyno, no es tan pe
dánea, como á ellos se les ha figurado.
Sin embargo en prohivir la Ley, que el
qe. fue un año Alcalde, lo buelva á
ser, hasta no pasados dos, el dro., y la
practica dispensan si fuese aclamado por
unánime votación (6) No obstante tam
bién, de qe. en España muerto el Co
rregidor (lo mismo deve decirse del

La representación de / un Pueblo no
es tan despreciable como algunos se
han figurado, pues apesar de prohibir
la L. qe. el qe. fue un año Al*, no lo
vuelba á ser hasta pasados dos, el dro.
y la practica lo dispensan si fuese acla
mado pr. unánime votac. No obstante
qe. en... España muerto el Corregidor
o Govr. espira la jurisdicción de los
coadjutores de este y no deven exercer
mas autoridad, ni entrar en lugar del

(6) Lib. 9. tit. 3. Lib 5. R. I. Bobad.
lib. 3. Cap. 8. N 60 y 61 Evia. Part. 1 S. 2.
N 36.
— 110 —

�— III
E¿ d -Z\ X "€
"I #ouBp jaDBq Bija na OBpand on anb Ejaa
-Bin ap soSiuiaua so¡ ap jBpjBnS uaAap v\ is
ojjo ' ' ' ' 6 -&lt;IE3 '^a^ I tnnjonp sijij nuEiu
ap uinara uin|ndo, uaonQ orna saSu^ (^)
•,q; -L i
sajonas -jd samoq soj nasemoj so] a saXo^j
nasanj -ab ouiqujoa uozbj Ejsa jod 3 (^)
&lt;E^ EI 61 "X 'i 1
'sopa ap BzaqB^ asanj anb onn asaiqo anb
szjanj Bqaa^ap Jod Jajsauaui anj apua jod
3 'sojjo so] anb jojea seui uajainb sonn soj
'd ap nos samoq so¡ ap sapEjun¡OA sbj
Eu anbjoj
11 'ds^ 'Aaqoj^
snindo^ janjjo^ jndE^ isa non iqfl (^)
"I #S Z dED 61 "l -spBd'ja ipq 3jní
ap snijojf) 'anoijEJídsnoa aa 'ado innmmoa
ns mtiAjES uins jn 'jipuaj oa ssjaiaos (I)

-ojd as SBpuBjsunajp S9JBJ ua anbjod
'jBjndo^ uoioouia aumsajd as o íbijjb^
BJ B UOptEJJ 3UJ9J 9 ÍUOOBAjaSUOD nS
oSsau 9JJOD opu^n^) :uos ouiod íjoij
OJEpUBUI JEJ9CÍS9 UIS SBUJJE S6J B
Aap A 9p^nd anb U9 sosbd ABq
'jbjiijbu 'joua^ A ^a-jj ns b ojopuap
-IUI9J 'Bsuapp Bidojd ns ap *ojq janbB
ajquioq ja is ap oaipqa sbuiixbui SBjsa
jod anbunB A 'sojqan^ soj ap Bsuajap
bj souBj9qo soj ap uopB^ijqo Bqaajj
-sa sa ouisiui oj jod A íjBjnjEu -ojq
jap SBsnED SBjsa jod japod ns opoj asop
-UBqjjap 'sopBjuajo^ A saAa^ sojap uaS
•uo ja apaaojd apuop ap 'uasBujaAO&gt;
soj anb 'sojjipnBD uij jb opuaiSpipA
'sapapni^) A sopijJEd opuBuuoj 'pspap
-o ua asjiun uojaiuiquioa 'auanj sbui
jap A^i bj A 'ojsa jejia9 BJEd A íjos
-9j3b jb jejeui Bsuajap Eidojd ua oji^ij
sa ojja jod A upp^qjasuoa ns ua 'ajq
-tuoq jap soqaajap soj ap oaatuud j^

pjPP pBJunjoA bj uod
9JU9UJ9UIJOJUOD apaaojd as sosb^
ua anb ap sEuiapE anbjod ^Ej
ns ap osjnoaj jb Bjadsa u^p ou anb
A 'UOJ9BAJ9SUOD ns ajuaululuí o3s9ij un
9jjod anb ua sojj^nbB uos sojs^ 'Aa-^
jap ojEpuEui ja jEJ9ds9 uis SBUijy sej
b jijjn^o 9A9p A ^apand anb ua sosbd
ÁBq ojxij uoa (^) Bjjan) bj ap *ojp ja
apuodsajjoa 9ju9uiEAijEAijd u^inbB A^^j
jb aquinaui a 'Bsu^pp Eidojd ns ap *Ojp
janbB is ap 991 pqE sap^p^i^os ua ajq
-inoq ja soidpuijd sojsa jod anbuny
•(f) sojq^n^ soj
ap Bsuapp bj sa saA^^j soj ap uoidbS
•IjqO EIJ99JJS9 SEUI BJ I SE A ÍJEjnjEU -OJp
jap BsnBD bj ap BAijap as A '3dbu japod
oAna () souBjaqo A sadiaujj^ soj ap
uaSiJO ja 9JS9 opu9i *(^) ouj9iao^ ns
BJBd EZ9AB^ Jod so]j9 ap oun ji^^ja ap
OpiJJBd ja UOJEUIOJ 'UIJ 9JS9 JBIjnSUOD
JOÍ9UI BJBd anb osad jb (j) ísauopBjq
-o^ A 'sapBpni^ opuBuuoj pBp^iDo^ ua
asjiun ua uojaiuiquioa 'aw^nj sbui jap
sojjnsui soj ap BjJEjnS^sB bjbj *^piA
bj ap uoi^BAjasuoa A Bsuapp bj 'ajquioq
jap soqaajap soj ap ojauíud ja s^
D

/ Bjap bijojS? • • • A
jap OI9IAJ9S JOÍ9UI JB -3b ESO9 BJJO B
ojiui ou io"ao) ns ap *uaoAjasuoa bj ua
O9piA9juojv ap ojqan^ jg[ 'aaajBd ajab
ja an3ija ojqanj ja sand Braiji^aj uois
-aans opuaiuaj ou /Cajf j9 oj^mu #oPb
apaans ouisioi oj \ "a^ij^ oj ojqand
ja is uoiaaipsjjní Buajd uoa uaimijsuo^
as A 'uoiDiqiqojd bj Bsaa oíSija soj -ab

d ni -jjbao3 (8)
S qíl • J" ^1
C qn ^33V (L)

bj ap bijojS
bj b A 'Aa'^ jap opiAjas joíaui jb oui
•oa ajuauíjBdpuijd bsod bjjo b pjiui ou
'on^ijuB jap JIA1^ auantu jod Jop^ujaA
-o) OAanu jap uopaaja bj ua ojusnb
'pBpni^ ns ap Bjsinbuoaa^ bj ua ojubj
'S9jAy souang *(g) aaaj^d aj jofaui anb
jb aSija ojqanj ja 'buojo^ bj aaauajjad
•oap ap uamb b 'bjsb^) ns ap soj ap ou
-nSuiu opuapanb ou anb 'Aa^ jap Bjaj
•uajBd bj eaeob 9s opuBnb 'Essd ouisiui
1 '(¿) ^^ija oj ojqanj ja is 'uopiAiq
-ojd bj ES99 'pjquiou aj anb jap je3uj
ua JBJjua 3A9p ou aisa A 'ajuaiuaj ns
ap uopaipspní bj BJídsa

�en sus Leyes (6) el Pueblo reasume su
natural dro. de defenderse, y sin ofensa
de su suprema Regalía obra en favor
de su causa propia, y de la del Rey,
que es una misma; pues que el vien é
la Requeza de sus Vasallos es como
suya (7) y el Rey es el Alma, y la Caveza, y ellos los miembros (8).
Esta facultad, y poderío del Pueblo
autorizado por el dro. natural, y las
Leyes indicadas, se extiende por nece
saria Consecuencia para tomar todas las
Providencias conducentes á su defensa
removiendo los obstáculos, que impe
dirla, o comprometerla, puedan, por
que se compondría mal, que el fin le
fuese permitido, y prohivido los me
dios. I é aqui como llegamos insensi
blemente al caso en que se halla nr*.
Ciudad, ó Pueblo de Buenos Aires.

cede conforme a la voluntad del Mo
narca, deslindada en sus Leyes, resu
miendo el Pueblo su natural defensa,
sin agravio de la Suprema regalía, por
obrar en favor de su causa, propia re
moviendo los obstáculos que puedan
comprometer su soberanía; y por cuyos
motivos aprovó S. M. a la Capital de
Buenos Ayres la deposición del Exmo.
Marques de Sobremonte, Virrey en pro
piedad de esta Provincia.

(6)....Por todas estas razones deven
todos venir á tal hueste, non atendiendo
mandado del Rey. L. 3. T. 19 pda. 2; Ley
4a. ibidem; y el Sr. Gregorio López glosa
8 y glosa 4 es la 4a.
(7)Ley 9. Tit. 19 Pda. 2a.
(8)Ley 5a. Tit. 1? Pda. 2a.
La Ley Municipal de Indias, que
obliga á respetar la alta autoridad de
los Virreyes, hasta el extremo de obe
decerles, y cumplir sus mandatos, aun
que sean excesivos y contra dro.; ex
cluye sin embargo el caso de que la
materia sea de calidad, que pueda su
gerirle mobimiento, ó inquietud de la
Tierra.

Remover ad. livitum una clase de
empleo jurisdicional como este, o si pr.
las excepciones de la misma Ley muni
cipal de Indias qe. prescribe los limites
de su poder esta exceptuado, pues assi
se deduce de las terminantes espreciones de ella misma en quanto orde
nando qe. estábamos obligados a obe
decer y cumplir sus mandatos aunq.e
sea excesivos y contra dro. después délas
protestas ordinarias / excluye el caso
de que la materia sea de tal calidad,
que pueda seguirse movimiento o in
quietud a la Tierra.-

Es, ciertamente, una ironía que Magariños en su alegato en
favor del enjuiciamiento y separación del virrey Liniers se valiese
de los mismos razonamientos que, poco antes, habían servido para
quebrar la autoridad del virrey Sobremonte y poner en su lugar,
precisamente, a Liniers.
LA SOBERANÍA POPULAR
El principio de la voluntad popular, como con cierta timidez
se le nombra en algunos documentos, o más abiertamente la sobe
ranía popular, empieza a manifestarse con expresiones como: "Por
ser este el voto del Pueblo" que sienta el acta de erección de la
Junta del 21 de setiembre; "La&lt; representación de un Pueblo no es
tan despreciable como algunos se han figurado" en que Magariños
repite casi las mismas palabras que su predecesor de 1806," Un
pueblo tumultuado es semejante al rayo" que dice el Cabildo de
— 112 —

�— €11 —
-uajopuj 9 'pcpisBcjBDui ns ap Bsn^a jod 'ojos ajqiuoq nn ap p opeiinb ^ op^qaasap j^s Bjpod
uozbj s'buj uoa ' 'sazanf sns ap pBpjjEuaA X 'oiaejjxd p jod 'opEqaa'sap anj sojq ap ouj'ajAoS
p js añb 003 •sanopB^^; scuiap sbj ua BqEjqtunjsoaB as oiuoa 'sajqraoq soj' uauXaj anb ¡a
(jjdopB as' X 'soja eqÉuAaj sapnb soj ap oipaui jod 'sazanf soj ap oujajAoS ja 9qaasap as opotn
ajsa aa 'sojja ajqos auXaj ou anb Ejsd 'jui b ouis 'jj b op^qaasap Bq aj ou anbjod 'uaajp
anb oj opoj na 'ojqan^ jap zoa ej aXo :oxjp aj soi¿ oiad 'uojajjad ej jeih b Xnm pAajj 'jamnBg
Bjajoj^ ¡3 -ocjaiAoS ojjo 9jpjd aj aisa opuBnb 'ojqanj ns "ap pBjnnjOA bj jijsjsoj osiñb on
soja orasjtu J3 -ojnnd ajsa 'u'a b3jba anb bsod tu 'uojsaaans ap oqaaaap XBq'o'u ¡Bjajnb on
Bisa apuop X 'sojajnfjad sns Bjuajs apnop 'ajaaaz' Ejsa apuop anbjod 'pBpajaos bj ap pÉjunjOA
bj Ejjuoa jBuXaj'j'apnajajd 9 'JBÚXaj BjEd Bjajjsní ap ojmjj janaj uapand seuibI 'uojsaaans ap
soj jod sajuajpuaasap sns 9 soqaajap sns jod saXa^j soj anb "'ajqBSauj sa sojdjaujjd sojsa aa
•soja 3P ^T CI ? aiujojuoa 'jBjsa uajq ns b jjuaAuoa BaA unSas" 'ÉjjjiunsBaj 9 'ejjbui
-jojaj 'EjjBjjnb apand 'Bp bj ouioa X isoqaniu 9 'onn b 'ojqanj ja BDjuninoa 9 Bp bj 'soja 3P
auajA anb pEjsajod BumjSaj bj sand 'ojqanj ja aasq anb oj jaanq ou o jad 'jBjqBq Bjpod jBjna
-jjjBd uq 'ojqan^ 9 jBjnajjjBd ap Bjouajajjp Xsq anbjod ÍJOíaui oj b ojJcajaaE Ejssq oujajAOQ
ja jBuijopj 9 jBpnuí ua 'uajq ja opusjjasns X 'ou^p ja opuEjjoa 'BjjBasnq ou ua ajuautaABjS
BiJBaad 'Bjsa opuEjjB^ 'jsisa uajq ns b 'BjauajuaAUoa ej anb oiaíqo ojjo 'sauojajsodsjp sns
ua opjuaj EiqEq Eaunu anb 'Bjsa anb JOd ¡pBpajaos bj b eSu^auod sEjjuajuí oujs 'sajuajpuaasap
sns 9 'ouBjaqos ojaaja ja ua jBjnp opnd ou Bjsa :uo;aBjjsjujuipB ns X 'uojaaaja bj ajanj as
anb 'asBja X opom jap Bas oja^ 'sanojaBj^ sbj ua soujaiAo^ ap' XEq anb 'sopo'ui sosjaAjp soj ua
asBjjsjujtupB bj anb EjBd 'ojjb oj ap auajA anb pEjsajod bj ojjuod aj pspaj^os bj anb 'Jjaap
sa anb '.sojEpusui sns BajjaBJd ua opuajuo'd 'sojjesba ouiod Bjja^apaqo 'pBpaiaog bj ap ojsaj ja
anb X 'Bjjajuoa aj as anb 'ouBjaqo^ ap pspjjojnB X ajquiou ja uoa 'opuEpuEtu X 'opuajuodsjp
'opuajSjj 'pBpjajjaj bj ap sojaíqo soj ajqos ajuauíBajjoaqj asEÍEqEjj X 'pcpijcjDadsa uoa 3sbjj3
-ja 'opBjapody 9 'Bjaujjuas ouioa anb 'oun uojajSjja :ajuaurBjaBxa SBjjBuadiuasap ajqjsod Bja ou
'ajqBjdBpB uapjo ja uoa sajjEd SEjdoJd sns ajjua sbjjjpjajp ujs sauojauajB sejubj anb X 'p^pjj
-nSas X Bjauajsjsqns ns jsasnq e BpBSjjqo 'jejooi Euosjad bjos son opuajuodtuoa 'ajuaujjuo'3
un ap soj sopoj odJana ojos un ua asopuajA 'pBpajaos ap uoideuijoj bj ua ojoaap X 'uajq
ojdOJd ns ap ja anb ojaíqo ojjo jauaj Bjpod ou 'soqaajap sopoj jod anb 'sand ajqujoq 13
•ajquioq ojjo b asajaapaqo uajnb BjjqBq ou ojjBjjuoa
oj ap anbjod 'BiauajpaAO bj b sauozBjoa soj Bjjjjaop anb óujs 'ojqan^ jb 'ajuajojA soja 3n^
jyaap sa ou 'saXa^j sój UBuXaj soja Jod ;s \ -Bjnqaaq ns X 'ajjÉd Bun ojos Xa^; ja X íopoj ja sa
bjjje^ bj sand tXa-^ jap uajq ja jod anb' 'eijjb^ bj ap uajq ja jod jbjjuj 3Aap as ojamjjd 'soja
ap sandsap anbjod 'pBjsaSs'p^ ej Bjjuoa ousp ap ja anb apu^jS seuj sa BjABpoj anb 'uojasjsj bj
Bjjuoa ouBp ap ojjjap ja BjsBq uBjjdjaaJd aj anb SEijasiin sejjo X 'Ejauapu'aasapuoa ujnj Éun jod
¡pBpjjjAjas EfEA Bun jod '.sajaju; j|a' un jod 'pBpjjBuojaBj BjdOJd ns ap ajuBpujSap un jas anb
souaiu apand ou 'ojjBjjuoa' oj 'cíf'jp anb BjajnbjÉnb X "p^jjaAjj X 'soqaajap sns ap uojaajdo
BjajnbjBnb ap ojdaxa' X 'opujadsaj 'jas 9JAap sajuB anb oujs 'sajqEjaunuaj X sajqruop 'sajqEJBdujoa
'saj'qjpuaA 'sajEuojaBjjj a sBpEuijuEuj sa'jaadsa sbj uoa opEuoSuEJEd jas ap afBjjjn jja jb jBSajj
9jAap Eaunu íjeubS sajuB oujs 'japiad aAap ju 'BjAap Baunu 'ajanj as anb óujajAoS ja ua ajq
-ráoq ja o^an^ •^ ajJBj 'oí ¿jnjij 'ij Xa^ Bj'aajp'oj uajq oXna 'auodraoa as anb' ap sonpjAjpuj
soj ap pspjaqaj bj BjBd Bpjun jbjoui Buosjad Eun sa 'jjAja pBpajaos X 'EjnbjEuoj^ Bp^a ujj
ajsa b ^ 'ojos oun ap bj b sa sojuní sajquioq naja ap bj anb 'BZJa'nj bj ua apaans o^noa 'sEjop
-UBjuaumB sajuB oujs 'pBpajaos bj u'a sojSajjAjjd X 'SBAjTBSojjaJd sns 'pspjuSjp ns opjnujuisjp
jaqsq Bjpod Baunu ^upjaaajiad X pBpjaA bj Éasnq X Ejadsa 'Basap 'auiaj 'BqanjdaJ 'ajajnb 'Euoja
-aajjaj 'Ejjpaui 'Bsuajd'ojjpaqjB ajqjj jap u^jaujjsjp ajqou ej uoa opEuijjqns anb 'jEmaajajuí
sa 'ajJBd jsdjaujjd BXna 'bdjana X BÚijy ap ojsañduioa un sa anb ajquioq 13 -opoj u^puaqajd
-moa oj anbunE 'sajquioq anb sbuj uauodns as ou souXa^j soj ua ojo^ #unp as X UEJdmoa as
'uapuaA as SBjja ujs 9 'sBjjajj sbj uoa anb 'sopsuE^ soj ouioa 'sajBuojaBj supsuijuB X 'sBjjajj
sej owoa 'sBpEunuBuj SBSoa uauodns as soSsejoXej^ soj u^ -js jod uauaji Bjauaaod BunSuju
anb 'so3sejoXBj^ soj uoa SBpBJBduioa Jas pBpjjjqEuojaBJ ns ap' u^jaBpEjSap ujs uapand Baunu
'js JOd Biauajod uauajj anb SBjsa o3anq -sauojaE^^' usXnq sejjuoiui ejbjjbj óu Bjauajod cjsa
Á 'Bjauajo'd auodns upjaaaja EJS3 •souXa-ji 9 'sau'ojaEj^j sbj jod upjaaaja ej ap ja anb 'ojjo opjs
EXsq' anb souiajBjjuoaiia ou 'Jouag jap EpjSoasa úoiajod bj ap ojjuap 9 'oujsiueSej jap ojjuap
Bas 'BiaBj^) ap X 'Bjjjas3 'iBjnjB^^ Xa^ bj ua 'souBjaqos soj ap uaSjjo ja soureasnq jg,,
:'souijqjjasuBjj anb oj anb souaui EpBU 'sEsoa sbjjo ajjua 'Bjaap as anb soj
ua OJ13 b sopj^jjjp SOUJJÚ9UB uojajjJBd njaj ojjy jaa 'opnSBajuoj^ X BSojjn^) ap zanSupo^j
'jjjaasB3 'ouajój^' 'uajquÍBj 'ajuauíEsjaajd 'uojajjEs apuop ap 's^ajBq^ ap ssjnB sbj ua 'asuaj
-BjdojJ upjaBuiJOjf ají' Bja jojns ns 'ouajjqa uaSjjo ap sa otustaatvj ns uajq js anbjod zauup
-nz b souiEuoiauaj^ -qoi -d 'outftsw ojfftjo&lt;t' owsioaivo /a 'osONOa oáaVDi^[ (Si)
•(X ojpBn^ 'A) '^^iiBS apuop ap ojqand jb aAjaiiA
BT (^1) 'osbo ajsa ua 'anb jpap b (o3tjfio¿ otustodiv^ ns ua 'jjgj ua
zayBpnz b oSanj X &lt;topuBUJ o pBpuojnB bj ajai^uoD anb ja ojqand
ja sa anb ap Bpnp apanb ou4í anb bujjoj ua asjaDBq Biqap Bjunjf
bj ap uppBj^ajux bj anb jbujji^b b ajuB^unijj ojoa ns ua 'BjpaABBg

b UBjjBAajj anb Á oí 81 3P oÁvm ap ZZ í3 ÍIÍ35SB3 Jjp^^^sos anb
Buijjaop bj ap sojBipamuí soai^pjoapi sajuapaaajd soj inbB aj^
•sapBjjnaBj sns ojqand jb opipaaojjaj UBjqBq \\a opuBU
-jaj ap upiDBuojjsap bj jod anb BiuaAaqagj b Bjsajuoa saqo SBani
'biabjíoj 'X ouBapiAajuouj omiupuB ja 'SOJ01U9^) s&amp;j b apuodsaj
^BiuBjaqos BT 3P soqaajap soj sopoj jouBdsa ojqan^ jb uojaijjaqojj
-aj ajuBuXaj bsbd bj BpBUOJjsap4&gt; fsajiy souang ap jb oapjAajuoj^

�En la formación de este pensamiento intervinieron varias co
rrientes de distinta fuerza o eficacia:
I Hay una base o fondo ideológico que inspiró igualmente a
las juntas españolas (la de Sevilla proclamó que cuando el reino se
halló repentinamente sin rey y sin gobierno, el Pueblo reasumió
legalmente el poder de crear un gobierno) que se manifestó por
teólogos, juristas, y filósofos españoles que dieron los fundamentos
populares del poder de los príncipes, desde Saavedra Fajardo, Suárez, Fernández de Navarrete, etc., a Rodríguez de Quiroga en 1809,
en Quito, quien siguiendo la clasificación de Grocio sostiene que la
monarquía española es usufructuaria. (16)
Además de la doctrina las mismas leyes españolas reconocían
que por encima del poder del príncipe se hallaba el de la comu
nidad. Petit Muñoz que ha estudiado la cuestión las clasifica así:
I9 Leyes que establecen que el origen de la monarquía está
en el Pueblo.
29 Leyes que mantienen al rey limitado en el ejercicio de sus
funciones:
a)por las mismas leyes

b)por la justicia
c)por el derecho de los individuos
d)por el derecho de la nación.
39 Leyes que erigen al pueblo en vigilante y sancionador de
los excesos del rey; presuponiendo, con ello, tácitamente en la Na
ción el derecho de hacer efectiva la responsabilidad del poder pú
blico y deponer, en su caso, al monarca como última forma de
sanción.
49 Leyes que una vez eliminado el rey hacían recaer en el
Pueblo la plenitud de la soberanía, para que éste volviese a dis
poner de ella, repitiendo el momento de la elección originaria.
cía, ó la opreción y clamores del Pueblo; por causa de no dar oídos, sino solamente á adulado
res; por causa de la prostitución, y despotismo de sus Juezes; por causa de que se olvidan,
que el Pueblo es inmediatamente de Dios, y no del Rey; que el Pueblo hace á los Reyes, y
no los Reyes al Pueblo; que los Reyes, deben ser considerados después de la Patria y no antes
como lo hacen. Es decir, que en primer lugar se ha de amar á Dios; en segundo lugar á la
Patria; y en tercer lugar al Rey; y no en tercer lugar a la Patria, como quieren los factores
del delito de lesa Nación. Y ya que los Reyes son hechos por el Pueblo, y ellos no pueden
hacer al Pueblo, mucho menos podrán convertirlo en su propia hacienda, ó bienes de Mayorasgo.
España misma con la costumbre de jurar al Principe de Asturias, para subsesor á la corona,
hace notar en esto, que ninguno deve ser jurado en ella Rey, sin que primero preceda la
anuen^ia del Pueblo. Y como la anuencia se la dé jurándolo por Principe de Asturias, claro
está que nadie puede ser legitimo Rey de las Españas, si primero no fuere Príncip^ de Astu
rias legítimamente jurado. Con que también es claro que nadie ha sido Rey legítimo, sino
por la anuencia y elección del Pueblo, vajo de cierto orden, que conforme este lo estableció
podrá deshacerlo, justa y legitimamente conviniendo á su felicidad. Y como á la sasón no
haya Principe de Asturias legitimamente jurado, ni es posible que lo haya mientras el Francés
domine la España, como lo está dominando, tampoco puede haber pretendiente á la Corona,
aun quando no existiera el Señor Don Fernando. (Anónimos del Interior del Perú. Papeles en
tregados por Elio que se le deben devolver. Archivo General de Indias, Sevilla, Est. 122,
c. 2, 1. 16, en Facultad de Filosofía y Letras. Sección de Historia. Documentos relativos
a los antecedentes de la independencia de la República Argentina, pp. 462 - 64, Buenos
Aires, 1912).
Es interesante comprobar que el famoso diálogo de Monteagudo entre Atahualpa y Fer
nando VII es, en parte, fuente de inspiración de otro Catecismo que publica también Donoso.
(Véase, RICARDO DONOSO, El catecismo político cristiano, cit., pp. 78 y ss., y MARIANO
DE Vedia Y Mitre, La vida de Monteagudo, t. III, pp. 233 y ss., Buenos Aires, 1950.)
(16) Alegato de Quiroga en el primer juicio iniciado contra los proceres en febrero de
1809 en Memoria de la Academia Ecuatoriana correspondiente de la Real Española, Número
extraordinario dedicado a la memoria del Gran Mariscal Antonio José de Sucre, con motivo
del Centenario de la Batalla de Pichincha, pp. 62-100, Quito, 1922.
— 114 —

�f
3a¡ 3 7 F

•0N0D3S 3 W O X
&gt;p uiviu e; p tium^no
un si4
.l moi ^ uoi^npanuj.p u^j i
3io

p

np ssio^sap ^ía y
,3131305 p/ p
suop iiovq u¿

ud4 uifi^j np ti

ai ^ va
B| 3p SUBJJoduiJ Sn[d S9[ S^dlDNI^J S3Q

7VH3M3D 3W33SÁS
vi 3a

�II Sobre esto incidió una corriente de procedencia no espa
ñola: las ideas de Pufendorf, al que debe haberse llegado, muy pro
bablemente, por la orientación de la Enciclopedia. En efecto, varios
de sus artículos sobre temas fundamentales de derecho público, que
redactó De Jaucourt, remiten a Pufendorf, como es el caso de la
explicación de las palabras: royanme, état composé, interregne,

etc. (17) Si bien no excluimos la posibilidad de que Pufendorf
fuera conocido en América antes de la Enciclopedia y del siglo

XVIII (Rodríguez de Quiroga lo cita en latín posiblemente de la
edición de 1672), quien en realidad lo difundió en distintas edi
ciones fue Barbeyrac a través de cuyas versiones al francés es como
posiblemente llegó a América; no hay duda alguna de que aquí se
le conocía (18): además de citarlo Quiroga, como indicamos, Funes
en su autobiografía expresa:
" Los tiempos que nos ocupan eran precisamente aquellos en que iba
susurrando el ruido sordo de este volcan cuya esplosion había de arruinar
los tiranos del Nuevo Mundo y establecer un orden político de nueva
creación.
Es bien conocido el suceso a que nos referimos. Aunque de un modo
vago y confuso se hablaba de este cambio, eran bien pocos los que por
una lectura profunda y reflexiva, se hallaban prevenidos para ejecutarlo,
y mucho menos para sostenerlo.
Entre estos es preciso contar al Sr. Funes, que desde bien lejos habia
ido nutriendo su espíritu con la lectura de Platón, Aristóteles, Pufendorf,
Condillac, Mably, Rousseau, Reinal y otros, furtivamente escapados de la vijilancia de los gefes." (19)
Pufendorf figura entre los libros del canónigo Maziel califi
cado por Probst como "el maestro de la generación de Mayo". (20)
Pero en quien la influencia del autor del Derecho Natural y de
Gentes es más notable, en este aspecto, es en Moreno. En efecto,
según Pufendorf una multitud que ha vivido en estado de libertad
natural y que quiere formar una sociedad civil, debe comenzar por
establecer una primera convención o pacto en el cual cada uno se
compromete con todos los demás a unirse para siempre en un solo
cuerpo y a reglar de un común consentimiento lo que se refiere a
su conservación y a su seguridad mutua. A esto que representa el
esbozo de un estado debe seguir el establecimiento de una or
denanza que fije la forma de gobierno y, finalmente, una segunda

(17) Véase en: Encyclopedie ou Dictionaire raisonné des s cien ees, des arts et des métiers
par une société de gens de lettres, Neufchastel, 1765, las palabras citadas.
(18)He utilizado la traducción de Barbeyrac de 1759 (Le droit de la nature &amp; des
gens ou systeme general des Principes les plus importans de la Morale, de la Jurisprudence,
&amp; de la Politique par le Barón de Pufendorf. Traduit du Latín par Jean Barbeyrac Professeur
en Droit dans l'Université de Groningue, &amp; Membre de la Societé Royale des Sciences a Berlín.
Avec des Notes du méme; &amp; une Préface, qui sert d'Introduction á tout l'Ouvrage. Nouvelle
Edition faite d'aprés un Exetnplaire retouché de nouveau, &amp; augmenté de la main de Mr.
Barbeyrac. A Leide, Chez J. de Wetstein, 1759). La parte sobre derecho público está en
el t. II.
(19)Biblioteca Nacional, Archivo del doctor Gregorio Funes, Deán de la Santa
Iglesia Catedral de Córdoba, pp. 9 - 10, Buenos Aires, 1944.
(20)Juan Probst, Juan Baltasar Maziel el maestro de la generación de mayo, en
Instituto de Didáctica, Buenos Aires, 1946.
— 116 —

�— ¿TI —
*ISC '&lt;J ''tto '-ota 'suaS sap ^9 aurtfpu pj ap ftoup a^ 'ánooNSung (S2)
souang 'jg 'd 'pu^apotu Ptsuatauoa Pf tC nvassno^ 'OJioaNOj^ OJioacrg (^Z)
•0161 's^IV
(009-665) 'dd 'i 'i ••ansDBj -pa 'sajty souang ap Pfazp*) na 'onhhow ONvmv^ (€2)
"88-¿8 dd -ptqi (ZZ)
"^8^-983 "^d '•/. '-^/* 'saS sap ^ aunjpu pj ap fioup a^ 'aaoaNaáíld (\z)
-uajnj auayjsos— 'sopBjsa sa^uajajip ap Bnjadjad upiDBjapajuoD
bj jod bujjoj as anb ^anbB 'jiaap sa 'ojsanduioa op^jsa ^3
o^sandujoa opBjsa un auuoj as anb ap osbd ja
apand 'buojod bj ap a^uauíB^sní opBÍodsap opis B^ adpuud ja op
-UBna o sapBpnp sapuBj^ ^ SBiauiAOJd sa^uaja^ip 'sauopBU SBSjaAip
ap opBinjoj sa Á osuajxa Xnin sa ouiaj ja ts 'ou^aua^uí ja a^uBJnp
anb BDijdxa anb popuajn^ b souiajaAjoA A ojnji^qns jap Buia^
jap oSjb souiajBjJBdB sou ojjBqoíd bjb^ "^opua^n^ ap apaaojd npia
-BJídsui ns anb Bjjsanin o^uaiuiBsuad ns ap uppisodxa bj Bnupuoa
anb uod ojjojjBsap ja o^JBqiua ui "ouajoj^ ap sBapx SB^sa ap ua^uo
ja Bas a^uan^ bj^o Bun^jB anb ap pBpijiqísod bj BjjBqojd jBna oj
*(^Z) ^dpuud jb ojqan^ jap jajx&gt;d ja a^uisBJj as anb ja jod o^aBd jap
A suotun iunt3v4 jap opmjy A stuottodtqns tun^ov^ jb oíAajd oxnoa
suoiun uintov^ jap BjqBq ouBidjfj anb vA 'oj^o ja ajqos opinjjuí B¿Bq
oun ja anb BAi^iuipp buijo^ ua BJ^sanraap ou so^DBd sop b UEpnjB
ouajoj^ oraoa jjopuajn^ o^ub^ anb ap BiDüBjsunDJiD bj oja^
•(Z ojpBna -^) (z) \A^J Dn 3SJ^P 3P sajDB ojqan^ sa ojqan^
un^ anbjod (jbidos ojoBd jauíijd ja) is aua sajqinoq soj b aun
anb ojnauiA ja a^uajsxsqns opBpanb Bq oja&lt;j '(sopBüjaqo^ A sa^UBU
-jaqoS ajjua '^opua^n^ ap ojDBd opunSas ja) sojjbsba sns uoa
A^j jb b^tj anb jbidos ojDBd jb joij3jub opBjsa ja ua asjBjapisuoD
piqap ajquioq BpBD anb unB A bdjbuoui jb opjjajuoa BjqBq ouns
-uoa ap anb pBpuo^nB bj asairansBaj ojqan^ BpBD anb puiiuja^ap
buojod bj ap BIJBJ3DB bj anb sdxty soudnq dp pj^zpf) bj ua aqyjD
-sa opuBnD ajqB^ou sa ouajoj^ ap SBapi sbj uod oiusijajBJBd J^[
•ODIJBJDOUiap O ODIJBJDOJJSIJB U3
oujaiqo^ ja jBiqtuBD apand ojqan^ ja saauojua uaxquiBj A BjuBjaq
-os bj ojqan^ jb aAjanA jBaj bijiujb^ bj ap jbjoj uppupxa Bq
(^3) 'DOTDBAjasuoD ns bjb^ soijBsaaau an^zní anb sojdb soj jbzijb3j
A sopBjndip ajuBipam o oujsiui is jod BiuBjaqos bj jaajaía apand
*ojubj sBjjuaxra *jBnD ja '{d^nd^ dtibpqo p dujmoi?X) ojqand BpBD b
aAjanA jajxxj ja anb aDip jjopuajn^ 'oiDOJ^) b opuain^is (ouSdAi3iui
ja ua 'sa ojsa 'buojod bj ap bijbj3db bj a^npojd as opuBn^
(\Z) 'Buosjad bjos Bun oujod bjiuj as
anb jb odjana ojos un aDBq anb jap A opBjsq ja jbiujoj ap BqBDB
anb sapBjunjoA ap upisirans Bsa A upiun Bsa ajuauíBuajd Bjjns
-aj anb oj aQ 'BiDuaipaqo jaij Bun uajamojd saj 'odmaij oujsiiu jb
'sbjjo sbj A oDijqnd uaiq ja jod ojaD uod jbjda b uajauíojdujoD as
Biuajdns pBpijojnB B^sa ap oppsaAaj Bq as sauainb b SBjjanbB 'pBp
-ajaos bj jBujaqo^ ap japod ja ajaijuoa saj as anb sbj b SBuosjad
sbtjba o Bun opi^oDsa jaqBq ap sandsap jBna bj jod upiauaAuoD

�dorf— tiene, ordinariamente, su origen en que cada uno de esos
Estados, queriendo mantenerse en la libertad de gobernarse por sus
propias leyes, no se siente con fuerzas suficientes para repeler por
sí solo a los enemigos comunes. Los Estados así unidos se compro
meten a no ejercer sino de común acuerdo una parte de la Sobera
nía. La diferencia fundamental que hay pues entre esta confederación
perpetua que reúne varios pueblos en un solo cuerpo y las alianzas
que los Estados hacen todos los días conjuntamente es que en estas
últimas cada uno de los aliados se determinai por su propio juicio
respecto de ciertos asuntos, sobre los cuales se han comprometido
recíprocamente sin pretender hacer depender del consentimiento de
los otros aliados, el ejercicio de la parte del Poder soberano con la
que esos compromisos tienen relación, ni ceder en nada el derecho
pleno y absoluto que tiene de gobernar su Estado. Por otra parte
para Pufendorf, las simples alianzas no tienen ordinariamente por
fin sino alguna utilidad particular a cada Aliado y no son sino deli
mitadas en el tiempo; en vez, la Confederación consiste en que,
varios Pueblos, sin dejar de ser Estados diferentes, se unen para
siempre en vista de su conservación y de su defensa mutua, se com
prometen, para este efecto, a no ejercer sino de común acuerdo cier
tas partes de la soberanía. Hay diferencias sensibles —continúa Pu
fendorf— entre un Tratado que sostenga: Yo me comprometo a dar
recursos para una determinada guerra y a deliberar con vosotros so
bre la forma como nos uniremos para atacar al enemigo; y el que es
tipule: Ninguno de nosotros no hará ni guerra ni paz, sin el común
consentimiento de todos. Repite que en las confederaciones de Estados
Compuestos los estados no se someten a ejercer en común sino ciertas
partes de la soberanía; ya que no puede concluirse que los intereses
de los diversos Estados se encuentren fuertemente mezclados y que es
ventajoso a todos los confederados y a cada uno en particular, el no
ejercer ninguna parte de la soberanía sino con el común consenti
miento. Si así fuera sería mejor para ellos el reunirse en un solo Esta
do que estar unidos por una simple confederación. Es necesario, pues,
que cada uno de los Estados confederados se reserve el pleno poder
de actuar como lo juzgue conveniente en todo lo que se relacione
con las partes de la Soberanía que son de tal naturaleza que los
otros Estados unidos tienen poco o ningún interés, al menos di
rectamente, en la manera como hace uso de ella; como, por ejem
plo, en el caso de los tratados comerciales, el establecimiento de los
impuestos necesarios para sus necesidades, la designación de ma
gistrados, la legislación, el derecho de vida y muerte sobre los ciu
dadanos, el poder en materia de religión y otros asuntos semejan
tes; pero en cuya materia tiene que cuidar de no hacer nada que
quiebre la unión. El mismo procedimiento debe adoptarse para los
asuntos ordinarios o aquellos que no dan tiempo de consultar a los
otros confederados. Pero para aquellas cuestiones relacionadas con
el bienestar y salud común de todo el cuerpo, es necesario decidirlos
en una asamblea general; tales son por ejemplo la guerra, tanto
ofensiva como defensiva, y la paz que le pone fin. Si sobrevienen di— 118 —

�611 ~
•98€-S8€ dd 'mi (9Z)

:osbd aisa U3 ouiod 'oyjBjquiou oís upiDBJídsui ap aAjis aj anb ouis
'soqjDsa sns ua Bjp oy X 'apunjip oy aiuaureyos ou ojoa^a ua X sBapi
sns aqpaj 'ajdcuais oppsisui Bq as 'ouajoj^ 'BasiyBtuaBjjuoD ODiun ya
asany nBassnog is oujod 'jBpos oiDBd o ojbjjuod yap uppuaui Bpoj
•joua uod 'oínyjuí ns b opuaXnqpjB osnyaui 'saaaA SBqanuí
-ipui opis bjj *nBassnog ap pnoo^ oipaiuo^ yap SBapi SBq yyy
•( ojpBtia -A)
dp vuidists ya oÍBq asjyun 'XbüSbjb^ yB '(3y81) auodoad
(¿ ouajoj^ ouipj as anb b &lt;{sauopByaj sbuiuuj ^p
By osBay) '^puiAOjd Bsa üod B^By^ By ap 01^ yap
By b UB^iy sojaadsB sopoj ua anb SBy SBpBJByaap ub^ opuais^,
ya uod aAanuiojd SBy 'oyya jod X ^sauopByaj sns ap X sap
-BpaiDos SBy ap sa^imiy soy opByBuas Bq anb aoajBd BzayBimBU BiqBS By
OJ3d í,opBziUBjp Bq ojjaij ap o3D un anb b auijojsip odjano un
sopB^sa saiouam ua^ jxpiAip o^sia Bq as anb auapsos opuBna SBpjy
ua uaXny^ui anb SB^sa SBapj •&lt;&lt;soyjoqjJa^ soAi^Dadsaj sns ap sajiuny
X upiDDnpojd By ua Bjanpuoa Bjsa opBÍpajd Bq say buisiuj BzayBjn^Bu
By^l anb bX umSaj BpBuiuuajap Bun BjBd Byopu^daDB 'opuoj ya ua
*anbunB 'BDijamy Bpoj ap u^iDBjapayuoD Bun ap BiDuaxuaAuoD By op
-UB^au (ajquiapip ap 9 yap B^azB^)) aXnyauoD X (¿ DBjXaqjBg ap b^ou
By unSas 'sofpq sdstv¿ so\ dp sppiu[\ spfjutao¿d SBy ap ajjsnyi oyd
-uiaía ya) ^u^iDmpsuoD ns ap SByos xs jod uajB 'sayqBjBdasui oq^aq
Bq sauoiDByaj sbuitjui ap pBpan^puB By anb sBpuiAOjd SBy SBpiunaj^
anb ap pBpiyiqísod By 'a^uauíBpxn^as 'a^iuipy -(¿ Bjapayuoa as 'o^any
'X oyqand BpBD ua ^piAip as Xaj ya JB^yBj yB anb 'popuayng ap 'sap
-Bpnp sapuBj^ 'sBTDuiAOJd 'sauopBu SBSjaAip jod opin^psuoD ouiag
ya) íbujsiuj js ap Buanp Bja BiDuiAOid BpBD yBaj oynDujA ya jaaaj
-BdBsap yB 'anb auapsos 'yBiDOS ojDBd jauíud ya jy^sisqns opuBÍap anb
-unB 'ajquioq BpBD jod unB X soyqand soy jod japod yap uoiaunsBaj
By 'o^sia Bq as ouiod 'jauaisos ap oSany 'ouajo^\[ awBd ns jog
(93) ^upiDBdpUBuia By BDppsní anb oy uod
'odiuap X sauoiDipuoD sbjj^id ap oÍBq 'oDiiBjDouiap oujaiqoS yap pB^
-jaqiy By ua 'oynjp o^sní b 'Bjjua oyqang ya 'BinbjBuoui By ap BiDpsní
uod opBAijd opis Bq adpuud un opu^nD anb aaip auBd bjio jog
•ajuauíBuiiji^ay oyasjjpaduii uapand ou sopBisg sojio soy anb awans ap
'unuioD ua SBppjaía jas uaqap anb ouiod upiDBjapajuo^ ap opBjBJx
ya ua uppuaui oqaaq Bq as ou anb SBy ap BiuBjaqos By ap sa^jBd
SBy SBpoj b OApByaj oy ua uppDB ap pBwaqiy Bjaiua auaij sopBjapa^
-uod soy ap oun BpBD anb —jjopuajng buuijb— aXnyauoD as oqDip oy
opoj a&lt;3 'oujajuí opBuiJB ojDiyyuoD un b an^ayy as anb jipaduii a sajop
-Bipaui ouiod JiuaAjaiui saauoiua uaqap 'u^Sjbui yB uauaiiuBUi as anb
'sojjo soy (OfS9n4tuoj oppts^j yap sojquiaiui soun^yB ajiua SBiauaia^

�MorenoRousseau
De aquí es que siempre que los pue-Desde el instante en que el pueblo
blos han logrado manifestar su volun- está legítimamente reunido en cuerpo
tad general, han quedado en suspenso soberano cesa toda jurisdicción del gotodos los poderes que antes les re- bierno, se suspende el poder ejecutivo
gían....(27)y la persona del último ciudadano es
tan sagrada e inviolable como la del
primer magistrado. (28)
A nuestro entender Rousseau influye, más intensamente a
partir de 1810, cuando el movimiento revolucionario adquiere su
dinámica y su sentido liberal. En Moreno está el momento de la
transición ideológica entre el mundo de los juristas del derecho na
tural y el estado de derecho de la conciencia moderna de que habla

Mondolfo. (29) Cuando expone las ideas de Pufendorf habla el
jurista que integraba su personalidad, cuando las de Rousseau, el
político revolucionario. La difusión de la traducción del Contrato
Social roussoniano fue intensificando su influencia a partir de
1811 sobre todo en las Gazetas, aunque la antigua escuela subsiste
en el Reglamento de la Junta Conservadora. (30)
Un proyecto de Constitución anónimo, pero evidentemente
de 1811, que es el primero que se conoce producido por la revolu
ción rioplatense, tiene un preámbulo que está inspirado en el Con
trato Social. Véanse las pruebas:

(27)Mariano Moreno, ^editorial] en Gazeta Extraordinaria de Buenos Aires, del
13 de noviembre de 1810, en Gaceta de Buenos Aires, ed. facsim., cit., p. (605).
(28)JUAN JACOBO Rousseau, Contrato Social, p. 124. Madrid, 1921. Petit Muñoz
ha visto en este comienzo de capítulo del Contrato Social el origen de la expresión del discurso
de Artigas del 5 de abril de 1813: "Mi autoridad emana de vosotros y ella cesa por vuestra
presencia soberana". Eugenio PETIT Muñoz, Artigas y su ideario a través de seis series do
cumentales, cit., p. 132.
(29)Rodolfo Mondolfo, Rousseau y la conciencia moderna, cit., p. 92.
(30)En su preámbulo se expresó: "Después que por la ausencia y prisión de Fer
nando VII, quedó el estado de una orfondad [sic] política, reasumieron los pueblos el
poder soberano. Aunque es cierto que la nación habia trasmitido en los reyes ese poder,
pero siempre fue con la calidad de reversible, no solo en el caso de una deficiencia total,
sino también en el de una momentánea y parcial. Los hombres tienen ciertos derechos que
no les es permitido abandonar. Nadie ignora, qua en las ocasiones en que el magistrado no
puede venir en su socorro, se halla qualquiera revestido de su poder para procurarse todo
aquello que conviene á su conservación. Una nación ó un estado es un personage moral,
procedente de esa asociación de hombres, que buscan su seguridad á fuerzas reunidas. Por
la misma razón que esa multitud forma una sociedad, la qual tiene sus intereses comunes,
y que debe obrar de concierto, ha sido necesario, que en la orfandad política en que se
hallaba la nuestra, estableciese una autoridad pública, cuya inspección fuese ordenar y di
rigir lo que cada qual debiese obrar relativamente al fin de la asociación. Claro está por
estos principios de eterna verdad, que para que una autoridad sea legitima entre las ciu
dades de nuestra confederación política debe nacer del seno de ellas mismas, y ser una obra
de sus propias manos. Asi lo comprendieron estas propias ciudades, quando revalidando por
un acto de ratihabición tacita el gobierno establecido en esta capital, mandaron sus diputados
para que tomasen aquella porción de autoridad que les correspondía como miembros de la
asociación." (Instituto de Investigaciones Históricas, Asambleas Constituyentes Argen
tinas, seguidas de los textos constitucionales, legislativos y pactos interprovinciales que orga
nizaron políticamente la nación. Fuentes seleccionadas, coordinadas y anotadas en cumpli
miento de la ley 11.857 por Emilio Ravignani, t. VI, segunda parte, p. 600, Buenos
Aires, 1939.)
— 120 —

�— 131 —
'Pili (K)
'8?61 'o
-iA3jnojv '\í - 2Z 'dd 'p&gt;tuauQ opvfsg jap ttaSuo jg 'oidnvhvm -j\[ oaNnwaa ()
•BAJ3SUOD 3S OATipjE oXl^ D3 tP3tJOftf[J
tauotípStfsai^uj ap ofttft/fuj je sido^ojoj Bnn sjuainEsojaua^ ouop X ssjiv souang ap uotopf^ pj
p jp¿aua^) oittqijy ja aa 9nBq I uainb eidjeq oiab[j Josa^OJd jap BzajuuaS bj e CHuanmaop
ajta ap ojuaiunaouoa ja sotnaqaQ -ss ¿ $¿\ #dd 'n ^o ojnainnaop 'aatpua^y '3sb?\ (z&lt;¿)
'i^ 'a 'AI '^3 '"/. 'pt^os otp^tvo^ 'nvassnoH oao^vf Nvnf (i)

souang üod sajBjaaxjo soy -e BqE^iy anb
ozej ¡a ojoj ^panb ajqnpo 9P oppsiuwy ja asjEinji^ jy
SEquiE b Bq^iaipuaq jBna oj *btubjij bj
jB^ouap BJBd BpnyÍB bj ap oiquiBD b sajiy souang ap pBpij
-o^nB bj üBiDouoaaj sajB^uaiJO soj jbto ja a^uBipain ojidb^
un b jB^nj opBp BiqBq ojjodos asa ap ojjsiuirans jg
•saixy souang ap oijixnB ja uod opuBjuoa
oziq ^s jBjuaxjo puBg bj ap JBjndod o^uaiuiBjuBAaj jg j
rsa^uan^
-is sbj uos anb Á bjsia bj b upiDB^uaumaop bj uod opBqojd jaqBq
soiuBipuajua anb SBsiiuajd sbj uod opjanDB ap jE^uapo opBjsg jap
ua^yjo ja uojaínpoíd JJ8J ^p ajqn^ao ap oppsiuwy jap sauopBiDoS
-au sbj anb sounnjDuoD '(f^) sajuB Bpuajapj soraiDiq anb b oÍBqBj^
ja ug 'jEjuaiJO uppnjoAaj bj ap sojaadsB sounSjB ua popua^ng opiu
-a^ jaqBq opnd anb SBpuanjjuí sbjjo BjoqB jBuiiuBxa ap bjbj^ a
(í) 'oipnjsa oo ua sourojn
sop soj uod uppBjaj ua opBDipui souiBiqBq vk anb oqaaq *JJ8I a
SBSijjy ap ja Á ouajoj^ ap ja '^opuajng ap o^uaiiuBsuad ja
sajqísod sauoiDBjnDuiA SBungjB soiuia joxjajuB ojtupqns un ug
NoiDmoAara vi Na
svDiooaoaai sviDNaaaaNí svhxo a axoaNaand

o\ opoj
•os ojnjosqB j^pod un odijijocI
jb Bp jbi^os ojDBd \9 isB 'sojqtoaiin sns
ajqos ojnjosqB japod un ^jqaioq BpBD b
(Z$) 'sojns soj sopoj ajqos Bp EzaiBJlUB^ bj anb opora jBnSt ^q
*ojjanaj aAap ooijjjod Á jbjoui odjan3-ópoj ja
ja isb 'sojqraaitn sns sopoj ajqos ojnj
BJBtj a,oaiu3Aooa sbot opora jap ajjBd
-osqB japod un 8-qraoq BpBDB Bp Bsaj EpB3 B3uódsip A BAanro anb BAisjnd
-BjnjBU bj oraoa isb ^ -opoj jb BSuaA .mo^ ^ jBSjaAiun Bzjanj Bun ajq^suad
-uoa 8-b opora joíara jap ajJBd BpBD .s,paí ^ 3j uóiaBAjasuoD Bidojd ns ap
BSuodsip ib BAisjndraoa Bzjanj Bun ap p ^ sop^pina sns ap ajuBjJodrai seto
Bjisaaau Bjja B*d A n"3BAjasuoa Bidojd p jS ^ 'sojqraaira sns ap uoiun bj ua
ns ap ja sa opBpina ajuBjjodrai SBra n
sjsisuod apiA bXio jajora aúósjad aun
•sojqraaira sns ap uoiun bj ua ajsisuoa oujs S3 OupBpnp bj o opBjs^ ja ic
apiA aína sojqand soqanra ap Bjsand
-raoa jBjora auosjad aun sa opajsa ¡3'ouajaqos japod jap sajiraij soj aQ

�IV En uso de la libertad en que se hallaba el pueblo oriental
armado "se constituyó" nombrando su jefe y dándose, más
adelante, otros órganos de gobierno.
V El Estado naciente, para el logro de sus fines inmediatos:
recuperación territorial, consolidación de la libertad en su
suelo, por la derrota de la tiranía, buscó, como medio, la
alianza con otros pueblos, a los que propuso la confede

ración. (35)
Respecto de los puntos II y III, es claro que Pufendorf da las
bases teóricas en que podrían fundarse los orientales para conside
rarse desligados de Buenos Aires. En efecto, en el Derecho Natural
y de Gentes se afirma que si el Estado se encuentra en la impo
tencia de proteger y defender algunos de sus ciudadanos, éstos están
desde entonces libres de las obligaciones que tenían a su repecto y
vuelven a entrar a su antiguo derecho de proveer por ellos mismos
sus necesidades como lo juzgaran a propósito". Por otra parte, allí
también se ha dicho antes, que "un pueblo se sustrae a su rey y en
tra a justo título en el gobierno democrático cuando implora en
vano la protección de su rey que no se encuentra en estado de soco
rrerlo, de suerte que quede reducido a defenderse por si mismo,
como puede, por sus propias fuerzas y por su propia conducta". (36)
Tales ideas tienen una relación conceptual evidente con los textos
orientales de 1812, en los que se justifica el haberse "constituido" o
haberse dado una "constitución social" o "constituirse por si" con
trayendo las obligaciones q.e les prescribe el objeto mismo q.e se
proponen llenar" y "erigido una cabeza en la persona de nuestro
dignísimo conciudadano don José Artigas" luego que Buenos Aires
al firmar un pacto con la tiranía que dejaba a los orientales sin su
protección, por el retiro de los auxiliadores, quedó el Pueblo de la
Banda Oriental "abandonado a si solo y que analizadas las circuns
tancias que le rodeaban pudo mirarse como el primero de la tierra
sin qe pudiera haver otro, que reclamase su dominio y que en el
uso de su soberanía inalienable pudo determinarse según el voto de
su voluntad suprema..." (37), como se prueba seguidamente:
PufendorfArtigas, etc.
17591812
4. Si les Habitans d'une Ville, ouhiban ya a recoger el fruto de sus trad'un País, se voiant pressez par 1'bajos cuando los tratados deocte. seEnnemi, implorent en vain la protec-pararon de ellos el auxo. poderoso,
tion de leur Roi, qui ne se trouve pasque.laCapl. generosamente les havía
en état de les secourir, en sorte qu'ilspresentado. Respetada la necesidad qe.
soient réduits a se défendre eux mémes,pudo haberles impulsado, nunca pudo
commes, ils peuvent, par leurs propreshacer una sanción tal qe. exigiese de
forces &amp; par leur propre conduite; leellos el sacrificio indecoroso de unir
(35)lbid., pp. 22 y ss.
(36)Pufendorf, Le droit de la nature &amp; des gens, etc., cit., pp. 386- 387 y 548-549.
(37)Edmundo M. Narancio, El origen del Estado Oriental, cit., p. 15.
— 122 —

�-aqo "bjju ya b o9yyanb (osajdxa Baunu)
ozBy ya ojoj opanb 'joyjadng oujayq
"9 PP POOT^U3AUO3 OpBJBJ) p JOd
sopBSijqo yyyy 'Biuajdns pBjunjOA nsap
ojoa p un9as asjBuyuuajap opnd ayqsu
-aijBui BiuBjaqos ns ap osn p ua anb A
'oiuiuiop ns asBuiBjaaj a*b ojjo jaABq
asaipnd a-b uys 'Bjjayj Bjap ojaumd
p ooioa as je ji tu opnd 'uBqBapoj ayanb
'SBiauBjsunajya sbj SBpBzipuB 'anb A 'oyps
ys b opBuopuBqB oyqand un ouys ojsa
ua J3A apand ou -gyA —-souBpBpnyauoa
sojjsanu ap 3j3ubs By uoa uA BpBayjqnj
pBjjaqyy Bun opns ojjsanu ua uas^pyy
-os Bjp ap sosaans soy -a-b Bjs^q 'BJjan^
bj jBnuyjuoa souiBjní A 'pSaj sojaadsB
sopo) oxBq Bujjo^ Bun ua sotuynjijsuoa
sou '3)ubziuo9b souiBqBJim anb 'biubjij
By uoa ojaEd un ua JBjjua ap soxay 'soaij
-iraijd soqaajap sojjsanu ap aao9 ya ua
'soj^osou saauojua A 'oapiA-ajuoy^ uoa
Baojdiaaj pBpijEJjnau By B-d uoiauaAuoa
Bun sojsa opuByyas 'sajopBiyixnB sojjsanu
ap sauanj sozBjq soy sojjosou ajjua
ap uojBjBdas BJjan^ Byap saau^y soq
'ÍZ181 3P ojsoSb ap 9
'BajBJjBg v sb^tjjv] '' *opo) yB soxauB
uos *ab sajaAap soy iui ajqos aqaa
A 'uiy ya *Bjq soyjBinS b ijauíojduioa
aui uojain^uijsip aui anbuoa Bjuoq
By ijiiupB o^ -jBuayy uauodojd as ab
ouisiui ojaíqo ya aqijasoad sayab sayBnj
-nra sauoiaBHiyqo s^y opuaXBJiuoa 'ts
•jd uaunaj A ubuijoj as soyos isb sopBu
-opuBqB *ab sajquioq soun ouis -ouix^
•j ojsa ua oaA ou. oj^ -upoBiao^au
ByyanbB BqBjixas uamb -jd zaja^ *f •[
•jq -ouAOf) -jdn^ 'orax^ yap -opjndiQ
u p BpBZJoyxa uoianyosaj ns japuai
-ua opuaiaBq A ^^^x. ua 'TO nsaruop
-UBUJBjaojd Buiíiyn Bjsa Jod uojaipiaap
as 'ajaanuí By o -uoaByosap By b 3sjb9
-anua o 'opiuijjdo UBiABq *ab oubjixP
aiuB Byyipoj By jByqopap BqtjBujaj
•yB By ua A -ajSisuoa BiuEjaqog By uoa
ajqiy oyqan^ un uojaXaja as soyyg *sap
-ubj8 sbui soy sozjanysa ns uojaiduioj
•ab BuapB^ By b sauoqBysa soy is *Bd

-sisqns au ^9 juaAiA au By-sajquiapí sa&gt;
jB^) -sdjo3 ay jnoj jaAjasuoa jnod 'apq
-iyap sodojd ap ^g juauíajaaJip unayanb
jaiyuaBS jnad uo juop 'uiEuinyq sdjO3
np sajquiay^ sap auiuioa iai SBd jsa
ua,u yj (3) 'BJjnod yi auiuioa aAn^s as
unaBqa anb Jijuasuoa asuaa jsa yi 'bj-sb&gt;
aa ua íayqBJuouunsui ajissaaa^^ anb^anb
-yanb jb¿ aqaaduia juiod jiojas uau yi
4nb )UB)nB,nb 'sjayynaijjB^ say ajpuapp
b a9B9ua jsa(s au yt auiuioa j^ *apjoaaB
juo ua yny au ajapo^ By ap sjnajBpuoj
SJaiuiajd say anb 'sajquiay^ sas jns jiojp
ap snyd SBd b,u 'ajqa ajjnB(p ')B)^(q
*sodojd b )uoja9n( ay syi auiuioa suiosaq
sjnay b saujauí-xna jioAjnod ap iiojpuaiauB jnay suBp auajjuaj jg 'iny sjaAua
juaioja sy; no uoijBSiyqo.y ^p za9s9ap
SJoy sap juos ya-xnaa 'suaioj^ sas ap
sun-sanbyanb ajpuapp ap 7g jada^ojd ap
aauBssindujiy suBp jsa )^)gy(y auop i
íauíij^ anbyanb ap uoijiund ua
auurepuoa juauíajsní ajja A b juia au yi
(nb suioui b 'ajaSuBjja uoijBuiuiop aun
snos siui iu 'jBj^j ap aqauBjjaj iu ajjajuiod au ap jiojp ay sinbB b unaBqa
'uoijuaAuo^ ^yyai aun(p njjaA ua 'ysuiy
•ayquiasua juaiouSroí as syi no JBj^^y
ap sajjaj say sucp jajnauíap juatojpnoA
syi.nb jub) 'juauíaujaAnof) auiaui Tg ynas
un(nb ajjtouuoaaj au b sajjnB say sjaAua
sun say za^BSua juos as 'auijoj EÍap
jEjq anbyanb suBp juauíajiBjuoyoA zajjua
juos inb no 'sayiAy^ zajaiaog say auuoy
juo ynb xnaa 'jayp u^ -sajjnB xnap
say anb ajiBssaaau snyd ajoaua jsa juauíaj
-uasuoa jaiujap aa ^ fajuasuoa A 'jau
-aiyB jnaA uo.nb sib^ np adnay^ ay anb
issnB inBj yy 'xioq sas snos juajnaraa^
ynb saydna^ sap ayyaa ^g 'io^j np uoijBq
-ojddB,y ajjno 'aranBio^j np ayjJBd aun
juauíaynas jauayyB(p ji9b(s yy4s an^)
•(a) ajauíBjaA
-no By ap suoyjauoj sap aunanB pjB9a
uos b jaajaxa^p suiaj-9uoy juBpuad
aSyy^au 'aqaaduia ua.y uayj anb subs
'ynb ynyaa 'uiBjaAnos uos auiuioa japjBS1
-aj ap nuaj snyd jsa.u aydna^ ay juaui
-ajjnB íassBd jsa yyjad ay anb joj-ys 'uoyj
-Buiujop jnay ap aaiajaxay juauuajdaj
syy,nb jnBj yy sibuj raauBpuadap jnay
ap s;b^ un no ayyyA 3un sjnoaas subs
suiaj anbyanb jnod jassiBy ap sjuyBjjuoa
(q) juayos ajiByndo^ jBjgy un no yo^
un^nb 'jaAyjjB uaiq jnad yy -auuopuBqB.y
yy,nb ^g 'By-siB^ aa ap snyd ayaons as au
yy(nb 'juatuajsajfiuBui jioa jie^ Byaa jb&gt;
íxna zaqa jyossBd as ynb aa ap ajayuBiu
aunanB ua Jayaui as subs smaj-9uoy aja b
yy(nb sjoy () 'siab uoui b 'jiuij 'ajjiBpi
uayauB jnay xna jns jyoAB(nb Jiojp

�tent que par le Corps; au lieu que ses
Membres des Corps Moraux peuvent
exister &amp; vivre séparément. Ainsi le
Corps na pas autant de droit sur eux,
que le Corps Humain en a, pour ainsi
dire, sur ses Membres. Que si un Roi
est réduit a la nécessité de faire la paix
avec un Ennemi plus fort que lui, á
condition de lui ceder una partie de ses
Etats, dont les Peuples ne veulent pas
(c) changer de maitre; il peut bien, k
mon avis, retirer ses Garnisons, &amp; les
Troupes qu'il a dans le Pais, &amp; ne
point empécher que le Vainqueur ne
s'en empare: mais il ne sauroit légitimement forcer les Habitans a reconnoitre pour leur Souverain cette autre
Puissance: de sorte que s'ils se sentent
en état de mesurer leurs forces contr'
elle, ils ne sont pas mal de lui résister,
ou de s'ériger méme en Corps d'Etat
separé. Ainsi, quoi qu'en vertu d'une
telle Convention, le Roi, &amp; le Peuple
qui lui reste, perdent tout leur droit
sur ce Pais-lá, le Vainqueur n'en devient legitime Souverain que par le
consentement des Habitans mémes, ou
par le serment de fidélité qu'ils lui
prétent.

diencia, y allí sin darla aél de Montevideo, celebramos el acto solemne, sacrosanto siempre de una constitución
social, erigiéndonos una cabeza en la
persona de nuestro dignísimo Conciudadano D.n José Artigas para el orden
militar, de que necesitábamos. [Los
jefes orientales al Gobierno de Buenos
Aires, 27 de agosto de 1812].

Respecto del punto V también Pufendorf pudo haber influido
en la idea de la confederación cuya definición hace en una página
de su obra (38) y ello es concordante con la política seguida por
Artigas en 1812 cuando pretendió unir en pacto a orientales, por
teños y paraguayos (39) y con los documentos en que tiene su expre
sión más firme el ideario político de la Revolución oriental en el

año XIII (V. cuadro 4). (40)
Una primera fuente de la idea de la confederación estaría en
Pufendorf, la segunda en las obras de procedencia norteamericana
traducidas por García de Sena. (41)
(38)Pufendorf, Le droit de la nature &amp; des getts, etc., cit. Esta definición servía to
davía, en 1815, a Monteagudo para explicar a sus lectores, desde las columnas de El Inde
pendiente, lo que era la federación que confundía con la confederación, pero es que en Pu
fendorf no se decía palabra del estado federal. (Véase: El Independiente, 7 de marzo
de 1815.)
(39)Edmundo M. Narancio, El origen del Estado Oriental, cit., pp. 36 y ss.
(40)En las fuentes de origen oriental, de 1813, que expresan un pensamiento político,,
parecen superponerse dos corrientes ideológicas que indicamos de inmediato en el texto. Natu
ralmente que podría suponerse que, en este aspecto, la influencia de Pufendorf es refleja,,
esto es: de Pufendorf a los textos norteamericanos y de ellos a los orientales. Es probable,
pero la circunstancia de que el Derecho Natural y de Gentes aparezca como posible fuente
del artículo 7' de las Instrucciones, sin que haya texto norteamericano que le corresponda
y en cambio lo tiene en Pufendorf, nos inclina a pensar que hubo las dos cosas y que éste
y García de Sena estuvieron en la mesa de trabajo del Congreso de Abril. Como dato cu
rioso señalaremos que el tomo segundo de la traducción de Barbeyrac, de 1759, se termina
con una Oratione Inauguralis que es, como es bien sabido, que se ha llamado, también, al
discurso de Artigas pronunciado al iniciar el Congreso sus deliberaciones.
(41)Thomas Paine, La Independencia de la Costa Firme justificada por Tbomas Paine
treinta años ha. Extracto de sus obras. Traducido del inglés al español por D. Manuel García
de Sena, Philadelphia, 1811. Historia Concisa de los Estados Unidos, desde el descubrimiento
de la América hasta el año de 1807, Tercera edición, Philadelphia, 1812.
— 124 —

�— S3I —
('O^-61 '^myi 'XFI 'd 'I 'J 'oatSpjouo^^ oauptsifj otJiPuotootQ 'NaHílom^^ #y
"I ¡^sb^a) "anbsBu^g ap oii;jse[) ja na soné oqoo JOd osaJd OAnjsa ha opueaja^ ap napjo
jo^ -so^JBjv ue ua ^uosug -sojje3 ue ap oi8ajO^ ja na soipnjsa A ^my\ ap pEpisiaAinQ bj
na saXaj psjru A Bina;^ na opiOEu Biqcfj "souBoiJauíB soqoajap soj ap Bsnajap bj na ^osjsap
as A sawÓ3 sbj ap ousiajoas ap oisand ajnBjjoduii ja 9zhbdjb njjaj opsjndip jj (9^)
•jEjnaijo ojuainEdujEO ja Bjssq sBapi SEjsa ap ojnojqaA ja
opis jaqBq naqap 'bjsta bj b opina) soniaq "on anb 'saiuo^ spj ap soupiq soj o PtazPQ vj
•(SS-j&gt;5 -dd 'ni 'J '"^ '•UHS3BJ pa 'sa^iy
souattq ap Pfaapf)) H81 ^p ajqraapip ap ¿1 ja sa^/Cy souartg ap p/azrf) bj 93ijqnd v\ (5^)
'(¿61 'sajiy sonang 'u A \ *) 'outjuaSup ontfPfuasa^&lt;fa* ou^atqot
jap Pítjptttq uptspfifj 'zaiyzNO^ -A onnf asBaA) zP?D ^p sajJO3 sbj ap Biananjini bj
opEjjsoiu Eq zajBzuo^ 'A oijnf A (86I 'saJJV souang -ss A &lt;^&lt;¿f -dd 'n 1 'pauatuy ap Pixof
-sin ap fpuoiapujatuj osauSuo^ jj 'vihoxsih VI aa ivnoi^vm ViwaaVDV 'p^t^atuy ua onif
-p^uasa^ífa^ uatutSa^ pp sopppmjo sauaSuQ 'zojsnj^ Xixad OiNaon^ 'uaiqniBj asea a) sbjjia
A sapEpniD sbj ap sajopcjnocid ap sosaoSuoo o SBjuní sbj na Bisa Boijaráy na OAUBjuasaJdaJ
onjaiqoS'jap opBpiAjo na^jjo ja anb ap sisai ns noo npioEjaj na jBSnj auatj ajuBfauías oSjy
•oíoixiaj naSjjo ns sas SBapi SBjsa b aXnqijjB ja anb oóioeqij bj anb ajqisód sa biueno jod
npioEqojduioo Bjjsann noo ÉijoioipEjjuoo sa on zonnj^ lúag ap noioisod bj opnoj ja ng
•ss A 581 '^ ''1*3 'i *u 'sPisiti^tuy sou-tappnj 'm ^n 'spi(p¿Souoy^
A sotpmsq 'soApsusj 'svdihqxsih sa^OÓv^ixsaANí aa bxnxixsNi aa 'awBd BjainiJd 'sap&gt;t
-uatunoop sat-tas stas ap saapxt p oupapi ns A spSijjy 'zo^^ílj^ Xixag oiNa^a^ \f^)
•988I 'oapiAajnoiq '?\
•l *dd 'sonitP3tftisnl sofuatunaoQ 'o3uptst¡{ oipnfsq 'spSt/jy 'oaia^aag "\ -3 'sa^ty souang
ap ouuaiqoS jap atuppp pStunj^ ap Pti^pf) spiuo uop ouppppnp jap upísimoj (^y)
•ss A } -dd '7 'pifuauQ oppfsg pp uaStuo jg 'oi^NvavM "K oaNnwaj (zf)
A Bp^jBjDap ^jaanrBsiDajd Bjas 'sojqancí
jb^j S3jjd ap anodmo^ as u^iquim isb
soj ap JBjn^ijjBd BiuBjaqos Bq óg'sapBj^nDB^ sns ap oppjaxa \e oiuBnb
ua a)uatuB3i)^Bxd ^piAip as ajqísiAip
181 aP (¿) ojajqaj ap ^.Uj ^ Bun BiuBxaqos b¡ ouiod jsy^,
•sajiy sonang1181 ^p oxaua ap \\
ua upxsirooD ns BJBd BSiun^ ap BiajB^ZIP^D 3P sajjo^ sbj ua
b SB^pxy jod s^pBp sauoiaanjjsuiPÍPJ opBjndiQ jap upptsodxg
^ f M&gt;ptotfjp^ Ptup¿qos ^7
Bjjsanra ^s oujod (9^) 'niyaj ouBnjad opBjndip
\9 *SB¡ja ua oziq anb uppisodxa Bun ua (gf) zipB^) ^p sa^o^ sbj
ua 'opiní oi^sanu b 'Bjsa SBapi SBjsa ap BjBipauíui uppBjji^ b^j
(y^) 'sbjjta Á sapBpnp sbj ap 'BjouBdsa uppxpBjj
bj ua ajqísod ua^iJO ns aaajqBjsa A *D^a '^uppBjapajuoa bj b sajBia
-uiAoíd SBjuBjaqos sbj ap 'sajBpuiAoíd SBiuBjaqos sbj b sojqand soj
ap jBjnapjBd BiuBiaqos bj ap :BjsingpjB ouBapi jap BDiuiBuip upia
Bun Bp zounj^ ^}i9^ oidpuijd ^jsa ap opuapJB^

Íf

-njoAaj bj ap oaiun o^aíqo ja oiuoa BpBjuajso A BpBJBjaap ajuara
-Bspajd Bjas sojqand soj ap JBjnapjBd BiuBjaqos bj)^ anb aaip '^J8J
ap ojajqaj ua 'B^iun^ ^p ^iajBf) ap oxparajajuí jod 'sajiy souang b
SBSpjy jod SBpBjnrajoj sBjsandojd sbj ap óg ojnojjjB ja 'ojaaja ug
•BDiuBdsiq ajuaijjoa bj :jBjuayjo uppnjoAaj bj ap oanjjod ojuairaBs
-uad ja ua Bpuanjjuí Bjaajaj Bun jBDipui soraajanb ajuarajBUig

(Zf) ^T8I 3P TFq^ aP ^Z T^
'ojBiuy A iwoipuB3 *sajjy souang ap sopBUoxsiraoD soj b SB^pjy
jod SBjsandojd sasBq sbj ap óg ojnaijjB ja Bjiaijdxa Brajoj ua aaip oj
'joíara BiABpoj 'oraoa X Baoda Bsa ap sojxaj sojjo A 'jjjx 9^ PP sau
-opanjjsui sbj ap sisijbub ja Bjjsanra oj oraoa 'uppBjapaj bj b uppBj
-apajuoa bj ap BAisaj^ojd uppnjoAa bj ap Bapi bj uaiqraBj oraoa
'souBDijauíBajjou sojxaj soj ua 'sBjajauoD sBjnrajpj sbj anb ojubj
ua jjopuajng ap oipara jod uojB^ajj sajBjauaS soidpuyjd sog

�y físicamente distintas, sin las quales
todas, ó sin muchas de las quales no
se puede entender la soberanía, ni me
nos su representación. Las naciones di
versas, las provincias de una misma
nación, los pueblos de una misma pro
vincia, y los individuos de un mismo
pueblo se tienen hoy unos respecto de
otros, como se tienen unos respecto de
otros todos los hombres en el estado
natural. En él cada hombre es soberano
de sí mismo, y de la colección de esas
soberanías individuales resulta la sobe
ranía de un pueblo. Entiendo por esta
soberanía, no la independencia de la
legítima autoridad superior, sino una
soberanía negativa, y que dice relación
solo a otro pueblo igual. De la suma
de soberanías de los pueblos, nace la
soberanía de la provincia que com
ponen, entendida esta soberanía en el
mismo sentido: y la suma de soberanías
de las provincias constituye la sobera
nía de toda la nación. Nadie, pues, dirá
que un pueblo de una provincia de Es
paña es soberano de otro pueblo de la
misma provincia; nadie dirá que una
provincia de España es soberana de
otra; nadie dirá que la colección de
algunas provincias de España es sobe
rana de la colección de las restantes.
Luego nadie podrá decir que la colec
ción de algunas provincias de la mo
narquía que forman lo que se llama
España, es soberana de la colección de
las otras provincias de la monarquía
que forman lo que se llama América.
Y esta idea es la que indiqué al prin
cipio que debe servir de norma para
juzgar acertada é imparcialmente de las
conmociones que se han suscitado en
algunos puntos de aquella parte de la
nación. Luego para que haya una ver
dadera representación de toda la sobe
ranía nacional, es preciso que haya una
verdadera representación de la parte
que en ella tiene la soberanía de Amé
rica; y no será verdadera, sino quando
sea proporcional á los elementos de
que se compone; es decir; proporcional
á la suma de soberanías de sus provin
cias, que es proporcional á la suma de
soberanias de los pueblos, que es pro
porcional á la suma de sus individuos.
Esta me parece una demostración ma
temática tan rigorosa [etc.}

ostentada como objeto único de nuestra
revolución.
Acta de reconocimiento de la Asam
blea.
5 de abril de 1813
79 En consecuencia de dicha confe
deración, se dejará a esta Banda en la
plena libertad que ha adquirido como
Provincia compuesta de pueblos libres,
pero queda desde ahora sujeta a la
Constitución que emane y resulte del
Soberano Congreso General de la Na
ción, y a sus disposiciones consiguien
tes, teniendo por base la libertad.

Al poner fin a este breve trabajo nos enfrentamos con el hecho
de tener que repetir lo que dijimos al concluir nuestro Origen del
Estado Oriental y es que, como entonces, pensamos no haber ago— 126 —

�— ¿zi —
•ojp b sonreí nonisa so| bX apsap
X 'nppDEjsijBS no^ soTn^jpitapB oj 'sopas sojnanrepnnj uo^ ire^ijpDaj son' o uaApnsaj sb(
'sojjosoo oa anb 'sojjo ig 'oo^iiuap J3J3BJE3 osojn^u un jausjuEiu b ejicIse anb Bjqo Eon
8 apuodsajJOD oaio^ oipmsa aj'ss bpoj a^p o8jej oj' b bjbjjuodu3 se| joí^3\ i^ (¿)

BJ Ü3 OIJBUIOI3S
ounxojd un jbj^bsuod japod soraBj^ds^ o)U9tujtd3jbj3S9 ns jbju^j
-ui y •soiu33ouo3S9p 9nb o\ ap X (^j^) SBpnp SBjjsanu ap oduiBD ja
BijdxuB as uaiqurej 'Bjja b ojund ua cuuaiunaouoa oj^sanu BqauBSua
as X BDijcusiq nppsana Bun ap sbui somaqBS X BpBSBd pBpijBaj bj
ap uppBSi^saAui bj ua Bzipun^ojd as anb Bpipaui y *Buia^ ja opBj

�[gg - ¿g *dd 'suaS sap ^p a¿njpu pj ap tto^p a-j] •juauíaujaA
-no^^ np auuoj By jaSu^qa ap sodojd b a^nojj au uo,y anb suioui b buatuajuas
-uoa ununuoa un(p jo^j nB3Anou un ajiya yg 'sanbiyqnd S3jtbjjb saj ununuoa ua
jajjsiuiuipB By-stuaj aa juEpuad jiop uo,y anb auos ua 'siuaj un jnod juauqnas
aiyqBja aijBjaouraQ ap aaadsa aun juasmpojd sauSajjajuy saj ísuyosaq sas b yg
uoijBAjasuoa ajdojd bs b auiauí-ayya aiOAjnod ayya 'auSisap jnassaaang unanB jtb A
jT,nb subs 'jjjnoui b iubu3a 'jaujaAno^ bj ap uios ay aiyuoa jioab apnmynp\y aun
rnb b ^nyaa 'anb 'yajnjBu isa y; sjnayyiE(p anb :^ íaijBjaouiaQ aun(p asoqa anb
-yanb Juan jubssibu JBj^j '(B)aayquiBssv ^un,p no 'auuosja^ aun(p suibuí say ajjua
sira aja ajoaua SBd b(u juauíaujaAno^^ ay anb jubj aunuoa juBpuadaa :jpuaua^)
sups aautjiy aun vp 'iuauiau¿atino^) sups fPf^ un (9) 'aAiq axix 9P uoissajdxaj 'uoyas
'ayyads ajja assind au^ajjajuyj juBpuad auinBio^[ un(nb xonb 'ajsaj ny *juauj
-aujaAno^) ay jyyqBjaj aJiBy b juassajdiua^s rg 'auSajjajuyj juBpuad 'suaiojiauo^
sjnay aaAB xiBd By jauuaijajjua 'juo syi(nb aa jnoj ajajns ua ajjjau^ ^ jaAjas
-uoa jnod 'zaporauíoaaB nad un suaS say isuiy "sib^ sajuajayyjp ap juBja suiora
np no 'ayjjB^ ap juiod jubib(u sjaiujap sap jjEdnyd By íyBjaua&gt; jnay ap jjouj
By sajdB 'saja^uBjja sadnojx sap xnaa jnoj jns 'sjBpyog say ajjua(nb 'auSajjajuyj
juEpuad 'jBj^ un^p suaiojí^ say ajjua uosiBiy ajjoj snyd aun b A yy ionbjod Jsa,3
(^) •aauBiyyBj jBd no 'Subs ay jBd siun juauíajyojja juos syy sayyanbsay aaAB ^? 'sajaqa
snyd say juos jnay inb sauuosjad say sajnoj By juaAnojj (^) 'aauB^ua jnay sap
zamnjnoaaB juos syi yanbnB 'jBiuiy^ np jaanop By ajjno 'inb ig 'auiad ap dnoanBaq
aaAB,nb jnayyiB jajjodsuBJj say juaiojnBS au syy no,p '() sib&lt;j nB zaqaBjjB suauías
-siyqBja sjnay ig suaiq sjnay jjBdnyd By juo inb 'suaiojí^ sap jaj3jui,y JBd issnB aui
-uioa íajuajEd By ap nad un juaij ayyanbBy 'ajynsaj ua inb uosiBiy By ap yg 'au}Pj
(Z) aununuoa aun(p anA By JBd aajoy ap dnoanBaq siouiuBau jjainbB juamaSBS
-ua ja^ "ayiAi^) ajaiaog araaui yg aynas aun jauuoj b sajjnB say snoj sjaAua aSsSua
ajjats asuaa jsa jaiynaijjB^ anbBqa anb aa ua ajsisuoa inb 'sjBj^ sap ayBipjom
-ijd uoijuaAuo^ By JBd juauíaynas yun 'jiByjBduii sdjo^ un(nb snyd jsa^u aumBio-^
ay 'janbuBUJ b juaiA ajauíBjaAnog y ^p ^^4o^&lt;f falns ay puBnb anb 'Jiya jsa yj

•anbijBjaouraQ no 'anbijBjaojsyjy ua
juaraaujaAnof) ay siBtujosap jaSuBqa ap ajqiy sb¿ jioja iny au yi,s auiuioa sg '10^
nBaAnou un jBaja aydna^ ay anb juaujajiBssaaau JioyyBj yi(s auiraoa íaauyj^ ajjnB
un jisioqa as ap jyoAnod ay juauíaynas sieui 'aydna^ ns SBd aujnojaj au ajauíBJdA
-nog By jaajaxa^ jyoAnod ay 'ajuEuSa-yj ayyiuiBj By ap ajaijua uoijauyjxa^ sajdB
^nb 'sun-sanbyanb juos aiuiuoa 'ajyp ap anb jaduiojj as jsa(a jb^) 'uoijEAjasnoa
ajdojd bs jnod sajiBssaaau aSnf y;,nb ajauíBjaAnog By ap sajaB say snoj 'zajnd
-aQ sas JBd no 'auiam-iny JBd no jaajaxa 'juBpuajjB ua 'suiouiuBau jnad aydna^
ay ísuaiojí^ say snoj ap ayBjauaS aayquiassyj ap suibuj say ajjua sjnoínoj jnod
siro aja jib juauíaujaAno^) ay ayyanb By JBd 'uoijBjaqiyap ap syjd ajoaua juiod b(u
uo,nb sind 'ajauíBjaAnog By juauíajdojd sBdjiB,u aydnaj ay 'auSajjajuyj juBpuad
'anb ajoaua.nb 'aJip-B-jsa,^ 'aj^^naj anbpqo p aujnojax atautpxaanop *&gt;/ ^anbupui p
iuatn ajpto^ ajjtuip^ p^ pupnb anb 'sajjnB sjnaisnyd aaAB 'jip (a) sniXOHO anb
aa ajpuajua jnBj yj suas yanb ua 'jiojBd yy 'aJip ap suouaA snou anb aa aQ

�ANÓNIMO MONTEVIDEANO
Noviembre de 1808
Nosotros concebimos que destronada la casa reynante, retrobertieron al pueblo
español todos los derechos de la Soberanía y que usando de ellos [los derechos
de la soberanía] como en el primer instante de un ser político pudo crear
nuevas autoridades, nuevas Leyes, nuevas constituciones [... ]
.. .Yo soy un hombre libre formo una sociedad a la cual me sujeté con el fin
preferente de proporcionarme todos los vienes posibles; me veo en una orfandad
política; estoy emancipado por la muerte civil del Padre de mi gran familia;
hoy puedo disponerlo todo; han vuelto a mis manos las facultades que les tenía
conferidas; por eso lo he trastornado todo; y no cesaré un punto en la reforma
hasta tanto que mis providencias o la libertad de Fernando el amado hayan res
taurado el orn. perdido. [Véase, Apéndice, documento n^ 7]

MARIANO MORENO
13 de noviembre de 1810
el cautiverio del Rey dexó acephalo el reyno, y sueltos los vínculos que lo
constituían centro y cabeza del cuerpo social. En esta dispersión no sólo cada
pueblo reasumió la autoridad, que de consuno habían conferido al Monarca,
sino que cada hombre debió considerarse en el estado anterior á el pacto social,
de que derivan las obligaciones, que ligan á el Rey con sus vasallos. No preten
do con esto reducir los individuos de la Monarquía á la vida errante, que pre
cedió la formación de las sociedades. Los vínculos que unen el pueblo á el Rey,
son distintos de los que unen á los hombres entre si mismos: un pueblo es pue
blo, antes de darse á un Rey; y de aqui es, que aunque las relaciones sociales
entre los pueblos y el Rey, quedasen disueltas ó suspensas por el cautiverio de
nuestro Monarca, los vínculos que unen á un hombre con otro en la sociedad que
daron subsistentes, porque no dependen de los primeros; y los pueblos no debieron
tratar de formarse pueblos, pues ya lo eran; sino de elegir una cabeza, que los
rigiese, ó regirse á sí mismos según las diversas formas, con que puede cons
tituirse íntegramente el cuerpo moral. Mi proposición se reduce, á que cada
individuo debió tener en la constitución del nuevo poder supremo, igual parte
á la que el derecho presume en la constitución primitiva de el que había desapa
recido. [Gazeta extraordinaria de Buenos Ayres, 13 de noviembre de 1810]

�^p axmvu pj aj&gt; fto^p 37] '$pq stv¿ sap satu[\ saauí/ioJ^ sap ajqBjsajuoam 19 ajjsnjji
ajdiuaxa^ juawajjajnjBu ajuasajd as pj * - * íajjiEj^ uapuB jnaj jBd suBpuadapui
anuuooaj ajp.p ia 'uoissassod anSaoj aun.p uiosaq jioab subs 'ajjaqi^ maj sjoj sap
juajAnoDaJ sjaln^ sas (1) 'auuojno3 bj ap ajjmodap juauíajsní aja b aauíjd un ;
[88€ "^ 'í^^ sap ^p a^nfpu pj ap poup a^] •aso^uio'^ (q) JBjq^p
aaadsa aun 'auSajjajujj juBpuad 'bj ap ajjnsaj ji,b 'sajji^ sapuBj^ ap ajquiou unp
^9 'saauíAOJ^ sajuajajjip ap 'suoijbjsj sas ja ai p sap 'ajdiuaxa JBd 'sajqEjapisuoa
saijJBd sjnaisnjd ap asoduioa jsa auinBio^ aj anb sjoj 'suiouiuBau j3aijjb jnad jj

6^LI

['PtauaSa^j ap olasuo^ p&gt; sauopto soj ap pi¿pj¡] *oumdas
opuBujaj uoq jouas jap upiaBuiuiop bj ua BUBdsq bj Bijsixa ou Biuodns as
ouioa bX opuaijsixa ou ajuatujBdpuud 'oujaiqo^) OAanu un ap uppBjBjsui bj ua
oíaiajaxa ajqij ns X sajjy souang ap ojqan^ jb BiuBjaqog bj ap soqaajap soj ap
bj X [Bpua^a^ ap oíasuo^ jap bj] pBpiuiijiSaj; ns inbB ap opuapnpap

0X81 ^p oXbui ap ^3

asof Kvaf

�MARIANO MORENO
13 de noviembre de 1810
La autoridad del Monarca retrovertió á los pueblos por el cautiverio del Rey;
pueden pues aquéllos modificarla ó sugetarla á la forma, que mas les agrade, en
el acto de encomendarla á un nuevo representante: éste no tiene derecho alguno,
porque hasta ahora no se ha celebrado con él ningún pacto social; el acto de
establecerlo, es el de fixarle las condiciones que convengan á el instituyente; y
esta obra es la que se llama constitución del estado. [Gazeta extraordinaria de
Buenos Ayres, 13 de noviembre de 1810]

MARIANO MORENO
28 de noviembre de 1810
Cada provincia se concentró en sí misma, y no aspirando á dar á su soberanía ma
yores términos de los que el tiempo y la naturaleza habían fixado á las relaciones
interiores de los comprovincianos, resultaron tantas representaciones supremas é
independientes, quantas Juntas Provinciales se habían erigido. Ninguna de ellas
solicitó dominar a las otras; ninguna creyó menguada su representación por no
haber concurrido al consentimiento de las demás; y todas pudieron haber conti
nuado legítimamente, sin unirse entre sí mismas. Es verdad que al poco tiempo
resultó la Junta Central como representativa de todas pero prescindiendo de las
graves dudas, que ofrece la legitimidad de su instalación, ella fue obra del uná
nime consentimiento de las demás Juntas; alguna de ellas continuó sin tacha de
crimen en su primitiva independencia; y las que se asociaron, cedieron á la ne
cesidad de concentrar sus fuerzas, para resistir un enemigo poderoso que instaba
con urgencia: sin embargo la necesidad no es una obligación, y sin los peligros
de la vecindad del enemigo, pudieron las Juntas sostituir por si mismas en sus
respectivas provincias, la representación soberana, que con la ausencia del Rey
había desaparecido del reyno.
.. .Ya en otra gazeta discurriendo sobre la instalación de las Juntas de España,
manifesté, que disueltos los vínculos qe. ligaban los pueblos con el Monarca,
cada provincia, era dueña de sí misma, por quanto el pacto social no establecía
relación entre ellas directamente, sino entre el Rey y los pueblos. Si considera
mos el diverso origen de la asociación de los estados, que formaban la monar
quía española, no describiremos un solo título, por donde deban continuar uni
dos, faltando el Rey, que era el centro de su anterior unidad. Las leyes de
Indias declararon, que la America era una parte ó accesión de la corona de
Castilla, de la que jamas pudiera dividirse: yo no alcanzo los principios legítimos
de esta decisión, pero la rendición de Castilla al yugo de un usurpador, dividió
nuestras provincias de aquel reyno, nuestros pueblos entraron felizmente al goce
de unos derechos, que desde la conquista habían estado sofocados; estos derechos
se derivan esencialmente de la calidad de pueblos y cada uno tiene los suyos
enteramente iguales y diferentes de los demás. No hay pues inconveniente en
que reunidas aquellas provincias, á quienes la antigüedad de intimas relaciones
ha hecho inseparables, traten por sí solas de su constitución. Nada tendría de
irregular, que todos los pueblos de América concurriesen á executar de común
acuerdo la grande obra, que nuestras provincias meditan para sí mismas; pero
esta concurrencia sería efecto de una convención, no un derecho á que precisa
mente deban sujetarse, y yo creo impolítico y pernicioso, propender, á que se
mejante convención se realizase... Pueden pues las provincias obrar por sí solas
su constitución y arreglo, deben hacerlo, porque la naturaleza misma les ha prefixado esta conducta, en las producciones y límites de sus respectivos territo
rios,. ... [Gazeta de Buenos Ayres, 6 de diciembre de 1810]

�[i 181 aP ajquiapip ap ¿ 'iCpnStrjpj jap patiPtuaqnf) pfunf pj p
aiof p Pío^^] sbidutaojcÍ SBquiB ap a^ansBjua oxnjjuí ouanbadou jauaiaqap 3'b
ouiod 'jbtodb uoiDEnjis ns apÁ MjpuBqBjsa ua O)ujp3)uoDB sajBdpuyjd sojap ^apí
Bun *S'^ ^ p ojjansaj aq oidpuudajsa jo^ — *opBjsa |b n')sunDjp sbj uBÍixa
a*b opom pp sauopBpj^ uoiaBaiuniuoa bju jBqaaj^sa ap sajajuí a BpaaiuaAuoa
Baojdiaaj bj jaaouoa ap ^jq^q *Buiaisis oiqBS ns uoa Bjp ap saJopBUJB soj sopo)
b JBjitopB A 'pBjjaqqns JBjBpap opiqBS Bq 3"b uod zajnpBín A os|nd pp -basuoo
san jod 3*b oajD o^ 'BpuiAOjd Bsa uod BjBjd bj ap oi^jjap jBjuauo BpusqBf
b ubSij sojaadsaj sopo) ua *b sb^ SBpBJB^aap ubi opuais A :sauopBjaj sns ap^
sapBpaioos SBpp sajiuiij soy saauoiua B'd op^jBuas Bq 3*b aaajBd BzajBjnjBU Biqss
By oja&lt;j -opBziuBJiiBq ojjaipp oj^aa un u*b b auuojsip odiana un sop^jsa sajou
-aui ua asjipiAip ojsiABqas 3,*ujunuioD jsy *sosajSojd sns uod pBppn^as ns J^ijid
-uod A 'sosap soqDajap sns jbajdsuod pBjjnDipp souaui uod Bpand 3*b oiBipauíui
oujaiqo^ un ua uozbj bjX Bzjanj bj jbjju3duod b 3,-uijBjaua3 uBjjdsB 'biubjijbj
oxBq OAanu ap Buins saj bSijjui buSijbui bj 3*b ap souEpepnp soj sosojauíaj
ouio^ -pBjjaqijBj ap Bpuas BsouuaqBj ap uoiDBpBj^ojjaj Bun jbiia3 B-d opBiSBUiap
aaajBd BpBU 3b 'Bjuiudo saj saiuB 3*b uoiDBjjiuinq^ a^BABjDsa ja oipo^ jojjoq
ojubj uod op^jiui Bqas 'jojja jap ojaA ja vA opijjoa 'oiJBjjiqjB japod ja j'd sop
snjujdsa soj z^a Bun opsuiiuBaj UBq SBDnijod sauoianjoAaj sbj^

TI8I
SVOIXHV 3SOÍ

[O3f$t]o¿¡ otuspaiP^] -pBpTjadsojd ns BJBd aporaoDB aj joíam anb
oujaiqo^ ap buijoj bj asjBp BJBd o 'Xaj OAanu un jinmsui o jBjquiou BJBd
pEpijojnB auai) anb oaiun ja sa ojqand ja A 'puBuia apuop ap BAijiuiud
A Bjnd ajuanj bj b aAjanA 'pjjBS apuop ap ojqand jb aAjanA pBpijojnB v\
¿OAanu ap 3jjbziub9jo apand uainb A 'pBpiJoinB bj aAjanA uainb b 'bijtoib^
ns Bpoi ap A Aaj jap ouaAijnBD o a^januí bj jod oujaiqoS ja oijansip ^

[i] IT8I

�Jq ap pp vaiqtuvsy vi ap vjay] 'oujaiqo^) JopajuB jap ujanpuoa
bj jod JBSnj op^p Bq as anb b uopBSnAqns bj sBjja ap BjainbjBna
opuBiaunuaj 'sBpiuf^ sbiduiaoj^ sbj ap o^saj ja uoa Bpu^g Bjsa ap
BAisuapp Á. BAisua^o uoiaBjapa^uo^ bj bpjiubjbS Á. Bppouoaaj
[/7/X ouv pp
sauoto^nji,isu\\ b-aoj^ BpBa ap oujaiAO^) jb JBijnaad sa ojsaj j^j *opBjs^
jap sajBjauaS soiao^au soj ua 3,ujbjos Bjapuajua ouiajdn ou'ao^) jg • • • • ¡_

ilIIX ^V Í9
'osajSuoa na SBjunf SBpiun SBiauíAOj^ sbj b uopEjapajuoa
bj jod 3)uiBsajdxa opB^ajap sa ou anb oqaajap A. uoiaaipsijní japod
opoj 'Bpuapuadapui a pBjjaqij 'BiuBaaqos ns auanaj sAoj^ Ejsa an^)-** jj jjb

[/7/X ouv
pp sauoponjfsuj] *Bas 3b BjainbjBna ojsajajd ojio nnSjB o 'o^ijbjj
'BiaBJaqos 'uoiSija^ap oaijouj jod SBjja ap buii^jb ajqos o ^Bjja aaqos
soqaaq sanbBjB o 'BpuajoiA Bpoj bjjuod sbjjo sBjap BimBpBa b/jijsisb
b asopaBStjqo 'pBppxja^ jBjauaS A Bnjnuí ns BJBd A pBjjaqij nsap p^p
^ 'unuioa Bsuapp ns BJBd sbjjo SBjap Bun BpBa uoa pBjsiraB ap
auijjj Bun ua 3,ujBpBJBdas Bjjua ajuasajd bj jod b'aoj^ Bjsa an¿ - * * qj jjb

^181
SVXSIÍ1OIX^V SOXX3X

�/
I
j
'

' l '&lt;^^ 'sztaS sap .9 aunjpu vj ap ito^p ^7]
'juauíaiuijiSay jaqaaduia ua,y juaiojnBS au sajjnB
say anb ajjos ap íuniuiuoa ua saaajaxa ajja juBAap auiuioa 'uoijBjapa/uo^ ap
ajiBJX ay suBp uoijuaui jibj juiod jsa(u yi juop 'ajauíBjaAnog By ap saijJBd say
sajnoj 'sodojd b aSní ay yi amuioa 'jaajaxa^ ajjaqiy ajaijua aun b zajapajuo^
sap unaBqa anb 'jmsua^s yi 'jip suoab snou anb aa aQ -sauíJB say ajpuajd b auuaiA

_ ua(u uo(nb jaqaadtua zg 'sjnajBipaj^ auiuioa JiuaAjajuí pjoqBp juaAiop 'zassaj
-ajuisap juos inb 'sajjnB say 'asocftuo^ fPf3,] ap sajquiaj^ suiBjjaa ajjua juajaj
í -jip anbyanb issnB juaiAjns yi( 'uij jaiu A inb 'xibj By zg íaAisuajjo.nb ';
•; jubj (f) 'ajjan^ By jnoj jns jsa ayyax 'ayBjauaS aayqtuassy aun suBp japiaap
say ap jasuadsip as jiojnss au uo 'sdJO3 ay jnoj ap unuiuioa jnyBS ay zg uaiq ay
juapjs^aj inb sayyaa jnod sibj^ () -zajapajuo^ sajjnB say jajynsuoa ap suiaj ay
SBd juauuop au inb no sajiBuipjo S3jibjjb sap pj^Sa^ b 'naiy jioab jiop asoqa
auiaui B7 -uoiunj jayqnojj ap ayqBd^a jios inb ajiBj uau au ap apjB^ auuajd
anb jnBj yi juBjjnod sayyanbsap pjBSaj b tsayqByquias sasoqa sajjnB jg
ap ajaijBui ua JioAnod ay 'suaiojp) say jns jjoja^ ap ^g ai A ap (^) Jiojp
ay 'xio^ say 'sjbjjsi8bj\[ sap uoijBaja By 'sjaiynaijjBd suiosaq sas jnod sajiBssaaau
sjoduiy sap juaiuassiyqBjaj 'aajauruio^ ap zajiBJX say 'ayduiaxa JBd 'aunnoa íaSBsn
assBj ua yi,nb ajaiuBiu anbyanb ap 'juauíajaajip suioui np 'jajajuip juiod no
nad anb juo(u siun sjbj^ sajjnB say anb 'ajnjBu ayyaj ap juos inb ajauíBjaAnog
By ap saijJBd xnB ajjoddBJ as inb a^ jnoj 'sodojd b BjaSní ay yi auiuioa 'aJiBj
ap JioAnod uiayd un aAjasaj as zajapajuo^ sjBjg sap unaBqa anb auop jnBj yy
*uoiJBjapajuo3 aydoiis aun jsd zaiy ajja,p anb 'jBjg ynas un ua Jiunaj as ap xna
jnod xnaiui jiojpnBA yi 'isuib jiOAnojj as Byaa is jg 'juauíajuasuoa unuiuioa unp
anb ajauiBJ3Ano By ap aijjBd aunanB jaajaxa(u ap 'jaiynaijjBd ua una^qa b ^g
y^jauaS ua zajapajuo^ say snoj b xnaSBjuBAB jios yi.nb 'ayquiasua zayaui jjoj
is juaAnojj as sjBjg sjaAip ap sjajajuí say anb 'j3aijjb sajanS Jnad au yi JB3
•aíautpuaanog p^ ap satfzptf sautpfjaa anb unuiuioa ua jaajaxa b jiossijja(nssB(s
au uo 'zasotftuo^ sjpf3,p suoijBjapajuo3 sao suBp 'anb 'ajsaj nB jip iB.f snoj ap
tuautafuasuoa untutuoo ai sups 'xipj tu 'auuan^ tu puaf au snou ap unany :ajjnB
jaa zg ¡ttuauu3li 9^luo ^v ^no^ 'suoupuaMf A snou snou juop ajiatuPtu pi uns
snott oaap Jtajtaqflap p ^&gt; 'auuanf) aflat aun supp sjtnooas np xauuop snoct v aSpS
-uapu al :ajiBJX aa ajjua aauajajjip By ap uaiq b A y; 'jajja ug *ajauiBjaAno By
ap saijJBd sauíBjjaa juamajuasuoa unuiwoa unp anb jaojaxau b jajja jaa jnod
juBa^B9ua,s 'ayyanjnm asuajap jnay ap zg uoijBAjasuoa jnay ap anA ua sjnofnoj
jnod juassiun(s 'sjauíjsip sjBjg(p juBjnB ajja.p Jassaa subs 'saydnag sjnaisnyd anb aa
ua ajsisuoa 'ji8b(s yi juop 'uoijBjapajuo3 By anb naiy ny *suiaj uiBjjaa un
jnod anb juos au ^ aiyyy anbBqa ap ajaiynaijjBd aiiyyjn anbyanb anb jnoq jnod
juauíajiBuipjo juou saauBiyyy sayduiis say 'sjnajyiBQ *jBjg uos jaujaAno^ ap b
yi^nb nyosqs zg uiayd Jiojp np JaqaByaj uaij iu 'uoddBj np juo suauía^BSua saa
ayyanbBy b 'uiBJ3Ano jioAnog np aijjBd By ap aaiajaxaj sajjnB sap juauíajuas
-uoa np ajpuadap 3Jibj ajsaj np ajpuajajd subs 'juauíanbojdpaj zaSBSua juos as
syi sayyanbxnB 'sasoqa sauíBjjaa b juauíaS'ní ajdojd uos JBd auiiujajap as zaiyyy
sap unaBqa 'sajaiujap say su^p 'anb jsa(a ^ayquiasua sjnoí say snoj juoj sjBjg say
anb saauBiyyy say zg 'sdJO3 ynas un ua saydnag sjnaisnyd jiunaj inb 'ayyanjadjad
uoijBjapajuo3 ajjaa ajjua b A yi.nb aauajajjip ayBdiauíjd By JB3 ajauiBjaAno
By ap aijjBd anbyanb pjoaaB unmuioa unp anb jaajaxa(u b sajjnB say sjaAua
sun say jua^BSua^ 'siun isuib sjBjg sag 'sununuoa siuiauug sjnay ynas iny jassnod
-aj jnod aajoj ap zassB SBd jiojuas as au 'xiog sajdojd sas JBd jaujaAnoS as ap
ajj^qyy y suBp jiuajuiBiu as juBynoA sjBjg saa ap unaBqa anb aa ap auiSiJO jnay
J^auíajiBuipjo juajij 'sjBjg sjnaisnyd ap aflama&gt;4uat^ (y) uotjp^apafuo^ By JBd juaui
"JOi 3S ínb xnaa 'ajip-B-jsa(a 'zaso^tuoj s)Pi3tp ajjos a H X íl V,7 7IIAX '

•9]jant3(fu9(f uott
-t&gt;¿?p9fuoj aun
as" 1nbU^íod
•tuo'^ sfPts saa

6ÍZ.I

�[uptun pni9tfJ3&lt;f &amp; uptov^apa^uoo
ap sojn^tuy] 'OsajSucr) na sojuní sopiufj sopBisg; soj b uppBjapajuo3
Bisa jod ajuauíBsajdxa op^Sapp s^ ou anb 'o^^ajap A 'uop^ipsuní 'jap
-od opoj A 'Bpuapuadapui a p^jjaqij 'BjuBJaqo^ ns auaijaj opEjs^ BpB^ *u

[uptun vnia^ji9(} iC uptov^apa^uoo ap
"B3S ^n^ Bjainb|Bna ojxajajd ojjo unS^ o o^ijbjj 'BiuBjaqo^
ap OAijoui jod sopa ap ounSjB ajqos o 'sojp ajqos soqaaq
sanbB^B o 'eidu^joia Epoj bjjuod sano soj ap oun Bpsa b jtjsisb b asop
-UB^ijqo 'pEppip^ jBjaua9 A Bnjnuí ns BJBd A 'psjaaqij ns ap p^pijnSas
bj 'unujoa Bsuapp ns BJBd sojjo soy ap oun Epso uoa pEjsiuiE ap bSij
auui^ Bun ua aiuauíBpsjBdas uejjud aiuasajd bj jod sopsis^ soqaip soq

*uy

•uoiun smadjad A uoxaBjapajuoa ap sojnaijjy

Síll
soaiMn soavxsa

�jos3.jo.kJ ja jod opBjrjpBj anj son rajijojanu ns ^
'sajiy souang 'uptap^^ vi ap puaua^ o^tqauy ja na jbuiSuo BjjBq as jj ^jsj oj
-uaiunaop jg 'ninp^ ap oatqauy opinp ja ua ajuajsixa Bidoa Bun uod 'uBqBijB^ anb
sojaaoiSsjj soj ua 'pjajdrooD as uoisjaA bAiid 'j^6j 'sajiy souang 'ffá b $z *^^
*II "IOA- '0^61 9V 'vutfuaSjy Pt¿otsff¡ ap oupnuy ua 'oapto-afuo^^^ ap Pfun[
P1 ap vsua\a(j otish ¿a SOMIHVOVK 'f oaxvj\[ ^p mdoa as 01 óM ojuaranaop
jg -ojxaj ja ua paipui as oraoa 'oMa¿ua¡¡ a^^fia^ Jtotoop iap osuna pp safun(fy soj
ap apaaojd 6 aM ojuaran^op jg *¿06l 'oapiAajuoj^ *o¿^ B 89^ '^^ 'i *&gt; 'vatupjstn
^ 'Pt¡pj,Soiq ns pup4 safun^y 'oupipisp^ zaua¿ pnupw aso[ uofaop /g
vpavo laiNva 3P opBuioj anj g j^^ ojuauínoop jg 'spaiuptstu sauota
ap otnfttsu¡ pp stujt^ouaiui ap oatqauy ja ua Bidoaojoj ua Bjjuanaua
as 9 ó^^ o^uauínaop jg "bjsia bj b sajBujSjjo soj uoa Jeuij upiaaajjoa Á. oíajoo
ja jaasq ajqísod anj ou 'Bidoa bj oziq as opuBna Buytua^jy bj ua ajuBjadun uop
-Btvjis bj jod 'anb jbjbjdb somaqap aa^q as jnbB anb upiadjjasuBJj bj ap ojaadsag
•BuijuaSjy BDijqndag 'ouiuiBSjag ap 'zapuauaw ^q paafotjqtq bj ua BpjBnS as
anb njnvs oatqauy jap uapaaojd (¿ A. ^ ly ^ 'z 'i so|q sojuauínaop sog ^

? IVXNHNflDOCI 3DIQN3dV

�ajUaiUEJEipaUIUI J3UOd ap BSTJd UOJdip 3S SdJBnb SOJ 'UOJBOJOJ 3S SOJJ3 anb SOJJO
X 'oiqtua saj sanbJEj^ p anb sajBpnB3 soy uoa osoÍEiuaA ajduiais 'opBjuosap
anbuns uij jb opijBS opuaiABq ^ 'sajquroq ap opBund un uod bzbjj bj ajuauuzíjaj
opBrooj J3ABq ap pip aj anb ajj^d pp ptvjJiA ua 'sajSuj ojjsiuij^ p sajpuoq ap
aiquia aj JBjnSaj sa anb 'ozjanpj p uoa 9 'oae^ jb sajSuj jBjaua) p oipid 3abs
as anb ojjodos p uoa uoisEquii BAanu Bun ap BpBZBuauíB pBpni^ bj asopuBjjBq
sej^ 'soujajxa sodituaua soj ap ajjBd ap jauíaj anb BiABq ou osed ajsa ua anbjod
'jBjaua) uEjidE3 A JopEUjaAO^) ap oSjed ja jaojaxa b asaiAjoA anb asjBjajoj Bip
-od sajXy souang b pJiiu ajuotuajqo anb uoa ouopuBq^ A opinasap jap oSjBqraa
uis anb 'oSuaquioa íj^ajoa ap sbub^ asBpanb saj anb JEjaaaJ asaipnd as ou ajuaui
-ajqBqojd anb sopEjuauíJEDsa uej opijBS uasaiAnq sasaj^uj soj o 'op^qBaB BJaiA
-nq BjjanS bj is 'jiaap sa :soSiuiaua soj ap uoisBqun BAanu Bun Bjaiuiaj as pu o
'ojjo jod pBpni^ bj Bjsinbuoaa^ opis jaABq ap JBsadB i 'uoiaBuixujajap Bjsa
jbuio) b saj^y souang b ozjoj anb bj an^ 'pEpisaaau bj anb ajqspnp sa o^j
•Bsajojd anb
uotSijag bj ap beusbjubj ja Bqyjjsa anb ajqos asBq :sauoiSEd sns aaaBjsijBs A SBjuaj
-uoa 'opunro ja ua ajqBjaadsa asjaa^q BjBd asan^ anb soipain soj jod Bas SBzanbtj
ap asjaaBq A ^asjaaapuBjSua e anb 'seui BJídsB ou anb 'BjqBjBd Bun ua :oisauoq
A ojpij oj uoa oujiuiui sbui oj ua Bjuanb jauaj uis 'jijn oj ap bj anb Bj^aj bjjo
anSis ou sajuasajd soj ua jBpadsa ua A 'soduiaij sopo) ua anb uoidejsj Bun ap pEpiu
-Buinuí a BuidBJ bj ap 'sajuBjiAEq soj ap SEpuapBq X 'sEpiA sbj ojjaiqna b jauod X
'jBiauasa ajuauíBums sa aj anb owang X 'p^pni^ Bun Xag jb JBjn^asB 'Baijqndag bj
jbajbs ap ja anb oiaSqo ojio ajjou jod BjBAajj ou Bjja X 'Edjnasip bj pBpisaaau bj
is 'ojsa xaj Buiajdns aBaijqndiag snjB ropEjsg jap Xa^ Buiajdn^ bj sa BDijqndag
bj ap ojuauíEAjBS ja anb ap #Ojp jap bujixbuj bj b auuojuoa anb 'sa opiABS uaig
•jBSa^ oj ua soXodB uaijBj aj
•b ju BpBuiuiEDsap ubi BjBjjBq bj ou 'odujaij ua sbjjb)ia3 Bjnaojd X 'SBpuanaasuoo
sbj aAajd anb ajuapnjd ajquioq un X 'bjoijje^ ajuauísjapEpjaA njuídsa un 'os
-opiní X 'ouij ojuaiuiiujaasip un ajuEjsqo ou '.uaAanuí X 'uBJiuanaua as Bjja ua anb
sauosaj sos ja ai p soj jod 'sauoiaBjqog sapuBJ^ sbj ua sajqmoq X^q opo) BJBd anb
-jod 'jESají a 'BsojBpuBasa 'Bjsníui 'BiJBjauíaj 'bpbíojjb ap uanpsjS bj anb snjiJídsa
ubjbijbj ou '"j^ • ap BjjnsaJ bj BjsBq sjaiui^ o8ei)ub *uq b ajuauíjBuoisiAOJd
^ ns ua Jimpsqns X 'ajuouiajqo^ ap sanbjEj^ jb JopBUJ3AO&gt; jod JpiuipB b
pu ap sajXy souang ap ojqang ja puioj anb upiOBuiuuajap bj anbuny
[9081 ®P *soBo 9P 9^]
['OUDJsqo^ p A Xa^ dj o opadsaj |a ua opoJídsu! opuo^sa 'pBa|¡
ju Dto|DpuD3ta sa ou O|qanj pp u^pouiujjatap to| 'o^ud( jod 'anb X pD^un|OA nt j¡|duin^ ap
zodo^ Das uamb d apuDui o auijjjuo^ o| D^JDuoyy p anb ojsDq apf 0J40 d asjciquiou aqap
'jDsa^ |D 'anb DAjasqo as ouiujj^^ ouii^p ug 'oBjd^ p ua josa^ aqap Xau|y\ p sauopipuos sosa
ud)|dj opuDna anb asopupjapisuoa 'oiqDg p osuo^y ap souiuuai un Bas 'pjauaQ upijdD^ opo^
d sappuasa sapDpijDn^ so| uaaajqD^sa as sjsaj o^a ap joadj ua uppoiuaujnBjD ns JD||OjjDsap
|D -'|DJauao up^dD^ X JopDUjaqoQ Jod sjaiuij 06D1^UD9 d jDuiDpojd ap opan^ pp uppDuiui
-ja^ap D| d pnip¡¡ jdBjoio d duj^duo^ anb ouupop D| DfundD as .'opanj pp o^ajuiipasoad
p D3|^¡isnl anb 'a^uouiajqo^ ap sanbjDui pp pn|¡|dau¡ D| opunuap as .'oB¡uiaua pp Dpuas
-ajd D| a|UD osuapp ap opo^a ua ozD|d D| asajsnd anb ap anj 'opupjjp pp apDBjDDua \o
'puDdsa DSJDuoui pp uppua^uj d| anb jdiou asoq 9t X ajuotuajqo^ o dzdi^ d| ap Dsuajap D|
jd¡juo3 d J8A|oa opo^jaaDsap opas anbjod sauozDj sd| uauodxa 39 *d|jduio^ d qzjoj so| anb
D| popisaaau D| anj Dpnp DiqDq ou 'opojsg pp Xa| Duiajdns D| D3||qnda^ d| ap o^uauíoAps
p opuais 'anb o^sand p6a| o| ua oXodo ap oipj ¡u 'Dpouiuiossap iu opis Diqoq ou uppn^
-osaj pi anb aua¡i$os 39 's^aiuij o6d¡jud9 jod 'a^uotuajqo^ ap sanbjoui 'Xbjjia p j¡n;^sqns
ap sajiy souang ap opan^ p owoi anb uqjsDuiuuaiap D| ajqos souijuquo sopajuio^undy] - j

�en salvo, conociendo la felicidad del Marques, que se los havia proporcionado,
no seria prudencia, ni acertado en estas circunstancias volver á confiar la de
fensa de la Plaza á un Xefe que la miró con tanta indiferencia la vez pasada.
Se save que los oficios no se han creado en España para acomodar las personas,
sino para que las personas sirvan y desempeñen los oficios (1). No es de presu
mir que el Rey haya nombrado á Sobremonte para unos cargos tan graves, y
delicados, como los de Virrey, Governador, y Capitán General, solo por honrar
su persona, ó por facilitarle volsillo para el acomodamiento de su familia. Quando el mérito y servicios del Marques fueran distintos del que ha labrado con la
entrega de Buenos Ayres, no le faltaba modo al Soberano de corresponderle y
premiarle sin desengastar de su Rl. Diadema una de las mas preciosas joyas que
la recomiendan, y hacen brillar, ni exponer á sus Vasallos á los insultos, trope
lías, y extorsiones de una Nación según se acava de descrivir, como la Inglesa.
La intención y mente de S. M. en la confianza que hizo del Marques fue, si hera
posible para que sobrepasase á Cevallos; es decir, para que luego que tuvo noti
cia de que el enemigo se acercava, pues la tuvo cierta á fines del año próximo
pasado, pusiese la Plaza en estado de defensa, alistase y adiestrase la gente sin
excepción de clases, puesto que por sus abultados informes se hallava sin tropa
arreglada, y presentando al enemigo saliese á rebatirlo á la frente de su gente,
como su Caudillo y Capitán General. El Marques de Sobre Monte nada de esto
ha echo, y antes en lugar de hacerlo, hizo cosas contrarias que haora no es me
nester traer á colación para justificar el procedimiento del Pueblo. Basta este
riesgo, y este abandono para ponerle á cubierto no solo de los tiros de los que
se muestran rigidos censores, mas por utilidad que por regularidad, sino tam
bién de la cavilaciones que puede imbentar el amor propio para vender por
compasión, prudencia y celo, lo que no es efecto sino de una declarada y pu
nible, inneptitud. Pues un Pueblo fiel, venemerito, y honrado, asi como debe
coadyubar á las disposiciones del Soberano expedidas en su veneficio, del mis
mo modo esta lexitimamente autorizado, por razón de consequencia, para resis
tir y oponerse á todo lo que sea contrario á la voluntad del Principe, y correla
tivamente para remover por tiempo aunque sea por violencia, al que en lugar
de ser su protector se combierta en destructor, quando de pronto no puede fixar
por una via su seguridad, si atender á su conserbación é indemnidad, que es el
blanco de todo Govierno vien organizado, y por el que están establecidos todos
los que se encuentran en el mundo.
Ni la necesidad, ni lo laudable, ó la justicia del fin, es lo único que favo
rece la determinación del Publico de Buenos Ayres en no censentir por mas
tiempo de Governador de su Ciudad al Marques de Sobremonte. El Derecho
también la auxilia, y nadie pudiera graduar de temeridad si alguno digera que
también la disponía. Nos extenderemos á / dar sobre esto alguna pincelada, en
gracia de los que todo lo quieren reglar por las Leyes Civiles: de suerte que
aunque sea caso de mera política, ó que solo se roce con la materia del Estado,
dan, y teman en que su resolución se ha de sacar precisamente de aquel Gozofilacio, y que lo que no derive de aquella fuente es agua turvia y cenagosa.
Recurramos, pues, á los volúmenes de la Jurisprudencia. Pero no por esto espere
ninguno que le cite texto que hable, de quando Buenos Ayres se ha visto innominiosamente entregada por la mala disposición de su Gefe nato, y gloriosa
mente Reconquistada por la de otro electivo. ¿Que es lo que se deve hacer en
este caso? Bastara que solo las reglas generales nos den la mano, pues Ariadne
solo por el hilo topó la puerta del Laverinto. No dejaremos por esto de servirnos
de aquellas disposiciones, ó doctrinas, que ó vien por su razón transcendental, o
por la afinidad de la materia que resuelven, concurren apersuadir lo mismo, que
nos proponemos provar.
Nos hallamos en el caso de no poder recurrir prontamente al Soberano,
para que provea de remedio. Este es un lance muy fuerte, porque si no quere
mos movernos á nada, el mal nos consume y devora. Dejar las cosas en el mis
mo ser y estado que antes tenian, es para perecer sin remedio. Buscarlo á distan
cia de mas de dos mil leguas, por caminos cortados, y peligrosos, es exponerse á
no conseguirlo, ó a que llegue tan tarde, que se haga ilusorio, amenazando de
próximo el peligro, y no pudiendo esperarse su llegada, sino de aqui á ocho, ó
seis meses, quando mas vreve. En este conflicto se hace indispensable tomar algún
partido. ¿Y qual otro mas oportuno, fácil, y acertado se puede tomar, que el
— 132 —

�ua iu 'oun ua iu anbjod 'ojjantu asanj is ouiod 'ByyBq as anb b 'BpuBjsip By b
ajsa ouBjaqo^ ya anb Bjjodun ojubj 'Bip yap oy sa anb oy jog -pBpjaA By b anbjaaB
as sbui anb oy Bas yiunsojaA oy anb ap oSjBquia uis 'jb8ojj3jui apand ay as ou
ouanuí yB anbjod ou is 'uozbj bjjo jcd pu ojsa A ÍBpuapnjdsunf By ua BuiSop jod
BSBd sapBjunyoA SBunjyn e ojuBnb uq 'anbjaoB as sbui anb oy Bas yyuíisojaA aDBq as
anb oy 'buijijuod p 'BAajdB 'BpuBui anb yB Bjynsuo^ By ypBj sa ou anb ua BijajBui
Bpoj uq *Bsajdxa jod ap as anb BJBd 'Buinsajd as adpuug yap pBjunyoA By anb
BjsBq sBiDuBjsunajiD sajuasajd SBy ua anbjod 'ajJEd Bjsa ua uopBDOAinba ns apuBjS
sa ojag 'oyjBjndsip b uaAajjB as ou oajD ojsa anb 'Bioijsní ua JBSny BABq Byya b
anbuns 'uoiDOtuaj ns *Bd *j^ • ap pBjunyoA By ap bjsuod pu anbiod ouis 'bsod bjjo
jod ou 'oyqang yap uopBuiuuajap By uamsuaa A 'ojubj uajou 'uopisodaj ns ua
sopBsajajuí o ísanbJBj^ yB sopBSayyB soy anb ajuauíBjapBpjaA jbubjjx3 ap sq
•adyoS oyos un ap uBpjaid as uoiSiyaj
A BpuaiDBq 'sBpiA 'sBjuoq anb p 'oduiaij un b Bozajad opoj anb b JBSny opu^p
ou 'soyjapuajap ap zBdED Bas anb 'ojjo ap BipjBnSBAyBS By ap oÍBq asjauod A 'Bp
-ubui soy anb yB 'JBÍap ap pBjjaqiy By b soyqang soy b aaayqBjsaj anb 'Jijjn^aj ua
pBjynoijip By A 'ojSiyad yap ajuauíuiui oy anj jbjjes 'isb oysouiBSip 'oziq By anb oy
opoj ajqos :asBUBjojd as oijbiuub ya A 'asaiAijasojd as uoiSiyag By anb b uoisbdo
By ojsa uod opu^p 'pBpni^ By ajuauíBpiAapui japjad opBÍap asjaABq ap ouijoj anb
ojuaiuiyjuas ya 'uoidb^ By ap BijoyS By jod ouiSBisnjua ya 'ouBjaqo ya BiDBq jouib
yB ojusnb 'oyqang yap uoiDBUiuuajap By 'uoisBd Bjsa b osynduii ns ojubj oíAap
ou SBj^ -ojjaiDB A 'zajnpsui uod JBjaqiyap japod ap opBjsa ua uozbj By b opuBÍap
ou 'sBiauajod SBy BDsnjo uaiquiBj anb ouis 'pBjunyoA By BSiBquia oyos ou 'ajuBj
-suod sbui uojB^^ IB JBaqnjij jao^q ap zBd^a '3abj^ opaiui ya sang 'oyjBDSBm BJBd
SByanuí opuaiuaj ou 'ynbB BjsBq anb 'oÍBqBJj ap sbui oood un uod 'usd ya jauíoa
b uoiDBUitujajap Bjsa BSiyqo soy anb 'sounSyB Jpap uajainb BjoqB ouiod 'oapiAaj
-uoj^ ap ouiisijuajoyj ya 'ojiua^ouiijd ns ap opBiyixnB 'pBjjaqiy ns JBjqoaaj BJBd
'oyqang ojijauíauaA ajsa opinSuijsip Bq as ojubj anb ua 'yBiDJBj^ joiub ya BJídsui
anb soyyanbB ap njaduii un opis Bq ou souaui oy y -ajuEjapE ua asaipuajap A 'asBp
-jBnS oy A 'uoisajdo ^abjS ubj ap asjBjaqiy oy anb BJBd 'sjaiuiq o3bijub *u&lt;j ua
soío soy osnd 'saySuy yap Bsajd oqaa oyopBÍap A 'ajuouiajqo ap sanbjEj^ ya opBJ
-BduiBsap oyjdABq jod ojuBnb 'opBuiuiBDsap ubj OAnpuB ou sajAy souang ap ODiyq
-ng ya anb 'jaA uaoEq ajuasajd osbd yB SBpBDiydB sBuijjDsop SBjsq *oqDajap yap SByS
-aj SBy ap uozbj uod souiBjjBdB sou saDuojua ojusnb jod 'auaij ay ou anb yB uoid
-Dipsyjní A 'japod 'opuBui ajaiyuoa 'uoiDByip ajiuipB ou 'BjaijdB anb pEpisaDau By
A 'ajuauíujuí ojSiyad ya anb j^ -sayBjnjBu soy A 'souiAip soy uaiqujBj ouis souBUinq
sojdaaajd soy oyos ou 'zaA Bun ap sbui 'Bjajyy #ouiijixay ua ajjaiAuoa oy ajuajad
-ujodui zanf yB A isa oy ou anb oy 'ojiDiy aaB^j *Bp By sajuB A 'ajiuipB By ou 'Aaq ap
aaaJBD anb 'sopBjiD uba anb soy ap oun aaip 'sajojDOQ A 'sojxaj soqanm ap Jijuas
ua anb 'uoiDBjapisuoD bjubj ap sa 'BZUBpjBj By ap ojSyyad ya A 'pBpisaaau Bq
•saAaq SBy ap BiJBuipjo uopisodsip A 'jo^ij ya BJBd ojpiy sa jopadng yB jBjynsuoa
ap pBpiyiAisoduii p 'pBjynDiyip By jod anbjod íoyjaDBq ap JBÍap 'Aag yB jBjynsuoD
b opBSiyqo Bjsa anb ya ^ -BsnBD Bidojd ns ua zanf asjaDBq jBynDijjBd ya unBq
A ^soyya ajqos euiiSjb uoiDDipsyjní sSuaj ou uainb ap 'ojBduiB ya oí^q asjauod A
'BZiyijsoq A eSijso soy anb pBqy ns b japuajd saSuop^ soy uapand 'joijadn^ yB osjno
-aj ya yiDiyip p 'opBjByip jasap uozbj buisiui By jod anbjog qBjnjBu #Ojp jod ojsa A
íajBduiB A 'Bpuaiyap By anb BJBd jouag o ouanQ ojjo b asjBSajjua o 'Bsuayap ns BJBd
BJjan^ ap ajuaS jBjuBqay A 'sauoiDBjapajuoD A 'sBSiy jaDBq pBpni^) By apand 'BZUBp
-jbj By ua A^q anb ojSiyad ya jod A 'uoisajdo By ajinb anb BJBd 'joijadng yB jyjjnDO
japod ap pBpiyiAisoduiy p 'BiDUBjsip 'uoiDByip By jod anb (z) uapuaijua oy joíauj
A 'opBipnjsa UBq oy anb soy uaaip anbjog "ajuajaduiODUi ajuauíBjnyosqB Bas anbunB
'oAns Bas ou anb 'zanf ojjo b jijjnaaj ajuauíBjiDiy apand 'oipauíaj ounjjodo jej
-adsa apand as ou 'Aag yBjijjn^aj ap pBjynDiyip Á 'BiDUBjsip BJBy By jod apuopB
'saSBjBd sojjo A 'sBipuy ua bdb ouiod 'sojouiaj Anuí sajBSny A 'sajJBd ua 'joijadns
ns ap opiuiyjdo A opBjsayoui ajuauiaABj3 asaijuis as oungyB is anb 'ajuauíajuap
-njd A 'biabs opBpjoDB UBq 'soyjBjayoj sojipqns soy b sa anb osojSiyad A ojsandxa
oy A 'soyjBjquiou ua sajuaAnjijsuoD soy jaaap^d uayans anb souB^ua soy opiDOu
-od UEq anb 'toi(J SO1 '^VUi^AO^ BJBd opinjijsuoD yap BiDuaipaqo By ap 'BjauBiu
BjjaiD ua 'asopuaABjjsqns Bas anbunB ya b / auuojuoa Anuí sajuB ouis '^ip Jod
opBAOjdaj 'ou 'ojsa sa o^^ 'oSiuiauq yap soubui SByap JBjqiy odns By anb yB pBp
-n;^ By ap uopBAjasuo^ A Biyjojsn^ By JBiyuoD 'j3aesb sq ¿oyqang ya piSiya anb

�otro caso se le puede consultar, para que responda á tiempo. En las materias de
esta clase, la voluntad, y mente que se deduce por congeturas, ó que se hace vero
símil, se tiene por voluntad ebidente y expresa. De suerte que el que alega la ve
rosimilitud, se dice que alega Texto de Ley, porque la Ley manda observar lo
que es verosímil. En tal conformidad que el que arguye con lo verosímil, arguye
con razón natural, porque la verosimilitud se tiene por parienta de la naturale
za (3). Esto és expreso en el dro.; y siéndolo, lo és igualmente, que el Publico no
procedió sin voluntad del Principe, á proclamar á Dn. Santiago Liniers, por su
Governador, y Capitán á Guerra, porque és verosímil que el Rey le nombrase
mientras, a lo menos, no pudiese embiar otro, si estuviese informado del esfuerzo,
celo é inteligencia que mostró, que és lo que en el dia mas se necesita, para de
fender y conservar la Tierra, que se halla amenazada de enemigos, y se ha echo
el obgeto de su embidia, por las proporciones que la acompañan, é informes que
les han dado de su vondad, los que para su destrucción se han recivido en su
seno; de cuyo particular no puede tampoco prescindir el Publico, mirando por
su seguridad, y que le pone igualmente en la necesidad de tomar sobre ello sus
medidas a tiempo, antes de que estos Cuervos le saquen los ojos, después de haverle comido el corazón. En esto no se hace mas, que poner patente la voluntad
del Principe, por la berosimilitud que resulta de la aptitud de D. Santiago Li
niers, y riesgo en que se halla la Plaza. Después la evidenciaremos con la inhavil idad del Marques, proviniente de su incapacidad, para los cargos que le han
confiado al primero interinamente, que és lo que mas le hace resaltar, y lo
que en diseño hamos á demostrar.
En todos los oficios se requieren qüalidades esenciales, y qüalidades acci
dentales. El que no posé las primeras, no puede respectivamente exercer ningu
no; mas el que no está adornado de las segundas vien puede huscar el que le
den, aunque lo hará mal, y caramente. Siendo de tanta gravedad, y recomenda
ción, el de Capitán Gral., no puede estar destituido de los constitutivos esen
ciales, porque nada menos se aventura en ello, que la subsistencia de un Imperio.
La dificultad esta en averiguar, y saber, quales son estos constitutivos. Aunque
las Leyes no describieran, los que forman al Gefe de un Exercito, la razón na
tural sola bastava para detallarlos. Es innumerable lo que se interesa en el buen
o mal desempeño de ese cargo, para que la racionalidad no pudiese dar con sus
dotes. Dejemos que el común de los hombres pudiese descubrirlas, o dejase de
poder. Al Legislador no podían ocultársele. El que formó las Siete partidas era
todo un Savio; y como que posehia conocimientos, y le asistía autoridad, deli
neó las de Capitán General, ó de Caudillo, que es el titulo con que lo distingue,
en estos tres precisos términos: esfuerzos, maestría, y seso (4). Estas qüalidades
de tal manera son esenciales á todo Caudillo, que el mismo Legislador advierte,
que si el Emperador, ó Rey, sale á la guerra, y no las posé, devé nombrar al que
las tenga, para que Caudille diestramente á la gente. La obligación en el Prin
cipe de buscar Caudillo á proposito, arguye la necesidad de este en serlo, qual
combiene. En especial emanando, como se explica el Texto, la obligación del
Principe de la calidad de los echos de la guerra. Pues dicen, que todos ellos
están llenos de peligros, é de aventuras: é demás el yerro que ay aviniere, non
se puede después vien emendar. E por ende non se deve traer (la guerra) si non
por seso, ó por grande acabdellamiento. De modo, que si por esta razón no pue
de el Soberano usar en esta materia de su plena potestad, y libre alvedrio me
nos podra el subdito dejarse llevar de él para aceptar el cargo, y exercerlo.
Entra haora aqui la qüestion, de si el inhavil, qe. és el que nó posé las
qüalidades, ó constituvos esenciales, pierde por el mismo echo el oficio, probán
dosele la tacha. Sea la que fuere la resolución, en orden á quanto se procede por
via de acción, ó de acusación. Lo cierto es, que quando la inhavilidad consta de
notoriedad, no se deve esperar á sentencia, sino que luego que se descubre el
defecto, deve cesar en el oficio, el que lo detenta, en atención, aqe en lo no
torio el orden de dr. es, no observar orden. Por lo que respecta á los Jueces,
asi se colige, de lo que apuntan los A. A.; y de lo mas arriesgado y peligroso
del oficio se infiere, que lo mismo deve ser en quanto al Caudillo, ó General
de un Exercito (3). Juzgo no ser necesario descender a enumerar los casos que
pruevan, no darse en el Marques esfuerzo, ni maestría. El por su desgracia, y
para nuestro daño y perjuicio, los practicó á vista de todo este gran Pueblo. Si
^ 134 —

�' M f "dD pe-d D! *ao3 (8)
D H í qI € &gt; ^1 1 €1 M I ^l ¿ J i VI '**&gt;V (L)
9
•Z S I ed BÍA3 19 ^ 09 N "8 dio € qjT PBqog i g S qn ^! 6 q! (9)
•Dipnf ap 9s; ubuij ^^x *&gt;I ! q-u'g Ul ^ PS ^A '{PO (5)
B^ MBd -Z JP í 1 (f)
•Z N 85
6l otaox #dB3 -ya -y aiaAqin^ mu^\ -u\ -z\ H '6l #snoD ó I *niox •IiaJEu8íd ()
*W)I PB "bsa '001 'o^11
•pujad 61 -dio I -wed 'aajojj ap -8|bs 'oil ^ 601 '801 N 'L\ ds^ qij npBqog (^)
d ^ *€ qn "5 jp 2 i (i)

9081
3P ^Z oiso^y
•ajuoui3jqo5 ap sanbj^j^ jap opnem X oopaajyp
B] oí^q 'jBjidB^ B^sa uojBiBqaJXB ouioo isb 'uaj^qajjB oj SEjuajotA. soubui sbuti anb
b ojsandxa nja^ yap ouXa^ o^uayndo ya iu 'oyyipnB^ uis jBisa apand ou 'oyqan^
ajsa 'jiaap sa 'oiiajax^ ajsa -biod 'sauíj sns uoa jiydmna Bdas uainbB BpuBui 9
BtujiyuoD oy -jv ' SBJjuaioi ojjo b amo) as anb ap sa Byya ^ -souBm SBy uoa Bao) A
'Bdy^d as 'b)sia By b B)sa somaua) a)uain8isuoa ap X íojuaiuiEjquiou ns b O)UBnb
na 'adiauyj^ yap p^unjOA By uaiquiB) Bsaa 'uij asa opu^saa X íouBjaqog ya Xa
*TA 3P pXtunsuoa oy a)uamyBdiau;jd anb noa uij ya sa anb 'so)iajaxa uoa asjix^q
iu 'jBpuBm iu 'sapEpni^ japuayap BjBd sa ou anb ap 'a)uouiajqo ap sanbJB^^
ya SBAanjd op^p jaABq jod 'yBiaadsa ua opunSas oy b opiAoui Bq a 'uoiaB^q By
ap BiJoy^ By b X 'Xa^ yap oíaiAjas joíam ys ouioa axuauíjEdpuud Bsoa bdo b p)im
ou 'on^i)UB yap yiAi^) awaniu jod JopBUJ3AO) OAanu yap uoiaaaya By ua o)UBnb
'pBpni^ ns ap B)sinbuoaa^ By ua o)ub) 'sajXy souang -(g)aaaJBd ay jofam anb \e
a8iya oyqan^ ya 'EUOJO3 By aoauauad *Ojp ap uainb b 'bise^ ns ap soy ap oun^uiu
opu^panb ou anb 'Xa^ yap ByaxuajBd By babob as opuBnb 'BSBd omsym o^ '(¿) aSiya
oy oyqan^ ya is 'uoppiqojd By Bsaa 'pjquiou ay anb yap JBSny ua jBj)ua aAap ou
a)sa X 'aiuaiua) ns ap uoiaaipsxjní By BJídsa (JopBujaAOf) yap asjpap aAap ouisim
oy) Jopi8ajjo^ ya ouanm EUBdsq ua *3b ap 'uaiqum a)UB)sqo o^^ (9) uoiaB)OA ara
-yuBun jod opBmByaB asany is UBSuadsip BanaBjd By X '*Ojp ya 'sop sopBSBd ou B)SBq
'jas b BAyanq oy 'apy^ayy oub un anj -3b ya anb 'Xaq By JiAiqojd ap oSJBqura ui
•opBjnSij Bq say as soyya b omoa 'BauBpad ub) sa ou 'ouXa-yj un ap BzaABa oyqan^
un ap pBpjjo)ny X uopB)uasajda^ By anb 'soyXo^ soy sopipua)ua
*uiy yB X oipam ya ua 'oidpuud soy b
odns uainb jod 'ouBjaqog yB X 'saXa^ SBy b oyos oadsaj jod 'sajouadn sns
ap so)BpuBm soy b Biauaipaqo BSaia sbui ns ap op^p s^yjaABq ap sandsap oubj
-aqog ys uoisaqpB ns ap snqanjd saiuBAayaj sbui SBy JBp ap bab^b anb 'oyqan^ un
ap jByq^q ya ua son^a sbui oSjb 'soaod soy b jaasq Bjsd 'ojadsa oy omoa 'souam
oy b uBjiAjas 'oyqan^ yap oiuaiuiipaaojd ya jbziuoubo BJBd uasaijBA ou is 'usas
soyya saysnb says) anb 'soiuaiuiB^undB souoa sojsa b opiuaa aq am 'Biauaiaijnsur
iui ap oppuaqmoa oja^ 'ossasa sbui jas apand ou yspnsa iui anb ap o^jBquia uis
'ssra oSys BJa^ip o 'oqmnj ap asspnra zaA ys) 'os^ayy o 'oijosuapQ jiAijasa ap
BjaiAnq 15 *bijbj)uo3 aja as anb b 'saXa^ sbuisiui ssy ua unsq 'oXods unSys B^uai
ou anb 'ysSayí ub) oaoduiB) iu 'BsoyspuBasa iu 'bpbíojjb sa ou 'jojnx uanq un
ap aAOJd ay ajps^ omoa *j^ 'S 3nb ssjjuaim 'sjaiuiq o^bi)ub 'nQ ap BijuayBA sy
b asjaSoaE b o)usnb ua 'oaiyqn^ yap uoiaBuimjajap By anb ap 'sapi BiaSiy sun^ys
jsp ap O)Bj) 'soqaa soy opuaiuodns *3b ouis 'yBasij ap oíaiyo oSsq ou inbB oX
anb 'yBjniBu oy b sajoyoa soy JBjyBsaj BJBq say 'soubui sns ua sbui asjauod ou BJBd
ppuny as soyya ua anb oyqan^ omsim ya 'soyjijoyoa 9 'soyjBjnSi^sap asaipua)ajd

�2 - [Escrito anónimo en el que se expone la doctrina que, según el autor, da derecho al Pueblo
de Buenos Aires para deponer al Gobernador nombrado por el Rey y para elegirse un
nuevo Jefe o Caudillo militar; se apuntan ideas sobre el origen de la autoridad Real y
se establecen los casos en que el Pueblo reasume su Soberanía, para concluir manifestándose
que la ciudad de Buenos Aires, puesto que se encuentra en el caso de estar amenazada
por el enemigo y necesita de un Caudillo militar, en quien concurran las cualidades que
se requieren para el desempeño de su cargo y en virtud de los principios y argumentos
expuestos, puede tomar con legítimo derecho aquella providencia. A modo de conclusión
agregan algunas reflexiones que corroboran esta tesis. En una advertencia final se hacen
consideraciones en torno al Congreso General que se celebró el 14 de agosto, y se presta
aprobación a lo allí resuelto de solicitar del mismo Virrey el que comisionase el mando
militar de la Plaza a Liniers; se hace notar que el Virrey accedió a la solicitud, por lo que
no fue menester que el Pueblo hiciese valer sus derechos para deponerlo. Se sostiene que
el Congreso, dadas las circunstancias, fue necesario y que el Cabildo habría sido res
ponsable de gravísimos cargos si no lo hubiese convocado; se afirma, por último, que nadie
puede dudar de la autoridad del Ayuntamiento para nombrar esas Juntas y que la mejor
defensa de este punto es el apoyo que mereció el acto de parte del Obispo, Prelados
Regulares, Ministros del Supremo Consejo de Indias, residentes en Buenos Aires, y de la
Real Audiencia que concurrieron a ella.]
[2 de setiembre de 1806]
Breve significación en obsequio de la Ciudad de / Buenos Ayres, sobre el
arreglo de sus pretensiones; / en orden a su defensa y seguridad. /
" C". natural cosa es, é muy guisada que todo home haya poder de amparar
"su persona de muerte
Ley 2 Tit. I9
Partida 7*.
Es el primero de los derechos del hombre, la defensa y conservación de la
vida. Para asegurarla de los insultos del mas fuerte, combinieron en unirse en
Sociedad formando Ciudades, y Poblaciones; (1) al paso que para mejor con
sultar este fin, tomaron el partido de elegir uno de ellos por Caveza para su
Govierno (2). Siendo este el origen de los Principes y Soberanos, (3) cuyo poder
nace, y se deriva de la causa del dr0. natural; y asi la mas estrecha obligación de
los Reyes es la defensa de los Pueblos (4).
Aunque por estos principios el hombre en sociedad abdicó de si aquel
dro. de su propia defensa, é incumbe al Rey aquien privativamente corresponde
el dr0. de la Guerra (5) con todo hay casos en que puede, y deve ocurrir á las
Armas sin esperar el mandato del Rey. Estos son aquellos en que corre un ries
go inminente su conservación, y que no dan espera al recurso de su Soberanía;
porque ademas de que en tales casos se procede conformemente con la voluntad
del Monarca explicada en sus Leyes (6) el Pueblo reasume su natural dr0. de
defenderse, y sin ofensa de su suprema Regalía obra en favor de su causa propria, y de la del Rey, que es una misma; pues que el vien é la Requeza de sus
Vasallos es como suya (7) y el Rey es el Alma, y la Caveza, y ellos los miem
bros (8).
Esta facultad, y poderío del Pueblo autorizado por el dro. natural, y las Le
yes indicadas, se extiende por necesaria Consecuencia para tomar todas las Pro
videncias conducentes á su defensa removiendo los obstáculos, que impedirla, o
comprometerla, puedan, por que se compondria mal, que el fin le fuese permi
tido, y prohivido los medios. I é aqui como llegamos insensiblemente al caso en
que se halla nra. Ciudad, ó Pueblo de Buenos Aires.
El se vé amenazado inminentemente del Orgulloso, y fiero enemigo de
Nuestra Nación. Aunque hemos dominado su altives derrotando la Tropa que
se apoderó de nuestra Plaza matándole é hiriéndole muchos, y haciendo prisio
neros á todos, incluso el mismo General; existen haun cerca de nosotros sus
Buques, y sabemos que tienen pedidos auxilios, los que prudentemente devemos
recelar lleguen sinque se pase mucho tiempo.
El insulto que pueden hacernos, deve ser más temible en las actuales cir
cunstancias; probablemente será con mayores fuerzas que las que antes trage— 136 —

�— LSl —
•buiiSjb BpuBjsip ajjaiA
-p ou o^ituaua jap sbj b SBjja ap anbjod 'soubcu sns na asjanod jpsisaj BJBd
uij na ^ 'ojJBjsajap BJBd ojjBjaaaj b BsnEa BpBjqos UBp aj (opipuajajd Bq Baunu
anb oj) sojjbSziií na asjBjazaui ap pBpisaaau uis ísojaaja sojsaunj sns opBjuatu
-jjadxa Bq X 'soío sns uoa ojsiABq soj anb ojqang jb soijojou sojja opuais ojad
''Vi *S 3P Píní ojaAas ja BJBd BuanqBjoua asaAjasag 'sojjapBsap sns jESzní
spand anb b^jbuojv PP J anb pBppojnB bjjo XBq ou is ajqos JBUojjsanb ap
oaoduiBj sojubjbjj o^q -Bpipjad ns ap apo jap BzuBijuoasap X uoisjaAB bj ojq
-ang ja na op^snBa uEq anb soqaa soj ap uauíBxa ja na jBjJua souiaAap o^q
•oiJjiAjy ouBjaq
-o ns 3P B3S '^^ I uiiujajap oppjnao oj ojx)j ap Xag ja opBiujojuí ojubj sbjj
-uaiui 'jBiaipnÍjad X ojdaui jod Biuaj anb jb opn^qaasap 'Bsuajap ns na SBuuy sbj
ap opoBui ja BJBd ap) un asjixaja *jXy ^g ap p^pni^ bj opipod Bq osbd ja na
anbuoa "ojp ouiijixaj jap sajBSjnq ou sojuauíspunj uaaajjo as BjundB as *ab oaod
oj na anb jaaouoa ap UBJBÍap ou / soidpuud soj UBuiqoíoa X 'jBsnad naqBS
anb soiab soj oSjBqnia uig -uoiDEjip uis oipaniaj ns ap asjaaAOJd BJBd onBjaqog
jap soj noa opiun ajuauíBiuijuí ojqang jap *8Oip soj X 'soaijqnd sajouiBj^ soj ap
Bpijsní bj ap asjBuuoj Bijpod anb ojp^nb ja Bjambis jBÍanbsoq b B3ajj ou anb
BpBjaauíd jBiaijjadns Bun ap ojdaanoa ja aaajauj s^uadB jad^d ajuasajd jg
•sopEiaunua sojund
soj na ojqang jap sanoisuajajd sbj ap joabj na uaaBq anb 'sbijjb^ saXag sBJjsanu
ap sajE^nj sajuajaaxa soj X 'soaijijog soiae soj ap SBSoiaajd sbuiixbui sbj íou
-taiq X 'jBjnjBU 'Ojp ap soidpnijd sauíijqns soj ojnsa ajnanboja na jbzjue^jo X
'jaSoaaj ap ouadmasap ja asBij as ajnBjjijq Binnjd Bun b anb X *8jXy *8g ap p^p
-ni^ bj ap jouoq na uauínjoA un Biaajam sBjunSajd SBjsa b uoiddbjsubs vj
¿Vi 'S aP sbijbS
-ag sbj Bjjuoa X 'SBpinjiJsnoa sapBpijojnB sbj bjjuod 'saXaj sbj Bjjuoa opBjuajB un
jod ojuajni ns asjBjnsuaa BjaAap o ^ojjaaBq BJBd pBjsajod ap oidpuud unSjB
ajasjinqiJjB Bjpod 9 'ojqang ja Bjpuax ¿sajouiBja sojsa sojsnf UBjag? "AI sojjb^
'nQ b^jbuoj,^ opBuiB ns ap a^BjjBSBA aajnp jap oíba pBpijadsojd ns jBnjadJad
X 'BpinSasuoa bijoj^ia bj ap sojnjj soj JB-mSas BJBd soasap X 'sajouiBja sns ojq
-ang ja opiSuip b anb e sojund sop soj uos sojsg 'Ojisodojd ja ua souiujsg
•Bpipjad BAanu ns
ap ojjap oiSBsajd un ouioa Bjapjsuoa oj sand íBsuajap ns ap SBpuau sbj jeuioj
b BAjanq anb jijuasuoa anb sajuB souiajjxa somijjn soj b 3sjb(ojjb b opuaiu
-odsip X 'opuBuiBja íuozej uoD Bjsajap uainbB X ajuauíBjsní Bijuoasap uainb ap
'91 p jad oj anb 9}3^y ja anb ojnaBjsqo ojjo auaij ijq *jouag ns b bj jap jad anb
'Ejjaij bj ajSuBS ns uoa jBSaj uajainb ojauíud anb 'sonppipui sns ap ouisbis
-njua osojauaS X 'Bijuajba 'jopjB ja 'ajSaj X 'sauoia^jado sns bí 1 jjp (oJ) ojqang
jap BzaqB3 bj b ojsand anb X 'o^jbd ns ap ouaduiasap ja BJBd (Q uajainbaj as anb
sajop X 'sapBpijBn^) sbj uBjjnauoa uainb ua 'jbjijiui ojjipnB^ un asJi^aja ap bj
anb 'oipaui sbui ap BJisaaau ou BJOBq jog ¿Bjja BJBd ajisaaau anb soipaui soj saj
-Bnb X 'pBpijnSas ns jajauíojdujoa 9 'jBjjnaijip uBjpod sojnaBjsqo anb? sej^
•sojnaBjsqo soj jaqoiuaj BJBd X 'BjjjnS
-asuoa \d soipaiu soj sopijirajad uos aj ajuauíajuainSisuoa anb X íuoiDEqjasuoa
X 'Bsuajap ns ua SBuuy sbj b jajjoa BJBd sos^a sajBj ua UBziJOjnB oj sajBuoia
-B^q saXa^ sbj X 'uozBg bj ap -Oip ouiajdns ja anb ojsia somaq bX ojag -ajjiuaq
-ajqos UBpand sapBpiuiBjBa sBjuBnbanb 'ajqisuas sbui Bjas aj 'jBjnj^^q Jouag ns
ap uoxaBuiuiop BpiaajadB X 'aqEns bj ap opiBJjsqns X 'Xag ns ap oSiuiaua opijjad
ja jod opB8nXqns ajuauíBAanu jas ap BZEuauíB aj anb adjoS jg -sajXy souang
ap ojqang ja BjjBq as anb ua ojSijad ja ajuapiAa Jjaap b souiaAjoA sand sg
•jouib jaij ojjsanu ap soja^qo souSip sajj
sojjanbB jod SBpiA SBJjsanu ajuauíBsoiJOjg jBaijijaBS ap bj soujBjinb Bjpod sbui
-b( anbunB 'ojunij^ jap ^jjoj^) bj soujipaduii apand 'sBiujy sbj jbuioj souiajjiod
anb soj ap jbjijiui Buijdpsip ap bjjbj bj (pij,fp¿ p^anu p A X^^ o¿tsanu p 'uotS
-i^jf PÁ^sdnu p uowy ja souiiub sojjsanu b Bp anb 'BiSjaua bj ap JBsadB) uajuaj
-ui anb sapBpijijso sBAanu sbj BJBd sbíeju^a UBuoiajodojd saj saAB^q sbj ap uojba
-jbs as anb soj Bjjaig, bj ap opEiuoj UBq anb sojuaiuipouoa soj anb 'JBjapisuoa
souiaAap X ^sojjBZBqaaj b sozjanjsa sojjsanu jbzubdjb ou ap opBpBjSsap oseo
ja ua ojsaunj Bjas son (sBsamojd SBjaSuosij sns b JBjsajd soujajanb uis opBjim
souiaq soj anb uoa uopBuiuioqB bj jod) bzub^u3a bj uoa opBjazaui jojnj ns íuoj

�El dro. que para esto tenga el Pueblo ya dejamos bastantemente indicado,
y el que quiera radicarse mejor en el concepto, podrá tomarse el trabajo de me
ditar en las leyes aplicadas, aplicando sus decisiones al caso de que se trata.
Entretanto se añadirán aqui por conclusión algunas reflexiones que corroboran
las ideas, y salvan al fidelísimo Pueblo de Buenos Ayres de qualquiera nota
conque algún Zoylo parcial intente deslucir su mérito.
(11) Sabemos que la salud de la República es la Ley Suprema: Que á ella
ceden todas las Leyes, y que estas tienen siempre por obgeto el vien de la causa
publica. Sabemos que entre el Rey y la República, hay una intima unidad, que
aqui es la caveza, y esta los miembros inseparables de ella; y que el Soberano
vela de continuo por la Salud del Pueblo guardando generosamente mas la (12)
procomunal que la suya misma. Sabemos en fin por estos mismos principios que
la piadosa voluntad de nuestro amable Monarca esta siempre dispuesta en favor
de sus Vasallos, y que nada le és mas interesante que la defensa de un Pueblo.
Vajo de estos conocimientos ¿Sera licito dudar, que tratando de defender
la Patria del odioso enemigo de nuestro Rey, y de nuestra Nación, que aspiran
do, no solo á conservar vajo de su augusta dominación, porque abominamos toda
otra que no sea la de nuestro amado Principe; y que considerando los dros.
sagrados de nuestro Soberano por unos mismos con los nuestros, y biendo qe.
la perdida de este punto interesante de sus Americas Meridionales, pone en
igual riesgo a todos estos sus dominios, por salvarlos, y amparar de muerte
nuestras personas, nuestras familias, y nuestras haciendas nos disponemos al sa
crificio de la ultima gota de nuestra sangre? ¿No seria de aprovacion del Rey
el qe. su Pueblo fiel para conseguir estos fines se elija un Gefe de su satisfac
ción, y deseche al que faltó tan escandalosamente á su R1. confianza en la mas
sagrada de sus regias obligaciones?
¿Quien se atreverá á decir que obrando el Pueblo, con el seguro apoyo de
la presunta voluntad del Monarca, atenta contra sus Leyes, y autoridades cons
tituidas; ni dejará de confesar que la Suprema Ley de la salud de la República
hace callar á todas? Ademas las Leyes que se pueden citar hablan de los casos
comunes, y no en este, que es excepción de ellas. La Ley Municipal de Indias,
que obliga á respetar la alta autoridad de los Virreyes, hasta el extremo de
obedecerles, y cumplir sus mandatos, aunque sean excesivos y contra dro.; exclu
ye sin embargo el caso de que la materia sea de calidad, que pueda sugerirle
mobimiento, ó inquietud de la Tierra.
Si en este instante pudiesen resonar en los amorosos oidos de S. M. los
clamores de este su fiel Pueblo, que acava de darle la mas luminosa prueva de
su amor y fidelidad ¿Quien dudará de que condescendería piadoso con sus votos,
quitándole al Gefe que detesta, y dándole al que aclama, ú otro de su R1. sa
tisfacción capaz de llenar los obgetos de sus fieles intenciones, de asegurarle en
su suave, y dulce dominación? Parece que apesar de la mayor distancia se deja
percivir el eco de la voz Soberana, que nos grita. — Que nada desea sino que se
salve el Pueblo, y que combiene que muera uno Civilmente pero, no perezcan
todos.
ADVERTENCIAS.
Aunque los principios y fundamentos qe. se han indicado en el papel ante
cedente combencen el lexitimo dro. y legalidad conque ha podido la Ciudad de
Buenos Ayres en las circunstancias, resistir el mando del Sr. Virrey, y nombrar
al Gral. Liniers por Gral. ó Gefe de Armas para su defensa y conservación; con
todo fue muy prudente, equitativa, y laudable su resolución en el Congreso Ge
neral que se celebró el 14 de Agosto de solicitar del mismo Sr. Virrey, que co
misionase el mando / Militar de la Plaza al Sr. Liniers.
Esto, y no otra cosa fue lo acordado en el Congreso, sin embargo, que al
guno de la pleve, y de los que no ocurrieron en todo el tiempo del acta lo en
tendieron de distinto modo. Así es, que haviendose accedido por el Sr. Virrey a
la solicitud (vien sea por considerarla justa, ó vien porque teniendo en conside
ración los R. encargos de S. M. de que en tales casos el que mas perdiese de su
dro. en materias que importan á su R1. servicio, lo hará mayor y mas agradable)
podemos decir, que no tenemos caso; porque solo en el de haverse denegado la
pretensión, habría sido menester, que el Pueblo hiciese valer sus dros.
^ 138 —

�'L 'D T 'WI ^.PUÍO 3P OJ3D!D ^j
auiuanqaBjd sosoiao as anbsaJoaBaaads 'anruatuasap uaos'aia^ sauuio aaóadaj'auiío^q (fjj
•^Z cpuJBd | opaia 6 Xa-j (z\)
'í "I '^UU 3P OJ3:)ÍD "oasa x7 Btuaadns ijndo^ sn^Bg (ll)
'Z 'Ed '01 '' 'BI '7 'sajonato X souBipam 'sajoXBtn soj ap
•ajnqBuncooa samo soj sopoi ap oauaitDBaunXB ja ojqanj • • • • ise sa ou ¿as^ -sajopBjqB{ X sa;
-Bjjsauain oiiioa isb 'Bpnuaui aauaS bj opBajBjj sa ojqan^ anb sounSjB uBpin^ (01)
T BPF"Bd ^^ P '8 "¿ "9 5 ^ ^7 (6)
•b^ BPd 6X J!X 'BS ^7 (8)
•B3 BPd 6i jjx '6 ^7 (¿)
•BJ^ B] S3 ^&gt;
bsojS X 8 bsojS zad97 oijo8aj) -jg |a X ímapiq; -tj, Xa^ í^ "spd 61 "X ' "I '^TH. I3P opBp-dbuj opnaipuajB non 'ajsanq \ei f jiuaA sopo) iiaAap sauozEj SEjsa SBpo) jo^ ' ' - ' (9)
•souBjaqog soj ap Bsnauoaui Bi]B3a^ (5)
B^ d TI X € 7 OB^
jaaBq E[ja na n^pand on anb BjauBin ap so^ituaua so] ap jBpjsnS uaAap b¡ is ojjo ' ' ' '6
•dB3 -3a-)i x raiuoni) sqij nuEui ap uinaui' uirqndod jadns uaanQ nina saSo^ (y)
•iqi 'L "i sajón
-ag 'Jd samoq so] nasBmo) soj a saXa^ nasanj ab ouiqiaoa uozbj Bisa jod a (f)
•b^ -bi 6X 'X
'i "i -sopa ap BzaqB^) asanj anb onn asaiqo anb Bzjanj sqaajap jod jaisauaui anj apua jod
3 *soj)O so{ anb ja]BA sbui najainb soun soj 'SBpuJBd ap uos sauíoq soj ap sapEjurqoA sb¡
a)naui(BJn)Eu anbjo^ ••••'•• ^j -dB^ -Ajaqoj^ -snirido^ )aaiJO^ )ndB^ )sa non ¡qo (z)
7 "S Z *dBD *I '7 "spBd aa HIa&lt;I ajní aP
snuojf) •anopBjídsnoa db 'ado ranonnoa ns ninAjES uins an 'aipuaa oa SBaaiaog (X)

\votjiqnj, pun
'9081 aP Z 'o^^^s sa^V soaang
•ujja b uojaiJjnanoa anb 'Bpo^apny ",-g
^xjsanu ap X (ojqang ajsa ap Bonjjoj jod mbe uBijsixa anb) SBipuj ap oíasuo^
omajdn^ ^ap sojjsiuipf ^sajg soj X 'saJBjnSag sopBjajg 'odsiqo "jS 'omall jap
jBjaua) Bjunf o 'ojob ja oíaajaui anb pBpijojne ajqBjadsaj bj sa ojund ajsa ap
Bsuapp joíaui bj anb 'jBsajuoa apusq sosopmí soj oSjBquia ui 'sbsod SBjsa ajqos
sauopou SBun^jB BqBasap anb 'osoijna o^iuib un -Bd Bqjasaj ap X 'jBpuapijuoa
jadBd ajsa biujoj anb BuajBiu bj aaajaui anb bj ap zBdBa sa iu 'Bsuapp Bun Bjuaj
-ui as ij^j "JBsaa jajsauaua sa 'o^q • • • sojk uaq^s o^q? ¿pBpijijn BDijqnd ap soid
-oSau ua OJndB joajajuí ap sojjo ua ouis 'BjqBq as anb ap osbo ja ua bX ou 'sbi
-unf SBjsa BJBd ojuaiuiBjunXy jap pBpjjojnB bj ap op^pnp Bq uaan^)? sbj^
•jijbs ap souiBqB^B anb ap 'oSiuiaua jap uoisajdo bj ap oduian ua
opBsnsa oujoisbj) ja jod soujBABjjBq sou anb ua BjnbjBUB ap o^auaS X 'uoisn^uoa
bj BqBZBuauíB anb sajBui soj b oipauíaj oauojd jap soíasuoa sosoiainí X soiabs
sns uoa JBpjoa^ X 'Barjqnd pBpisaaau bj ajqos JBjjnsuoa BJBd sopin^upsip
X sojjsiui^^ 'sopBjajg sajBdpuiJd soj b biubjj ouis (uozbj bj ua Eijsisqns
-uauípadxa pBpiuiBjBa bj ap oipaui ua anb opBJjsiSBp^ oaiun) opjiAB3 ja
soujisiabj8 ap ajqBsuodsaj opas BtjqBq 'Baijqn^ pBpijnSas X pnjamb bj ap ojuatu
-ora japjad uxs asjBjEjj ap bj opuai^ixa anb X 'pBpisaaau ap anj SBiauBjsunajia
sbj ua osaj8uo3 ja anb UBjBsajuoa 'sajuappaB soj 9 'ojixa ja jod sbso^ sbj ap
ojijaui jap asj^Sznl aAap ou anb 'uaABS anb soj (oAnq oj ou p^pjaA bj b anb) uap
-josap un8jB opBsnB^ asaiAnq ajuaS bj ap Bpuanjjuoa jBjuapiaaB bj opuBn)
"(€l) *uojaai3 oauíjod ubj8 jb Bdajaut aauauíajuanb
-ojja sauamb b sojjanbB b sajuBÍauías 'sajopBjaadsa sosoiao ap jadBd 'ajqasuaajdax ja
jaasq uojaisinb ou anb soj ap opBpina ja opoj JBdnao BiAap anb 'uopBqjasuoa X
'pBpijn3a ns ap ojaíqo ajuBjjoduii jap jbjbjj BJBd oaoquio^ as anb 'pBpaiao^ bj
ap BpBJjsnji a 'ajqou sbbu ajjBd bj ap jBjauaS Bjunjf bj bi^ijbui BjasojS uoa uaiq
-bubj BpBaijija sajXy souang ap p^pnx^ jBa^ X 'jjj "Bj^q ap Bjanpuoo bj jBjnsuaa
'sEJjsaBui ap uaaBq *3b ua sojjijjod sojjanbB ua 'uapuaaajd sajuBJOuSa so^iau^ soa
-od ou anb uoa sBjquros sbj uaiaajdsap sop^dnaoajd soj anb BJBd BijajBui bj ua
saanj SBunSjB opBp JaABq ja sbbu ap BjBjsa Baunu ojad íopBjSajE u^q as sotuaABS
souanq soj sopoj anb oj ap p^pisaaau Bjsa ua sand opEDOj Bq as o^q

�3 - [Escrito anónimo sobre las consecuencias que traería el establecimiento del gobierno inglés
en Buenos Aires. El autor se extiende en consideraciones sobre el derecho de conservación;
se refiere a los males que, a su juicio, arrancaron de la posesión de la plaza por los
ingleses: en el orden comercial, al implantar el comercio libre, en el judicial, en el admi
nistrativo y en el religioso, sosteniendo que el Imperio inglés sólo aspira a enriquecerse
y que no respeta derecho alguno natural y de gentes. Insta al Pueblo de Buenos Aires a
defenderse haciendo uso del derecho de conservación; observa que, aunque Sobremonte no
hubiese tenido culpa en la pérdida de la ciudad, siempre existía causa para desear otro Jefe
militar más afortunado y pedir a Santiago Liniers, quien acababa de conseguir una amplia
victoria; considera prudente y laudable la resolución del Congreso, celebrado el 14 de agosto,
de solicitar del Virrey que comisionase el mando militar de la plaza a aquel jefe; alude a
ios descontentos y a las críticas que esta conducta había motivado y, con el objeto de
desautorizarlas, hace notar que el Virrey había accedido a la solicitud del Cabildo; señala,
además, que este cuerpo fue el único órgano gubernativo que subsistió y que nadie podía
dudar de su autoridad para convocar Juntas, a fin de tratar negocios de pública utilidad.
Concluye manifestando que la Junta fue autorizada por el Obispo, Prelados Regulares, Mi
nistros del Supremo Consejo de Indias, residentes en Buenos Aires, y de la Real Audiencia.]
[setiembre de 1806]
Si solo el temor de perderse, aun antes de llegar el caso, justifica á el
I. C. en su conducta ¿Quanto mas le justificará, después de haverse perdido, el
prudente temor de volverse a perder?
Ya se ha visto quanto es, y quan bien fundado el dro. de su propia conserbacion, antes que llegue el caso de perderse, solo porque puede suceder: Ahora
veremos, quanto mayor y mas fuerte es este mismo dr0. quando después de ha
verse perdido una vez, llega á verse libre, y trata de no ponerse en riesgo de
volverse á perder.
1 vien no es conocido hasta que se pierde, ni los males, hasta que se expe
rimentan. El hombre posee friamente los mayores vienes, pareciendole que nada
tiene, y aun llega á tanto su insensatez, que algunas veces se considera desdicha
do en medio de una felicidad la mas solida y verdadera: Goza de la salud; goza
de la libertad; goza del buen clima; goza de las comodidades de la sociedad, y
ventajas del comercio; goza de los buenos y abundantes frutos de la tierra, y del
mar; goza del buen nombre y fama; goza de un suabe benigno justificado Govierno; su vida, su honra y su acienda es defendida de todo género de enemigos:
En una palabra nadie le quita lo que Dios le ha dado, y todos aspiran a conser
várselo y aumentárselo. En medio de tan rica posesión pasa los días el hombre,,
sin pensar lo que tiene, ni de donde le viene, hasta que un golpe repentino de
la adversidad le hace perder alguna de estas cosas, como la salud, la libertad, ó
todas ellas juntas: Entonces empieza á conocer el vien que poseía, despierta de
su letargo, y procura por todos medios volver á su antiguo estado: Toda dili
gencia le parece poco, y no se considera bastante seguro por mas que haga, y
pr. mas cuidado qe. ponga para no volver á perderlo.
Del mismo modo, y con igual frialdad, ó indolencia oie los males, por mu
chos y terribles que sean: ni los queridos de los enfermos, ni las miserias de los
encarcelados, ni las necesidades de los pobres, ni la ignominia, ni el desprecio,
ni otros innumerables males, que aflixen á la humanidad, le mueven á compa
sión, ni lo atemorizan ni espantan, mientras no los padece, ó experimenta, aun
que lo amenacen si los considera algo lejos. Pero caigan de una vez todos estos
males sobre sus cabezas (como al presente) ó padezcan algún dolor vehemente,,
una hambre, una peste, una ofensa, una ignominia: Entonces despierta y clama
á gritos por el remedio: los momentos se le hacen siglos por bolver á su anti
guo estado. Y si por fortuna se ve libre, ¿Quien podra calcular el ímpetu y la
vehemencia de sus deseos, conque intentará alejar de si todo riesgo de volver
á perder tantos vienes, ó padecer tantos males? Pues tan impetuosa y ardiente
diligencia, no es otra cosa, que el mismo dro. de su propia conserbacion. Esta
misma propensión, que antes era fria, ó tivia, porque no le tocava sensiblemente,,
después que le hirió la propia experiencia, después que vio lo que hera perder
vienes, y lo que era padecer males, se exalta, se electriza, y enardece, y no deja:
— 140 —

�jaasod ua 'sajSuj "^ejo jap Bapi Bjsa ap sojaap soj ajqos oaod un somasuag

p

opuajo ubj ap bjsta bj somajjBdy ¿jBjjy pp sojjsiuij^ soj anb ug? ¿osoiS
^In3 I9P BiauaaijxugBui bj jBJBd b opiuaA BJaiqnq anb ug? ¿uoisasod ns
ap sandsap sojjosou ap opis BJaiqnq an)? •ajuauíajjanj sbui soujbuots
X 'Bjnzjnp ajuajBdB sns uoa / soujBUBSua #Bd Bzajaij ns JimijdaJ ua BqBÍ
Baijijod BpBipnjsa X zbjbj ns opuBnb X 'sajSuj oiuiraop ja oppajqBjsa uaiq
BqBjsa ou opuBnb 'SBip sojatuijd soj ua anj ojsa :BqBJadsa as anb oj ap BJjsanuí
bj Á oA^sua ja anb sbui anj ou ojsa opox 'oiquiBa ua opBp u^q sou anb oj sa ojsg
•SBurjy SBjjsanu jod sopBjqtunjsoaB X 'soiq e sopiAap sajouoq soj jaaBq BjBd sbj
-sando sapBjjnaijip sbj ap siajBpjoaB so bX :bijbs sajuB anbuoa 'ojadsaj A uopBjopB
'Bdraod A ojuairapnj ja uoa pBppnasqo Bjsa pBÍajo3 'pBpaqBjg ap souuajua soj b
BqBjjsimtu as odjjbta jod anb 'BijsiJBqanjj BpBJ¿B bj ua BuiAip pBjsaS^j^ bj bijbs
ouioa jaA jb sojaaauíajua ap souaui sxajpod ou A íosoiSijaj oqaipajjua ap aiaadsa
bj sbui opsjnp Bq ou :oipaui A saui ap opBdsa ojjoo ja ua ojsia siaABq oj bj^
¿uBjjBp sou anb oj 'jpap b oqjanq sa anb? soiq ap Bjuoq jo^bui b A 'Bujaia pBpia
-ijaj BJjsanu jod oqaa UBq anb oj ap A sbSiibj sns ap oiquiBa ua jBJoduiaj oj jod
opBiiui sa ojsa is A ípBpiaijaj BJjsanu b opiSuip ojxix '(J'I) Jíra S^ 9 ^qe3 sbu
-ads anb oj 'oqaa unq soub sojuaiasajj ua anb sodij9JB3 sa^ajj sojjsanu ap sojaA
-sap A sbSijbj sbjubj ap oiquiBa ua fBjjajx bj ap sojnjj A sauopanpojd sajofatu
sbj ap sajijjaj A sanSuid ubj soijojijjax ^p 'sapBpni^ sauSisui ubj ap oiquiBD ug[
¿jBp uBppod sou anb? Bpuaaoui bj ap oi^npj A 'pEpijuBs ap sajajuBjd 'sbsoiSij
-a-^ ap souajsBuoj^ sajqBJauínuui ap A 'sajBjnSa'^ ap sbiduiaoj^ sbjubj ap 'sopBd
-siqozjy A sopBdsiqo sapuBjS A soqanuí ap 'sojduiax ap sajBjjixu ap Bjsanduioa
'BjouBds^ BDuauíy bj ap bj sa jBnb 'Bisaj^j ajjsnjj ubj ap oiquiBD ug[ ¡sBjoijjBd
-U103 sopBuiB ibjj! ¿oiquiBa ua UBiJBp sou anb? 'anbjo^ "osojuBdsa sa jBJOduiaj oj
ua opBJiui unB anb 'apuBjS ubj sa jbiu ajs^ *sbjub saÁaq sns ap ja A 'oujaiAO)
ns souJBipjad 'ze^ bj ua ^a^j ojjsanu opipja^ ¿sojaiu sojjsanu uasanj oj ou anb
jEjuSas b Bjpod uain^)? sopipiad soj uaiqiuBj soíiq sojjsanu iu 'sojjosou somas
-anj ou is A 'b^ijoje^ uoiSija-^ bj inbB Bipjad as BUBdsjj b p^pni^ Bjsa Bpinjijsaj
ZBd bj ua opuspanb ojq *osojuBdsa A ajqiuaj ja 'sajBui soj ap jBm ja sa ajs^ *os
-ozjoj ajuaingisuoa Jod A 'Bujaja ouis jBjodmaj ojos ou 'Buinj jbjoj BJjsanu BJa
'BJjajBjSuj bj BJBd omisxsoÍBjuaA Bja 'ab os^d jb 'ojaa^ojd ajsa A Bapi Bjs^
•pEjjaqij bj opBp uasaiqnq bj pBpni^ Bjsa ap soíiq sajqou soj anb sajuB opnSajj
BjaiAnq 'BABjadsa A 'cnpid anb ozjanjsa ja is 'opnaijijaA BjaiAnq as omoa A ípjoj
-sajag jBjaua^) ja BqBZBJj A BqBsuad oj omoa 'ze^ bj ap ja ua X 'BjjanS ajuasajd
bj ap ja ua 'sodmaij soj sopoj ua Aa^ ns b opuaipjad 'soiq b ajdmais BJBd Jap
-jaj ¿JBm ajsa sa jBnb ^? 'Bmsim ts ap ouis 'asjBij pu BJBd ojuamBpunj omisip
-Bjqos sajXy souang ap pBpni^ bj auaij ja / uoa X 'asjBjapisuoa apBq sajBra soj
ap jBm ja ojog 'SBijasim ap ojnuma ajsa opoj Bjuana ua ajjua anb 'ojainb oaod
-uibj sbj^ ¡oim soiq qy! ¿seseo sns ap BzuBJadsa X 'oSijqB ja 'ojansuoa p ubj^
anb 'bijiuibj ap sajpBg soqanra sojja ajjua X 'bjjbj anb 'souBpBpni^ ap ojamnu ja
ojad ÍBjsinbuoaag bj BJBd opBraBJjap Bq as anb ajSuBg bj ojad ísajqBj^dajJi nos
ou anb jod X 'uoiaBjnp bjjoo ap X soijojisubjj jod asjBjnmisrp uapand 'sapuBjS
anbunB 'jiaap b OAjanq 'sajBra sojsa sop&gt;ox "souiu X sajaSnm sbj BjsBq 'sozjBasap
X ojjEq opuBsid 'BmBa X Bjidoj ns SBjsana b opuBAag X 'aid b sajqod 6Oj 'oujaiA
-iq jap jo^ij ja ua 'sapBpipomoaui a soÍBqEjj jim opuBSBd 'sopoj isbo uojBZBjqB
joijajuj oj ap sojqang X 'odraB^ jb anb 'uoiaBjSima bj iu ísopBjjsiSBj^ soj sopoj
uojaXBa anb ua oíaajdsap X BiuimouSí bj oaodmBx ""a SBtnaijo X 'sajBunqiJx ua
sajp^g soj ap soajdma sosjaAip soj ap uBijsisqns anb seijiuibj sbj ap ojBdmBsap
p ajBjuoa oaodraBx 'sasajSuj soj ap oiajarao^ oauBjj ja uoa BZBjd bj ua Bqsj
-uamijadxa as anb BiauBpunqB bj b X 'ojqang jap nzajqod bj b ajuainSrsuoa 'soj
-aap sns ap BÍBq bj uoa jBSjaAiun Bjqainb X 'BiauapBaap bj pjuamijadxa ojund
jb anb 'oiajamoa ns ua pBpni^ bj Bpoj ap oujojsbjj jBjauaS ja ajBjuoa oaodmBx
•opBjsg jb bjjbj Bums aaBq ojauíp ajsa anb oSjBqma uis 'oqaa UBq sou anb sosad
ap oipam X uojjim ap oqoj ja (apuBjS uaiq sa anbunB) jBm Jod ajBjuoa o^^
*sajBj^ sapuBjS sns ua
X 'pBpiraBjBa BpnsBd bj ua zaA BpunSas ja^a ou jod 'Bpand ojuBnb jaa^q ap sou
-imjaj ua sajXy souang b auod anb ja X '-Ojp JoXBm ja ajsisuoa ojsa ua X 'uoioba
-jasuoa / Bidojd bj ap soasap soj ojund ap Jiqns aaBq Biauaijadxa v\ 'sapra sajBj
soíaj inm jBjuaXnqB X 'sauaiA sojubj amjyj ap jBjnSasB BJBd jaAom Jod Bjpaid

�esta Ciudad aun después de echa la Paz, por lo respectivo á nuestra subsisten
cia y sus consequencias. Aqui era necesario llamar á los vecinos de Buenos Ayres,
que oi componen lo mas lucido de esta Ciudad, y preguntarles, si la decencia y
comodidad actual la conserbarian, ó se destruiría del todo bajo un govierno y
dominación de un Tirano, que solo aspira á enriquecerse á costa de todo el
mundo, y que por lograrlo no respeta derecho alguno natural ó de gentes.
Si los hombres de vien no quieren responder por su moderación, y si los
malos (que son mui pocos) no se atreven, respondan los echos de todos los tiem
pos; y si tampoco quieren tomarse el trabajo de recorrer las Historias, respondan
los recientes echos, que han dado causa á la presente guerra; respondan los Con
sulados Españoles de acá y de alia; y con solo esto se verá, que la Inglaterra á
nadie quiere dejar vivir; que solo ella quiera vender, y que todo el mundo com
pre; que solo ella quiere tener la industria, y que todo el mundo este ocioso; que
ella quiere ser independiente, y que todo el mando dependa de ella; Señora de
los Mares á costa de todos, y á fuerzas de Robos y Piraterías, quiere también serlo
de todo el mundo.
Hijos nobles de Buenos Ayres, Españoles buenos, no lo seáis tanto con los
malos y con buestro enemigo. Vuestra Ruina es la que están / fraguando dia y
noche, y por todos los medios. En ablar mal de Dios y del Rey, ocupan todo el
tiempo. Asi, despertad: alarma, alarma: poneos en defensa, y procuradla en uso
de aquel primitivo é innegable dr0. de vuestra propia conservación.
Aunque el primer Gefe no tenga culpa alguna en la perdida de la Ciudad,
este tiene causa justa y bastante en su desgracia para desear mas afortunado Gefe
Militar, como lo há hecho y deseado.
Un particular tiene derecho para llamar al medico mas famoso, y acreditado
por sus frequentes curaciones, y tiene también justa causa y mucha razón para
huir de aquel que se sabe, y tiene el Publico por desgraciado, porque en ello le
vá la vida: otro que se quiere embarcar tiene dro. á buscar el Navio mejor, y el
Piloto mas feliz en sus viages, y tiene razón para huir del Navio y Piloto desgra
ciados, porque en ello le va la vida: En fin, un litigante tiene dr0. á valerse del
Abogado de mejor crédito, y tiene razón para no fiarse de aquel que pierde los
pleytos, aunque sea igualmente, ó mas sabio que el otro que los gana, porque en
ello le va la vida, la honra, ó la hacienda. Todos estos desgraciados se lamentarían
de su estrella, pero ninguno quexaria de agravio. Sin culpa nuestra, dirían todos,
pero no sin justa causa se valen otros mas afortunados. Sine culpa, sed non sine
causa patimur. Y quanto mayor sea la importancia de las cosas, que se abenturan,
tanto mayor será el dro. de valerse del afortunado, y la razón de huir del desgra
ciado. Compárese, pues, el valor de esas cosas juntas, ó separadas de un / parti
cular, con el valor de esas mismas de todo un Reyno, de una Ciudad, y de
qualquier comunidad ó Pueblo; y entonces se verá quanto es el dro. de Buenos
Ayres, y quanto la razón y justa causa que tiene para pedir y desear en D. San
tiago Liniers un General afortunado, que acava de conseguir la victoria mas glo
riosa y completa, que á Dios aseguró su verdadero culto, al Rey estos sus dominios,
y á Buenos Ayres toda su felicidad.
Aunque los principios, que se han indicado, combencen el lexitimo dro., con
que ha pedido la Ciudad de Buenos Ayres, en las circunstancias, nombrar al Sor.
Liniers por General, ó Gefe de Armas para su defensa y conservación; con todo
fue muy prudente, equitativa, y laudable su resolución en el Congreso que cele
bró el 14 de Agosto, de solicitar del mismo Sor. Virrey, que comisionase el man
do Militar de la Plaza á dho. Sor. Liniers; pues, á si concilio admirablemente el
respeto á las Leyes con su único remedio.
Esto, y no otra cosa, fue lo acordado en el Congreso, sin embargo de que
algunos desafectos, ó descontentos lo quieran interpretar malignamente. El mismo
Sor. Virrey ha conocido la pureza de intención del Ilustre Cavildo, accediendo á
su solicitud, de que todos los buenos Vasallos del Rey se han alegrado: Asi aun
que no havia necesidad de ilustrar esta materia por su notoriedad, nunca estará
de más haber dado algunas luces, para que los no preocupados desprecien las
sombras con que algunos pseudo-criticos pretenden en aquellos corrillos, en que
hacen de Maestros, censurar la conducta de nuestra Ilustre, y leal Ciudad de
Buenos Ayres, criticando también con grosera malicia la Junta General de la par
te mas / noble, é ilustrada de la Sociedad, que se combocó para tratar del impor— 142 —

�— tn —
¡qn mam^ snjes -f\ 'A 'i\ ^ -qjaAOJj (6j)
\v ojDBnb na nopEJEp^p ap ac^isaaan 'ajnf osdi najjnaui 9 'najainbpe as sbsod sbj anb
••ojp ia na ouojou sa anbjod bx' íXajjj^v PP osiab OAana Ejs^q 'SBDJBqo ap Bpuaipny bj
ojijjsip aisa opoi na U9p3ipuní bj Biuajqo anb jod bX 'npisasod EnSpuB ns 9 Bpuaipny
bj janodaj in tsaaopXQ oí 9 ZBjijiABq opnd on bjos is jod Bjsmbuoaaj a-j (81)
•ojos onn 9 'sajopXo sonn^jB p^pnr) v\ ap Bjanj sanre opijBS opnaiABq '
'V\ SI **P 081 ^3I EI 9 anuojuoa opBqjasuoa ^aqBq Bjaipnd as Bpuaipny b-j (Ll)
*s8nj ]bj^ ja osinb oj tsb *bjod 'saXaj SBJisann ap oppjaxa ja X osn
ja ajqij ¿ 'sapjBajy soj na ajdwais 9qjasnoa as BUBnipjo uopaipsuní bj ojos (91)
'L 'D 'Z &lt;cin '3JíJO 9O. 'J33!D ¿sijBjinrBjBD aBaujana^ jntu
•anqaBJd sosono as anbsajoiBiaads 'jnnjanjasap liaos sis} saumo amadaj annojq (SI)
'ojo 9P BIIT)SED 9raBn as oidpnpd ja apsap anb 'sajXy sonang ap ouojiwaj ajsa
oozbj joXboi Bqanm noa ojad 'bjjiisbo ap Euojcr) bj ap auBd sa Bjja Bpoj anbjod 'bjjiisbo
jbiubjj uBAap X Bpand as jBooipijajq X jBuoiJjuajdas Bauaniy bj Epoj anbuny 'bj
'nopisinbpB bdij
Bnn oqaa aq 'aj^oj anb ojsa noa ¿esij^ Bnn jjaap apand as? ¿asjBzijdnBq nBjainb anb sboijb
Xbj^? oxip 'Bisy ap bjsi Bnn ap onopuBqB jap jBjqB opnaXo anb u adija^ ojb8iq ¡saXag
sojjsann nanaij jnsnad ap sopoui sosjaAip anb íaiuajajipu; sa saj SBinap oj opoj :ojauip ja sa
nij oainn n^ 'SBUBaijanry ojSny SBiauíAOJ^ sias X zaip sbj ap aiuaipnadapni a 'oausjapaj
odjana asa na iu 'sBUMBaranjn sBsajáuj sbiuojoo sbj na BjjBq as ojsa ap Bpsf^ *inbB Xb om
-sini ja 'oaijsBisajag X jBjnaas 'ajuBjjijq X opijojj opnjsa nn X9 ijjb is :inbB Xb buisiid sbj
'sapBpiu^iQ sapuBj^ X9 ijjb js ¿bIIPsbD sqanu Bisa na ajjBq as 00 anb oíaajds ap onSip
anaij anb OJa¿? papa asa anaij joXbid anBauaq BJisann 'BUBdsg ap bjjijsbo ti (91)

•v\\9 b noj3MJTU&gt;ao3 ^nb Bpuaipny 'j'H
ap A (ofqan^ ajsa ap buiujoj jod ojansuoa ojjsanu bjbc! inbB uaisixa anb) sBipuj
ap oíasucr) ouiaxdng jap sojjsiuijv -saxs soj A 'saj^jn^a^j sopBjaj^ 'odsxqo "joS
ouiisijjsnjj ¡ap '¡Bxaua) Bjunf 9 'ow ¡a oíaajaui anb uppBzuojnB a¡qBjadsaJ b¡
sa ojund a^sa ap Bsuapp jofam bj anb 'jBsajuoa apu^q sosoiainí soj 'oSjEquia ui
"¡adBd ajsa buijoj anb ¡a BijajBui bj aaajaui anb bj ap zBd^a sa iu 'Bsua^ap Bun bj
-uajuí as o^ ¿pBpijijn Baijqnd ap soiao^au ua 'ojndB jouajuí ap sojjo ua ouis 'Bip
janbB ua BqBjsa ouioa 'Bpuaipny uts '¿a^jA oís 'BjqBq as anb ap 'osbd ja ua vA ou
'SBjunf sBjsa BjBd ojuaiuiBjunAy jap pBpijojnB bj ap op^pnp Bq uainb?
'jijbs ap souiBqBDB anb ap 'o^iiuaua jap uoisajdo bj ap odiuaij ua
oujojsbjj ja jod souiBqBjjBq sou anb ua 'BinbJBuy ap ojaua^ A 'uoisn^uoa bj Bq
-BZBuauíB anb sajsui soj b oipauíaj ojuojd jap soíasuoa sosopiní A (5¡)soiqBS sns
uoa BpBpjoDB A Batjqnd pBpisaaau bj ajqos jBjjnsuoa BJBd sopin^uijsip souiaa^
A sojjsiuijv 'sopBjaj^ sajBdpujjd soj b buibjj ouis í(8I) Bjsinbuoaaj ap osbd ja
ua uopBjijiAB Bqanu ns ap as^siAB anb BjsBq 'AajjjA 'joS pp opusq ja ua ojBjaap
as isb A '(¿j) pBpiDBdBD ns jod ajuauíjiAiD uojaijnuí sopoj anbjod 'uozbs bj ua
Bijsisqns pBpiuiBjBD bj ap oipaui ua anb (91) opBjjsxSBj^ oaiun opjiAB^ ja oSjbd
oujisiabjS jap ajqBSuodsaj opis BuqBq ÍBDijqnd pspijn^as A 'pnjainb bj ap ojuaui
-om japjad uis 'asJBjBJj ap bj opuaiSixa anb A 'pBpisaaau ap an^ SBiDUBjsunDJ^
sbj ua osaj^uo^ ja anb 'ubjbs3juod 'sojsiAa^dmi sajuappDB soj jod sbsod SBjap
ojijam jap asj^Szní axap ou anb uaABS anb soj í(o^nq oj ou p^pjaA bj b anb)
uapjosap un^jB opBsnBD Bjapnq ajuaS bj ap BiauanjjuoD ¡BjuapiDDB bj opuBn)
(^j)'uojaDQ ODijijod ubjS ja Bdajaui ajuauíajuanboja sauainb b 'sojjanbB b saiuBÍ
-amas 'sajopBjaadsa sosoido ap jadBd ajqisuaqajdaj ja jaosq uasaisinb ou anb soj ap
ja opoj jBdnoo Bixap anb 'uoidbaj3suod A pBpijnSas ns ap oja^qo ajuBj

�4 - [Escrito en el que se relatan los sucesos que dieron lugar a la formación de la Junta de
Montevideo. Se enumeran los hechos producidos desde que se conoció la proclama circular
expedida por la infanta del Brasil Carlota Joaquina de Borbón; el envió de un diputado
montevideano a la ciudad de Buenos Aires; la orden del virrey Liniers para que se poster
gase la Jura de Fernando 7^; la llegada del comisionado francés, marqués de Sassenay,
luego de su visita a Buenos Aires, y a su prisión en la Ciudadela; el arribo del brigadier del
ejército español Manuel de Goyeneche con pliegos, que de inmediato fueron remitidos a
Buenos Aires. Se refiere a las versiones que circularon de que el Cabildo de Montevideo
había solicitado se depusiese del mando al Virrey y que se formase una Junta de Gobier
no, según lo ordenado por la Junta de Sevilla; a la Proclama que promulgó Liniers y a la
contestación que le dio Elfo al Virrey; al nombramiento que Liniers hizo en la persona de
Juan Ángel Michelena para desempeñar el gobierno de Montevideo y a su llegada a
esta ciudad el 20 de setiembre; a la conmoción popular a que dio lugar la remoción de
Eli o; a la exigencia de que el Gobernador resistiese la orden de Liniers y se convocase a
Cabildo abierto, el que se realizó el día 21; a la creación de una Junta de Gobierno; a la
resolución de la Junta de enviar a José Guerra como diputado ante la Junta de Sevilla,
vista la decisión de las autoridades radicadas en Buenos Aires de suprimir la Junta estable
cida en Montevideo; al arribo el 2 de octubre de un diputado, con pliegos del Virrey y de
la Audiencia, intimando nuevamente la disolución de la Junta; a la llegada, el 23 del mismo
mes, del corsario Belén, con el fin de conducir preso al gobernador Elío y los miembros del
Cabildo, el que se hizo a la vela poco después sin haber podido cumplir su objeto. Noticia
sobre el arribo del oficial de patricios Rocha conduciendo pliegos de la Audiencia y acerca
de la agitación del Pueblo ante los rumores de que la finalidad de su misión era disolver la
Junta; detalla, de manera pormenorizada, la forma en que este emisario fue recibido en
Montevideo. Concluye manifestando que el vecindario montevideano ha procedido movido por
un sentimiento de lealtad hacia su Soberano y se ha manejado con cautela; que es necesario
que las ciudades del Río de la Plata den aviso de su lealtad a las autoridades españolas
de la Península y que a este efecto se despachó un bergantín desde Montevideo, el cual
pretendieron detener las autoridades de Buenos Aires, a cuyo fin decidieron bloquear el
puerto de Montevideo.]
[5 de octubre de 1808]
RELACIÓN DE LOS SUCESOS QUE DIERON / LUGAR A LA CREACIÓN
DÉLA JUNTA EN / MONTEVIDEO.
Con motivo de una Proclama circular expedida por la Infanta del Brasil Da.
Carlota de Borbon, para todos los Goviernos del Continente, tuvo a vien este
Cavildo, hunido con su Presidente mandar a la Capital un Diputado con un
pliego; y que este se abriese con presencia de todos los Tribunales. Del contenido
de el se habló con mucha variedad, porque por lo general se ha dicho que este
Cavildo haviendo echo una continuada reflexión de varios papeles públicos del
Govierno, &amp;a expedidos en la Capital, resultaron no solo faltos de verdad en lo
pral. de sus contenidos, sino también perjudiciales a la misma Soberanía Espa
ñola; como efectivamente se deja ver en la de 15 de Agosto y en la postergación
de la Jura de Fernando 7^ en la Capital; la orden pasada por el Virrey a este
Governador de Montevideo para que no lo difiriese hasta otra disposición &amp;a.,
de cuyas combinaciones, y la de haber dado el Virrey al Público, de que el Co
misario Francés sele havia fugado, y que para su aprensión havia dado las mas
eficaces providencias; sucediendo al contrario por quanto tiene el Governador de
Montevideo ordenes del Virrey para que se le franquen quantos auxilios necesite
pa. qe. sin demora se restituya a Francia. Como este Comisario llegó a Montevideo
el mismo dia qe. havia llegado también de Cadis el Brigadier Goyeneche con
todos los sucesos de Napoleón, el Governador puso al momento preso con el ma
yor celo al Comisario Francés el que permanece en la Ciudadela; y con los
Pliegos que trajo Goyeneche, que por extraordinario se remitieron a la Capital,
le da parte al Virrey el Gobernador, del citado arresto, y viéndose el Virrey en
este descubierto, fue quando dio al Publico de que el lo havia echo prender, sien
do todo lo contrario. Como llevo dicho, generalmente ha corrido de que este
Cavildo de Montevideo, solicitaba se depusiese a Liniers del mando, y qe. consi
guientemente se () enla Capital una Junta de Govierno, respecto a que el
— 144 —

�pijora aj sbjojsi^ sbuisiui sns uoa ijjb X bjos p bjjuo^ cijij oj anb BpBjuBtiS Bun
oSad aj ozuBqB oj anb ojdb orasira p na A ¿ajjanra bj b opaira zaA buiiSjb oqm
óijq anb • • -bd os 'j^A b oiPíP bH 9I O9Fn^? ^jopuapip BZUBqB oj asjBjjoa ap
soíaj oijq ^ojsajJB buiijut aj 'oqaad jb sbjojsij ap jBd un ajopuaiuod A opuBm p
an3ajjua aj ojuamora ouisiui pnbB ua anb a^ixa a] BpinSas ua A sjaiuiq ap opijo
p oijg b BSajjua aj íajjanq je anj as A oppAB^ pp pBpijpB^ uoa 91JBS 'opBZBJjsip
BiuaA ojuajuí ap bX Buajaqaij\[ oraoa A ojpasa Biuaj anb oj opoj ojuaraora p oíd
-raoj 'ojjnranj A opadojdrai ojubj jioq jb 'sajopBJjoq soj opuapBq BABjjEq as anb
opjiAB^ ap ajuaiApasa jq -ounSjB ou^p jBsn^a uis 'jisnj ap sojij sounSjB uojbjij
oijntum pj ap oipaui ua A 'aApaj oj is opjiAB3 ja uatquiBj Bjanuí *oapiAajuoj\[ ap
BjpjBS ou 01J^
i ap 'upppjjL íBuajaqaij\[ Bjanuí sojtjS uoa 'ajuaS ap bzbj^
bj puajj as 'uij oujstui ja BjBd oij^ BjBd oíaijo A 'Buajaqaij\[ b jopBujaAo^ jbj ua
ojuaiuipouoaaj jap bjdb ja opuaipua^xa BqEjsa as anb oduian je A 'oSatjd ja pip
saj (Jaq b opx ojjaqBq souam iu 'oSaij^ ja oijg b ajjBSajjua uis 'oip sos^d sojsa
ap otpaui ua ua) sajBjnjidB^ soj uojBjunf as Bpin^asua A uojanj 'opjiAB^ jb asBU
-BduioaB oj anb aDBq 'BiajE^ ap bsb^ b aqjanq — uaiA 'uaiA 'aaip aj ajsa íoSaijd
ns ajjsp ap sandsap 'ouisiuioj ajopuaipid opuoin^jnj^ b bsb^ 'sbuije sbj ajqos
uB^sa ou SBjaijij^ sbj anb aaip aj ajsa 'oijxxnB apid aj A oSaijd ns Bp aj (^idijij\[
ap ajuBpuBUKT)) BiDJB^) ap bsb3 b bsb^ 'ojEpuBui joijadng jb Bijaaajjaqo saauoj
-ua 'jaaouoaaj b asaip oj as 01 jq opuenb anb A ajuajadiuo^ ojDnpuoo ja Jod au
-aiA ou uapjo BjjanbB b aoip aj A pijqB oj a^sa 'oSaijd ns oSajjua aj 'uiqjBg
b anq 'ajaipid aj anb soijixnB soj sopoj ajsa b opuBjsajd 'Buajaqaip^ ap sbj
anb sauapjo sbjjo uasaiaapaqo iu uasaiaouoaaj ou 'uasaiAiaaj soj anb ojuatu
-ora ja apsap anb bjb¿ uapjo bj sojja ua A 'sodjana sojap saja^) soj sopoj
BJBd opBJBdas jod ^aJJiA PP soSaijd opuaianpuoa (ubspj un BiaajBd anb 'BinjjB
ubjS ap ojaranjd A oqaBS ojajquio 'uaknjjs un uoa BiuaA sand) Jbjijij^ ap asBja
ua anb 'opBZBj^sip uaiA seto 'sauoia^jo ap sandsap ajqraaijda ap qz P 3:&gt;s9 Sajj
íoapiAajuoj^; BJBd jopBujaAO^) ap Buajiqoíj^ BSuaq auodsip 'orasira ojsa opuaxuiA
-ajd sjaiuiq ojad íapidrai oj as opjiAB^ ja ísaj^y souang b asBd oijq anb BpuBra
'opBjndiQ un ap oipara jod jBjidB3 bj ap sopBJjsiEj\[ SBraap soj b 'opora ojjapua
'ojsai^iuBra ap uauod sbj anb ouxs 'sBapi sns b uEippuioa BpBU ua ojqang ajsa ap
sopBjjsiSBj\j soj ua A oijgj ap ajjBd jod anb opBUB^fuasap Aajj;^ j^ asopuai^
•BpBqjasaj bj jauaj
-uoa Bipod anb ouauaA ja sonara o SBra oaod UBianpap sopxuajuoa soXna tíwuig BpBq
-jasaj jBjnajia nsoiadE^ bjjb^ bj b Bjsandsaj Bjap ido^,, ojuairaBzaqBaua ja uoa
'sjaiuiq b oijq pip aj anb uoiDBjsajuo^ Bjap Bido^) Bun Bjsa ua opijjoo Bq sandsap
oaog -p^jnraojd anb BuiBjaojj bj ap soAijsadraajuí sopjanoaj A sapBpanSiqraB ap
pBpiuj^u; bj opEjjnsaj Bq sojja ua A oqoíp opora jap soSaijd soj uajqB as 'aqaou
BPP Z\ sbj b Esa BJBd BjaA bj b ajuauíEAijDap oziq a -sajBunqiJx so jap Biauasajd
b so^aijg soj asarjqB ajpBj ns anb B^eq ajopuBÍasuoaB 'opoj ap auodrai aj 'oijq
opBurejj ajopuaiABq A 'sjaiuiq ap oíiq ja Bjsa ua uozbs bj b BqBjjBq a -ojqang ns
A ja sbujbí Bijaaouoaaj ojaSuBjjxa ounSuiu ojjo b ou A ajsa b anb A íopuEujaq
b BijBjní ojaB orasira janbB ua Bjaipnd is anb oíip aj A 'osjo^ auiBjuí ja td * • #b3
un oqaa aj opBpjog uanq A jouBdsq uanq oraoa oijq 'Xajji^ ja BJBd Bianpuoa anb
so^aijd soj UBiSjjip as uij oXna b 'JBjní soraBiAap anb ja Bja ajjBdBuong Bppiraoq
jap ouBtujaq ox asof anbB ojaadsaj uoiaun^ BjjanbB Bpuadsns #b aaip aj X ajjBd b
bihejj oj íouBjaqo ojjsanu b Bjní as z\ P 9n^&gt; apuodsaj aj ajsq :sojjanbs ubj3
soAijBJBdajd anb anb oijq b Bjun^ajd aj 'ajjanq ja ua opBadB asopuaiABq X '0¿ op
-UBUjaq Xa^ 0JB3 inra •Oj^j ap uopBuojoa X Bjnf bj ejbcí soAijBJBdajd sajoíara soj
uoa o(po^aj ap ouajj babjjb as ojqang ja opoj anb ap uoisb^o ua 'saauBjq oijbs
-irao3 ja oapiAajuoj\[ b pSajj apjBj bj ap ^ sbj b ojsoSy ap jj ja o oí 13 ¿pEjia
bX Bjunf bj b oppapaqo X oppouoaaj uBq sopBjjsiSBj\[ soj sopoj X ja anb aaip
aj jisBjg jap Bsaauíjg bj b anb ap SBiDUBjsunajja ua 'auodsip BjjanbB anb oj ap oj
-uairaijdrana jb bjjbj ajuaraBpBjBjaap ubj anbjod? sa oj is ^ ¿BjjiAa^ ap ajjo^ bj sa
oj oraoa jouBdsq oiuiraop un ajsa sa o^^? ¿sapBpaiaog sbj uauodraoa ab souibj
soj sopoj ap Bisa asopuaiuodraoa 'BAijBujaAn^) Bjunf Bun Bazajq^jsa as souiaa^
jira ap uasBd anb sojqand soj ua X BUBdsg ap soiuiraop soj sopoj ua anb BjjanbB
aaip o^^? ¿Bpusra BjjanbB anb ojap "ojraijdrana jb auodo as oraoa 'BjjiAag ap
Bjunf bj b BjaSns as is? 'sand 'uaiA Bjoqy -sajBsnBD sopiABSuoa soj jod 6¿ opuBU
-jaq Xa^j 'O^M ^í^aJ japod ap bjjbj jod BjouBdsq upiDB^^ Brasira bj jod
^BjjiAa ap Braajdng bj b BjaSns as X aaouoaaj anb oaijqnd jb BjsaijiuBra

�las costillas y lo echo a enoramala. Pasage fue este para el cuitao Michelena que
el miedo de la Brabeza de Elio lo hizo temblar, y aun otra cosita peor que se
meó en los calzones; aun otro trabajo mui grande le sucedió también, que en
medio de aquel gran aprieto en que se veya, no tubo abilidad para apretar el culo
y se dejó salir por el la sustancia del corage délos Marinos.
Como el Tumulto creciese y al mismo tiempo pensase de que todavía estubiese en el Cavildo Michelena, luego que se desengañaron de que ya no estaba
alli, se agolpó el Tropel al Fuerte, le hicieron salir a Elio al Patio y allí le pre
cisaron aque prestase su palabra de no separarse del Pueblo, que el Pueblo lo
aseguraba para siempre de sus resultas. Estubo remiso, pero viendo el empeño
de querer buscar a Michelena para matarlo, no tuvo mas recursos que decirles a
mi me es forzoso obedecer; lo que si les suplico, si es que me estiman, es que se
aquieten y no hagan daño alguno a ese hombre por quanto es mandado y no tiene
la culpa. Señor no queremos tal hombre aquí, gritaban y asi mañana a las 10
queremos Cavildo pleno: Vien, eso trátenlo Vms. con el Cavildo: finalmente tanto
le interrogaron a Elio, que no tubo mas recurso que decirles que estaba bien, que
no saldría de Montevideo, hasta que Fernando 79 o la Junta Suprema de Sevilla
lo relevase. Con esto se dirigen de nuevo al Cavildo y alli piden lo mismo que
en el Fuerte: el Cavildo les concede el Cavildo abierto para la hora que señalaron;
pero no satisfechos con esto descubren q Michelena se havia refugiado en casa
del Administrador de la Aduana Oliver; alli se agolpó el Tropel, y con cajas y
todos instrumentos tocan a degüello; entran a la fuerza 12 disfrazados; le dicen
que de todos modos tiene que salir de alli y obedecer a la fuerza, pero que si
quiere salbar su vida que se entregue en un todo a ellos, que salían garantes.
Mas muerto que vivo, accedió aquanto le propusieron haviendo sucedido todo
esto a las 3V^ de la mañana del día 21, a cuyas horas lo embarcaron los disfrazados
como pudieron por el Muelle, y lo desembarcaron en la Playa de la Aguada;
pero el luego que se vio embarcado instaba a que lo llevasen a la Corbeta de
Malvinas, y 3 délos que lo acompañaban con los que bogaban, no se lo permi
tieron; y asi, tubo que hir desde la aguada hasta el paso del Molino adonde estaba
el coche, a pie por el arenal, hasta cuyo punto lo acompañaron los 3 que lo em
barcaron. El mismo dia 21 a la hora citada, hubo el Cavildo pleno y por con
siguiente desde temprano la plaza llena de gentes, y todas — aclamando unánimes
al Governador en cuyo tiempo se creó una Junta de Govierno por el mismo
orden que la Junta Suprema de Sevilla lo manda haviendose nombrado 12 indi
viduos de Cada Ramo para organizaría con la precisa condición de que esta havia
de permanecer hasta que Fernando 7^ la derogase, o la de Sevilla y a no obede
cer otra autoridad que aquella, mientras no forme otra Junta de Govierno la
Capital; en cuyo caso, y dirigiendo aquella en ^onor y defensa de Fernando 7*
seriaesta (aunque mas antigua) subdita y sugeta a la de la Capital. Esto es todo lo
que Montevideo sostiene, y todo los atentados que hizo, sinque en ellos haya pereci
do nadie, ni menos se haya lastimado ni siquiera uno, por que todos hiban a
un mismo fin. Combocado el Pueblo como ya queda dicho se le hizo salir a las
bentanas Capitulares de Cavildo a Elio y en grito dijo al Pueblo de que ya
quedaba con ellos, y asi que se retirasen. Todo fue en baño porque todos que
rían cargarlo en hombros hasta el Fuerte; de modo qe. por tres veces quiso salir
y otras tantas lo agarraron y lo traían de mano en mano como una pelota sin
dejarle pisar un palmo de tierra, viéndose precisado a meterse de nuevo en el
Cavildo, y en seguida le quitaron las muías al Coche suyo, que a la sazón se
hallava en la puerta de la Matriz (en donde estaba la Governador a oyendo Mi
sa) lo trajo la misma gente a la puerta de Cavildo, y a Elio, Balbin y al Dr.
Pérez que salieron acompañándolo a todos Tres los llevaron en el hasta el
Fuerte y de alli vinieron con el mismo coche y llebaron después que oyó Misa
la Governadora en el, tirándolo siempre las gentes, con golpes de Música, que era
una gloria.
De todo se le dio parte a Liniers y Audiencia, y Liniers dice que concede en
calidad de por aora en que todo se quede como antes estaba; pero suprimiendo
la Junta, respecto a que no hay necesidad; pero eso no lo verá por que primero
dejará de existir Montevideo antes qe. deje de permanecer esta Junta enlas cir
cunstancias presentes.
Con este motivo dispuso la Junta fletar el Bergantín Fiel Amigo y despa— 146 —

�— ¿n —
ou 'jbuijij osinb oaoduiBj Bjna yg 'BAanu ByyidB3 By b asjiq piSip X 'osinb on
boaag -Bjunf Byap uopaaya bj SBiuap soy 'sopoj ouiod uasBiuji^ 3b oras A 'oyqang
yap uasaiyBS Bjna yB A boaag b uojbuiijui ay sopBJBasBiuua ap ByyipuBd Bun anb
pipaans inbB aQ 'boaa^ opjBujag *UQ orasira oy oqaa opuaiABq 'bububuj By jod
bstui oqaip jaABqap sandsap \z ya pjynao as oijbdi^ 9-ip^ Ia an^ ^p^^ns 'SBaijsBis
-ayaxa oiuoa j^ynaas ojubj 'sBpBjoaapuoa SBuosjad s^y s^poj uasapsisB anb oipid
oyqang ya 'oAnq anb ouayd opyíAB^ ya ua 00103 'Bip ajuairüíis yB aqaou euisiui
ByyanbB ua is asou 'jbj\[ By b oziq as ajuain^isuoa jod A ojjsny as SBinap oy opoj
'Buayaqaij^ ap oujaiAOf) ya ojaa^a oaiu ou ouioa ojad fopyíAB^ ya opoj b A oiyg
JopBUJdAO^ y^ osajd jpnpuoa Bjsd biuoa ysnb ya 'apjEj By ap sop ssy ap osa b
uayag 01JBSJ03 ya oSayy oub8u3 aui ouis 3 yty 'opBapuoj yyyB SBip f o oqruuBtu
as 'BZByg By ap asEjsajuoa ay as ou ooioa A 'uouBa ap ojij un bjij odtuaij oaod
yB A 'Bapuoj 'pijiuio oy 'jBjjua BjBd Bdod na A omp ojuaiA un jauai ap JBsadB
A 'uoued ap ojij ap seui ap BiauBjsip ua ojjang yap bdoa By ap sauopsipauíui s^y
b 'nzBzuBjy ya Bsa ap oijbsjo^ ya oajaaB as 'yos ya asjauod ap sajus y z ya
•B3 oyqang yap sajp^g A oyyipnB^ ojjsanu b jbj
-OAap EqEsuad 'ByidBj ap bujtodbu aq^ omoa anbjod anj ps^d ay anb oy pssd ay is
(Buayaqaiy\[ e ojad tayjapuodsajjoa anb seui oziq as ou ojuajB A opio^u uaiA ajq
-uioq yBjB otuoa A tojadsaj A Baijiyod uoa 'op^ija uaiA ajquioq oy^j jBSayy aAap
ouioa p^ayy opBjndiQ ajsg -Binjjsui By Xajjy^ y^ ^nb oy ap 'opoj Bja ajuajayip
UEnb jaA opuapBq EpsuESuasap BqBjsajojd anb ojad íoapiAajuoj^ ap sojuaiuiiA
-ora soy sopoj ap jBynao oSijsaj un jas BJBd 'ByB By jod opBiqraa 'oubot jod
opBiqraa BiuaA ya anb Ejunf By Bpoj -3b jiaap anb souara apand ou EDisny\[ ap
adyoS un Bp ay Biparaoa By ap sandsap oyqang ya anb A pSayy anb Bip orasira
yap aqaou By ua Biparao^ ap JBynjidB^ oayBg ya ua oyopuBaoyoa 'oxaajdB JoÁEra
ya uoa aAiaaj oy Bjunf By anb 'ajdraais ap pBpiuajas By oyqang yap sajua^ ssy SEp
-oj ua Bqjasqo anb oSany ojad ÍEiuaA anb ojsandrai y^ra oy Jod adayní ajuBjsEq
uoa oajEqraasap as opBjndiQ ajsg *Bjunf By ap uopiyoqB By OAanu ap opusra
-ijuí 'opyíAB^) ya A oujaiAO) ya BJBd 'Biauaypny A AajjjA. PP so^ayyg uoa Bsa ap
sodjan3 soy ap oun ap uBjidB^ un oapiAajuop\[ b o3a\\ ajuaijjoa yap z 1^
•EunjJoy ns ap yiAora jaraijd ya anj ajsa anb sandsap 'oapiAajuop\[ b a^nqujaj
ay Biauapuodsajjoa Buang *ozyq ojsa ap BpBU sand ¿JiAijasa Bijanb ounSyB is
jod 'Biaijo^^ By oyqang ajsa b asaijjBdrai ou 'soSaiyd () ÍBsg BJBd ajqraon
ns ap oijbsjo^ ya sjaiupj opuBqaBdsap anb BJBd J3AEq Bipod uozbj an^)
•BUBdsg BJBd OUJ3IAO3
ap Bjunf Bjsa Jod pqa^dsap as anb uijusS'jag ya uajdaajajuí anb Ejsd yBjid
-E3 Bsa ap S01JBSJ03 soy usjJodB as 'sopuEqEjjuoa jauajuoa ap ojxajajduoa anb
B3A opusnb 'seui oqanra A 'ayqBuiraoqB SBra sa Eip ya ua anb oy opoj auirajaj
anb Ejsq A auodraoa as anb ap ouEdsiyq oqBjq yap saaoA sBy b sop^oq soy A sofo
soy uaiquiBj EJijqB opyiAB3 asa A íyajsBd yB Bjaydraoa Bjyanq BjBp as A Braajsis ap
uojBpnra anb uaiA inra oaja 'opoj ap pBpiy^aj By aynajp anb oSany ojad ^sajqiy
sojBynj^ A sojSa^^ soy uaiqraBj oraoa íopBjuBqay oyqang ajsa Jipuaj b jiuaA #Bd
uojBiujByB as 'opipaans oy opoj ap pBpiyBaj Byap 'sjjaiupj jod sopBraJOju; yBra
'sauByBjB3 A 'saany^puy 'souaqijjy 'sopujBg soy anb ap ojjaia inra ap oíip as
inby #o¿ opuBUjaj ^ag oraijixay ns b yaij oyqang ajsa ap Buinj By opuBZBuaraB
'uoyauo3 ya ua 91A as vA anb apsap opyiAB3 yB Buayaqayj^ ysx y^ 9SBd anb oíaiyo
yap ajaiyur as oraoa íJopBjoqap un ap soubui sej b soujB^ajjua sjaiuiq *jo ya
Bijanb sosojauíaBj b oraoa anb opBjJaqiy Eq sou anb ap oqanra oy jod SBipjoa
-;jasij\[ SBy ap "soiq ubj^ yB SBiaBjS sajuBsaaui ayopuBp 'ojuajuoa A ajSayB baia
youBdsg oyyBSBA uanq opoj anb EJEd ajuBjsBq ya sa OAijora oyos ajsa A ^BjaaaqBa
ns b 'saqaj uis A ojau youBdsg JEjiytJv uanq un sojxij b auaij anb ap opEjnS
-asB X opiauaqraoa Bjsa oapiAajuoj^ :BjaSuBjjxg[ upiaB^^ Bun^uyu b asjsSnXqns
ajuara^joraaj opBSuad Eq seuieí oapiAajuop\[ *sayEra sojnjny soy ap asjipEqa Ejsd
uajjaídsip as uaiA inra oaja sojuairaijuas soyyaA soXna :sBiauBjsunajia sBpoj Jod
osoqaadsos oujaiAO) un ap sauoiaisodsip SBysra ssy BJByaap oyos oyos X 'yBjidB3
BpBraB By b opBjira Eq X BJira ajdraais *9b orasijoijjBg ya X pBpizioja By Edysd
as opuEnb asjBporaoaui ap zBdBa Bas p^pnia Esa anb ap asjaaja ap uaiqraBj Bisa
oy SBra oqanra X íjijaSns uajainb ay 'oubjij yap soiJBpijjBd SBjsioSa X 'sosopiA
unB X soiJBuoianyoqaj snjiJídsa soy *9b sauaraija soy ua ja^o ap ajuEjsip inra
Bjsa oyqang ajsg 'apjvj^ y b ajqnjao aP óI p T3A BT 9ÍP an^ Ia 'BÍÍÍA3S aP
Bjunf By BJBd opBjndiQ ap BJjan^ asof *uq b X 'soSaiyd uoa BUBdsg bjeíí oyjBqa

�porque no conozca la razón sino porque el quiso bengarse del Governador y del
Cavildo por este medio, porque ellos fueron los que le hicieron la vez pasada
desocupar la Iglesia Vieja, porque era esta Almacén del Rey, que se cedió pro
visionalmente para Iglesia mientras la nueva no se acavaba. Lecoq también esta
ba picado con Elio porque no quiso este que aquel dirijiese la renovación del
cubo del Sur, ni la reforma délas Murallas, sino que el mismo era el Ingeniero,
el Sobrestante, el Peón &amp;a Dn. Juan Francisco García de Zuñiga, también estubo
mui remiso en firmar para la creación déla Junta en la Actaplena del 21, pero
viendo que era solo tuvo a vien combenirse, ysu fortuna ha sido que la multitud
délos que estaban enla Plaza nada supieron de su repugnancia. 1 cura ya se
hiba a embarcar para esa; pero el Governador lo contuvo, asegurándole su pa
cifica permanencia &amp;a.
Montevideo, Octubre 5 de 1808. — [Firma ilegible y rúbrica]

Montevideo, 5 de Octubre de 1808. —
El 2 de este a las 11 del dia llegó a esta el oficial de Patricios Escribano
Rocha, conduciendo un Pliego déla Rl. Audiencia, y segura^ís. devia venir con
gran recelo, pues dio fondo la Lancha enque venia frente a el Baño de los
Padres, endonde se desembarcó con el Padre de las Minas. Luego que llegó a
esta se propagó venia con pliegos a efecto de que se disolviese la Junta esta
blecida, concuya noticia se removió el Pueblo y se dejó percivir en el un susu
rro agitado de mal contento, que no pasó mas adelante: alas 7 de la noche ora
enque se preparaban todos para hir a la Comedia se citó a los Sres. de la Junta
la asistencia para abrir el Pliego y en este momento se experimentó mayor fer
mentación en los mal contentos, que para aplacarlos fue necesario hacerles en
tender que la Junta nose disolvería ínterin no lo dispusiese el mismo Soberano
Fernando 7o pues de otro modo a los Vocales de la Junta yal embiado Rocha se
les preparaba una suerte desgraciada. A las 9, todo el Populacho tranquilo y
conforme con lo que se les aseguró ser dispuesto, fueron los Sres. Vocales a la
Comedia a el Palco del Cavildo, para manifestar la tranquilidad que en ellos
reynaba y de consiguiente devia permanecer en el Pueblo: para mayor comprovarse de esto se dispuso una diputación para () a el embiado Rocha, que
se hallaba en el palco de Magariño, que les hiciese el honor de acompañarlos
en aquella rehunion y de facto accedió a ello, con lo que se tranquilizó mas y
mas el Pueblo y tubo que celebrar esta acción. Concluida la Comedia acompa
ñaron a Rocha hasta la casa de avitacion en donde lo dejaron asegurándole de
ningún cuidado que devia tener pues que su persona se respetaría sagradamente.
A la una de la mañana le dieron un golpe de Música agradable, y a las cinco
sonaron las que le tocaron salió al balcón a dar gracias y el Puevlo recibió con
mucho regocijo esta urbana demostración con lo que se retiraron mui contentos.
Desde el 21 del pasado a las 12 del día en que nombró el pueblo esta Junta,
descansa con la mayor seguridad en sus disposiciones y sobre su suerte, sin que
haya havido la menor conmoción, ni crehemos la haya Ínterin permanezca sin
innobación esta constitución de govierno. Mas si se trata de abolido o disolberlo
por otra autori- que no sea la de Fernando 7o o la Suprema de Sevilla, es de
creerse en los mayores atentados y que no parecerán esto hasta el extremo de
una catástrofe.
El día 3 handuvo Rocha acompañado de uno de los de la Junta, todo el
recinto de la ciudad, viendo mui despacio, las murallas, pistoleras, Ciudadela,
&amp;a. sin que nadie le huviese faltado al respeto y atenciones conque por medio
de su buen modo se hizo lugar antes al contrario. Todos le correspondieron
dignamente llenándolo de mil satisfacciones, como el mismo selo dirá a Vms.
quando regrese. Estamos firmisimamente persuadido (y de ello jamas hemos
dudado) que el modo de pensar de ese Vecindario y Cavildo, es conforme y sin
discrepar nada de el nuestro y que todos respiramos unos mismos sentimientos
de fortaleza para nuestra conserbación en lealtad a nuestro mui amado y Cató
lico Soberano Dn. Fernando 7o y Dios quiera que jamás nos separemos de tan
justos sentimientos.
En este correo se remiten a esa muchos papeles curiosos y útiles; y apesar
— 148 —

�jDjndod uqjspap D| DOD^sap í/#oXoj \o e|UD¡auies sa opon^|nuin| Ojqand,, un anb X ,,soj|nsu¡
tOAanu ep o^jajqna o asjauod,, DJDd ajuar d| jduijo^ 9¡A|osaj o|qan^ |a anb dujji^d .'ajuar
D| ap uqpDiujo^ D| X seuopjsodsip sosa Jod oposnDS jcjndod uqpowuo^ jo^a^a dj ¿
D| ap jopoujaqoQ DJDd Duajdipjyy ap |a6uy ap ojuaiuiDjquiou X oi|g ap Ja^o
ap uqpnjijsap dj .'Xajji^ \a jod SDpouapjo SDAijojjjsaj sopipaiu sd| -'osoipadsot Jod
djjuo^ op|¡qD3 \a jod opapip DJasue^ d| ap zidj d 'oapiAajuoyy ua sopuja^o sojuajiupajuo^D
so| Duojsj^ 'sauopDUMijo sas ap soiJojDqojd sojuaiua^op Djunlpo X ssdudjj opadui| |a uo^
Di^uaAluuoo ns X popijopjDd ns opuDJjsouiap 'Aai¡\\ oipip ap sauopDnpo sd| auiasa^ "opuap
-i^uí ap osoipadsos 'sjamp o6d¡juds X^jjia |d joqpjap DJDd u^ijsaS ns ua ojuajuiDjuaXy |ap
oXodD |e ep;d anb \a ua 'sajiy souang ap oppqD^ p 'oapiAajuoyy ap Djua(* d| ap opi^ol -ff

ou X ^bjbjj bj ap oy^ yap sajuBjiABq sosojanaS X saj
-Bay 'sajqou soy ap 'buj3jejj uoiun X pBptyinbnBjjL yjoj By uoa 'ojaiDpsní X ojaaj
'opBjjsnyy oajaiAO^) on aiypuoa soa 'sopoj jipad soAap ajnaaiBjaanis oainbB 'soiq
jod opoj Ba -jBj X 'yBj nos oapiAajnop^ ap soy Baayy Baoq b B^ip as opoEtib
Bjas saauojua 'yiSBjq oaEq^x JEjid b B^iyqo son pBpisaaan By is X íjiSijjb X jeijis
ajainb son as oí para ajsa jod anb naiquiEj aaa JBd íopE^au Bq son as 'XeiiSeje^
yap oaBqBj •) Bsa b opiwnao opnaiABq X 'jBtunj anb jauaj nis souiByyBq so^^;
•jBSny JBp naAap ou bsod bjjo b anb b X apnodsajjoa anb oía
-ajdsap ya uoa SBzaÍBq sajuEÍauías uejiuj as oapiAajuojv na anb jaq^s aAap ojad
ínpuB^ ap ojjx ^p EiDUBjsip sbih b SBpEapuoj u^ypq as sop SBy anb SBip f BJBd
Bq bX X buiijueui uopBaiunnioa Bpoj soujejjod BJBd Bzjany ap SBqauBq sop uoa
ojjanj ya soniBanboyq ap ouijEsap ouiisiaejS ya na opijjnoni Bq anb 'onjaiqo^)
asa oipo ojubj noa BpiyBS ns opBjitn Bq anb ^nijnBSjag nn opBqa^dsap Bq as
oíaaya ajsay -sayjauod opipnajajd UBXBq anb SBjmsoduir SBjSau SBy jBjn^iysap
BJBd anaij By uaiquiBj anb X 'opoBOjaj opEuiB ojisann ap uopEuiuiop By na Bzam
-jiy ap opBjsa ns ap X pnjy^ay ns ap 'sosiab sojaajip X soinojd JBp BJBd 'sBj^jaua
X japod 'soiJjiqjB uanaij 'oapiAajuo^^ ap soy anb sojsa uEdas ojad 'janodns opij
-anb nBq soijejjuod sojjsann ap BpiyBcn By ojuEnb ouaia sa anb objiq ¿oapiAaj
-noj\[ ap ouj3iao&gt; X sajuBjiAEq soy ap Bjjap bidijoo in BnnSyB bjjbd uis 'BjEy^ By
ap oyg ya ap opiy^s oajsq on jyodojjay^ By b an^ayy opuBnb 'oojaiAO^) ya onB
X sojjo X sonn uBJip anb ^? 'soijbjbuSisoo3 X sayBsnodsajjoa 'soStuiB sojjsano
B 'oE^iy son ajuauíBqaajjsa ubj anb 'sayijuBajam sanoiDEjaj SBy ap X 'souBoijaq
X sajp^d soAijaadsaj sojjsann b Bnosjad Bjjsano ap Ejoana JBp somasaipnd Byya
jod anb BJBd BOBdsg BJBd sjaioiq Bjayo^) By aqasdsap as op^siAB Bq son o^q
^soSiuiana sopBjsyaap b ouioa ejejj sou onjaiAOf) asa :oSimy Baoq By na opuBztua
BJjanS na soiabu soy usyyBq as ajuauíjEiuaB :oij yap oanboyq ya ooJEjinb son
oo soisa anb ya un^as oaja X sasaySuy soy noa oqaa opijsiuuy yap osajdnn on
•m\ b ojiuiaj ojonípy •sasaausjj ap sajqiy OBjsa naaip son EuoyaajEg X Banan^
?BAopjo^ 'BianBjj By b sapEpiytjso oqaa ob ajBd Bijjsny X Bisng Bg -BoinbBof
BjoyjB3 yysBjg yap Bsaanijg By ap sopox "odsiqo X opyíAB^ 'Bianaipny *yg By 'Bsa
ap ya BJBd onjaiAOf) ajsa ñd oSaiyd ^bjx •noiaBSaqBn ap ssip z\ uo:) ojiaoBf yap
ajnapaaojd Esay^uy eje^bj^ Bnn Bjsa na cujna bueueui By ap oí ^1 B f JaXy
•oapiAajoop^ ap soy b sopiABaajd X sosoyajnBa ap JBdyna naAap
opoin nnSoin na 'soqaaq sojsa ap pnjJiA b anbuo3 'VT^ uoiaBqayqns 'p^jyBaysap
'ajoaniBsomynainj opnBJayiaoA 'oapiAajooj^ ap soy BJjooa ooiaBsnaB BpEjnsnaui
-sap ua ojijS ya pjuEqay as 'opiuajuoa ya 91A jas Bsa na anb oSany ojad 'Eqjaaaj
Epoj ooa oínpojjuias oSaiyd ajsg "3po 'IBJ€) T3P SBzuBTynoasap X soyaaaj sop^p
-ony soy jod uoisuajajd EJjsanu ap pnjiaiyos na Bpuapipny By BJBd Bjsa ap bij
-iniaj as anb opBqjasaj ya jianpojjni EJEd oyyiJBZBy ap asaiAjis souiBjipain 'sanSnj
-jog opBiquig ya Eijiuiaj anb 'oujaiqof) *dn ya bjb¿ oSaiyg nn ap pBpinnjJodo
By 003 'oyiSis ya BJBd uopnBaajd ap sepipaui X BpuawaqpB Bpoj noa opEÍauEiu
souiaq sou sojjosoo sand fsojjaiq sauuoua sajBj opijamoa n^q as apnop sa Bsa
na anb ayjpap OAap 'ByajnBD Bood X Bzaja^iy noa opBÍaoBin sonjaqBq ap aaip
ara "va\ anb oy b ojobiid og -sojond soy uopBjipauíX npiaBjapisnoa By opoaiood
oiDBdsap OB3A soy onanq sa 'opoj ap sojsanduii JEjsa oaaip son 'suia ^nb oyap

�de mantener la Junta contra la orden dada por el Virrey de que se disolviese y señala los
graves perjuicios que se derivarían de esta última resolución de Liniers. Concluye haciendo
un llamado al patriotismo del Cabildo bonaerense, para que apoye la obra en que están
empeñadas las autoridades y Pueblo de Montevideo de defender a Fernando Vil y en la
que están decididos de continuar hasta el fin.]
[5 de octubre de 1808]
OFICIO DE LA JUNTA DE GOVIERNO / DE MONTEVIDEO AL
M.Y.C. y R. / DE LA CAPITAL DE BUENOS AYRES.
El Pueblo de Montevideo, que dio poco tiempo ha tantos asuntos a la His
toria de la America, vuelve a ser hoy toda la expectación de este gran continente.
Es el quien ha levantado el grito contra la corrupción del Gobierno... el, quien
pide la separación de un Virrey extrangero por sospechoso de infidencia... el
Mundo lo save, y nosotros estamos en el caso de combencerlo. Pero por desgra
cia Montevideo no es mas que un Pueblo pequeño y su ribal es el arvitro del
poder y la fuerza. Tenemos Justicia; pero que importa si nos falta el Vali
miento? Nosotros necesitamos de un apoyo, de un protector poderoso que nos
sostenga, y este no pude ser otro que V. E. Si, V. E. posee un valor heroico, le
sobra constancia, y ha provado vien que no le falta entereza para arrostrarlo
todo quando se trata de salbar la Patria y servir al Soberano. Suya es la causa
que defendemos, no de Montevideo. Suyo es el Pueblo que representamos y suya
la Provincia por cuya felicidad entablo este Cavildo sus primeros empeños. No
son estos títulos mas que poderosos para interesar a V. E. en nuestra defensa?
Seguramente después de los grandes sucesos de Nra. imbasion no se ha presen
tado otro lance mas digno de la protección y cuidados de ese Ilustre Ayunta
miento. A él toca cortar los abusos, remediar los males, y promover por todos
medios la felicidad Publica. Montevideo ha dicho y sobstiene que esta peligra
mientras el Govierno permanezca en manos de un Gefe nacido en el Centro de
ese Imperio Sacrilego, cuyas deprabaciones nos han cubierto de un lunar eterno.
Por eso pidió su remoción, y si V. E. gusta, entraremos ahora en algunas medi
taciones sobre la justicia de este proyecto.
Apenas el Pueblo inmortal de Buenos Ayres deseoso de labar los ultrages
de una sorpresa puso en la silla de sus Gefes a el actual Virrey, quando este em
pezó a dar las pruebas mas decididas de su afición al pérfido exterminador de
nuestra Rl. estirpe. Sabe V. E. que sin noticia de nuestra Corte y con ultrage de
la nación entera, le dio un parte exacto délos sucesos Militares, ocurridos desde
el 24 de Junio hasta el 12 de Agosto de 1806; que posteriormente bajo los mis
mos principios, le comunicó la derrota del Exercito Ingles en Buenos Ayres; el
sitio de esta Plaza y su restauración por los tratados del 7 de Julio del año
proso.pasado.
En estas pzas. (N 1 y 2 del adjunto testimonio) que no serán desconocidas
a V. E. es muy notable aquella prolija narración de que se hace estudio, como
para someter cada echo a la censura del extrangero, como asi mismo la protec
ción de haber conserbado en medio déla distancia, y el tiempo los sentimientos
de un verdadero Francés, con que concluye el Io. Y es lo solo sobre toda refe
rencia, conque termina el 2o Ayudante de Campo Mr. Perison Vandevil para los
detalles que puede apetecer el Emperador sobre estas interesantes Provincias.
Nosotros omitimos glosar estos pasages por no acreditarnos de cavilosos y
molestos, o mas vien porque es escusado buscar el crimen en las circunstancias,
quando se tiene a la vista un echo que por si mismo es el mas delinquente.
V. E. nos permitirá fundar un tanto esta producción, que parece hija del aca
loramiento. No es permitido al vasallo de una Potencia libre participarlos su
cesos de la guerra a las Cortes extrangeras sin noticia del Soberano a quien
sirbe y obedece; porque un acto de esta naturaleza indica cierta dependencia
que ultraja el decoro de la Nación y rebaja la dignidad del Trono. Si alguna
vez por lo importante y extraordinario délos acontecimientos suelen practicarlos
algunos Generales mas Politicos que Guerreros, siempre se acostumbra ceñir el
parte a un mero aviso del resultado feliz o adverso de la Vatalla, por el interés
que en ello hayan tomado las fuerzas del Principe amigo o porque las circuns— 150 —

�— isi —
•oraxg ja A 'u^ajode^ ap ouBuuaq on BUBdsg ap ouojj^ p JBdnao e BAiq Bpuaj
•oía BjipnBui sbui bj jod o¿ opuBUjag opBuoJjsap anb uBqBpunuB oínpuoa anb
soSaijd sog "saauBjg opaduij jap opBsiuig 'ABuasBg ap *jg^ jBjidB^ bj b oqijjB
sojuauíoui sojsa ug •uppBurejao.ig bj ap Bip ja ¿BjnsajdB sBZBuauíB A so^anj uoa
pjnaojd 'jouBdsg sbui sa ojuBnb opBuiui souaui anb sajAy souang ap ojqang
ja ojb^iq ¿saauBjg ap^ un ap Bp^dBjos A 'jiAap ajduiais Bjanpuoa Bsa 'uop
-uajB Esa 'ojuaiuiBjiui asa 'ajuaaoui sa 'ajq^pnBj sa ojad ÍBjjap Bas Bpuajajipui
bj anb souiajanb ojsa jod ojsj •JiAiaaj BABjadsa SJaiuig oSbijub *uq *jos -ouixg
ja anb osajduij jb sbaijbj3J 'sauapjo sbuisiui sbsb (z\ oM opuajaj jap bj ap
aaajBd un^as 'BajBg bj jod oiAuasa anb sbjjb3 sbj ua) opijauínjd oSanj apsap
asaiAnq aj jiAapuB^ u^aapg ns anb jinSasuoa oiJBjauíaj Bjas ou ¿Bjní bj apuad
-sns anbjod 'Buiuixaj o/taja bj ouis A ¿bjjiuo bj anb sa (bjod 'opijo ns BiaunuB
oj ouiod 'jBsnBD Bjsa Bumixaj p^aja ^ajJiA P ís 'souiBjunSajd sand bjobj^
•uoiauajap bj psnBD anb oaijoui ojapEpjaA
jap ajqBqaBjuí ojuauínaop un Bja ^z sbíoj 'oí N opBqjasaj otdijo ja anb asjBp
-joaB uis aiuauíBjn^as 'jisbjq jap soj ua o^jnqip as isy ^uoiaunj auuiajos BjjanbB
ap ojBjBdB A pEpisoiuduins bj oSoBsap sbui uoa jauodsip b ojos ubj opiStJip
A 'aiuaaoui Bja anb jaaja osinb as ajuujsqo ou ojsa ojad 'uopuaiui ns Bpoj ajqis
-ja jaa^q souiBjnaojd A 'os^d ajsa bjjuod souiEuiBjaap sojjoso^^ ^osaiduij oiusiui
jb saiuain^isuoo sauapjo JiAiaaj BiSBq o¿ opuBUjaj *uq joua jap Bjnf bj Japad
-sns b BzuBqB as o^puBui osajdxa joualuB jap BpBDija bj opu^piAjo anb SBapi
sns ojubj piqui^a sojsp sbui uis A 'znj b pip oj anb Bjuajdui^ bj ap ja anb
jajDBjEa ojio iu uoiaaajip ap bjjbd uis zipu^ ap opniuiaj osajduii un oiuasajd
aj as oduiai) ouisiui jb o jad 'ouiijjn ojso^y ap n ja asBjnaaxa as anb oSanj
apsap ouapjo sjaiui^ ^jo^ jg 'BajBuoj^ jBnwB jap upiaBUJBjaojd bj BJBd ajuainS
-isuod uapjo 'J^ P oujaiAO^ asa pppaj 'of sojjb^ -uq -jo ja Jod buojoo bj
BpBjqo "ajuBjapB souiasBj 'soidiauíjd sns uoa Biauanbasuoa opuBpjBn^ asBjjBj bj A
'BsnBD Bjsa ap zanf ja asanj soiuijadaj 'uoajodB^[ oiusiui ja anb í^opof) ap sojaa^
-OJd soj jBjjaauoasap BJBd osjnaaj ojjo jauaj ou ap SBpuBjsunajp ua SBpuBiuap
sajBn^í oqaa jaABq jod o¿ opuBUJag uq jbjiub^ Joua A ^ag opBury 'oj^j ap
Bjanpuoa bj jBuiujBxa A japuajdaj BJBd BipBso oaiu anb auiBjuí asa 'uoajodB^j
ouisiui ja anb souiBjaisinb ojos p^pjaA ns Bjsandns A 'z o} jap z\ N ^J-^O ^j
bjjsiuiui sou auSisui Bqanjd B/ína 'oqaa un sa ajsg ^BiauíAOjg Bjap Bsuapp bj Bd
(ouBjaqog ja ojjnsuoaui) BiauBjg bj b soijixnB Jipad ojijap un sa anb jaaja ua soui
-ajBUB^ua sou uaiquiBj ojad ÍJas apand opox ¿bij^b ubj Bjnsuaa Bun BJBd ojij
-aui ^Bq ou ¿oapiAajuoj\[ ap opjiAB^ ja BJijap ¿ojdaauoa ja opBuopuBqB sg
•jouudsg ajquiou jap oSiuiaua ajqsjaaxa jap upiai^ ns ap ojuauín^jB osojapod
un jas ajqos 'ojijap ojap^pjaq un sa sjaiuig *jos jap pBpisopijo bj 'auo^ BJjsanu
b SBijojai^v sns ap sboijou SBJaiu iu JBp sasaauBjg sajujaua^ soj opBjquinjsoaB
sbuibí opuaiABq ou A (soja^uBjjxg sanbng A SBzajBjjog sbj b asjaaBq uaAap anb
sopnjB soj ap opuBjqBq 'jBqB^^ BzuBuapjo Bjap ojnjidB^ un Baipui ouioa) saÁag
sojjsanu b UBpuu as uajiuuad sojja anb soj anb Bjjaij, Bjap sadiauug soj b
sojuaiuiBjB3B sojjo jaaBq opiAiqojd A oppajqBjsa opuEjsa anb 'soureSzní souaui
opuEnb o tajamos as opoin ajsa ap uainb aSBjjBSBA jBjnquj ap oaod Anuí Bjsip
opiní ojjsanu bjb^ ¿jopaauaA ojiajaxg un ap ajuajj bj b A 'oubui bj ua BpBdsa .
bj uoa opuBjqBq ojaSuBJjxa opBjuajod ojjo b asBjjiuinq as BUEdsg ap jBjaua^
un anb opijiuuad souiBjaiAnq ouioa im^ sojjb^ ap Baoda bj ua ouioa asBuAaj
ja ís 'bjbuibjjui sou ja 'i -jouBdsg jap ojjnSjo osojauaS ja soduiaij sojjsanu ua
opiBaap Bq ojuEnb BiSjaua uoa u^qanjd 'uoijsanb ua sajjBd soj sopBJiui opis UBq
anbuoa pBpjBijj Bg ¿sojadsaj sns JBqjasuoa souiajpod ouioa uopBf^ bj ap jouoq
jap sojaAas sajopsjaa soun somos ouis 'a^Bjjjn ja souiBjajoj i apjaid sou anb
bj ajuauíBspajd sa pBpijiaop Bjsa A 'ajqBdjnasip opoj 'ojiaij aaajBd sou opoj 'oj
-jaaouoa somajanb ou sojjosou ojad íseijojS sns ap ojuamnjjsui ja somos opuBnb
unB uBiaajdsap sou sojjg "Epi^ bj pip aj anb uoiobj^j bj b jaaauajjad ap omoa
'ouBjaqo^ ns e jaaB apand anb soiaiAjas soj ap ojubj apn^jdB as ou A 'sa oj anb
BpjanaB as ajdmais '-g -g 'oja^uBjjxa jg ^ojEja uaiA sa oaijoui ja 'pBpisaaau Bg
¿ajuaiuaqmoa jod asBjjBq oj ís 'opsijy ns b asBaiunmoa soj SBjja anb jbjiubu snm
Bja A pijpEjq ap oijo^ bj oipaiu jod BqBjsa opuBnb 'BuijBmBjjjn BjjanS Bun ap
sojuaimpaJuoaB sojap upajodB^j b ajuamBjaajip Jinjjsui ap ^jq^q pBpisaaau anb
ojad 'aSixa oj pBpisaaau bj opuBnb ojjaaB ojpij sa BjqBjBd un ug 'BUBduiBa bj
ap sBqísjaqns sauopBjado sbj JBjSajJB BJBd osBd ja ajuaiuaqmoa UBSsq sbidubj

�Sor. Virrey, lejos de indignarse, lejos de tomar medidas para armar los Pueblos
contra el usurpador, procura adormecerlos en la ignorancia de su peligro, pu
blicando una proclama tan llena de veneno como el que lo produjo. Su lectura
exaltó a este Cavildo y no pudo menos que censurar y aun se tomó la libertad
de explicarse con V. E. a fin deque procurase sufocar un papel tan escandaloso
como injuriante a la América del Sur. Pero todavía se le disculpa afirmando
que se ignoraban las ideas del Tirano, que combenia alucinar los Pueblos y que
el Virrey no hizo mas que firmarla después de concluida por sus autores vien
conocidos. Montevideo contesta a estos efugios, que el primero es una falsedad,
provada por la Carta N 13 f 33 bto. en que el Señor Liniers confiesa que tuvo
un completo detalle de los iniquos proyectos de Napoleón. El segundo que no
havia necesidad de ocultar al Pueblo una infamia que jamas hallaría partidarios.
Que Buenos Ayres y toda la Provincia ha dado muchas pruevas de su fidelidad
para que se dudase su opinión. Al tercero que si la política hacia precisa aquella
ocultación con respecto a los Pueblos, con referencia a los Goviernos, era per
judicial, pues embueltos en el herror no podían hir tomando sus medidas
para participar al Vasallo la Suerte déla Península, y sin embargo de ello la
circular reservada f 30 acredita que la Superioridad les fijó por modelo de su
conducta la misma Proclama en question.
Precindamos de todo, por un instante, combengamos q' solo se procuraba
atemperarse a las circunstancias, y precaver conmociones en lo interior, estando
el Sor. Liniers resuelto a sostener la causa del Soberano. Bien, y entonces porque
deja regresar libremente a Europa a Mr. de Sasenay? Y porque dice S. E. que
no se le detenga? Porq' manda que sele embarque con preferencia a la restante
oficialidad en el Bergantín Amigo fiel? Porque previene que se le desembarque
en el primer Puerto de su recalada? Porque se recomienda a Dn. Manuel Ortega
para q' le avilite con dineros, y libre a la vista contra S. E.? Porq' le ofrece
recomendar al Ministro de Francia su buena comportacion? (fos. 28 bto.) Será
por las circunstancias? Será por no conmover los Pueblos? Será porque faltan
medios para hacerle prisionero sin mayor extrepito? No, nada de esto; el Exmo.
Señor Dn. Santiago Liniers dice, porque no estamos autorizados para ostilizar al
Imperio Francés, fs. 12. O blasfemia sin igual! O pundonor délos Españoles!
O infelices y amado Monarca! Fernando 7o! Hay hombre que tal pronuncia entre
nosotros para proteger a tus barbaros opresores? Y en tanto que V. M. gime
entre cadenas, el vive adorado de otros Pueblos. El representa vuestra sagrada
persona; el llama Traidores a los fieles vasallos que se abochornan de respetar en
su individuo la imagen de vuestro poder y grandeza.. . Disculpe V. E. estos
transportes de nuestro justo dolor, y permita que volvamos al proposito detenien
do la consideración en el resultado délos documentos que obran de fs. 1 a llbta.
En ellos verá el Exmo. Ayuntamiento que por solo el echo de haber pro
puesto un Ministro de S. M. F. que la Provincia se pusiese bajo la protección de
Portugal, resolvió el Virrey romper la guerra, e imbadir los estados limítrofes de
aquella Potencia y volviendo de aqui la vista a lo reflexionado no podrá menos
que adivinar el contraste de esta animosidad por un leve motivo (seve en razón
de ser un mero partido déla intriga propuesto sin las armas en la mano y por
un Ministro que acaso abusaba de su carácter) y de aquella tivieza aun después de
saver que Napoleón havia subertido el Trono de España, Ala verdad que esta
implicante conducta no podrá conciliarse sin conceder que son diversas las reglas
que autorizan para ostilizar la Francia, y las que permiten desbastar el Portugal.
Mas la Metrópoli no esperó ni devió esperar otra cosa para hacer la guerra
al usurpador, que ven atentada la magestad de su Soberano. Esto mismo vehia
el Sor. Liniers en los Pliegos de Sasenay, luego es iniquo, malicioso, y despre
ciable, el efugio conque ha querido salbar, este Emisario, y proporcionarle un
pronto regreso a la Corte de su Emperador. Calculemos ahora los males que de
aqui vendrían a seguirse.
Sasenay puesto en Francia a espensas de Nro. Virrey, dará una noticia com
pleta del estado de la Provincia, de su fuerza, de las disposiciones del Gefe &amp;a.
Bonaparte que con este solo objeto le enbio al Rio de la Plata (véase la Ins
trucción fs. 14). Tendria cuanto deseaba para arreglar el plan de ostilidades con
tra Nosotros, y cuando llegase a efectuarlo, sería, precisamente bajo unos datos
los más seguros. No creamos que contase con la voluntad de un Gefe a quien
— 152 —

�— t^l —
apid soy yg ¿oíauBUJ ns ap sajopByaa soun ayjBjinb n^ XaJJjA P uaduia ^s sand
antuod 'yB8njJO¿ uoa ouaiauoa ap SEjqo anb aaip as oy^ ¿opBjidiaajd ap bijb3
-pija ay as ou A 'oujaiAO&gt; ouisiui ye ouajj ap UBUiAjas oduiaij opoj ua anb saj
-uaipnd A souanq sajquioq ap uoiaBiaosB Esa jEjayoj Bijas ojsní sbui oiuBn^
•Eapi ns na auuiyuoa ay anb ojuauíníJjB un Bjas
uoiuido Ey A ÍBiauBjg sy ap oijBpijJBd BijBuiByy ay ajuauíBujajg :bjbjiui ay anb
uoa BzuBijuoasap Ey jBjjoq ayqísodun sa bj^ -SBiauapiAOJd SBy asBAijaB anb Bp
-ipaur b oujaiAO^) ns sbui BJBipo oapiAajuoj^ 'oaijiyog odjana yap sauoisynquoa SBy
DBjna as sojuayoiA soipamaj uoa anb opiaja Bq is A^jJJA *jo -ouixg BSznf
•aAay^ By ap sajojjaj sojatuud soy ussaa anb
souam yB ojuej ua 'jojjaj yap Buiaisi^ ya auopuEqs as anb BjBd 'sojaadsaj sns
A pEpiJOjnB ns Bpoi osaans uanq uoa jEuaduia apand anb oaiun ya sa 'sosjaApB
sbui soduiap ua sapnjainbui sajoXBtu jBuiyBa opiABS Bq ouisijoiJjBd oXna ^g; -g
'•"&amp; '9 BuopuBqB sou is solo soy jaAyoA uainbB souiauaj ou sojjosoy^ *soujapjad
ap ajuEjsui ya uBpjBn^B Byya ap sandsap osb^b A 'Bapsaiuop uoisuasip Bisa ojsnS
oraoa uBqjasqo souiaaA sojjsan^^ -odjan3 ayqou ajsa ap yijnuí joyop ya A uoia
-Bujaisuoa By aaajaB zaA Bun ap oyjiaap jod opoj :BjuauinE as joroaj ya :sosaj9ojd
sopidBJ aaBq Bipjoasip vj -ajuBSi^ un sa Xoq 'ouiu un Bja 'ja^ÍB ísojuaraoui jod
aaaja o^saiJ y^ 'SBSoj^iyad ubj BiauBjsunajya ua jeiuoj anb opijJEd un souiEyyEq
sojjosou iu 'soyya iu opoui ajsa aQ -cujaiAO^) joijadng yap oíoua ya opoj bjbo
-OAOJd anb 'ojiyap un Bjas ajsa A íubijba ou SBiauBjsunajia SBy SBjjuaitu 'souiaaq
-uoa sns ap uaiA ya jod opu^yaA UEjpuajuEui as 'ajjany sbui yap Aa^ By b sand
sayiaoQ #ayqBjTqnpui o^saiJ un ajjoa yBnpiAipui pBpun^as ns ojad 'oiJBJjuoa oy
ua ouaduia uauaij ou anbjod oyjaaBq UBjaisinb soyyg 'UBazapaqo anb ua ojuaui
-oui ya ua soyjBai^jaBS aaaj^o A opipuajua Bq oy oyqanj yg *SBuad s^abjS oÍBq
ByjaAyosip ap sopBiuijuí uos oujaiAO^) ap Bjunf By ap saysaoA sopBjuoq so-j
•opBziyijsoq ajuauíBjaaj
•jad 3A as ya ^Byjaaja Bjpod aipB^^ 'oijBpuiaaA omisiyapp ajsa b soiJBqsap soAanu
ua Buadura A 'ouoaua ya Bjuauío^ isy *ojjang yB u^iSiJip as anb soy (bjsia BJjsanu
b opBjnaaxa UBq oy vA ouioa) uESisjad A UB^uajap anb Ezjany ap soauBq opBDBj
-sap Bq ÍBsa ua uBjEjjEq as anb 'BZByg By ua uopBjop By ap sopBpyos X sayBiaijo
soy opiuajap b ÍBjunf By jaAyosip ojuauíoxu yB opuBui Bidojd pBpiJojnB ^q -soy
-japjad ap ouadiua un oqaa b anb aaajBd Xajji^\ -jo -ouixg ya o^JEquia ui
¿o^aisos ya A pBpiyinbuBjj By jaaayqBjsaj aAajq ua Bijam
-OJd anb opijJBd un b japaaaB anb 'yijnuí uoiaisodo Bun jaasq joad opis BjaiAnq
N) ' * 'üoid^b ns Bsojapod sbui sa jyyB 'Biauajsisaj joXbui ByyBq apuop 'oX^g yB
ajuBÍauías sa opBnjynuinj oyqand upj ¿Byjapaauoa opis BiABq oipauíaj an^) • • *ou
-jaiAO) ap Bjunf Bun asai^ija as anb oipid sojynsui soAanu ap ojjaiqna b asjauod
Bjsd A 'youBdsg opBuisBisnjua sbui yap Buinj Ey asEuiyoa ojaSuEjjxa apf) un
anb Jijiuuad ou ojnf -upiaBjapoui SBy ua sanbip soy oiduioj A 'opBijnfui oXaja
as ÍBpuayoiA By oioouoa ísBpBDOAinba SBapi ouuoj ouisiui osa jod oyqang yg
'osojidajjsa sbui aauBy ajsa jaaBq Bjaip
-nd oju^na ap oiqurea uij ua BpBU jopBujaAO^) oAanu ya aauBJj opoj b uasaiA
-njsos anb BJBd uoiDiujEn^ ^y ap sajBjiyij^ 'sajuBpuBuio^ soy b SBpBdiaijuB sau
-apjo ojqiy SojaSBSBd opoj b ojisubjjl ya oíAiqojd as íoaiyqng yap BiauapuodsajJ
-od By ajuauíBsoyBpuBDsa oqnjaQ íyBjidB^ By uoa ojjang ajsa ap sauopBDiunuioa
SBy ojdaajajuj ÍBuayaqaij^ ya8uy UBnf yBjaua^) oiabjsj ap UBjidB[) ys oiJiyuoa ay
A opuEtu ya ooubjjb ay 'ajuauíBuijajuí BujaiAo^ uainbjod 'bdjbuoj^ yap pBjunyoA
By JBjadsaj uis ojsa BJBd :uoiDEsnaB By ap ajua^B osojapod A oaiun ya ouroa
BSzní uainb b BZByd By ap ouijajuí jopBUJ3AO) ya souopuBauBjjB ByjBsuadmoa os
-inb 'Bjuauíjoj By BpBjBdajd 91A anb #g- ns ojag 'sojuaiuiEjundE saJOiJajuB soy ap
Bjynsaj A 'ojaaja ua sa oy ouioa osoqaadsos ouis soun^yB uaaja oxuoa 'jopiBjj ou
'ayopuBuiEyy 'Xajji^ yap Bjanpuoa By ajuaiuyBiaipní jsjnsuaa ap BipBSO BSOjauaS By
opyíAB^ ajsa oqnj 'yB^njJog ap ajjo^ By b uBqEjiSB soidiauíJd souisiuj soy jod
anb 'sapx SOI 9P ^jn^a bidijou uoa A 'sauoiaBuiquioa SBjsa ap Bzjanj ug
•uoiaypjad
BJjsanu ap BsnBa By uBja sjaiuig 'jo yap sojaajypui soiyixnB soy anb 'ojsaunj sbui
ya opoui un ap opBaiyijaA BijqBq as saauojua anb buijoj ap ruoisEqui ap ossa
un ua 'Bsuayap BJjsanu yyaiyip sbui o 'Bjsmbuoa BJjsanu Bjjaia sbui Bijas anb
ajuain3isuoa jod A tuopisodns BjainbyBna ap A saiuapaaajuB soy soíij sbui UBja
opuBna 'BiauayBj By b sojsandxa souaui ubi jas soynayBa soy anb ua souaui yB souje^
-uaquoa ojad 'jopBjoydxa ns ap Bjanpuoa By oíaajdB ojubj oíaajdB ojubj oíaajam

�y quiere estén a su lado para vindicarse de la calumnia mas negra; muy al con
trario de aquellos que aun ni las Juntas mas respetadas y legítimas, las llama
ilegales, e impotentes.
Si la mediación poderosa de V. E. llega a interesarsetal vez estas desazones
no pasarían de termino. Con gusto veremos renacer la fraternidad que siempre
unió estos dos Pueblos; cesaran las iniquidades, y sera sofocado en sus principios
un fuego, cuyo progreso nadie podra calcular exactamente.
Esta es la obra grande del Pueblo de Montevideo, confia al patriotismo de
V. E. Este es el servicio importante en que se empeña con las mas sinceras pro
testas de reconocimiento. Nada deseamos que no sea justo: si en algo erramos,
puede creer V. E. que todo vendrá a ser por un esceso de lealtad y buen deseo.
Errara el entendimiento, pero la voluntad, eso no, que es muy Española para no
ser recta. Hemos jurado morir por Fernando 7o y lo cumpliremos. Donde diése
mos uno que asi no piense lo perseguiremos aun cuando sea forzoso arrostrar
mayores peligros de los que ya nos cercan. Hágalo entender el N. A. a ese fi
delísimo Pueblo, y a las Autoridades que lo goviernan, vien seguro no quedara
desairada la garantía de V. E.; y cuando nada parece doblar nos daremos por
muy satisfechos si olvidando resentimientos nos favorece con su concepto. De
corazón les pedimos pues deseamos el acierto, y en medio de la energía conque
nos disponemos a defender el Pueblo de todo ultrage, o violencia, no dudamos
acreditaran que nos sobra nobleza para conocer y enmendar los yerros.
Dios gue. a V. E. M. as. Sala Capitular de Montevideo, 5 de octubre de
1808: Exmo. C.J.I.R. de las Capitales. Buenos Ayres.

6- [Dictamen del asesor de gobierno, José Eugenio de Elias, en el que evacúa la consulta del
Gobernador de Montevideo, sobre si debía obedecer la Real Provisión que ordenaba la diso
lución de la Junta gubernativa de Montevideo. El Asesor manifiesta su opinión de que la
Real Provisión debe cumplirse siempre que no peligre la salud del Pueblo; cita la ley 36, L,
2^ A*? 15 de las municipales, por la que se establece se deje obrar a los Virreyes y Presiden
tes libremente, aun excediéndose y transgrediendo los ordenamientos, siempre que la resolu
ción tomada no provoque "movimiento o inquietud en la tierra" y que se de aviso a las
autoridades sobre el particular para que se mande remediar como convenga. Siendo el caso
de Montevideo y teniendo en cuenta la excitación que existe en el Pueblo y la decisión de
sostener la Junta por todos los medios, de los que puede, con fundamento, temerse un
movimiento, el Asesor entiende que aquélla no debe disolverse y que su constitución debe ser
tolerada, cuando menos, por la Real Audiencia, hasta que el Rey Fernando Vil o la Junta
Suprema de la Nación resuelvan al respecto definitivamente. Recomienda moderación.]
[23 de octubre de 1808]
/ Señor Gobernador.
El Asesor de Gobierno á quien V. S. pide dictamen sobre el cumplimiento
déla Real Provisión para la disolución déla Junta Gubernativa erijida en esta
Ciudad imitando el ejemplo de toda la Península, dice: que el empeño en q.e
sele pone es arduo por su objeto y peligroso por la actual constitución délas
cosas
Arduo porque debe ajustarse, ó desindarse por unas leyes, q.e no
han previsto un caso sin ejemplo en los fastos de España
La obediencia
délos Reales Prescriptos, Cédulas y Provisiones aun en los tiempos pacíficos
suele padecer sus falencias, q.e no ignoran los Tirones déla ciencia legal
El cumplimiento y ejecución se lleva hasta cierto punto, y no mas, y la Majestad
misma tiene esto encargado y ha dado á sus Ministros muchas veces las gracias.
El Asesor omite aglomerar resoluciones, porq.e deben ser yson familiares á
los sabios
Recuerda sin embargo una decretal de Alejandro tercero con
cordante con nuestro Derecho Real liberter sustintetnus, dice, si mandatum non
duxeris exeqüendumSi esto sucede porque porque [sic] solo ocurre una cir
cunstancia, q.e hace variar los casos accidentalmente, ¿que será cuando la ocurren
cia á q.e quieren aplicarse las leyes, es nueva, peregrina, y no prevista por el
Legislador?
¿Como ha de aplicarse la Ley dictada para los casos comunes
pá uno q.e ha alterado el sistema universal del Mundo?
¿Y como podrá el
— 154 —

�-1UJJ3J 'ODTUn OSBDB OJS3J \9 UOD JOS3Sy P ^yqBq "BpBS^ BJUnf Byap pBpiyiABJSa Bf
UBpBnsjad ou sayqBpuanjSuoD souacu oy b sBAispap ouis sauozBJ SBjsa opuBn&gt;
Bjanf Byap sayBDOA nos sojjsiuiui
sns ap sop 3*b ouis ojaa^ojd ya opBqojdB Bq oyos ou 'uopttmsucr) ajuasajd bj
sayqBDiydB uBja ou soyyanbB 3'b opuais A 'sosbd ap Bpuaja^ip ej piujaasip yBiJojaj^
9'b sa^aq SByap ojuaiunyduino yap Bsoyaz souara ou Bpuaipny Byyanby
uopnyosaj BDiojaq ns ap sajuaÍB sayBdpuud
soy opis uBq opBjsqyap sasajajuí soy 'BDiyojB^ aj bjub Bjjsanuap pBpiun Bq
•asjaAyosaj BJBd Bynsuiuaq Byap opBjynsaj ya jbpjbiiSb UBiqap ou 3'b 'sajuBjiqBq
soyyanbB uojBÍízní A 'jyodojjajv y uod sojuaiumuas A SBap; SBy JBiujojiun BJBd
yBisuaasa ossd un o^aJD as oujaiqo^^ap Ejunj" Eun ap uop^ajo bj 3-b 'uBjjsanuiap
Bpuaipny yBa-q By b opuiuiaj u^qas vÁ anb sojuauínaop soq
uoisiAOjq yBa^y
Byap joSij ya JBSiABns aqap anb ojuauíBpuny ojjo sa seijeue^ ap oyduiaíq yq
0j¿^p^3tts apand anb oy
aqBS aipBU A 'Eunjjoj By Euioiop opoj ua anbjod 'Bijasiui nsuoa ojjsoj ua aip^u
b sap ou roaiuouiaQ e uoiaiu auipEjo 'uoidbjo Bjauíijd By ua sajBjaog oíaiA
yap BuiSaiodB yap BpjanaB a
pBpiyiAap BUBranq By b Bzauuijns A joyBA
-ns u^Suodo 3*b sauojB^ ap opEapoJ asjaA ajainb 3*b A ajquioq sa anb :sojijaxu
A sapnjjrA sns auaij yu 'SByya 3*b auanj SBtu sa ou 3-b A 'ouBqiq yap sopBjq
-mnaua sboj sojpaa soy BUBdsq ua jaBD ojsia Bq 3*b aayp • 'A sauoiDBjado ap uEyd
un uoa jaaBq Bipod anb oy aj^uES ap soAojje uoa oqaaq Bjaiqnq ou 'sojSiyad
sojsa opiuaAajd Bjaiqnq Bynsuiua^ BJjsanu i 'BsnBa By BpBjauynA ap sandsap
soipamaj soy / jBasnq Bjnpjoa sa ou 3-b A 'oyduiaía ouBjaqo ya jbjiuh ap uoisr^
-ajd By ua JBjsa ap souiBÍap Baunu 3*b auodaj as o jad íosb^ ya ua Bjsa as ou anb
oqaip Bq a
ou^a^j yap sapBpuojjadns s^yap oipo ya asjaaajam aqap ou
uopnyosaj ns 'tunj^ui^xd -pv amjpuoo ó/^ uin^uiax pv stS^^ Bjunf Bun pBpny^&gt;
Bjsa opiíija opuaiq^q anb 'an8is as anb 3Q
ojoapad ojsanduioa un aaBq
anb 'ojjapuoa ya A biuoujjb By Bjynsaj SBapi sauuojiun ap uopBuiSBdcuoa Bjsa
aQ
ajqspuauíoaaj sbui sa 'ojasxa sbuj sa ojuBna A 'Bjanpuoa ns BOOAinba
ou ouBjaqo^ yap oydmaía yB Bjqo 3*b yq
ayq^pnBy opis Bq ajduiais bjbuui
uoisuadojd Bjsa A 'sauíiyqns sbuj sopBqaap soy auodojd as ayqBjoadsa A ayqxsiA
asjaoEq BJBd ajqtuoq yq
stqxo snftuotfiuo^ sttfot stS^j, tun^ui^xa pv :aoip
'opunuí ya oiuoa onSijuB ubj oaipjBXwq uqjaauaAuoa BjBj^oy as ou opuBna
jaAoui oyunijj ouanbad Bijas o^^
¿Biouapnjd By Bjaip anb 'oyopuais ou una
A 'sa^ay SBy b A uozbj b auuoyuoo Bjas uauíBjaip ajsa is jBn^ijaAB b Bssd josas^r
ya ojsa ap sandsaQ
ojnjj uis oyjBSBA n b jaaajad jaa^q 3*b 'ojjo Bijas
ou ojisaa ya anb 'ojjaioui ojad íosozjoy A y^jnjBu ojnqijj un sojuauíoui soun jod
jBdiatjUB anb 'esoo bjjo sbuj opuBna opipaans BijqBq ou A ajuaujBsoiJoyS1 SEip
sns opsqBDB Bijqsq josasy ya 'ouBJaqo^ ns ap soqoajap soyap oíainfjad uis sbso&gt;
SBy UBjapayqBjsaJ as BpiA ns ap bjsod b is A jas Bjaipnd isb t
oyqanq ajsa
ap BZJany By jynjjsap b asjauodo ap ZBdsa Bijas josasy yap Buinyd Byap uoubd
ya 3*b Buido as oSjBqma uis ojad 'oiJjiqjB ajsa osndojd b¿ * *a a'b \ots\ opjanaaj /
"3J 9A
sojnra soyap SBjjand SBy UBjijqs as 3"b sopBjndip soun^yB ks\ By
jauod b ub9u3a 3-b 'Baiyoqjadxq uoxaBja(Bsaa Bun BSzní as Bjsa i
BSuodo
ay as ojusno oSany A 3jSues b BjBAayy sojij^ b Bjní 3*b A 'jaiy sbui yap bjobí as
anb oyqanq un y
bdjbuoj^ ns b joujb ya jBnjanyj jaa^q UBpand 3*b 'soijj
-iqjB BjdopB ou 3-b oyqanq un y
ajSuBS ap ojuaiuiBuiBjjap ya A Bjunf Byap
BiauauBuuad By ajjua oipaui Bjjuanaua ou anb oyqanq un y
oppajnyua Bjsa
opusno uozbj Byap ojaajBip ya apuaijua ou anb 'oyqanq un b bijbjtjji osbde oj
-uauíBjaduiaj ajsa 3*b aaja josasy ya anbjod :opBjsoa Bqay 'i '-oynSa^y un ap
BzajBjjoy A BpuBjsuoa By Bpoj ap A uojb^ un ap zapiSiJ By Bpoj ap asJijsaAaj
opBjsoa Bq ay A 'opoj oqaip Bqoy uoisajdsa Bjsa uo^
o^q^nj ^ap pnjps pj
auStjatf ou anb au^fuiats asMj4uina Ptxaqap uotstaojj /^^Jf pj anb 'aaip josasy ya
'ojsa opoj ajuBjsqo O^q
ojaíqo yap uozbj jod 'josasy yB auod ay as anb ua
ouaduia ya onpjs ap 3bjj 3*b oy sa ojsa opoj ÍJopBujaqo^) jo
¿sa^aq SBy
jBaiydB BJBd uozbj ap pBpijuapi Bsa Bjsa apuop yu '^ay Byap sojjo uoa ajuasajd
osbd yap eiSojeub By sa y^na ojaq
otttso4stp snatl ttp uiappa 3-b BJBd uozbj
buisiui By ajipui 3*b JBjsBq ayans unB A 'EjsEq pnjiyiuiis 9 'eiSojeue Bjjaia SBjsa uq
yap sajuanaaj^ SBiauajayip ua apaans ouiod soidpuud ap uoxaBnuijuoa
y^ypppp
Bun jod JiSiJip
S
Bjjaqap as osBay?
¿osbd ajsa ubdoj anb SBy uBjsa apuoQ?
¿sa^aq SBy e opBjsnís uauíEjoip un jBp ojuaAa osojquiosB ubj / ua josasy

�nante y categórico para la precente duda
Tal es la Ley 36— L^ 22 A. 15
délas municipales por la q.e se ordena se deje obrar á los Virreyes y Presidentes
libremente aun exediendose y transgrediendo los ordenamt0. sin otro arbitrio en
los Srei Oidores, q.e el de hacer las diligencias, prevenciones, sitaciones y reque
rimientos q.e según la calidad del caso, ó negocio pareciere necesario: y si hechas
las diligencias, é instrucciones sobre q.e no pase adelante el Virrey perseverase
enlo hacer y mandar ejecutar, no siendo la materia de calidad, en q.e notoriamen
te se haya de seguir en ella movimiento ó inquietud déla tierra, se cumpla y
guarde lo q.e el Virrey proviene con solo la calidad de que se de aviso particular
para que / se mande remediar como convenga
Si sin embargo déla plenitud de potestad délos primeros Gefes de Indias se
ponen estas estas [sic] trabas para queno procedan cuando se teme el movimiento
déla tierra, y temiéndose en esta población q.e ocurra el caso prevenido por la Ley
si se disuelve la Junta, de q.e son documentos el publico furor contra algunos ve
cinos de q.e ya se instruyó á S. A. enlasuplica, opino, que siguiendo el espíritu
déla ley no solo no debe disolverse la Junta sino q.e en constitución debe ser
tolerada cuando menos por la Real Audiencia Pretorial, ínterin nuestro Católico
Monarca elSof D.n Fernando Séptimo, ó la Suprema delaNación resuélvalo q.e
convenga
1 Asesor cree q.e ha dicho cuanto puede enla materia, sin embargo las
angustias del tiempo; solo resta para concluir ver que dicta la prudencia, aun
cuando nohubiera ley decisiva yterminante
ElSor D.n Juan de Solorzano L. 3^ Cap2 62 dice lo siguiente: "en provin
cias tan remotas donde tan fácilmente se truecan las cosas, muchas dispensaciones
y disimulaciones pide la ocurrencia y la diferencia de los tiempos ylas personas,
yla prudencia consiste enla connivencia q.e es no lo querer apurar todo ni llevarlo
por el sumo rigor del derecho haciéndonos desentendidos de suspuntos y tole
rando semejantes transgresiones algunas veces
Si asi hablaba ese Político del
Reyno aun enlos casos / que suponía Leyes dispositivas, ¿que seria si fuera con
sultado enlas circunstancias extraordinarias del dia?La misma máxima vuel
ve á recomendar en el Lib 4. Capt. 7 encargando q.e se eviten las ocasiones de
escandalizar la República habriendo puerta á sediciones y tumultos populares lo
cual (añade), si en todas partes puede y suele ser peligroso, mucho mas enlas
Indias donde están mas expuestos á tales movimientos los ánimos délos hombres,
y se verifica mejor q.e en otras lo q.e dijo Tácito á otro proposito, q.e son mas
tardos los remedios, q.e los males y daños que los demandan
Montevideo 23 de Octubre del808
Don. José Eugenio de Elias.

7- [Proclama anónima, en respuesta a un artículo aparecido en Buenos Aires, bajo la firma de
Español Americano. Exhorta al rompimiento con la capital y ataca las actuaciones del virrey
Santiago Liniers, a quien acusa de traidor, comentando los documentos emanados de las
autoridades de Buenos Aires. Confronta las actitudes del Virrey y las de Francisco Xavier Eiío
y asume la defensa de lo actuado por el gobernador de Montevideo. Compara la gestión de
Santiago Liniers y de Elío durante las invasiones inglesas, poniendo de relieve la impericia y
cobardía de aquél y la capacidad de éste enjuiciando, además, la obra del gobierno de
Liniers. Justifica jurídicamente la creación de la Junta de Montevideo, alegando que, destro
nada la casa reinante, los derechos de la soberanía han retrovertido al Pueblo español y que
éste puede crear nuevas autoridades, nuevas leyes y nuevas Constituciones, como se ha hecho
en España; reivindica para los americanos los mismos derechos de las provincias españolas.]
[10 de noviembre de 1808]
PROCLAMA INTRODUCCIÓN A LAS / CONTESTACIONES DE MONTEVI
DEO SOBRE / EL PAPEL IMPRESO EN BUENOS AIRES / BAJO EL
TITULO OBSERVACIONES
No hay remedio compatriotas; llegó el dia desgraciado de un rompimiento
con la amada Capital: Está decretada la ruina del Pueblo reconquistador. Deve
perecer, se ha dicho; Su nombre quedará proscripto, y su gloria sepultada en las
— 156 —

�— ¿Él —
oisoSy ap ¿j jap jBjnajp bj anb uaaouoa sojja :souBtujaq sousanu ap sapnjJiA ^
uopBjjsnji bj b Bpijsní soaiBSBq 'sBjopjBdiuoa o^q ¿Bppouoa sbui ajsa apuop 'Bp
-Bdjnasip Bijas Bpuapijuí n ¿SBjsuiSauBj sop opBjjBq Bjaiqnq sa^^y souang ap
ouas ja ua saaiuiq uauíua je sojuauínuoui JiSlxa Bjan^ ou uopBdnao ns is íoi
-juijuí oj ua bjbdoj ou ojBasap ns is qBjidB;^ bj ua znj b opBp Bq as anb soj^tu^f)
soj ap ojjBd ajuapaj ja Ejouap oj oxuoa 'sosjnoaj ua Bpunaaj ubi Bjanj ou eíuosij
bj is (uopEuiEjaap ajuasaid bj ap oiaíqo ja sa ajsa) 'ouBJjuoa ja jod mj^
•ouisijoijjbj ja A pBpijapij bj 'Bpijsnf bj ajuauíBaiun
opiAocu Bq anb uoijsanb Bun ua ajjEd jouaui bj bjbuioj ou ja :ajqBjsajap oub^ubz
ajsa sojjosou ap soía^ *Bip jap sajBqap soj ap oidpupd ja ajjinqpjB BzajaSij Bun
sa ojad 'Baijqnd pBpijinbuBjj bj ap oSiuiaua unSjB 'sjaiuyq ap sbijoj^ sbj ap oj
-nuia un^jB 'auiBjut jojDEjjap un^jB sojnuí sns ap ojjuap Bpnp uis BJBSijqB oapjA
-ajuop^ "opoui unSuiu aQ ¿ojjBjisaaau aj&gt;and Bsuapp BJjsanu 'Bjn^uaA jo&lt;j ^soidia
sojjanbB ap SEjsaunj SBiauanaasuoa sbj ajjua ojajBj^d unjBjyj BjBd oqaip Bq as ou
ojsq 'sojijap sns b soiSoja jauoduioa A 'onbiut apx Dn 3P sosaoxa soj oiauajis ns
uoa jBziJojn^ b opBZJOj Btjas ou 'ouisiui sajÁy souang ^sojisiuip^ sopBAjBtu sns ap
EuipoiA Bjan^ ou Busdsg íeiuíujouSi Eidojd ns ap sojjaiqna ojajndas je UBiJBÍEq
ou sadiauíjg soj ÍBppsní bj ap znj bj uod souojx soI uBtjaaapuBjdsaj ísajauíABf)
soj ap jajDEjED ja Bijas ou uopBuiuioqB bj íuauíu^ ja soiobje^ soj ap EiJinp^
¡BJjaijL bj ap zapuopaj bj Bpoj jod opipuajxa
Bjaiqnq as ou ojjaiq ap ojjaa ns is osjaqiun jap ojaadsB ja Bijas ajuajajip an^) -el
-uosij jbuibjj ua opiuaquoa souiaq anb opunqijnj A oatjjaj onjjsuoui asa opBuim
-jajsa souiasaiA souaui ojb opuBnb 'is 'ojansuoa un Bija ¡sajBui sojjo ap joSij jb
BjaSns asaiqnjsa ou pBpiuBuinq buisiui bj anb Bpío 'oíag -sojjbjojj b uajSBq
anb sbuiij^bj ^Bq ou soSBJisa so^na janja BSBjd Bun sa Bisa 'pBpjaA U0^ 'ou^p
-Bpnia sns ap uaiA jap soSiiuaua A 'bu^íe pBpijadsojd bj ap sosoipiquia 'zaA Bun
ap ojsouiajip ísosiaAjad 'sojoasip sajquioq íeijiej ns b SBpunpjd SBpijaq uaa^q
oubui bj ua sbujjb sbj jBiuoi uis anb sajquioq :opunjq ja ua ^Bq opoi 3Q

NOIDVIXHINOD
ua sourajiug
•soiabj soj Bjjas saj
ja anbjod soaod uaaip oj ojad íuaqBS sopoi anb oj 'iui ap sojja uBJiqo
oj pBpisaaau bj anb ajduiai^ :soubju soj ap ouaa ja ouiai o^q -buie^ bj
ap A ^os ojisanA ÍSEUBq uos ou SBuajo sipq ^upiaBaijiisní ns opBijuoa b ^
sauainbB 'sopimiisod sajquioq s sauoiaanjxjjd sajqBjasiui sbj zapijos uoa a
-aj A 'pEpjaA Bjap Buioipi ja ajBjqy 'u^apoj sou anb sojqang sojap aiuBjap
BJisanA jejo ap opBpina ja ajBuioi 'oasap uanq ira anb o^odB ojio uis o^ 'opoj
ojjimiisojd ap u3aeob ou uopanpas bj A jojja ja anb ap uij b 'ojubi ajjug
'opiaajam uauaii anb
oSijsbd ja 'saaEnbas sns A ja ajqos b8ibd 'sojijap sns ap oisand Bq ojaia ja anb
Bpipaiu bj BpBjniBS osbdb A Bsuapp BJjsanu ap Bpiiznf bj uaujjoo soiqBjjxa soui
-siui sns anb BJBd 'josajdo ojjsanu ap sosaaxa soj ojubj un jjjjns A 'pBpijnSas ap
SBpipam jbujoj auaiqiuoa ojos BJoqB jod anb piuaqpB ojad ÍBjsníui uoisajSB bjj
-anbB jajadaj 'Bd soiJiíqjB BjBuopjad aso^q 'BziJajaBJBa oj anb pEpiAijDB bj uoa ap
-uaijB opoi b oujaiAo^ jBnjaB ja :opiuaAajd Bjsa opoj 'siaíoSuoDB so o^q -jos jap
Biauasajd bj b aqnu bj ouioa 'oqaasap Bjas jojjaq ns sojnuí sojjsanu ap aid jb anb
íjapuajdiua sojpBÍaQ íuoajodB^q ap oSiuiy jb bjjis bj ua jauajsos jod 'ouBtujaq
ojqang un b BJjanS bj jaoEq BJBd 'sausjd opuBuiqtuoa BiqBj ns anSojsap ouisioSa
ja anb JBÍaQ 'siajapuapp so 'ubdbjb so is íjauíaj anb ^Bq BpBU ÍBjqBjBd Bun ua
'opuBuja^ ap sojjbsba sios 'oiusBismua Bjqos so 'Edojj spuai 'jouBdsq un BpuBiu
so íosoÍBjuaA ouang un 'bzbj^ Bun Bunuoj jod 'siasog *jBdja&lt;f BJB^ijqo aj ou
ouBapiAajuo^^ jap oíojjb ja is Bjapajacu Bounu anb 'ojajjan^ ap sojipajo soj uoa
'pBpunasqo Bjap ouas jap pass ozjanjsa ojjsanu uainbB ouisiui ja ojESip fsajuaijBA
sios sojjosoy^ 'ou osa SBjoiJjBduio^) ¿.rejJi^ ¿sojjnsui ap jadojj asa JjJjn ¿sou
-jajauio ¿Bpanb sou osjnaaj anb \ * * * sajqBiaajdsap A 'sajaijuí 'sajiA 'soiJBjaiuaj
'soaijBUBj 'sajuaSjnsur euibjj sou ísojjosou bjjuoo bjijS uoiaBjnps bj anb ouisiui od
-uiaij jb sauoiaiBJj Bjuauíoj 'sapx sojjsanu Buiuiuoa 'bpbuijb Bzjanj BJjsanu bjijia
-ap 'oiajauíoa ojjsanu aAnjjsap janby •pBpjBiu Bisa JBUinsuoa BJBd sojnauíA sotis
-ijub sns opBqaajjsa uBq bíuosij bj A japod jg *BiumnjBa bsouibj Bun ap SBjquios

�ultimo y la proclama del 15, son indisculpables, apesar de quanto vocean en
contrario sus autores vien conocidos.
En ellos se ofreció a toda la Provincia el veneno de la seducción mezclado
con el accibar déla incertidumbre; se le fijó un plan de indiferencia que no
puede ser honroso a sus fieles havitantes: esperemos, seles dijo a que las armas
fijen la suerte de la Península; veamos que términos tienen los proyectos de
Napoleón para decidirnos; No tomemos parte en la disputa, como hicieron nues
tros antecesores en la Guerra de Sucesión; Juremos de voca a Fernando y de
corazón al que salga triunfante de la lucha sangrienta enque se ha empeñado
la España, si ella vence, seremos suyos; si es subyugada, entonces tomaremos
nuestro partido. De este modo se empezaba a disponer la traición mas infame:
Napoleón hiba a ser impuesto sin perdida de tiempo del estado de la Provincia,
de sus opiniones, y de las resultas déla misión de Mr. Sansni; para ello era
recomendado este Satélite al Govierno y particulares de Montevideo. De oficio
se les mandava disponerle el Bergantín Amigo Fiel y se le davan recomendacio
nes para sus Ministros. Por ultimo, el gran Xefe déla Provincia, informaba a
su Emperador que reciviria gustoso todos los auxilios que consistiesen en Tropas
y armamento Español. Buenos Ayres deveria recibirlos, y el Virrey se pondría a
su caveza olvidando que esas Tropas, aunque Españolas, quando llegasen a pisar
nuestro continente no serian mas que Exercito de Traidores, ganados por el oro
del usurpador. Liniers no era sabedor de sus maquinaciones? No le constaba la
prisión de nuestros Reyes? No savia que el Trono de los Borbones iba a ser ocu
pado por un hermano de Napoleón? Si lo savia, pues que Mr. Sansney devio im
ponerle de todo, quando se quería negar que los pliegos conducidos por el,
formaban un completo detalle de aquella singular catástrofe. Liniers pues, y sus
faccionarios nada menos se proponían que someterse en contado a José 12 Rey
de Ñapóles, y para hacer inevitable la perdición de la America, meter bajo el
nombre de Españoles, unas fuerzas cuyo objeto seria operar contra los Pueblos
que no quisieran doblar la Cerviz a un yugo tan infame. Si, compatriotas: si,
queridos hermanos, se procuraba adormecer en la ignorancia del peligro; se os
ocultaron nuestras desdichas. Se dejo en silencio el estado bacilante de la Mo
narquía: se os pintó a Napoleón como un aliado, como un admirador de vuestro
esfuerzo paraque aletargados en la confianza, fueseis esclavizados por un golpe
de sorpresa; o fueseis victimas del Tirano. Es preciso decirlo, se pidieron Tropas
Españolas para hermanar vuestra suerte con la de Madrid y Barcelona.
Suponed por un instante, que arriba a vuestros Puertos un comboy, condu
ciendo los auxilios pedidos por Liniers. Este golpe no haría impresión en vues
tros ánimos porque estaríais dispuesto a recivirlo: Los malvados pisarían vues
tras Playas entre los aplausos del Candor. Y seria este el momento de indagar
si eran Tropaz Españolas o Francesas? Y concediendo lo primero: si fieles a su
Rey, o vendidos a Napoleón? De todos modos, el Xefe no se huviera detenido
en abrirles vuestrosquarteles, puesto que sabedor délos sucesos de la Metrópoli,
nada devia esperar que no fuese consiguiente a las noticias del Embajador. Nota:
a mas de los Pliegos de oficio sabemos le trajo carta particular del mismo Na
poleón.
Si esto no es una Traición consumada; si esto no concita todo el furor, todo
el encono, todo el enojo de los havitantes de la America del Sur, desde ahora
declaramos que Montevideo no halla en ellos las relaciones de hermandad con
que los ha mirado mientras que fieles a su Rey veneradores de su Religión y
amantes de su Patria, desembainaron la espada por mantener ilesos el honor, y
la gloria de estos Tres objetos sacrosantos.
Pero creéis compatriotas que esto pasa de una ipotesis, de una suposición,
de un echo figurado? No, nosotros conocemos vuestras virtudes tenemos pruebas
nada equibocas de vuestra acendrado vasallaje; sois fieles, nadie puede dudarlo.
Abéis sufrido el mayor agravio quando se ha dicho que la circular del 17 y la
Proclama del 15 no han herido vuestro pundonor. Verdad es que callareis por
efecto de moderación, no por una torpe apatía, no por un consentimiento tácito,
no por una aprovacion verdadera de unas masimas tan detestables.
Los Gemelos os han dicho que sin embargo del estado complicado y vacilan
te de las cosas se devia desde luego proceder a la proclamación de Fernando 79
Anunciada ya en Bando de 31 de Julio; pero preguntadles, qual era este estado
— 158 —

�— 6^I —
ojBSuas ojqang jap siBjjnq so sojjosoa 'SBjijaodj ¿ojBpuBiu ajsa b Biauaijiaqosap
bj uod JBSuad ap opoui ajqisn^d ns ojJaiqnasap oijg A Bjnf bj japuadsns opusp
-ubui bjjeo bj op^^ajjua BiABq sjaiuiq bA Bq Bjsa b anb ^abs o^^ ¿61 ja BiqBH bjj
-sanu b oqujB aqaauaAof) *jo ja anb A ojsoSy ap z\ BJP Ia oapiAajuoj^ ua opEtu
-Bjaojd anj b¡_ opuBUjag -uq ^ouag A Aag ojjsanu anb uaqES ouBjajua BiauíAOjg
bj A sajAy souang ¡sajBjnaijjBd souaduia sns b UBaijija^s oj opoj 'ubujojsbjj
oj opox ¡SBÍBq ubi sbujjb an) ^osoijojai^ opijJBd ja jod 'oapiAajuoj^ ap jop
-BUjaAO^) jb uojaippap 'ijodojjaj^ bj ap opBjsa jap sajuain^isuoa sauopon A aqa
-auaAo^^ Jouag ajp oqiJJB ja anb ubuijijb opuBnb sojauia) soj opijjnaui uBq anb
na ajqBajsuiaj pspasjBj bj ap sajojaaj sojjsanu b Jinjjsui soiuajanb bjobjj
•SBpBjaauíd sbeu ojund ajsa ajqos souiaJBp ajuBjapB sbj^ -pBpnia BjjanbB ap saj^q
-bjjb soujsiui soj ua vA opEduiBa 'o^ituaua jb JiApaj BJBd asjiuaAajd ua uojBÍBqEjjL
Z jap aqaou bj apsap anb sBdojj A sajuaí 'opjiAB^ Jouag -ouix^ jap pBpijBpjBduii
bj b ojsa ajqos souiBjady "saiÁy souang ap Bsuapp bj ua opiqBJjuoa ojijaui
ns b anb ojjo b jaipBSug ap opBjS ja BAap oijg (b asjipBnsjad ojasojS jojj
-aq un sa ojsa ap Bjanj -opuBujaj ap BsnBa bj BiSjaua uoa opBZBjqB asaiAnq ou
'souBuuaq sns uoa op^iojduioa saauBJj un b sauopBjapisuoa jEpjBn^ jod is opuj
-naur BjaiAnq oSanj apsap -fbua 'ojbjSui ap uopBsnaB bj b soujpap oujsiui o^
•osbd -ojjsj jx
•'ajqBjaaxa ubj uamija ja ua jouoq ap ajquioq un b jBaijdiuoa ap oasap ja o sap
-BpuojnB sbj ap jBsuad ojsaunj ja Biuaj as anb ojubj BjndB oxaoSau ja is Biauaui
-aqaA uoa asjBdjnasip ospajd sa uns A ajqBdjnasip Anuí sa oiuaiiuEjEOE un 'pBpij
-apij bj b ajuauíEjaajip uBaoi anb sojunsB ua anbjod sajsjijij^j A sajiAia saAaj sbj b
SBjsando ouioa 'ojjbsba ojapBpjaA un ap sauoisnp sbj SBpBUJBjjap uaA as anb ua
'sauoisajdxa SBjsa ap Baijija bj bsij ap BuSip 'pBpijuand Bun uaiq sbui o 'BzaÍBq
Bun sa A uaaajBd ojuusip Anuí ap Bja ja 'BUBds^ ap sosaans soj ap ojisa ja jbj
-adsa BiAap opiu^d ns jbujoj EjEd anb Biaja oSeuub uop is anb :oapiAa^uoj^ ap
jopBujaAO^ oijg ap jaiABX 'na '^os ja ajuauíBuiAip oíip ojx&gt;j ap uozbj ug
•sajAy *sg b AausuBg
'3Vi 3P q?JJB jap sandsap JBsaa uojaiAap 'upisnjuoa bj 's^pnp sbj 'ajqranpijjaaui
bj anb oqaip souiaq bA SEuiap oj jog 'souBuuaq sojjsanA ap ajqou jajaEJEa ja A
íopBUBS ^p^i un ap BiaBpns bj íopidmojjoa j^unqijx un ap ji)bsj3a Baijijod bj
ouis sajadBd soquiB ua Bsoa bjjo jBJirapB uojaipnd soiabs soj oaoduiBx 'sajissap
sajqBjaiunuui b asjauodxa uis uoiaisodo ns b asJBjmuaqB Bipod ou 'ajqBjsBJiuoaui
Biauajadiuoaui Bun jod opiuiijdo anb A 'p^pijnpaja ns ap EuiijaiA anj anb oa
-ijisod ap souiaABS opjiAB^ *ouixg ja 1908! 3P yB I^ apsap 'ajdiuais Bjas A 'opis
nq anb oj ap 'sa anb oj ap SBqanjd s^uanq op^p Bq Biauaipny -j^ V1 :B^aJ
-bui bj ua ojoa un sa ou sjaiuig ¿Bjnsuaa BJjsanu ap ojuaui ja ojubj un JBÍEqaj
ojsa Bjpod ¿Bjjoduii anb ojad 'opjiAB3 *ouixg ja A 'Biauaipny q^g bj 'sjaiuiq •
•ug jod sopBjipaui uojanj ojsaijiuBui ja A 'jBjnajia bj anb souiaiB^au ofsj
•(BuajBui Bjsa ajqos
znj sbui Bp anb oíaijo ja uij jb opBSajS^í ba) ojBjBdB sbut uoa uoiaunj BjjanbB
jauodsip ap siajsiAnj Baunu anb oasap ja opuBjsajd ojuauíBjní auuiajos ja jap
-uadsns siajsBpuBui 'pnjiABjasa Bjjsanu uoa ojuaiuiijBA ap sopBjS soAanu jasjjuoa
ap BzuBJadsa bj uoa sopBjqmnjsap sojjosoa ojag *3jubjjsui un jBpidaJj uis 'JBp
-idajj uis asjaa^q BiAap anb oj Bja ojsa íezue^u^a janja Bun ap sojuaiuiijuas soj
SOpOJ B JIJIIUSBJJ 'OUBJTJ 3S3 BJJUO3 OipO jap SBIJIIUBJ OS B JBJldSUI A 'SBZUBqadSB
sns Bjjuoa asjiuaAajd 'uoajodB^q ap sbiuibjui sbj jBaijqnd 'opuBujag b jBiuBjaojd
?BJjan^ bj jBJBjaap 'jijoui 'jBajad ÍBqaa BqBjsa uoianjosaj bj sojsa BJBd 'ajuBj
-I3BA BJaqou sojsa BJBd 'sojjb^ b A soiq ns b opuBaoqui ojuaijB ouiijjn ja uBq^p
BpBdsg bj ap A ouiojd jap jojjoq ja ajjua oijnf ap c, ja anb sajBjjoúiui saojaq
soj bjb^ gsajAy souang ap sajjBa sbj ojso^y ap z\ Ia ^j^ubs ns uoa uoj^Saj anb
soj BJBd 'ojuaijSuBS ojjbsb un uojaijjns anb soj BJBd 'bdjbuoj^ ns b soiuiuiop
sojsa JBqjasuoa jod ojos uojaisndxa opoj anb sojqang soj BJBd 'jouBdsg uanq
ja bjbj •ajuBjiaBA A opBaijduioa opBjsa janbB b ojaaja uoa Bja 'Bunuoj BjjsanA
anb soiq ojjo siaaouoa ou anb sojjosoa BJBd 'sajq^iaajdsap sajquioq sojjosoa
BJBd Bnbiui bzbj sojjosoa y ¿oubjjx jap sojaaAojd soj aauBjj opoj b jauajsos
anb oja^qo ano uis 'Bjnsuiuag bj UBqBpunuí sajquioq g 081 opunnb ajuBjiauA
A opBaijdiuo3 ¿BUBdsg ua JBuiaj ap opBABaB BiABq uoqjog ap bsbo bj anb biabs
as opuBna ajuBjiaBA A opBaijduJO^ ¿BajBuoj^ uaAof A ajqou jap uoisijd bj ajqBp
-npui Bja opuBnb ajuBjiaBA A opBaijdiuo^ ¿SBsoa sbj ap opBaijdiuoa A ajuBjiaBA

�que os escucha: Como tenéis osadía para poner en cotejo vuestra conducta devil
y reprensible, con los pasos firmes, nobles y entusiasmantes de un Español aquien
haveis querido exterminar porque no fuese un testigo importuno de vuestros estravios? Aun tenéis frente para ridiculizar como una insoportable pedantería, los
iperboles vien usados de una alma que quiere espresar todo el fondo de sus
sentim.tos. para ser mas vivo el contraste entre su virtud y nuestra iniquidad?
Solo vosotros podéis llamar ridicula arrogancia a una frase donde el hombre im
parcial ve retratado el noble orgullo de los Sires, de los Duques de Alba, y otros
héroes de la Nación, cuya entereza en casos semejantes serbirán de eterno oprovio a los que viendo cargado de cadenas al infelize Fernando, se atrebieron a
decir, coperemos la suerte de España. De vosotros temblará ella, como de la Ser
piente que se enrosca en el regazo para derramar su veneno Enbuelto en los
alagos. Vosotros seréis los Pigmeos de esta época grande; nosotros los Gigantes
que os perseguiremos de muerte, mientras que mudéis de opiniones confesando
que sois viles y despreciables. Pero no es esto solo, sois también ignorantes en
sumo grado pues haveis dicho que es lomismo declarar la guerra a España, que
a su Soberano; y que el Rey, y España en la constitución figuran una misma
cosa, sin otra diversidad., q' las palabras. Si España se rebelara contra Fernando,
y Fernando quisiera sojuzgarla, harían la guerra al Soberano, haciéndosela a
España? Si vosotros huvieseis logrado coronar a José la, y Montevideo a Ley de
Pueblo fiel imbadiera la Capital por restablecer los derechos de Fernando, haría
también la guerra a este, inbadiendo sus Estados? Vosotros deveis decir que si,
y para lo mismo haveis pronunciado un disparate. Estos conceptos ponen fuera
de toda duda; pero la contestación del Governador de Montevideo, a la ciudad
del [... ] es una obra dignamte. suya, un argumento inbencible de su providad,
y un testimonio autentico de la energía conque detesto vuestras maldades. Quanto el mismo, de acuerdo con el M. Y. C. a dicho en sus representaciones contra
esas dignidades, aquien vuestros inciensos han acavado de atolondrar, no se fun
da en congeturas y probabilidades: Fúndase en cetros y combinaciones exactas.
NOTA, nos remitimos al oficio na 2 que ba agregado: y, puesto que se los pone
en la necesidad de contraernos a odiosas personalidades por quanto vuestras obserbaciones se detienen menudam.te en hacer la apología del Xefe que detesta
mos, nuestros compatriotas serán servidos disimularnos si husando de nuestra
natural defensa peleando con armas iguales nos atrevemos a presentarles un
quadro de Dn. Santiago Liniers, retratado con los pinceles de la verdad. No
sabemos a punto fijo la historia de su vida antes de ser conocido en Buenos
Ayres; pero desde esta época los datos son seguros, y los conocimientos exactos.
Un Capitán de navio desconceptuado en su Cuerpo, separado del servicio
activo por informes poco favorables a su idoneydad: un segundo director de
cierta fábrica de pastillas; un contrabandista consumado; un jugador de profe
sión; un Francés aturdido; un atolondrado sin igual; un hombre oscuro; un
Militar sin crédito, esto era Liniers antes del 23 de Julio de 1806. Aqui empie
zan los dias de su engrandecimiento; esto es empiezan aqui a descubrirse los
prodigios del acaso, o los milagros de una fortuna embriagada. Destinado a
defender el Puerto de la Ensenada del Rio, despés de perdido la Capital, pasó
a esta banda, como por instinto, donde alió enteramente dispuesta la expedicisón que debía reconquistar a Buenos Ayres: marchó de aqui con mil y más
hombres: NOTA (Comprendemos en esta expresión el Ejército y Armada) arribó
a la colonia dejando vien acreditado en el paso, su impericia hasta para dirijir
las marchas: allí instado délas tropas resolvió dar la vela para Buenos Ayres
aprovechando la oscuridad de una noche tempestuosa, pero como no se fijó la
derrota, como no se vio un frente de rehunión, ni se aguardaron aquellas forma
lidades que aconsejan la pruedencia, y el arte, a la mañana siguiente se vio solo
a bordo de su Buque sin saber mas de la esquadrilla que aquel que nunca la
hubiera pisado. Para no detenernos en prolijos detalles, bastará decir, que una
división de Cañoneras que amaneció fondeada frente de buena vista, la tuvo por
enemiga, y que incierto y bacilante, por mucho tiempo, abenturándolo todo, se
dirigió al Puerto de las Conchas, no por previsión y en fuerza de un plan
acordado, sino porque el tiempo no lo de java operar de otro modo. Una tropa
resuelta, un paisanage amigo y entusiasmado, en breve todo lo hacen: a este prin
cipio se deve el desembarco.
— 160 —

�— 191 —
Bqeaíuosij as 'opipjad jo&lt;J opoj ojopuBp anbua 'opjiAB;^ Jona^ -001x^ jb bjjb;^
ns epinq BSozuoSjaA ns 'bzbj¿j bj píap anb na ouopuBqB ja 'ojaaja U03
•ajqBjasiui uopipuoa ns ap saSEjj soj uoa 'sajuBjiABq jiur ejuasa^ ap
soío soj b jaA píap as A 'epijuatusap Biuaj anb oj opoj opqnasap Baoda Bjsa oa
peppp ns anbjod 'oijnf ap c, jap sosaans so^ oauejq oa jbsbcJ Bpuapnjd opis b^
•^opBSajj souiBiABq ,b b pBpijnu A Bpuajodun ap opBj^ jap souopuBass uopeu
-jmop bj uojbuijijb epuBjsuoa A opanuap ns A ísjaiuig jEjaua^) ja anj 'uopBjq
bj ap bijoj^ bj A pBppijaj bj ap 3jubjb^ ja anb,, 'oqaip JaqBq ap UBjBUJoqaoqB
as 'BjBipauíui uopuaqjajuí Bun ja ua opiuaj uBq anb sojjanbB anb pspaidojd bj
ood ojunsB ajsa ua jBjqeq uBjaipnd sojauíaf) soj i -bjjbjba bj oub^ as A ojjbab^
b uojedbs oj ojjanuí ap sandsap opuBnb jopBaduie;} pr) ja ouioa ajjed bjubj
oqnj 'jbjtjij^ osoidbjS un ap saaoA sbj inbB opuBuiox -opBDijijBa sbui []
jap bíou bj BjBSBd ojsnS uoa 'opBpjos jap ouisBismua ja b anb sajXy souang ap
Buioiaj bj oidiauíJd ojjo b aAap as jbjuibu oj ua anb ísanbBjB uojaisndsip as anb
sauapjo uojatjBS anb asaíip sojja ap ounSjB ts A ^oqaa aisa jBqojduioa BJEd p^pij
-bidijo bj b Á saiuBpn^y sns b pjady -SBUBZBq sns ap ogijsaj un anj seoi oPb ja A
BiAap anb oj ap seui oziq ajqoíoq Bp^a sojubj ap oun oiuod pBpma bj ua on
-u^ -ajBAuíOD ja ua oqnj anb auBd bj Bpoj inbB as^aq A :oSisuod opsAajj BjajAnq
aj a^uaoiBiJBsaaau oSbijub *uq ap ojjbab^) je aouij ap opBABja jBisa ou e anb
osomadiui ubj Bja a^uajjox 13 'sajjBD sbj SBpoj jod uapjosap ua asopuaypunjip
opipuaJdoia eiABq bj anb Bjaipaauoa aj as anb sajuB A 'bjjbjba bj saaoA b piprd
'ojuaijB ns ap bj anb zoa bjjo JBqanasa iu sauapjo jejadsa uis ojija^ ja ua oped
-UIB3B oji^jaxa ja (b 'buijbjb jBjnSuis ubj oínpojd 'osojquiosB adjoS ajs^ -jBjpaje^)
bj ap ajjB3 bj b opBjijua uoub3 ja uaiqwBj 3sbub3 aj 'ajqBjapisuoa BipjBnS Bun
opuaijBq anb BjjiJjan^ Bun ua SBjaAap uej aseuadoia as sauoui^j ap ozojj un anb
pipaans 'BjjijpBnas^ bj BjBd ajqBjoABj ojuaiA un BqBjadsa as anb sand ojubj u^
•Bqednao anb sojund soj sopoj ap o^imaua jb asBÍojBsap BijajuBjuj BJjsanu 's^jjb^
sbj UBABÍadsap A BzajBjjo^ bj uBUEq sojsa ojubj ajjua anb opuaiuodsip 'jbja^
jap sezjanj sbj uoa opeuiqtuoa ojuaituiAouj un jaaeq piAjosaj 'Biaouoa bj anb
oSeijuBg 'uq A pEpni^ bj jbdbjb ajqesuadsipuT eá Bja uopisod ejsa u^
•ajuBjJoduii Anuí Buanbad anbuns 'bijojdia Bun op^ueS jaq^q ap sandsap aqaou
EUISIUJ BS3 SOOIBÍOJB SOU apUOp 'OJIJ3J JB JBDBJB BJBd BJBJSUI OU dJUOUIBig 3JUBp
-nAy oiusiui ja is 'o^iuiaua jap ajuajj jb osozuo^jaA osed ajsa opep souiejajAnq
anb A uopoajoaag Bjap ojuaquio^ ja openjis Bjsa apuop a^ejBd ja BiaBq jap
-aaojjaj ap uapjo bj oip anb ajuejsuoa sa 'sauopeíaoSau ua BzuBJadsa Bjaajjo ou
osBd ajsa anb opuaiA ojad 'epEiuijuí anj Bsaj^uj uoiaiujBn^ bj ijjb apsaQ "sajAy
souang ap jBqejjB 'ajajasij^ ap sajBjjo^) soj ajqos asjauod BjsBq 'sojnaBjsqo saj
-oAbuj osBd BpBa b opuaiauaA BqajBoi ns JBnuijuoa A 'ojubj jejajoj opnd sedo
SEJjsanu ap ouisBisnjoa ja ojo rajquieq ap uot^bj Bun asJBjijiDBjf BJBd ojauíp ns
jBaijijaBS o 'oijepuiaaA ja ua eipjoauasitu bj jBjojdxui b opesiaajd oía as ajquioq
Bpea 'sodurea soj sajqejisuejjuí oziq BiAnjj bj anb oaod e 'sajaAiA ap Bidoae un
jauaj BJBd seiauapiAOjd opeuioj uBiABq as ou oraoa A 'ojpisj *u oa soraeduiBa
Bip ojjo jy -ojaijjuoa ajsa ap sojajjan^ -soj^q b jbajbs Bipjoaijasioi ns jod os
•inb soiuSisap sojje sns b auuojuoa sbui opoui jap sesoa sbj A sosaanq soj auodsip
ajqijsisajji pejunjoA eAna 'osojapog opoj ja uij jy -Bp^dsa bj o BjauoAeg bj
b ojos ojiajaxg *oj^q b opeaejE uBJaiAnq sajquioq uap is sopejjndas JEpanb jiaej
opis BjaiAnq jenb ja ua 'sobd un opoj 'uoisnjuoa Bun Bja uij ua opoj íasjBDjeq
-uiasap BJBd oiJjiqjB BqBjjBq ou anbjod 'BqauEq bj ap opjoq b sqBjsa anb ojjo
'ouBjUBd un BqBsqejjB soÍBqBjj jiur uoa anb ojjo 'ajeui un jeuioj b Bzoq^ bj b
bjjb Bqiq anb ojjo 'buijb ja BqBjBdsip anb bjjb ojjo 'Bdoj bj opusaas opepjog un
BiqaA as inby :BqBÍojuB aj as anb oj oun Bp^a jaaeq anb BjSaj bjjo BABpjBnS as
ou ojuamom janbB ua anb oqaa un sa ojad 'opiaja ajas is as ou o^ •eijBsaaau
epipaui Bun opBmoj ouisiui is jod asaiAnq ou 'uapjosap janbe ap opBzijepuBasa
ajuouieig asof u^nf 'q ajuBpnAy ja is 'ojjan^ jap BpuBjsip jBnb jbj ua opsjjodB
BJaiAnq as BipjBnS euanbad Bun iu sand oipamaj BiABq ou sojaaja uo3
•BqajBui Bjatuud bj japuajdiua ap sajuB sojjb^bjb Bjjansaj BjaiAnq BpBjSsap jod
oSiuiaua ja is asjapuajap ua JBSuad A 'ojuauíijB unSjB asjBuoiajodojd 'ajejad ja
JBajBqraasap Bjed sozBjq sns anb sosjnaaj sbui uis A 'ouisiur is b opBuopueqB eiqaA
as 'oijj jap A biiSb jap opejjauad zijajuí ja anb ojubj ua 'so^iuib sns uoa saj
-uajajipui sbsod ap jejqeq A 'oauBjq ojjo^ ns asjauodmoa ua eiuajajjua as oSbij
-ue uq anb uoa zapiABdmi bj opejiuipe uojaiAnq sajBjijiui soj oSjequia ui

�de estar destinado en los decretos déla Providencia para ser el Reconquistador
eterno de Buenos Aires. Su pavor en toda la noche del 2; el gran cuidado de
asegurarse su persona; finalmente, su impaciencia provada con tantos echos,
quantos fueron las Ordenes para recivir al enemigo en el Campo de Barracas;
estos puntos no pueden retocarse sin que el orgullo del abenturoso se humille
demasiado. Pero con todo obserbamos que sus panegiristas no dejan de darle la
mayor parte en una victoria tan señalada: Una sola vez no le hacen ablar al Pue
blo de Buenos Ayres que no se le diga vuestro libertador, el Xefe que tantas
veces os condujo a las Vatallas, el que ciño de laureles vuestros hijos &amp;a.
como si huviera uno solo de 60 mil havitantes, a quien se oculte que Liniers no
ha sido, ni puede ser otra cosa que un automato afortunado. Compatriotas, yo lo
he mirado de cerca, y he procurado obserbarle. Inútilmente me cansé en descu
brir sus virtudes: nunca pude encontrar otra cosa que un hombre sin carácter;
un hombre entregado a los encantos de su Dama; un hombre tan dispuesto para
hacer el vien, como para autorizar una maldad; un prodigio de lo ageno; un
injusto; un orgulloso y un hipócrita malvado. Mas de una vez, abismado de la
audacia conque pisaba las L.L. y echaba por tierra las primeras vases de la cons
titución, pronostique que su comedia terminaría por una Jornada Trágica. Has
ta aquí, vuestro sufrimiento me ha desmentido, pero una secreta inspiración me
anuncia que aun no es tarde.
Todo desorden tiene su termino; todo delinquente, solo puede serlo por un
tiempo aplazado:, llegará el momento de la venganza, y entonces desde el mas
pequeño hasta el mas grande desde Montevideo hasta el Pueblo mas distante del
Virreynato, dirán todos a una voz, el Govierno de Liniers solo fue bueno para
los malvados. Con efecto, hemos visto progresar otros en la duración de Tres
años?... Está vien calculado que el merecimiento, las providad, y la justicia,
jamas tuvieron su entrada en su Palacio. Apenas tomó la rienda del mando, pudo
conocer la Capital que estas virtudes hiban a ser desterradas. Un Peña y un
Padilla, Secretarios; Perison Ayudante; una Corte Compuesta délos jóvenes mas
despreciables; una oficialidad donde el Ladrón, el Presidaio, el Cocinero
las heces de la República
en una palabra, eran admitidos sin escrúpulo
ni repugnancia: la disipación del Erario; la protección del Extrangero; la tole
rancia del contrabando; los absurdos multiplicados con unarapidez increhible,
dieron vien a entender que nos esperaba una época muy desgraciada; el suceso
ya lo tiene acredido premios de dos victorias se han repartido entre aquellos
que menos lo merecieron: No hablemos del Exercito de Montevideo, ni de su
Govierno y Cavildo, en favor de los quales nada hizo el héroe de la America
para significarles su gratitud, siendo aquel quien en el 14 de Agosto le dio la
Comandancia de armas, y estos los que dóciles a sus instancias le confiaron la
expedición que havia de Reconquistar a Buenos Ayres. Hablemos si, de aquellos
veteranos que conserbo siempre. A su lado sacando deello todo el partido posi
ble, pero sin acordarse de sus nombres para recomendarlos. Hable un Biamont,
un Gómez, un Larraya, los Pinedos, un Espina, y otros que fueron Xefes subalter
nos y soldados para batir al enemigo el 12 de Agosto; y hasta ahora están espe
rando el premio de sus afanes. Pero aque nos cansamos, cada hombre délos que
han servido en la imbasion no es un agraviado? Si exceptuamos los Marinos y
algún otro ahijado de la Fudó de Buenos Aires, hay alguno que lograse de Dn.
Santiago otro premio que indecentes certificados? Los Várelas, los Pampillos,
que han merecido de se hombre ingrato? El Cavildo de Buenos Ayres no es el
asunto de sus escarnios, después que por labrarle su fortuna se ha sacrificado?
Compatriotas, vosotros lo sabéis, y apesar de vuestro disimuloestais combencidos
que jamás la Providencia tubo un Xefe más inmoral, ni mas indigno del bastón
y de la banda. Benid aqui y veréis los hijos délos inmortales defensores de Mon
tevideo, entregados a un llanto eterno porque la sangre de sus padres no vale
tanto a los ojos del Xefe, como el dicho de una extrangera, o el empeño de un
tercero infame. Venid, y veréis las reliquias de los regimientos veteranos redu
cidas a mendigar la subsistencia entre este vecindario; veréis mutilados a un
Martínez, Capitán de Dragones, un Saabedra, Capitán del Fijo, ambos condena
dos a morir en la oscuridad porque tubieron la desgracia de haver servido al
Rey con honor por muchos años. Volved después el rostro a los cobardes adu
ladores que a todas horas infestan las Salas del Palacio: Veréis los unos enrique— 162 —

�jb jipBnsjad ua ojijap joXbui jap soaj siaaBq so X 'sBnSuaj SBjjsanA
•opuEUj^j ap sojjesba sojjosoa Xos is Bjippap 'sajuaSjnsui
bujbjj sou anb ¡a anb ojsn^ sbui jBunqijj, an X 'ja ood ojjsoj ua ajBp so oX :bzb^
bj b bjpjbs so Bip un^jB zaA jbj 'BUBdsg ap soj X 'sojaSuBjjxa sajBjauaf) soj ajjua
opBuuoj uo^uBjEd ja anb 'sauíBjuí pBjquiax ¿BUBjjxa Bpuajod Bun ap soABjasa
jas X 'ouanp ap jBpnur jod opuBuiBja 'oj^is un ap sbuj usjsa sojjosoa ouioa anb
soj ouis 'BpB^nXqns jas ap ojSijad ua bijjb^ bj j3a jb ojaja jb sozBjq soj opBjUBA
-aj UEq anb soj sauain^) ¿opuBJ jouBdsa un anb 'opBiunjjad OJaSuBJjxa un sbui
UBiaajdBsojauía^) soj ouioa anb sojjanbB ouis 'BiauBJj bj ap opijjBd ja opBZBjqB
uBq anb siBsuad sauain^) -Episa ns jBjnsajdB bjbcJ 'Eip ja ua oaod ap opiAjas
Bq ou X asjBzjjBjauaS b pzadura BiauapBaap ns ap ojSig ja ua ÍBUBdsg ua BAanu sa
ou uoiuido Bjjsan^ 'BqBjuaunjB soj anb jouBdsg zjj^juí jb anb 'bijjbj ns b X soui
-sita is b asjaaapuBjgua BjBd sbui sojpjaxgj sojjsanu ua opiAjas UBq anb sauopB^q;
sbjjo ap soj b sojopuB^iajsod 'sajBjaua^") soJisanu sopo) ap oidaauoa ja JBÍBqaj ua
opBpidaJi siaABq ou 'BpuBui so anb oja^uBjjxg jb JBzjBsua BjBd anb sojjosoa ouioa
isy -opEjS ojjb ua Bpaqajadns bj X ouisijaqBinbBiu ja jaasod ap apjsjB uaaBq anb
djqiuoq soj ua ajuanaaj^ ubj Bisajaodt BjjanbB ap osnq ou 'ojBuXajjjA í^ opuBia
-unuaj uaiA o 'sajiAy b 'ojjbzi^ b opuaijauíos sjaiuiq anb 'JBAOjd bjjbj so ojad
'ajqBjsajuoaui pBpjaA sun sas '*B^*sBajBq3 ap ajuapisaj^ jb uapjo ua oqaip siaq^q
ojusnb anb sowaaJa sojjosou X 'sjaiuiq ap uoiaBjapom bj siBjapuod sojjosoa
*aijBq aj anb ojafqo un SBjnjBpa
sns ua JBjqo ajsa apand ou 'ojiuijui ajuq un jbzoS Bjsd opBiJD ajquioq ja (b bij
-ip so 'osBa ajsa ua siajBjjBq so buiujoj jod is ojad ísajBJOUi sojdaauoa soun ap bz
•jan^ bj jBjapuod ap saa^dEaui oaja so anbjod 'sojduiaxa soj uoa ojqBq so o^
'BpBjnsauísap uopiquiB ns ap sbuiijoia opis UBq X uoj
-BDjjBAajd sojja 'opoj uoa san^ • • • ¿sajXy souang ap XajjjA on ap ja anb 'ajuBjj
-ijq sbui ajuauíajqBjBduioaui jadBd un uBiaBq ojnj ¿sajinby ojjsanu anb opBAaja
sbui ojuauíBaipajd un ua UBqsjjBq as ou sajquioq sojsa 'S013W3D PPaG
•bjubSjbS bj b ojjrqana ja 3A opuBna ejb&lt;Juib aj anb oubui bj Bjadsaj
ojos ojbjSui ajquioq ja anbjod 'bjjbziabjds3 BjsBq BjjinSasjad ua uojBuadiua as
'BUEdsg ajpBj^ bj ap sopraajoABj uoian^ anb uoiajodojd b anb sojjo X sajE^i^^^^
soj *soubjo soj 'sBjajads^ soj 'sXopo^ soj 'sasjoj soj UBdjogB as is ojad ;-B3^sap
-ijsijy soj 'sauoisoo^ soj 'sojiuib^ soj Bjnjuid Bjsa ap aid jb usjuasajd as oj^j
•osjBpBa
ua
BzaqBD bj japjad oíAap 'opBuruiBaua uaiA oqaa ojos ajsa jod 'biduiaoj^
bj apun
apx
ja anb 'sojjosou uod BJip 'Bas oj ou anb janby ¿ojubj ojjo jaaja Bjpod Bjod
-sap un ojos 'sajXy souang ap sajopBjsinbuo^ soj b uoisajasip b opuaipuij 'sbui
-jb sns UBinSasuoa anb sbijojS sbj ap jouBdsg jb jBpnBjpp ja Bipod isy ¿SBpBa
-ijap ubj SEuajEui ua Biauapuaasapuoa Bjsa ap JBsn BJBd OJjiqjB osede ja Bja ojsa
ap Bjanj ¿bzzubijuod Bun ap sojajaas oj ua sopEjjndas UBiJBpanb soiuaquoa sns
anb jijjnao Bjaipnd 'o^eijues *uq ^jog 'ouixg jb ouis 'sand uainby ¿opBjndiisa
oj B auuojuoa 'SBdojj sns ap oajBquiaaj ja jipad uis sajXy souang ap asjBjijaj
B opBSajj EjaiAnq is 'oiauajis ns uoa pjojsajjag b ojjsoj ua UBUBp ou j¿ jap
pBpijBiaijo bj sbpí -BiaBaija joíaui bj uod sandsap oqaa Bq oj ouioa 'ojuaiuiijduina
ns jBuiBjaaj uoiaB^^ bj X íuopB^^ bj b jaaBjsijBS BJBd BjjBDijqnd bia ap oíaa
-uoa ua íBJjanS ap oíasuoa ua BjJBjuasajd BiAap pjojsajjag -opEqijd X jEjnaijjBd
ojdb ap jBSBd asaipnd o^iuiaua jap sauoiaBjado sbj jijqna ap ojaíqo ja uoa op^p
uoiaBjnjrdB^ Bun anb ajjnao aj aip^u b sand 'sBjaaurs uos 'is 'BuinbBUi Bun :sop
-Buiquioa jbui sajsnquia ap oSojbjbd un 'pjojsajjag ofip ouioa uos sauoiDBdjnasa
sns ';s 'opBAjEUJ ufj 'opBAjBtu un sa o 'BumbEUi Bun sa anb íj^absb 'saaaA sbjubj
opijadaj souiaq anb oj ap au^isui sbuj BAanjd bj sa 'ajjBaijijsní ap soíaj oSiraaua
jBJaua^) jb uoiaBjsajuoa ns anbjod 'asip 'opBjaauís Bq as o^^ *BjBa ua BjaaJBqaa
BJBd sopBZiJOjnB somos sojjosou *BSBq oj ou SBjjuaiui X 'Ejja apopBjaauís Bq as
seuibí sjaiuiq rsBpBpiAjo BJBd SBpunjojd Xnuí uos bSijjui Bjsa ap sauoisajduii SBq
¿sojaB sajUBÍamas ap ojuaiuiijduina joíaui ja ua sajajuí un auaij anb 'Bjajua
upiaB^^ bj ap Jouoq ja b X 'BiouiAOJd bj b oínpojd Bjja anb sopBjjnsaj sajsijj soj
X 'pjojsajag jBjauaf) jap uopBjnjidBa BsojBpuBasa bj anb opBpiAjo souiaq 'ajuaui
-jbuij 'opBiABjííB UBq ajuauíaunduii bijjb^ BXna 'jouBdsg opjjjns jap sopBjadsaj
siajaA soj -V3&amp; ^8 uii^ 'jauo 'zajBzuo^) 'uB^^ ^XBn^) oujod sajopiBjj soj BjsBq
X 'sopiqajSua sopoj 'soiqjaqos sopoj ísosnBjdB ap souajj sojjo soj ísajouoq ap
souajj sojjo soj siajaA XajjjA PP ojnuiisip ajqiund X opBpjos jap sbjsod b sopia

�Mundo que nosotros censuramos la humanidad con el enemigo. Savemos distin
guir entre lo que es dar camisa a un desgraciado prisionero, y facilitar el viage
de un espía, cuya detención devia desconcertar, las ideas del usurpador... Pero
vosotros sin duda haveis crehido que habláis con los Pueblos mas ignorantes del
universo o tenéis desenfado para escrivir puerilidades y esponeros a la censura de
los sensatos. No hay medio, haveis tocado uno de estos extremos raros; vien que
a nuestro juicio no estáis sino en el segundo, del qual solo os veremos apartados
quando un golpe de Justicia haya echo desaparecer el idolo que estáis adorando.
A sus aras ofrecéis este, y otros sacrificios aun mas bergonzoso, confiados en
que el sabrá remunerarlos; pero temed que no os haga sentir su ingratitud, como
a los defensores de Buenos Ayres: Temed que un dia no se desconozca como lo ha
echo con la respetable corporación, aquien antes rendía sus omenages: temed que
no os pague vuestros servicios como los del Montevideo: temed que no premie
vuestra mala empleada animosidad, como los del venemeritos veterano: temedlo
todo, pues son los agentes de un hermano de los grandes aliados de la infelice
España.
Estábamos en animo de no pasar adelante, pero no podemos prescindir de
informar a nuestros convecinos en la causa que justifica la creación de la Junta,
aquien se-da el epiteto de rebolucionaria.
Este proposito en gran parte resulta combencidode los precedentes detalles;
porque si el Xefe es sospechoso; si nosotros como tal lo hemos delatado; si lejos
de escucharse nuestras quejas, las desairan los Tribunales; si en vez de suspender
al Xefe, hasta que se justifique le hacen juez de la misma causa; si abusando del
poder se nos amenaza por la fuerza, y se nos pone a punto de entrar en una guerra
con nuestros propios hermanos; si el Pueblo irritado pide que se cree y perma
nezca la Junta, que recurso nos queda sino obedecer su voz respetable? Los
apologistas de la tiranía quisieran que huviesemos empleado la fuerza armada,
para contener al vecindario, porque acostumbrados a mirar los Pueblos como un
conjunto de irracionales juzgan que todas sus conmociones deven calmarse a
valazos. Pero nosotros pensamos de otro modo; veneramos en el Pueblo de Mon
tevideo la imagen de aquellos que acavan de salvar la España: el es un objeto
sacrosanto, desgraciado de aquel q'. a nuestra vista se atreva a ultrajarle! Antes
sufriremos todos los males que nos amenaza, que con sentir tamaño atentado.
Basta que la cuchilla del Francés haya acavado con una gran porción de esta
noble parte de la Monarquía: nosotros nos conserbaremos, ya que el cielo nos
ha confiado para ser un plantel de heroicos defensores de la Patria; y asi,
quando el poder, y la astucia del Tirano avise a nuestro Govierno que esta el
plan proporcionado, que es tiempo que caiga la segur sobre el Imperio
[], tenemos quien haga justicia a nuestros Reyes; quien extermine los
traidores, y sostenga las glorias de la Nación, como lo están haciendo hoy los
Pueblos de la Andalucía, los de Asturias, los de Castilla, los de Aragón, Catalu
ña, Galicia, y Viscaya. A tan justo miramiento responden los Gemelos, q' nos
otros culpamos al vecindario de un delito que no tenido la menor parte. Pero
si es asi, porque el valeroso Liniers no enbiaba sus legiones para castigar el
corto número de individuos que en vuestro juicio manejan esta gran maquina?
Porquela Rl. Audiciencia no manda Diputados que conozcan de esta causa sin
conmociones populares? Quantas veces ha dicho la Junta, garantidnos nuestra se
guridad, poned el Pueblo a salvo de una catástrofe y todo sera acavado? El nue
vo Govierno no ambicionado por el mando. Dejara de existir en el mando
quando la superioridadproceda conforme a nuestras reyteradas demandas. Si,
lo hará; apesar de que su autoridad sea la mas lexitima y vien fundada.
Nosotros concebimos que destronada la Casa reynante retrobertieron al Pue
blo Español, todos los derechos de la Soberanía, y que usando de ellos como
en el primer instante de su ser político, pudo crear nuevas autoridades, nuevas
Leyes, nuevas constituciones, no subersiba de la que veneramos, sino interina y
duradera hasta tanto que las armas reztablezcan el carácter de la Monarquía que
por esto la Península sin guardar la menor consideración a las leyes antiguas,
lebanto sobre las ruinas del gran consejo de Castilla, una Junta Suprema y esta
consintió en la elección de otras subalternas, sinqueen ello haya interbenido mas
autoridad que la del Pueblo.
Y aunque alguno a dicho que tan extraña rebolucion solo puede legitimarse
— 164 —

�— 691 ~
tnuM¿\ — ouBauaray iouBdsq y '8081 P 01 •^Aojtq 'oapiAajuoj^
is soy u o jai a anb Bpuajjoq sbuj uooibjj bj ap ojsaunj oínjjuí ja jpuas b
uojBzuamoa Bauaray bj ua anb sojarapd soj opis jaABq anb Bpuajajip bjjo uis
'opBjsa orasicu ja ua aaauBrajad opoj sojjosou BjBd A 'uaraua ajsa ua ajjBd siuaj
ou sojjosoa íanSisjad oj saauBjq uq -opipuajo Bjapisuoa as tu 'apuajo so tu anb
ouBuuaq un ap joujb ja Bjní so '¡a opoj ap oipara uq ^opinasap ojjsanA ajojj
sbjoj b anbunB 'Bpuapuoa ns ap pnjnaaj bj ajqos ojinbuBjj ajduiais BJBsodaj
'Bjjpag A 'Bjjojaj^ 'P^P^^ 3P soIfPnd soraisijapij soj b sajosajdo sojjsanq uojaip
anb sojnjp soj oppajaiu jaqBq ap osojjnSjo oappaJuoj^ -spjEjsnS anb oj pao
-Bq íBjanpuoa *Bj^q spjirai soutajanb ojsa jod ojq -saaijaj sbui sbj uppB^q bj BjBd
ÍSBjsaunj opis UBq sojja bjb^ -opidraojjoa oujatAO&gt; ja A 'ÁojJOf) un jautaj BiAap
anb sbj A 'soubjjx soj uaujaj anb SBjjanbB ouis 'sauoiDOuiuoo sbjjo opesnBD usq
ou SBjunf sbj BUBds^ uq 'BinbJBuoj^ ubjS Bjjsanu ap ojuatuipajqB^saj ja BjBd
Bstaajd sbui bj Buuopj Bun ap :Bioijsnf ap uopBJjsiuiuipB Buanq bj soduian soqa
-nui jod BjnSasB aj anb Biujopj Bun aQ :ojjbsba uanq ojx)J b bjejS jas aAap anb
Buuopj sun ap bjbjj as Aq 'Ojupsip Anva sa odoiaij ja (b jaaouoa siaAap A 'sBsn^a
sbj spABs sojjosoa 'opiAoujuoa UBq as zaA BunSjB is sojqan^ sojjanby 'opBSBd
ojap ojdwaxa ja ajjajB so iu 'jopajuí oj ap sauoianjoqaj sbj siBuiaj o^q
•Bjunf ns auaij Bjja ojad íopBjsinbuoa siBd sa :BjjsanA bj ouioa biu
-ojo^ Bun sa sbijbub^) 'soíiq sojjsanA b A 'sojjosoa b 'opBisBuiap Bsajajuí anb uoij
-sanb Bun ajqos pBjipara (A 'opiAjo ja pijqB san^ ¿souBaijaray 'siapuajua oq
*sorainjijsuoa anb p^papos bj ap *sajBj8 sauoia^uirajajap
sbj ua ajjBd jbujoj soraapod ou anb ojsand 'Bjsmbuo^ ap ^aq ajqijjaj bj sojjosou
ajqos saauojua Bsad 'opunSas oj i :apand 'ojaraijd oj ; 'ojunsip sa o 'Baijijuapi
as ajuarajiAia q ¿Bjnsuiuad bj ua unsn oraoa 'sBjja ap jBsn uaiqraBj Bjpod ojq
¿ouojx j^p soqaajap soj Bjja b opijjaqojjaj UBq ou uaiqra^x ¿BinbJBuoj^ bj
ap jBiauasa ajjBd Bun buijoj ojq pjqjj sa ou bijjb^ n ^ou^aijaray ja orasira bj
jiaap Bjpod ou anbjod ^. '^8 o^pJB3 ja 'sauoSBjy ja 'znjBpuy ja Bjqsq isy
opipjad'ujo opBjnBjsaj
UB^Bq 'opBuiB ja opuBUjaq ap pBjjaqij bj o 'SBpuapiAOjd sira anb ojuej BjsBq
Brajopj bj ua ojund un aj^saa ou A 'opoj opsujojsBjj aq oj osa jod 'sBpijajuoa
Biuaj saj anb sapBjjnoB^ sbj soubui sira b ojjanq UBq íopoj ojjauodsip opand ^oq
ÍBijiraBj ubj^ ira ap ajpB^ jap jiaid ajjanra bj jod opBdiauBraa Aojsa íBDijijod
pEpuEjJo Bun ua oaA ara ísajqísod sauaiA soj sopoj arajBuoiajodojd ap ajuajajajd
uij ja uoa ajaSns ara jBnb bj b 'pBpapos Bun orajoj 'ajqij ajqraoq un Xos o^
qouBdsa ja apuodsaj ojsa y 'SBppouoasap uos sou anb SBjunf sBun oi^BJjns ojara
ojjsanA uoa siajuBqaj ou ojad ísoupBS'zní 'soaj jod siauaj sou is 'sojjosou ap sibij
-uoasap i
oqisBd ajuaraBjara sa oaijijod oj ua jas o^na 'oqDBjndod un sios
sojjoso^ ¿BjjBqoj BjBd siauaj pBjjnasj anb 'oqoajap an^) *opipjad bdjbuojv jap
ua^Brai bj sojjosou ua jbjiui sibia3q :onSijuy o^ipo^) ja na ojijasa Bjsa anb oj
uoa ajqísod oj ua sojeujjojuod siBiAap sojjoso^' :oSiraaua ja UBJBZBqaaj A 'ajsa b
jBjjaqij BJBd 'Braajdng Bjunf BJjsanA b souopuaijaraos 'ouBjaqo^ ja ^od sopija^
-uoa soajdraa soj ua jaaauBrajad soraBipod sojjosou :Bjisaaau ou pBparajajua "Bj^q
jBnb jap 'oiparaaj un opBaijdB siaABq sojjosoa ísBra ubjiq -oainbjBuo^^ ajuara
-bsojoSij oujaiAO^) un ap sbj uoa UBaoqa sauoiasjaqijap sns anb A
sajuaS
-jnsui 'soiJBUoianjoqaj 'sojsníui uos anb sojqan^ soj b Jiaap UBjjanb Bjoqy
•opiJsiSB UBjaiAnq SBraBÍ is oraoa uojaiaaJBdBS
-ap sojjq ¿pjjnsaj ,b ^
sorasira sojjosou ajjua ap sop^a^s u^as 'sojqraaira
so^na 'sajBjnaijJBd soíasuoa soun sajuB^ojijsqos A 'ubuj3iaoS sou anb sap^ soj
bjjjs ns ap uaÍBq :oziq as A 'Bjunf Bun as^SBq íBjjiAa na oíip 'BXns bj anb zoa
bjjo JBjadsaj uis 'uopBjq Bq :ojsia siaABq oj sojjosoa ojad 'uapjo ja Bja jbx
•o8ijsb3 ajsa ap ouSip BqBjapisuoa soj is 'sojjaAoraaj
ua aisiuiA 'BsnBa ap ojuairapouoa uoa 'ouBjaqos j^ o ojnjijsos orasira ja SBJjuaira
souara jb '*B3^'sajBjaua) 'sauBjidB^ 'sajopBUjaAO&gt; soj oraoa 'sapBpiJOjnB SBraap
sbj SBsají opuBÍap 'o^iraaua ja uoa oí un as soujapjad BJBd '(a^ip as unSas) anb
janbB ap JBSnj ua 'oíasuoa un ap uopnjijsqos ajqísirajad BijBq ojos pBpisaaau
jo^bui bj ajsa unSag *OAijBjsi9aj Braajsis ojjsanu ap ojuairaiaouoa oaod Anuí aAnS
-jb Bpijss Bjsa anb soraaaja sojjosou 'ojSijad jap BiauaSjn A pBpiraixojd bj jod

�8 - [Carta del presbítero José Manuel Pérez Castellano, al Obispo de Buenos Aires, en la que
defiende la posición de la Junta de Montevideo. Sostiene que los españoles americanos son
hermanos de los españoles europeos, porque son hijos de una misma familia, están sujetos
a un mismo monarca, gobernados por idénticas leyes y usufructúan idénticos derechos; que si
los Pueblos de la Península privados del Monarca han tenido facultades para proveer
sobre su seguridad común y defensa, los mismos derechos caben a los españoles americanos;
hace notar, asimismo, que si Montevideo fue la primera ciudad de América que manifestó
el deseo de igualarse con las de la Madre Patria, ha sido por su tradición de fidelidad y
porque se vio obligada a ello por razones de imperiosa necesidad, dada su posición geográ
fica. Concluye afirmando que acata la orden del Prelado suspendiéndole en sus facultades
como sacerdote.]
[30 de noviembre de 1808]
limo. S0^.
Los Españoles Americanos somos Hermanos de los Españoles de Europa
porque somos Hijos de una misma Familia, estamos sujetos a un mismo Monarca,
nos Gobernamos por las mismas Leyes y nuestros dhos son unos mismos.
Los de allá viéndose privados de nro. muy amado Rey el Sor. Dn. Fernando
7^ han tenido facultades para proveher a su seguridad común y defender los im
prescriptibles dh, de la Corona creando Juntas de Gov, que han sido la salva
ción de la Patria y creándolas casi a un mismo tiempo y como inspiración Divina.
Lo mismo sin duda podemos hacer nosotros, pues somos igualmente libres y nos
hallamos envueltos en unos mismos peligros por que aunqe estamos muy distantes
esta rica Colonia fue ciertamente el sevo que arrastró al Infame Corso al detesta
ble Plan de sus pérfidas y violentas usurpaciones, según él mismo lo manifestó
a los Fabricantes de Burdeos poco antes de entrar a su oscura guardia de Marzac.
Debemos pues estar vigilantes quando es manifiesta su tenacidad en llevar adelante
sus proyectos y volver a la Preza como el voraz Tiburón q vuelve al segundo
anzuelo aun que el I^ le haya roto las entrañas.
Si se tiene a mal qe Montev0 haya sido la 1.a ciudad de América qe mani
festase el noble y enérgico sentina10 de igualarse con las Ciudades de su Madre
Patria, fuera de lo dho, y de hallarse por su localidad más expuesta qe ninguna
de las otras, la obligaron a eso circunstancias qc son notorias y no es un delito
ceder a la necesidad. También fue la primera Ciudad que despertó el valor dor
mido de los Americanos.
La brillante Reconquista de la Capital, la obstinada defensa de esta plaza
tomada por asalto, no se le ha premiado ni en común ni en sus individuos y aun
se le ha tirado a obscurecer aquella Acción gloriosa con mil artificios groseros e
indecentes que han sido el escándalo de la razón y de la Justicia. Sobre uno y
otro asunto ha llevado esta ciudad sus representantes a los pies del Trono, para
que S. M. se digne resolver lo que fuere de su agrado, sufriendo con paciencia y
resignación a más de los males que ha sufrido, los muchos insultos que se le hacen
de toda especie, mientras llega la Soberana resolución que espera favorable con
fiada en la Justicia de la causa.
Entre tanto yo, que respeto a V. S. I. por su alta dignidad, y como a mi
Prelado, me doy por suspenso de la facultad de celebrar, predicar y confesar a
consecuencia del oficio de V. S. I. de 26 del Corrte que se sirvió dirigirme por el
Presbístero Dn. Ángel Saúco, pues teniendo el honor de haber sido elegido por
Vocal de esta Junta, ni puedo dejar de cumplir con la sagrada obligación que
me ha impuesto la Patria y cuya salud es la suprema Ley, ni puedo por ahora
comparecer personalmente a dar cuenta de mi conducta al Tribunal de V. S. I.
Dios Gu. a V. S. I. m8a.
Montev0 Nov 30 de 1808.

— 166 —

�— ¿91 —
•oduiayj ya Bpyaap anb BjsBq
sa joíaro oy anb uoa ajdraays soraajBjsa isb ^ ouBÍfua ara anb Bjyp *pQ
•Baijaray T ^ syyodcujara By ajjua
Bsoypo sbui y 'upiDuyjsyp eon jaaayqBjsa sa opoui ojjo ap jBsuad anb 'Binajdns jod
somBazouoaaj anb Bjuní By b ojoa ojjsanu jBAayy BJBd uaiqum ouys 'oqaaq soraauaj
anb oy jaasq BJBd sopBjynaBj souiBjsa oyos on anb ajBuydo ajdraays oj^ 'oyaduia
ya jynjjsap BJBd uozbj By ap osn jaa^q yyinuy sa anb as anb jod 'ByjajBra B^sa ua
jBjqBq oa ap ojdaaajd ya opByoiA ajj #sBujajyBqns SBjuní sns jaa^q BJBd JBynayjjBd
na soyqand soy A sopyjJBd o sojayjjsip soy sopo) oraoa 'isb oyjaaBq BJBd oqaajap
un uauayj anb jod Bpnp uys 'sBiuajdns UBymi) ^s uaiquiB) BTDiyB) Á SBijnjsy ap
SBy anb 'sBiauíAOJd SBiuap SBy ap ojoa un opBSipuaiu Bq Buiajdn Bjunf By anb sa
oaA anb oy ojad tsb Bjas oyya ajuacuBjn^ag '¿ouanq Bjsa anb *pQ b aaajBd ay o^j?
•¿ajqtuou ajsa ap pnjiydniB By Buayy anb ya oyos ByyiAa fJas? ¿oyqand yap oyy
-anbB jBjBd b ba apuop b saauojua ^? ¿sbiusiui SBiuoyoa SBy BjsBq A. SBpuiAOJd s^y
SBpoj ua ouis 'ojijjsip ns ua apu^ui anb BJBd oyos ou 'sapBjynaBy ayjyjayuoa A Bjunf
Bun jbuijo^ BJBd oyos ou oqaajap un auaij ByyiAa ap oyqand ya anb souBsi^d
siui uaaja A -p^ opiaja Bq anb uo3? #ouajB8B yap jByouiB asjBÍap 'opunSas oy
is 'soiuapod anb j^ssayuoa 'ojauíud oy ys 'somos ou o somos o 'oim o^imy
*ayjBmByy BJainb *pfy omoa o ouiaj 'upp^u 'oujaiqoS asa ap ajuBjSajuí ajjsd omoa
Bayjamy By Bjas oy uayquiBj 'oujaiqoS ya ua sap^paAOu jyanpojjuí ap BjjiqjB upzBj
Bjsa jod A ouBjaqos yB SBpBsopua sapBjynaBy s^y pimnsaj ByouBdsa BjnbjBuom By
ojEja SBm o youBdsa oyqand ya ys 'oSanq '¿jns yap Bayjamy By uaiqmBj apua^dmoa
as ou ByouBdsa BjnbjBuom By aaip opusna A? ¿ByouBdsa BjnbjBuom By ap sa ou?
¿Píl ^I(tIeH uainb ap 'oyqand yB Bjqmou opu^na A? 'uopnjusuoa By ua SBppnp
-ojjui sapspaAou SBy BqBmijySay ojsa anb A bijiuje^ y^aj ns Bpoj A yy^ opuBuja^ ap
uoiaBuojjsap By jod oyqand yB sapEjynasy ap upisaaojjaj By ua BiuaAuoa anb soajjoa
sop BjEq oíip 9iu -p[\ 'soyya opBmjo^ usq as ByyB anb oujaiqoS ap SBjuní SBy
ji^aya BJBd p^jynaB^ somauaj ou anb aaip as opuBna japuajua b Bp as ojsa anb
souam Bp^u sand 'Bynsujuad By ua opp^u you^dsa yap tunftitjstp ptnb un omoa
A sopBjsinbuoa omoa Bjapisuoa sou anb 'sojjosou b opoj ua joijadns aaja as anb
ou9m&gt;2p yap oyynSjo ya opuBjuamoy UBjsa *spQ 'BUBds^y ap soyqand sojjo oqaaq
UBq anb oy ys jod jaaBq BJBd soqaaJap uauaij ou uanSzní anb Baijamy By b jouoq
oaod ubj uBSBq sojuayBj sajoíam ap souBsiBd sojjo A *p^y anb jaA yB ojyBxa A
ou^ipui ara oyjBjjuoa ya jod Anm sauoiaaB^sijBs ap ouayy am sasajajuy sim A BpiA
ym ojSyyad un uajjoa BiauíAojd By sopoj ap ya A BijjBd ym Esa ap jod oyqand ajsa
ap uaiq ya Jod 'ouBjaqos ym ap oqaajap ya jod anb osuayd opu^na A oqaaq oyjaqBq
ou ap BqBÍOJuos am 'opoj oyjauodxa Biqap aauBy ajsa ua anb yaja 'uoideu ym
BJBd BJSBisnjua joABm ya Aos soasap sym ap pnjyjaaj By ap ojnSas oaia upyanyosaj
A Bzarajij By ap ya anb ouyraBa ojjo Aoq jbuioj ap pnjyja^ ua oA Aojsa BjnjuaA
jod ojad Bsajojd ara anb ojaajB uanq ya -p[\ ap soíasuoa soy ua ojqnasap uayg
:ojauBdmoa opyjanb yj^

[¿8081]
[•Diuajdnt jod UDSzouosaj anb ojunf D| d 8juD|uasauda.i
un JDiAua DJod A oipaij Dty o| ouioa JDnpo oJDd opoqn^Dy Djsa oapiAa^uoy^ ap Ojqan^ |a anb
ap U9¡u|do o| JD^uas jod aAnpuoa A SDUjajpqns SDjunf jDuuo^ oqsajap Jod uapand sojqand
so| A sop^jDd o toju^jp so| sopoj anb D3D;sap .'oujaiqoB |a ua sapDpaAou jpnpojfuj d oq^aj
-ap aua¡j Dsu^uiy 'DpD^ndo sa|UD Duupop D| ap Dpuansasuo^ ouíos A DjouDdsa DjnbjDuoyy
D| ap a^od Dun jn^ |ap Dsuauiy jas ap pn^iA ua anb 'o6an| 'jojou a^o^ -u
D| ua soppnpoj^uí seuopDAouui sd| DqDui|q6a| anb o| 'sapoqnsD^ sns o|qanj
UDiqoq ||/\ opuoujaj ap u9pD3¡pqo D| jod anb ua opjuaAuos DiqDq 'jou^tuo d^jd^ Dun ua
'anb Dpjansaj aq 'SDpouuo^ j||o so| d sajD|iui¡s oujaiqoB ep so^unf jiBap DJDd poqnsoy
ap U333JD3 anb opuDBznl 'Duodsg ap so^an^ sojjo oqsaq uoq anb o| js jod jaaoq DJDd
oqsajap euaq ou osuaujy o| anb uauaqsos sauainb A ajse ap u^pisod D| dsdjd A souoap
-lAajuoiu so| jod DpjuinsD pnqpo o| apua^ap anb d| ua 'DjjjaAaipg o 'saqo SDsnq ap

�10-[Escrito de Mateo Magariños y Ballinas, en defensa de los sucesos que tuvieron lugar en
Montevideo, cuando se rechazó la destitución de Eli o de su cargo de Gobernador y se resis
tió su reemplazo por Juan Ángel Michelena. Se expone la doctrina que justifica el proceder
de la ciudad de Montevideo y las arbitrariedades legales cometidas al deponer al gobernador
Eli o; se señala que Elío y el Cabildo de Montevideo acusaron de infidente al virrey Liniers
ante las autoridades competentes y demandaron su remoción y éstas, sin emplazar y juzgar
al Gobernador determinaron relevarlo, nombrando, el acusado, al capitán de navio Juan
Ángel Michelena para desempeñar el gobierno de Montevideo; se destaca que no era equi
tativo se castigase sólo a algunos de los culpados por firmar y acusar de sospechosa la
persona del Virrey, haciéndose notar los peligros que arrancaban de tal procedimiento, y
que, asimismo, era indispensable, dadas las circunstancias juzgar a Liniers. Hace mención de
las causas que dieron origen a las sospechas; sostiene que el Gobernador de Montevideo
tiene en su poder los documentos que probaban la deslealtad de Liniers para con el Soberano
español. Destaca que en Montevideo se vio con sentimiento que se despidiese al enviado de
Portugal, mariscal de campo Joaquín Curado; alude a la misión del brigadier del ejército
español Manuel de Goyeneche, a la forma en que fue recibido por las autoridades monte
videanos y a su reacción ante los ultrajes de que fue objeto. Señala que el enviado de
Portugal no intentó perturbar el sosiego de los Pueblos sino sólo indagar los sentimientos de
éstos. Se refiere a los sucesos desarrollados en Montevideo el 20 y el 21 de setiembre; se
extiende en reflexiones sobre ellos y aduce los fundamentos jurídicos que justifican la Junta
creada. Al desarrollar su argumentación expresa que el primero de los derechos del hombre
es su conservación; subraya que el pacto social es la fuente originaria del poder real, deri
vándose, por tanto, su poder del derecho natural; establece los casos en que el hombre,
a pesar de haber abdicado del derecho de su propia defensa, puede ocurrir a las armas sin
mandato superior para concluir sosteniendo la tesis, a fin de defender la actitud asumida
por el Pueblo de Montevideo, que un Pueblo está legítimamente autorizado por derecho a
oponerse a todo lo que sea contrario a su voluntad y a remover a las autoridades cuando no
puede fijar por otra vía su seguridad, ni atender a su conservación; expone la jurisprudencia
admitida que otorga licitud a la determinación del Pueblo de Montevideo en el conflicto de
competencia entre la autoridad del Virrey y del Gobernador de Montevideo; destaca la acti
vidad y celo del gobernador Elío y concluye manifestando que los Tribunales imparciales de
Buenos Aires oirán las quejas y repondrán las cosas al estado que tenían antes de la llegada
de Michelena a Montevideo.]
DEFENSA DE LOS SUCESOS QUE TUVIERON LUGAR, NO ACEPTANDO
LA SEPARACIÓN DE ELÍO, Y ADMISIÓN DE D. JN. ANG. MICHELENA
Noble e Ilustre (S) vecindario Montevideo oid la voz de la razón, un
Español os habla y affé deveis prestar atencn. [testado].
Los días 20 y 21 de Sepbr. qe. creieron algunos críticos eran los de vuestra
desolación, y ([asombro]) son los simientos políticos de vra. livertad, y amor á
vro. Amavilissimo Soberano El Gn. Sor. Dn. Ferdo. el 7 y en, su calificac0". os lo
quiere demostrar.
Según el orden délas (naciones cultas) ([naturales a cada cosa qe. pide pr. si...
guardar la proporción^). . . dejar impunes los delitos es una máxima detestable
pues midiendo los principios elementales de la sociedad y comparando los medios
proporcionados alos fines del Govn0. conocen, qela correcion de ellos es el peservativo délos desordenes de un Estado. Las leyes penales son las columnas de la
monarquía, y ellas fueron spre. las qe. ocuparon toda la atención de los savios
Legisladores, pr. qe. ala verdad son el dique, qe. se opone al torrente de los vicios;
estos alteran el buen orden, y ofuscado este, viene a tierra todo el edificio políti
co / ([y por consequencia es]) (De suerte qe.) la impunición de los delitos es
un fanatismo tirano contra la savia politica del Govno. y por iguales sentimientos
lo sera arrancar del seno de sus formulas [?] las devidas á calificar y organisar
el proseso pr. el q. según la frase del jurista deve recaer el fallo, o absolución de
la pena: Principios tan savidos de todos como encargados desde el primer delito
de nr0. P*. Adán, pues quebrantado el precepto dice la Sagrada Historia, qe. se
interrogo pr. el señor Ubi es Adán, y no pudiendo pensarse qe. lo ignorase con
vienen los Sagrados Espositores en qe. fue citación p*. ser juzgado de su culpa;
¿luego si nro.... digno Xefe y Capitulares han acusado de infidente y sospechoso
al Exmo. S. Dn. Santiago Liniers pr. qe. no se les emplasa, citan y oien p. qe.
— 168 —

�— 691 —
— 'BJJayx BI B
-ux o oauaxtuxAOtu asjxnSas Bpand anb 'pBpxyBa ysa ap Bas BijaaBui By anb ap osb^
ya a^nyaxa / sBiJBUxpjo SBasaaojd s^yap sandsap 'oip bjjuod A soAisaoxa Bas *abunB
soiBpuBiu sns jiydxiina A jaaapaqo b sopBSxyqo souiEqBjsa -ab opuBuapjo ojuBnb ua
bujsiui Byya ap sauopajdsa saauBuxxujaa sbj ap aanpap as issb sand 'opBnadaaxa Bisa
japód ns ap saaiuixy soy aquasaid -ab sBipuy ap p4fotunux ^a-y buisxui By ap sauop
-daaxa sBy 'id is o 'ajsa ouioa yBuopipspní oaydtua ap as^ya Bun umaiAiy *pB J3aoui
-aj • • 'AajJiA un ap p^asaaod By ua ou o Bjsa • • •]) is ap ([axatfuoo 'ab 'pppafoj
ppowiuuio•'• • sppp]) bjob opuxsaj^ :sBpBjnduii ••• SBqaadsos SByap ajqxy BpBU
A opBDsnjo • • "ojuajBj un ap jaaBU opnd oyos *ab A 'oasiA Bq as #ab oaxaoxa sbui
ya 'ojtuipaaojd 'oyjBAayaj -j\[ • b BiuaAuoa / ya 'id Bp^p otuoa 'ab A 'uopimoa 'id
BXAjas oxy^ jaiABX 'up *joAO) #j0S Ia '^ soyya ua opuaiS'ui^ 'BDzouoaaj ay as *ab
*'d ([^/ v^xvoua a-¡ '&amp;]) pzpjj ppa ap SBupxjo aP ^ sajBjiyxui sapx SOIB 'opSiSptu
osocjoa^sos pp soiax^o opuBdpuuB aqaouvi ap ojuptu oso^qauat pp asopuatpn
BuidBJ ap 3ab ya ouxoa 'otoaja oqanu a^a Bjjua 'Vdd Biauapuodsajjoa By BiaxyBuj
uoa opuaxuaxaj A 'Buayiqoxj^[ 'i^^y u^nf *up oiab^j ap "udB^) yB *ao) *nd opBsnaB
ya 'id Bjquxou as o}uaxuiiujaasxp osoxsxní ajsa *ab 'BiDBtunjuoD sbxu uis A 'sBqaad
-sos sns b uBqBsyndxux ay *ab soaijoui * * -soy jauodxa A [¿] jvsatua^ &lt;e ojuojd Bjsa
'ib A (pppaxo Pfun[ pp ppajuoa) ([afttasaM^ aopq ai as]) ouBjaqo ya 'id -0jUiBjq
-uxou ns opBuijjjuoa A BpBjní bzb^j Bun ap oyaz yB BiauajsxsB ns ap pBpxsaaau By
A -ojxuxpaao^d y^Sayí ajsap opipuaqajdjos ojad 'uoxaBnpBjS sbui ap yBpxjo yB op
-ubxu ya anSaiiua ayopuBuapjo -joqo^) *jos yB uBZBydma A -^ "j *' • ya uauoduioa *ab
soy ap / uapuauuasap as 'uBqtynioj By yB) *jd xs BiuuxnyBD By bpbzubijb BqBjsa SB3
-uij A soayduxa • • • sns uoa sand 'sopBjapody "^od o xs -a0d sopuajBduioa A sa)UBA
-ojduiOD sns ap uoiaxxuaj By sayjBuapjo A '' -sayouBds^ '^uibijoou saM&gt;imt4P0 A
^px un ap SBiaunuap ssy jpxiupB ya p^paABiS biue) ap exi^ibui ua -ojUiEpunuojd
jauípd ns jas opuaxAap A aqaaua^O^ ap yanuEj^ 'up jaipB^xjg ya pjun[ Piuau&lt;fns
ppp opBiqmg A ooa ó\ yap -ayy 'odsxqo "••oS &lt;OUIIII Ia ooa 'Bpny -^ Byap -JOdns
ys ([ptajpíftuf a pup^sa otalns ua opuviu pp uotootua^ A '"'A spqoa^sos sns ap
uaaouoa 'B&lt;t]) yBunqyjx ap opuaxSxya -^d^) ByB uoiaxjjnao sbuiixbxu sayqBpuauxoaaj
ub) ap asjBjsdas uis sand 'sajuBJOuSx o sojBSuas sounSyB ap uopBdnaoajd / By
japaa aAap upxanjusuoa *BjU ap SEuiajaop sbiabs SBjsa ap Epuaasiuiuiaj By y
'SOUIAXp
A souBcunq soidaaaid soy sauoxsBao SBqanxn ua Bjajys A 'ouipiSay zanf ua auaiA
-uod oy ajuajaduioaux yB A sa oy ou *ab oy o)pxy aoBq :^p By sajuB A 'ajxrapB By ou
'"I xs aaajED -ab p^paABjS B)ub) ap ([sa ppptsaoau pi A]) BSUBpjB) By ap oj^xyad
ya Á pBpxsaaau By uauax) -q -q soy *ab 'Boj) sayB) ua (y) "y "j SBy ap sauopxsodsxp
A joSij ya jBSBd oaxaxy sa oxpauxaj oauojd yap pBpiyiqxsoduix By -jd 'ab 'jd oyjaaBq
ap jBÍap Aayj yB jB)ynsuoa b opBSxyqo Basa -ab ya A 'esn^a Bidojd ns ua zaní asjaa
-Bq JBynapiEd y^ unE A 'soyya ajqos Bun^yB uoxaaxpsxjní BSuaa ou 'ub ap ojBduiB
/ ya oxBq ayaauod A 'p^qy ns b japuaqajd saáuoy\[ soy uapand -jdns ya b osjna
-aj ya ypxjxp o opE)Byxp (opuats 'ab ouiajfxa pt ua ([¿as ap uozpj puisíuí pi ¿o&lt;f
pxntpu -ojp jod oasa A 'ajBduiB A Bpuapap By anb BjBd ouanQ ojao b asjBSaj)
-ua A BJjanS ap aauaS JBauBAay 'sauoiDBjapa^uoa A SB^xy jaABq pBpni^ By une])
apan^ 'io(fns ouitftSai p M^^noo ap ppptitqtso^^tut a pzuppxvt pi ua Apq 'ab 0x8
-tp4 p 'j4 'ab 'i4]) ^A 'aauaaadxuoaui 'a,uiBanyosqB Bas #abunB 'zanf ojao B jijjiid
-aj •a)uiEaiaxy aAap oxpaxuaj ounuodo A oauojd JBjadsa apand ou ^a^ yB jyjjnaaj
ap pBaynapip A BiauBasip BSjBy By *jd *ab A 'sBipuy ua xnbs ouioa soaouiaj Anua
sajB^ny A saaJBd ua -jodns ns ap opxmxjdo ([opbiabj^b]) asaxauxs as ounSyB xs -ab
•^ujbiabs opBpjODE uEq soyjBjayo) soaaxpqns soyB sa -ab oasandxa oy A souBSua soy
oppouoa uBq *ab ojp so-y / 'opBsnaB • • • yap Japaaojd A Baanpuoa By BjBsxauaaBd
as ouioa opBSodaj A oauayoxA ubi 'oiuixpaaojd un sa 'sBapuaan^ seui SByjaaBq *Bd
jopxSa^y un opuaxSxjxp 'sbuijij SBijdojd sns ap oxBq oaxaasa 'jd uoxppupuiap SBy
"3 "I ? orasxtn ya sandsap opaa(iox4 oxa4 íopuajBduxoa ap opBaxa jas -Bd ou xs apx
•01U uinaiqiy pB opiAoraaj jas BJBd ou Aaxxt^ ns ap o '^dB^ Byap 'ojxuxpaaojd ya
asxtxopa zaA yBj Bjpod SBaajaas 'sbu^bSbpux 'o4 sojuatuitoouoo sns [¿] asopuatxtnbax
?sorasiiu soyya ap soy uasanj ou -ab soaanpuoa sojao 'id 'jdB^ By ap sayBunqpx soyap
sopxo b opBSayy A opBiouayia uajaiAna SBy so4xan^ sopa sPiopup8v4ox4 SBqaadsos
SBy x ¿ayasjBuapuoa Biqap ouxxayn ^d 'ab b • • "o//p/ p BaxydB ayas oxaxní osojnS
-tj ns uxs A BZBy^ Basa ap Buosjad BiJBsaaau ns ap uopouxaj By UBpuBiuap'ubB bui
-siui ya *jd Buapjo as otuoa / ¿'sBiuumyBa sns ap pBpxaojaB • * • ByB SBpBuopjodoJd
([p uppxo4ox4 ua]) • • SBuad ssy uanbxydB say as sopxauaA 'Ojp A ojanj 'id opuaxs

�¿Y donde está la igualdad de los Dros. y la reciproca combinación de ellos:
^Como puede suceder, que siendo muchos los culpados se los exonere a unos y se
castigue a otros? Si en la precisión de las LL. perpetradores, actores, consentido
res &amp;a. merecen la misma pena siendo de paralela suerte su delito ¿como se arran
ca el honor de uno, quedando impugnes los demás? El eruditísimo Dn. Pablo
Matías Doria de la ilustre familia de este nombre, combence con la mayor evi
dencia que la luz natural de la Razón inspiró al hombre la vida social para ocu
rrir a sus necesidades de un modo el más cómodo, que solo podía tener lugar
en la de este estado de la naturaleza perfeccionada: Si en algún caso pudieran
delinquir mancomunados, y uno ser castigados y otros libres, apesar de que to
dos ofendiesen la reputación, fama y honor, vajo un salvo conducto de su ex
cepción y libertad de toda corrección, quedaría privado el ofendido de toda se
guridad, cuyo deseo le hizo sacrificar parte de su natural libertad; y el ofensor
satisfecho en la indiferencia y tolerancia del Govierno repitiria sin medida la
especie de sus delitos impugnes. Nuestra legislación en el concepto de los mejo
res politicos es la mas arreglada de todas las Naciones: por ella se deducen las
penas de los mismos extraños de los delitos y estos con toda la análisis de que es
capaz la insondable malicia de los hombres, se precaven y castigan como males
opuestos a la Sociedad: En la deducción particular délas pena, se halla diferencia
por la varia naturaleza de los crímenez; pero — ninguna absolutamente en la
Razón general de castigarlos siendo unos mismos ycon las mismas circunstan
cias perpetrados. Si los capitulares estuvieran autorizados para difamar, y ex
ceptuados para ser corregidos, claudicaría la parte mas noble de nuestra Juris
prudencia, se introduciría el despotismo, y admitido un Rasgo déla independen
cia incurriríamos en el delirio de que censuramos a otras Naciones; luego no
pudo tomarse por el Sor. Jn. Santiago Liniers providencia alguna contra el Sor.
Jn. Xavier Elio, sin ser igual para los Sres. Capitulares que firmaron, y acusaron
de sospechosa su persona.
¿Pero es acaso este el solo error legal cometido por su procedimiento?
¿Quien duda que estando recusado y calumniado por el mismo Sor. Governador é
Y. C. no pudo ni devió tomar otro partido que el de su defensa, y satisfacción a
los motivos que movían a los acusados? O el Tribunal que conoce es legitimo,
y como tal ordenó; o si provee por si el acusado es atentarlo y no respetar su
autoridad, que como necesaria deve juzgarlo en unas circunstancias enque la
menor sospecha deve ser descubierta, y evitada pa., no incurrir en el labyrinto, qe. con dolor observamos en nros. Herm". ¿Y serán... de poco vulto
las qe. notoriedad, y sin entrar en lo interior se han deseado translucir?
A la verdad qe. no han sido tan. . . patéticas las de los Xefes de algunos
Pueblos de España,... y sin embargo han sufrido su deposición, y muchos de
ellos la correcion de sus excesos, cosa qe. ni se ha apetecido ni solicitado, pues
una la severidad... y animo de estos respetables Magistrados qe. se guian pr. la
verdadera senda del honor, amor y lealtad. . . al próximo, y nr0. amabilísimo. . .
Soberano el 7' Ferdo. y de ello se le han dado al Sr. Dn. Santiago pruebas nada
equivocas de esta verdad, pues llegado a este Puerto el Infame Comisario francés
qe. dirigió el monstruo Napoleón tubo el Sr. Dn^ Xavier de Elio la / bondad y
política (qe. jamas recompensada) de ilustrar a su Hijo, el Comte. déla Zumaca
Belén pa. qe. partiendo sin demora impusiere a su Pte. de el estado de cosas po
lítico de Europa, y qe. previéndose de toda sos.. . sospecha observase la conduc
ta de su indiferencia; consejo qe. al tP. qe. le precavió [entre lín.] de todo in
sulto, le reconcilio el... concepto qe. este manejo le ha acarreado, y qe. frustrado
([en un genio propriamente francés.. . y en proyectos]) sin este aviso, en un ge
nio como el qe. es notorio le caracterisa, y de ello deducirá todo sensato el tierno
amor del próximo; restando solo provar el del amabilísimo Soberano el 79 Ferndo.
qe. se deduce de haversele jurado y proclamado no solo sin ordenes del Supor.
Govno. sino / executado primero qe. atropellando óbices y obstáculos qe. se obje
taban pr. el mismo, y suplica infernal pa. suspenderlo del... Comisario Franses
con pliegos de nros. mismos. .. Ministros, y abdicación. .". de nros. Inocente
([ST. natural Fernd. 79 y digno]) y legitimo Soberano pr. qe. el inflamado
amor de nro. Xefe solo lucía apeteciendo lucha pa. desagraviarlo déla opreción
délos Tiranos, y en su alma puramte. Española conocía qe. el homenaje de su
verda. lealtad... era rendirle quanto antes este dulse vasallaje.
Pero no deviendo el ppco. espectador dexar de tener algunas nosiones de
— 170 —

�— Ul —
-UPO^J UOtOPU PJP J999U9ÍUP&lt;f 9p PÍJHS90 9J '3b 'jtPptUPU PJ OtUOO 'PJOUP^s-g UOtOPU
pjp oqooq pq 'b 'sototaogs soj ojupf potpnpjtjp gj spuipí onQ ' • • opot 1*9 S9S9S
-UPJ^ OpU9tíl '9SMtt8ÚttStp A SPUUP SPJ UPUtOt P SOO91UtMf SOJ OptS UPq • • 'PtP^J
VJ9p Of^¡ J9 U9 UPqPJJPq 9S '3b S9S9SUPOJ SOJ'tb OPtOUOJtO 9&lt;l9p OU 9ttb ' ' ' OO9%U9
opunyi jgp soj uotq svtu o 'pefoon^j Pj9p sout%sgp soj m&gt;j89jup U9 jptog^uij pp$
-S9fpy\¡ ns ppp^noo #ab 'aaip aj 'awBdBuog ap ajuaidjas Ep^asojua eje / Bjuanb op-uÉp -sb ua ojsapiuEin ouipjn ja ua sBsopipaa sauoisajdxa (sns gp sg%upuosgj soog
SOJ UPÍ9%OO) ([UOSPOOO US 9p SPqOo^soS S91U9pt(l9 SPOiO A S0fS9 9ff49j]) 'BISBjSsap
ns -jd 'ojad 'saoda zxjaj sbui • • • BjSBq opuajp jb ububp soj sauopBd sns opuaiia
-pdaj BijSajB BjuEnb noa A \\\Q ¿souBapiAajuoj^ sajopBjsinbuoaa^ A sajEaj • • -saj
-aij • • -sojap sosojouib sopixanb soj so jos sojsa uos BjnjuaA 'jd • * "oja^? 'btjojS
ns ap ojixa ja osiuiojduioa na jauod uapand -ab 'sojnaBjsqo soj opunuí jap zb^,
eje Ejsai^iuBui ou 'eijjb^ ej *jd asjEDijiJ3BS ap ojuaujoui osiaajd ja ESajj opuBnb
js ajjsnji ajSuES jauaj ap BJExap 'jas apand oj^ ¿uopBAaja nsap osojaz A 'orjEpij
-jEd ap ojdaauoa ja uoa asJBUBÍ? A joptEjj un ap euojo^ ej jBjjBuisa -8d a^jjsqns
soj sosnEjdE A 'sbijojdia sns ap uajsos ja jas opuaiAap -ab 'sasuEj^ un BsaqBO / ns.
e JEjsa *jd 'uooeu ns ap ajjans ajsijj ej ajuauíEj ou *ab ojEsuas BjqBj^ ¿'n^Ejnd
-aj ns ap gfsg otuoo sojjo A ojuajoiA oíodsap un uoa ajiJJj as ou 'ab jouBds^
EjqEq A'í :'EpEuopaajjad EzajEjnjEu Ejap soj *jd ouis 'ouisijodsap jap tu 'oijbjj
-iqjB japod jap sosjnaaj soj *jd ou jouoq A oupaja jap Bsuajap Ejua uBpuEtuap
a'b 'pmpDBxa ej Bptjduina opuaiA oaijijod *oip jap soidpuud SEuiap soj sopoj uoo
A \^2 uapjo A sosn 'sojiqBq 'jetdos ojBjjuoa jap sauoiaipuoa sej uoa 'ssidojd
uos aj-b 'uoiaajjad ap opBjS A Epipaui ej ejeoo} BsajEjnjBu bj A 'jjAia EpiA Ejap
sojnjj soj joíaui asopuaiApjad 'oadd uaiq je asjiSuip sauoisEd sej uEjpod isse
sand '*ajU uanq A uppBjndaj Ejanpuoa ns UEpuaipp sajEjnaijjEd souisiui soj ouis
ajsa ojos ou '-ab ua opBjsq jap Eiauaasajajuí a pEpijijn ej bijojou opsisEtuap s^
•jouoq A ojipaja ja sajinb o 'sajjníui aj-ab 'd ou A 'ojpuEÍajv ^n / uoa saajad
•ob #Bd ojuajsns A 'oSibjj aj oA 'adjo^ jap JBd b ajopuapip 'EjaapjEui ajab 'op^p
-jos un ap oqaad ja ua ezubj ns osaAEJjE 'ojpuBÍajy EJjuoa oijbq ap *iwq uoa
-uaj^ :ajjanui bj uEqEasap aj*ab 'soSiuiau^ souisiui sojap unE Eijníui ej BpEipo
A 'pEpanSijuE joAeui ns apsap sopBjsq sojua Eppouoa sa -aJu uanq jap uoiaEmijs
bj uaiq is ifupjnquip nssp&lt;J í¿p4 puip^ t9 Pita 'sBAijBÍtojjajd sns ap sojanj soj uap
-uaipp as jE^aj euioixe un -jd *ab 'uoiaEu Ejap souiuui ubi sojnqiJjB uos Bjjuoq
Ejap jouie ja A 'uoiaBjndaj Euanq bj ap oíaajdE j^ ¿opiJinbpB UEq as •auiB^
-sní -ab 'upiaBjndaj A oiipaja jap UBpnusap A • • • 'eijojS1 ns Bjquinjsap saj sosox
-aua^ A sajaij sojqan^ soun ap osnBjdE ja opuaiaajam *ab 'ojjipn^a un ap Ejanp
-uoa ej jEisaiap A Eijníui 'bjU BpBspuajBd aaA 'Bd / sbui asjiaap apand? 'sasuBjj
oxapEpjaA un ap soiuaiuipuas soj EqEAxasuoa Buiorpí jap oiJEip osn ns *abunn
*ab asJEsajdxa ap saiuEjiA ej opuaiua) uBin^as aj*ab soje aj^sajxax 'esjan^ ns A
jjapjojv ojijodjH "na B euijeui ns opuainqijjB soins sgsg^upjf soj ap oiuaur jaEpuaiuioaaj *ab A jouBds^ ojos un Ejquiou ou *ab siajEJiuoaua A ojsapiuEui oqp
xaaj :sasaauEJ^ soj *Bd bujbj ns ap sauusja soj jejuba^j sojsa ap SEsiuaa sbj ajqos
ajqEp asan^ aj is opuaijanb A optajo jg ug o'puptjn^gs A 'sajquiou sns jBSiuiaia
uojaisajaui sajEpn^a A SEpiA sns opuaiuodxa *ab 'sajouEds^ sojap^pjaA A sotu
-iliSaj soj uoa bsbui ua uojajjjnauoa *b uoidbu ns ap ^ eeijojS ns ap ajjBd 'pud
bj • • opuainqijjB opiaajam Bq SEaoda SBpoj ua #ab #Oadd ojdaauoa ja SBUBjjua
sns ua EqE^uqB A opu^ui ja ua Bin^uijsip aj*ab 'uoiasu eje odubjjb sajBjpiui
sauoiaisodsip sns b EpiAap BiJOjaiA ej opuaiuodns A 'uoajodE^q ojjoz opijja^ je
ouBjaqog ouiiiiSaj ns Ejanj is ouioa ajjBd JEp sxaiui^ oSeiiue "uq / #jS "ouixj ja
B SBuaA sns jod ajjoa *ab EsaauEJj aiSuES bj oijySns aj 908T 3P *3Jqda u^
•pBjunjOA joáeui bj uoa sapBpuojnB SEuiiiiSaj sns b A 'uaaapaqo A uaaouoaaj
ojos -ab A ó¿ -opuxag jbjiubu 'optug^ ¿¿ outfttkgj jg 'uq -j^ A Aa^j ns b uoiaaqpB í
• • 'jgqos outtttSgj ns gp BiuEjaqoq eje ajoBjsuoa A 'jap ojqan^ un ap oiABjSBsap
ua ouaiaB sbui unSjE uoa sauopEjipaui sns jEAaja ([pj jt^oouo^ uotsgqpp A pvpu
-gomo pj ¿Ptfjn^stp]) sootttjo¿ {\Monpgp sojfttj^]) soj UBpand pBpjaA pj gp ota
'9ftag jg sojja ap asopuaianpap -ab 'Bd soqaaq sounSjE ap pEpaijojou bj ^jd (soja
-po ap 'soiunaouoa ua Epunjojd EpEU A) jeSjiia • • • *abunB ([o ppvu sptougnbgs
-uoo ugonpgp pqog^fsos pj p ottagtu pp ojos ossg ts m3b 'ptougptag uoo pagsugauoo
gs ostogx^ ofuguinSap jg spssttuaatf gs ojos ojjg gp ts sptsg ug opugtonpgp sgntf
'sgsgfpg A spt^gcfjn^ s9S9^po 'sptjmjtgt '¿j gjuoo ('jtf '3b) A 'gaps gs "3,tuptaoiou
' • • • 3b ojgp outs '• • • 'S9iuppupui9(j soj 00119% uppgn^ '3b o 1000os 'A 'ototfo gp ojgp
ou]) EpEjaauíd Eun BjBp as s^qaados sbj e opmjjuí UBq -ab / SEsnEa SEjsní SEf

�cesa... Que su primer Edecán Mr. Perichon criollo déla Isla de Francia sera el
qe.le entregue los despachos y el qe.le referirá los detalles qe. S. M. I. puede decear sobre estas interesantes comarcas... ¿Españoles montevideanos, para distin
guiros délos qe. no lo son, pues según la frase del político se distingue el hombre
del mismo hombre podéis dudar de la lealtad de este Xefe? Creeriais / vosotros
pr. un momento, qe. un hombre distinguido pr. la piedad de nr0. Soberano, se jac
tase en un lengua [je] tan impropio de un alma fiel y leal á su confiansa? Pues
ya lo veis; no dudéis de su verdad, pues es fingida son sacadas sus expresiones de
los partes, qe. tubo la facilidad de enseñar haciendo mérito déla locución. ¿Y qe.
detalles os parece qe. le habrá dado ael subcesor de Atila su primer Edecán Mr.
Perichon de Vandevil criollo de la Isla de Francia de una Familia distingui
da; . . . ? Como lo ha acreditado su Me. en la ilustre Capital? ya lo resuenan los
clarines de su noble entuciasmo sepultado en un Castillo pr. los guerreros y no
bles. .. Cuerpos Españoles, qe. pudieron contener su.. . y debiéndose suponer
qe. un valer (?) militar habrá sido el distinguido premio de sus primeros ensailos, y dado su Espíritu al Tutelar de nra. suerte, qe. habrá recompensado... se
gún el moral arrepentim10. de sus diabólicas intención, [es] / Muchas refleciones
analisaria sobre el terminante contexto. . . délas palabras subvrayadas, pero seria
difuso, y hacer fastidioso este papel, y pr.lo mismo desciendo á deciros qe. apesar
délas prevenciones juiciosas qe.le hiso nro. digno Govr. á el Hijo de su [?] Dn.
Santiago Liniers pa. q. se precaviese de las astucias de Mr. de Sassenais emisario
franses, no pudo su espiritu suprimir la tendencia acia su persona y dando al
ppco. leal celador déla Cap1, en 19 de Agosto una proclama (cuios vicios y nuli
dades deslindo este I. C. haciendo conocer al déla Ca en oficio qe. paso a el
Exmo Ayuntamto.) lo dexo lleno de mas confusión, cuio echo criminal pr. todos
aspectos {[criminal como los más, como lo conocen aun sus más allegados y acé
rrimos partidarios, con lo qe.]) y decir enla del 26 de Agto. qe. se resolvió a
arrestar inmediatam.te. al dho Emisario con toda la Tripulación del Bergantín,
quando sus providencias lo desmienten es dar pavulo pa. detextar y no dar cré
dito ni a lo ppco. ni secreto de sus deliberaciones, y. . . qc. cuando recordemos
sintamos el caos de sus presuntivas y sospechosas intenciones. Aun no havia lle
gado a esta novilissima Ciudad el Emisario Franses quando ya su amado paysano
impartió sus mas estrictas ord. al Sr. Govor. pa. qe. con preferencia a toda otra
atención del servicio le comprase embarcación ylo dirigiese á Europa, y encargando
al mismo tP. aun joven Herm. nro. qe.le facilitase el din[ero] numerario, qe. pidie
se; pero estas dos.. . almas dignas de estar sus nombres esculpidos en marmoles
óbronses, no cumplen el uno desentendiéndose y el otro detextando una amistad,
qe. es parricida de su misma defensa natural. Esta es la rígida precion y el mandamto. de Captura qe. con tanta desverguensa se imprime lo contrario de su or
den y pa. alucinar unos Pueblos leales constantes y generosos como / este y la
Madre Capital: No lo dudéis, constan en poder de nr0. digno Xefe documentos
auténticos de estos asertos, y qe. la posteridad no podra jamas olvidar pr. mas
q.la maledicencia. . . aporte sus tiros contra la ignocencia, y desahogue sus gol
pes contra el oprimido; {{pero al fin no ha de poder oprimir^) pues el triunfo
ha de ser déla sinceridad y fée y... lealtad ala Soberanía déla... ilustre y R1.
Casa délos Borbones.
Dispierta Me. Capital, oir los Clamores de un Hijo qe. os ha dado tantas
pruebas de Amor filial, no incurras pr. tu ciega confianza en el destino, qe. esperimenta la parte más noble de nroa. Pea. amigos y Herm08. Acordaos de aquellos
preciosos momentos en qe. cond. nro. rostro con el polvo, humo y sangre de
vro. enemigos... visteis renacer y enarbolar en vras. fortalesas y corazones los
Leones de Castilla, abatido el orguio y desterrada la tiranía. Este primogénito;
(á qn. pr. tal haveis caracterisado en vuestros... manifiestos) no es una vez sola
la qe. ha sufrido {infinitos ultrajes el vilipendio é... indignación de vros. arre
batos) pero. . . esta. . . ni esto ni quanta clase de ultrajes. .. invente la perfidia
de algunos envidiosos seductores le harán desmerecer el elevado concepto de
Hijo fiel, amoroso y obediente alos preceptos justos, y qe. en nada desdigan a
los rudimentos qe. en su infancia adquirió de su savia Me. La integridad de ^u
alma posee una tranquilidad inaudita y como tiene su aciento en I*. •• en el
piadoso discernimto. de sus... asertos se consuela de qualesqer. cautiverio a qe.
quiera condenársele con... la segura esperanza de qe. sufrirá... contento toda
— 172 —

�pjsnSnP pjap 0Pjuasaj4aJ ua 'jouBdsa opBjuoq opoj ziAjaa bj opBXBq Bq jbj oiuoa
([sotutpuaj sajuauiaqan so fon sns 'id]) 'nob 8 X 'pBpiaijaj X ajjans Bujaia 'ud
ap oXod^ auuij X 'jBjnSue Bjpaid) BjjiAag ap Bjunf Biuajdng bj opuBn^) , ,
•pBpni^) BjopBjsmbuoaag X jat^ buiissijiaou Bjsa ap 'ojunpaaojd
ojsní ja pqtxjiP spui axtp ouioo 'saupSjnn sauotoou sanaj spj uoo A ajqísod ojua
jasuaquoa *Bd '' • 'pqtjjp spui axtp otuoa 'sajpSjna sauotoou saaaj spj uoo eabjj
-snji soa • * • ^ojaijaqBj jap Bwang bj uoa oip ja 'id ojosab aupBi jy 3P ^wans bj
ou opuBnb
'uousanb Bjap ojijj
ja opuainSis
'ab X 'souBpBpniauoa siuj
pjp
jjj j
pp
ap Bjnsuaa bj jouaui Bas ojadsa ([upjpuopja4 atu\) soinqujB soma 'id
([upj
d 'ab
b ([
-psuatfstp pjja -j4 X]) 'ouBjaqog jb opBaijiJaBS aq ([jtnap ja psíj^jopupo]) \&gt;b '(¿)
jj)q
(aSvjjvspn)
SX'p
X jouoq jap opBAajj 'opsiSBinap opBjqaJJB
opBjBqaJJB aq ara oja^
•saspnbas sns sopof A upajo^fp^^ pjantu '0^a^ *^&lt;* ojoj oj,fo p oun ap
soaa safuvuosaj, X saajnp • • • sojap ajXb ja b opaBiajBdsa '' • bzub8u3A Bjap ojijS ja
uojBjuBAaj ojjuaa ns ap Bjanj ouioa ([sofotpqns snsap pppanp¿8 pj Mfvqp opn^
ojos'ab 'sopBijB sns ap joXbui jap ouBta Bnbiui bj ja ojaSns ojab b SBuapsa spj,np
sbj opuapouoa ojja ja ua oJtfuao ns uvjtatn ouioo \3ub sojjpspí^ ['^p^a/i snsap ofpuut
jtotup jap / uoiopjtauntuajt ua otsa]) ajq'os (¿) Bqatud Bun3jB ouiiub -^ ns asaip
SBipuj a sBUBds^ SBjap otjos j^ 'opja^ ouiisjjiqBuiB 'Oiu opinjusaj is sojiajaxa sojap
soiq jap ajuajodiumo oubuj bj souiBppapuaA ojiAní ojuBnb uoa jqy 'soobjij^
sojap japod jap Bsají bj JBAJasuoa mid ojans 'OiU ap sajpuotonu sajiMB^j soj A 'auSuns
ap • • -ap auipjuap ofupf uoo uojaipuapp uoiSijaj Bina ojaia ja ojpodap sojja
ua 'ab '33j bj uoa BJjap ua jBp X ojjBJOAap b BJídsE ojos *ub #uoa '• • 'OJjaa ns
BWBdaj X • • • sauap sns aaBjua sauoqjog sojap bijsbujq ajjsnjt bj '8b SBjiuuad
¡u 'ojaSuBJjsq jap bjoaia Bjopaoj bj ajjuaiA opunaaj nj ua saija ou ojad A u^s
-ua4stp 'af3b sototiuas soj ppptpun^oj,4 ns pjuatoua A ojans jiuaj nj BpunqB '8b ua
sojn^j sojap 'SBAipBp uoa aaapBjSB 'ojíjaui ja Biiuaid 'sap pBprjBjaAjj X pBpuoq nj
ap sojbjSui soj sopo b ([snt p sofsa ouioo •••sofp¿8ut soun]) 'sBUBjjua sbiusiui
snj ap jap ajadsa 'soíij^ smap jouara '•'jap sojuaujBj soj ajo! '¡bij}b^ / ajpBj^
'¡Busdsg! 'pnjimSui a 'ojxjauíap nj JopaajaB X Bsn^a sa 'ab ap X 'so^daauoa sajsijj
snj ap uojjoq ja Bjpnjaj p¿aoa¿p4 spuaosppif sosaans soj ap a^ans bj Bpipjad X
•sojnjnj sojSis soj uBjBSaj^ ¿ojuajBj jfAap nj ap sojJBd sojnaipij soj uoa ejjBjSru
-ap ap SBq Biauapuodsajjoaui put^a^ionj X ajqBjsajap sbui Bjap opussn *ab 'id sand
¿auaijsos aj *3b bjb SBSuadsip *ab soiaiAjas ojap'ab sbui Jas sejdbí a) *8b ap X SBuiBja
•ub'id uoiaBU Bssa sajueíauías snjB jBJOAap. Op]) BqBjBjj -ab uoa ^ojjaj X 'Bipipad
Bjap ojjaAij a) o^^ ¿Bijadsa so eijjb^ *9j^ tu *opb soinj sojbX sajouBds^ soj ajjua
oíSoaaj a^ o^^ ¿ojjaaajaui uis sauodojd sajab sojb JBiurajd ap jouoq opinSuijsip ja
aaBq a) ou ¿Biauajsisqns nj saAap aj O^sj? ¿saJOABj ap Buajj a) ou purifs^ ap Xaj^
ja í#ioS ^^^ja? '^3ííjod ap bjjbj X Biaijaduii (asjauaj aqap jbj 'id'ab) 'pBpinaBj ns
BjaSuEjjxa Epuaio^ Bun b / • • 'buijij ns uoa JBsijoinB ajqBuimoqB pnjiJBjSur Bun
sg •sptuojtqpg xafuao uivnb 'tunjSatut tunjtq^oz tupun tuajjpy^ sojuiÚjjl sns ap
oipaui ua uoiaajdxa BjjanbB oijbq ap oqaad jap oauBjjB ptuiJEj^ Bjap japod jg
•pBpuajsod Bjap uoiaBuSipui bj Biauapuodsajjoaui ns 'id oijiauoa as ouojx IB opBj
-nEjsaj EiABq "odJ ojjo 'ob b oiuoa oasnq aj 'BijBsaqjL ^í D9 JBsa^) 'id opEjojjap op
-UBnb ^oXaduiog b auanuí opuBp ojdi^g ap Xa^ oauíojojg X 'Bsouajaip 'a,uiBUJaja
Bijouiaui Bun b oinjijsojd es JopBwaqij ns ó ouijajjin^) ap awañui bj osn^a anb
ojjBqsa jap pnjBS bj -jd opuBpuijq sajpuog ap oqaEjndog jg -uoiajnqijx OAoaBf
UBnf jbosubj^ jb ojejj vb uoa pnjimSui bj 'id '8jU ns opoj ouoq BiauBjg ap Xa-g
ól 'oaUBjg 'uojaiaajjoqB sjab soj sopEjsajap usjas X uojanj ^sapBpa SBpoj ua '8b
'sajquioq sojap BpBuiijsa ubj pnwiA sa Biauapuodsajjoa Buanq X pmijBj^ vj
•' 'psaoupjj pjp jaoauafjad ap Pfjnsaj aj3b 'ppptupn
pj ouioo 'Pjoup4s^ uoiopu pjp oqoaq pq3b 'sototmas soj OfUPf PJtpnpj4p aj spui
-pf anQ • • • pBpijiqisuas • • 'nn ap soiuaiumuas soj ubuibjj atu ojbu • "jouBdsg
ouioa sand opBXBjqns ojnjidBa janbB oíaúajp ua jBxap jBjnSaj sa ou oja¿
•oupaptnatuoui ojqan^ ja OfsnS uoo ajanut
ja -i4 san4 op'ja^ Pato, opuatotp pBpipunaaj ns ap sojjTjnAjBd soj UBjinb aj -nb b
Bjaij ap ouioa jojba un uoa • • X BJBjídsaj ojos bjSubs' ajqou ns ap sbjoS SBtuujn
• • •spuitfjn sbj uoa opBSaj Bsid '8b ojans ja BSuaj bX opuBnb X opupnb A sauti sns
ap SBpBanboA sptjauitjfso4 sputtfjn SBjua o^ad 'orasijodsap ja X Japod ja opjatu ja
ajjjaoaunosqo ap pípjj aj 'ub p ofjH aiuaaou^í un ap iidoíd Bjnujaj bj beubjj aj^
• * 'SBzuBjadsa sns snpoj ap ui^ X ojjuaa -opiag
6¿ ja ouBjaq / os opBjBjajjB ns ap awans ajsijj bj jin^as 'id sojjnsuj ap ojaua

�y R!. Persona de n. Sober. Per1". 79 tiene pr. objeto el agrado... y unión de
todas las naciones (hasta q. abatido y reducido a la nada el... reprobo de Dios
y de los Hombres sensatos... Napoleón, pueda pensar en las verdaderas bases
de su sistema político y nra organización) ha visto esta ciudad con no poco
sentimto. qe. el Embiado de Portug1. Mariscal de Campo Dn. Juaqn. Curado ha
sido despedido, y vilipendiado nada menos qe. conla investidura de un Prínci
pe Soberano, casado conla R1. Persona déla Sra. ([Infanta Princesa //.]) herma
na mayor de W. Rey y Sr. Natural Da. Carlota Juaquina de Borbon; y qe. no
contento con su notoriedad, se imprimen manifiestos atribuyendo su despedida
al pa. satisfacción del ppc. ocultando / [En un ángulo y entre paréntesis, dice:
"Goyeneche"] qe. los recelos de otro Embiado no proceden de otra causa, qe.la
de ser Franses el Xefe de esta Provincia, y qe. como tal ha sido su manejo y le
sera ([según el mismo se expresa digno de sospecharse]) spre. sospechoso á S. A.
el Principe Regente, espresando pa. mas calificación, qe. haviendose presentado
en esta el 19 de Agt0. el Brigadier ... Dn. Manuel de Goyeneche, y oidas sus
razones adm... adhirió en todas sus partes alas pretensiones de Com. qe. deceaba el Mariscal Curado, y aún á qe. seria removido del mando el exmo. S.r dn.
Santiago Liniers creándose una Junta Superior pa. la Provincia, con lo qe. dando
aviso á su Corte se tranquiliso en tales troa., qe. trataba de / partir solamte. la...
autorisacion pr. escrito de esta estipulación, qe. quedo dho Brigadier en ... re
mesarle en el primer correo, pero aunqe. sele aseguro lo mismo pT. oficio ni sele
contesto alas credenciales qe. havia dirigido ultimamte. ni menos se efectuó la
creación de dha Junta, sino antes se afianso afianso en el exercicio de su auto
ridad en tales términos qe. repetidos los ultrajes sufrió nuevos ultrajes, hasta qe.
desengañado ([de la ninguna confianza y]) pr. el cilencio qe.se le guardaba sin
contestar/e ala alta representacon. cosa alguna apesar de su elevada representacn.
se salió de este Pueblo, y desde Pando le intimo la entrega déla Banda Oriental
del / Rio déla Plata pr. sospechar de otro modo sin estos reenes, délas convinaciones, y manifiestos qe. le havia hecho, y quando la reforma de estos abusos
una novedad de tanto vulto exigiría mas qe. nunca las conferencias de estado su
reforma, lo repulsa con la negativa de pasar ala Cap1.... y qe. se negaba á no
querer prevenirle la continuación desu viague, y no quererse entender con el
sino con S. A. R. directamte. ocon otros desús subdictos menos preocupados de
ideas falsas, e injuriosas a un xefe, cuio acrisolado honor y providad no necesi
tan mas apoloxia q'sus proprios echos. ¿Y podria el mas estupido persuadirse,
qe. este lenguaje es el hábil usual y corrte. de estas pa. de un xefe qe. ama sus
Pueblos y aprecia su transqui / lidad y sosiego? Se creerá alguno q. el Soberano
Principe Regente de mas crédito alos rasiosinios del Exmo Sr. Dn. Santiago Li
niers q. á su mismo confidente y Embiado? Se persuadirá el mayor Zoylo, qe.
podran colorirse los informes, qe.... suministre el Sr. Mariscal Curado con quantos exóticos argumentos inventen la perspicacia del Supor. Govno. y qe. deve de
ser bastante dexe de hacerle tomar pavulo los Mro. desu Corte, pa.. .. ensender
la llama devoradora déla cedicion, y discordia? No creo qe. la dif. .. se trepide,
y se edifiquen edificando Torres de qe. quando no sea otra cosa no precenten
ala vista con el epicteto de sospechosos en nros. manejos sobre el baile continen
tal de Europa. Los monumentos de nro. políticos / y toda la ilustración de n.
siglo abren suficiente campo p". medir la exactitud con exactitud las contesta
ciones, qe. demandan el empleo y el carácter. Los Tropos déla retorica, y los
énfasis de la política abren prestan abundamte. nociones pa. revatir con elegancia
la pretencion mas inaudita, y el santuario de nuestras L. L. y sus savios expocitores nos instruien déla alta representac. de un Embiado, y los fueros y prerro
gativas que demandan. El estado de y cituacion de n^. suelo y el verdadero ar
gumento pa. rebatir... toda extraña pretencion, las veraces reflexiones juiciosas
que exigue el empleo, y carácter de cada qual no pueden influir en nra. turba
ción, y qdo. el poder el o el Despotismo ultrajen los fueros / déla Soberanía, y
quisiesen q. el qe. debe obedecer se subrog^re [-ue] el-n Legislador (estableciendo
pactos) adoptando pactos ([qe solo qe. no estaban]) diametralmte. opuestos alos
recividos (y adoptados) y sancionados pr. nro. vasallaje, los invencibles Guerre
ros déla America del S. cu ios nombres y ya relucen eníos 4 ángulos del Emisferio
sabrán disputar con su vida su su devoradora diestra, qe. jamas se insulto una
colonia fiel sin arrepentirse, y qe. (qn....) después de tentar todos los arbitrios
— 174 —

�ajsa ap sajuEjiqBj^ sojap jaj&gt;aaojd ojsní ja jbajbs oís o//a *.,d X 'sauoisaj9sip se)
-sa oa o^^'/ opvtsvtuap opts aq sivqvutSvutt '3b oí ap ojt&gt;i svtu opts aq ojag
•uope epeapeyed Bjsa ap
eAisjndun • • 'Bsn^a X uaSyjo ja jepoyjsap *Bd * * '\a vjhuoo ('3b afax un 9V oÍílv^&lt;i
•vsap ^ v) sepipatu • •-p^pzuoi ojos ojayaijsní '''adiauíjg ja A 'sajouBdsg sojap
pepijiqedjnaui ej jyjqna ap eq uoiaim ns • • *r^/ sns ap exanb euuo^ 'opejtr)
jeasjjej^ 'jS I3 ís soueapiAajooj^ i íuoqjog ^p I ap ojiatií jap ejap ojuauínjj
-soy zyjaj seui ja Bja / BZUBSpjg ap eijiiuej 'fjj ej "3b ua sojuauíoui sosopajci sojj
-anbe ueqjanA soqaa sns *jd ojxajap ojxatap A uoyaeu ej3b 'oSajyjaes 'wK auie^uj
on ap sajapaaojd soj *jd opeiABjSBsap \b *sd 'sauoyauajuy sajeaj sns JEuopuES
A Jipaui aAap (svtuap svi a^qos ¿tptaap atiap ' '"3b vi sa) edojng ap auans ej
uoo ab 'pnjiuSEtu Euanbad oo ap oíoaiue un uoo ejiui eiaeaydsjad ns sand 'aseja
Ejsa ap Ei pipad eun ajSues ap sojnauíA sojubj uoa opeqaaj^sa A 'ze^ ej ap ai
-ueuib ouBijsija adiauyj^ un ap uosbjod oujiueuSeui ja anSuqB ajqysod sa ojs^ svi
svpot svppufsn¿f uptua^ ¿uoqiog ap esbo ^^ ^jap otuomiJied ojsní X opiAap ja
' * 't^fvef p soujepjoaaj *Bd opiSyjip eq sou *3b 'sojsai^iuBui soodd soj uasaijuiui
-sap sojuaiuiEsuad soij^ sns '3b asjEjnajea apand oujod j? *eiuejaqo ns ap ojaajip
oiuiuiop ja jena epea e jexap ap uejbjj o^iuiaua ouisitu un ejjuo^ unuioa esnea
opuaiaeq A sojpjaxa sns *bojU soj uoa uesEjua as eX 'Xojx&gt;) opEAij^ jap jopeq
-jnjjad / oujaiAoS ja opBjuauío^ eiAeq *3b 'ojaaa^ janbe * • opuaiuodap ojja *jd X
'soíeqEjj soj ua sajEnS; *suijajj -so^U uo '' * ocff pa 'o^aisog 'ojA JEqjnjj^d *Bd *3b
sojqan^ • • • / sojsa ap sojuaiiuijuas soj • • • JE^Epu; #Bd anj seui opeiquig ja X 'sjsau
•ouie X Ejpui so sojja ua ajjed opuBuioi X 'ejaue *3b ja sa oijojujaj *OjA ap uoya
-EAjasuoa bj vjp 'sojXo^; soun^je opsuido u^q *3)uijiqap ouioa 'jejidiaajd aiaynb so
ou 'soiunwo^uí • • • #sojU ap ajanpuoa as *3b ja ejas X 'opys eq ouEiaqo oyna '*o&lt;D
•OjU ap eayjyjod X ejjna uoyaBU • • • je^njso¿ ^osají ojjauaieui • • • Bd a^jed auioj eypo)
-sna ns sojfosoa v opuvSuvoua ([opuvSajtua atuot]) ejjyjse^) ap oijog ja ua ojia
-odap oj -3b 'sezuB^uaA sejap soiq jap ejue oueuj ej '3b oís ajejynb ojos un asje)
-se^sap / ejpod ou *3b X 'sojanqy X •6uijajj (¿) sopnqy A -aa¿ ojU ap sojaAsap X
sauopns 'seuiij^ej sbj 'jd (• • •) saiuaypuaase siui uojayjinbpe sb^ijej sejuej uoa *3b
'BuiapeiQ 'i"^ yur ap eXoí essa soueaijacuy sap&gt;ai sopvtuv jauajsos aayp so 'satv^ipn
svsuajo sns ap -3b seui sojjosoa ap asopuayjopuoa ajpe^ ouaaij ouioa X 'uosejoa
ap ejqeq so ja "opjaj e JBjjndas uaaaynb ajjedBuog ap svpto^j^ci A soutsasv sol
*3b ua pj,nj4vo ejSau seui bj apsaQ 'jB^idyaajd usjuajuí *3b 'souisiui sojap Bipiquia
ej si^as '3b 'uoyaenjia ua sojauod ua BjEpjB) ou Bjoany bj -3b (vimpiuvh staj
•anb p&gt;t ts) BiauaSipu; 'vits uoyun uoa JBAajjajqos vi uvjuvnSv 'sojnjj "bojA (asanf
otjtvssaoau ts) jBjjndas • jap Baijaury Bjap sosojauaS X sajqou sajouBdsg 'o^^
¿•op-iag •spouSj -ojU sb3jbuoj^ sojap jofatu jap aiuajj
•• ^bj ua v^p ajuajEds X aojop un ap uois^ao bj opusqaaAOJdB 'Biauapuadapuj ap
oSsbj o 'uopuad un soiueqB^uBAaj -3b A opuaXaaa Aoq '3b A ¿Bdo^ng ap sajauíAEf)
/ sojap • • -v^p ajanStií X oijqipnj ja souiBijas sojjosou ouioa ja ojubj *3b 'BAia
-jad X pBpaABj^ ns asad aj ou3b 'ojja uoa EJEjaíqo ajas ojssuas *3b b? ísBpEj *BBjU
ua sojuauíoui \id UBJadsa as • • -as auaijsos sou -3b 3abu ajuBjojj Bjap vxu ap oj
-nSas uouiif ja jas ap usq *3b sbj is ojad 'asBjua ns 'o/u *jd UBjauB ojubj "3b sv^aS
-uvujxa svpuajoj sbj uoa Baojdiaaj 'ajjans -BJu ap seyjdojd sauoianjosaj sbj sajnn
•• • uBijas sou sBiauBjsunajya sejjo ug ¿pBpanSas Bjap soyjdojd sojjEd X 'saivjinb
soi M'tu9iv ^ p&gt;3ai uapjto iap soqysjnAa soqtsp^a uassan^ • • • ou -3b ojjadsa sbui ja
jBuiAuoa • • *Bipod Bijpod sauoiaBuiuiJajap sauotatso(fstp *3b i^j ¿Bjja ap apx ^
jojdaaajg ja opu^piAjo Bjanasg Bjap soaiuiouoaa sopoqjaui soj ojidng un uoa
/ •••JBuiAuoa b jEjjua soidiauyjd \id opBinS Bja ¿sojdaaajd sns ouisijoSij uoa
•* 'jauajsos ap Bjua -3b uoyayaap bjjo vpua aqanj as ou sajquinjsoa X sosn sojanj
sns 'opjag \id jijoui opuBaaap *3b 'jaaja •••&lt;^ oyjyjap un sa ou? 'japod ouBjaqog
X ojnjosqB jap ajuBjuasajdaj ouioa 'Bjja uoa soaojdiaaj sop^jBjj X 'sauoyaEjndijsa
sns pBpijBtvjaB bj ua ubSij sopEjuajog sBuiap soj '3b snsap sauoiovpi^tt^a svi '^)
A 'ajuauíjuo^) opiaajadB ajsa b jijuEajaiu X 'oayayj osotaajtf a^sa v 'Oiu v ojuaiuiiA
-oui Bp 3'b bj sa ([vfsa • • -vzaqvo vi sa]) Bjjyqa^) ap Bjunf euiajdns Bj3b 'vfsuoa ai
A 3abs ojajua opunj^ ja y 'Buiuiop *3b ojans otxa^ftut ojssq ja ua jBJado *Bd ajqij
X ajuaipuadapuy BinbjBuoj^[ ns ap oíaijipa • • • ja auaijsos -3b 'Buapea aajnp bjb
sbui uoqBjsa ajsa ^SasS^ A (vun sa A '3b A) 'osodaj ns ap sajopBiainbuy soj sbz
-iuaa sns uoa JBjjndas 'td [¿] BajBd bj oniav ojuai 'ojuayuíiujaasip opypaui ns ap

�Pub... Pueblo en las aciones del 20 y 21 del del corrte. qe. es el pral. obje
to de... mi question, y por lo mismo haré algunas reflexiones délas qe. se
apoyan acercan mas a n™. legislación y. .. principios del dro. natural, pa. qe. los
juiciosos y amantes de n™. suelo conoscan, qe.... qe. no son tan descabelladas
como critico la maledicen-[cid\. de algunos, y determinava la preocupación de
otros, persuadidos que era la época de nuestra desolación, sin hacer reminiscen
cia de aquel legal axioma de que pendiente el juicio entre dos competidores
nada se debe alterar; y que en consecuencia a tentaba los respetos déla Junta
creada para conocer, el Exmo. Sor. D. Santiago Liniers, quando sin aguardar el
fallo, o absolución déla acusación, provehe a esta Plaza de Governador, des
pojando violentamente al que guiado de su celo por el vien de la Nación, com
pareció como actor.
El primero de los derechos del hombre, es su conserbación y por ello es
licito en propia defensa matar al agresor; y para evitar esto, y la Ley del mas
fuerte, combinieron unirse en Sociedad, formando partidos y Ciudades, ydirigiendo al fin caudillos, que los Governasen, de donde procede el origen délos
Reyes y Potentados, deribandose todo su poder por estas causas del Dro. natu
ral; y por lo mismo es estrecha obligación de los Soberanos la defensa de los
Pueblos, y aunque por estas máximas abdico de si el hombre aquel Dro. de su
propia defensa, remitiéndolo a su Rey y Señor, natural, hay casos en que puede
y deve ocurrir a las armas sin esperar mandato Superior; como son: Quando
corre riesgo su conserbación; Se teme traición a la Patria; o se presume emoción
Popular, porque en tales circunstancias se procede conforme a la voluntad del
Monarca, deslindada en sus Leyes, resumiendo el Pueblo su natural defensa, sin
agravio de la Suprema regalía, por obrar en favor de su causa, propia remo
viendo los obstáculos que puedan comprometer su soberanía; y por cuyos mo
tivos aprovó S. M. a la Capital de Buenos Ayres la deposición del Exmo. Mar
ques de Sobremonte, Virrey en propiedad de esta Provincia.
En toda materia enque es difícil la consulta el Soberano aprueva y confir
ma la que se acerca mas a su voluntad, y lo que es mas verosimil, se tiene por
expreso. Desuerte que, el que alega verosimilitud se dice, que usa del texto de
la Ley, porque esta manda guardar lo que es mas verosimil; ental conformidad,
que el que arguye con ella lo executa con razón natural, porque se tiene por
consanguinia de la naturaleza. Y siendo esto expreso en el Dro. lo es igualmente,
que el Pueblo procedió conforme con la presunta voluntad de S. M. mirando por
su seguridad conserbación, quietud y tranquilidad.
Se save por la Ley Rl. de Castilla, que los oficios no los dá el Rey para
acomodar las personas, sino para que estas lo sirban y desempeñen con con
cepto a los cargos que ellos tienen; y el inhavil que no posé las cualidades, o
constitutivo esenciales, debe perderlo por el mismo echo, y quando la inhavilidad consta de notoriedad, no se deve esperar a sentencia, máxime en casos ur
gentes y de difícil haver riesgo enla tardansa, pr. qe. el orden de dro. es no
observarlo quebrantando con notoriedad sus fueros y preceptos.
Un Pueblo fiel, benemérito y honrrado, assi como debe coadyuvar alas R1.
intenciones del Soberano expedidas en su beneficio, por iguales principios esta
legitimamte. autorisado pa. oponerse a todo lo qe. sea opuesto a su voluntad y
correlativamte. pa. remover pr. tP. aunque. sea con violencia al qe. en lugar de
ser su Protector, puede ser su destructor quando de pronto no puede fixar pr.
otra via su seguridad ni atender a su conservación e indemnidad, q.e es el objeto
de todo govierno bien organizado. En todo apuro y conflicto se hace indispensa
ble tomar algún partido. Y ¿qual otro mas oportuno, ni pudo excogitar / y
elegir el Pueblo de Montevideo, qe. conservar, y no fiar en custodia y defensa a
otro que al mismo qe. ya tenia conocido y experimentado? (Que paralelo puede
formarse entre los. ..) No es esto, no, reprovado pr. dr0., sino antes muy conforme
a el, aunqe. sea substrayéndose en cierta manera déla obediencia al constituido
pa. governar. Sin estar pocecionado del oficio, ya imperiosamte. ultrajaba y quan
do el seso, es el uno de los tres presiosos términos qe. distingue saviamte. la ley.. .
5 de Partida pa. todo caudillo es el qe. le.. . faltaba ([pa. empezar á claudicar])
y pr. consiguinte empezaba a claudicar. El qe. formo las 7 partidas era todo un
savio, y como qe. poseía conocimientos nada vulgares, y le asistía poder y autori
dad delineo estos tres atributos asaver esfuerzo, maestría y sesso; qualidades.. . /
— 176 —

�— LL\ —
OU3ÍÍB 8 OpBSdJJua Z3A BJJO J3S *b S3JU8 JIJOUI ap Oyqanq nS UOD SBip SOJS3 U3
^ ojsajd p3b ojuauíBjní yanbu sanq ¿"opjaq *udp ajjanq A oqn^) yap Bjqo BpBAaya
By pBd sojuatuBj^ sojauíiJd soy uojaisnd ^/^^ ouStp 'OiU p uod Bun b o^tpnput
otfpnvut otusptsnjua A otustjotajp4 tin uoa A 'jbjiubu osodaj ns Á J3)Dbjbd ns 'jas ns
jp^nfpu ns ap ap sopot oso4a¿ p opuBpiAyo otM&gt;niUP$ pp sajop^aap^ sotusttu soj A
otajtosuoo ns ua 'sopBJjsiSBj^ sa¿Pitft^i sotusttu • • 'sttu soy a fax í9 ^ 'sayiAap soy
'soubidub soy uotapanpa a^qou ap sauaaoí soy p3b na • * pBip osojnjuaA yanbB bij
•ouiaui By b 9bjj opuBnb PuappSPi^ pj otuoa sptupSpj ua pSaup A asauíajua as ou
'uab A? SBUiap so|B oyduiaxa opusp jBuosjad oÍEqBjj ns opBsaduia Bq 'pspisaD / -au
ajuSm A BSpajd sbui By ap SBjqo opinjjsuo^ Bq Ptaupjsuoo A onadma ayqBSUBDUi
a A 'jBjiyiui njijídsa ns ouis) soujiqjB uis sbui sa 'ab oy A 'sojjo^os uis 'soiyixnB
uis 'opBjsa osojiujbjbd SBUi ya ua SBsayBUoy snsA pBpni^ Bisa opuaiApaj opuBui
yap uoisa^od otuof 'Op4'o4 oup pp ajtq4^$ ap ^ u^ puBJB3iyiyB3 oy sou sauoiDDB
íí A soototf soqoan A pBpiyBpjBdun sy íyBuiSiJO oijdojd un ap ouiod uasainy^
ou sosonjsaSBui sajBuiumy sojsa ap sounSyB is A 'Bjnsuas • • • Bpoj ap ouaiqno b
uauod sou oiyjj jaiABX "na -&gt;"S T3P saj^iuisap A oyaz 'pBpiAijDB vj -Píjota^ A soj
psuaqax4tua ppof ap Ptjiototn, A ouapB yap oxij o^ijsouojd saaaA sbui SBy jas ayans A
'soj^ipqns sns b joyBA Bp 'BpuBui -9b apx í9 U9 9V 'ab 3?^ Bl 'S^i^uBisun^jiD sb^ij
-U3 ubi sBun ua yBnjDB yap asjapuaqajdsap A Buayiq^ipj ya^uy UBnf *up b JijiuipB
uoa japjad b sqi *ab oy opuapouo^ oiy^ A 'uoi^b^j / Byap bijojS • • -A 'Aa^y yap op
-lAjas joíaui yB *3b bsod bjjo b ojiui ou *jOao) ns ap *u3BAjasuo3 Byua oappajuopj
ap oyqan^ yq 'a^ajBd ay3b ya an^iya oyqan^ ya sand Buiíji^ay uoisa^ns opuaiuaj ou
Aa^f p oiJtantu *Opb apa^ns ouisiui oy x '3^W3. I oyqand ya is uopoipspní Buayd
uoa uainiTjsuoo as A 'uopiqiqojd By Esao oíSiya soy *3b yap JB^ny ua JBJjua tu
'pBpiJojnB sbui ja^jaxa uaAap ou A aisa ap saJojnfpBoo soy ap uoi^^ipsijní By Bjídsa
•joAO) o JopiSauo^ ya ouanuí BUBdsq • • • ua *3b aiusisqo o^^ -u3bjoa auiiuBun
•jd opBuiByoB asan^ is uBsuadsip oy BDij^BJd By A -ojp ya 'sop sopBSBd BjSBq jas b
BqyanA oy ou "3yv ^B un 3nj( '^ ^ '^&gt; "I By Jiqiqojd ap JBsadB sand 'opBjnSij uBq
as sounSyB oujod ayqBpaídsap ubi sa ou ojqanj un / ap uoiDBjuasajdaj Bq
•pBpn;3 Bisa ap sijjbj\[ Bisay^y Byua *aiJJO3 ap
3 ya JopaoBpy ouiajdn^ yB aÍBuauíoq opiAap ya uoa uojBjnquj oyqan^ yB opuEj
-sauouiB -3b uod seisejS s^y JBSiuoSajd uapand oy 'opsiquiq yap Buosja^ sy BpBjnS
-asB A BpBjadsaj A 'sojoa sns sopiunaj uojBAjasqo *Opb p^pijoiny ua sopmjijsuoD
sodjan^ soy sopo) uojapuis so4-ta^^ sojsa uoupjuo4^-* b oíiso^aj A ozoS yq
'sopBiaadsaj jas
•Fd BuasBjjuoD ns oiyq J3iabx 'a 3PX PP BiDuauBUijad By A (¿o)ub) (¿) ojajoa^
ya uBja sauoiDBuiByDB sbiiid 'opjaq ouiniíay ns ap BiuBjaqo By (¿) ap p soptPUfsns
A 'patftjo4 Ptauapu^4^put • • mns ap ui^ ouiod vqpjttiu oj ts ap pxanf A oanauajj *3b
oyqanj un ap jomj yap ^sbajbs ay as BuayiqDiy^ 'jSuy UBnf "UQ ap Buosjad By /
EpBjnSasE -3b EjsBq soujaijBqns soqBD SBUiap soy uod jspuoj ap BpuBuiap * * "JBiiy
-ira apx ns A "^ #y ya opuBuioj (ODiyijaA as ouiod) ou ^b A ojynsui jouaui ya jaA
-BDajd *Bd soijjiqjB opuaiunasip • ' * uDBjDadsa A bijiSia BnupuoD ua uojaisnd soj
•ab 'pBpjaA By b soqaa ó¿ "opjaq bata ap SByuoD 'b • • -^jab ota4sa¿ A ¿apoif pp pA
sop^saaajt '3b oj uoa A) 'BiDuauBuuad ns -Bd saaoA sns UBiDJBdsa UBqBuiB *3b ^^x
yap • • #'uoiDBjnui By opuBipo *3b A 'Fadd BiauapuodsajJOD ns ap sopBAijd í*OaAO)
odn yap opBiquiq un b ubi púa j *3b 'Biauaipaqo By opuBAjasqo 'sauoisnjuoD ap jbui
un ua uBqEnjDny^ • * * SBapi sBuanq sns UBiaajD *3b osBd yB *3b sayouBdsq soun ap
sajapaDOJd soy *' * jBSiABns A jauajuoD ua *3b 'sopBJisiSsj^ sayqBiaadsaj soisa bsod
bjjo ua asJBdnao uis 'bdjbuoj^ ns ap ajuBuiB A 'osojaua^ yaiy oyqand un ap buiij
-día • • *opis asaiqnq uoisajdxa jouaui ByB *3b '3b A 'opBuijB ajquioq un b / uoid
-asod opusp uojaiyduinD A uojaiDapaqo *8Ojp sns ap oiDinfjad uis *3b ua 'aÍBjjBSEA
A pBjyBay ns ap ODijuajnB sbui oiuouiijsaj ya uBjas A 'sopjanDB sns • • 'sns oyu^S
-iq ¿jBjiyim apx ^ PIÍAED ouiisijuaipaqo ya buiixbui biabs Bisa ap 010 osbdb oj
-aq? BqEqjnjjad oyas #3b ¿oppq^nua4 p b Bi^iaua uod (v*atp spiopupjup^qanb 'ab
p p) asyndaj uoiDnjijsuoD ns ap sbuiixbui SBjap opinjjsui a o^aisos ns ap aju^uiB
oyqanq un *3b ap axanb as ou 'Bjnoaxa oy is A A 'oyjaajaxa Á 'oyjBidaaB pBd oyynSJO ns
ap jBAayy asjBxap ojipqns ya aqap souaui 'oyjjiqjB ajqty A 'pBjsajod Buayd ns ap
sosBD sayB) ua jBsn ouBjaqo^ un apand ou uozbj Bjsa pjd is3b opoui 9(j íajua^
ByB p3jUiBJjsaip Bxijip A ayyipnBDB *3b *Bd BSuaj SBy3b JE^ny ns ua ojio jBSojq
-ns dAap aasod SBy ouA 'EJjanS ByB ayBS Aay[ o 'JopBjaduiq ya is *3b 'ajjaiAp^ jop
-BysiSaq ouiajdn^ obusiuj ya *3b 'oyyipnB^ o apx opo) b sayBiauasa Bjausui yBj ua

�Dominio, debe disolverse y relaxarse pr. el solo poder arbitrario de un xefe
cuias sospechas inducen su nulidad ¿No, Montev.. . No lo creáis penséis, Isleños
y si hubiese qn. pues hasta qe. magnánimo Ferdo. disipe / la tenebrosa nube, qe.
nos cubre sin ver y veamos sobre el Solio de España los rayos de su luminosa
Antorcha no se no podra (desenc.. . desenrroscarse las desatar las pesadas cadenas
con qe. un numeroso y honrrado vecindario [vecindario (?)] lo proclama y) nin
gún Potentado juicioso exponer (ala pca.) a el oprobio y venganza de un co
dicioso a un Pueblo benemérito y honrado pr. todas circunstancias. Si Mon
tevideanos, assi lo jusga jusgan los Tribunales imparciales, y llenos de providad
déla Ilustre Capital, y ellos oirán vraa. quexas con el pleno de autoridad, qe. la
savia providencia pa. estos conflictos depocito en tan ellos, y qe. haveis ya (senti
dos) complacido tranquilisado participado en el mad con la resolución de su ma
duro acuerdo del 24 de Sepbre pr. el qe. reponiendo las cosas al / ser y carácter
qe. tenían antes os difrutais déla tranquilidad, qe. pr. momentos solamte. perturbo
el embiado Dn. Juan Ang1. Michilena: Pero no fuera del caso analizar aunqe.
en compendio los victoriosos Triunfos del Exmo. Sr. dn. Santiago Liniers yprlos
quales ha premiado su mérito la piedad de un Rey qe. con su mal ministro bri
llaba la iniquidad, y se encontraba la España en el .. .estado qe. saviamte. dibuxa
la oda nunca bien aplaudida de un español y qe.. . . exigue pa. su eterna duración
y memoria... de nro. llanto qe. la incertemos aqui.
(sigue la oda)
Que cuadro tan tierno pa. annonadar a el espíritu I la meditación de un
Español! ¿Pero puede creerse qe. esa pinselal... pinsela de su innato entusiasmo
retratando á la invencible Madre Patria en el año de 1804, podría tener su temer
mayor catástrofe?, y decaer, la demencia de un Traidor en tan superlativo grado,
qe. gustase verla desaparecer del Mapa? Si comp^triotas] Compatriotas amados
hasta este iniquo extremo la precipito el qe. premio a Dn. Sant[iago] a él Exmo.
Sor. Dn. Santiago Liniers, el Pérfido Privado Godoy, Mro. infame, y cu ios delitos
no hay castigo proporcionado pa. ellos.
En la última pág. qe. correspondería al folio 30 vta., tiene un título qe.
dice:
20 á 24 Set. 1808
Defenza de los sucesos que tubieron lugar, no aceptando la separación de
Elio, y admicion de D. Jn. Ang1. Michelena.
(1) Bobadilla libro'2^ Cap.^ 17 nos. 108, 109, 110 Salya. . . de Regia protectione pan.
1* Cap.^ 1 preludio 3.

11 - [Proyecto de Constitución Nacional Provisoria seguida de advertencias aclaratorias.]
[1811?]

/ Constitución Provisoria, y advertencias álos Comisarios Diputados y Su
plentes, p.a el Congreso.
El estado es una persona moral compuesta de muchos pueblos cuia vida
consiste en la unión de sus miembros. Su mas importante cuidado es el de su
propia conservac," y p.a ella necesita de una fuerza compulsiva q.e disponga
cada parte del mejor modo q.e convenga al todo. Y asi como la naturalesa da
acada homb.e un poder absoluto sobre todos sus miembros, asi el Cuerpo moral
y político deve tenerlo, sobre todos los suíos. Este poder délos Pueblos dirigido
p.r la Voluntad gral es la q.e sellama propiam.16 soberanía.
Si es propio de la Soberanía el dictar Leyes, y estareside en los Pueblos.
Si álos Pueblos pertenece p.r naturalesa él Cuidado de su conservac." ordenando
cada parte al todo, y esto no puede verificarse sino p.r medio de las Leyes. Si las
leyes propiam.te son las Condición.8 de la ([sociedad]) asociación civil, y solo
— 178 —

�— 6¿I —
UBjBjsa uainbB Ou'ao8 joijadn j^ j'd 3j'uijBSaj sopiAOtuaj jas UBjpod Baijqnd
BZUBI^U03 bj ap uasBsnqB 3'b sajBiauíAOJj SBjunf sej ap sajEao^ sog "Bj&gt;
•soj^Bj^ns sojBipaui ui j'd uoiaaaja bj ua jiuaAjajuí ajang 3"b
Biaipoa X uoiaiqiuB eje ouajj u-8jb Bjpuod as A 'sojo^ ^p Bjdtuóa bj ajjÉd ubj8 ua
EJEjiAa as sajjang sbj ap ojjjiqjB oiqBg ajsa U0^ '(auo^^tuoa as 3'bap sapvpm-^ spj
o otaaefsau uoa) -sajEao^ sns ap uoiaaaja ej ua BiauíAOjg Bpsa BjBAjasqo Bjañpmr)
Buisiuj Bg -ojqang ja opojap bjsj^ ej e Baijqnd uoiaaaja bj / EJBq as sajjans jd
A 'OJBJUB^ ua uBjBqaaq as on*qo&gt; ja asjEpnuí ap ajaiqnq opuEnb o 'soub sajx
soj ap ujj je sojsg -opoui ouisjuí jap ojjEnb o sop EJEjquiou s'/iy 8*g A 0u#ao)
joijadn jap Jao^\ B'd uajarnbaj as a-b 8*pEpijEnb sauíijqns sbj SEpoj u^^uaj 3-b soj
-a^ns sop 9 oun Ejj^ija sojo^ ap pBpijBjnjdB EiauíAoj^j EpB3 ojsa asjEiuaaja EJEd
•sajBtaujAOJ^ SBjunf sej ap sajBDo^v soj uoa BjEq as otusiuioj X 'soub sajj ua sajjap
UEjEpnuí as soiJEjajaa A 'OAijnaax^ jojjadn^ ou^ao^ jap sajEao^ so^ "B^
•SEtauíAOJ^ sej sspoj ap ajquiouE 3,-uijEnSi ejjajd
-aj oj u'b ojqan^ OAijaadsaj ns ajuE sodjan^ SEuiap X saaanf 'sajEiauíAOJj SEjunf
sej j-d oj'tu^-inf ouisxui ja ^Jq ^s BpuiAOJ^ Bpsa ug -SBiaujAOJtj sej sspoj ap
ajquiouB X is j#d oruiBjní ajsa EjjAiaaj 8-Xy 8-g ap ojqangja X í8jeiijiui sodjan^ X
'saaanf soj sau'aEJodJO^) soj sBpoj ^'uiEAi^aadsaj uEjEqouisiur -07 'soqaajap sopjjajaj
soje ojJEjjuoa opuais '3Sejejj as 3*b oj ua oiajaas JEpjEnS tu ap X 'uaa^axa saaaA
SEina 6¿ opuBUjag U'Q Xag jap soAijnaaxa soj X 'soqaajap sns sosají jEAjasuoa ap
'sBpujAOjg sbj SEpoj ap ojsand ojqang ouEjaqoq je sajaij sns ap ot'uiBjnf auuiajos
un 8'Xy 8g ap ojqang ja ajuB uEjEjsajd OApnaaxa Oa*AO) jap sajouag S07 "B^
•BjEjg bj ap oig jap SBiauíAOjg sbj
ap EAijBujaAnf^ joijadn^ Ejunf eje oxjaAjjnE^ ns aju^jnp X 'o¿ opuBUjag n*a ^oS
ja EaJEuoui je aaauauad (jej3 pEjunjo^ j'd opiaajqEjsa uajatAnq sojqang soj 3*b
saXaj sej ap n'anaaxa sej 'sa ojsa 'oAijnaaxa Japog jg *aipEu ¿*d op^djnsA iu 'opjpa^)
jas apand ou a*b oj j*d 'ajqudijasajduii a 'ajqEuaijEui opoui ouisjiu jap sg :sojq
-ang souisim soj j'd ouis ojio j-d opEjuasajdaJ jas apand ou ise X 'ajqEaiunuioaui
(sa) EzajEJtuEu j-d ajsg :sojqang soj ua apisaj OAiiEjsi^aj ouBjaqo Jaj&gt;og jg "Bj
gBuopB^q u*anjijsuo3 EiJosiAOjg ap EZJan^ bj Epoj uEjpuaj SEiauíAOjg
sej ap 7BJ^ pEjunjo^ ej j'd SEpijiuipB X 'SEpsjoq opuais #b sej sa^Sjs 8"uojanjjj
-sui sbj sjUiBijosiAOJd jaaajqEjsa 'oiJEjjiqjB oa'Aog unB 3,-8isuo^ sa 3*b bj X sojsa
ap eiuejjx ^ ouisi^odsap ja ojuojd oj j-d Jipadun Bd 'jaAap ns ap ojdojd aaJ3
'sopEjndiQ sojap n"anjusuoa EaiuBjjx Baijodsap ej o'aiBjj ejjb bj 'uoiadnjjoa ubj8
ej ejob opuEAjasqo 'opBaxjijaaj Bq oj 'opiduiojjoa ojopuaiA X 'OAijnaaxa ^aoj)
ja opsaja Bq sEiauíAOjg SEUiap soj ap ajquiou e 3*b 8*Xy 8-g ap ojqang jg/
'Ouojx J3 U^ UEaojoa as 'sojqang soj opuaij
-amos EjqEjEd Bun ua X 'Bzajjy uajnqijjB as 'sojqang souisiui soj j-d unE X ou'AO^)
jojjadn^ ja jd sopE8zn( jas ap sasEdEaui UEjEjaap as 'sojja e 8*joijadns uaasq as
'sojqang soj ap OAjjBjsiSaj japod ouEjaqo J^ arureSajiJaE^ (["opDuBdjnsA 'sajapod
sns 3j#uiEpBjBasap X EjjaiqE uapaaxa 'Baijqnd BzuEijuoa bj ap opussnqB X 'ouij
-sap ns opuEpiqjo 3*b ua EjJosiAOjg u'anjijauo^ Bun sBiauíAOjg sEjap sopBjndiQ
soj osaj^uo^ jap sajuE opsuijoj uBq pBpisaaau ajua^jn Ejap sopE^ijqo X 'pspjaq
Bjsa ap sopiasog 'saiuaiaaj Xnuí sojduiaxa souiauaj sojja ap X 'sodj sopoj ua Eiauaij
-adxa bj J3A oqaaq Eq oj otuoa 'oubjij X oaijodsap Bjas aqajq 'oiJBjjiqjE opuais
8*b i'd 'OAijnaaxg d'ao8 ja JEjSaj sa 'jjai^ n'amijsuo^ Eun ap u-auajE B-uiiJd Eg
'sojqang "sojjo X soun optpaauo^) uEq aj
(atuatuaiutupun) ([3,-uiBaiui]) 3-b OAijnaaxg ou'ao^) je opuEujaj Xag jap soqaajap
soj sosají soqiuB opuExap 'Eins ej uetujoj uaiquiEj 'oqaajap osnauoaui jen^í uoa
uaaja as 3^b 'Baxjauíy ap soj íu'anjijsuoa ns opuEuuo^ UEjsa OAijBjsi^aj oqaajap
ouEJaqos ajsa ap opuBsn EUEdsa ap sojqang soj sand \ 'opuEUJag Xag jap uoisud
bj j'd *Baijauiyap ouioa BUEdsg ap sojqang sojb ojubj ojjanqap Eq ajsa :ajqn
-dijasajduii a 'ajqBuaijBui ajqEaiunuioaui EsajBjnjBU j'd OAijBjsiSaj ousjaqos oqaaj
-ap ja uojEdjnsn as uoiaBU bj opip^aauo^ BiAEq saj 3*b OAijnaaxa oujaiAo^ ja uoa
•-juajuoa ou EUEdsa ap saXag sog 'BajBuoui ja ua ([BiAEq saj 3#b]) OAijnaaxa ja ojos
X 'sojqang soj uos 3'b 'uoiaB^ Ejua api saj oqijEjsi^aj ouBjaqo Japog ja EpEuapjo
U3ÍA ^inbjBuoro bjxjj ua 3'b id íoubjjx X 'oaijodsap opuais ou 'oainbJBuoj\[ Eas
a'b uab' ou'AOf) ap aiaadsa Bpoj ua p^pjaq Eujaja ap s'uoiaisodojd uos SEjsg
•soja8n uajsa 'b b saXag sej ap JojnB jas uaqap sojqang soj ojos 3'b 'ojsa^iuEui
X ojEja sa 'pEpaiao^ Ejap 8-uoiaipuo3 sej JBjn8aj aaauajjad ubisosb as 3*b sojb

�Sugetos p. conservar la unidad; y siendo hechuras de las Provincias, como deben
serlo, podrán ser removidos p.r ella misma, no en aclamac." p.a evitar desordenes
sino apluralidad de Votos.
5a,, Previendo el Pueblo de B. Ay^9 enla instalac. déla ([prím.9]) Junta
Provisoria q.e los Vocales del Superior gov.no pudieran corromperse y qs las
Provincias p.r la gran distancia no podrían poner el urgente opurtuno remedio,
se reservó la facultad de poder removerlos con justa Causap,r si y a nombre de
las demás Provincias antequienes justificaría su hecho. Esto fue recívído y aprovado p las Provincias todas, y quiere q en lo sucesivo tenga su devido, y muy
importante efecto; ps lo q implora, y pide nuebam.te el Poder de las Provincias,
6a,, Para conservar ilesos los sagrados derechos, y libertad de los Pueblos
contra las usurpaciones délos Gobiernos establecieron el Tribunado las Repúbli
cas bien ordenadas. ([Nosotros lo instituimos ahora con el mismo fin. Y p.r lo
mucho q.e interesa su pronta instituc." queremos a nombre de todas las Provin
cias q.e lo compong." provísoríam.te las beneméritas personas del Coronel Lic.d&lt;&gt;
d.n Man.1 Belgrano, Dsi Da José Julián Pérez, Diputado de Tarija d.n Juan
Hipólito Vieytes, D.n Juan Larrea y Da Gervacio ant. Posadas]) en lo sucesíbo
se tendrá especial Cuidado q.e no excedan de Cinco los Tribunos pa q.e no se
enerbe su actividad. Los Tribunos no tendrán alg.n poder executívo ni mucho
menos legislativo. Su obligac." será unicam.** proteger la libertad, seguridad, y
Sagrados derechos de los Pueblos contra la usurpac." del Gov.no de alg.a Corporac," ó individuo Particular, perodando, y haciéndoselas Ver en sus Comicios y
Juntas; p.a cuío efecto conla previa licencia del Gov.n0 podrán convocar el Pue
blo. Pero como el Gov.no puede negar esta licencia, p.r q.e ninguno quiere q.e
sus usurpación.9 sean conocidas, y contradhas p.r los Pueblos, se establece; q.e de
tres en / tres meses se junte el Pueblo en la Plaza el Primer dia del mes q.e le
Corresponda p.a deliberar p.r sufragios lo q. aél pertenesca seg.nla consituc," y
entonces podrán exponer los Tribunos lo q.e jusgaren necesario y conveniente en
razonde su oficio, ano ser q.e la Cosa sea tan urgente q.e precise antes de dho
tpo la convocación del Pueblo, q.e entonces pedida la licencia, y no Conseguida
podrán hacerlo. Y p.r quanto el Continuado exercícío del Tribunado está expues
to alos inconvenientes q.e descrive el Celebre Rosseau, queremos q.e regular y
comunm.te se exercite el Tribunado p.r unas mismas personas un mes si, y otro
no, p.r el espacio de tres años, concluidos los quales, deverán elegirse nuebos
tribunos La elección se hará del mismo modo q.e lade los Vocales del Superior
Gov.no Cada Provincia nombrará p.r sufragios un Sugeto el mas incorrupto, el
mas patriota, el mas impuesto en los derechos délos Pueblos, y B.9 Ay.9 dos; se
pondrán en rifa, y aquienes le caiesela suerte esos serán los Tribunos, á Cuío
Cargo esté la protección de la libertad, seguridad y sagrados derechos de los
Pueblos, ([y comoq.e
q.e se diera
de B.9 Ay9
el Tribunado, debe
su oficio y se]) (Vn) Tribunado Provincial se esta
blecerá en cada Provincia p.a protejer su libertad, Seguridad y derechos contra
qualquiera usurpación,; y de tres en tres meses se celebrarán igualm.te en Cada
Provincia Comisión, ó Juntas de todo elPueblo p.a deliberar p.r Votac.n loque
fuere otorgado p.r la Constítuc.n
7o,, El Sup.r Gov.no proveherá todos los Empleos así maiores, como menores
de su Provincia á excecpcion délos Conjueces q. serán elegid.9 en numero com
petente p.r el Pueblo á pluralidad de Votos, y después de Elegidos, se darán
ala Suerte, al modo q se ha dho debe hacerse la elección de los Vocales; y
durará su ministerio solotres años.
8a,, Cada Junta Provincial eligirá todos los Empleos maiores, y menores de
su Provincia exeptuando el Tribuna([do])(7) de Justicia compuesto de dos, ó
tres letrados elegidos p.r su Pueblo del modo q.e hemos dho hablando el Tribunal
de Justicia de B.9 Ay.9 y durarán solo tres años. En Cada Provincia se terminarán
las Causas ante el dho Tribunal de Justicia p.a evitar los graves inconvenientes
q.e traen Consigo los recursos fuera de la Provincia.
9a,, El Superior gov.no no podrá conceder p.r ahora mas grados en lo Mili
tar.9 q.e hta el Coronelato, cuidará el Superior Gov.no Elejir Gefes y Coroneles
délos cuerpos á satisfacción, y gusto de l([os]) Pueblo([s]) Lo mismo harán las
— 180 —

�— 181 —
ja I ounjjn i'^ ajain) -ajuaiuaAuoD sbui anSsní oduiaij ja ood anb sbj JJPub
ap pEjjnasj bj asopuBAjasaj íosajíhio^) ja BJBd 'sajuajdng A sopBjndjQ soijbsiuio3
sojb sajapod A 'uopnjjsui ap bajis pBjunjo^. ns sa A ajamb 'ojDaja opBasap ja
asaiqnj ou 'sojqang soj ap BiDBj3sap j'd Bisa opuBnb un^ sBj^ 'BjjjjiuipB jBjaua^)
pBjunjo^v -&gt;'d uau^ipas pBppijaj unuur) bj ap sajuBure sbiduiaoj,^ sbjb BSanj ^
o'i opuBujaj n*p Aa^ ja bdjbuoj^ opBJopB ojju ap soAijnaaxaA 'sojqang sopp
sojp sopsjSBg sojap Bsuajap A uojDDaiojd ua 'souBpBpni^) sojap pBpijnSas A 'pBj
-jaqij Botjqnd bj ap ([**]) ojdina 8*Ay 8g ^p ojqang ja ouiujodo 99j^ pBpisaaau
ajuaSjn unuiOD ajuasajd bjb jiuaAqns s'd a'b bijosiaoj^ U-Dnjijsuo;) bj sa Bjsg
•BsoiSijag; bj sbui soqanuí A 'sojjtr) ap JJajd BiDUBjajoj bj BpinjD
•xa sand Bpan) sotuBsajojd anb bdijojb^ bj sa B}sa A BJapBpja^ ^j sa bjos buii
ABq 3*b SBqantu sej ajjua a'Sija^Ej uoa aDBjua ouiijuj un auaij opEjsa j^ "v¿\
^ ou*ao) j'dng je souBpEpnp sBiuap
soj oraoa sojaSns uajsa A 'sojqan^ ([soj]) (sus) ap ps^unjo^ bj ap 3,*uiBja)ua
A bsosjoj uBpuadap -b soijbsíuio^ ubjbujbjj as ojos A 'sopBjndjQ soj ^-uibuba
uBjooapuoa as sbjiui SBsojaiqujE j-d a"b ja uod 'sojqan^ soj ap sajuBjuasajda^j
ap ajqujou oidojdun a oujapoui ja opinSuiixa sand Bpan) *oipaui ABq ou inb
b :sojqan^ soj ap bj sa ou bA ojopuais A 'EuaSB o 'Bidojd sa o 3#b j*d 'bujsiui
is j-d ouis BpBjuasajdaj jas apand ou 3*b bj 'sojqan^ soj ap jbj3 pBjunjo^ Bjua aj
-sisuoa J3 u'OBjuasajdaj ap 3)*uijEjnjBu aaajBa A ajqBaiunuioaui sa (9fs9) oAijEjsi^aj
japod jap iu oAijnaaxa ouadun jap BdiaijJBd Bp^u 3-b Baijqnda^j bj ap oiJBuip
-JOBjjxa oajduia un sa a'anjnsuo^) Jaasq A saAaq jBuuojap oijajsiuij^ j^ "B9J
•Aa^ ap Bsjanj A jo^ia opoui ojjo ap ou A saauojua Bjpuaj 'sojqan^ soj ap jbi9
pEjunjo^v bj j-d opuiuipB A opBjo^ 'oSjfKJ3 ja opinjauo^ ([-souEpBpni^ soj ap
pEpjjnSas A 'pBjjaqxj bjb auuojuo^ sbuibj jaaajBd j-d 'BsajSuj u'aBjsi8aj bj sopEJj
-91 soqp aiuasajd UBjpuaj jeuiuiij^ oj ug]) "o^jpo^ ojjpuas A 'aqajq un uauuoj
A 'saAag sbj uajaBpaj as 3*b sajua^ ap A 'jBjnjBu oqaajaQ ja ua sojsanduii sbuj
soj sopEjja-j ojjEnb q sajj UBjEjquiou as 'oAijEjsiSaj odjan^) aqajq un oijBsaaau
sa ojuBnb j-d oja^ 'soubuio^ ap oqaaiap A 'Bjnjpsuj bj ap souiiaap 3-b opoui jb
'sajua^ SBjap A 'jBjnjBu oqaajap jb sauuojuoa usas oju^nbua jBSnj uEjpuaj ojos
A 'SBpijoqB opoj jap uBpanb 'OAijBjsi^aj japod ouBjaqo^ j^ OAijBAjjd sa uamb
ap 'uopBj^ bj b saAa^ soj uojaiziq 3b 'uoiaBdjnsn bj ap SEpEUBuia otuoa bjjijsb^)
ap sbj A / 'sBjsg •souBaijaray sojqan^ soj uoiaipuoa ap opBpnuí jaABq j-d 'ojaaja uis
UBpanb 'uBja oj 3'b odj ua sbiuojo^ sbjb SBpBp ([•]) SBipuj ap saAa^ sBg "B^j
'BiauíAoj^ BpB3 ua BjBDjjaBJd as u'quiBj 3*b oj 'sojoa
ap BiJOiBui bj ap n'DEUjEdxa ns opusjjnsaj A ojqan^ ja (ojja D'(f) opuEDOAuoo oub
un j'd opBijjBdxa Bas 'eijje^ bj jB^zníos A 'opjuBd ubjS jeujjoj Bpand 3*b uod
8-uopBjaj SBqanuí ua 9 '8dap uojjiui un ap sbui ua bj3a ouiod sajBpnB3 sajuaSur
ua asaijEsajqos 3*b ouEpBpni^) opoj 3*bB Bpianpaj 'ouisi^bjjso jap Aag ajqaja^ bj
aDajqsisa as soubjji A 'sejodsaQ bjjuod jBjnuí aiuB A ^oAiiBAjasajd 0U103 "B^j
n'^BjadB ap oseo ua jiAjas ap uEisq 3-b
soj Bd ojajDaQ j^dng ja auaiAajd 3*b ojwui ouisjui jap auans j*d uanbBS as 3*b
ouis 'ojaiaap ja apid 3b sajosuaa aqanu soj uBÍija sojja ap 3*b saaanf sounSUiu
UBJBq ou 3*b A 'ojqan^ jap u^e^sijbs b u^as opjiAB^ ja jBjquiou ap EiBq 3*b sojaSns
soj 3*b souiajanb ojaduig íouao) j'dng ja aaajqBisa bj EuajEtu bj ajqos ojajaap
ouijijn ns ua 3'b souiuuaj ([souisiui]) soj ua ^^qig Ejuajduij bj EjBp ag "B^j
•ajqudijasajduii a ajqBuaijBui 'ajqBDiunuioaui (^jejismt'put) oing ap sa 3*b 'BjuBJaqog
bj jBuaSBua A 'jEDiunuioa 'jipjAip Bijas osg 'BjaSusjjxa buti^jb Bpuajod b 'opng
ojju ap ajJBd o ojjand Japa3 Bjpod iu o'^jb ojjo iu Ou'ao) ^'dng jg "Bi
-sBja^uBjjxa sBpuajog sbj uoa ou'AO^) i'dng ja 3,-uiejos Bjapuajua as
SEUiap ojug 'sbiduiaoj^ sbj sbjxjj ap uoisiuio^) bj Bjpuaj aausj opEjajdB ajsa B*d
3*b 8'Ay 8g ap BiauanuBBj uod Ou*ao{~) j'dng ja BJEjajDap ej Bpua^m ajaiAnq is
ojag "BjBq as pBpijBjnjj bj ap ajEjjnsaj 3*b oj A 'sojqang soj j*d bjbjoa as JBSnj
ajaip osbd ja ig 'SEpuiAOjg sbj ap n'uiijuasuoD ja uis Bja^uBJjxa Biauajog uod zb^
bj JazBq A 'BJjan&gt; bj JBJBjDap ojos is jod oa'AoS jouadns ja Ejpod o^^ "bjj
•sojqang souisiui soj ap opmf b ([pBpisa^au bj]) p^pisaDau bj ajnp ojuEnb
ojuej o^duii ja BJBjnp A 'sojqang soj ap jbj^ pBjunjoA j*d opijiuips A 'opsjoA
'opBuiuiExa Bas 3#b uis 'sojqang sojb ojnqpx u'3jb asjauodmi Bjpod o^^ "B()I
'sojjob soun ap oub ua oub ap asop
-uBpnuí (JPJ&amp;U92 mouvputnuoo A) uoiDDadsuj bj bjbjoj oujnx ns j'd sajauojo^ A
sojsa ajjug 'Sbiduiaoj^ sns ap uoidiujbii^ bjb OAijDadsaj sajBiDuiAOjg SBjunf

�Pueblo de B.9 Ay.9, que esta ínstrucíon y advertencia seden ala Prensa para que
sabiéndolas todos, conozcan los exesos que hagan de sus Poderes en los Comisa
rios, y Suplentes y amas del gravísimo castigo que merecieren p.r ello, sean
argüidos y reprehendidos por la opinión publica.
Nota 1
_
Aunque esta Constitución es reglada p.r el dro. natural y el de los Pueblos;
empero p.a q.esu observancia no les sea nosiva sino saludable, es preciso escardar
los Pueblos, y apartar la Zizaña, y maleza q.ehay en ellos. Todos los adictos ala
R^g,a Y Cortes Españolas, los Carlotinos, y Sectarios délos Tiranos Goyoneche, y
Saavedra deben ser excluidos de voto activo, y pasivo en los Comisios, y Juntas
Populares. Ellos no han entrado en el nuevo pacto social deñra. causa, ó si han
entrado voluntariamente sehan separado, y son en el sentir contra ella: deben
por tanto ser tratados al menos como extrangeros hasta q.e den p.Tlargo tiempo
pruebas reales ypositivas desutotal firme adhesión alsistema de ñra. causa, ó si
han entrado voluntariamente sehan separado, yson en el sentir contra ella: deben
por tanto ser tratados al menos como extrangeros hasta q.e den p.dargo tiempo
pruebas reales ypositivas desutotal firme adhesión alsistema de ñra entera libertad.
Nota 2
Seha dho. q.ela constitución sevote porlos Pueblos p.r q.c sisólo sepublica
p.r Carteles ó Vandos a vsansa de Tiranos, es dar á entender practicam.te q.eya
tiene su fuerza antes déla aceptación popular, y qs no le resta otra cosa p.a q.
obligue q.e llegar anoticia detodos: siendo asi q.e no recive lasancion sino déla
voluntad gral. délos Pueblos; la q.e no puede ser conocida sin equivoco sino me
diante la votación.
Nota 3
Se establece la amobilidad délos Vocales detrienio en tirenio, y no por mu
cho menos tpo. por no hacer la forzosa alas Prov. deser regidas unicam.te p.r
los deB.a Ay.9; pues aningun electo délas Prov.9 interiores les hace cuenta el
costearse devenida y buelta entan largas distancias p.a governar tan poco tiempo.
Nota 4
Seprefiere la votación p.rlos Pueblos aldeliberam.to de una Asamblea estable
cida por ellos, p.r q.e si es p.alo legislativo, en este poder consiste formalm.10
lasoverania délos Pueblos, y siendo esta p.r naturaleza incomunicable, no puede
transferirse aninguna Asambl.a; Si p.alo executivo, las Prov.9 q.e p.r su pobreza
apenas pueden costear sus Diputados; ^como podrian mantener enla Asamb.a
deB. Ay.9 los Indiv.09 q.epor dro les pertenece? Severian precisadas a nomb.
sugetos deB.9 Ay9 quedando asi p.r esto como los anteced.9 perjudicada la Igual
dad délos Pueblos.
Nota 5
Esta constitución provisoria fue formada p.r un Patriota desterrado p.r el
Tirano Saavedra y entregada álos diez q.e hacían las veces del Pueblo deB.9 Ay.9
enlasaron q.e sobre la constitución se hallaban en competencia los Diputados con
el Sup.or Gov.no cinco la aprovaron; tres se mostraron indiferentes, ysolo dos
aquienes p.rser Abogados no hacia cuenta q.e no hubiesen recursos a esta aud."
dixeron q.e tenían q.e decir sobre ella, aunque requeridos, nada dixeron, yse
reservaron p.a desp.9 conocida la intención de estos q.e era entrampar la cosa
setomo el arbitrio de darla ala prensa mudando lapersoneria p.a q.e conociendo
al golpe los Pueblos el bien q.e de ella le resultaba la aclamasen, y pidiesen.
Aunnoseha impreso, ni savemos si se imprimera
Nota 6*
Para q.e los Pueblos se hallen en aptitud de regirse por esta ü otra semejante
constitución, convendrá mucho se baian ilustrando en sus derechos y obligaciones
por medio de una Academia Patriótica q. podrán eregir los Pueblos en cada
Ciudad tomando a su cargo los sabios la enseñanza délos indoctos bien inten
cionados, ya explicándoles lo sustancial del contrato social de Rosseau para q.
sepan por principios, ya formando memorias q.e los instruían en la Soberanía
délos Pueblos, libertad, seguridad, igualdad, y de mas derechos, y obligaciones de
— 182 —

�Í8I

•Xaj ap ezjanj ^ joSia uopnjijsuo3 bj
BJiApaj uopBqojdB bXio ap X 'opmí oumjn ja apisaj uamb ua oueJaqoq ja
ajuauíjBuuoj uos 'ouojj jap opBad b ut^q ou 'sajapod sns sopBp sojqan^ soj anbjod
ÍBjJBZBqaaj o BjJijiiupB Bjed sojqan^ soj pBjjaqij ua uBpanb un^ 'osaj^uoa ja j*d
uopnjijsuo;^^ bj BpBuuo^ 3*b 'sa mbB 3Q 'BpiA ns Bpoj ajuaraajqBjasira jbjisbjjb
apuBq anb SBuapBa Á sojjijS sop^sad soj Ji^aja jod 'sojqan^ soj uednao anb ouojx
ja jeuopueqB 'sa seui 3*boj A. 'soqanuí ua jejjua BJBd ouiy un ap jijes Bijas os^
•sojqanj sojap ajjans bj ap oiJjiqjB ns b UBpiaap a*b SBjodsap A sojnjosqB ubj
japeq sojjajanb souaui oqanuí iu 'oAijnaaxa o 'OAijEjsiSaj japod unSuiu osajSuo^
jb jijajsuBJj sa ou ojsa 9-b 'sa ojbjd uaxq X 'auojsj jap sopiufji 'sopejs^ soj ap^j
a*b joíauj o euanq uej uasBuuoj bj X 'ojaapp janbe asaijdns as saanj sejsa sepoj
SBpiunaj a"b Bd 'opejjaj un uasBjquiou sbjji^^ ^ sap^pni^ sbj sepoj 3-bap oujiApB
ja puioj as 'souBapauíy sasajSuj sojap uoianjijsuo^ bj ojos ja osiq 3-b uijdubj^ J0*p
ja oujod oiqes uej ajquioq un sojjou ajjua JBjjeq jioej ubj asan^ ou 01^03
epunSas Bjsa b eeuejj 3*b Bjjajjsa BjauíiJd ^ bj b aaauajjad anSis anb ojs^
•uaSiJO
ns ap pBpijnaso X ojuajoiijBqe ja ua jijoui X JEja^aA Ejed opi^eu ueq ou sou
-BDijauíy soj 3b ueasouoa sopoj X 'saanj X sojuaiunaouoa sns sojjo b soun eipod b
uanbiunuroa as X 'sojja ua uoiaBjnuia bj ajjua 'uopnjjsui a p^jjaqij ns ua ojqan^
BpBD Euiojab sajajuj ja B3SOUO3 as 3*b BJBd 'sBqaaq uos apuop JBSnj o pBpni^
bj opuBaijiaadsa 'sejazEf) ap jojipa ja e asjijiuiaj uBjpod oqaaAOJd unSjB ap uaj
-aijBS 3b SBijouiam sb^ ^uoiSija-^ bj ap sojdaaajd sojb opiqap ojadsaj ja X 'bijojS
bj b oÍBqejj jb 'pBptjaoijpaui bj Eajqiaapuj jouib un X 'sopBjs^ soj ap SBJopBjosap
sajsad Biaipoa X uojaiquiB bj b oijm) ajqeuBjjua un sajopuaipunjuí 'BinbJBuy
bj uod pBpjBn^í a Biauapuadapuj bj 'pnjiABjasa bj uoa uoiaBuipjoqns bj 'Biauaajj
bj uoa p^jjaqij bj Jip(un)([- -])juod([-]) ou b sajopuBuasua 'souBpBpnia soj

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3465">
                <text>Las ideas políticas en el Río de la Plata a comienzos del siglo XIX : contribución al conocimiento de su filiación y desarrollo iniciales</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3466">
                <text>NARANCIO, Edmundo M. </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3467">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1955, Nº 14 : p. 97-183</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3468">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3469">
                <text>1955</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3470">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3471">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3472">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="374">
        <name>RIO DE LA PLATA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="314" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="545">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c63ce9f899f7e55225bbd9fcdf11a54b.PDF</src>
        <authentication>e3fe6b6c38a070e8ba41560acd341cdc</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3473">
                    <text>— 68^ —
fí6l S3ibui8ij(3 s^uopcSijsaAUi ojqru ja uoa e^pirar) A sapEpiuBintifj ap pEjjro
-b^ bj ap (Biuauíuadx^ ^ jBjauaj) BiSojoia ap BjpajB^ bj 'ua opBziiBaj ¿íEqBJx (*)
yB cuBunyaB 3S ojaasui ya anb (b rasjpnpap apand 'sajsaojou /
soj b BpBzijBaoj a^uauíBjos —ooijBj^oa^ bjsia ap o^und ¡a apsap—
Á BUBijpiuiop ajuaujBAisnpxa (sa^ojjjuiij soy ua ou) sjBd oj^sanu
ua 'sa axaadsa Biyaip ouio^ '(ajuaiuijiip jb jBDid bjbcI oqaay ya ajq
-os J3BD BÍap as anb —sapajBd SBy ap o^yB ya Á sajqranqaa^ sBy ua
opBSjaqyB— oujtuaou o^^asuy yap ojyqBq yB upysnyB) ,,oyans ya ajqos
ojuojd ap J3BD oíap aui^ :ouiod isb oSyB ÍBnqaanb zoa buti ap 'Bzinb
'bjbj^ S "SB^Bq^ ap pBpauuajua By ap uauua^ yap jostuisbj^ yBdp
-uyjd *((supíS9¡uí ptuofpuj^^ 'o^B^o^Buiaq oja^djtuaq un ap BiJBiy
-lairaop aiaadsa By ap unuioa ajquiou '^BanqauíA^ By ap osbd ya anb
'soupaA sasiBd soy Á '¿Bn^njQ BJBd joíaui oun jbji^ soumjpod
ou yBuoi^aj oydraaía ouio^ -oaijpuap sajajuí o^yB sbiu yap sauois
-nyauoa jaBjjxa BJBd 'sauoiSBDO ua 'opiAjas Bq unmoa ajquiou un
ap sisiyBUB ya 'SBuiapy -sbjjb oduiai^-oqDnuí apsap opBsn Á yBtuiuB
un b opBaiydB Bua^ipui ajquiou ya Bja opB^snÍB UBna jBj^souiap
b ouia BpuaiD By saaaA SBqanj^y •yB^uauniDop sajajuy un a^uaureyos
auap ou *oaijTJD sisiyBUB ns Á 'yBjaua^ ua sayBuiiuB soy ap ('Di^ *soy
o SBua^jpui) saunmoa sajquiou soy ap uppByidoaaj Bq

•(8) 'jajanaQ •) aSjof — • ttoot¡pu9ta jaq^p un outs
pjj ap A pppatí} ap o$av un atuauipjos sa ou 'stp^f un ap
vunv^ pj ap sPuaStput sa^quiou so^ ap vtAoiuatu M&gt;p¿pnf)it

p ud ^nonj^-nonj^^ p&gt; svtou^ÁB^^

7/

(*) vt^^mo(}oj^
iso'pttuoud}'^ sof ap sauntuoo sa^qtuo^ 7

's3utuiJOD sajquiou soy ^p

pp
SOJ ^p ^T^OJOiq ^J DjqoS
OMIJULO VHJ^VW *
'A onoao^

�Uruguay evidentemente después del coloniaje, cuando se constru
yeron las primeras viviendas estables (que no tenían nuestros indios
nómades); b) que traspasó las fronteras seguramente por el extre
mo noroeste del territorio nacional y de allí se expandió rápida
mente en dirección sudeste, sin alcanzar empero —como lo hemos
bien demostrado— la región atlántica; c) que el insecto entró al
país ya con su designación vulgar, "vinchuca", pues se trata de una
especie propia del norte argentino - chileno - boliviano que fue des
cendiendo hacia el sudeste en el correr del tiempo (Talice) (32).
La necesidad de estudiar los nombres indígenas de los anima
les se hace aun más evidente en el caso de la fauna sudamericana.
En efecto, como dice Dennler (8), "los primeros viajeros y explo
radores del Nuevo Mundo no tuvieron, con mínimas excepciones,
preparación alguna en materia de ciencias naturales... manifes
tando, sistemáticamente, comparaciones poco coincidentes entre los
animales descubiertos y los de sus patrias respectivas. En lugar de
adoptar los vocablos indígenas, los animales fueron bautizados, a
base de una semblanza superficial, con nombres de animales eu
ropeos, cometiendo, en la mayoría de los casos, errores graves y
creando así una confusión enorme".
Añade Dennler (8) que "la pronunciación de los nombres in
dígenas trasmitidos por autores de idioma extranjero, y consecuen
temente escritos de acuerdo con la ortografía de este mismo idio
ma, ha producido interpretaciones muy erróneas, las que, de su
parte, han introducido, en la nomenclatura científica, errores que
exigen su eliminación o rectificación en el momento que la etimo
logía de la palabra queda evidenciada".
"Por otra parte en el caso de los nombres guaraníes debe te
nerse en cuenta que ellos representan un sistema lógico que sigue,
en cierto modo, el de Linneo".
No es de extrañar, pues, que los primeros exploradores eu
ropeos que llegaron a Sud-América y se enfrentaron con los Ctenómidos y sus moradas subterráneas, emplearon, en sus descrip
ciones, las voces topos y toperas, evidentemente inapropiadas, por
que, como se sabe, los Ctenómidos son roedores y los topos, en cam
bio, insectívoros.
Animales como los Ctenómidos, que tienen tantos rasgos bio
lógicos peculiares, no podían menos de ser bautizados especialmen
te por los nativos o campesinos del lugar.

I.

Enumeración de los nombres comunes

Resulta imposible dar aquí una lista completa de todos los
nombres comunes de los Ctenómidos, porque son animales de dis
tribución geográfica bastante amplia y la bibliografía correspon
diente a algunos de los países donde habitan, como Perú y Bolivia,
nos ha sido de difícil alcance.
He aquí los que hemos podido reunir, citados en orden alfa— 290 —

�— 163 —
fu^q^ns^ s^jorn^ sonn8]y (**)
•fXn3uB uaqijDsa sajojne souniy ( ^ )
•ÜOIDBJ3J&lt;JJ3^UI BJD3JJO3 BJ B OJUB11D U3 SBpBpunj SBDIJIJ3
b SBjaíns SBuaÍB sauoiuido JiquasuBij b soioajBjiunj sou 'opnuauíB
'anb opoui aQ -Bn^oaj Bun ap oipmsa ¡a ua Brapyn bj sa BaxSpjouiija
BdBja B[ 'a^jBd bjjo jo^ 'BpBnaapB uppBjuaumDop bj jauajqo jidb^
sa ou *SBinapB 'sajBtia sbj oa *joBjBná ja Á Bnqaanb ja oidod sÉn^
-üaj sbuiiSjb oa sopun^ojd so^uaiioiDouoD aSixa anb o^aadsB oíajd
-raoa ajsa ap OAijsnBqxa oipmsa un inbB jaaBq soioapua^ajd o^j[
ViOOlOWix^ 'II
•Dja ^.sbj
-bj soj ap nanj-nanj^ *^&lt;SBpBjqanb sbj ap nanj-nanj^^, *€&lt;bdbdijix
jap nDtu-nanx,, *&lt;4SBAjas sbj ap nom-nDnjL *,,jbjjod ap
*cíojsnqoj nanj-norix^, ^^UBjdpjy jap oíox,, '^ozijqoa
UBJ^)^ :jBjiqBq jb o pBpijBaoj bj b 'jbujiub jap sajajDBJBD b uajaipj
as anb sopBAijaípB sojjo uajsixa 'Bpin^asua soiuajBpnjsa^
opisjadsip o uppnqijjsip BXna ^sopBjp sajqinou soj ap sBiuapy

•anbnpunjL
•nanj-oanj o oanj-oanj o oanj-nanj ox
•oínj-o^nj o íoj-íoj o oíox
•ojjodbx
•njnj ij bj ap ojjiduojb^[
•ajBonj o (¿) a

pj^

•njnj - BXpn^oy

(##)
^ ^ BpB3jd
coa bijbj^ojjo vj 'sauntuoD sajoBjJodoii so^sbj 'sand 'sbjx^j oao
ajX 's^tuoudt^ rojauaS oaiun on b uaaauajjad ajuarajBnjaB SBpp
ouoa saiaadsa 09 SBI 3ní&gt; J^j^uas aqB^ 's^taoud^ ojaoa^ jap sajuBj
uasajdai b *oo o ajoaujBAisnjaxa 'sopBaijdB opis OBq anb X 'oapaq

�Angudyá. — Se trata de una voz guaraní que significa rata (Denn-

ler) (8) y ratón (Ortíz - Mayans) (25), Morales (22).
Angudyá-ivihgwih. — La segunda voz significa, en guaraní, que

habita bajo la tierra (Dennler) (8).
Angudyá-ivicu-í. — La segunda voz: bajo la tierra o arena (Ortiz-

Mayans) (25).
Angudyá-tutií. — Voz imitativa según Segovia (31), que significa
literalmente "ratón-tutú".
Coludo. — Palabra española que hace alusión a la cola bastante
larga del animal. El mismo nombre se aplica, en el Río de la
Plata, a cualquier animal de cola larga.
Conejo del cerro. — Expresión seguramente originada después de
la colonización y que traduce, en los colonizadores, la tenden
cia a hacer semblanzas superficiales entre los animales propios
de Sud - América y los europeos.
Coruro o similares. — Voz usada en Tierra de Fuego, Sur de Chile
y Patagonia, donde parece aplicarse a una especie de tamaño
mayor, Ctenomys magellanicus, y también a ciertas especies
de Octodóntidos. Según Medina (20) es voz onomatopéyica. Es
de hacer notar que, en guaraní, tiene un sentido bien diferen
te: sapo: (Ortiz-Mayans) (25) y (E. Morales) (22).
Curucuru. — Esta voz que no debe ser confundida con la anterior,
cuyo origen desconocemos, parece ser usada únicamente en el

Sur del Brasil (Moojen) (21).,
Minero. — Voz española no específica, puesto que en el Río de la
Plata se usa también para designar al ratón doméstico, que es
aplicada figuradamente a los Ctenómidos.
Oculto. — Según Segovia, (31) la voz se usa en el "interior de Bue
nos Aires y Montevideo". Esto último no es exacto.
Ocultuco, ucultuco y ultutuco. — A propósito de esta última voz
Garzón (10), en su Diccionario Argentino, dice "especie de
conejo de las ramas, de color gris, como de 15 cms. de largo,
con un pequeño apéndice de cola, más delgado y más bajo que
una rata. Es muy bravo y lo suelen emplear para hacer salir
los conejos de sus cuevas y darles caza. También los llaman
ocultucos y figuradamente mineros". La descripción es, en par
te, inexacta ("color gris", 15 cms. de largo, "apéndice de co
la"). Pero debe tratarse de Ctenomys por la sinonimia de nom
bres comunes que da el autor y por otros rasgos característicos
citados ("más delgado y más bajo que una rata", "es muy bra
vo"). Llama la atención que hable de "especie de conejo de
las ramas", cuando se trata de animales siempre subterráneos.
Además, hace alusión a su empleo para hacer salir los conejos
(sic, debe tratarse de liebres) de sus cuevas. En fin, Sego
via (31) da, como sinonimia de tunduque (Ctenomys), las vo
ces oculto y ucultucu "por onomatopeya".
Pumaré. — Voz del noreste brasileño. Dice Ihering (13), a propó
sito de este nombre, citando la descripción de dos compatrio
tas (Paulino Nogueira y Leonardo Motta), "tener la impre— 292 —

�— €63 —
^jb ugpuodsgjjog • • •/ zibj Bun
U9SBUJJOJ 9S 9nb 9D9JBCÍ ' ' • S9DOA SBJSg^
•flOfli (&amp;m 'nfnj
:9JU9lü^BnjX9^ 9^U9inSlS OJ BS9JÍÍX9
9p ojosgj^,, ns U9 '(j) opgAgn)- guo^q
•Bpxjn^sip Xnuí J9S gpgnd
9pns 9nb opugiqBs SBjjg 9p SBun^jB jiquosuBj^
B SOUJB^^ "OjqBDOA J9p Bnq99nb U9SUO |9 'jBqD9dS0S O 'J99JD
U9DBq 9nb S9UOpU9UJ JBJ^UODU9 OppIUIjgd Bq SOXJOSOU JOd Bp
-BDIJDBjd BDI^Bj^oijqiq BJS911DU9 BJ 'jBÍ^nj Opun9S U^ *JBUJIUB
pp BJOUOS UpiSIUig B| '9^U9IUB9ÍJ9UOJ 49JU9S9jd9J OjqBDOA p
9nb jinpuo^ ^jiuuad ou '(uppBqBj^ 9p S9nds9p) opojBjoqBj
p U9 X BZ9JBJHJBU BJ U9 'jBlDIUB J9p OpiUOS J9 9jqOS \) OU
-BijSirooj^ X 33IJBX Jod oq^gq oiprus^ ¡9 jbStij J9ioijd U9
'O^39J9 u^ 'opxjnDsip J9S 9p9nd oq99q jg 'BDiXgdo^Biuouo zoa
Bun S9 nonj-n^ru gnb 9^rdaj X 9Dip opunuí jg opo^ gnbuny (9
•(9JUBJ9pB SBUI J9A) OUÍ
-STUI J9 9JU9UIJIUJTSOJ9A JBUITUB Un BJBd UOJJttg JOd BpBSn ZOA
*&lt;tuB3inj^, ^p uppBuuopp Bun S9 zoa BqDip gnb Buido jo^nB
OUJSIUJ jg •S9UOI9BDIjqnd SUS U9 OpBUOI9U9UJ UBXBq OJ S9JOIJ
-9^UB sgjo^nB gnb ojqísod so ojod '^n^n^-Tum^ jgp BjqBq bX
'3081 ^B T3 ü9 '(i) ^^^zy 3n^ ^J3P S3 •BUBDijgujBpns BunBj
BJ B UOJ9TJipj 9S 9üb S09dojn9 S9JOJU9S9 SOJ JOd 'Z9A BJ9UJ
-pd Jod 'BpBsn on^ opu^n^ jBspgjd Ji^JJip so ugiquiBX (q
•ODiüBdsiqgjd opojjgd p uo 'ojJBd bjjo uo
o 'b^bjj bj gp oj^ jg ug soaijbu soj jod BpBsn gnj is jpgp sg
*BugSjpuy ug^ijo gp sg BjqBjBd B^sg is jbujjijb jpijip sg (b
•jgSoggj opipod soiugq gnb sojBp sogod soj
'gjuguiBDijgjuis 'upiDBnupuog b soujguodxg 'sg^ugigBqg^ sguop
-BUIJOJUI SBSBDS9 9p o^zBJJBq J9 U9 'OJ9dlU9 'OÍnpBJ^ 9S 9nb
BpBDiyduio^ X Bsug^xg BDijBj^oiyqiq Bpgnbsnq Bun b opBSxjqo
Bq sou sojqBDOA so)sg gp Bj^ojouing Bq — 'sgjBjiuiis X

í

Bqg B^syjBjnjBu jg jod BpBgjduig zo^ — 'vou,^tuy d^ oxoa
•B3lX?d0JBUI0U0 9^O9UIJIUITSOJ9A 'BJOUBdsg ZO^
*S9JBJIUIIS X OÍOJ^
•SOUJ9D í oxo&gt;)o T
-ouogsgp ug^uo oXng X U/7) uosjBg^ unSgs 'ouBnjgd-ou |^
-BIAIJOq-OUpU93JB-OU9JiqD OUBjdlJJB J9 U9 SBpBSn S99O^ I^
•jBn^xjgAB opipod
souigq ou upigBDijiu^is BXng BXBn^BjBd TUBJBn^ zo^^ — 'tun^uins
•^BguBjjgjqns upp
-B^yqBq ns gpsgp jbiuiub jg gjiuig gnb zoa bsoujoabd X bduoj
bj4&gt; b^iuji gnbjod 'n^nj-BXn^uB oiuog 'BDiXgdo^Btuouo zoa Bun
ugiquiB^ Bjjgs (\) BiAo^g^ un^g^ #bsod buisiuj bj bdijtu^is gnb
bj^o X BjouBdsg zoa Bun gp upigBuyqrao^ — •^^ - upfP}[
ugSyjo gp ugiquiB^ ojqBDo^ — 'vju^n p^ 9
^
's^tuooj^d^) ouis s/Ctuotidf[) ou oj
jgp sgjopgoj gp unuiog gjqmou ouiod (u uog) pJBung^
Buoxguguj (j) ugfoo^^ 'o^jBqujg ui • ((slítuoud^[) ojgug^ jgp
gyggdsg Bun gp 9sjb)BJ) Bpgnd bjb9^ gp jopgoj gjsg gnb gp upis

�Tucu. — "Tema quechua que dice hacerse, ser y acabar".
Tucu-tucu. — "Nombre que se da a una especie de topo, que
abunda en los campos, al que se llama también oculto, etc.
Etim.: en quechua Ttucu es lechuza. Quiere la casualidad que
las lechuzas tienen su habitación en las cuevas de los tucu tucus. La voz puede ser cacana o quechua, por lo tanto está
pendiente su etimología".
Ucu-Uccu.— "Interior, también huecú. Etim.: del quechua ucu
adentro".
Ucucha. — "Ratón. Etim.: cha, hace; ucu, interior o cueva. La
voz es quechua".
Tu. — "Radical que parece que no se usara así, separada".
Tucu - tucu. — "Ocultos que viven en el campo y meten un
ruido raro. Etim.: parece qu la palabra es onomatopeica o bien
que deriva de la raíz tu, hacer, y cu, partícula final no deter
minada aun".
A mayor abundamientto Lira (16), en su "Diccionario kkéchuwa - español", añade:
Ukhu. — adj. "Interior* interno, que está adentro".
Ukhu. — adj. "La parte más adentro de una habitación, de
una casa, de un lugar..."
Llama sin embargo la atención que el autor no incluye en su
Diccionario la voz tucu.
En tren de interpretaciones podría llegarse a pensar, pues, que
la voz tucu-tucu deriva de dos voces quechuas: tu, hacer, ucu,
interior o cueva. Se trata nada más que de una hipótesis que
puede seducir a los que se niegan a admitir que ella es onomatopéyica, pero que exige, naturalmente, un análisis etimo
lógico más severo. Este análisis es, por otra parte, muy difícil
de realizar con los documentos que la lengua quechua pone,
actualmente, al alcance de los especialistas.
Es interesante señalar que la voz tucu-tucu tiene, en Sud Amé
rica, otros significados:
a)En Colombia y Puerto Rico significa susto=tustus (Ma-

laret) (18).
b)Onomatopeya vulgar con que se designa la palpitación del

corazón (Santamaría) (29), y también Medina (20).
c)En Colombia: una planta parecida a la salvia (Santama

ría) (29), y también Medina (20).
d)También la "nutria" o abalari de los quechuas y quizá

de los guaraníes (Santamaría) (29), y también Medina (20).
e)En Chile "nombre familiar con que se llama a las galli
nas para pillarlas o darles de comer" (Medina) (20).
La voz simple tucu tiene, por su parte, otros significados:
a) Un coleóptero con "linternas" en la cabeza (especie de
luciérnaga) en el Norte Argentino. Es una voz cacana, como
tutu y tui, según Lafone - Quevedo (15).
— 294 —

�— 663 —
ap jBsad b sajuaiajip aiuB^sBq üos SBjja anb 'oSiBqiua uis 'jbjou jaD
-Bq ap s^ ¿up^ni 'sajBjiuns A n^ni-nont 'sajBjiuns X 0^0/ 'saJBjiiuis
X oon^noo 'sajBjiuns A oáhjloo '(njnj jod) n^n^-pApnSup :BuaSjpui
uaSuo ap SBpo^ uaaajBd anb 'saaoA sbj ap bijoXbui bj SBpipuajd
-moa UBjjB^sa odmS ajsa u^ "SBauBJja^qns SBpBioio sns apsap *Bjp
pp sBjoq sb¡ ua sajBiuiuB soj jod 'ajuauíajuanaaj^ ub^ 'sopnyuía soa
-ijsijajDBJBa sopiuos soj joíaui o opiuos ja 'pmijaBxa Bppnosip uod
*ubjiiüi anb (sdjvf sotsan^^s o 'sooiA?&lt;lop&gt;wouo
:tsb sojJBdnj^B a^imjad jbzijbub opijK&gt;d
somaq anb sopBjia sajqmou soj ajqos o^unínoa ap oiprtjsa

•batjb^iuji zoa sa BiAoSa^ unSag —
•^jbuitub ouisiin un uos namna
-nj X uBqnx J3 ^^b opnp ou^ ro^aadsaj jb aXnjauoa (j)BjBzy
•(^uppnBaajd oís jBuiuiBa apand as ou anb 'sojaín^B so^ub^ aaBq
UBjx)uioaB aj anb souajja^ soj ua X • • *ojans ja Bao^ aj^uaiA
ja anb saAajq ub^ sBUjaid sbj • • • odo^ jb aaajBd as • • • &lt;^bu
-Bdsq BAanj^j ap UBqnj ja^) uo^jng jod BpBajduia
•(BupuaSjy 'da^^) UBnf ub ap 'Aoj^ bj ua Bp^sn
•^njanbBuiu buibjj as Bnqaanb Buioipi ja ua
anb BÍJteujaianj Bpiaouoa bj sa ou anbí4 oja^doajoa un sa anb ap
-Buy *4&lt;snanj XBq apuop sjBd j^,^ o ,,snam soj BiaBjq JBax^iu^is
uaiquiB^ Bjjpod uviunonj^ zoa bj anb aqtupB (^) Bojin^) 'isy
•sajua^jaAip a^uauíBpBuiajjxa uaiquiB^ X sa^uajajyp
uos sajojnB soj ap sauoiuxdo sbj 'BDi^pjoraija Bija^BUí ua opnu
-auiB apaans oujod 'ajuBjsqo oj^j *anbpBa osouibj un ap ajquiou
:(ajUBjjxjq BzaqBa) uptunanj^ BAijap iq^ 3Q -a^uBjjijq bdt^iu
-Sis X Bnqaanb sa nont o oont zoa bj ((o) ^apiqnB^ unSa
4&lt;opunui jap SBSoa sbj as ou
oujaij oaiaoui oiuoa X
'ojquinjB aui Bjaxnb apuop b
'ja ouiod Xos o^m
:ozijjb3 jod BpBjxdoaaj bj^o B^sa
•4&lt;an^ aui as ojjo uoa anb
bjbjSui bj b opuBDsnq opuB anb
jaA BjBd znj m auiB^sajd
oanj ajpBUj 'nanj -

jod BpBjia japuB^ - zaqauB^ ap B^ojjsa ajuainSis bj sa ojja
ap ojduiaía uq 'slíiuou^r^ ojauaS jap sajopaoj soj uoa 091S
-njuoa b saauo^ua asopu^sajd 'oon^noni ajqiuou ja uod 'bjsia
-ijbu ODixaj ja ua 'saaaA sbj^o BuSisap as 'oupuaSjy ajjo^j ja
ua oXn^nD o oXnDOD opBuiBjj uaiquiB^ 'osouxuinj o^aasui

�que pertenecen a especies animales del mismo género. No existen
descripciones que permitan juzgar si los sonidos emitidos por las
distintas especies del género Ctenomys tienen diferencias entre
ellos. Algunas referencias abogan en tal sentido, por ej. Darwin (5) decía que el "tucu-tucu" de Maldonado emitía un sonido
diferente al de cierto "tucu-tucu" de la Provincia de Buenos Aires.
b)Voces no onomatopéyicas de origen indígena: angudya,
angudyá-ivihgwih.
c)Voces posteriores a la colonización y que aluden sea a los
hábitos subterráneos de los Ctenómidos, a sus rasgos, sea a sem
blanzas superficiales con animales europeos: coludo, minero, co
nejo del cerro, topo roxo de América.
d)Voces de origen mixto o dudoso, por ej. la voz ocultuco, y
similares, que parece una mezcla de dos, una que alude al hábito
subterráneo y otra al sonido del animal, aunque Segovia (31), ad
mite, simplemente, que es onomatopéyica.
e)Voces cuyo origen no hemos podido encontrar: sumkum,
pumaré, tacorro y tocoro.
Es evidente que el buen análisis de las voces onomatopéyicas,
o supuestas tales, con que han sido bautizados los Ctenómidos, só
lo podría hacerse, fundadamente, mediante la grabación corres
pondiente de los sonidos emitidos por los animales sea en la natu
raleza sea en el laboratorio. Como ya dijimos, tales análisis hechos
por Talice y Momigliano (33) sobre Ctenomys torquatus no permite
aceptar como ajustada la voz "tucu-tucu", que se dice onomatopé
yica. Es cierto que la onomatopeya no traduce, en general, exacta
mente, los sonidos emitidos sino que representa una interpretación
fonética. De cualquier modo debe hacerse notar que los sonidos
emitidos por este animal terminan por una consonante, de modo
que sería inexacta cualquier onomatopeya terminada en vocal.
., .
I significado
[ onomatopéyicas \ fe
.,
voces segura o proba-' conocido
blemente indígenas, j nQ onomatopé_, significado
En resumen
yicas.
Voces seguramente
españolas

desconocido

todas no onomatopéyicas

En lo que respecta a los moradas del animal, en el Río de
la Plata, los campos horadados por el animal se llaman tucales
o tucutuzales (según Malaret); algunos dicen tuqueras, pero es
te nombre se aplica mejor a las galerías subterráneas.
En los países de lengua araucana los llaman guadales. Co
mo dijimos, los primeros naturalistas españoles que hablaron de
fauna sud-americana dijeron, equivocadamente, toperas.
— 296 —

�-ang ap

— ¿6Z —

•siBd jap
'OAA90

•S9JBJIUJIS X qt^nBqiat-pfcpnSuy
•siBd jap
•siBd jap
-oS
ap jng

jq

•sib&lt;J pp

'Sdxpptiiis o oauao^
'OAJLdú pp OÍdUO^

O^BJ\[ 'S3BJ3^ SBU
'SdAPptUtS ¡C

OJH

"ÍW *jnS PP

•BJB33

V

nsvng

pp jn
jap jrng
•jn
•jng

viAnog
'ojudo

9jjo^i '
*soig 9j?ug 'saiiy souang ap sbiduiaoi^ "
•oupua^jB OJJU93 '
•OBnf ub ap BpuiAOjg 'p^
BuipuB upiSag 'SdAPittuts /C ofoj^
^ 9JS9OJ0J^[
jng 'Pjudt^ pj ^p
•OÜIJU9JB
•oupuaSjB

VNIAN3OHV

'ojuda pp oíduoj
95JOJ^ 'opnp'^
•unuj
-OD Bnü9J BJ O9 BIDU9npUT B^UBJ 9U9p IUBJBTl
J9 9pUOp SOIJO^IJJ9^ O SBIDÜIAOjd SBJ^O Ü9 BZinb
k S9JU9IJJO3 ap BiDoiAOjg B| ug •qtmSqmt-pkpnSuy
•sopBjqraou sasiBd soj ap oun BpBa ua
sajBtaiuB sosa ap saimraoa X SBuaSjpui sajqinou soj jBp b soujb^
•XBTiSnjf^ X ruag *XBnBjBg *3iyq3 'jysBjg 'BiApog *Bupua^jy
:sasiBd sa^uain^is soj ua a^uaujBjos uaAiA sopiiupua^ sog
ssraawoN soi aa vDiayaooao MoiDnaiaxsiQ 'i\\

�En resumen: La voz tucu-tucu no es exclusivamente rioplatense, pues se emplea también, con seguridad, en el Sur y Centro del
Brasil, y quizás en el Paraguay. También se emplea en el Altiplano
según Pearson (27), es decir, norte chileno, noroeste argentino,
sudoeste boliviano y sur peruano. Esta difusión de la voz tucu-tucu
está en favor de su origen indígena; su foco de origen bien podría
ser quechua, pues existen palabras, como la citada "vinchuca",
común en el léxico rioplatense y sur brasileño, cuyo origen tam
bién parece quechua.

IV. Nombres geográficos
Los nombres comunes de Ctenómidos aplicados a la geogra
fía son excepcionales, lo que debe también llamar la atención
pues no es el caso de otros mamíferos —autóctonos o no— que
han servido tantas veces, para bautizar lugares.

En la conocida Geografía del Uruguay de Giuffra(ll), sólo
hallamos, en su índice, un nombre: tfEl Camino de los Tucutu
cos", en el Dpto. de Rocha, zona de Castillos (*).
Además, por una referencia de un cuento de Javier de Viana (34), que seguramente sitúa su acción en el departamento de
Artigas, parece existir en éste un pueblo cuyo nombre es Tucu
tucu, pero el cual no hemos podido identificar ni en los mapas
ni en las obras geográficas nacionales consultadas.

RESUMEN
Enumeración de los nombres comunes aplicados a los repre
sentantes del género Ctenomys (25 nombres en total). Estudio eti
mológico y clasificación de los mismos: voces indígenas segura o
probablemente onomatopéyicas, o no onomatopéyicas (de signifi
cado conocido o desconocido), voces seguramente españolas.
Distribución geográfica de los nombres comunes en Argenti
na, Bolivia, Brasil, Chile, Paraguay, Perú y Uruguay.
Citas toponímicas en el Uruguay, que son muy escasas.

SUMMARY
The common ñames of the rodents of the genus Ctenomys (25
ñames) are enumerated. Etymological study and classification of
them into 3 groups: certainly or probably onomatopoeic ñames,
not onomatopoeic ñames (of known and unknown meaning) and
(*) "... En ese trecho el Sarandí se vuelve más tortuoso y más adelante recibe la
contribución del Arroyo Sauce Caído, cuyo curso superior pasa junto al Camino de los
Tucutucos..."
— 298 —

�— 66Z —

ój

ísajqum^soD sns ap pBpijBpoui bj

ó
óz

•SBI3Ü39JJ SnS 3p SBUJJOJ SBJ
íu^pBüi^Biai ns ap o^anpojd ¡a

rsojund saj^ so^sa a^uauiB:&gt;
-run 'opBp ojqand un BjBd 'jaaajBjasa uBjiuuad anb sbsod b oh
-is ajoj-qjoj jap BijajBin ouiod JBjdaaB anb XBq ou anb opuBpjoa
-aj Buiuijax 'jB^uaiu o jboos 'jBuajBtu BpiA bj b sajuapauauad as
bX 'u^pBzijiAp ap opBjsa un ap sajB^iA sauopunj sbj uBzpajaBJB^
anb sajBjnjjna sauaiq soj ap pBpijB^oi bj apuajduioa anb oiuounjj
-Bd jap Bdnao as ajoj-^joj ja anb ua ajsisui (f\)
q anb oj uaiqum ouis jb^ubd X jbjuod aqBs anb oj ojps ou *ojq
-and ja aqBS anb oj a^uaujBidojd sa
-jadns sbj ap oipnjsa ja sak) ajoj-3jjoj ja (^q) uoppBf^
•&lt;tojdaauo3 oijduiB sbui ns ua jBjndod jaqBs jap o sai
-Bjndod sauopipBjj sbj ap Bpuap ap^, jq^q (^l) soXoh aa
-p sauopBu sbj ap sajBjndod sasBja sbj ap jBuopipBJ^ jaqBs ja b^
-jBqB anb BjSojoanbjB bj X sapBpanSnuB sbj ap oipmsa jap jojaas
janbB sa&gt;^ (^q) SBraoqx ^J^d 'SBSjaAip Xnuí uos opBp UBq as anb
sbj 'BiDuap B^sa ap bujsiuj uppiuijap bj b Bjaadsaj anb oj u^
'jBSjnA BjjnpiqBs bj Baijiu^is 'a^uaujjBJa^ij
'^/o/ ^cft /o 9M)j •BjjnpiqBs = (jbj upÍBS-oj^uB jap) ¿of íojqand
= (buoíbs-oj^ub Bn^uaj b^^uub bj ap) y/o/ rsBjqBjBd sop ap baij
-ap ^o/-y/o/ BjqBjBd bj oai^pjorai^a b^sia ap ojund ja apsaQ
•s/Ctuoudfj ajqos btjbjSouoj^ ap uBjd ojjsanu ua oj
-njjdBD oqaip 'a^uauíB^ajdujoaui Bas anbunB 'opBuajj jaqBq a^uaui
-ajdujis ouis BAi^snBqxa joqBj Bun oqoaq jaqBq ojja uod apuajaad
as ou anb oiAqo sgj 'uppBnupuoD ^ souiajpuodxa anb '
-ui sojja ap sojjaia 'soqanuj ou 'so^zBjjBq soun^jB jod X
Bpanbsnq b^jbj Bun jod 'uauínsaj ua 'oínpBj^ as upisiAaj
•jB^jnsuoa soraipnd anb SBaijpjqjo^ sauopBDijqnd sbj ap —^B
jod BuiíÍBd S9aaA b— BsopBpino UOTSTA9J Bun uoa 'a^uain^isuo^
jod 'jBjuajuoa soraiqap so^q 'sajqiuou sosa ap soun^jB soujbjj
-Bq u^pdaaxa jod ojos sbjsiaubu SBjqo SBunSjB ap jbuij jb sopiu
-a^uoa soijbsoj^ soj u^ '^nanjnanj,, j^ Bjainbis iu 'sopiuipuaj^ ap
sapadsa sBSjaAip sbj b sopBDjjdB sauninoa sajqiuou soj ap ounSjB
ojmjj ouioa bj9iatu anb Bjqo ap ojmjdBa o o^uara^Bj^ tu 'Bjqo
Bun^uiu jBjjBq soraipnd ou 'ojaap u^ *osouad ojx&gt;ui ojjap ua X
^d oÍBqBjj un pi^ixa X BnpjB opxs Bq Bpanbsnq B^sgj

II
•pauox^uauj ajB 'XBn^njfj ui saauajapj
aiuiXuodox 'paipn^s si XBn^njfj X nj^^ 'XBnSBJBd '^JiqD 'psBjg 'bta
-ijog 'Bupua^jy ui uopnqij^sip jBaidBj^oa^ Jiaqx 'sauíBU qsiuBds

�De acuerdo con la mayoría de las definiciones y conceptos
anteriormente señalados, las referencias, verbales o escritas, que
tengan por base modalidades de representantes de su fauna au
tóctona, traducen ideas y tendencias humanas que entran perfec
tamente en la ciencia del folk-lore.
Como nos ha sido imposible alcanzar la bibliografía relativa
a otros países, donde los Ctenómidos se han bautizado con tan
distintos nombres comunes, nos limitaremos aquí a exponer el
resultado de nuestra búsqueda bibliográfica sólo con respecto al
vocablo "tucutucu" y similares en la literatura rioplatense.
Dividiremos este trabajo en tres partes: I9) Citas folk-lóricas;
2) Empleo en el vocabulario familiar; 39) Consideraciones.
I9

Citas folk-lóricas

(en la literatura nativista)
Las citas que pudimos hallar son en conjunto 10 que trans
cribiremos sin orden cronológico, numerándolas (los subrayados
son por nuestra cuenta). A continuación de cada una hacemos un
breve comentario.

1)Davalos (J. C.) (6).
"La vida del desierto es rampante, minúscula, evasiva y en
una capa horizontal de pocos milímetros alcanza su desarrollo más
profundo. El tucu - tucu, especie de topo, cunde por los campos y
roe las duras raíces de las tolas y los iros. Pequeños saurios de
color terroso zigzaguean furtivos de mata...
También aquí se alude al topo europeo cuando se menciona al tucu-tuco.
S¿ define bien el medio desértico, uno de los habitats del roedor, así como su
hábito alimenticio característico. Las tolas son "arbustos resinosos en las lade
ras de la cordillera".

2)Carrizo (J. A.) (2).
Adivinanzas

"Hay un viejito
que está danto quejiditos". El ulcultuco.

Es una adivinanza curiosa. Se puede admitir lo de "quejiditos", pero ¿por
qué lo de viejito? ¿Simple necesidad de consonancia satisfecha sin mayor repa
ro? Nótese el nombre común, "ulcultuco", usado en el centro y norte argentino.

3)["Pirulo" (?)] Martínez (J. P.) (19)
Y los barcos que al cruzar
El ancho estuario del Plata,
Sin saber de qué se trata
Sientan al carril pasar,
— 300 —

�•UBZTM3 soy anb sajauíí soy BJBd sosoj^iyad ^ sosotreSua oBq dos anb
saparo ap sopEjqmas sodurea soy ooa inbe BJBduioa as BUBiunq nopiBj) Bq
¡opiu jap soíaj bjtj^ an)
OJ3JTIJ^^ S3 OU Bpj3A V*[
•OJauoiaiBJ^ ja (ais) Xbj ap sa an^&gt;
opiaja ai¡ Baonu oX anbjo^
'oppain aq soj Baoq aQ
soanqBj^ siuj upiaiBJ^ bj y
'soon^-non^ ^'p sva^no
o^tuvo un ouio^ P^p S9
¡oduiBjjua SBpBipní b anb
soanj^ soj bcJ i^[ ¡upjaiB

"(93) (mvkzíio)

-moa SBJjsanu on^as ouaiD sa ou anb oy 'sBujmaou o sajBynasndaja sajqnintsoa
yBuiiuB yB ua^nqujB 'soaijpuap sajoins soqanuí 'oijBjjaoa ya jod 'anb Bpjanaaj
a uoyBD jo^bui ap SBjoq s^y oa Á BpyyBD aoiDBjsa By ajuBjnp jpap sa 'c&lt;ojanb
S9Á yap odiuaij ua,^ ojub^ un b ajaijaj as :ajuEsajajui Anuí u^isnyB Bun s^
oanqBj^ ap X opaBj ap
SOJJOTJD SBUIBjp SOUllSjB X
'sojjod X sbdbí ap sbuij
'oan jb SBajad BjqBq
'mninont ^ vaviupo sou
pp o4tudt^ ud ouioo
íojaqand X oasBJjnqa oqanuí
jB^joa anb bjjb^ Bqanra
jbsb uis ojana oqanra
'ojana uoa obsb oqanra

•(6)

..ofaiA 13Í^,

(f

•BjtqBq apuop A a^njjsuoD yBtDinB ya anb j
SBy b 'ajuaniajuapiAa 'asjijayaj aqap ^nanj-nanj ap sbiiSb ualt ap 0^
•BIUOJO^ b BraBza^ anbjB^ ja apsap jaunj un
ap 'sajiy souang ap oaaiua^ui un ap o^aaXojd jb ajaijaj a

JT UBJBSUa^
dp sphSp u^ q
oana ja BazajBdB as anb ap
opuBjqraaj ubjt soqanuí ^
*opuB^ní ojqBip ja BJBpuB an^&gt;
^

ap zaA jbj UBq a

�6) {"Luciano Santos"] Lussich (A.) (17).
Despedida
"Salí de un calcagüesal
tropecé con un tucu-tuco;
y su certero trabuco
me largó un tiro mortal;

de su irresistible pial
la soberbia reboliada,

me hizo cáir en la boltiada
de este gauchesco tetruque
que hace embarrancar mi buque
en su costa abrillantada".
Es una respuesta a la invitación que se le hiciera en la Revista para colabo
rar, a lo que se negó el autor en primera instancia y luego aceptó en esta
"Despedida" ante los términos que le dirigió "Calisto el Ñato". El tropiezo fue
con alguien escondido que consiguió su objeto al hacerlo responder. La expre
sión tucutuco debe, a nuestro juicio, ser tomada como tucal.

7) {"Pancho Truco"] De María (Enrique) (7).
Y aquí acabo compañero
el relato macanudo

del alcalde que no pudo
regentear ni por dinero.
Fue el Alcalde muy carnero
cuasi un gaucho de trabuco
que al fin como el tucu-tucu
fue a esconderse entre la cueva
de ande saldrá... cuando llueva
Su compadre
Pancho Truco
Alusión simple al hábito del animal de desaparecer dentro de sus cuevas
subterráneas, después de sus esporádicas y breves salidas.

8) {"Luciano Santos"]

(A. Lussich) (17).

El pingo de la nación
llévelo siempre tranquiando

sólo váyale aflojando
en busca de la ocasión^
no suelte de sopetón
puede cortarle la rienda
y al ñudo es que usté se prienda
si a un tucu-tucu se encaja
tal vez el mate le raja
ande ni el diantre lo atienda".
— 302 —

�sbj anb jbii^i jb
ns aXnjjsuoa anb
*bjbj Bun anb joXbid o^jb
jopaoj ouanbad un Xo
jb ojiuia anb zoa bj
bjiuji o Bjninis anbiod
*SBjqBs oj 'ajquiou iin sa
oaiXadojBiuouo 'isy
•oX asnd o¡ aui 'oa^jj
Bpnsní uo3 anb ajquiou ja anb
upzBj Bunsiqanun uod
*saauo5ua 'jbuijijb opuarpnd
—joyas js— oanjnaru
uojaisnd 9in BsnBa jbj jo^
•JB3JBJBJ opuajjanb jbüd
ojipin^as X Baanq zoa uod
ap opom ira sa

030X0^017^
'(Z) (MVNTH3J) saaivA vaiis (01

ií soy bjb&lt;I u^^njfJsaoD anb oj^ij^d jb A
•n^n) o sajB^tu soj b 'snotu-noru ap jBjqBq jb 'ajaamjBjmBu 'asjuapj aqaQ
soj b oinaj saj
ou X oÍBqB Bjsana ua jBidojBS b opBjqinmsoaB Xojsa o^ ¿^^b b^?^
:aa¡ as 'sauíqaBDBj^; Bjqo ns ap t,oíip Bjja anb jq,, ojuano ja ujj

-(c,&lt;¿)

(aa aaiAvf) vnvia (6

ja na sajnBpnnqB
soj noa ainanaajj oinaimiaouoa oq^jj apnop jjjb anj A saj^uajB sosuauíui sns na
sajoqjB ap sajitn soj jbjuejcJ b jBzadtna bjbcí BuajjBg Bjun&lt;j ua pjBisni as qaissn^
oiuojuy ooq anb uopipa Bjaoiijd bj ap noiaijBdB bj ap sandsap an¿j \jojnB jap
bj noa nopBjaj ua noia^aijdxa Bun 'ajuauíBjnSas 'auajj oiqtuBO jbj^

B3O3 BJ 3ÍBJ 3J Z3A JB)
BDoqsap ^s a)ajj ns is
Bpuaijd as ajsn anb s^ opnu jb • • • M
:a)sixa on ^^njionj,, jap npianam Bqaip 'sa)nB soub oí O)ub&gt; oj jod 'fisi &lt;OP
-jauio3 jap B^uaiduij 'sajiy sonang na BpBjipa 'uppipia Bjauíud bj ua 'oiquiáa
ng -BAijiutpp bj jjaap sa 4JO)nB jap BpiA na Bqaaq Buiujn bj sa noianam jb)
aaj as apuop umaij bj anb jbjou jaoBq ap sg -ajauíí ns XojjBqBD jap BpiBa bj
Jd uapand sopijijo so^na j^an) jb 'ajuauía^uappa 'ajaipj as B)aod jg

�En las tierras arenosas,
—es decir, las tierras blandas—
perforo una red de túneles
con las uñas de mis patas,
casi casi a flor de tierra,
todas bien comunicadas.
Mis cuevas son peligrosas,
pues como están bajo tierra,
al pisarlas, los caballos
hunden las manos y ruedan.
Me alimento de raíces
y tallos de varias plantas;
tengo grande la cabeza
de incisivos bien armada;
color de barro la piel
y las uñas aguzadas.
Como vivo bajo tierra
soy bastante cegatón,
y cuando salgo a la luz
dejo en la puerta un montón
de arena, disimulando
la entrada, con intención.
Tucu-tucu-tucu-tuco,
es mi modo de gritar;
si nadie me ve, cualquiera
me oye tucutuquear.
Los hábitos más salientes del animal están en general bien expresados. El
autor jerarquiza el sonido y no duda que es el origen del nombre onomatopéyico
del animal. Alude a su calidad de "cegatón". Emplea el verbo "tucutuquear".

29

Empleo en el vocablo familiar

Sólo hemos podido recoger informes acerca de los uruguayismos que en estos momentos, precisamente^ están siendo el objeto
de estudios seriados por parte de especialistas. He aquí algunas ex
presiones interesantes que nos han sido comunicadas:
a)^anda como un tucu-tucu" o "corre como un tucu-tucu",
con el significado de quien se mueve activamente en sus quehaceres.
Es una expresión que puede conceptuarse feliz, pues el animal tie
ne, realmente, movimientos rápidos y raramente está quieto.
b)"tiene cara de tucu-tucu" o "parece un tucu-tucu". Expre
siones y hasta apodos, aplicados a personas con incisivos centrales
superiores salientes (y un cierto prognatismo). Demuestra que la
gente ha tenido ocasión de observar bien el aspecto frontal del ani— 304 —

�:uos ojaadsaj jb uppuaiB bj opBuiBjj UBq sbih anb orasitu jap soS
-SBJ SO7 'SBDl^ojOiq SBDIJSIJajDBJBD S^S JOd apadsa BJ 3p BIDUanD
-ajj bj ap jBsad b— BDijdxa as ojjgj 'souojaaniB sojajiuiBiu sojjo
soqanuí b SBpBDijdB sbj anb BpBajduia souain oqDntu opis Bq
•rom,, BjqBjBd bj ojuníuoa ns u^ •sajBijiuiBj sauoisajdxa SB
ua ajqioou oinsiin jap oajduj^ *oj jbjoj ua íasuajBjdojj
bj ua SBpBjjBq (snfpnb¿oi sAtuoud^^ ouBDjjauíB-pns jopaoj jap unía
-od ajqioou) sajBjiujis A ^nam-nam^ ajqos

N3WHS3H
•sopBZoqsa SBuadB uos sojja o ('D^ 'jo^anjjsap
jajx&gt;d 'pBpiAisaj^B 'jbtista pBpiaBdBD :saja^3BjBD soj^o b SBiauajapj
uaaBq as ou 'oiqujBD u^ "sa^uaijBS sbui soj a^uaiua^uapiAa uos anb
'sajB^m soj ap sojauopiBx A sojjaiqB sotot^uo soj 'Bjsais bj ap SBJoq
sbj a^uBjnp mo ssxdovq ap ja '^sA3&lt;puoosd ap ja 'spu^fvS sb^jbj jb^
-ijqB^ ap ojiqBq ja :uos sosbd sosa ua sopBjdBD opis UBq anb jbuiiub
jap so^i^cqoíq soSsbj soj 'ojsia Bq as ouiod 'jB^nj opun^^s u^
•^ojjuapB Buap^ ap sbsod sbj ap SB^aod A sajop
-bjjbu soj ap TOuídsa ja ua Jinjjuí a oduiBD ap a^ua^ bj ajjua p^pis
-oxjno joXbuj Bun 'opBDOAOjd jaqBq uojaipnd Baiua^ouoj pBpiApaB
ns ap pBpisuajuí a Bpuanaajj bj oiquiBD ua 'saAajq A sBDipBjodsa
uos jopaoj jap jopa^xa jb sbpjjbs sbj anb ojjap sa i UBijnaad
opiuos ns 'zaA BunSjB 'opBqanasa soqanuí A ajquiou ns jBuoiauaui
opjo UBq sopoj anbunB 'BzajBimBu bj ua oaia JBjduiaía un ojsia
UBq BDunu sajopBjqod sns ap % 06 Ia 'o^jBquia uis 'A souoiaamB
sojajiuiBui soj ap aju^punqB sbui ja sa anb jbujjijb apand as —siBd
ojjsanu BjBd— jBna jap jbujiub un ap sajBiiA SBaijsjjajDBJBD sbj
SBpBp ajqBDijdxa sa oqaaq j^ #ouoja9jnB oja^juiBUj ojio jainbjBna
b saiuajapj sbj anb 'ajuauJBApBJBduioD 'sajuanaajj souaui oqanuí
A sbjbj uos asuaiBjdojj oiJBjaixj ajoj-qjoj ja ua ^nanj-nonj^ ojnDBU
-jaA ajquiou ja ajqos sbio sbj anb jpnpap uajirajad 'Bjja ua ojsand
opBpina ja A 'Bpanbsnq BJisanu ap pnjijdtuB bj 'Bjajdujoa jas ap
oqanuí Bjsip upiDBUiJO^uí BJjsanu anbunB 'jBnj jauíijd u^ *ojuní
-uod ap sauoiDBjapisuoD SBunSjB aaajauj JojjajuB uoiaisodxa Bq

•ajqujou ns jBnSijaAB opxjxid soraaq o^j •&lt;&lt;n3njnanx)l oraiupp
-ñas ja uod sojuasa sns BqBuuijf 'oj^is jap sozuaiuioD ap 'sbjsiaijbu
sajojiJDsa sojjsanu ap oun anb jBjBuas souiaqap 'aiuauíjBuij

•BDijdB as uainb b Buosjad bj BJBd bíuosij Bun jas
aqap ou aiuaujBjnSas anb oj '((noni-noni un ouioo piupo^ (p
•saiuauíuiojdj
*sopB3JOjoD (sajojjadns 3 soj opoj ajqos) soaisidui f sns uod jbuj

�el hábito de fabricar galerías subterráneas, el de esconderse rápi
damente ante la presencia del hombre, el de hacerse oir, los orifi
cios de sus moradas, etc., pero otros, no menos característicos, no
han merecido alusiones.

SUMMARY
Folkloric references to "tucu-tucu" (common ñame of the
South American rodent Ctenomy torquatus) found in the Río de
la Plata literature: 10 references. Use of this ñame in some familiar
expressions. The word "tucu-tucu" has not been so much mentioned as those refering to other autochthonous mammals. This fact
is explained by this rodent's biological features. Its most noticed
characteristics are: the habit of burrowing, of hiding from man, its
noise, the holes of its burrows, etc., but others, as typical as the
above mentioned, have not deserved any reference.

BIBLIOGRAFÍA
( 1) Azara, Félix DE. — Apuntamientos para la historia natural de los Quadrúpedos del ^araguay y Río de la Plata. Madrid, Imp. Ibarra, 1802. 2 v.
(2)Carrizo, J. A. — Cancionero popular de La Rioja. Buenos Aires, Espasa-Calpe. 3 v.
(3)Cancionero popular de Salta. Buenos Aires, A. Baiocco, 1933.
( 4 ) Daireaux, Godofredo. — Fábulas argentinas. Buenos - Aires, Agro, 1945.
199 p.
(5)Darwin, Charles. — Viaje de un naturalista alrededor del mundo.
Buenos - Aires, Ateneo, 1942.
(6)Davalos, J. C. — Los valles de Cachi y Molinos. Buenos - Aires, La
Facultad, 1937.
(7)De María, Enrique. — "El alcalde interino". El Fogón, 1: 18, 1896.
( 8) Dennler, J. G. — "Los nombres indígenas en guaraní de los mamíferos
de la Argentina y su importancia para la sistemática". Physis, 16: 22544, 1939.
(9)El Viejo. — "Guitarreando". El Fogón, 2: no. 57, 1896.
(10)GARZÓN, TOBÍAS. — Diccionario argentino. Barcelona, Imp. Elzeveriana de Borras y Mestres, 1910. 519 p.
(11)Giufra, E. S. — La República del Uruguay. Montevideo, Monteverde,
1935. 548 p.
(12)Granada, Daniel. — Vocabulario rioplatense razonado. 2 ed., Montevi
deo, Imp. Rural, 1890. 409 p.
(13)IHERING, RODOLPHO VON. — Dicionário dos animáis do Brasil. — Sao
Paulo, Directoría de Publicidade agrícola, 1940. 898 p.
(14)Imbelloni, J. — Concepto y praxis del folklore como ciencia. Buenos
Aires, Aumanior, 1948. 136 p.
(15)LAFONE, Quevedo, S. A. — Tesoro de catamarqueñismos, nombres de lu
gares y apellidos indios. Buenos Aires, Imp. Coni, 1898. 377 p.
(16)Lira, J. A. — Diccionario kkechúwa-español. Tucumán, Universidad
Nacional, 1945. 1199 p.
(17)LUSSIGH, ANTONIO. — Los 3 gauchos orientales y el matrero Luciano
Santos. 4 ed. Montevideo, Barreiro y Ramos, 1883. 365 p.
(18)Malaret, AUGUSTO. — Diccionario de americanismos, 2 ed., San Juan,
Imp. Venezuela, 1931. 520 p.
(19)Martínez, J. P. — El Fogón, 15: no. 488, 1913.
— 306 —

�"d 081 '6161 'Bojeo oapiAajuo^ — 'oppoaj, ja a^qos
d 09^ 0161 'íoojjag
oap¡Aajuoj\[ '-pa z 'sautqopapy¿ \,o[\^ eyya anb yo— 'aa HHlAVf *VJNrviA
'(esuajd ua) oapiA^juopv ^p Bj^oyoig ap ^os •á&lt;Tonj-nanx,, '^/
ap eaiuaSouoj pepiAjoy,^ — -^ 'oMvnoiKOK ''A '^ 'a^nyx
•d 6^^ "0^61 '^pjaÁaj
'oapiAajuopi -spSvq^ ap pppauua^u^ — 'S 11 'vxscq ''A H 'aDnyx
'd 811 'W6l *PAaj
'oapiAajuoj^ 'ojiyBjjoo •,,oarunanx 13,, — 'NVíraa^ 'saaiVA - vaiis
'Z161 'F^
-0^ sajiy souang 'somstuttuaSj ap otjvuotootQ — 'OHOííVSil *viAOOas
'sajiy souang •ojjot¿o ojau^ufaj /C otjwjnqpoo^ — *oxix 'xaaiaavs
'Zf6l 'op^^q
-og 'oaifaj^ 'sotustupof^tuP ap p&gt;¿aua8 o^PuotaaiQ — ^ -j *VIHVKVXNVS
^681 'Byouedsg -draj 'ueuinonx 'tnbpq^jp^ — 'Nyay 'VOOHia^)
~ *IÍ6I '^¿-911 =901 '^ajjoj pjPcuPH "¡oóz -(fruo^ -snw
'fín3 *.&lt;^J3d ^^qjnos jo spueyíySiiy a^j ui sjeuiuiej^,, — -g *o 'KOSHVag
'161 '80^ *ou *B^oda e^ 'upSo^ /g -^soiyaaej soy jog(l 1— -^ywzno 'iNidVd
*d 061 'f6l '^dnx 'sajyy souang -pa ^ 'tupju&gt;n2
-oupjjafSPa 'oupflaisva-ftiPJPnS otuPuotaatQ — 'oi^OX^y 's&gt;ovav^ 'zixho
•a f -^j^P 'ojnjng
•sajyy souang 'pntotpt^aj^ Potjaiuy pj p alpt^ —. *a saaoay 'anoisho
-japupf) - zaqaupg otjnf ap oujpaf ja ua oiusf^qtuntsoo jg — "iavwsi 'VAOJV
'd 6Z
'9f6l 'ojnjnj 'sajyy souang 'satupdpnS svpua^arj — -oxsaNH3 'saiVHOi^
'd 13 '3^6I 'oJiauef ap oig 'jtspjg op sa¿opaoj, sq — 'OVOf 'MafOOJV
'd $ '8Z61 'osjaAiufy ^i^ -duij -30^
ap oSeijueg 'soot^y¿2oatxaj satutufp 'soiustuajtq^ — *x *f 'V^iaaH

(9O
(SO
(f)
(íí)
(Zt)

(0)
(63)
(8^)
(LZ)
(93)
(í3)
(^3)
(Z)
(33)
(13)
(03)

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3474">
                <text>Investigaciones sobre la biología de los roedores autóctonos del género Ctenomys (Etimología de los nombres comunes, referencias folk-lóricas)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3475">
                <text>Se presentan los nombres comunes de los Ctenómidos: etimología, toponimia y las referencias al "Tucu-Tucu" en el folk-lore Rioplantense</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3476">
                <text>TALICE, Rodolfo V. ; OTTINO, Martha </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3477">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1955, Nº 14 : p. 289-307</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3478">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3479">
                <text>1955</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3480">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3481">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3482">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="440">
        <name>NOMBRES INDIGENAS</name>
      </tag>
      <tag tagId="432">
        <name>ROEDORES</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="315" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="546">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/6617e12ce10af827d2bcae850d130e3d.pdf</src>
        <authentication>8ec9e73b21d7ff478a681cee8cebd5be</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3493">
                    <text>o

COOOOOOOOOOOO~OOOvOOOOOúOOOOOOOOOCJ0 0 00 00úG&lt;)Gü 0 ()0 ú üO

o

go
g
o
g
o
~
o
o
o
o
o
o
oo
o

go
g
o
g

UNIVERSIDAD DE LA REPUBLICA
FACULTAD DE HUMANIDADES Y CIENCIAS
DEPARTA.LlJfENTO DE LINGUISTICA

o
o
e
o
o
o
o
o
oo
o

'
\

g
o
o
o
o
o
o

,

g

RUBEN M\TANI

o
o
o
o
o
o
o

~

~

g
o
o
o

o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o

g

pre TEXTOS:

o

o C6mo hacer un Libro
de Poemas....

0

o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o

CURSO: SEMIOTICA TEXTUAL

o
o

~

e
o
e
o
e
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
~
o
o
o
o
o

g
o
oo
o
~
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o

o
o
o
O

o

o
o
o
o
o
o

o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o

g

MONTEVIDEO
l984

o
oo
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o

....

. . ._

4··:-;~
QE LA r.~"'-·.;__

-...-\

:s:

·~-/~~

~

,, e ;~~
:..,¡
ti2B

C0000 0000 0 0 0000000000000 ')00 0 •...,0úv00ú0 J00 ):,00 1)00000'

~

-.

.=:;: 1
' ' .
1
~

.:'

"W-:-2. ~.
"'~

~

\

....~. ~·

. q, o: ~ :,fi~ :..~t.•'\··r~,,,
t.
... • ••

, .
~.,
"'~

,!·

·.:·¿

,..,

. :;')

ne

t.

'1n,,¡ '(

~•

Tan

re

\

.

i

~ l
-

·-$
¡
:- .

t&gt; J • ...
:
·a..· ¡

t.:.¡

:-. •

- ...

I ,-:i:;

o.."'.. ,· :-.;,,¡

~~/ G• I

':IJ ;&gt; ~~(.~"
&lt;,( 111.iMAP.\~~~~-

401

-

\e:;.·,~

�z_

•

~,

º

•

i1

e.A

•

'

.

'
•

•

�IvIETODO

I~IlVIUTI CO

DE
COl\U"'OSI CI ON

POETICA

Etapas recomendadas al alumno:
1) Elegir un autor conspicuo de11tro de una detex·minada
corriente literqri~ - poética .
2) E8tudiar su es tilo , su vida y s u S9oca .
3) Ana lizar las Figuras de Estilo , sie11do 12.. s princi-

pales: l a Metáforn, Sinécdoque , Tlle tonimia , Paronomasi '1 •
· 4) Confeccionqr poemas: a ) con los r Bsfos básicos

b) con loG t em~s car~cter í sticos
c) i1ni ta ndo la téc~1icl-..
d) exager ando ~lguno ~ r asgos
5) Comentar: q) los ~éritos del 2utor

b) su contribución a lq corriente
• ) l~s técnic2s de uso 11n5üístico
d) su infl uencia posterior
'"" lwnno dere srbe r re a li~ l""\ r una I trocll1cción , Jed ic8 tori q y un PrÓl060 . Deber ~, pues , pouc r
señal~ r l q cohere ncia de l a t eorí a del ...noeta con lo ~
textos incluídos .

6) Fin2. l ment e , el

Monte vid o , lo/12/1984
Lic . Rube n ItJI Tmi
Assist e nt e /Depart ~~ento

Fac ultad de
,

H nm.nn id~~eG

de Lin 8liÍs tic~
y Ci enc i 1s

Filoe ofÍ q del Lenguaje
S6mi6tica Textual

11

V

•

" .

~

r\

•

�•

preTEXTOS ( 1972 - 1983 )
Publis hing

Editio Princeps cum :

spec i ally~

t ext í culos
t extigo s
cabs tra cciones
al(i ) t er ac i ones

Avqnt
pr opos de l' éd iteur
. .
s uivie par un
f'Ionol ogue de : TSB TSE Li o t
and Ta ni's Re troducti on

&amp;

ca l embours mi mé ticos
OCO

OO

•

~

•

o

o

OOQO

OOOO

OO•

OOO

#

o

o

•

o

•

o

o

o

•

o

•

•

o

•

•

••

Avant propos de l' édite ur:

Qua nd ce f r ondesc cnt Text i cul.e.ti on
pr 1scnté , d 'immediat j' a i e u l'idée de
éd itions D~ Luxe - Peper backs .

d~

pr éTex t e s m ' ét~it
l~s publ i e r d2ns l &amp;s

tKA

a

J' a i c h~ rch8 s i mpl emvn t,
détc rmine r d~ l a f a 9on l~
pl us exa c t e possi ble ,
montr~ r l a dégéne r es cen ce de 12
text i cula tion de Mons i c ur Tani s~lon un or dr &amp; f a i s e ur •

a

•
or d 2na t i on

Il ne s ' ~gi t, pas ~ nc ore ici , qu' un~
sugg0rée
pe.r l ' hAut eur :
1) pr éTuxtes du dir e
2) pré ~8 xt es du non- dire
3) préT~xtes visue ls
En un mot , j ' qi ~té ~m~ né
e ss Ry~ r de f a ire app~r~i tr e
le s principes ~st héti qu~s dans l a structur~tion d ~ s TGxticules du Mons i eur Ta ni, hurnbl e R dmi r e~ t e ur de rna p o ~tiqu6 et
d ' Dpi pha ne Bonl~rmé , Ai guill on Apolin Air , Edga r d A. Pcc t ,
'~it G. E inst~ in , dt biLil sa r du He ilige l , H0hle r Heb Gl .

a

Pourt qnt , il m ' ~ sGmb l 6 qu~ s i nous s uivon s l ' o rd r ~
fornic ~ t~ur dG l a g~n0se , c ' ~s t or dr c s~rqit unt sGrtc d~ f il
ombilical ~ t il d~vi ~ ndra moins d ifficil~ , du mc ins d~ns un
c~rt a in nombr~ de T~ xtic ul~s , pour compr c nd r ~ l es fins
ovul~ire s qu~ les pr~ Tcxtbs po urs uiv~nt plus ou mc i ns conscic.:mment.
.
·.

f·18itr L:

d~

P'1.ul Galc rie

Confér\:jnct. s

F~ ll ow

~ 1 1.

Surbonn0
Cent \ r for Poetric

a t Princ~town
&amp; :3émina l 8t udi f3S
Vi Pi ting Pr c f cssor ~ t M. I . TH . Dpt . of a r t •

•

�r.Ionol 0gue :
f-Iy m'1.in cri t '-- rion i s th.. t evvI'Y po"" tri e ino..nif&lt;:;sto. tion
likc this , is \v úrth of ;.\ny \jncc.1 urngv111~:'lt ~ b1....c 2.t1se Mr To.ni ' ·J
p u~ tric o rg~ s m i c? l p o w~ r s ~r 8 ~~ inly focusvd on tvxt- forschung
'1bout c oncrv t t c onstruct s of i nt1....rs1....n1ioti c la.10\vlcdgiv .
Many thinkc rs in thc p~s t cvntur i~s , Givv us ( ~s mod~ rn
inh\:!ri t ors) s orne- principal i Ct.i'"" s . For vX --.: .pl . . · WG e ~.n r Lcc.11
h~ r~ th t: pi un '-- ering work of Almo.rkos'-- Stror .. ( 1828) , Jungo
v on Krank~ - ·l ~nsch (18 69 ) . Georg Gl.filt c., r:·.schcr(l899)
1cl ,
fin~lly the gcni ~ l ct n t ribution vf Ezra Schillinu (° 927) .
Surt is tha t Mr Tani nlso qdmi rcs se) much : D ·rio+Iiuicl bro
+V~lle j o 2tnd n.11 the s t. 'v"3 ll l;:no¡~n SL;rU iJGici 1 rP "re C)utstc.nci ing
~li t t: of piun te rs in t vxtu2.l .Sv.1ioti cs . But thc cc11tr8.l issue
is crea ti vi ty thru syn1boli c bvh2viour .
We ll, I think , t ha t th'-- tLxtut·. l TJ v trie ~wcrk her~ prcf·e11t cd
i s :.nly thE; s t q rt t o further ('""'b) u se of tv~'"tu:tl CLnfi 0 ur".tio11s
~ s c oncr e t e ob j e cts in typo5r~phi c~ 1 sp2cv duv t 0 sch iz ophr~n i c
Rbili tic s .
•

TSE TSE Li ot
\/as te:: l and Uni Vl;;roi ty , Dpt Jf
Sl voni c 0 .c.ngs
F1....llow 0f th'-- Roy81 8ociGty of
Fe llov1s .
r1~111bt... r of the Socic ty for thc Pro p ~.g.:;. t i oi1 of tl1t... Ge sp.:. l .
. -.

BI BLIOGRAPHY:

Anne.rkos e Stromm ( 1828 ) K nlcrc te D:_ch tune
Je112~

F~rt...nc ~n&amp; t ~na Vcrl~g .

Junge v on Kr 1.nke - Iviensch ( 1869) Konlcr0te Ferrrnlere i
~on i sb8 rg: Josá G6mez v~rl~g .
Georg G. fil t e F i s che r (1 8 9 9 ) Dr.d2. Holobr c.phi c r12.nifest
Halle: Günthc, r Lol1er Verl::g .
Ezr~ Schilling (1 927) Textill" l Vortez
s~1c1n: Bl '"'.CkÁSS &amp; Li ppincunt .
•
•

o
•

•
•

•
•

•
•

o
o

o
•

o
•

•
o

o
o

o
•

~
~

~

o

~

•

•
o

o
o

Retroduction:
Le d e d ico es t e c- l emboures co livro/livre ~ Ve rli!ine , D~rí o ,
Huidobro y V~lle j o (&amp; F J~mmes ) q ue imit ~ y n o es , es ~p~r i bn­
cia de libro t e xticulé'..r y n o ese ncia . Se l o d edi co ~ mi cerebro
que me m~.ntuvo iluminnd o en es t é'.. cue v a 1 r¡,r ga y oscur n p p'"'.r n
h n c8rme r 8 cordRr qu~ s i Pi e nso=Soy: ; a qujJa non cnpit mus c "..s .
Le tnl' ndo un s-:.lud.o i mpre so n d'l. Vinci/Ap ollin,., ire/r1.?.llc..r !.18/
Rub~n

M Tani ( Philosbp~e Ba cc ~lqur8 us
(Custos Privt'.ti Si g illi)

&amp; Artium )

�Ready 11ad 'OC

laud'OC

langue guide

a Guido Zannier

laud'OC

languide

languedOC
como Bor11eill

bel companho

en chantan
per vos les vers
en chantan vos a~e l
laudando el laudanico rauda l
de madrugales amorosos
troubadourien laud'OC
de la corte provenzal
como Rudels
courtois d'OCcidente
de la corte sana
amors ab desirado companho
pálida putidoncella
per vos totz lo cors mi dol
laudar de la pr ovinkia
laudar el raudal de chansons
como Ventadorn
qan eu vei midonz
maravill me sos bels hoills
qan l 'erba fresca e .il fuoilla par
e la flors boton'el vergan
en chantan bel co1nparlho
midonz midonz en chant an vos apel

•

•

como Daniels
ta~nt 1 ' am de cor
qu 9 eu soferi de ben amar
.
c: ais si.n fa tz los motz en rima
e nadi contra suberna
en chantan bel companho·
en chantan vos apel
laudando cest sonet
en languide langue d 1 0C

1981

�SURménage a t ro is
a l SURpoet a H. Manz i

Melena tiene pena
de PantaleÓn
alias el tiCamaleÓní~
encanado por escruche
y una pena que nadie escuch~
solo un punto como yo
'

11elena ti ene ~l alma plena
de con1ple j as imagos
y su lujurioso cuer po
de farfalla nocturnal
de sahumerio
-nerfuma
.
como yuyo cuyo
ovuleoso aror~1a
. ..
'de subu.r;bio tur.bio ,... ,.
taconea los adoquines
1

.. .

,

Melena es la s irilbiÓtica mariposa
que se posa posa pon1posa
en la libidinosa
noche
de
Pompeya
•
La musa ella
la mistonga musa
·
que alumbra en cada noche
una placenta de estrellas
que titilan nuestra marcha
sin qu.e ella
me bata su pena me t afísica
por las calles de l'·íar bella
La musa ella
la papusa musa n1istonga
la Qus a rantifusa
que me cbamuya la excus a
de su amor divi dido
l'Íelena tiene pena
,
pena de ~entlat
on
,
de maraton arrabalera ,
cuando llora su corazon
su abandoneado cuore
de yoti venco rococó

�.
•
. -·.

.-

'(

'

.:

•

.

•
....

•

1

•

•

i'1elena
,
ya no besare tu boca
en la Boca o en el Sur
mientras flotando ,
tu melena de fiancee
perfun1aba la noche
de Madreselva NQ 5
l·íelena
ya no me verás como me vieras
recostado en l a vereda
esperando me ,
ya no asombr ar e
nuestra charla adoquinada
con mi charnuyo l acaniano
t

Sur y después pare Don
,
y G no veré más aquél viejo al.macen
la luz que titilaba ,
en la rua y el zaguan
que acunaba la humilde luna
l una suburbana
,
que plateaba el terra.plen
Qué pena t1elena
qué mina de verbena
n1i novia de barrio
11e l ena qué pena en mi alma de •nunto
qué t r isteza lielena
por~ue te quise junto
a mi con psico lo~ Ía
de gil de libr eria
Melena qt1é pena
,
pena
por
que
t
e
queria
i r. 1
,
,
i·1e ena que pena de bandoneon
en las calles que van de neón
iluminando nii pena sensiblera
mi pena que se des11elena
sin vos r1elena
...

1982

•

•

•

�a Caetano Veloso
eu agrade 90
ao povo br as ileiro
norte centro sul inteiro
onde reinou o baiao
C. Veloso:You don ' t know me .
lua de Caetano
lua brasileira
lua do meu cora9ao
mOOn , Over tOwns mOOn
lua de Caetano
lua brasisisileira
luna en la mano
esmola de prata
lua de f avela
lua superbacana
lua nua do Brasil
Brasilua
Lua r Brasileiro
lua nua do me u corazón
beleza pura
lua
a pele oscura
bele za pura
( luna
a carne dura
beleza pura
eu acho brasile ira
lua de Caetano
lua de Caetano
luna de f avela
ranchos de lata
por fuera
lua pratejante
lua luna mOOn
beleza pura
eu acho brassississileira
lua de Caetano
.1 4/11/83

�•

•

•

a Eduardo Milán

•

Ego cantor prudens
cano musas silvestres
soles f c:.."tes
lunas altas
fructus suaves
cano cantus festivos
cantus dulces
cano amores bonos
cano figuras perfectas
imagenes puras
cano opiniones raras
tempus velocem
cadavera pallida
series infinitas
defectus occultos
series infinitas
series infinitas

•

1980

i
1

•

�•
•

Ll orúa

llor ando llor uando yo ruando
,
debajo de la g8rÚa
garua
ttl estr idente y fina
,
, ganzua
n1e taladra el corazon y me gotea
en cada ct1adrúa
el 1.:)obo que bor1bea
la sangre que
, se licÚa
como l a garua
de la
, soledad
,
garua
g~ua
qu e fluctua
,
,
garua garua por la r ua
por l a str asse
que yo pase
se me clava tu pua
solidaria
)' fina
,
que me hostiga y se adecua
a la fatiga de mi solitaria cruninata
hasta el coqueto altillo
del conventillo capicúa
que se desvirtúa
en la sombra
,
de la garua
¡
,
ufa garua garufa rnaraua
garufa que se mufa
mufa oue
- , se a~ufa
que se atufa por vos garua
perlada asesina co110 tortura~ china
como sifilina inina
que estupr a la melancolia
que tir ita
que te irrita
parlanchina
con10
una cacatúa
,
,
gar ua
garua
,
, de l a rua
,
gar ua
garua que actua
,
sigilosa, y fina
que menstrua
la ganzua
que me escrucha
el alma que garua
,
r. arua
,
garua
~

•

�•

•
•

·.

.

.

qué decir podría
qué pod_rÍa decir
acaso ocaso Osaka
c as ao ·o e as a
·.

•

decir que podría
po.drÍa decir pudr í a
piedra hiedra yedra
Fedra
qu~é podría decir

•

qué decir podr í a
podría decir que
podría que decir
decir que, podr ía ·
que podria que
decir que podría
que dec ir CjUe
decir podria
.
•

1981
•
'

•

•

•

�..

. .

•

podrí a esta noche escribir
escribir lo s versos demenciales
saturados d e grafemas invisib les
que vehiculen el tema
decodif icable por el a l roa. bElla
f ervencialMente nocturnal
que se api ade de mi versificAda
estructura ca denciosa empapelAda
mensajera de las vibr á tiles concorda ncia s
de mi cora z6n estridencial
que sistodiastolando por tu a mor
sufre l a desdicha del desdén
alma mia expulsAda del edén
como un Adán nAdando en la nádA
Ada hAda cAda suspiro
flautulento suspiro que exha la
tu boQuita helardiente
transmuta mi horrorosc6pico horror
mi temorroidal tError
en embalsAmado balsámico a mor .
a rrullado por la flauta l ent a
de Pan y las enruladas
olas solas a l so l
•

l.

'.!.

.,

•

•
•

-

..

1981/.3

�...

•

al malevo muñoz

Hembras con l as ancas nerviosas ,
un poquitito de espuma en las axilas ,
y los ojos demasiados aceitados
o. Girando: "Milonga "
•

•

papirusa paqueta
papa polenta
con el embroque tripero
catriela que no se achi ca
ante el afrecho
que le acomoda
l a biaba glande
y le empavona l a s ventanas
feba j aila i fe
que refistolea
logis a l a ma.rchanta
mientras sanatea su chamuyo
de mi na pituca
l a amasija un punto
minga de yulevú

\

•

percanta que se arrania
en una mi shia ca trera
cuando l a trinca un pua
y l e bandea con el gans o
la cajeta debute
papusa jailaife
con el embroque tripero
que reloje a farabutes
con la sabiola cojinchera
mina f ichud a
con maní a de ninfa
que da pelota a l piberío
y al sabala je r ante
grela pos ta posta
cuando l a chapa un piola
la piroba de garr6n
encamado en l a rua
mi entras sanatea su chamuyo
de ninfa paqueta

27-7-83

•

�..

•

al pasar andando
o pasar pasando
ninguna huella
los pies van dejando
porque tienen una suela
que se va llevando
a si misma y al sonido
que va pisando
en un pasar paso a paso
que va trazando
un rastro simultáneo
en el espejo opaco
de los zapatos
como un sello
que tiene ciegos
l os r elatos

1972

•

•

'1
-

'\ o , )
l

u

.J

�•

•

a J"ules
et

Romains

Paul Verla i ne

je suis un h abitant
de ma ville
qui sent pleurer
mon coeur
en regardant un s oir
la pale lune se lever
A

•

,

j e pleure dans mon coeur
comme il pleut sur }font évidéo
je pleure
larmant 1 1 amant
dans mon c oeur
comn1e il pleut
sur Montévidéo
•

•

Montévidé o
la ville ou la pl ui e
larmant · l 1 ennuie
de mon coeur
pl ein d ' amertume
larme l a l angueur mono t one
de Montévi dé o
Février 1983

�'

•

r eady made
je demeure
la ntli t vienne
l'heure sonne
s ' en vont les jours
je derneure
bien slir
admirateur
.' e
avec s a manier
de poétis er
l e pr emier
et le dernier
cet fut Apollinaire
bien sur azur
je suis s~u~efié
vers la debacle
par
BonLarmé

Lao - t sé
et

W Blake

1981

•

�•

grisUrbe

·.

gris
griseta
griSalvo
grist7uan
gris
jubiladogris
nlontgris
montegris
monte vide eu
veo un monte gris
n1ontegris eo
rnontegr is to
griseo
gris.
. ,.
gr1s1n
grisina
g ( u)rises
gris iernpre
gristeza

GRIS

•

•

�'

a l a mulata
"
mulatress
e de Baudelaire
oba oba
oBr asil
oba terra
boa terr a
preta terra
negr a terr a
t err a pr eta
coxa preta
coxa boa
oba oba
nml aterr a
boa boa
mulhaterr a
pr eta terra
oBr a s ili a
cor daterr a
p áuBr asil
gos tos aterr a
volÚpiosapele
s amba apelo
carnevai oba oba
carnaval p~•t- a -porter
pr eta apert a
oba oba
br a iana
preta s amba
pra tudo se acabar
na pre ta fe ir a
oba oba
oBr asilia
oba samba
oba oba
copacabana
emBr aterr a
tangaboa
mul ater ra
tangamazonia
oba oba
s araba enredo
oBr a s ilia
eu vou te araar·
a vida
oba

oBr asilia
oba oba
abUSAda
oBr as ilia
s ertanegr a
f ometerra
oba oba
mula tanga
oba oba
oBr asilia
oBrasileira
s of'rileira
oba oba
oba terr a
pr a voces
"
voces
sem
s em voce" .terr a
aterr a nao ter
voce terramor
oba oba
oba samba
coxa pr eta
coxai or
pr a ter pr eta
oba oba
sofrileira
oBras iliana
oBrasileira
mineigr a
oba oba
samba boa
oBr asilia
emBrasilia
copabacana
mulhaterr a
garotanga
oba oba
oba san1ba
eu vou te ar.1ar
oBr as ileira
oba oba
in te i r a
oba
setembro 1981
A

A

•

•

�••

•

a Friedrich Holderlin
sag i1icht ne in
nein nicht s ag
icb habe Angst zu sein der Einzige
Selbstbewus sts einigeSeele
habe Angst
nicht ne in
ich H~re eine weisseMasse
ohne Augen zu sehen
des Todes l1iusse
mein Schmerz wartet eine
eine StundeWelt
Einel·iondweiss el1ass e
.

der Mensch ist eine GanzGlanz
Tr aumSeele
•
••

mein GedankenKorper
ist die Wohnung der SeeleStoff
wenn me iner AkademischerSinnGeistTraun
habe nle i ne Spr ache1~ame r~ichtGehort
Kraft der Iioffnungloss DenkGes chi chte
i m n1e i ner Wal desBauml os s
rJichtl oss ist
das WortWorteKr aft
der SinnGeistDamérung
ich habe HandAugenKraft
ich 11a.be Angs tloss

1981

�canto oDiosa
la gr aciosa amorosa
melodí a armoniosa
canto oDiosa
per o dadme el laud dual
d ' Elvis le jongleur américain
•

canto oDiosa
la suave y fina
.
sonatina del azur
··
de la golonniña de goLondres
goloncesa goloncella
de la boquita carmes í
de la piel de cármica
y los suspiros ajados por e l ajo
suspir~ndo por su golonmajo
entr e sedas de Golconda
l a princesa
, está triste
que tendra la golCondesa ??
Zeus ! ! oh sueZ ! !
acaso el desTino
de E1i al1na turbada
por el goloncello
,
que ritmaba, helada armenia
susurro tremulo
del aire suave
de ~isados golongiros
sera aPenus entrever los golongestos
deli c ados de la golCondesa ??
011

•

acaso musageta Apolo versallesco
será, mi destino alusignado
sera, errar herrar
sera por ventura
cantar e l ogiosos insultos
insulsos poemas sin palabras
gol onsulsos golonte~as
golontextos a la golonniña
goloncesa de goLondres

1981/3

�'
a mi MISMO
vivo en los interstícios fenoménicos
como el líquido cefalorraquídeo
amniótico
vivo entre las actuaciones micromegálicas
de las marionetas humanas
vivo entre mis personajes neocórticos
vivo la schizoidÍa autoscÓpica
en la dimensión del CoDtrol Mental
veo las capas de gestos estratificados
hasta la cenozoica alma vacía

mis hollow men stuffed men
vivo como un extraño ser
entre mis coterráqueos
testigo de sus fallidos actos sintomáticos
y , sus penas esenciales
se que me olfatean
con la n1irada curiosa dudosa
como los perros
a la muerta esencia del ser
asombrados ante el un1br al de su nada
parmenÍdeos bicéfalos
iguales t0dos
desde el humilde presidente
al encumbrado juntapapeles
~

mis hollow men stuffed men

1981
•

•

•

�a 1'Iontévidéo
1

le vent glacial
souffle
les arbres morts
les fleurs grisatres
les personnes tristes
de Montévidéo
le vent htrrlant cruel
jette la neige molle
qui plonge dans le quartier
del Centro
y de Jacinto Vera
que es de veras
el de la luna que rueda
sobre la vereda
et les chers endroits
de la cité grise
Montévidé o
la ville ou la neige
sentinelle cruelle
qui n ' existe pas
s ' infiltre molle
dans mon sang
vieux et gris
1-1ontévidéo
cité gris e
grise ta
qui caresse
,
inon coeur casse
Février 1983

.

�•

'

•

friuLuna
•

luna l una ven abas
ti darai ~an e lat
e

•

ti darai a rae col ombe
stassera

la luna qu.iete
sul r.l1 8.r e s1liS pr~s
la
luna reste gr andi os e
e claxe
luna
decembar 1982
•

•

..

•

•

�O triste, triste éta!t mon §me

a

cause, a cause d'une femme
Verlaine : Ariett es Oubliées VII
..

'
'

je veux' dire en ces vers
les vers du poete :
"mora na f ilosof ia
pra que rimar amor e dor"
et la opinion que j'ai
d'avoir lrignoranoe infinie
e ncere une f ois
prenez pitié de moi
'
jeune fille de ma ville
sans vous
•
belle demoiselle . .
-..
je souffrirai .
et mon triste ·
et pauv1~e amour
serait lugubre e t nuagé
gémissant mélancolique
avec la clique des oiseaux
au long des murs du carref our
.-.

'r

•

les yeux des cieux
qui l~rment le lament
de ma ville
m'ennuient
cornme la pluie
qui plus amoureuse qui toi
baisse le trottoir
noir de mon coeur

•

�..

•
...

1

•

'

•

•.

•
••

1

triste était mon Ame
h cause d'urte femme
cherchant en vain
d'oublier
cette douce f iancée
dans mon amour brisée
le songe désespéré
de -tes caprice..s
•
belle demoiselle·
Qffrant toujours ·
dans la nui t ·
ou le jour
tes petales nacrées ...

-.
•

6 ma f ille
prenez pitié de moi
car je suis le · pG~te-albatros
qui vous aime sans trop croire
mais éloigné de vous
bell·e comme vous ~tes
demeure triste et confus
je chante nos amours
avec mon orgue au rebours
parce que je suis
le plus grand poete
l'on dira de ma génération

..
•

enero 1983
•

�'

Sweet are the pleasur es
that to verse belong
John Kea t s :Epistles

;,ro soy aquél

que ayer nomás decía
la cornucópica canción
a Mi l\'Ii Mi Mi !Vlismo
la misma canción
que aquí mismo canto

...

yo soy aquél
de la torre elefantiásica
tor ero de la torre turronesca
torreón de la reina torpe
dueña de mis sueños aperturales
en que corre la torre de marfil
yo soy aquél éste
que hoy diciendo digo
la esperada canción desesperada
la sonata blasflema
yoh soy hoy aquél
que ayer nomás ~ec ía
la sinfónica melodía
contrapunto enroscado
en los cuellos de loS ciSneS
en el azur de cinc
cincEroS ciSnEroS
hEroeS de Eros
1981

•

�•

Sonnet to ShakeSPYare
Take, O take those lips away
Shal~ espeare

.

:Sonnets

Shall I cuntfess thee my dreadful care?
When I cuntfirm, in disgrace -v1ith l ove ,
my melancholic cuntdition of silver dove
seeing thy fragrant bosom bare .
Shall I cuntfess . thee that 9ur love is rare,
cuntumaciously cuntsecrated to prove
that thou art not s o unkind being above,
cuntspicuous queen that anybody shar e .
Tal{e, O take thos e lips a1vay
lovely cuntess ever looking f or men ,
like fucking machine luSting any guy ,
ogling the falluses of every s eamen ,
O thou , obsesive cunt that I l oved i n May
staggering thy feet on visc ous s emen •
•

april 1983
•

�1

ReadySonnet to J.ovely Ros eriver
•

-

Now is my l ave all ready forth to c ome
Spenser: Epithalamium
I DREA}1T a Drearn ! wl1at can i t mean?
}iy love is i1ow awake out o f her dreames ,
for she is resplendently clothed i n lave beru11s
'4.ri th half discovered wings , and gl ancing l&lt;een.
For sure s o f a ir a \1oman was never s een 9
as saine amorous Zephyr in night s t r eams
o f melodies that never Heaven dee1.1s ,
that in t l1is gl oomy world had placed been .

'

What is r.1ore gentle that thy l ovely eyes ?
What is mor e thrilling that thy cre~~Y br eas t?
Such innocence of chaste fl ower i s t oo high
as unpos s essed maid of any Linghamic u nr es t .
ríy \Y-Ornan , is dewy cunt in Olin1pic slcy ,
purity that never l aid in fucking nest .

april

1983

�•

•

And still she dances
dances still
and still she comes at me
with breathing ~reasts.
L. Ferlinghetti: A Coney Island of the riind.
ro za la Rosa la moza
golomi1oza que roza la Ros a
Ros a an10Ros a l a oDios a
ins iDios a y negra
. , pena
que acosa per1spomena
la Rosa de mi libidinosa glosa
que articula el diAlecto ceFál ico
del placer espasmódico
,
Rosa cuyos petalos go za
el PENEtrante ejército
de imáGenes ener vadas
por l a Diosa arnoRosa
que insem1nan la memor i a
de imagos y genes
en el Dharma de la Doxa

..

Yo el mesiánico vesánico
acudo al1ora a la paraDoxa
de t u s usssurro orgásmico
·nara orgasmizar en, poli foní a
con 1ni verso apolineo
en r imas de jade o jadeo
tus suspiros de agoní a

.

Soy el vencr eado r apsoda
que pl antea una oda
con su elec t ro plectro
y modul a y , adula
en la er otomana otomana
el ri tino cadenc i oso del amor
Soy el apolíneo aedo
cuya l ir a delira
la mesalÍnica pir a
~~ ~~~ gl andes elecciones
y satiriza la satirias is
de tus venetér eos ojos
que anti cipan oscuros
la lÚbricAcciÓn bartolÍnica
de los priápicos diablos r Ojos
mayo 1983

•

I

'

�•

..
a Lí ber Falco y
Gastó11 Ciarlo

hay veces que te ve~ tan griste
como las viejas cqsas del ce1.Lt.ro
grises por fuera
y por dentro del ª00

,.

hay veces que te veo tan griste
con10 mis vie j :=.s obs es io11es
grises por ft1era
y por dentro de Montevideo
hay veces que te veo tan griste
como los ojos de Rosario
grises por f 1era
y por dentro te desvisten
•

hay veces que te veo tan griste
como los emigra~tes
gr is es por fuera
y por dentro enGRIStantes
hay veces , que te veo tan griste
como las ~lceras de la acera
grises por fuera
y por dentro de Montegriseo

hay veces que te veo tan griste
como los montevideanos a diario
grises por fuera
y por dentro del FIT
hay veces que te veo tan griste
como los que dejaron Trieste
grises por fuera
y por dentro enTRIES TEcidos
hay veces que te veo tan gris te
t~ veo engris tec i da
.... -- .-.
- dentro y por fuer a
por
,...~,...

feb / jun. 1983

,

�I

a mon

Minne Rosefleuve
.

Piangete, donne, e con voi pianga Amore
Petrarca: Rime XCII

Tu t'en iras un jour
un jour
sans que je t 1 abandonne
un jour
je souffrirai de peur pour
la mo itié de ma personne
qui s'en ira avec toi ivre
et ton désir d'automne
d'etre libre
Tu t'en iras un jour
tenant 1 1 amour pur
entre tes bras
douce tendre et silencieuse
Un jour tes yeux
n'allumeront
, pas mes songes
et sans clemence
dans mon coeur électrisé
les larmes guirlandées
,
,
de, , ma doleur egaree
penetreront le calfeutr age
tragique de mon amour
écrasang l'espoir
de mon spectre brumeux
qui te regardera par la fen@tre
lugubre des Adieux

•

Je suivrai l ongtemps
ta pale jeunesse ave c mes yeux
aLarmés témoins aff ecTUEx
qui CHERcheront
ta silhouette
,
mes levres empourprant
les par oles d' an1our
maintes fois murmur ées
,
dans le vieux pare s olitaire et glace
· OU nous joignions nos bouches !
I

30-5-83

•

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3483">
                <text>PreTextos: o cómo hacer un libro de poemas</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3484">
                <text>Lingüística</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3485">
                <text>TANI, Ruben.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3486">
                <text>Tani, Ruben&#13;
PreTextos: o cómo hacer un libro de poemas / Ruben M. Tani --Montevideo : FHC.DL, 1984; 10 p</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3487">
                <text>Facultad de Humanidaes y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3488">
                <text>1984</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3489">
                <text>Bach. Gonzalo Marín.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3490">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3491">
                <text>Libro mimeografiado</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3492">
                <text>Español&#13;
Francés&#13;
Ingles&#13;
Portugués&#13;
Alemán</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="442">
        <name>SEMÁNTICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="441">
        <name>SEMIOLOGÍA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="316" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="547">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/168db645b1520e4501079ab31db1d03c.pdf</src>
        <authentication>693da947b1960a39c4e3a42f90daae47</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3504">
                    <text>·FACUllTAD DE: ~UMANl[)ADES Y BIENCIAS
•

•

TEXTOS DE FILOSOFIA MEDIEVAL - 1
•

• Al - FÁRABI - SOBRE
•

ALBERTO

•

TO MAS

DE
DE

EL

ENTENDIMIENTO

BOLLSTAD - OBJETO
AQUINO - LOS

Y

LO

DE

LA

FILOSOFIA

PRINCIPIOS

DE

LA

PROF.

JESUS

~

Ca n
1

U1NIVERSID,AO DE LA REPUBLICA
OtVISION PUBLICACION,ES Y EDICIONES
W

Yf VIDfO

NATURALEZA

CANO

189

v-1
ej·3

INTf!LIGIBLE

GUIRAL

��I NDI CE
Pág .
Al-Farab1

•

•

•

•

•

•

•

•

•

1

Sob re e l e nt e n dimien t o y l o int cl i p ill e

•

•

•

•

•

•

•

•

3

Notas

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

15

Alberto de Bo llsta d t

•

•

•

•

•

•

•

•

•

o

•

•

•

•

•

•

•

•

•

21

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

23

•

•

•

•

Ob j e to de la F ilos ofía
Notas

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

31

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

35

Los P rinci p i os de la Na tural ez a

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

39

Nota s

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

53

•

•

•

,

Tomas de Aq uin o

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

*

* *

��lí59
e~
l.
Textos de Filosofía Medieval -

I

l. Al-Farab 1 - Sobre el entendimi e nt o y l o int e lipible
("De intellectu et intellect o 1

text o en latín de -

s

autor desconocido, editio Gils o n)
2. Alberto de Bollstadt -

Objet o de la Fil o sofía

("Metaphysic a , Líber VI, Tract ..

t. XVI, I, ed .

I n,

Geyer)
3. Tomás de Aquino, -

Lo s Principios d e la Naturaleza

(''De Principiis Naturae" :; o puscul. XXXI , e d . Nardi)

Traducci6n dir e cta del latín por
Jesús Caño-Guiral.
- Licenciado en Fil o sofía.
- Catedrátic o de Historia de la Filosofía
Antigua y Medi e val e n la Facultad de
Humanidades y Ci e ncias. Universidad Mayor de la República.
.

~I

f

'

813

r.

-

��,

A

"

I"

AL-FAR/\BI
Con Abu Na sr Muhammad b n Muhammad bn Tarjan a l-Farab 1 (870950) culmina e l perí odo de co n so li dac i ón filosófica en el Islam.
Una etapa iniciad a casi en los a l bores del mensaje islámico mismo con los partid os po lític o -r e li piosos , escuelas j urídicas y teo
lógicas y p e nsad o res indivi d u a l es qu e _e nh eb r a r o n el proceso inin~
terrumpido d e l triunf o de l a r azón . (:)
Para l o s fil ósofos musu l manes mas destacados de las etapas
subsieuientes, a l-Farabi será --exc er tuado Arist óte l es -- "e l me-jor entre los fil~sof os de o tr os ti cmro sn, según señalará Averroes.
Si el Estagirita era para el l os el p rimer maes tr o indiscutido, a
a 1- Far a b i 1 e re n d ir an e 1 . l) o mena j e d e b id o a un " s e g un do ma es t r o " ,
mas cercan o y mas humano; el hombre que fijó un pro~ r ama pio n ero
de inv es tig ac ión filosófica adec u ado a lss inqui e tudes y necesida
des científic o-s ociales del Islam. Para l o s filósofos cris ti a n asen occidente al-Farab1 constit u yó asimismo un fasc inante polo de
atracción e n el qu e los medievales vieron --no del t odo inj ustifi
cadam e nte-- el oripen de aq u ella t endencia musulmana a identificar
el Nús con un úni co Entendimi ent o Apen t e para t oda l a espec i e humana.
A e ste Últirno interés deb emos h 0y lns trad u cc i o nes latinas
medie V a 1 es d e a 1 8 un as ob ras de a 1- Far a b l: . po r 1 o me 'll J s ' 1 as "F o n tes Quaestionum ~ (::) y el tr ata ~ o que p res en t amo s a l lector en versión española, cree~os que po r primera vez en nuestra lengua
El t e xt o latino del tratado ¿e al-Fa r abi ("De Intellectu e t
Intellecto") fue r esca t ado y p ublicado por E .Gil son en "Archives
d~hist o ir e doctrinale e t li tt é r airc du Moyen Age '' (:: :) . A esta~
dición de Gils o n me h e ceñido en mi traducción. Aunq u e he p r oc ur a
do --al menos, as í lo espero -- lib e rar el text o de lecturas con-fusas, quizá ciertos pasajes no escapen a la esc urid ad de la versión latina. El l o se debe a que , si bien este tipo de t e xt os medie
vales latin os si g uen fi e lmente el oripen árabe, n o es menos cierto
lo que ya señalab a el p r opio Gil son e n el artículo que acompañaba
su edición: '·como tod as la s tr ad uc cio n es latin as "med i eva les , ésta
e s d e l tipo literal , co n las ventajas y los "inconvenientes que el
genero comporta. Tales tr ad ucci o n es n o "son nunca e xplicativas y,
a veces, son mas oscuras que e l mis mo o ri p inal" ( : :: :) .
Sin embargo, e l con oc imient o en español de al-Fa ra b i merece
el riesgo. Como introducci ón básica a uno de los p r oblemas que co~
moverían lue p,o la escolástica cristiana y ~ especia lm en t e, e l mundo

•

�-21

universitario rarisino del s. XIII --la polémica contra el averroí~
mo' cristiano-- el antecedente alfarabiano destaca un testimonio
inapreciable y nec esa rio si se des ean entender l o s ñ lcances de di
cha polé~ica y no ~eranente los accid e nt e s transitorios que desatara.
•

'(:) Podrá apreciarse en t oda su ex t e nsión l a riqu eza inicial
del pensamiento musulmán en nuestro "Filosofía de l Islam"
a publicarse p róxi maDe nt e.
(::) Las "Fo nt esH h a n sido r e c o n st r u í das y edi tadas ( e n árabe
y e n 1 a t í n ) p o r C r u z H e r n á n d e z , M • , e n "1~ r ch i ves d .... h i s - toire do ct rin ale e t littér a ir e du ?1oyen Are'', a nnées -1950-51 t. XVIII 9 pp . 303-323.
(:::) Années 1929-1930 9 t. IV 9 pp. 115-126.- En e sta edición los núm e r os qu e situamos a la i zq ui e r¿a se r ef ier e n a -las líneas del t ex t o ec. Gilson.
(::::) "Les Sources Gr eco - a ra bes d-e l .... au g ustinisme avicennísant"
en Ar e h i v e s . • . , a n n é e s . , c i t . ,. _11 • 1 1 4 •

:

.

•
•

•

..

•

•

..
•

•

. ..

'

..

•

,.

•

�'

.,
1
•

'

· Dijo Al-Farabí q u e e l v ocP~l o entendim i ento t iene varias
acepciones. Una de e llas sep ún la cu a l el vul go suele llamar
a un h omore 'inteli p.e nte ~ o ' d i s cret o ' . Otra 9 la q u e us a n los
mutakallimies (1) cuand o di ce n , po r ejemplos "E l e ntendi mien
5 to postula tal cosa o rech aza tal o tra' ·. / Un t e rc er sentido
de 'entendimiento 9 es el que se enc u en tr a e n el libro de Las
remostraciones (2) de Aristóteles, El cuart o sen tid o es a que l
del que habla e l mismo Aris tót eles en el trat ado sex t o del libro Sobre las Costumbres. (3) . En ouinto lu pa r ten emo s la
acepción qu~ Aristóteles da a l té r~ ino en el libro So br e la
Psijé. (4) La sexta acepc i ón, en f in ,
toma e l término como
sinónimo de vinteli ge nci a'; así ío emplea [el au t or cit a do)
en su obra Met af ísica f \ • ( S)
10 Seeún la acepción común de 'en ~e ndirni ento', la sente suele 11~
mar inteli ge nt e ri
.... .eo, que 'tiene int elecc ión o en t e ndimiento'J
al hombre que muestra capacid a&lt;l d~ discerni r ; y suelen mu chos
extender tambi~n esta misma acepciÓn 9 e n ocasiones , al h omb r e
que conserva y mantiene fi rm emente su fe , pues la fe para el vul
go es sinónimo de 9 probidad 9 • Es &lt;lecir : el p u e blo no ll ama 'in-telieente' sino al que pos ee in genio apto para d i scer nir e ntr e
15 lo que deb e hace rs e -- po rqu e es bueno--/ y lo que d e b e evitarse
'
--porque
es malo. De raodo q u e se cuidan de Jlarnar ineenioso al
que inventa ~aldades:a una pe r sona de este tipo lo denominan -a lo más-ocurT en t e o versado o d~ ot ro ~odo parecido. Y es q u e
la aptitud del ingenio
para discernir lo bue no y pone~lo en pi§c
.
20 tica y para darse c u e nta de lo que es verd1de r eme nt e ~a l o / y ~
vitarlo 3 se denomina ¡p rud encia' propiamente. De ma n era que, e n
general, p u e d e decirse q u e los que se expresan como h emos indicado antes tom a n po r 'entendiMientoi lo que Aris t ó t eles llama : prudencia'. Ahora bien : la acepción común t odavía se bifurca en otras dos opi ni o n es qcerca del sentido de la palabra . A ~ g un o s
sostien e n ~ e n efecto, que sólo d2be oenom inars e 'inte li p.ente ' al
que tiene fe ; y se opcnen, por ello, a lla~a r 'pr ud e nt e¡ a un 25 malvado , aunque tenga ingenio para la maldad./ Otros, po r e l co~
trario~ llaman , inteli pe nt e' a todo aquel que tiene capacidad inventiva para discernir lo que deba hacerse, con prescindencia
de si ello es bueno o malo. Con l o cual , cuando alp un o d e es t o s
ú 1 timos e a 1 i f i e a a un h o mb r e de ·'1 i n t e 1 i pe n te 1 v (' mo s q u e q u i ere
decir exactamente l o mismo que si u tiliznse [el término] 'pruden
te . . P=udente 5 sin embarRo, s e rúL
Aris t óteles, es aquel que d~­
muestra n o sólo ca pacida d intelectual pa r a saber cómo eje rcitar
30 la virtud y cuánd o deba eje rcitarl a / de acuerdo co n l a conve-niencia circunstalcial, sino
q u e posee p rudencia mo ral .
•
'

•

�,
•

7

Ei segundo sentido de ~entendimiento es el frecu~ntemcnte ut~
lizado por los mutakallimies cuando dicen, p.e., "El entendimiento
~
.
''E s t o
postula esto" o . "El entendimiento prohibe
aquel 1 o ,. , o b ien
es materia prnpia del entendimiento y esto no lo es", o también
"E s t o e s o b j e to d e 1 en t en d i mi en to ''o, p o r ú 1 timo , n Lo q u e e s o b j e - ·
to del entendimiento no se entien¿e sino c or10 aquello que es pr~
bable para la mayoría ') . / Así que l e s mutakallirntes denominan e~
tendimient o a la proposición aceptada por todos, o , por lo nenos
por una mayoría º Y se podrá comprcbar este uso de 'entendimiento'
si se exa~inan sus discu~sos orales o escritos

'

•

40

45

El sentido que da Aristóteles a ' entendimiento 9 en su libro
- la Demostraci5n (6) / es el de aquella facultad del alma
Sobre
por la cual el s e r humano adquiere desde su niñ e z la certeza de
las próposiciones universal es, verd ade ras y nec e sarias. ·y no se
trata de una ad q uisición obtenida por argumentación o por medit~
cien, sino [alpo que el hombre tiene] n a tural y propiamente de~
de s u in fa n c i a . De tal man e r a q ue e 1 s e r 11 u man o no p e r c i b e ni c.§_
mo ha adquirido esa certez a ni dónde la ha adquirido. Esta fa~ul
tad constituye una parte del a lma ) con ella obtenemos el primer
conocimiento y l ~ primera / certidumbre acerca de l a s proposici~
nes indicadas sin que s e a precedida ni de med itación ni de consi
deración al r- una. Dichas proposici o n e s universales constituyen -los principios de las ciencias especulativas.
1

•

so

55

60

65
•

•

1

,

El cuarto s e nti do de 'entendimientoi, seRalado po r Aristóteles
en el tratado 6º del Libro de l as Ccstumbres (7) debe entenderse
como aquell? parte del alma c on la cual -- y debido a la frecue~
te experiencia temporal · / d e cada cosa y de cada eénero-- se adquiere 1 a c e r te z a d e 1 as p 1· o p os i c i en es y de 1 o s j u i c i os a ce r ca de
las cosas voluntarias ~ pues l a ~aturaleza de éstos es tal que pe~
miten elee.ir una deterninada acci6n o evitarla. De modo que los juicios así adquiridos / por el ser humano y po: esta parte del alma le sirven al hombr e de principios ' para el discernimiento en
tre lo que deb e hacer y lo que no 0ebe hacer. La relación entre-estas proposiciones --juicios-- con el alcance de lo que se obtie
ne por e ste entendimiento es l a ~isma q u e ex iste dent~o las pro-pos i cienes de las que se habló e n e l libr o Sobre la Demo s .t ración
y lo que s e infi e r e de ellas. Pues así como dichas proposiciones /
sen los principios por los que se gu ían / los científicos especu
lativos pa~a derivar de ellas el conoc imi ento espec ulativo --que
ti ene po r fin lrt ciencia solamente y no l a acc ión-- así también
se trata en ~st0s que 5ndicamos ah0r~ .de pr inci p ios para el pru
dente y e l ingenioso ; de fuanera que, a trav€s de ellos? irtfiere~
el hombre de ~n tr e las cosas v olun tar ias aquellos cu ya naturale
za es la acción. Esce en t end ;~i ento aumenta e n el ser humano / ~
de acuerdo a la ex t e n sió n de la vida, p o r q u e se inj e rtan en el homb~ e aq u el ~os jui c io s, y en cada momento , s~ afiade n otros que
antes no tenia. Claro q u e, en esta pa rt e de l a l ~a que se llama "ente n di mi C: n t o ' 1 os h OT"' b r es di f i eren g r a i1 demente e ntr e s i . S i 1 os
juicios antedichos se perfeccionan e n un hom br e determinado respect~ a tod~ un P,ene r o de cosas , e s e ho~bre de vendrá perito en e
se genero. Este es ~ p u es, el séntido del tér mino 'perito': que=
•

•

•

�-5•
•
I

70 si [a un perito ] se le propone / a l eo, o a lp,ui e n l e consulta so
bre algo, se reciD e n su proposición y . cons e jos rle tal mamera ::que ni se le piden razon e s de lo que h a d ict am i nado ni se l e con
tradice ni se ve precj.sa do a aportar [ e l peri t o] p ru e ba a l g una sobre ello. Por eso ~ rarament e exis tir á un hombr e de e stas ca-racteristicas ~ a no se r ~ ue sea &lt;le a v a nz ada edad; y la r a z6n de
. ello es que la p a rte del alma a que n os ref e rimo s lleva a cabo
múitiples experimentos que n o µu e den ll evarse a cabo si n o es
a lo lare o de un prolongado la ps o. (8)
_Los mutakallimi e s j uz pan --y así l o in c u lcan e n sus dise rtaciones-- que el s en ti do ~ u e e ll os dan a 'ent e ndimiento ~ es el mismo que señala ~ristotele$ al término e n su libro Sobre la De
mostración. Pero si trat a r de i nd ucir (9) alp o d e es tas p ri me ras
p r ó p os i c ion e s qu e u t i 1 i z a n C1 o f? ti u t a ka 1 J. i mi e s ] ) de s e g uro q u e
encontraras qu e s 0 trat a de p ro pos ici o n es que -- s i bien son indu ·
bitables par a ellos-- son s ó l o pr obcb il ís tic as p~ ra ti ;/ v
- ...,
. es
que los dialécticos int e ntan re fer irs e a un a c osa y [ e n r e alidad)
están h a blando de otra .

75

l

80

..

•

2
•

El sentido que da Aristóteles al término 'en tendimiento' e n
el libro Sobre Psij~ e s cu~dru p l e: i) e fiten d i mi e nto en po t e ncia. ·
ii) entendimiento en acto, iii) e nt e ndi mi ento adq uirid o , y iv)
intelig e ncia ag e nt e . El e nt e ndimi e nt o e n pote nci a, o es e l alma misma, o es / una pa rte del a lma , o es una facultad d e entre
las fuerzas del alma, o ~s algo c u ya esencia es ap t a para abstraer las esencias de todo l o e xistente o l as f o rm as de e sas 'ma
terias, y que tiene ade ma s la capacidad d e hacer q u e todas esas
fo r mas de v e n P. a n p a r a e 11 a u P. a s o]. a o va r i as . / S e t r a t a e n e s te caso de una fo~ma abstr a íd a de (10) l a s ma t e ri as q u e 9 no o b~
tante 9 no se da se pa r ada de sus materi as -- p u es su ser subsiste
en ellas-- sino q ue deviene simplemente un a f o rroa pa ra e sta e s e n
e i a L-i . e . , p ar a e 1 en t en d i n i en to) . P e ro e s t a fo r ma a b s t r a í d a de sus materias y q ue ~evien e una forma pa r a esta esen cia e s l o que
llamamos " inteli g ibl e'', t é r n ino és t e derivad o del n omb r e de la
esencia qu e abstree las fo r ma s de l as cosas de t a l manera q ue
dev e n ga n fo rmas pa ra si ~isrna . (11) / En lo que respec t a a esta
esencia Lentendimi e nt ol s difareos que e s asemeja nt e a un a materia
en la cual se hu b ie sen i mpr i ~ido f o rmas~ Lo ~ ue q u eda rá e jemp l i
ficado claramente si te i r a g in as un a mater i a co r po r a l cualquiera -- la cera, sup o n garraF- - en J. a cu n l s e im p r~~iese un sello que la penetrase por comrleto, de manera que t oda l a cera --ta~
to en su sup e rfici e como e n su espe s o r todo-- queda s e con la imp r e e i on • As í p o d r á c o n e e b i r t u p e n s a l i e n t o e 6 mo e s t a ·e s e n e i a a -5!
quiere las forma s de l e s c osas; p u es dic h ~ e s~ocia será s eme ja~
te a 1 a materia )' es ta r á su j e·t a / a es t a forma ; pero habría que distinguir esta ~a tería de ot ras materi a s co rpór eas por el hecho
de que las materias corporales a rti\ici a les no r ec ib e n formas -

85

9O

95

-

T

l OO

•

•

\

�•

105

110

'

-6-

,

•

sino en su superficie ,-p ero n o e n .n r of un d i da d ; mi e ntras que ~n los cuer r os natur a l es oc urr e l o co ntr a r io. De l ~ is mo mo d o en una esenci a de e st e tipo de l q u e v e ni mo s h ab l a n do, l a e s e ncia no se distin g u e d e l a s f o rm a s de l os int e li g ibl e s de ma~e,
ra que tant o p a r a ~ ll a /c omo r c.ra l as fo r mas q u e e n e ll a e stan
se den otras t a nt a s e s e ncias d i s tint as: t cdo l o contrario : e sta
esencia d evi e n e p r op iamen t e l a f o r~8~ y as í como pu ede i map in a~
se uno que la i~ p resión o c o n f i g ur ac i ó n imp ri Mi cla sobr e un p e d~
zo de cer a cúbi co o e sf é ric o p e ne tr a y a tr a vj e s a a l o lar po, a
lo ancho y a lo. a lt o de man e r a t o t a l , de t a l ma n e r a / q u e la , c~
ra deviene l a Hma rc a'· o Hinprc si ó n t:" i stlla", aná l o ~ a m e nt e h a bra
qu e repres e nt a rs e l a adq uisi c ión &lt;le f o r ma s de c o s a s e n e sta e sencia a l a qu e Ari s tót e l e s h a de n o ~in ad o ¡e nt e n d i mi e nt o e n P~
tencia' e n su li b ro Sobr e la Psij é .
.

115

120

125

130

135

140

Mientr a s q u e .n o hay e n é l úin pun a d e l as f o r ~ a s de l o s e xi~
tentes, e l e n te n d imi e n to e n si mi s mo es e nt e n dim i e nto e n - p o ten•
.
cí a; pe ro e n c u a nto s e e ncu e ntr a n e n é l f o r ma s de l o e xi s t e nt e
tal como diji mos e n nu es tr o e j e mp l o, e l e nt e n dim i e nto mism o / de
vi e ne e ntendimi e nt o e n act o y· est e y no o tr o es e l s e nti d o d e 'ent e ndimi e nt o e n ac t o '. Cu a n do , pue s , s e adq ui e r e n e n e sta ese~
cía los int e ligi b l es q u e e ll a mism a abs trae de l a s ma t e rias, e~
tonces d evi e n e n int e li g i b l e s e n ac t o los q u e a nt e s de I s e r ab~
traídos d e sus ma t e ri a s r e s pe ctiv a s e r a n int e li g ib le s e n p o t e ncia. Pero , un a v ez ab str a í d o s 9 se h ace n in t e li g ibl e s en a cto Y
se h a cen form as p a r a ~ l e nt e n d i mi e nt o . El e nt e n d i mi e nt o, pues, no devi e n e e nt e ndi mi e nt o e n ac t o s in o d eb i do a l o s int e li g i b les
en acto. P e ro ~ aq u e llo p or l o cu a l l os int e li g ibl e s s o n acto y
aquell o p or lo c u al e l enten d i mi e nt o de vi e n e act u a l, e s uno y
lo mism o . El se nti do d e nu e stro d i sc ur so c u ando de cimos qu e e sta
esenci a es int e li ge nt e e n a ct o, es e l mis wc q u e c u a nd o d ec imos
simpleme nte q u e l o s inte li g i b l es dev i e n e n fo r ma s de t a l manera
que / e 1 en ten d i rn i ·e n t o d e vi e n e e s tas fo r mas mism as .
Así , pues $ qu e l a s e x p r es i o n e s "se r int e li re n te e n a ct oº ,"en
t e ndimi e nt o e n a ct o" e " int e li p. i b le e n ac t o ' ~ ti e n e n u n mis mo y_
únic o senti d o. P ue s lo s int e li g i b l es -- c uando n o e r a n mas q u e in
teli g ibles e n po t e nci a - - ex i s tí an a nt e s de q u e fu ese n int e li ~ i-~
bles e n a ct o como / f o r ma s e n mat e ri a s fu e r a del a l ma ; pe r o, e n
cuan~o d e vi e n en int e li g i b l e s e n ac t o , su se r --e n t a nt o qu e son
in t t=. 1 i p. i b 1 e s e n é~ e t o ·· - n o e s e 1 mi s mo q u e t e n í a n cuan d o e r a n f 0tr
ma s e n mat e ri a s . El s e r a u e t i e n e n e n si n is ~ns o e n l a s mat e riis
no e s e l mism o se r q u e e l que ti e n e n e n t anto q u e s o n int e li g ibles e n act o, p u e s e l s e r q u e ti e n e n e n si raismo s e stá a com p aña
do de t odo l o de más [ que aco mpa ñ a a l o se n sib l e] /, e s de cir; el
lu g ar, el ti em~o, la posic i ó n, la can t i dad la c u a li d ad qu e resul
ta d e lo c o rp 6 r eo, la ac ci 5 n y l a pas i 6 n . ( 1 2) Po r Lo c o ntrarioen cuant o de v iene n int el i g i ble s e n ac t o~ mu c h a s de es t a s cat eg orías l e s so n r e tir ada s y s u se r dev i e n e ot r o [ modo de] s e r . Los
int e li g ible s -- o mu c h os d e e nt r ¿ e l los-- dev i e n e n t a l e s / q u e sus si g nifi cac i o n es ¿ebe n e n te n de rs e &lt;le ma n e r a d i fe r e nt e- - no se
encontrará ah o r~ ab s o lut ame nt e n a da de s u s i g ni f ic ac i ó n [s e nsible}

\

•

�-

"1
I

-

o sea, que harg falta t omar e l t€rmin o f ' lugar f] e n otro sentido
que nos hará adquirir un a i dea distinta o de dif e r e nt e signific~
do.
145

150

Una vez que l o s int elipibles devien e n actuale s , dev ienen se res del univers o, e n .t anto que actual~s, y, e n tan t o qu e inteligibles en ~e t c? se l es debe c0nlar ent Ye las cosas real e s. (13)
Ahora bi e n : es de n at ur al~za de t o dn lo exis t ente ser aprehendido por el entendimiento y de v enir fo r mas para él. Y, pues t o q u e
ello es asÍ 9 / n o hay nada de extraño en que estas cosas sean i~
te!igibl e s al hacerse int ( li ~ ibl es e n acto , ni oue es ta misma e
e 1 e n ten d i mi en to] s e a en t en d i miento en a c t o y q u
s en c i a [ i • e .
al mismo ti empo, en ti e n da. As í, lo que ahora ente n demos no es diferente de l o quP es e l ente n dimiento e n e l acto de e ntend e r.
(14) En efecto, l o oue es entendido en acto l o es po r q u e un inte
li8ible deviene su forma [i.e., forMR rlel en tendi ~íent0] y, co mo esta forma mi~mn _deviene en t endimie11to, / ~ntonces el e ntendí
miento esti en a·cto con r elac i 6n a e sta fo r raa solamente, p u es permanece como 'enten~imiento en rotencia 9 respecto a todo otro
inteliBible que n o hay a adc uiri f.0 to da ví a en acto. Cuand o otro
inteli e ible sea adquirido, ent0nces el entendiMiento deve n d r á 'entendimiento en ac t o ' en cuant o a l p rim e r o y en cuanto al s e - ,
gundo ; y cuando de v e n pa entendim i ento en act o r e specto n todos
los inteli g ibl e s , habiendo p 0 r ello devenido uno de l o s se r es ~
xistentes, / entonces e l al~a misma de vendrá tod os los inteli gi
bles en acto. Pues c u ando haya aprehendid o intel ec tualmente lo
que es el entendimient o en acto, l o q u e conozc~ ya no s e ri n ada
exteri o r a su e s e nci a . Es ev i dente, en efecto, q ue cuando el a l
ma misma tiene la int elección de su p ropia ese ncia /i,e., de su
'entendimient o 7 ) en t a nt o q u e es? ese n c i a es ente ndimiento en acto, ent~nces l o o u e adquiere -- del hecho de que tien e intel e~
cion de su e s e nci a -~ n0 es nada cuyo s e r s~a diferente de s u previo ser puesto q u e es lo mi smo que lo e ntendido ~ n ac to : es
decir , adquiere po r su csenci1 alpo que ya es tá en el e ntendi
miento qu ~ es su esencia. ( 15) / Esta e sen c ia deviene, pues inteligibl e en ac t o para si misma , aho r a ~ien, antes de tener intelección de t odo esto, nt1estra n l~a n o era más q u e int el igible
en potencia [para si misma] ; mie nt ras que , después, es inteligible en acto puesto que es actualm ~ nt e 0 bjeto de intel ecc ión para si misma y q ue su ser, en si~ es a la v e z en t endinien t o e n
acto e inteligible en acto ¡ pe r o, desd¿ luePo, de ot r a manera dÍE~inta a COID0 lo fueron las formas anquir i das intelectua lm e nte la primera ve z. Esas formas pr i neras, en ef~cto, devin i e r on
objetos de inte lecc i ó n po rq ue fueron abstr~Ídas / de s us ma t e -rias cuando no eran mas que i ntelipi~les en potenc i a , y po r e -llo, su s e r es t ata en l~s ma t e ri as~ y cuando poste ri o r me nt e, fue
ron a pr e h e n d i da s p o r e 1 e n t ~ n d i mi en to ~ e 11 ton e es [e o mo y a s e in dicó antes] su s er pasó &amp; ser un modo do exi st enc i a separado de
sus materias , es dec ir , t;fo r mas"ser&lt;=\rarlas ele sus materias y, po r
ello mismo; int e li g i bles en acto.

e

l

155

160
•

165

1

170

175

180

, Cuando e 1 en t e n d i mi en t o en a c t o ' e a p t a i n te 1 e·c t .u a 1 me n t e " , e n
tonces los intelipi bles que s o n ?A ra el "formas" / -- e s dec ir ,
•
1

•

�'

-8•
•

•

185

.-

•

•

190

• 1

.

•

195

200

•

'

205

·
210

en tanto en cuanto son inteligibles en actr·-- ciev~e~en el tie~ ,
P~ de entendin1iento que antes denominamos 'entendimiento e~ acto
Y es así como pasa a ser 'entendimi.cnto adquirido'. Pero si hay
cosas que ni son formas en ~at e rias no lo han sido janás, enton
ces, cuando s~an objetos de int elcc ci6n devencrán inteli g ibles
tal como eran an~es de aer / ca~tadns intel cc tua ·~mente. El~sen­
tido de ' ?aprehende: alpuna cos? int e lectu a lmente' es pues e~te:
el entendimien~o abstrae de las materi as las formas que estan eri ellas de man0ra ta~ que les ria un ser difer~nte al que antes
tenían. Y cuando s e trata de cosas que n o están en materias, el
en.tendimiento 110 tiene n ece sida d a l r una d'~ arstraerlas 5 I sino
qu~ --como las encuenrre ra ~bst r a í ,l as-- l a s aprehende tal como
las encuentra, esto es~ de la misma manera q ue el encuentra s~
propia esencia c uando (. S entendimiento e n acto: a t rav~s de idt~
ligibles que no e stán ya e n s us mat~rias. bsí que el ser [de las
formas in~eligibles] es ahora t Jl como e r a ant~s de que fuesea a
prehendidas por dicho acto de intel ec ción. / Lo , que se debe. s~
ber, por tanto , resp e cto a las f0rmas q u e n o estan e n mat e rias es que , cuando son aprehcndicas por e l e nt ¿ ndimient o , la existe~
cía que tienen e n si e s exactamente l a misna que la que tienen
en la actualidad de l entendimiento. En e fecto ) l o q ue es inteli
gibl~ en act o e~ nosotr os es de la misma natu ~a leza que estas formas que no e stán / en la materia y que nunca l o han estado;
pero d~l mismo mod o que decimos de aqu el l o q ue es int e li ~ ible
en acto que esti en nosotros, de l mism o ntodo deberemos decir que estas formes están en el mundo [i.e. 9 e xisten] º Claro e stá
que estas formas no pu ede n ser aprehendidas perfectamente ?O r el
entendimi e nt o hast a de s pué s .q ue este h a a dq uirido en acto o t~
dos l o s inteliRi b l c ~ o la mayor pa rt e de ellos; es decir, hasta
que haya sido obtenido ~ l 'entendiciento adquirido'. Queda en claro 9 por consiruiente ~ qu e cst~s fo r Thas serin captadas p or el
entendimiento / y q u 2 devendrán de algunz ~a ner a ºformas para el entendi~ien to en ~a n to qae ~s e nten d imi e nto adquirido.
Así que, d e al~u na ma~era, el enten&lt;llmient0 adq uirido sirve
como sujet o
(1 6) para estas formas j y este n is mo entendimiento
ad q uirido sirve$ de a l g G~ modo, com ~ fb rm~ p a r a e l entendimient o en a c t o • P e, r con s i p. u i e n t i; , e J. e n t e i 1in\i e n t o e J.1 a c t o e s c o mo
una materia y lln s uje 4:o para e l . . . nt end · r~ i e'"lto adquirido y es, a su
vez 9 / unn f o r~a para el cntendiriento en ~ ,~ te :ia y este último es semejante
a una materia a partir d ~ l a ct a l l as fc.rnias ce .ienzao a desct5n·j €r basta la +&lt;"'rr.:a corpo ral n:a teria i , y de:: ésta cot:J:i.,~nz.nn a elevarse l,c; sta que, pro~resiva
mente, se vc.n Sf!paraµdo cac~ ~ vez rrás de la ro.a te ría ~ superándose unas a .. otras-:1

(17 )

215

•

•

220

' (

..,

Si 9 pues, hay fcr~as que no es:in ~ot t l~ente en nn teria n i /
han estado ja~é s ni Jo cs tatan, se d~ entre e ll as una g radación
de p?rfeccior ami e~to y s eparac i 6n~ ~ues h ~ y en ellas un determi
nado orde n de e xi s t enc ia. Y. si se cr; n s id era . su u1odo de ser e neste niv e l [de existencia] h ay q ue dec ir que las más perf~ctas
toman el papel ce :armas c c rt re:?cion a
las inf e riores [rradual
mente] has ta qu e~ llegamos a las medi;inas q ue so n e·1 entendimiento adquirjdo; y este 'd2 s ce nso' no cese ,' h a sta que llepamos a

•

\

, ,
•

•
•

-

•
1

•

I

�- 91

la materia de l a ese ncia, de s p u és da l a s f a cultades animales q u e
se encuentran baj o e lla, más abajo a ún ? a l n nat u ra l eza. Y t ~
davía el d e sc e ns o n o t e rmin a sin o e n l as form~s e l e me nt a l es, o
s e a , 1 as f o rmas ex i s t e n c i 4. es mas h aj a s . . ( l 8 ) E 1 s u j e t o ri e es t a s
Últimas e s más r r ose r o q ue t odos l os o tr o s suj e tos : l ~ ma t e ri a
prima. Cu a nd o [t onamos e l cam in o opu e s t o
es t o e s, cua n d o] a~
cendemos ~ de s de l a ma t e ri a / p r i ma n os ir 8mos ac e r can do p. r ad u a l
mente ~ la natur a l eza q u e co n s i s t e e n fo r mn s c orpo r ales s u hs i s -.tentes e n las ma t e ri As híli cas; a p a r tir de é s t a s , n os r ~ reo n ta
remos hast a es t a es e nci a [i. e. ~ e l e n t e n d imiento e n ac t o] , y =
- - aún 111 á s a 1 te , · -· - a l en t e n d i mi e n t o a d q u i r i &lt;l o , y , t o d a v í a 11 e g a
remos así hast a · aq u e l l o cuya n at ur a l e z a e s s e 11ojan t e a l a de -=
los astros en r r or o rcion de a ltur a - -nu e s s e e n cu e n tra p o r e n cima de tod a s la s ma t e ri a s c o r p o r a l es . / Si u n o se rem o n t a a - p a rtir d e ahí , ll efará a l pr i me r o r d e n d e l o s ser e s sera r ados s
e l prim e r o d e l o s cua l e s es de l de 1 ~ i nt e li p e n c i a ape nt e .
j

225

230

235

240

245

250

255

Así que l a int e li p c n c i a ae e n t e ( 1 9) r'e n c i o nada p o r A rist ó t ~
les en el li b r o III de l tr a t ado Sob r e J a Psij é e s una fo r ma s~
parada q u e ni h a estado e n un a ma t e ri a ni lo es ta r á jamás. /
Y como el alm a es e nt e n d imi ent o e n a ct o , t o da su t e n de n c i a [p r o
piaJ es asimil a r se a l e nt e n d i mi e nt o adqu i rid o . La in t e ~i ?e n c i a
a g ente e s la qu e co nvi er t e en e nt e ndi mi en t o e n a ct o l a ese n c i a
que no er a mas q u e e nt e n d i mi e nt o po t e n c i a l y e s t a mb i é n l a q u e
hace qu e l o q u e e r a int e li p i b l e e n po t e n c i a de venga int e li g ibl e
en acto. / Re s pec t o a l e nt e n d i mi e n to en p ot e nc i a y s u r e l ac ión
con la inteli ge n c i a a p e nt e, p u ede u sa r se la c o mp a r ac i 6 n qu e e -xiste e ntr e e l s o l y e l ojo~ pu e s és t e p 0 rm a n e ce ' v is ió n e n po tencia' e n t a nt o e n c ua nt o es t 5 e n t ini eb l a s . L a v i s i ó n , e n e f e c
to, no e s más q u e visión e n p o t en c i a e n ta n t o q u e es t á e n l a o~
curidad. (20) Y osc urid ad signi f i ca ' ilumi nació n e n p o t e nci a o
privación de ilumina c i ó n en act o '; / y e l t ~ r rn i no ilumin a ción
significa 'irr a diaci ó n po r u n obj e t o l uminoso co l ocado de lant e '.
Así p u e s cu a n do la luz vi e n e a l a v i s t a , a t r avé s de l a ir e o
de un med io anál og o , e l a ir e -- co n la l uz q u e e n e l se e ncu e n-tra-- d e viene visi b l e e n ac t 0 9 y l o s co l o r e s d e vi e n e n visi b l es
en acto. r e ro y a h e d ich o qu e l A vi s t a no dev i e n e e n ac t o s o l a mente porqu e s e p r od uz ca en e ll a u n a irr a 0 i a ción e n ac t o , sino
porque cu a n jo s e p r od u ce e n e ll a es t a ir~adiació n se e n c u e ntr a
e n e lla las f o r ma s d e l o s obje t os visi b l e s y as í / de v ien e l a -vista 'vista e n a c to', de manera q u e l a vi s t a se r ep r ese n ta l a s
formas d e los o b j e to s vi s i b l Ls . P e r o , ant e s de q u e es t o oc urr a ,
e s n e c e sario un ra yo d e sol --o d e o tr o or j c t o l um in oso - - c o n e l
qu e se d i al go ilumina do e n a c t o a f in d e q u e l o a u e e r a visi b l e
en potencia d e v e n ~a visi b l e e n a ct o . De mo do q u e el p rin c i p i o -por el cual los vis ib l e s e~ po t e n c i a / dev i enen visi b l es e n a cto ,
e s l a irradiación p r od u c id a e n l a vi sta p o r e l so l
u o tr a fu e ~
te d e luz] . .
•

e

En esta esenci a de n omin a da e nt e n d i ~ i e nt o e r. p o t ~nc i a , cualquier cosa qu e s e r e la c i o n e c on e ll a s e e n co ntr a r á ad quiri d~ de
man~ra análo e a [al e j emp l o a nt er ior) , es d e c i r , como l a irr a di~
.

.

�•

-10•

ción . en acto respecto a la vista. Y esto es lo que la intelige~
cía agente confiere. / Este es pues el principio que hace que lo
que es· inteligible en· poten e ia devenga in teli e i ble. en acto•
.
.Y
,, del mismo modo que es el sol el que hace ~ue el OJO sea vision
en acto y que los visibles en poten c ia sean visibles en acto por
medio de la luz que les confier e~ &lt;lcl mismo ~odo la inteligencia agente hace pasar a acto al entendimiento potencial Y le h~
ce ser / entendimiento actual · por medio de aquello que le tran~
mite. Y así, a esta inteli ge ncia . arent e se debe el que los intelie.ibles en potencia devengan int e lieíhles en acto.

260

·
265

•

•

•

\

•

'

•

La inteligencia apente es, por tanto, &lt;le la misma especie que
.I el entendimiento adquirido. Las fornas &lt;l~ sustancias separadas
que 1~ son superiores se encuentran en ella de manera permanente,
270 sin comienzo ni fin; p ero el ser de estas sustancias en I la i~
teligencia agente se encuentra en un orcen de existencia distin
to al orden en qu e se encontraban en el entendimiento en acto, pues la primera forma que se nos ofrece cuando nos elevamos ha- '
cia lo más perfecto a partir de lo menos ?e rfecto es menos exc~
lente, según se prueba en el Libro de la Demostración, ya que nos elevamos a lo desconocido a rartír de lo más conocido ror ' nosotros. Ahora bien: lo ~ue es en sí un erado de ser mis perfe~
275 to / --esto es, más desconocido en relación con nosotros y nues
tra ignorancia-- es por ello mas grnnd c .

•

\

280
,

Por lo cual es necesario que el orden de los existentes esté
en el entendimient o en acto de cierta manera ? mientras que el o~
den inverso es el que existirá en la intelir e ncia a?ente. · (21)
Y es que lo primero que la intelipencía apente conoce r~specto
de los existentes es lQ que es más perfecto en ellos / y, después
lo menos perfecto , y las formas que están ahor i en las materias
son formas abstractas para la inteligencia agente, no porque e~
tuviesen primero en las mnterías --y p o r ello sean abstraídas-si no porque las f o rmas nunca dejar o n de estar en acto en la in
telígencia agente.

Cuando, por un act~ de intelección~ esto i n telípencía penetra
285 la materia prima y las demás mat e rias / les &lt;~a las formas en acto que ya estaban en ella. Y esto a lo qu e nosotros principal-mente tendemos son dichas formas; lo cual no sería posible sino
debido al ser.... eeneracional de estas r1aterías. Las formas en la
in tel igenc ia a'e en te son i ndi vis í bles. Y no del) e parecernos extra
ño, pues como l a intelífencía apentc es indivisible , sólo están290 en su esencia I .cosas no divisibles y p0r eso &lt;l a a la materia lo
que es similar a ella La la intélifencia] y está en su substancia
aurque la materia reciba la forma divisiblemente. y esto es lo que Aristóteles demuestra en sus libr o s sobre la Psijé y en Meta
física.
-

295

Claro esta&gt; que aqui" surRe el problem~ sipuiente~ ¿sería posible que estas formas se encontraran en no materias si, de hecho
!lepan a estar en materias? O, expresado de o tr o ~odo: / ¿como 1

•'
\

•

•

•

�•

-11-

'

•

•

300

305

310

315

320

325

· 330

3-35

puede pasar una de estas formas &lt;le una existencia superior a una
inferior? Porque alguno puede arp.üir entonces q u e no oc urr e así
[como decimosJ 9 sino que --por
el c0 ntrari o --t e ní an un ser má s
perfecto cuando eran materi as . Aho r a bien: si así fuese, de e ll o
se seguiría entonces q ue estas formas n o s e penerarían si n o debí
do a la materia ; y ello es contrario al parec~r de Aris t ó t e l es . O quizá haya alguno qu e arguya que todas estas Ccosas] es tán en
la intelirencia / a~ente en pot e ncia. Pe r o por lo q u e he dich o
se ve que no debe entenderse L-la exp resión] "e n potencia" como
que la inteligencia aeente en potencia t enra q u e r ec ibir esas formas y --alp,o después-- actúe en e llas ~ sino q u e tien e potencia para poner estas formas en las materias. Y es t o es tener potencia: pod e r actuar e n o tr o distinto a si. La intelig e ncia a~e~
te misma es la que pone las formas e n lns materias $ y por e llo
trata de suprimir ;lP.e separaci ones e ntr e el las ap r oximándo las gradualmente h~sta que se adquiera el conocimi en t o [adqui rido].
Y así la sustanci a del a lma humana o el homb r e se ap r ox im a mas a la intelip,enci a agente con aque ll o que lo sustancia.[i.e.,
que le da la forma] y . éste ~s su fin Último y o tr a vica· es decir, que el hombre adqui e r a a l final / alpo po r l o cual se haga
substancia y adquiera su perf ecc ión última, la cual no es otra e o s a que h a e e r en o t r a [a 1 rrt a] o t r a a e e i ó n p o r 1 a q u e é s t a s e s u b s
~ancie. Y esta es la tend e ncia de o tra viaa. Au n q u e su ac ción no
se ejecute en otro e xist ~ nt e fu era de su ese nci a, actuar n o es
otra cosa siempr e que encontrar esenc i as. / Por tanto , su esen
cía Cdel hombrEU , su neto y su ac tuar s o n uno y el mismo [i,e~,
se identificaq7 , y, de este modo, el h ombr e n o necesita p a ra su
existencia la materia corpórea , ni t a~poco n eces itaría su activi
dad de ayuda aleuna de otra fuerza animal qu e posea su cuerpo,
ni tampoco necesit a rá el a lma absolutamente d e instrumento corporal alp,uno. Pues ~ 1 grado miuimo del alma pa ra su existe ncia
necesaria es el de un cu e rp o ma t e ri a l o que e lla / misma sea fo~
ma en un cuerpo. So b re es te g rad o mínimo es tá e l q u e su existe~
cía no necesita un cu~rpo m a t e ri~l , a unque para muchas de sus a e ti vi dad es 1 o e. s e e o mo in s t r t1 me n t o e o r p o r a 1 y s e a y u d a de 1 a
fuerza física [que el cuerpo ti e n ~J~ coMo, ncr ejemplo, e n el caso de la sensación y la im ap in a ción: por ello su ser e n este grado es mas perfecto que en el a nt e rior , sep.Ún la disposición
[ascensión) que ya dijim os.
Que la int e lip,encia arente t enga ser yn se h a mostrado en e l
libro Sobre la Psijé. Parece , pues, q ue la intclipencia age nt e
no actúa siempre , sino que alR un ~ s veces ac tú a y otras n o . De ~
llo se seguirá necesariamente qu~ s e rel aciona diversanente con
~
,
aquello sobre lo ~ue actua
y con aquel 1 o s o b r e 1 o q u e no actua,
por lo cual habría diversns r e lacion es; / pues si n o ex isti e se
siempre ser.ún su última perfección, entonces n o vari ar ía sólo respecto al tipo de relación sino q ue vari a ría ta mb i é n en su ese~
e i a , pues su .ú 1 tima p e r fe e e ion [a c t o] es ta rí a en su sus t 2. n c i a ~
nas veces en potencia, o·tras /en acto. Y en t:s te caso l o que e~

-

\

�-12tuviese__ para ella en potencia sería materia . en acto para ella,
pero ya sd'stuvimos an~es que la inteligencia agente está . separ~
da de toda materia. Y puesto que ello es asi : _entonces siempre
está en su perfección última. _
~

Sin embargo, es cierto que la inteligencia agente cambia ~elacionalme•te / y, no obstante e llo, no existe imperf ec ción alguna ~n su esencia, sino que lo imperfecto le ocurre accidenta!
mente, porque no siempre encuentra dónde actuar. Tales, por eje~
plo, los casos en que no encuentra p reparados ni a la materia ni
al sujeto sobre los· que actuara , e cuando se da also externo que
se lo impida e por una y otra razón simultáneamente y de ahí que
la inteligencia agente no pueda c&amp;nifie.stamente
ser I
suficiente
par~ set considerada . el primer principie d e t o do lo existente,
ya que --según h~mos indic~do-- necesita que se le dé una materia apta sqbr~ la cu~l ac tuar y. qu~ se eliminen los impedimeDtos.
Por tanto, su esencie no es suficiente c omo para dar la perfección propia a todas las cosas. De modo que alp.o falta en su sustancia para dar ~ la multitud / de los existentes todas l a s perfecciones que és:o~ necesitan. Porque, aquello cuya esenci• es
deficiente, tiene que admi~ir en si la existencia qe otro princi
pío; esto es, no es algo cuyo ser por si mismo s e a autodado, sino
que está dado por o tr9. (22) De l o cual se sigue necesariamente
que d~be existir otra causa q ue coadyuve d~ndole una materir sobre la que pueda actuar.

340

345

350

355

360

•

365
•

370

375

Es obvi o9 adem¡s , que los sujetos sobre los que actúa l~ in~~
ligencia agente o son cuerpos o son facultades corporales · engendrables y corruptibles. Y ya se ha demostrado en el Sobre la Ge~eración yla corrupción
que las causas que son partes de los -cuerpos celestes son también primeros principios que actúan sobre
estos cuerpos [i.e. , los engendrables y corruptibles]. ,\ sí que estas mismas causas dan a la inteli ee ncia agente las materias /
Y los sujetos sobre los que deba actuar. roes todo cuerpo celes
te se mueve por un motor inc o rpór eo y que --a ¿emas -- no está en
cuerpo alguno ; ~ste mo tor es la causa de la existencia del cuerpo celeste y de lo que hac e del cuerpo celeste una sustancia [i.e.
el cuerpo Y el alma de la esfera], y cuyo orden en la serie de~
los seres correspond e al orden de los cuerpos. El motor más perfecto entre los cuerpos es el más perfecto entre los motores; y
el mis~perfecto / en el orden de l a existencia es el primer cielo, asi que el mo t o r del primer cielo es el nás perfecto entre
los motores .
Pero el m~t?r ~e primer cielo es a la vez principio del ser
de dos cos~s distint~s : una, de lo que hace del primer cielo una sustancia, es decir y sustancia de un cuerpo celeste, otra, motor.de la e~fera I d~ las estrellas fijas. Esto último es una
ese~cia que ni es corporea ni está en un cuerpo. Por ello no es
pos i b 1 e que e 1 mo t o r 1 e dé e 1 s e r a un 0 y a 0 t r 0 de 1 mi sm 0 m.o do
--esto ~s~ que~haga de uno _una esencia incorpórea y del otro una
sustancia corporea (23) , sino que los d~ de acuerdo a dos natura
le~as, una d e ~as cuales ~s mas perfecta q ue la otra porque ella
da lo que es mad perfecto / --lo que no es cuerpo-- y esta natu-

•

�·- 1

J-

raleza es más perfecta q ue aquella por la que da l o q u e e s
.poreo.

380

cor-

Por consiguiente la esencia [del mo tor del primer cielo) es
una sustancia de dos naturalez a s ) una y o tr a de lns c u a l es componen su ser. De donde s e sipue que su ser ti e n e co mi e nz o ; p o ~
que [las natur a lezas] en q ue
se divid e 9 son l as causas d e que
sea sustancia. De modo q ue / n o puede se r es t e motor d el prim e r
cielo el principio d e todo lo ex is tente~ sino q ue todavía tiene
mismo otro principio n e ces a ri~m c nt ee y este .otr o p rin cipio
es aún más perfecto que el del p rim e r cielo. Ahora bien: como el motor del primer cielo no e stá en una materia nec e sariamente
debe ser una sustancia. Y 9 ro~ ello, esta int el ip e nci a conoce su propia esencia / y la ese nci a d e aquella ~rue e s el principio
de su ser.

el

385

•

390

395

400

Así pues quéda de manifi esto que aquello ror lo q ue co noce el
principio de su ser [la intelipencia del motorJ, es mas perfecto
que lo que sea su Ll ºe ., de la int e lipencia cel motor? naturale
za; y aquello por l o q u e
con oce su propia ese n c ia e s menos perfecto. No·es necesari o~ po r tanto, d ividir su ese ncia en más q u e
estas dos naturalezas . Per o e l principi o / q ue d a la sustanciación al motor del p rim e r cielo es el Princi p io Necesarísimo pa ra todo y nada puede h a ber mas perfecto que Ello¡ siendo un Pri~
cipio que ya no n ecesita de otro. Es , en si mismo, el ~ rin c ipio
de todos los principios y e l Principio de todo lo existenteº Es 9
en suma, la Intelip enc i a d e la ~ ue es crib e Aristót e l e s en su libro de la Metafísica º Cad a uno de l o s p rin cip ios es también int~
ligencia ; / pero e l últim o q u e hem os in d i cado aq uí es l a Inteligencia Primera y lo Primero · lo Primer o Ve rd a dero y lo Uno P rim~
ro, mientras que los demás /~rinci p i o s] n o ser í a n inteligencias
si no fuese por Ello, de acue rd o al orden~ Clar o es tá que considerar ahora algo m~s que l o dicho a nteri o rm e nt e s e ría excedernos
de nuestra intención en esta exposición .
Finaliza aquí el ': Sobre e l
Al-Farabt.

-

e nt endimiento y l o inteligibl e" de
•
I

•

�-

•

'

•

'
•
•
I

'

•

-

-

-

-

•

•
•

•

'

-

I

•
•

I
1

-

•

•

..

•

\

•

(

I

•

•

•

•

•

I
•

-

•

�•

NOT t~s.

l.

Mutakallimies
( o '· mut a k a llimun 1 ' ) . - El t ex t o l otino
cablo "locutor E:. s" ; e l n omb r e q ue
l os medievales crist i
cidente daban a los " di a l éct ic os" d e l Ka lam o rtod o x o , l
k a 11 i mu n " o '' cu 1 t o r e s d e 1 a p a 1 a b r a ' . - \7 é a s e 1 a di s c ·1.1 s i
te punto en nuestro ;'-Fil osofía d 2 l Islem ' 1 º

usa e l vo
anos d e oc
os ''m ut a on d e es -

El libr o se titul ~ en la versión latina •·oe Intellectu e t Intellecto' tal com o d ec imos en la introdu cc ión. Int clle ctu s cum-ple, por }n eeneral l en el latín medieval l a po lifunci o n a lid a d del "Nus 11 er±ego más tod as l as co nn otaciones que las distintas
escuelas de fil o s ofía le había n ido at r ibuvendo, Se ha so lid o traducir al españoi con "entendimiento'º o po r 'intelecto" n o rm a..!.
mente ; pero aquí e l uso ind iscriminado d e uno u o tr o t é rmin o ere~
ría ciertos problemas de interpretación. En la tradición filosó fica de lengu a española '·entendimiento'· ha sido utiliz ado, po r lo común, pa ra desipnar algo as í como conocimien t o discursivo · ;
mientras que int e l ec t o' l o ha sido pa ra r eferirse al tipo d e con.2.
cimiento 'íntuitiv o . Hemos traducido e l títul o, sin erba r go, C.2_
mo "Sobre e 1 en te n di mi e n to y 1 o in te 1iP.ib1 e 0 ? o r q&lt;U e e 1 " .•• º d e
intellectoi' se r e fi ere ,q nlo entendido ", 11 10 in t e li g i b l e ''; e s l o
que , por otr a pa r te~ han h ec h o Gilso n y ~~ssipnon al mencionar
en francés el tr a t odo. La v e rd ad es que el proceso que es tudi a en su trat a do 11 - Farah i n os pe r ~i t e us a r en nuestra tr aducció n
también la p a l ab r a ,.in tel ecc i ón" varias v eces: en su más amp li o
sentid o, este vocahl~ cubr e c u aln ui c r nc tivi dad intelectiva apli
cable a seres human os e incluso (coM o q uier e a l-F arab i) a se r es superiores int e lÍ P.tntcs. El tralado no&lt;lrí~ titularse e n espa ñol
por tanto, "So b re la inte Jección" simplerr1¿ ntc.
-

2 • . i.

1

e., los Segundos Ana lí t ices

9

II,

3.

i.e., la Etic a Nic ., VI, 5 y 16.

4.

III, 5.

5. XI,

6.

15.

7 a 9.

Hasta
a{u{ al-Farabi ha habl ado de las :=!cepcione s " vul ga res"
o "comunes de la palabra, ~ n árabe, La nrimera rtcepc ión com ún s~
ñ a 1 a a 1 q u e s a b e 'd i s c e r n i r · e o mo p o s e e do r d e " e n t e n d i mi e n t o " ;
el autor añade ciertas aclaraciones sobre l o q u el al pa r ece r, s~
rían atribucion es es~ec íficas del l enruaje en su ti emp o. Una de
e 11 as sería 1 a e o n fusión o sin or1 i mi a existe nt e en tr e "in te 1 i ge n
te" o "entendido" (más cercana a nu es tra l e n ~ ua) con 'pru:lentc"

�•

-16-

que, en Aristótelcs 9 no si p. nific a lo nismo, rues el ~rudente aristotélico actúa con capacida d ~ora l t a~bié n y, po r ello, se
aproximaría trés al ¡;v irtuoso' · del Estafirita. Respecto al uso de la palabra q ue hacen l o s mutakallimies~ál-Farabi indica con
su elucicación que l os dialécticos del · K~lam ent ienden por ello
un "consenso•= e 1:c0 nv enc ión'i común de j ui c io s, fundamento de t.2_
da actividad ético-lógica. De ahí q ue más tarde (lins. 75-80) se oponp.:a fir meme nt e. a esa unificación qu e los mu takallimies
pretenden ~ nuestro autor insist e en q u e ese sentido qu e postulan
los dialécticos del Kalam n o es el sentido lógicc auténtico que
Aristóteles da a l e. pal~bra "entendiniento'' .

,

Hecha esta d iscriMin ac ión , al-Faraci co mienz a a explicitar 1 as a ce p c iones t é c ni c .n s de ,. ente n din i en to " , s e r ú n Ar is t ó te 1 es •
La ncep ción lopica (lins. 39 -47) que es la que aho r a emp rende,
es la de "cert~za" acerca de proposiciones universales verdaderas ; es decir, un tipo de conocimiento no disc ursiv o que representa para al-Fa rabi (com o lo ha~í a s o stenido anteriormente alKindi) los p rim e ros principios ló p. i cos, ap t o s , n ece sarios y suficientes para t oda investi pac i6n $ demostrac ión deductiva y sim
ple conduct a human a.
Las otras ace~ciones en el tr a t ado serán la "mor2l" (lins.
48-80), la ps ico-· enoseolópica (ent~ en notenc i R 9 en ac to y ad-quirido ; lins. 81 -232) y la metafísica (lntelipencia Agente; -líns. 234-400)

'

7.

Este es el sentido mor a l técnico , de 17 e ntendimi c nt o 11 • Se trata aquÍs como se ve &gt; d e un conocimiento obtenido po r acum ulación
de experiencias. Sería
una capacidad para deducir juicios de va
lor (morales) ace rc a de nu estra p r oria conduct a o actividad en
!ación con el mundo y l os demás ,, es un tipo de "en t end imientoti ~
se q uibl e, en princip~o~ a t o &lt;lcs los seres humanos.

re

8.

La idea es q ue si un h omb r e se dedica e xclusivamente a un ug!
nero º de objetos de conocimiento , t end r ~ un e nt e ndimiento moral
de este tipo acumulado con los a ños y l a e xr e riencia conseguida
en ellos. De ah í q u e e l "exper t o 11 o ··r&gt;erito• tenP-a muy desarro-llado este e nt endimien t o en nsu" líne a ..

9.

He aquí la F ru eba p ráctic 1 de gue el s e ntid o dado po r los mutakallimi es a "entendimiento" es inc o rr ec t o. (Cf r . nota 6 ante-rior)

10.

Explic~ción de la fu~c~ ó ~ del ent end i mi en to e n tanto que está

en potencia. De las definiciones pos ibles ("o es el alma misman.
etc.) al-rarabl: op ta por l a último : ,.alpo cuya e.se nci a es apta para abstraer las esencias de todo lo existente." . .''' ) El mismo es
también una forma a~st r ac t a, sepnr~&lt;l a y separable de toda materia
cu y a a c t i vi da d e s a b s t r a E. r 1 as f o r mas q ti e h a 11 d e " s e r v i r 1 e 11 d e '' f ormas ' a ,,,.1
e
pues t o q u e --en cuant o en rote nci a-- es como "mate
ria" pa r él dichas formas o e::sencias abstraídas.
I

•

•

�-17...
•

11. Los
inteligibles son las formas a~stra1d as, a}t~s para se r en
tendidas por el entendimiento en ootencia º La s ejempJ i r icaci o n es
de la cera y el del l o o marca qu e &amp;iguen so1: :1a uTJ. 2s ter co tipo
tradicional utiliz &amp;do para e xpli car de alpGn modo la fusi6 n de l
entendimi e nt o en potencia con l a forma qu~ atstrae y ~~6sta c o n e1 • P o r es o p u e de d e c i r s e
( d e b e_ d e e i r s e ;, s e g -~ "1 q 1- Fa r ab 12_
q u e " e 1 e n t e 11 d 1 mi en t o d e "i e n e e s t a &amp; f o r m;1 s mi s mas 1 ( 1 i ns . í 2 5 1 2 6) a b s traí das 9 ue v j_en e ' in te 1i p&gt;ih1 en e .i mis 1ú o .
I

a~on1pcficdas de l as ielacio
y sujetas a ellos: p e r o en c1~a tLo "j_11 te ligibles,.
ns e 11 a i:. f i1 · ; i -;- t e 1 i g i
.L es ) ·.2 8 v J. &lt;.! l te n fo t mas i n.m a t e
d o s n u d a. s c1 e t &lt;) i:1 a n fl t: e r. i. 'L l :i rl ;i &lt;' ,

12. Mientras son formas materi2les
nes categoriales
( i . e • , en e u a n t o
r i a1es ac! ua12 s ,

13.

e s ~~n

e

1

i.e., son tan ";-ealic1 a des' ' ?.."Ajstentes co!llo l&amp;s cosas f ísica m en te p e r c e p t i b 1 e s ' ; e s L o e s , e. x i s t e n t. -.~ s • S j _ 1 i e n no s o n e x i s t e n
tes concret oe o sensible~ente c aptable9 9 Jce jnte!ig i b Je @ son " r e a 1 i d ad e s " a 1 el e v e i1 i r a c l u a 1 Jn e n t e :. u. t 2 ·L i g i u l e s º A q 1..1 í , d e s d e 1 u~ g o 1 ha y un
es bo z o de p o s i c:... n "re ;-1 l .l.:- ta' ~ ~ latón i C-=1 pe 1 i gr os a .
Al F&amp;r&amp;bi parece suavizarlo a r e n pl6n se8uirio ~ ~ a,do 3e5a l a que
entender y ser ente n d j . mi e nt o e 1 \ a e t o es 1 o m_i .~ rr 'J ~ r P s r ~ c e o a 1 as
f o r mas in t a 1 i R i b 1 e s e n a c t o ; p e ro e s t o d a v ~ a
u f; ,. en p o t e n c i a '
r e s p e c t o a 1 a s f o r ro a s no c a p t a d e s o a b a t r a~, d n ~ a,; n . }.. o h a y c o.!!.
tradic c ion en ello. Es ta fórmuln (ser e r1. po ccncj A J:-Gy~"ec L.o c.. a l
go y ser en acto respect o a o tr o) es aristo~~~ic~

o

14 •

En t en d • en p o t e n c i a y e n t en d . e n a c t o n o ~ L'&gt; 11 e' e s ' e o s as · o do s
en t i da d e s · d i s t i i.1 t as , s in o un mi s m o s ~ r c e P. d o s f _· n c i o rt e s . Cu a n do no h a y e n e l en t e P. d i mi e n t o e s t as f o !' rn a s s P f; ~ ;.1 t en d i r1&amp; i en t o e n
potencia ; cuando estg actua1;_za&lt;l o por ellas , dev i e n e esa~ f ormas
mismas y es en t e nrlimi enlo e n a ct o o actua~ . D~vienc :.2 rtPnd i mi e n
to en a c to '' p o r 1 o s in t e 1 i p i b 1 e s e n a e t e ; p e r o ' é' q · 1 e .L r o 1; o r ] o
e u a 1 e 1 ~ n t en d i mi en t e de'' i e n e e 11 a c t o ) ;1 (.1 u 0 1 1 o ! · o 1· 1 e» e \t a 1 ~- o s
in t e 1 i ~ i b 1 e s d e v i e n en e J.1 a e t o s es un o ). 1 o ro 1 B n1 " Jt De a 11 í 1 as e x
plicaciones sinónimas que de al-Jfr~bi y yue 1 u rt e ri or~~:1te se harían típicas en lE fil o sofí a escol~ ~~ icL mecieval:
~er int c l i
r e n t e e n a c t e ~ e n t e&gt; n d i.. 1n i c.-· n t o e rl a c. t o 1' , ' 1 n ;_: ~ : i F. i l e e 11 :i c t o '' son formulas idért¡caa.
1

1

'

15.

'

•
.., 'I-ª f 1 -rn=, b ""-~ ya t e neP ropi~m
e nt e,
cuan d o ocur r e 1 o q u e s e ~~
mo s 1 o q u e &lt;l e ! lo mi n ri ' ' en t e .1 d i mi t. n t l) ~ &lt;l a t. ; i · :i e (• '' º l? ~ r. o h a d e ha c e r s e un a d i s t i 11 e i ó n · 1 s f o r 1r a s 1 ,1 J r r ;: ::. d é'1 s ~J ~ r ~ l e l! t e ti ¿ i n1::. e n t o e n
potencia est5n dednudas ae t o~a materinli 120 ; pe ::u el e nl e n di mi e~
to adquiriclo
oh tl ene f o r .nn s ndir e ct c:tmc11::e 11 ; es de cir, ceo ta en
su acto de in te 1 e cei611 f o i n1 as q E r1 '1 n e a es ..; 11 '-7 ~ r. -:t:." 0 r ni ~e to r a n en
ma t e r i as s en s i b 1 e s ( ¡; • e . ~ e e Ll e &lt;&gt; p t \) ' , y A. él b .'3 t 1- a c t G t ) • . . .. ' - s t e e as o ,
e 1 ° s e r : ; d e e s t c. s [o :: ll' as s i e mp :L e a~' s t .e a~. e RE \ \ e ]. 1 e ~ b. · , ' '.ti r tu d '
etc.) no cambia 9 ~ orno ocur1]a co n las fo rmas •· nhs t r.R Íd a s de lo s e ns i b 1 e '' • P o ¡:- e 1 1 o , e 2. e o no c i n1 i (~ n t o e¡ u e s ~ 0 b t i e r.. e p o i · e 1 e n t e~
di mi en t o ad ·1 u ir i &lt;lo es más ,1 .l. le c t a y pe T f Le t .J .. Si se observa b i e n
se ver¡ q u e la c xplicari l n P lfa:abiqna (lins. 20U y ss .) sefiala
q u e ~ G ta s f o rr11 a s '' in ma t e r i a í e s ' 2 x ; 2 t e rl r E:\ a 1 me 11 t e en 8 ! mu ndo "".'I .....

A

º

'l

,

�-18(de nuevo su platonismo) y que sólo se captan cuando se tiene
ya entendimiento ' .'adq uirido ''·, o sea, cuando se ti· enen "todos los inteligibl e s'.
•

16.

i.e., como de "materia" para los
inteli p it-les en acto o e.!!_
tendimiento en acto. El entendimiento adqu irido es sujeto (=sus
tancia, esencia, materia) para esas formas inmateriales Y es, al
mismo tiempo, forma para el entendimiento en acto (puesto que tiene en si todas las formas inteli pibles, el entendimiento
en,
.
a c ·to " en ten di en d o " ah o r a o ': c o no c e " r a c i o na 1 me n te s i e mP re • L a intelección adquirida es la tercera y última función de la misma realidad (entendimiento) ; no es,~otra' e ntidad distinta a -las dos funciones anteri o res (ent. e n acto y en po tencia) sino
una tercera función del "entcndimientott.

17.

Los "g rados de perfección y de separación' de los seres, sepún al-Faraci obedecen a un orden de ex i ste n c i a q ue va desde el .
Ser Perfectísimo = Ser Unico (Principio de los Principios) hasta la materia prima (ser imperf ecto~ pero ~e rf ec tible al deve-nir "forma abstracta o intelipi ble';; y ser no-sellarado, pero s~
parable por el proceso intelectiv o rlel entend imiento). Sin entrar en detalles en este momento (el punto l o discutimos en "Fi
losofía del Islam , II, c º 7) la jerarquía es la sieuiente : ~Ser­
Perfectísimo = Se r Unico;Lintelipencia Ap.ente Primera (ser perfecto ; separado),)Ps ijé-m o tor de la esfera (id.) 9 1Inteligencias
Agentes 2 ,3 . • º (id .)~Ps ijái 2,3 ... (id.) ;c. Entend. adquirido, en
acto, en potencia (seres perfecti bles ; seres separables) ;1 facul
tades animales, naturalezas (formas), 1 forflas elemen tales (i.e.
de los elementos materiales) y ~ materia prima (seres imperfectos
seres no-separados).
El texto señala que "se separan cada vez mas de la materia"
refieríendose a la "elevación" (o p.r ad o de separación) que es
inverso al de perfección señalad o más ar ri ba . .Así "superando"
a la materia prima están las f ormas eleMental c s ; superándo a és
tas, las natural ezas, e tc. hast a ll ega r al Se r Unic oº

18.

Las formas materiales a que hemos hecho referencia en la nota anterior. El "sujeto" de é st as es aún m~s bajo: la materia
•
prima.

Las atribuciones de la Inteli pe n c ia Ap ent e q ue señala a l-Fa
rab1 son claras : a ella se debe --dir á en linso 237 y ss.-- ~
que e 1 ente n di~ i en t o en p o ten c i a de ven p a ente n di mie nto en a c to "
,· " y es t am.ien
b.
1_o_ q u e h ace -Q~c 1 : que era int eli~ible en p o tencia
devenpa inteli rible en acto . Sin la Inteli pe ncia Age nte sería
imposible el proceso de intelecci ón en l o s seres, con la exce~
ción del Ser Unico.

19.

1

,

20.

La ejemplificación se utiliz a para el uci da r las atribucio-nes señadas. (Cfr. not a 19)

21.

Entre la intel~ccion de la Inteli ge ncia Apen t e y la del ser
humano, p.e., es inversa ; puede sepuirse el orden de los g rados

�-19-

expresados en nota 17 .

'

22.

i.e. , no puede s e r e l Prime r P r incipio, si se reconoce (o au
toconoce) como ~causado'.

23.

La sust ancia corpórea (= sustancia de l a esfe ra) y la esencia incorpór ea (=el motor de l a esfera de las estre llas fijas
o ~primera esfera') son e fect os de la misma ca us a: la Intelipe~
cia Ar,e nt e, por t a nto ésta ti e n e 2 na t uralezas y no puede se r
el Principio d e l o s Principios o lo Uno prirnero 9 sino efec to ú
nic o de Este.

24.

Ta nt o e l final como la priflera lín ea con q u e comienza el tra
tado ( .:D ixfJt Alfarabius . .. ") indican, como s e podrá aprec.iar,
la natural e za del mismo: es una 'copia, tra ducida al latín.

,
•

1

...

-

�•

•

'

\

•

•

..,
•

..

•

�..

ALBERTO DE BOLLSTADT
Alberto de Eollst§dt ( Al be rt o ~aR n o, 1 206- 1 298) os t e nt a tres títulos principale s en l o histori a d e l a f il o s ofí a me dieval.
El primero, consiste e n h nbc r de Ji neado l a Escolásti ca d ef initivamente sobre la bas e d e l a fil o s of í a a ri s tot é li ca ~ el s ep und o, e n present~r un incr e íble compe ndi o d e c o n o ci mi e nt os e ncicl opé d i
c o s en sus escritos q ue , sin dud a 9 no ha n si d o i pua l a d os p o r
otro escritor me di e val ; e l t e rc e r o -y n o de me n o r i mpo rt a nci a,
históricament e - e n hab e r s id o el waes tr o : i ~p ul so r y defe ns o r d e
Tomas de Aquino.
El P u esto q~e o cu pa ~ [ be rt o Mupno e n l a f il o s o
fía medieval es , p~~ s) d e cie rt o r e li e v e .

-=

P e ro ? aun ~ uu d eba~os r e c o n oce r le ese impo rt a n c i a como ini
ciador, so b r e t o do , d e l a l ín ea a rist o t él i co - c ri s ti a n a y co mo n~
xo definitivo e ntre l a fil o s o fí a g r icpa y l a t ~0lop í a cristi a n a,
los escritos d e l d om inic o a l emá n apa r en tan b rind a r no s bas t a nt e mas de lo qu e a po rt a n, d e h ec h o . F ar r a poso, ins er ur o e n su t e r mi
nolo g ía -d e esta b l ece rl a f in a l re nt e se e n ca r pa rí a s u dis c í p ul o
Aquin o Alb e rt o Ha p n o es, además, n o t eble po r s u s di r r cs i o n e s y
as ombra al l e ctor mode rn o oo
r e l fluctuan t e natiz q u e r. u e str a n •
sus obras, s ep ún e l aut o r que s i ~ n o comente&amp;
Ari s t o t é li co po r
principios , r e sult a c uri oso coop r ora r s s in ¿mba r po, cómo d e vi e n e
admirador d e Plat ó n c ua nd o se de j a r ui a r po r és t e o h as t a q u é
punto se sient e c o nsu bs t a n ciado con Av i ce n a o Ma i nó ni des c uand o
Una
s e trata d e ' autorizar ' co n e ll os sus c x p c sicio n cs p r op i a s.
sola lín e a co ns e cu e nt coe nt e ma nt enida s e l e e nc o ntr a r á e n e st e sentido : la t e n az op osici ó n o Av e rr oe s.
Junto a e st e cúwul o d e d cb ili d~des d oc tri na l ~ s e x p lic ab le s
en un 'inici a dor' , la cop i o s a ob r a d e n l l' e rt o r eú n e o tr a s virtud e s h is t ó ri ca s q u e~ c o nvi e n e co n o c e r .
En tr e e 1 1 as , s u en tus i a s mo
efectiv o ha c i a l as c i e nci as n1 tur alcs, obse r vació n y ,, xpe ri ~e nt~
ción, v e rdad e ra p r oe z a d oc trin a l pa r a el med i o uni ve r s it a ri o e n
q ue se moví a .
Pr omo t o r d e es t e esp íritu c i ent í f i co de sd e e l c a~
po de go b i e rn o e n qu e l e · c o l o có l a o rd e n r e li ? i OS'1 a q u e pe rt e n~
cía ~ Alberto une a e st oJ e l l oab l e int e nt o por di v ul pa r e l 's a -b c r filosófi c o ' y e l 's a b e r f ísic o- natural' a un nive l a s eq uibl e
a o tros círcul o s qu e n o fu e ran l o s es trict a~e nt e univ e rsitari o s
de su ti em po.
Y - e n otr o p l a n o t aob i é n v a l e l a pe na se ñalar
su contínu o 9 honest o li t iFi o co n _ l a l ~ n s u a l a tin a p~ r a da r al oyente (sus o b ras re p roduc e n º l e cci o n e s púrl i casH, n o l o o lvid e mos) una exposición que Alb e rt o p r e s e nt a si en pr e a tr avé s d e l o
que quiere ser un estil o 'clásico' en sus pe rí o d os y sa lpic a d o
de 'el e gantes' partícul ~ s c quilibradoras 9 ac u ñ adas p ara a t e~ pe-­
rar la monotonía del tema.

�-22,

El Tratado que presentamos corresponde al libro VI de la
Metafísica.
Se trata~ en realidad, de una P losa casi literal a
la obra de Aristóteles (102Sb3 - 1026a32).
Por eso, aunque su originalidad sea prácticamente nula, el Tratado eler-ido tiene la
ventaja de oostrarnos los arpu~entos de la filosofía primera co•
mo ciencia divina que Alberto Mapno recla~aba en su tieopo para
la metafísica cristianizada.
El Instituto Alberto Mapno de Colonia, bajo la dirección
de Bernhard Geyer , ha enprendido desde 1951 la tarea de publicar
una cuidada edición crítica de l as obras conpletas de Alberto: obras que se encontraban diseminadas en diversas ediciones y códices manuscritos prácticaMente inasequibl e s. (+) Hasta la fecha,
disponemos de 10 tomos de esta e dición, de l a que hemos ton ado el texto para nuestra presente traducción (++).

(+)

Sanc.t¡ Voc.toJt¡h Ec.c.leh¡a e. ALBERT1 MAGNI oJtd¡nih pJtae.dic.atoJturn OPERA OMNIA ad n¡de.m c.od¡c.um manu~c.JtiptoJtum e.de.nda,
appaJtatu c.Jt¡t¡c.o notih pJtol e.gome n¡h indic.ibu~ inhtJtuenda,
c.uJtavit inhtitutum AlbeJtt¡ Magni Colon¡en.6e., Be.1tnha.1tdo Ge.
yeJt pJtae.hide. .- MonahteJtium We.h~6aloJtum in a e dibu~ Ahc.he.n~

do.1tnn·-

- Public.adoh hahta
1.1951 : Tomuh
2. 195 2: T omuh
3. 7 9 5 5: Tomu.6
4.1958: Tomu.6
5.1960: Tomuh
6 • 1 9 6 4 : To mu~

el momento:
XXV1I1, "Ve. Bono'·
X1X, "S up e.Jt 1ha¡am
X1 I, "Ve. natuJta e.t oJtigine. an¡mae., e.te. "
XXVI, 'Ve. Sac.Jtame.n.tih e.tal.''
XV I ( PaJt.6 1) ,.t~e.taphyhic.a" (l ibJti 1-V)
XV I ( PaJt.6 11 ) , : ~J e. ta p h yh i e a ,. (l i bJti
11

ll1-X111)
7.7968: Tomuh XIV, Patth I f Fahc.. 1 , ''Supe.Jt Ethic.a"
8.1968 : Tomuh VII (Pall.h 1, uve. Ani•na''
9.7977: Tomuh V (Pall..6 1), "Ve Coe.lo"
10.1972 : Tomu.6 XXXVII, PaM 1 9 "Supe.Jt Vion.yllium .•• 11
(++)

L¡be.Jt Se.xtu.6 Pll.imae Philo.6ophia e ! Ve ac.c.ide.nte.; Tttac.tatu.6
P/lÁ.muh: de. Inqui~¡tion e. pJtopll.ia Pll.imae Ph¡tohoph¡ae e.t de.
modo di66in¡t¡oni.6, qua utituñ.- Mctaphyhic.a t. XVI 1
301-306.

,

,

- Loh númeJtoh a ta ¡zqu¡e.Jtda de c-0ta tttaduec.ión ¡ndic.an
6ol¡o, e. alumna y l ln ea de. di e.ha e. dic.i6n c.olon¡e.n.6e.

,

�•

I

•

I

1

10
•

15
•

'
•

...

20

25

30

•

35

40

45

•

I

I

OBJETO f'ROl'IO DE tSTA CI ENCIA

/30la/ Aclar.ados ya l os p re anbulos d e este tip o de conocí- miento
(1)
inv es t ipa r emos aho r a ordenadamente el ser y las
partes del ser .
Co~o la p ri~ e ra división del se r es en subs
tancia y accid en te, y e l a ccident ~ se demuestra con propie-~
dad solo a p 8 rtir de la s utstancia, y e que s abemo s que única
mente el accidente puede t e n er
'una d e finición distinta a ~
lA demostraci0n 1 , conviene es tudi2r E1 accidente en pri~er lup,ar; la su h stanci~ se ccnocerá pos t erlorme nt e de o tr o modo.
En este saber se investi ga r á n l o s principios y l as causas de
los seres.
Y i para Jecirlo con exactitLd 9 se tratará de los
seres compuestos de principios substanciales.
Aho r a bie n : estos s e r es dep endEn, Ln c u a nt o a su ex i s t encia , de los p ri~
cipios y las causa3 por los cuales ex i s t en; en consecuencia,
todo ser .
--en c uan to tal-se conoce a partir de los prin
cipios y las causas.

Hemos empleado ya con frecu e n cia
(2)
la distinción
entre principios y causas.
ror t ~ntcJ l o q u e aqu í deberemos
investigar --los principios y 12s ca us as d e los seres e n cuanto seres-- se pruel,a ~nduc ti vamen t e
( 3)
po r lo q u e s~
cede e n las cien c ] ~ s parliculares º En ~cdicina prev e ntiva y
en medicina ter ap~u ti ca
(~) no se puede conocer. nada a menos
que se investi;.uen l os principios y lPs causas de la salud y
la conv~lescenri ~.
~o ~ismo )Cu rr e con las ciencias matemáticas dond •! tan 1~ i én encf"l11 tr awos princi¡. íos y cf! usas y elemen
tos, a través de los cuales se ll ü ~a al conoc imi e nto de los
objetos ~ estudiar.
/30lb/ De esta nnnera, toda ciencia e special (5), bas a da en
ot ras
- - e s t 0 e s , q u e:: f 0 ~-ri a p a r t e d e o t r a e i e n e i a d eme s t r a t l
va-trat e tot aJ o un~v~rsDlmcnte d0 los principios y cau-sas que estudin.
Pe r o 11 dif c rL~cia estr i ba e n lo~ siguiente : que é: l g un as e í e. n c i as tratan d f&gt; c a usas y p r irte i pi os más concretos y propios~ ~ie~tras qu e otras tratac de causas y principios mas simples y más universAles.
Así, po r ejemplos
1 a mú s ~- ca t:i e o c t t p a d e lo más e o n c re to ., p r o p i o y de terminad o ,
mientras que 12 aritm ét ica se ocupa de la más simple y uní-versal; la pers~ectiva es tudia lo más co ncr e to , y la r-eome-tría lo más simple.
Todas estas cienci~s s e llaman, desde luego, ciencias Earticul 2 res porque tratan d e alr una parte del ser, de alpuna na rtc determinada ; e sto es, de un pénero
del ser ; y lo estud1an limitada y precisamente, investigando
•

1

�..

•

•
•

'

'

-24...

so

55
•

5
•

•

10

15

20
/

30

'

35

..
40

•

tan sólo lo qu e . pertenece a ese pénero en cuanto tal·
:ero
no investi~an acerca del ser simplenente , ni en cuanto 7ste
es 'ser'; al ser en · cuant q es ser simple~ente no lo definen.
Más aún: si ocasionalmente emplean la definición de substancia en cuanto sucstancia, la ref~eren siemp re, sin embargo,
a un género d ~te rmin a do del ser.
Así pues~ aunque usen el co~cepto de substancia , estas ciencias particulares no estudian la substancia en cuanto tal.
De ahí que
--si no poseen el conocimiento que ofrece la filosofía primera-ni saben verdaderament e lo .que sa1'en, ni demuestran verdaderamente lo que demuestran.
/302a/
Por consi ~ uiGnte) las ciencias pa~ticulares conocen
una determinación parcial del ser.
Varias ciencias particulares estudian abiertamente el ser sensible o sensibilizado
--lo que nosotros l la mamos "cuerpo scnsiblen--, esto es, el
ser en cuanto puede distinguirse p o r sus cualidades sensi- bles.
Tal es el objeto de la ciencia natural.
Otras se caracterizan por ocup ar se d e aquella condición del ser que hace que algo exista de tal o cual manera determinada en alguna parte del ser, com o el núm e ro o cantidad contínua inmóvil
o algo parecido. (6) Unas y o tras c o nsideran también todo lo
que necesariamente pert e n ece al Ré nero del ser q ue estudian,
y buscan, ademas, el conocimiento de~ostrativo de esos aspe~
tos.
Pero se diferencian en esto:
algunas de ellas demuestran más y con mayor seguridad ; otras 9 demuestran menos y
más débilmente ~ ya que
--como1 r e cordamos haber expresado al
comienzo
del libro .. Sohrc Gl Alma" (7)-las ciencias se di
,
fe~encian unas de otras de dos maneras : p rimero, por la no-bleza de su objeto de ~studio; seFundo ~ por la seguridad en ,
ln demostración.
En el primer sentido , por ejemplo, la as-tronomía ~upera a la ~eom e tría; pero en el segundo~ es la -geometría la que supera a la astronomía.
Por
otra p a rte ~ el que todas l es ciencias estudien al ser par c ialmente y l o que es propio del ser e n es a parte
que estudian~ se p rueba co ns e cuentemente a p a rtir de la in-ducción qu e tale s cjencias usan en su d emo stración.
Ninguna
de ellas, en e fe c to , busca dem os tr a r qué e~ la substancia en
cuanto substancia , ninpuna de ellas ofrece tampoco una demos
tracion de qué es el ser e n cuanto sér simplemente.
Este t i
po de demostra c ió n se rá pr~pio, p o r tant o, de otra . ciencia~
que co11sider e el ser en cuanto ser, ya que las demis ni cono
cen verdaderamente la substancia ni la esencia, como dijimos
antes.
En r e sume~ : existe otro modo de explicación distinto
al de las ciencias particulares respecto a la substancia y a
la esencia e n sus acepciones simples, y este otro modo de
explicación corresponde a la Filosofía Primera.
Asímismo ·_
digamos que las ciencias particulares no dic e n nada de si su
objeto de estudio es género o no lo es, esto es, digamos que
prescinden del ser.
Y la razón para ello es que a esta otra
e ienc ia corresponde po ner de maní f i es to lo que aJ.g o es, en _
cuanto es , y probar y demostrar qué es alro y si es eso 0 no
lo es.
Como señalábamos en los preámbulos (8) este tipo de
I

-

1

•

,

,

••

�- 25 -

'

conocimient o es el Úni co q u e - -a pa r tir de la consíderación
d e lo s p rinc ip i os del ser - ~ di ce con certeza qué es alr-o y p ru e ~a l o que cc n s t ituye el fJnd~~ e nto de J as consideraciones
n o b r e l -3 s . 'f U e s e basan l. as ciencias pe ~ tic ti 1 a r es . ( q )

~

I

/ 3 O3 ~ / D e t o d o 1 o d i ch o s e d e s 1) r C! n d e e; u e 1 a f í s i c a e s u na c i en
cía que trata d e cicrt0 p€ nero del ~e r. La físi c a, e n efecto
3O

n o s e ocur~ de la su~ s t ~ n c i ~ s imp le rne nt ~. sino de aquella subs
t .ª n c i a e n 1 a c u n 1 ·s E. e n e ~l en t r a e 1 ..&gt; r in c i p i n d e 1 mo v i m i e. n t o y d e l a i nmov i lidad ; ya nue ~ste prinr1p+ o está e n esa s u~stan
cí a o&gt; en otras palabrP.9 , ~s 1ntríns Pco
sucstancia, R~
s ult a obv i o, ~n t o nccs ~ q u e es e ti co d~ subst 3n c ia n o tiene s u
c a u sa en riosotros ni en nJ e stro ob~a r. Por eso la física ni
e s u n a c i en c ia p r áctica, ni operativa o fáctic a . Ya disti n pui
mes en e l libro VI de l e E t j ca entre lo a c t ivo o !)racti·c o y
l o o p e r a ti vo (J O) o f5ctj c0. P eco rcl e mo s aauí oue
se da un -•
p rin cipio o r in1e ro d e l conocimi e út o ope r aLivo o f&amp;ctico en el
ape nt e . S e t rate de la intelipe.!!Sia fáctica , o cien del arte
(qu e es el ' prircipio f&amp;ct~co junto c o n la condiciofi o inc l i
n ac i 6n ') ; o b i en d~ otra po t e nci a deriv a d a ael a rte como la
des tr e z a 'para h~ce r todo' que alpunos p0seen d eb ido a su h~
b ilida c na t ~ r al . En t odos los h omr r cs, o u e s ~ ia intelipe n cia
f á c ti c~ ~ro d u et e 1 r: cap a citad o p ~ r a o b i:- ;1 r" ~ h a b i 1 id os o ' .. Po r
e s o r e c o mi en d a P 1 n t o n q u e s e o 1&gt;s e r v _ 1 a é\ e t i. v i d ad d e 1 o s n i ños q u i ~ ne~\ y~ desde 1 --i prim e r::i edad, muestran para qué son
capaces . y h~bilLs. fqra lqs c iLn c i es prri c t ic~s ~ comGnmente
ll amada~ ~t l c ~ s. civiles y ec~nÓMi r as , ~e &lt;lA ta mbi€n un r r in
c ipi o e n el apcnt c co ~0 ~n la3 fácLic~s
leto es te principio
eq ui vale a l u d~l~berAc i tP o ~ J.a elecc~6n, típic as de los
q u e soo c s"3.n 1~) q t1c~ -v an d i1ac~r )' d e l os ?"ioMbr e s d 0 honesta e on d u (: i.: a • So Ll ti._ n t: ,nos _ &lt;' &lt;le ni á s , \: •1 r; ,... á y t P. rn h i é n un ob r a r pre v .Q
li t iv o para
el arte
~r ~n~ca
cuyo p rinciri o ea la v ol un tad
.
- - -m--j un t 0 " c o n 1 a i n L e 1 í ¡~ e n e i a •

a-esA

35

40

45

50

~esumaro0&amp;,

.

5

10

. Pnt o~

lo di c ho

h ast~

aq ui. S i toda -/3 0 ba/ c1enci~ es bi~n p-~~tica n war a l , tien e j ec utiv a o fác
t i ca y ~rtific~al (1 !): bí~n t¿5rica, di (amo s ahora que así
c o mo r a t· ~ 1 a ~ f ~: c t i ~ a s y 1 as ·r r á e t i c as &lt; x i s t e un p r in c i p i o en
n oso tr os o u e ac..:úa ct~·an&lt;lc ejcc1.it1mo&amp; alro, tarrl'ien par a las
t eó ri ca s h abrá un prinr.ipjo , p~ro extríns e ~o a nosotros . Qu e
e l p ri ~ c ipio de l a ci e ncia rísica no e s intrínseco sino e x t r í n
s eco a n oso t ros pued~ prob~rse cJn fec i ~ i dad. Evidentemente 1.a fí s ic a no ~ s u na cie11c¡a pr¡c t ~ca sin~ tc6ri ca o comtempl~
t i va • ( 1 2 ) Pe ro es t e ó r i c a n o ~ . . o r q u e e s p e c u 1 e a e e r c a d e 1 s e r e n c u an to se r "'· :::; i no p o rque esr~ c u lA d e l ser ~e terminado capaz
d e moverse q u e t i ene en s i e l µ r i n c i pio d e l ~ o vim i en t o y del
r e p oso ; y c u a n do trata de l G s u rs t arcia CP muchos seres 9 no
p or

�•
I

•

-26-

, 15

20
\

1

'

25

30

35
•

40

puede separse de la m2teria sensibl e que e st~ sujeta al m~vi
miento y al cambio y es inconcebibl e s epa rad ~ d e la materia
sensible. Po r eso c uando l a física trat a de c l p un a ~tra forma de la subst a n c ia -- ~ l pú n alma int e l ect ual ~ oo r eJerrplo-.
~
t 1cn
·
no la estudia en cuanto separada sino
que~ nas
, se oc _u
pa de ella en cuanto s e r e laci o na ccn la materia, como_hemos
indicado. Convienes adem~s, no olvidar que l a substanc1~~º la razón definitoria (13) ~s e l me dio ra ra la demostrac10~
en toda ciencia teórica. Sin tal ~€dio o razón 9 de nada si~
ve buscar conclusiones· en la demostración, nunca se lle~a­
rá a una conclusión t o talm e nte cierta si se carece de un rn~
dio ~ue se conozca con c er teza .Así, ~n la ciencia física, t~
do lo que se d~fine e, i pua lM e nte, las d8finiciones mi~mas
--esto es, la esencia-- se conciben siempre con materia d~
terminada y sensibl e . Fo r ejeuplof por su mismo nombre Y d~
finicion ''chato' señala una n ece sari a r elac i ó n con la nariz
un orpano que está hecho no de cualqui er tipo de materia sino expresamente de a quella materi~ por la cua l pu ede existir
el sentido del olfato. Otros términos d e finicntes y otras d~
finiciones en física son del tipc de "cónca110 que no expresa
nada excepto '' con dep resión en la superficie", y aunque la superficie sea un atriPuto de la firura q u e no seüala una m~
teria sensible d ete rmind a., sin e~bargo, la superficie es ~
na condición de toda materia sensible º Los dos tér~inos de nuestro ejemplo difieren en lo §ipuientc: 'chato" e s un concepto con materia s e nsible deterninada , materia a la cual se
hace referencia a n la definición; pero no es un término uní
vaco, puesto qae la re re renci a puede ext en d er se a otro tip~
de I!lateria corno la
· de una nariz d e piedra o de madera. Po
d r í a ar g ü ir s e q u e " eh a t o •• h a c e r e f e r a n e i a a un r.:: "na r i z c a s i e on cava " y que P con cavidad '· , de a e u e r d o a 1 a d e f in i c i 6 n , no
incluye i.'ateria sensible; pero ¡'concavidad" hacer referencia
a H su p e r f i c i e ' y , s i b i en é s ta no s e ñ a.la e n su de f in i c i ó n nin
guna rel ac ión c o n éste o aquel tipo de materia sensible, sin
embarpo la sup er fici e no exis t e sino en 1~ ~cteria sensible.
Así pues , todo lo que es verJad e r aMe nt e físico es definible
en relación con unñ r.ateria sensirl ~ deter~inadn. Y queda cla
ro inductiva me nte ; pues ocu r re as í con la nariz, el ojo, la cara , la carne, los huesos ~ el a nima l todo , co n l ? hoja, la
raíz ~ la corteza / 304b/ y la p la nt a toda , con l a piedr~, el
fuego y todo lo deMas. Ninguno de es t os seres puede definirse sin · referirl os al ti po de Materic q v c incluye el principio
del movimieuto y del c 2 mbio. Cu alq uier a d e el l os tien e siempre
en su definici6n la ratería, i rtc luída junto con los principios
del movimiento y de l cambio. f or esto result? evide nte aue en
l a ciencia físic a co nviene bus car l a ese ncia y definir los se
res de es te nodo· incluyendo la materia en la defi nición . y por consi~uiente, t amb i én queda claramente v isto cuc e l físi
•
co tiene en ocasio nes que especular sob r e alp un a s almas; pe
ro especular~ de ellns s in pe rder ln referencia a la materiasensible esto es, las e studiar á en cuanto entelequias de un cuerpo físico que posee vida en potencia, Fe ro s i se trata del
1

45
,

50

. 55

1

•

,

•

•

\

•

�•

-· L

'

60

I -

alma en cuanto que n o es a ct o de un cu e r po,
de eso n o puede
especul?r el físic0. De lo e x r r esad0 h ~s t ~ n0u í h~ quedado
en claro que . la físic
a ni
.
. es un a c ienci a ~oética ni o r á ctica; es una c1enc18 te o r1c a cuyo otjeto es cc upar8e de l a subs
tan
e i ·a d·e 1 a ~a n e r a in e~ i e Ad R .. •
•
~

1

65

•

70

•

75

80

85

90

For los ~jsrros ~oti v o s , el conocimiento cien tífic o que tlan l as
~ate~ 5 ti cas es t A~b i ~ n e l
rlc un~ c i enc i a t eó rica~
, . El principio d ~ l sBbcr~ medio derocs tra t iv o e n l as matemat1cas . tampoc o se e ncu e ntr ~ en n osot r os ni p r ocede de
nosotros mism os . Aunque n o tr n ta e rem os e n es t e momento el problema de si t od~s las pa rt es de l as c i enc i as watem&amp; ticas
tratan de lo inmóvil y de lo separable ce la ma t e ri a móvil
y determinada - ··ded icare~ os a e ste p unt o espbc i a l consideraci5n en otro lu pa r-- parecería, a p ri mer~ vista 9 q u e l a misma matemática se arlic a a l os as tro s y a l cuerpo, ya q u e
tanto los cuerp os c omo el c i e l o y las estre ll Rs t ienen une
naturaleza móvil d~ terr.1 inad a . ( 14 ) Sin c111r ri r ro, s i l' i e n l a
part e
de es ta cienci a que tr ~ t a de los cue rp os celestes
considera el movimient o, h ay que dec ir q u e n 0 co nsi de r a los
principios del movimiento; su Misión es medir el v ol umen de
los cuerpos móvil es y sus mo vimientcs. Y es t e ti po de es tudio que 9 desde lu epo, c o rr e s po n de a l as ciLnc i as matemáti- cas, es una p a rt e de ellas. Pe ro l ~ ot r a pa rt e, l a a u e consid e ra el efecto de l os as tr os e n l os se r es inferiores (15)
se confund e con la física, cerno explicamos yn e n el li b r o
II d e la Físic a. For el rnome nt n, l o q u e neces itamos saber
es esto : un a pa rte &lt;le las ciencias ma t emá t icas e stu d i a n l os
seres deterMin ndos e n t a nt o e n cuanto , ror de finici ó n son
inmóvil es y se pa ra~les de l F. materia se n sitle y determina da ; pero el nú me r o o cantidad contínu~ n0 d e t e r mi na nin p ún
principio del nivimien t c, y~ q u e es medid1 s o lamente, y ni~
guna mntéria sensiblc 9 puede vindic a r come rror i o lo q u e,
unív ocame nt e, es tá también e n o tr o r esrec t o a la eY ist e ncia
Pero, de todos modos, sicmr,re l c?s ci.cnci é'ls .rnateM.áticas es tudian aquello cuyo ser está e n lo ~óvil y p rovi e n e de la
mattr~a s e nsibl e .
•

r e r o s i ex i s t e un s e r in mó v i

100

s i ml) 1 e, i n d i vi s i b 1 e ,
absolutamente in e xtenso ,, sempiterno ~ al q11e Ll ser l e es
necesari o 0 q u e Jepe nde inmLdintaMente del ser y ~s esepar~
ble , en Cuant o al S Cr y a lP def inición porq u e el ffiÍS~O /3 0 5a/ no es o tra cosa q u e substanci ~ simple, e nt o n ces obvia
me n t e d e r e ex i s t i 1: a 1 r ú n t i r o d e c o n o c i mi e n t o d e t él 1 s e r . .
. .
.
.
Un tipo de conoc1m1 e nt o nece sa ri ame n te t e or1co9 yn q u e su principio n o está en nos o tr 0s. La físic~ n o ~ u ede da r razón
de este conocimient o; porque l a física trnta só lo de a l e unos
seres m6viles. Tampoco p ueden explicarlo l8s diversas partes
de las cienci a s matemá tic a s , ya qu e ni nr un a de e ll as es tudi a
otra cosa q u e
conjuntos (16) ex i s t en tes . De este conoc i ro i e n
to ha de ocuparse , e nt onces, o tr a ciencia t eó ri ca a nt e ri o r a éstas y diferent e t ~nto de l n física co~o de l a ma t e mática
1,

~

5

10

•

\

•

�•

..

-2C•

15

. 20

•

25

ya que Ía física trata de l o s e parabl e --a la manera en que
lo universal se separa de lo na rticular-- pe r o n o trata de
lo inmóvil , ro r q u e sus defini~iones incluy e n la rnatéria d~·
terminada por l os principi o s de l mQvimiento, e n tanto que la matemática trata ce l o inmóvil, pero, de hecho se- ocupa
de lo inmóvil q u e --por su ti no de existencia-- e~ insep~r~
ble de la cateria móvil y linda casi con l a materia sens1-ble. la filosofía , sin c~rarpo, q u e difiere de una Y de o-tra, trata de lo simpleme nt e inmóvil y de l o simplemente s~
parable. Los s e res inmóvil es son las c a usas sempiternas, e~
to es, a q uellas que, en su e xistencia, ni están s~je~as ni
condicionadas 2 1 movimiento. Est as c a usas s e n , pr1nc1palme~ I
te, las d e l ser e n cuanto ser. Causas d ivinas y causas, ad~
más de todos los s e r e s sin p ular es que se rr.anifi e st n n en el
mundo. Todos ellos procede n, en efe cto, de lo divino, como
de causas y de primercs p rinci p ios . Con todo lo dicho 9 hemos
dejado establecido clar ~ me nt e, o ue hay sol a mente tres pa rtes
en el conocimiento teórico. La matem~tica, la física Y la teolo g ía o ciencia divina. P or otra parte9 esto ya se expuso con amplitud en el li b ro I. (17)
'l

III

SOBRE ESTA CJI NCIA QU[ ES

•

DIVI~l\;

PR i t1Ef&lt;.A,

•

•
•

•

•

•

UNIVERSAL Y LA 1'1AS

HOl~ORABLF

DE TOD.r'\S

· A nadie se la p u e de ocultar q ue si en algo coenosci
t 1 e ex i S · te 1 o d i vino in t r í ns e can en t e , en ton c es d e be r á ex i s :ti r también en una natur a l e za inmóvil , separada y simple 35
como la indicada ya. De do n&lt;le . así c omo en lo objetos físi
- ces se incluye lo físico (pues en l a s definiciones de esos
objetos ha de ent~ar nec e sa r i aree nte su naturaleza en cuanto
tal --esto es, la f o r ma -- , pc rqu e o tr a s modalidades de la
naturaleza se llama n de manera proporcional a la naturaleza
de la forma) así tam b ién en l a Ciencia Primera t odos los se
40
res se11·snan divinos, p u e s e n su def inici ó n e ntra d i o s. (18)
Como diremos lue ro, todo p roc ede de primeros p rin c i p ios divinos y en ellos existe tod os tal como las ob ras artísticas
..
existen en l a me~te del artista. Y de l a misma manera oue
las obras artisticas s e en tiende n a l a luz de la int e li ge ncia
45
activa pri~era y por e lla se def in e n, as í t amb ién tod o s los
seres S é comp renden a la luz de la s s ubstancias se pa radas, y
éstas substancias sep a ra da s s e en ti e n de n a l a luz de la inte
ligencia divina, p or la cual subsisten y po r la cual --comoeu primer rr±ncipio-- se definen. He ahí l a razón po r la cual
se llana a e st a ciencia 's ab e r d ivino' o ' ~ teolopía". (19)

•

-

Jll

50

~

•

-

Conviene, además, que la ciencia más honorable trate
del 8 énero más honor ab l e . Y l o divino 9 es e l pénero m5s heno
rable. La ciencia d ivina ? rue~ es también l a más honorabie ~

•
•

•

�•

-29•

55
60

de las ci encias . Cono ya s e h a rrcbado en el li l r o I, l a s -ciencias
teóricas . son ~as dcsenbles
que t od as l as d e más : ,_
.
.
practicas, operativas o a rtifici a l es? o instrumentales (2 0 )
como las ciencias lópicas. Esta cien c i r. es la ~ ás de se ab l e
entre las teqricas po rqu e --co mo dijimo s-- pc r na n ece e n la
luz de l a ille nt e divina y un a ve z conocid R és t a , n ada más hay que conocer. For ell o tr a t nmos de un ti po de c o n o cimien
to que tod o sle r hom t res ' 1es ean' ado u i rir º
'l

q u e la ci c nci ~ p ri me r a trata de l os s e r e s
divinos Í!lrlÓviles~ sepa.rac1os y si rr l c s ~. t .:11 v ez c u rle a l p un o t o da
vía resrect o n ~a universalidad de
st a ciencia -- a unq u e ya lo-hemos señalado varias veces-- ~ e s decirt, s i n o - se es tudi a
rá en ella quizá e lp.Ún e~ne r o sin p.u l a r y l a natural e z a divi
na sinrular , y por t nn t o , n o s e~ ~ás un a ci erc i R tan ra rti~
cular cow o las otras que e st~ d i a n un~ pG rt e d e l ser. S e r e s
p o n d e a e s t a d i f i c u 1 t ad &lt;l i c i en d o e u e 1 a c 1. e ~- t. i a d i vi na no es
lo mismo que lns matemátic a s o l a física· és t 2s trat a n de un
ser determinado. Por ej emp los l a p e~~etrín y l a as trolo p ía
t r a t a n d e un a a na tu r a 1 e z a d e t e r mi n a e a , c \l ) o s p r i n c i p i o s no
son los príncipes de tod o s los s eres ni l os p rincipios del
ser en cua nto q u e e s ser ; y lo mis mo de le decirse d e la física Por e l contrario , la cienci a aue llam amos divina es co
mún a todos los sere~ p u e s , a un c u c tr a t e de oio s y de lo
vino, los es tu dia~ sin em b a r p.o 9 e n f Uanto s o n p rincipi os d e l
/306a/ ser univ e rs al y po r q u e son verd ~de r o s p rinci p i os del
ser en cu a nto ser , como la su b st a ncia y l a substancia compues
ta de los principios de la substnacia . Se pr u e ba lo que de- cimos con una compar ac ión. Si no hay, como dij e r o n a l p un o s fi
lósofos, ninpuna sucstanci a exist e nte , dif e r e nt e de las su bs
tancias físicas, sin o que t oda s las substancias se r ed uc e n -a
aquella ~ue principalment e consider a n los físicos --su b st a ~
cia que da nomtre y razón d e sucstancia físi ca a todas l as demás-- , en ese caso l a física serí a l a ci~ncia p rim e r a y~
nivers a l. Pero si h ay o tr a ci8ncia, anterior a l a física s que trat e de la su lstancia innó vil, p r i n c ipi o del ser unive~
sal entonces se sirue q u e ella es l a ciencia p rim e ra y univer~al. Es n ecesariamente ci e nci a p ri me r n p c r 0 u e inv es ti pa los serés primeros y univ e rs ale s ~ po r ~ u e s u orje to p r opio es
el ser en cuanto ser, y po r q u e estudia r á lo q u e es p r opio del
ser en cuanto tal. To do, pues , lo r ed uc e es t a c i e nci a a l p ri~
cipio del ser univ ersal cuya ment e es cn u sa &lt;lel ser, no en cuanto es tal o c u a l ser particular ~ sin0 en c uanto es simplemente ser. Tal o c ual ser q u e d e riv a su existe ncia de o tr os
seres que lo determin a n y disti n p ~ en
c a~ --en c uant o debe consid e rars e a través de éstos-- bajo l a cons i de r ac ión de las
ciencias particul a r es . Hny dos principios, ~ u es~ q u e, en común
d e terminan e l ser : el p rincipio d e l ~ cantidaJ y el pri ncipi o
d e l movimi en t o . El ser no depende, e n e f ecto, sino de e stos
dos principios y de la subst~ncia. Se si gue? f u és, cue e l p ri~
cipio d e la cantidad ex ist e, r espe ct o a l a c a nti d ad ~ s ep ún la
inteli ge ncia medida , no respecto a la Tiat e ri a sensible; la sub~
Al

•

65

70

su b r~ y ar

-

7

75

aI

5

10

15 •

20

25

•

�-30-

r

..
30

1

•

•
•

•

tancia determin~ lo que es hecho por los principios del mQvimien to. De acuerdo, por atanto, a estos tres principios,
se aceptan tres ciencias teóricas. Y, entre ellas, sólo la_
Filosofía Primera es la ciencia divina y universal.
'

/

•
•

\
•

\
•

/.

'

'
•

•

..

..

.-

r

•

'
\

-

1

•

,

,

•
•

•
•

..
•

·'
&lt;

•

,
.~

..

•

/

•

•
I

•
•

•
••

t

•

1

..
'

. I

r

�•

s
---

1·101~/

.

+ Las EC antepuestas a la cita in d ican sie~rre l a Ed ici5n Coloniense a que se h a hech o ref e renci3 en la Intr od ucci ó n.
l.

2.

..

En el Libro I (~e st~rilimento huius s c i ~n ti ae e t stab ili-mento principiorum c:uac sunt causae), tr. 1, e . 1 ; EC XVI 9
1 , 1-3 .- La glosa q ue All'e rt o et!lprende e n es t e c .:ip ítul c c o
mi en z a en e 1 1 O 2 5 b i 8 d E:. 1 a :t-t e t a f í s i e a d e 1. r i s t ó t e 1 e s •
Ibídem, lib. V.

tr. 1 , ce . l y 2.

3 • I n ~~e ti v a t'.1 en t e - : 1 T r e b n r
e: u i e r e d e c i r , e 11 r e a 1 i d a (} ,

' i

d u e t i v a IP e n t e ' 1 en f. 1 b e r t o t-1 a g n o
' d e t • n s t r a r a r 8 r t j_ r d e c a s o s o e
jemplos concret 0 s 1 • El adverbi0 se re,etir~
vArins veces en
•
este y otros trat ados de l a ~1e t afísica.
11

~

I

4•

5.

me el i c in a p r e_:y_e u t i va / me di_ci_p_a_ t e_r a p é .!-1 t i c ~ - Cr e e mo s q u e 1 a p ~
rífrasis usada por el autor (lit e ralMent e dice ' En la me dici
na que p reserva la salud y en a q uell a Ci u e tr. n ta de c o nducir
de 1 ~ e n fe ro edad .'.l 1 a
e o n va 1 L s c L n c i a ... · J r1 u c.. s t r a l-· i en a las clares las 2 fas es d e la 1,e dicina q u e ~ ui e r e sefialar c~
mo di s c ir 1 in as e s I' e c í f i ca t •e tl t e d i v e r s a s • :C s , f' o r t n n t o 9 p e!.
fectamente tra ducill~ pc r est os c o nce ptos nas a ctua l es de ~medicina rrevcntiva y n ed icina t erac€ uti cR'.
c i e n c i a es í _e c i a 1 -· r r e f e r i f"' &lt;' s e s t a 1 e c t 1J r a a 1 a d e ' s c i en t i a
sententi a lis' ~ue aparece ~n la EC y r u e ti, n e ~u se e n s o lo
3 de 1 os c ó el i .e es : e 1 D ( 11 un i eh ) ') e 1 l' ( V n ti c a no) y e 1 S ( S tu t
rart). Geyer señala en not e q ue , roi~ntras ~ tr o c ód ice da 9
"scientin sc i e nti :i lis
),
el r t..s t o (s e is códices) mantie n e
Hspecialis'·. El ~ uen s entid o r ,.,rece i11dica r ~ n ucs ~ la lectura C} Uc fJr oroneIDOS •

-t

1

(

l a s ~efi ni:iones de nGm e r o
qu e acepta P_ll-er t o I nrno-y ci uc r e;-etirá luero e n este tratado
(p. 11 t lín. 35 de nue strn tr aducci0n). Sn l., r (. o tras acep ci o nes
d~ número más literDlmente d~ acuer&lt;l0 c0n Arist ó teles, véans e 1 as d e ' can t i d ad a p r ~ p :i d a p o r rn e d i o d e 1 un C' ' , ' c o mp u e s t o
de uno'', princi¡.1io d~ las c osas , e tc. , (~o l r e el Ciel o, EC,
V , 1 , 1 2 7 ~ t a mb i et1 e n 2 2 2 e t a 1 . 1 o e • )

6. cantida d continua inm6viJ - Una

7.

Lib. I , tr ·

1,

c.2 ~

iC VII,

de

1 , 3-5.

�-32-

8 • Li b ,

I , tr.

2,

11 y 1 i b • I I , c . 6 ; E C XVI , 1 , 2 8 Y s s ; 9 6 Y

ss.
Suprimioos la línea 46 y ss. (p. 302 a-303a) hasta el final
del ca~ítulo por tr~arse de una típica_dis p uta
~:rerto.con
Averroes ~ s51o es una innecesaria, tediosa repet1c1on de todo
lo dichc.soLre l a física e n las presentes líneas.

a:

10. operativo - También nejecutivo'·. En e l t eY to se empiea '' poéti
co"con el sentid o d0l '.'O ietik.ós f:riego ( 0re rativ0, que cond~
ce a obrar, a ~jecutar)~ de ahí nuestra versión. Toda la pr~
sente división de la ciencia está 9 corno indica el autor, en
su Etica, lit. 1 51 tr. 1, c.6 y tr. 2, c.S. Sin emtargo, hay
que hacer notar C! UC la presente distinción entre "operativasn
y ' ~p racticas'· no se encuentra en el li b . 2, c.4 de la Metafi_
sica s donde s de hecho~ se iaualan , al decir q ue aml as tienen
como fin ula ot r a 1
7

(.

&amp;

+ Los pasajes de la lfetafísica de Aristóteles 0. Ue comenta Al
berto en este c ar ítu.lo son l os compr e ndi rl0s e ntre e l 102Sbl8
com1. indicam o s en n o ta 1 y 1026al8. Otras r efe rencia~
a esta
división de l a s cienciAs pueden hallarse i sua lnentc en Aristóteles , Tópicos
145 a l 5- 1 6 y Etica a ~Jic OMacc
lll10a21 y ss.
La recomen&lt;laci ó n de Flatón se encontrará e n Tineo 19a.

•

11. artificial Nu eva clasificación de l a que no se ha dado ex
plicación en este pasaje . Ya advertíamos e n la Introducciónque Alberto n o conunica si enp re al lect o r el canbio de termi
nolo g ía o el empleo de sinónimos q ue va a u sa r.
12. contem p lativa -

También lla!!"ada po r Al be rt o 'espe culativaº.
Según indica e n el li~. II , c. 4 de le ~e t af ísica , son ciencias "teoricas 9 cr1ntemr lativ as o especulntivas" las que tienen c omo fin l a verdad. (EC XVI, l ? 9 4) S i p u c en esto la divi
si6n aristot~lica cl5s ica (Metafísica 993tl9)

13. razón definitoria·- Es t o es, l a substancia sirve de 'medio"
i mp r es c i n d i b 1 e f' a r a 1 a el e m&lt;) s t r e c i o11 de a 1 [ o c o mo v a a
r epet i r
más adelant~ el rutor . La ~emos tr a ción es 'el conocimiento de
lo cocpleio a tr avés de un 1'1edio" más simple (lib. II, tr. 2,
c.S~ EC XVI, I , 88) . Y el 'medio'; e n la denos tr 8 ción debe ser
según Alb~rto, l~ de finici 6 n de la substancia~ rle la cual, -

por o tra pa rt e, es de l o finico que puede h abe r una definición
p ro I) i amen t e d i ch a ( 1 ir . VI I , t r . I :; e • 1 2 ,, E e XVI , 2 , 3 3 5 ) • De
ah í q u e s e 1 a ca 1 i f i &lt; u e a o u í el e ' ' r a z ó n el e f in ~. t o r i a 11 d e a 1 r o •
14. El movimiento de las ocho esferas y, e n consecuencia la po
sición de los ast r os ''influía" d irL!ct a o in&lt;lir ec tamen~e sobre
los ser e s hum a n os. El sipuiente pasaje es un e xtremo esclare
ceder res pec t o a l a tesis de Albe rt o· •=nos rrcpuntas debe =hac ~ r la filosofía ~ce rc a de los efec t os de las diversas estre
llas :
1) cuál es e l efec t o q ue p r od uc e c~da una
2) cuándo --

,

�-33-

.
•

y dónde se produce ese e fect o . Est a s p r e?un t a s c o rr e s po nd e n
a 1 s e 1 e c t o r q u L! a d i v i n ,q a t e a v é s d (.. . c. 1 1 a s . ~&gt; u e s s u 'l i s i 6 n e s
s e 1 e c c i o na r y c (&gt;no c e r 1 A s h o r a s s e g ú n 1 as c u .n 1 e s t o do 1 o q u e
ocurre en l os seres inferi o r es se r e l ~c i o n a c 1n l a ?osic ión
de los astros. Y es t o s as ~ cc t os c o nvi e n e d _jar l os e n ma n o s de la ciencin de los s c le ctoyes a str a le s) t amb i €n ll a ma dos 'genealogistas ' p o r~ue lo q u e p rin c i pnl~e nt a inv es ti pa n , por
medio de l a s figura s e inf lu j o d e las es tL c ll as , son l o s n a cimientos de l os seres inf e r iores s ujet es ~ pe n c r ac i ó n y l o
que acontece n l o s ~ ue n a c e n. f t o l o m ~o delimi t ó l o s a lcanc e s
de esta ci e nci a en dos volúm e n e s . En el p rin e r o trat a de l o s
acontecimi entos m~s unive r sa les e n el mundo y c o nst a de 8 li
Lros. Est os acc id e ntes wayorcs son del ti po de l os cam~ ios
raci a les en l as naci ~nes, J os mo vi mient os expa nsivo s de l a s
sect a s y doctr in a de nu a v ~s r clir i onLs v casos ~ o r e l es til o.
En el o tr o volum 0n s e O ~Jpa J ¿ los acc id e ntes pa rti cula res 1

•

=

m5s

p e q u e ñ 'J s ,

c 0 .., : o

é

1e

1 o q u c.

s

:1 c

o r1 L c. c e

bajo esta o Bq u e ll n conscc.laci6n .
tr •

3,

c •5:

E

1
'":

V,

I ,

1 5 1 • t a mt i e n

a

u n h o ml 1r

(S ol r e ¿ l
n

1

-4 2 .,

t::

n

eci do

cie l o, li r. II,

159 ~ t

a 1 • 1o c . )

1 5 • La creencia e n el influj r as tr a ~ sel r e los h umanos y demás vivicntes 9 propia Je l a estr o lof Í c, esta l a ~ no r mEme nt e a rrai
gada en l a época ~ ? Gn en pe r su nas co~0
l l ter t o ~apno , como se ha vist o e n la not a an t er i o r (n. 14) . La tr,~ic i ó n n o s ha
lepado, ademas , un ci ~ rt c nÚM e r o 0e olras a triruíd as u Al b er
to Ma r, n oj refer~nte ~ a l~ 'ci2ncia ncd i a
e in c lusive nlg un o s
1 i b r o s a b i e r t a me n t (;; de ' ri· a~~ i n ' e u e ~ n ú n en e 1 s i R l o XX , c i r culen entre eJ p Gb lic c ~ di c t o cali fic ~ n d o a nlL e rt o Ma pno de
" g ran mar o "

+ 1 a n · r e c o r r i (l n 1 o s s j nl es e o n s u n o mb r e , espec i a lment e, e l
.·speculum
.
'. o ' Sp~c ulu m As t r o 11 o mi e u m ' ' , e 1 • l.J i b e - ís tr 0 n o ~1 @c
1

1

11 u s

&lt;l e /\ l c h i n i

é: ' ~·

t: r e s

uehos .
Pico d ella Miránd ola a: ir ma l n y2 e n s u s Dis pu t ac i o n\s nd v er s u s As t r o n
i 2 m 1.l i v i r a t r i c en\ ( í 4 o 3 ) 1 o f , r é\ t u i t o d e e s t a a t r .!.
y

C'

tr

e;;.-

bución. Sepún 21 hal í~n sido fa]s~~e n t c ta ut 0r iz ados' c o n e l
nombre de Albe rt o uo r alpun0s al~ ui w istas y as tról opos pa ra
arrovecharse del tic'~ ganadr&gt; orcs~ i r i o e nci c l oo ~dico d el d~
minic o . \ s 0b re t odo, se muestra pa r t i c ul a rm e nt e f ir me e n r~
chazar quC! el a ut or d~l ' Sn ecul u1'1' ' sen A11, e rt o . 'i¿Io r q ué?' 1 ,
s e p r e f. u n t a r e t ó "':" i e a ! ~ .._ n t e • ' · s (;. r e s r o n d e a s 1. mi s M o
' ·P o r q u e
en ese li b r n se J.ci.en e e n as i 2das iT'. dip,n i d .' lcies pa r a un h omb r e
docto y buen cr i st i a n o" Que un h orr-b r c docto, '' t eó lor,o d e tan
g r a n r en o I!'l h r e
e o n1 o 1\ 1 , ' e r t o ?1a p n o fu \.. s e i n s t r. u c t o r d e a s t r ó 1 o
eo s , e s ,'1 1 g o i n r.; o c e b i 111 e p a r 'l P i e 0 , ( V € a 11 s e 1 a s ' ' D i s p u t a t i o 1

•

nes :

• • . ': ,

Vallechi,

1 i • l' ~ 1 ;
Fi r e nz c,

1

e d . d e i C1 a s ~ i e i
1 q4ú, p .. 9L~ ).

d e 1 "' L n s i e r o i t a 1 i a n o ,

-

++ Sin eml:ar go . e l

' 1 Spcc ulum'· fue incluíd o en 1 651 e n e l vol..Q.
men V de las Onera Om ni a de AJ ber t o. Y t e n e rn o s an t e nu e stros
ojos un volureen c 11 8~ ed it a d o e n Amsturdam (166 9 ) que inclu-

ye el famoso nDe Secretis mulierurn 11 (una

~specie

de

tr a tad o

�'

-3 4-

de hi g iene s e xu a l, d irí a mo s hoy) junt o c o n e l " Lí be r secretE_
rum de vituti b us h e r bar um ,
l an i d uM e t a ni ma lium q u o rumd a m".
En e ll o s , d e s e e 1 u e f o , s e mu e s t r a e ó mo ·1 a s ' n 1 ni a s ' hum a na s y
animales ¿stan d ir e ct a ~ e nt e influí das po r l a s e str e llasy el
moviraient o d e l a s e sf e r as
d ~ sd e el mooe nt o mi sm o d e la concepción y s e de t a ll a n minuci o s ame nt e l as di v e rsas i mplicancias
que est o c o nll eva , t a nt o p sí o uic a s (' 'Sa turn o, p rimera e str e lla e rrátic a, da
a l a lm a l a vir t u d de d i sce rnir y raci o cinar
•••• '' p. 27) , ccmo l a s fisi o n óm ic as ( Los c uer po s de com p lexión cálida ti e n e n( • . . . ) v o z f irm e, fu e rt e~ p ru e sa ; en e l coito s o n vi ro r o s o s ( ••• ) ; c ome n , di f i e r e n y ge stan bi e n , p~
seen a b undant es c al. . e ll o s ) v e ll o s • . . '· p. 26 7)
1

7

+++ Se a au t o r de l a

md y o rí a de l os t r atados q u e se l e atrib uy e n -- y hoy no s e d u da ~ uc ho de ~ u e sea a ut or v e r d a &lt;le ra-ment e 0e l '' Specu lu m:', po r l o ne n o s -- de só l o a l p unos o de nin
f uno , el ¡' r e s e nt L ra s aje de l a Me t a fí s i ca n o de j a lu pa r a du das so ~ re l a co nvi cc ión &lt;le l do ~ini co r espec t o a l n influ e ncia
a str a l sotr e l os h omt r e s.
lé . c o njunt o s -

En e l se nti do de {op u e st os a l os s epa r ab l e s '

(Se

-

p ar ab ilí a )
17. Li b .

,

I , tr .

1 ~

Col ;

EC

XV I ~

1,

3s

16 y

SS .

18. El capítul o II I mu e str a u n a de l a s ~ ~ t o ri as co ntr ad iccion e s
d e ~ 1 t e r t o M.:i p n o º l~ i p or e 1 s e n ti do ni ro r s u s
r a 1 ah r a s pu~
de int e r p r e t a rs e e st e ~asaje c omo o tr a cosa q u e n o se a la e quipar a ci ó n de l a fil osof í a p ri me r a con l a t ~o l o~ í a . Y l o mis
mo a firm a e n e l li b r o a l q u e h ace r e f e r e n c i a (1 , tr. 1 , c.2 ;
EC XVI ~ 1 , 3). S in e mba r po, y como so r p r esa Pos t e ri o r , Alber

to s e r e s e rv a e l s i pui e nt c p árr a fo , n egan0o l o d i c h o aq uí : ~
•:A 1 g un os ( º • • ) c onf und e n 1 a f i 1 os o fí a y 1 2 t e o 1 o p í a ( ..• ) ; Peron o ~ o tr o s n o sep ui mo s e s ta ros i c i 6 n , po r oue h emo s t o ma do
el c a min o de l os re ri r1 t é ti cos e n es t ~ ~ unt o ( ... ) Lo s a suntos t co l óe i cos n o p u e d e n c o in c i di r co n lo s f il o s óf ic o s p o r q ue
s e ba s e n t a n s ólo e n l os mis mos p rin c i p i os, ~ u e st o q u e ad e más
dependen de l a r eve l a ci 6 n y de l a in spiracié ~ ( ¿di vin a ? y no
d~ l a r a z ó n _por c~ n s~p ui e nt e, de LSos r r 0t l e ma s n o po d e mo s
dis p ut a r e n filosof1a . · ( l"1e t . l i t . II
tr , 3 c 7 . EC XVI
2
54 2 ) .

'

'

•

~

'

I

20

instrum e nt ales - Tra duci mo s c omo 'instruli'en tal es ,. e l ¡;a dmini
culant e s ' ' de l\ 11 e rt o, e s de c i r , c i e nci as a u x ili a r e s d e otras •

•

•

'

�•

TOMAS DE J\QUINO

--

-~----

Tomas de Aquino
(1225-1274) r es ume
en ape n as ~edio
siplo de vida,
la res pe table actividad académica de varios
escritores y profesores. El volumen de su ob r a esc rita (:) ha
tenido una importancia capital en e l cu e rpo doctrinal de la
Escolástica cristiana. Pe ro ~ junto al iw pac to inne pable de su
autoridad en el mundo cristiano medieval y de todc su pensamiento --como doctrina o ficializ ada -- en la filosofía y la teología católicas posteriores, la vid a de este ~utor ofrece
el contraste de una relativam e nte simpl e estampa, sólo altera
da --a niv e l ec lesiástico-univ e rsitari o- - po r la po lémica con
tra el averroísmo. En este sentido se ha podido decir de él
que su biogratín apenas so b t esa le del marc o de f;u na simplici
dad extrema al r unos viajes en el curso de una carrera circu~s
trita a la vida univ e rsitarin (París , la curia romana, Parísde nuevo ~ y ~Japoles)" / Chenu, M: "I ntro cucc i ó n a l'étude de
Saín t Tho~as D v Aquin; , Univ. de Mon treal , 1954).

=

Incluí&lt;lo por lA Iplesin Católica entre sus santos y g a 1 a r don a do con e 1 t í t u 1 o p ó s tumo d e ·,Do c t o r An re 1 i cu s '' , es te
dominico de vida tan simple en apariencia all arca con sus escritos --en cort o período &lt;le dos décadas p r olíficas -- un va~
tísimo panorama de co~plejas cuestiones t~olóp,icas, de las cuales se desprenden l as filosóficas corno ma t e rial relativamente secundari o .
De ahí q ue comprender en nu e str o tiempo y en nuestro
me d i o a Aq u in o " f i 1 ó s u f o " i mp o r t e a 1 p o má s C" ti e 1 a r1 e r a s u p o sicion de que es suficiente superponer biopr~fía y bibliorr~
fía, Aquino fue 9 an t e todo y sobre t odo 9 un 'teóloro~ medieval. La dotle sínt esis que~ en es te carácter, efec tuó el d~­
ninico ~~ra la relipion o ficial no puede poranpon~ rse ni con
la labor ant e rior de otros esco lásticos 9 ni con la de sus su
cesares. Esnecial~ente
en e l caso de estos GltiMos cualquier
..
analoría es inútil, ya que las ot ras de t o dos ellos se dest!
na ron y 1 imitaron ex L 1 u si va mente a "comentar ' o a ' g 1 os ar" la ocra (\el
i coloso
de la Cristiandad" hast a nuestros días.
To~as

de Aquino se nos muestra 9 ade~ás, p lenamente p~
seído de su labor y de su papel El lector moderno, tan acostumbrado al estilo ensayístico de la ~poca actual, podr~ pe~
cibir la conscient e seruridad --casi la satisfacción, se diría-- con que Aquino detcrnina
definitivamente cada cuestión

•

�'

- 3 6 --

tratada y parece zanJar
·
1 a ( y ' ' sa t·e r " q u_e
•
siempre.

lo hace) r ara -

Si se rrerunt a e n q u e consiste exac tame nt e esa laborío
sa síntesis de Aqu in o a ~ u e n o s he mos r efer i do antes, ha b ra -que cont es tar b revemente que e n es ; o s dos árnbi~o~ : 1~ e n l~
construcción o ri en ta da con ese ca ract~r de def 1n1t o r1a suficiencia ya s e ñnlado, del cue r ryo do~rnatico 0e la i p l es i a cató
lica, disperso hast a su ép o ca e n un intrincado co sque doctri
"fia1 que fluctu aba e ntr e la ver d ad r eve l ada y la tra d ición (sa g radas esc rituras , rad r es a po stólic o s 9 sec u e l a s de "impurezas" doctrinales dejadas e ntr e l o s t e xt o s po r las c o nstantes her e jí as ( :: ) y, po r últi mo
l a s exros i c i o n e s e n "se nte~
cias ., te o ló ~ icas lep ada s ~o r l a e scol á stica an t er i o r~
en la
incor po r ac i ó n tas ica a l cristianisco del cu e r ~o doc trinal aarist o telico.
11

Ant e la ab rum ado ra tarea q u e si p nific5 pa ra Aq uino la
primera sintesis --la dopmát ic o -t eo ~~ ic a -- , l a sep un da sínt~
sis --la "cristianización' ~ de Ari s tót e les-- se p r e s e nta como
una co p i a --h o y l o sa berno s-- de la "islamización de Aristót~
lesF que l os t eólogos musul ma n es ha b í a n es tructur ado ya previamente desde el si g l o VIII, po r l o me n os . Aq uin o fu e, sin
duda , s o r ¡:-· r en d i d o p o r e s t a p o·.s i b i 1 i d a d d e ' d e s p a r au i z a r " a A
ristótel es ~ esp e c i a l oe nt e a tr nvés
de los
d iv e rs o s Comenta
ri o s de Av e rr o es q ue co n oció en tr ad uc c i ones latinas. Más tar
de, c o nfir raa ría esa po sihilida:l e n la traducción l a tin a , espe ci a lmente hech a pa r a el us o de Aq uino, q u e llevará a cabo Gui
llerm o de Mob e rk e .
P er o n G c o nviene , a pe s a r de t odo, es o e rar
ma§ de l o
11
neces a ri o de l a
f i losof í ai a ri s t o té lic o -tomis t a. L~ filosofía
(verdad de r a z ó n , l a def inir á) q u e había p r o visto a Aq uin o de
t odo el rí r i do esq uema del univ e r so a rist o t é lic o (Primer motor
creador de un mun do fi nit o e n e l ti era po 5 Univers o de causas
final es ... ) de vi ene e n l o s escri t os d e l domini co e n cuanto dis
ciplina huffian a a cu ltiva r un a sim p l e esc l a va de l a te o l op í a .
La im ~ lic ac i ó n del Doctor An ? élic o es clara n o hay c o nflicti
va r ea l e ntr e l a r a z 6 n y la fe. No p u ~de darse. E l conflicto:
si ll ega a sur p ir, es apa r e nt e y fa l so. S i Pmp re deberá zanjar
se a favor de l a f e. La luz natur a l de l a r a zón no pu e d e en-frent a rse ni int e nt ar s i qu i e ra sondear cie rtos ab ismos o ~1is
teri os de l a r e li p i ó n (trinid ad, p r edestinac i ó n , e ncarn a ción
etc.) , tal como la luz de l a r eve l ación l o s h a ilumin ado siem . .. :. .
p re p a r a e l 'c r eye nt e" .
Desde e l p unt o de vista del pe n sami e nt o te o lógico, Aquino esentó , p u es, l e? hase de un sólid o ns iGtem a ' esc o lásti
c o . El q ~lue go se c o n o ce rí ~ como t omi smo . S i su ~aestr o Al
berto Magn o, tuv o e l mér i to indiscuti b l e de intr o ducir a $Aris
tgt~I~ s ~n l a vida universit a ri a del sirle XIII pa risin o Aqui

'

-

�-37-

no tiene el &lt;le hal e r se ~dherido voluntar; amente a la d o ctri n a
del Esta gir it a Y el de ltP~erlo ar~ o nizado con el dopma cristiano.
Y, si rien es ciert o que -- crmo he señal~d o-l 0 s t có l o
pos-filósof ~s ~usulman cs le antecedier0n ~ n esa t n r ea, n o p ue
de ne rá rs cle a l d o minic o que su pensami e nto ( el t omismo, o mas
propiamente si nos rc fc rirr- o s 0 la fil~s o fí n solame nt e , e l es quema a ri~t o t él ic o-tomist 3 ) c nc o ntr 0 e n él l a simbiosis idea,\ pue s
ra ra 1 3 i ~ l esia de su ti cmro· e ntr e e l dorma y la fil o s o fía
dete da rs e l a fªrr ea sul 0 rdinnci5n de ~sta a aquel. Er a el "desideratum' de la r e li ~ió n cristi a n a y :1 h o r a ~'\q uin o l o "p r _Q_
baba ' r acio n almente .
Sob r e l os principios el~
na t u r a e ' , e n s a y o c1 u e o f r e c e mo s
do escrito ro r ToM~s el e A~ uin 0
púscul 0 ~ u e detería incluír se
medio cent e nar de ~ll us ~ u~ se
... .
tent1c o s.

la n a tur aleza (nD e p rincipiis
í n t e p r a ni e i1 t e , p a r e ce h a b e r si_
hitcia 125 6. S e tr a t a de un o · entre l os p rim e r os de e ntre el
r e c o n oce n ac tu almen t e c 0mo au-

La tra ducción que r r ese nt amos ha sido h echa s o~ r e e l
cuidad o texto l n tin o de Brumo Ne r di ( Tommcs o D ' Ac. uin o Opu~
culi e Testi Fil 0sofic i 1 , vol. I
Bari, 1 9 1 5~ pp . 4-26). Los
núm e r os a la izquierda , inc o rr o r~ dos al t ~ xt o e ntre pa réntesis oblicuos 1-1 9 se r efieren a l a s pa~ in ~ s de d i c h a edici6n .

(: )

Ent1t e ma~ de. oc.hento
e..6 p e.c.-laln1 ¿ nte. ·
A)

OlJ Jta~

o l1ta~

01tiginale.h.-

f . S un1ma e.o 1i t1t a Ge. n t ..í t e.h

9

2. Surnma Th e.ologic.a,
3. Cue.htioneh dihputada.6 (So h1t e. l a Vc1tdad, .6ol1tc et
Alma, .6ol1te el Mals etc . ) ;
B) -Obnah

01tiginal e~

-

(opa~c.uloh)

-

.-

unidad de.l e nt e.nd-lmien~o,
2. So l11te e.e c11.tc. y ta c.h e.11c.ia,
3. Sollt L ~a tte.nnidad de.t mundo ,
4. Sob1te lo.6 p1t-lnc.ipioh de fa na~u1ta teza , et .
7.

Sol1t ~ l~

C ) CO me J'L ta Jti Oh

a

- ·

A1ti1Jt6tel t...6.

1. Anal1.tic.o.6 .6 e. gundoh,
2. F1.hic.a,
3. i\f e.ta 61.h ..le.a,

�-38-

~obke el alma~
~ ie6maeo,
. Pol~tiea, ete. l

4 . Tkatado
S. Etiea a
.J

•

1

•

6.
.
J•

t• •

(::)

. ·'

•

Segan nu e ~tko e6Mputo,
halj tná~ de 3 8 liekej ~a~

...

de~de el ~iglo
pkineipale. ~ .

I

ha~ta

el XIII

..
,

. •.

..

�\
•

J

•
1

/

I

/4/ C ~ mo mi&lt; ·ntras ;il ~··o c xi s t ~ ah or a!) e tr c' al¡' o p~0ce se r
1
"
•
1
.
--aun &lt;. uc to ca
v1c.
n o ex1st
f1 -~ se ~ e.nom1n::- se_!:_~p r, o t enc i i!
r. l o .
. a y ser ,~ n a ct o a Jo q u e ya · 1 R ti e n e
a --un n e ti. 2n e existenci
---(1) :~d ,1irta r:ios, sin cml··a r f~o , q ue l1ey un do 7, lc rodo el e-: ser ~ s e: r e ---~~~~!. ,:\ ~ 0 s }!Y s tan c ~-!. de n 1 &gt;~o - ... e o mC) ~ s e r h o mh r e \
; &lt;1 r e j e mp J_o ~
a l o cual se lJ ~l!la :s sf:!r simJ lem ente ' :- - y otro modo &lt;le se r : a..- 1 s e r
~-~E..?- .~~ ~.!1~al, cor110 e l .. · sE!r l l Pnc o .... u-.1 !'l o ml r e ., st• )o n ean; o s
y a e ste
últítr o se le llama ..·ser 1epe ndient e··. (2)
1

1

l

A1 p 0
p u e c1 ¿ e s t él r e l!_Lº t e E c i a t a n t ~ l ) ·1 r a un o c o me· p &lt;' r a o t r o n1 o &lt;l o de s ~ r • P uede Gs ta r ., se e n ti e n &lt;1 e , en ., o t e n e i a ~"}a r · "se i·
h o mb r~~( t A l e s los cas os de l se me n y d~ l R son ~ r 0 ~ en s 1.rual) (3) ~
y r u e d e \! s t ar ta mb i é n '- 11 ;¡ r- t e n c i .::i l a r él ,.,. s e r lJ 1 a n c o ~ .. c o TTl &lt; e n e 1
caso d¿ ~honlre~ ~
/

T ~ n t o a q u e 11 o q u e e s t é. e n
p o t e n c i n r ' s r e_ e t e a 1 s E:! r s t1 l' s t n. n
e i a 1 e L"'i:l o a e~ u~ 11,J r 1 u e 1 c1 e s t 5 res pe e t o a 1 ser a ce id en t :i 1 p u e&lt;! e el i!
n om ir: a r se í ' é~ t r.'.! r í .:i • r·0 r e j L. mp 1 o , e 1 se rr- en es r e t ~lle i e? 1 r e s pe c t o a 1
-hombre ( 4) y f! l h ont re l r, es res r~0 ct 0 f' l R "b1:1nctl ra " ~ jn en1l· a r pc,
S L dn una &lt;lifer c ncin e ntrt ambos cas o s y es l a s i ~u i nt e ! l o po t~nci al r ~ spccto al s er substanci q l
S8 de n orn i11q rror inm c nte me t erin u ri r ln~nte . mientr ?s - u ~ a } 0 po te nci a l r0 s pect0 ,1 s e r a cci
- --· - -- ----d e 11 t '1 1 s t. 1 e J 1 a ma n a t e r i a _ r e c e r e i o n e.. n t ~ ~ { 5 ) " .... ~ 1!' á s \1 r o ' ' i e d a d
/ 5/
1 0 e. u e e s t
en r o t e r1 c i &lt;l r e s p e e t o f' l s .= r &lt;' c c i d € n t ;\ 1 d e b e 11 e
tn o r se ~.u j et o y 1 o \! u (
~ s t ;1 e n !) o ten c i (.~ L' n r e: 1 a e i ó ! l f' 1 s ,~ r su l s t a n
ci~l ~ ~b~ den o minar~e mnteri ~ p~ima. E l suj e t e d a el ser ~e l e e
x i s t ~ 11 c :i. r1 ,.., l o t:i c e i d e r. t a 1 ~ ¡:, u e s 1 o a e e i d e n t a 1 n o t i e n e s ~ r s in o
e n c u a n t 0 r~ e 1 e n ~ e d e 1 s u j e t 0 • De 0 1-1 í e: i.l e s r d i ~ a &lt;... u ( J o s ~ e e i d en te s
ex i s t e n G r 1 e J. s u j. e t o y n o s (.._ J i r. a &lt; u e 1 a f o r n tl s u L s t n n e i n 1 e x i s t e
t:~ n el suj .. t o.

a

&lt;¡

•

ma t l~ r i a s e d i fe r e i1 e i n el e 1 s u j e t o ~ n J o s i p u i en t. e ~ ? o r
sujet o no del-- e e nt er!derse ?.c: u0.llr cuy P exi~i. t e ncia Ol'l)'1i c 11(, de q u e
a 1 ~o 1 e u c o n t e z c a s 1) o r e 1 e o n t r a r i o ~ u j e t o C! u i t: r ~ d e c i r p r o p i a-·
me tl t e l _~ _q u e_e~ p &lt;? r s i ra i s mo y t i en e ex 1=_ s t e n e: i a c o r:1 p J. E" t ~ ( 6 ) P o r
ejcmpl0
2 ] caso de ~homtr e~q u c no d eriva su Lxis t encin de la h lan
cur n . Por otra T'arte, se entiende po r ~atería aq u ~ ll o que ob ti~n e
----su ser rle alpo que l e acnntcce 9 ya q u e no r si misma ti e n e e xist e ~
cia incomp leta 9 más a ún; n o ti ene e xistenci a a l p un a~ ser.ún afirma
el Comentador (7) e n e l li h r c 11 dCl su Comentario al 0 11 e Ani ma '
[O ~ Ar i s t ó t e 1 a s) . ¡.· 0 r e s o 9
di r amo s c o n 7" r o p i e d a e, q u ~ 1 a f o r tl' a da
el ser a 1.n ~aterio, mientras
que ~ l accide nt e n e da e l s er al l .. a

--·--

•
•

'

-

�,

-40•

sujeto • Tad o lo coatrari o : es el sujeto lo qu~ da el ser al acci
deutte ~ aunque en alrunas o casi o nes se tome uno po r otro -·materia
por sujeto- y vicev2rsa º Fe ro, . así como tod o l o notencial puede
den o mi na i· s e ,. m a t e:r i a " , a s í : a m h i é n to d o 1 e q u e ex i s t E;:; ee a 1 p ú n mE_
do /6/ --esto es, subs tancial o accident a l~ente-- p u e de denomina~
s e ' · fo r ma " . ( 8 ) Po r e j e mp 1 C'
e 1 h oml r e _. . p o t en c i a 1 me n te t. 1 a n e o 'd!:_
viene blanco é n a r t o rc r 1 :1 b l a ncura, y el s e m e n ~ homhre
potencial
deviene homb re en acto por e l al ma. De este modo Y puesto que la
forma hace que a l po dev e n pa actual s e d i ce r¡ ue la forma es el ac
to ; a lo ~ue hace q ue a lgo sea s ubstancial en acto se le llama forma suhstanci a l , y, a su v e7, a lo rue h a c e
nue algo sea acci
dental en acto s e ~e den om ina forma accidental.
!)

-

y puesto qu~ la r~ n e r a tión es mov imi e nt o h ac ia la forma, al doble tip o de eene r ac i ón co r resro n cc n dos ti p os de formas. (9)
La generación simple se deLe a la fo r ma s u st a n c i ~ l ; la pe neración

accidental se debe &amp; l~ fo~ma acc id enta l
Cuandn, p u e s~ se intr~
duce la forr1a s ubst a n c i a l se dice r r or i ame nt e que a lgo '' se hace"
Así decinos que ';e.l l1ombre se h a c e' o " se p.enc r a'; . Fe r o cuando s e in t r o d u e e 1 a f o r ma a c e i c1 e n t a 1 n o s e d i c e '1 u e li s e ha e e ': s i mi:· 1 e
mente ' sin o que "se hace así·~ . E11 e R t e ú 1 timo c c. so 7 e un n do un h om
brc es p.e n e r a1o blanco n o se d ic e que ~se h ace o se genera hombre;
simp lemente , s;no q u e ~se hace o se p.e n e ra Llaneo~. A este doble
tip o de eeneraci6n se pone una doble manera d~ corrupci5n: la corrupc~ o n simple y ~a corrup~ión acc i de nt a l . (10)
e r a e i ó n y l e c o r r u p e í ó n s i mp 1 e s n o s e d a n s in o
en el género ce la subs t anc i a . 12 re n e r ac i ó n y la corrupción acci
dentalE:s , en t oo os los den.ás f." éj,1eros. Y as í como l a ee n e ración --consiste en un c i e rt o cambio del n o - e xisti r o del no-ser al exis
tir o a l s e r , la corr u pc iÓL corresron~e a l o c o ntrario : al cambio
del ~xistir o ser al no-existir o no-ser.
/ 7/

L a f on

e

Pe r o l~ re n e r ~ cl 6 n no prov ic~ c de c u alq uier n o -ser sino que l o no- cxistcn t E ~o t e n cial, com o l a es t a tu a ¿e l b ronce, supo~
g amo s. El tro n ce es e s t a t ~3 e n p ~ tenci~ y no e n acto. Para que ha
.. ""'°
ya p.eneracicn
s~
r eq ui• e r e ·
•

1)

eJ

ser

2

n f' 0 t

~ TJ. C

i a ,

o sea,

•
~~a r e ri a

·

;

2) el no c xis t !n te er. oc t o, o sea, l a p riv ac ión :
3)

a q u e 11 e ; o r
(11)

J. o c• u e al8o de vi en~ actual s o s ea,

la forma

Cuan~o el ~ro nc ~ se hace una estat ua , e l b r o nc e __ que e~
~n ~o t e nci a _ pa ra se~ forma de la estat u a --· e s la mat e ria , pues
l~ informe o 1n de term1~~do e s p riva ci6 n , mtentras que forma es la
figurda p orfla cual se úi~e q u e e s es t a tu a . No se t~at a, sin embar

ti

I

go,
e 1 a · arma
sulstancial
e n este cas o (porque e l b, r o ne e a n tes·
d
.
, · d e 1 a d ven1m1 e nto e 1 a fi. e ur a existe e11 acto, y su e xist
·
·
e ncia
co
roo bronce n o rlepend~ de l a figura) sino n uc se tr~ta de la f o rma1

'

•

�-41\

accidental. Todas las fcrma.s artificial e s s on ac ci de nt a l es , e n e
fecto, ya r1 ue el arte no se d ~ sino e i1 a ~ uell o cuya e xist e nci a h a
sido deter~inala ya perfecta p or 1 2 n at ural P. z a . (12)
Il a y 9 Por c o u si f' u i ente s. ti· es p r i 11 c i p i n s d &lt;: 1 a na tur a 1 e za ~ 1 a
mate_!'ia, la forma y la r rivación. De c ntr ~ e ll os 9 ln f o r11a es
e 1 p r i ~ j. E i o -~~ te rm i na n t e d e 1 a__ 8 en e r a c i ó n. • Le s / 8 / o t r o
d os r e r

-

s

ticipan de aquel principio por el 1 u e se 0p&lt;!ra l a re n eraci6n. De
ahí que la_~~eria y privación sean l o misr c 0a ra el suje t o , a unque puedan distinruirse racionalment e . L o Dis mo e s ~ des &lt;le lu ego,
el metal y lo informe ant~s
de la p r ese nci a de l A f o rm n . Pe r o se clice "metal" en un sentido, e º in~ ~ rm e" en o tr o .
Por es~ no ~ u cde dec irs e q ue la privac i 6n s ea un r rinci p i o
por si mismo ? sino ro r accid c nt e 9 p u e sto q u e co incid e 9 no r ejemplo, con la materia. (1 3) As í , si u n médic o ed ific a una cas a , de cimos C! U ~ lo h e c e po r acc i den t e, o s 0a, n 0 e n cu a nt o m~d i co s in o
en cuanto construct o r. Y, co mo p u e~e
v e rs e, e ll o coi n cide e n 11n
misro sujeto· el médico.
.
E 1 a c c i c.l en te

r u e el e

ser

e~

ob 1e :

E!:_E~s

ari o,

es

de c i r ,

i ns e p ~

rable de la cos a (l ~ capacidad de r e ír e n el how l r e, po n gamos por
• caso) y , ccidente inn ecesar i o,o s e a, sep a r ab l e ( con10 es e l c a s o
de ... l) 1 an c o ; &lt;: u e p u e d e s e !' ~r s e de
h o ml1r e . . ) • De a n u í s e in f i e r e ~
que, si Líen lo pritv ac i 6 n es princi ~ i o nc c i d e rt a l , n o s e p uede
seruir &lt;le ello q ue sea inn eces~ ri a i'n r a l o pe n e r ac i6n ya ~ ue 1 2
materi e nunca se separ a de l a r rivacion. En c u ~ nt 0 e Yi s te bajo ~
t1 a f o r rn a t i n ne 1 a p r i va c i 6 n d e o t r a , y vi c E! v e r s a . I· o r e j &lt;;:; m r 1 c1 : e n
el fuego se da l a privación &lt;lel a ir e~ y e n e l ai r ~ : l a de l fu ego .
.,#

for tod o ello convien e p untualiz n r ~t ' e, c omo l :, pe n eraci5n
no provicn~ del n o-· s~r, no decimos ~ u e l a n erac i ó n sea ~ r in c i p i o
sino ~rrivacion.,# , r ue s l o n eració n n o de t e rmin a Ll suj~to . Un ~
jemrlo ~ ~ no ver.,# r·ut: c'e ,: :iplicarse a los no- e xistentes ('(La q uimera no ve", puede decirse) y P.s imismo 3 los süres q uL ca r ~cen n a tt1ralmente de visión (las r i e~ras ). P ero l A r ri vptci ~ n no se ap l i
ca sino a un suj e t o determin ado , e n e l cual ' t ene rí a' q ue darse
uné! a isrosición n ct ur :i l. (lLJ.) I or eso n o se h al1l ?. /')/ de 'c eg u e r a ''
sino en a q uell o que ten&lt;lría ~ u e tener la dis po si c i ón r a r o ver. Y
como l a re ner ac ién n e provie n e del no- ex i stente sj~ple , si n o de l
no - s e r "t u e e xi s t e e n o t r o s u j e t o L1 . e . , a c c i el ¿ n ta JJ , y ni s i ~ u i e
•
ra en ct1alquier o tro sujete sin o e n un o d~ ter ~ in n~o (pues n o s e
11 a ce fu e~· ( c1 e e u a 1 C"! u i e l~ n c1 - fu e~ o s in o de ta 1 n e - fu e p· o s e l' r e e 1 cual l~ forma del fuero p u ede es tar e n rotencia), se rl ic e) por ~
11 o , q u e la .. p r i va e i 6 n e s 1"" r in c i p i o y n o ñ e r a Me n t e n e· p a e i 0 n . No o~ s
tante &gt; la privación s e diferencia de l os o tr o s princi p i os en l o
que diremos de inm ed iat o .
•

Hay p rinci p i o s del se r y nr in c i v i os d0 l dev~nir . P a r a q u e
una estatua &lt;levenpa, s e n eces ita q ue e xist a e l metal y, a&lt;leM~s,
que exista la fi ~ ura de 1 ~ e statua. De ipual m ~ n e r a, cua nd o ya existe una estatua, s e nec€sit@ /10/ o u e exi st an es tos dos: el -

'

�•

!..4 2-

•

'
•

'

•

•

"

metal y la figttra. La privación, sin eunbargo, e s princi~io d8l de•
venir
y no del ser. En efecto, mientras 1 ~ c stdtua deviene, no e~
,..
todav1a estatua (si 1 o fu es e .. no ,. el e,, en d ría · , P uesto ,, u e 1 o CJ u e •
se hoce o devi e ne no e xist 2 sin o e n inst a ntes sucesivos,
como en
el tiempo y en e~ ~ovimi c ntc)s pero 7 un a v e z hecha estatua, no
hay en ella priva c ión de la estatua , ya ~ue ni la afirmac~ón y~la
negación ~ ni la pri~ación y la disposici6n pueden a~rse simultane~
me n te • As í q u e , 1 a p r i v n c i ó n es r r in c i p i o_ 2 c c id e n ta 1 , . c o 1:~ o . h e mos
expresado Rntes; los o tros dos --materia y form a -- p rincipios subs
tanciales.
,
•
De lo exputst c resulta cl a r o ~ u e la mat e ri a se distin~ue
de ia forma substancialmente ; y de l a p rivación, racionalmente.
(15) Materia es a~uello e n l e que s e entienden f orma y privación,
como en el bronce se entiende.n ln f o rma y lo inform e. ·l:i. lgunas v~
ces, no obstante . . se llama 2 l a mate:ria "mate ria con privación''
y en otras oportunidades 'ma teri a sin p riv ac ión'; . F.l bronce, mat~
ria de la estatua, no comporta privaci6n, po r q ue 9 al decir la p~
labra "l)ronce 11 , n o ente ndem o s "lo in de t c r n1 inado o ,.lo informerr.
Per o tom~mos otro caso ; e l caso de l a harina, su po npamos. La harina -materia r e s pec to a l po n- . comporta en si la privaci6n de la
forma del pan; porque, al cecir ~ harina ' sipnific a mos indisposi
ción o indeterminación c o ntrari a y opuesta a la forma del pan. Y 9
como e n la ge neraci6n p~ rm2nece solamente la materia o sujeto, mientras que no permane~e la p rivación , tam po co subsiste entonces
el compuesto de materia y pr iv ac ión. Po r t a nt o, la materia q ue no comporta privación s e denomina mate ri a pe rm a n e nt e; la materia
que l a com po rta ~ materia transitoria.
9

I

,

También debe t ene rse en cuenta q u e alfuna ma teria está com
puesta de forma ; p.e . , e l metal, aunque se a materia r e specto a la
estatua , es sin em bar go, un compuesto de materia y f o rma. Por e
llo -por q ue tien 2 forma-no se llam a al metal materia p rima . Por- ·
materia prima hay q ue e ntend e r l a materia sin forma ni privación
a 1 runa , p e r o s u j· e t a a. 1 a f o r ma )~ a 1 a p r i va c i ó n . S e d en o min a '' ma
teria primar' porqu~ antes de e ll a n o e xi s te ot r a materia. En grie
go se la llam a /11/ " l1yl e ~ es deci r , ': c aos 11 o :1 c o nfusión n . (16)
Ahora
bien : t odo acto 0e co n oc imi en t o y t oca definición se da a
...
t r a v é s d e 1 a fo r a .:i • P e r e s o 1 &lt;:~ na t e r i a p r i ma ni ,-, u e d e s e r
de f in i
da ni con oc ida por si misma sino a través de --o e n r e lación con-la fcrma. (17) Lo que e~u iv a l t a decir ~ u e nateria prima es aquello que mantien e c o n todas las formas y p rivaciones la misma
relación q ue se da entre el cetal con la e st a tu a y lo informe. Y
se llama materia ? rim a sim1) le . En a l g Gn s e nti do p uede t omb i~n de ·
cirs e que al~o es materia ¿rima respecto de a l gú n gé nero, como
a g ua respec~o tl~ l os 1Í 0i uidos. Es t a Últ ima mat~ria, sin em~argo,
no e s materia simple ~ ya q u e se tr a t a e n es t e caso de un compues
to de materia Y f o rn1a, po r J.o c u a l sab ~mo s q ue tiene materia an~e
.
rior.
,
·
11

-

el

Tanto la ma t e ri a p rim a comQ la for~a, ni se Reneran ni se
corromp e n •. (18) Toda ~eneración --recuérdes e -- p r o cede de al~o
•

•
•

-

�•

-4 3-·
a '1 u e J.1 o e~ e 1 o -: u e r r o'' i l~ n ( ! 1 B p t"' 1. ~ r n. e i o n (! s 1 a ma t '-' r i 2.
s 'J té l;.! j _ri C&gt; !' es · 1 a fe ; r1" '1 •
S i , p u t=- s ~ .La m ..., te i· in y l 2 f ~J r m ~ s \2' g e n o
rl'S '::1'.'L, ae daría una m-it &lt;.?. ri a (. ~ l éi M'1t erin v 'tn a f o r 1;: n ti'- l 'l fo r r; a
y , ! .:.; e o t a Tn a n e i· a 1 1 e ? a r í a m · ' s a
u.n ;1 e a d e n a i 1i t i n i t -:1 • l ~ &lt;... ~ o n d e '- o r1
C J. tl Í :'tl OS ,: ~' r; ~' '.). ' l1 ~ ~l _f ~~ n l.: r ~ C Í Ó Il ~- - 1 J Y. t.) r l .. , me ll :: C '1 a l- :;,_ ~ 11 : l' -· - S Í n O , ! '~· .t - ·· ni~
~ s --t o •
.e_...o____
,._•J--·i 1

,.,

f! o-.

J

1

1

JJ e ~') •: i: e 1.1 (~ r s e e n e u e 1 t t ;i
&lt;.' s i ll1 i s m o r1u ~ l él n1 é1 t e r i .~ .. r. i n1n ~- - s e
tlic8·-~- t~ s nur11é ric 81·.e nt c un ·" e n t o\ 1 1 j n . ~· err• ' nl111erica1l ~ n t0n t i t. n e;
&lt;l o s s ~ n t i c1 e s . r r ir e r o .. s e - r e C: i e n ¿ G a · u e 1 1 n
·.i 3
t i 0. P '_ u 11 :'- f o r r.1 2
cl ¿ t e r ii'! j Il :1. d. ~ e:. u A P t : t e t i ""'a !11 t! n '.: e ( 1 S ó e r q t e s t )
i 11 c. s ~ e n r i l'1 t: r &amp; ? n ~ j _,1 &lt;J
i 1 &lt;.&gt;
~... '1 e r.1 e ·J. e e i r s t..: &lt;; il \;; 1 a '!' 1 e t e r :i ~ · r ir· a :-1 e ~ 2l_!1 .:1 , 1) l te s t " ·., 'l e e n s i
rtJ i s m a
n ·) ti F 1. ~.:
fe rtn a ~ l. pu r. ¿ º 2 n s E' Pu n ~~ cJ 1 'J r a J~ ~ t él r . l; i é rt s e d i e ~ '1 \t G o J. ·· o ,.· s n u mé r ; e 0.ri e n t e u 11 o e u n n d r e ,q r ~ e ..
· L. l E.. t e r ¡- i n :.1 e i 0 n e s ··
1 i s t i 11 ; u í r s ~
q t.l •.:: 1 L' ti o &lt;· n
o s &gt;i \' ;:¡ : a r s L c. n \' A r i r- s • A s í 8 s e f) rn ) s e
(: r1 .... i (: r·l a (J q t1 e l f' T" a t e r i t:~ r r i. n1 '1 s '- r ~p ~~ t l L P' e r i e '1 lll en t t-: , r u l' s t e e u e
d '' :1e ( _! n .: \:! n 'Í e r s ..~ si n nin ~ p u n ::l d ~ ·"1 '1 u t:" 1 1 él s ~ i ~ ·o e- .l e i o n '~e n o r 1 ~ s e u a
1 es se d.:~ 1 a ,l i. fer. e n e i ;i n u ITt ~ r i en . t s i rn is r e es n '- e t s ,, r i ~ l / 1 '2 i e 0 n
r; r f _11 d &lt;:~ r . u\~ } s i h i e r1 11 r- fl t e. r i '1 ~ r i ~ :i i1 o j ne 1 t1 y· e e n s u e o ne i e i 0 :1
n i f o r n a i1 i r· r i v :.-. :. i ó r1 d e n i n 1 ú n t i " o ( e ,... I"1 e ; v . ·: •
e-: n l ., e o n d i e i ó n
d e l l;i e; t .~ l n o s e d [' n i 1 A f i !' u r a n i 1 o i n f t.' r m&lt;~ ) 9 ·&gt; i n €! r ' ; . n r 1· o l '-1 rn a
t e i· i ;\ n u u e P s ,~ s e r· " r a ·1 e l a f o r rr. n y &lt;~ t..! l é' - r i v :i e -· 0 n
..! n
'"' e o. s i o r-. e s
e s t n r ~ CJ b ü j () un e f e· r ri a
.! n o t r n s e: i r e un s t ~ r e i , s l ¿-i j o o t r l' • l ' e r o 51
l) o r
si r.• is ''1 ·~ 9 n u 11 e a r t1 e ~ '"""' E. xi s ti r . ro r "' u e .. s :i (" r' s ~1 e 0 1 d i e i ó n e
Iln t ·'-¡, r a l\... ".; 8. tl '" c 0 nt i.en0 aJ.:- •1n a fC'rri?. , P~ ruc.:. c.~!.~ c&gt;· is t ir &lt;..' L1. ne t o, y e.
~:i u · e 1
s ?. r e n a e t r ' s 0 1 o 1 o ,ja 1 é' : o 1: n t:' ~ .\ s i e! s ~ u e ex i s t e \.! n ro
t' · cia úni.i::...'.1111entl. En conse:cu,• rLCÍi'. ~ n:' t!0 C 1J ;~ ex .: s t ·. ,_ .. , "lctc l"' tt edC!
~ f.:'
....., e'' t e r 1· .-1
.~
r, l. i l '1c
. . o ( .l, q ")\
11 •.":1 u·.·1 ,... ....
1
'

1

w ••

º

-

ti'\

4

,1 • • • •

.

.L O

j) -e

-l ;'\

1() 3 11 r
.,
. , .,
p rivt.tci. o n.

fo¡- rna y

r... • •.....1

? '\
.... I

qU

c l c't'.:'O

V(

·~
~

•

l. n

e 1• r J.• e s

l o s tr e s n o

€;

tres

&lt;1 e

brs t~n

1~

l'a r a

1 r:, p o ten e i n 1 r

.

'

0

í

!?G l' l
1 ~ t··

el

1'.." r

r.1 a t e r i a

51

. ..,,.
c1 on .
.

s l.

e

.
l·' 1Sffi0 ,

r

t..!

el u

-·

pue
1.-, ·' e t t 1 . Fl ri t ~ tal
··(1u 1: e s t.st a Cl1:'
c1r:-&gt;'•
rois~o / 13/ , n~~ e s i 1.a un &lt;'[e nt 1.. r· :: r 'l r ue
ha~ e i· s &lt;:
Sl.
~stat u n
'
·L ...., r o r r ~ ,
t: a 1 " n ,') e &lt;'
"" ·r.· •...'' r..... !. ' ~ .t .n \.!S t ." tu c ""A S e
T 'I 0 t t.. n e i ~
(-1_ '- to •
] , 3 ..::
J '\,./
•
.
.
,
., '
.
. ' t1s~ r r- 1cto (y p l\ l d (; ~ x :: r a e r s e a s J. r · 1 s ...., -i u e ..L t' r~ o t &lt;: n e :L a ,. · r r
f 0 r r· a ü e 1 e ~t. n e r ; ¿e ,.. r s t o e s
J.., r u e e n t e n d e rr10 s c ooo
}-, ~~ l• l ~ el c. 1 '
....
.
t ~ r r.:1 no j ~ f' e n c. r A. e i 0 n ) s • o &lt;- s t o , u &lt;-..! l P f C· r ., ·'3 n e c- s sin o s L. r l°e p (!
1 ...

~

~

º

1\

s e o bra e st5

l o q ue

C:.~1 0 .

~ evin i ~n~ 0

..

fli ~ n t r~ s

J~

e ..15 a

S C:.

hace.

..

y l r forma ,
.
~
ctue.
Y
d
est~
p
ri~
,, t
~ o t r o p r in e i f' i 0 r t 1 e
•
•
•
e: i ~"' i o i1 e et: s a r i o l o 11 a n' ., mo s e ::i u~e?- e f i_c_j. ~-~ ~ !_~~­ n r· ~ n _t _e_0 _ _:_ p r 1ne1p1 n_

Se necesit n 9 r~r
r o ··· 1:-· r í ne :i. ! i o d ~ 1 s e. r

de 1

~ovimi e nt o '

·--- --· •

. a
,,.,_·'•

\•

•

-- --

cu~n 1 0

,..... u L!')

tcnt 0~

]o

ad~m~s

i~

r 1a t e r i a

Sl a .

t o rl o le ri, u c

..
,\ ctua s

¡J u'- s t o
3eg un e.&lt;p.¿,1 l.. Cr' /\ ri s tót . . . le s
#"

ac

E'

t e r~ ,, i , n l 1 o '1 a
J ~ "íe tafísi

e L ll:

-

en

\

,

�..

•

-44•
\

ca, (20) también se n e c~sita un cuarto (o rinc~ p io), esto es, aque
lla
tiende
el
operante.
Y
a
e
ste
Drincinio
se
le
llo hacia lo oue
..
•
•
roa fin.
•

-

•

Adviértase , con todo, 0ue si bi e n todo agente (natural o voluntario) tiende hacia un f i n, de ~ sto no se siFue que todo age~
te '' conozca" el fin o p u edl.l de1 iberar acerc a de e s e fin. Conocer
el fin es una necesidad pa ra los arentes voluntari o s , o, en otras
palabras, aquellos cuyas ac cicnes n o est~n determinadas&gt; sino que
'pueden optar entr e opuestos. Fo r ello d e~e n conocer el fin según
el cual determinarán sus accione&gt;. Pe r0 , e n los apentcs naturales
las acciones e st~n determinad ~ s. Po r eso no nec e sitan estos Glti
mos elegir lo mis conv e ni e nte para su fin. Avicena pone el eje~
plo del c itarista. Al citaristaQ en e f e cto ~ no le incumbe deliberar ac e rca ¿e c~da un a de sus r~ rcusion e s sob re las cuer~as de su
cítara, p ues cada puls~ción está ya deter minada en ~l propio toe~
dor de cítara, si ocurriese &lt;le o tr a man era s e daría un interv~
lo sin sonido entre p ulsación y p ulsación. P ar e c e, pues, obvio que · el operante voluntari o delibera más que el agente natural. Y
así . /14/ queda ~lar o ~ o r consecuencia; po r q ue si el agente volu~
tario --que se manifiesta como mas im pdrtante-- n o delibera alg~
na vez, ta mpo co , cons e cuent emente , lo hará · el a ge nte natural. De
donde concluímos que el ag e nte natural p u ~de tend e r hacia un fin
sin deliberaciónº Y e sta t e nd e ncia nad a s irn ifica sino tener inclinación natural hacia algo.
.

'

'

'

•

De lo dich o r es ult a ob vi ament e q ue s on cuatr o las causas:
ma t e r i al s e f i c i en te ~ f o r ma 1 y f in a 1 • Y a u t: q u e u p r in c i p i o '' Y " ca u
sa. se e mpl ee n indistintanente , como s e indic a en e l libro IV de
la Metafísi~a , s in e~~arg0 el ~ropi o Ar ist ó t e les ha c la de cuatrn
ca u s as y tres p r in c i pi os E- ':..t r .. F í s i c a .. A es to d e 1 e mos s e ñ a 1 ar q u e
Ar í s t ó t e 1 es as u me '' ca u s as ·' tlt cr t o en e 1 s en ti d o de " ca u s as e x t r í n
secas' como en el de :.intríns e cas". La mat e r i a y la formn se di::-.
c en ' ' í n t r í ns e ca.s ' a 1 a c os a , !) o r q u e s o n p a r t e s c o n s t i t tt t i v as d e
ella; pe ro l a eficient~ y la final se llar"an 'ex tríns e cas 91 porque
están fu e ra de e ll a. (21) P o r · p rincipi os': , sin embargo, .e ntiende
allí Arist6teles solamen t e las causas intríns e cas. Y no incluy e
entre é st e s la n rivac ió n ~ po r q u e es ~rincipi c por acc idente' como
indicáb amos antes. Y cuando d ~ c i T1 os q u e l e s causas son cuatro , en
.
tendemos las causas su bs ta nc í ale 5 , a las cuales n o obs tante, se
reducen todas l a s
causa~ po r a ccid e nte. ro r q ue t o do lo c ue exis
te accid e ntalment e se r ed u ce a l o q ue e xist e po r si mi sm ~. Y si-bien Aristóteles emplea nprincipios" r or "causas intrínsecas" en·
e l libro I de l a Física (22) ~ ain embargo, c omo dice e n el libro
V de su l1et a física ., se ll ama n propiamente "principiosu a .. las cau
sas q ue son pa rte de la cosa (2 3) . Po r ej . , 1 2s causas intrínse=
cas. Mi e ntras q u e ·" caus a ' ' , d i ce, /15/ se llam a n in c1 istintamente
a ·. unos y a otros.
A pesar de lo in dica do , aleunas veces se subs.
tituy e un termino por o t ro . De e st a man e ra ,
puede h a~ larse de que toda c a usa ~s pr inci p i o y de q ue todo p rincipio e s causa . Pe
- d e a 1 go a lo comunmente
...
ro parece ci ue " causa "ana
conoc id o por ''p ri_!!
~

,
•

'

•

\

•
1

'

\

t

�-45-

e i p i o" , pu, e s ~ ) '1 u e 1 o q u~ es P r in c i :"'. í o puede s e r 1 o t 2. n t o s i se o b
tiene de e 1 ex is ten c i a { os ter i o i· , como s i no s e o b ti e ne • Ta 1 e s
el caso del artesano 9 dip,amos. Del artesano ~ u ed~ ~firm a rs e q ue
es el principio del cuchillo~ ya que de su oper~ción oL ti e ne la
existencia del cuchillo. Pero c ua ndo al ro camb i e de l a b l a ncura
a la negrur~, por ejemplo 1 ent onces se d ic e q u t· l a bla n cu r a e s el
principio de ese cambio, y sa lemos q ue, univ e rsal me nt e, se llama
"principio" a todo aC)uello de lo cual s e oririna e l movimi e nt o .
Sin emgargo , la b lancura no ~s alr.o d e cuya ex ist e n c i ~ s e obtenra
la existencia de un ser posterior 9 esto es ~ la n ee rur a . En cambio,
"causa" se denomina excl~sivam c ntc a aquel principio de l cual se
sigue consecuentemente un ser ulteri o r. Por e ll o se d ic e q ue la
causa es aquello de cuyo ser se si ~ ue otro. En consecuencia~ al principio originant e del lll ovimiento no p t1 ede llamársele uca usa t• por si,aunque se le denomine principio. Y debido a es t o l a privación ' se incluye entre los prin c ipi o s y n o e ntr e las causas, p ues
la pri~acion es aquello de donde comienza l r pen¿ r ación. Puede,
no obstante, decirse tambi é n g ue la privación es causR acc idental ~
en cuanto coincide con la materia, coMo a ntes s eñalálamos .
1

•

"Elemento" no puede j1 ropiamente ll amar se sino a las causas
de las q Ul~ rroviene la comp o sici ón de la cosa? o mcj o r, a las 11 cau
sas materiales". Pero no a t oda causa materjal, sino solamente a aquella a la que se d ebe la p rim e ra coDpo sici ó n , d el mismo modo
que no decirnos que los miembros de l cuer po tan h i 6 n se componen de
otros elementos, y, sin embarre, podemos decir q u e l a tienra y e l
·'l g u a son e 1 eme n to s p o r que n o s e c o mp 0 nen
d e o t r o s c u e r l' o s s in o que de ellos proviene la prim~ra c ompo sici ó n de t o d rs l os otros cuerpos naturales. Por esta r a z ó n, dice Aristóteles e n e l li b r o V
de 1 a f·f e ta f í s i c a que ''e aem e n t &lt;"' ' es a que 11 o de_ 1 o e· u e s e c o mpo n e
la cosa /16/ en p rimer lugar, y además e stá e n e lla y n o se d ivide
de a cu e r d o a 1 a fo rm a º ( 2 4 )

-

La exposici ó n de la primera fia rt e 9 esto es , "e s aquello de
lo que se compone la cosa, e n :' ri~er ]upar'", es t ~ sufi cie ntemente
clara en t o do lo que hem o s e x p uesto anteriormente. La seg unda -parte de la definición de Aristóteles ( 1·y además está en e lla H) la pone el autor para establec~r la diferencia n cesa rí a entre el~
mento y ~quel tipo de materi a que se corr ompe t ota lm nte e n l a ~e
neraci6n. Como el pan 9 que
e s matcric de la san r r e. I1 e r o n o puede peneraree sangre a n o s e r q u e se corr ompa e l J&gt;an. De dende se
sigue que el pan no permanece e n la s a npr e y , po r lo t a nt o, n o pue&lt;le decirse ~ ue el pan sea 'el eme nt0'°' de l a sanrre. Los elementos
deben permanecer de alguna maner a cuando n o S€ corrompen t o talme~
te • Y a s í e s c o mo s e in d i ca c¡ u e o cu r r e en e 1 1 i l~ r o '' S o e re 1 a Gen~
ración· ' . (25)

•

La tercera parte de la e x po siciñn ( ny n o se d ivi de de acue!_
do a la forma'' , o se a, sepún l a espe cJ.~flj,~-i~ ~. 0 ~ e par a d i~ e renciarl o
de aquello 'JUe tiene diversas rartes &lt;.~...... la f o·rm&amp;1.: es decir, en la
es p e c i e , v . g . , 1 a man o ~ cu )T a s r a r t e f e n (t~ ca l;"'p é. y 1 o s h u~ s o s , los cuales difitren en especi~. El a;tua , ~~yas pa ftes son si.empre &lt;

¡;,,.

; 1\ g OEPAF.TAi.~l!NTO :;; I "'.:' "
-:-&gt; ~
" / '".."I ,.
~ ~·.
OE
~ .:.. J
'"..A . ·,~
~" ' ~

~:&gt;"' . "'~CION ~ ~~- &lt;~~
!J .. · •..
- - ~~
• •• Íf , ,. : . ~ ·,,. ~ .
"'

..

.-

J f\ :,

•

~--

'

,

•

•

�•
•

-46-

•

•

•

•

•

•

aBua por ejemple. Así pues, parn ser elemento ne se rrec2sa ser indivisible cuantitativamente, basta ser indivisible según la fo~
ma; y aun0ue no se divida en medo alruna , tam~ién pu c&lt;l e llamarse
'elemento' (en el sentido en q ue l a s letras s1n 'elementos' de las
palabras) a algo.
.
•
•

•

'

'.

•

•

•

11

Por todo lo expuesto se ha hecho patente q ue ·'principio
eS IDaS amplio que 17 C8USélH en Cierto IDOdO , Y que: f1CaUS2'~ lo eS mas
que "elemento';. Esto, ??r ot-r.a parte, es l o que afirma e l Coment!!_
dor al exponer el libro V de la Metafísica. (2 6 )
II
Visto que hay cuatro géneros de causas~ añadamos ~~e resu! -..._
ta posible que aleo teng a varias causas. La estatua, por eJemplo,
tiene dos: el metal del nue s e construye y el artista. El /17/ a~
tista, como causa eficiente de la estatua; el b ronce, como materia
(causa material). También e s posible q ue le mismo sea causa de co~
trarios. Por ejemplo, el timonel de un b arco es causa de l a salv~
ción de la nave y causa del naufragio ; de esto último &gt; por su a~
sencia, de aquella, por su :? resencia. Así se e xpresa el Filósofo en
el libro II de la Física. (27) Debe ~enerse en c~enta, asimismo,
que 91 causa': y " causado" puec!en coincidir en uno r e specto de lo mis
t1
1
mo, pero de diverso modo. Caminar, pon~amos p o r caso, resu ta ca~
sa de salud': en ocasion e s , en cuanto "causa eficien·te¡· . Pero la salud es causa del caminar , en cuant o "causa final ,, . Caminar pues
es causa de la salud , en ocasiones y causado por , la s2la~. Del '
mismo modo, el cuerpo es materia de l alma y el alri.a e s ·forma del
cuerpo. Se dicé , por consigui e nte, que la causa es eficiente respecto al fin, ya que el fin no deviene acto sino po r medio de la
actividad del agente , pero se d i ce que ~1 fin e s l a causa eficiente, porque lo eficiente no se opera sino por la int e n c ión de un fin. De donde, lo eficiente es causa de a 1 uello 0ue es
fin (como
caminar para que baya salud). Sin embarro , ne ha ce q u e el fin sea
fin , y por ello no es c ausa de la c c us al id ad final, esto e s, no hace que el fin sea causa final. Tal e s e l caso d e l médico por ejemplo, que hace que la salud deven ga actu a l , pero no hace que la
salud sea fin.
. '.

-

Ademas, 81 fin n o es causa de lo q u e es e ficiente, s ino causa que lo efici e nt e sea eficiente. Así, la sa lud no hace oue
•
el m~dico sea m~dico ( y ha b lo de l A salud qu~ deviene a trav~s
d e 1 a a c t i vid ad d e 1 L'' edi c o ) , s in o que !1 a c e 1 u e
e 1 mé d i c o s e a e f i
ci~nte~ Por e l~o~ el fin es c a usa de l e
cau sa lida d e ficiente, p~es
hace que lo efici e nte s e a c a usa ef iciente. re modo s imilar, también
hace que
. la materia sea n at e ria y l a forma, f o rma· o- ue s la materia
no recibe l a form a sino por un fin (y la forma no perfecciona a
la materia sino a través de un fin). Por e llo s e d ice que el fin es
la c~usa de las causa s : porque es la causa de la causalidad de todas las causas. A la materia se l e ll ama también "causa de la forma"
en cuanto la forma no está ~ino en la materia . y de modo parecido
1 a . forma es c a u s ~ d e 1 a m.~t e r 1 a , en e~ s en t id o d e q \Je 1 a ro a ter i a no
ex1ste en.acto sino p or la f o rm~. A:i pues, l a mat er ia /1 8 / y la forma reciben sus nombr es en relacion uno con o tr a , como se obser;

I

•

�-47va justamente en e l libro II d e l a
Físi ca. ( 28) . Tamb i é n p u e d e d e
cirse de ellas q ue g uardan r e laci6n c on e l c om p u e st o, e n e l mi s mosentido en que una p art e de un todo se rel ac i o n a c o n e l t o d o y lo
simple se relaciona c on lo compu e sto. Y l o mi s mo p u ede d ec ir se de l
compuesto~ que
euard a relación con s us pa rt es. Pe r o como t oda c a u
sa es ~atualmente ant e ri o r a su cau sad o, e n c uant o ca u sa ~ h ay que precisar qu~ anteri o rid a d s e enti e nd e d e d os ma n e r a s c o mo d i ce
Ar i s t ó t e 1 es en e 1 1 i b r o I 1 d e s u o b r a f S o b r e 1 o s Ani ma 1 e s ,. . ( 2 9 ) De acuerdo a est e d o bl e s e ntid o , s e p u e d e d ec ir que a l go es "a nt e
rior" y "posteri o r" e n r e laci ó n c on l o mi smo . As í oc urr e, s u po n p~
mos con •·causa 11 y ' ·causad o' . Se dic e c u e a l p o es an t e r io r a o tr o-:respecto rt la g e neraci ó n y n l ti emp o y a la su t st a n cia y a l co m p l~
ment o , por ejem p lo. Est o s e de be a q u e l a a ct iv id ad e n l a n a tur a l ~
za p r o c e d e d e 1 o i mp E: r fe c t o a 1 o ;\f37rf e c t o y de 1 o in c o mr 1 e t o a 1 o completo. Lo imperf ecto e s ant e r io r a l o pe r fecto~ e n c u an t o a la
generación y al ti em ~o~ Fe ro l o pe r fec to es ant~ r io r a l o im pe r fe c
to ·simple y n .~tura lnie nt e.
De es t e modc :'Odem r s cl e c i r c u e "e l ni
ñ o es anterior al h ombr en, r e s pecto a l a ge ne r nc i ó n y a l ti e mpo,
pt:r o Q\.c:..
"el h ombre e s a nt e ri or. al ni ñou e n c uan t o a la su b st a ncia y al complement o . t 1ás , si bien e n el ni vel comú n lo i mpe r fe c
to es anteri o r a lo p e r fe ct o y l a ro t e n cia a l ac t o cuan d o cons i d~
ramos que en uno y e l mismo ob je t o lo i mpe r fec t o es a nt e ri o r a lo perfecto y l a po ten c i ~ a l ne t o~ s in emba r go e n el l en~ u a j e t é~
nico tenemos q u e d e cir o u e co nvi e n e a l o per f ec t o y a l act c se r a n
teriores , p o rqu e l o q u e r e du ce l n ro t enc i a ~l ac t o está en ac t o~ y
l o que perf e cci o na l o i mp e r fec t o , es pe r iec t o. De sd e lu ego, l a materia es a nteri o r -- ge n e rativ a y temp0 r alwente-- a l a f o r ma, p u es
to que t o d o a q u e ll o a l o q u e a l p&lt;.1 acon t ece es ''ante r io r " a l o mis
mo que ac o ntec e; per o l &amp; f orma es a nt e ri o r a l a ,ia t e r ia ~ u bs t a n ~ial
y complernentariament ~7 p u es l a ma t er i a n o ~ x ist
comp l et a me nt e s i
no g racias a la f o ro a . De l a mi sma ma n e r a~ aunc u e l a ca usa c fi c i e ~
te sea - - p c ner a tiva y t empo r a l men t e- - a nt e ri o r a l f in (p u s po r l a
causa e f ici e nt e
s e d a e l m o vi ~ i cn t o h ac i a e l fin) ~ sin emba r go e l
es anteri o r a lo e fici e nt 0 , y a l a s u b s ta n c i a y al conpleme nt o~ y. a
q u e / 1 9 / 1 a a c c i ó n e f i c i a n• t e no s e d e t ~ r mi n. ~ s in o p o r e J. f i n .
P o r tant o 9 e stas d os c:us~s -- la ma t e ri al y l~ e!icie nt e s o n anteri o r
e n e l niv e l d e lA ge n e r ac i ón. Pcr0 l as c~u s as f o r ma l
y final s on anterior e s e n e l niv e l de l a p~ rf ec ci é n.
,.

•

Y d ~ b e n o tars ~ a esta a lt u r a ~ u e l a neces id ad es dot l e:
necesidad absolut a y nec es id a d cnnd ici 0 n a l. ( 30 ) Po r 'n eces idad -·
---....,..-----·-a b sol uba" se entiende a qu e l l? q u , prov i e n e d e c a u s a s ante ri o res e n
el nivel de la g ene raci ó n ma t e ri a y c a u sa e fi c i e n te . La n ece sid a d
de la ~muerte 9 v.g. , · pr o vi e n e de l n mat e ri a y d e l a d i spos i c i ó n d e
los componentes contr a rios. Y s e l e ll a ma "ab s o lut a" a es t a n e c es i_
dad por q ue no ti e ne irn pe dirni e nt os .
Tam b i é n s e le p u ede l la mar "n~
e es id ad ma ter i ·R1 ° . La ' n e c e s id a d c o n di c i o n ~ 1 ' = p r oc e d e d e c a u s a s P o~
teriores en la generaci ó n: l a fo r ma y e l fin º Y as í d e cí a mo s ant e s
que era necesaria l a c o ncepci ó n pa r ~ q u e fu e s e g~ n e r a d o un h omb r e .
Se denomina ''condici onaln a e st e\ ti po de ne ce si dad, po r q u e n o hay necesidad absoluta para que un a mu j er c o nciba , s ino ba j o l a si g uie~

•

•
•

•

•

o

�-48-

I

,

'

•

-

te condición: que s e ges te un hombre. Y este · tip o d e necesidad . ti •
también p"uede denon1inarse nn e c esida d del f in
•

•

Nótese que l c.s tres c.ausas -- fo rm a l , final y efi ci e nte pu~
den coincidir en un o, como se J.ace e vid ent~ en ~l ejemr l o de la g~
neración. El fue go eenera fuego, en consecuencia, el fu ego es causa eficiente en cuanto penerac Pe r o, c.dem~.J.. es causa :ormal en cuan t o hace actual l o a u c antes era po tenci n l. Y, po r ultimo, _ es
c a usa fin a 1 en cuan to 1 as opera c i o fl es- d e 1 é1 ge n t e s e terminan con
el fuego mismo en cuanto es intentado por el age nt ~. Sin embargo,
el fin es doble : fin de la ~e n 8rac ión y fin de la c osa ge nerada. Esto se ve claram e nte en el ejemp l o de la fabricación de un cuch!
llo. La forma del cuchillo es /20/ e l f in de la generac ión. Pero
cortar, que es la ope r ac i ó n del cuchiJ_lo mismo, e s el fin de lo f~
nerado , es decir, del cuchillo. Por t anto, el fin de la. ge neración .
c o in c id e a 1 g un as ve c e s e 0 i1 1 a s d o s ca u s a s a n t e d i c 11 as . p • e j . , c u a.!!.
do tiene lu ga r la pe neracion de un miembro de l a especie .a partir
de otro miembro de la misma especie. El s e r h umano, supongamos~ g ~
nera al ser humano ; el o livo , al olivo. Pero esto no p uede entenderse del mismo modo en el caso de la cosa ge n erada . Ray g ue s abe r 9
sin embargo, que el fin y la forma coinciden en número , pues son lo mismo numéricamente la form a de
lo gene rad o y e l fin de la e~ .
neración. Pero no coinciden con l a causa eficiente e n númer o sino
en especie. En efecto, es imp os ible que el factor y lo h echo sean
l o mismo en númer o s p ues lo que es
forma de lo ge ner ado es fin
de la ·generac ión. lo c u a l --c omo se ap recia -- no coincide con lo
eficiente en númer o sino e n espec i e. De ahí q u e cuando . el hombre gen era a 1 hombre , e 1 gen e r aa te y e 1 ge ra r ad o son d i ver s o s cuan ti ta
tivamente, pero se identifican espec íficament e. La materia, no obs
tante , no coincide con nin g uha otra causa, por~ue como es ser en potencia, es imperfec ta. Pero las c tra s causas~ como están en acto
son perfectas~ Y lo pe rfect o y lo impe rf ec t o n o coinciden.

•

,

•

1

-

1

III

•

I
1 •

11

J

Una vez entendido que las causas son cuRtro --eficiente,
formal, material, final-- digaMos ahora q u e a cada un a de ellas se
la denomin a de varias ma n e r as. Así se dice que algo es ca us a prime
ra (o anterior) Y que algo es causa se r~ unda (o pos teri o r ) . Coiµo cuando decimos q ue la t écnica méd ica y el médic o s on causa de la
s~lud. Aquí, l a técnic a nédica e s causa anterior, e l médico, pos~e
rior. Y de l a misma manera ocurre con la causa formal,
y con las
otras.
\

•

,

-

/21/ Nótese q u e siempre deb ~ mos llevar la pregunta hasta
la causa p rimera. Si se prcpunt él, n ¿ p,.) r qué estn' s ;:ina tal pe rsona?"
s e d e b e r á r11 e s1 f onde r : "P o r q u e e 1 mé di e o 1 a s a n o",,¿Y fl 0 r q u é 1 a s á n ó
'P or causa d e 1 a t ecnica
'
.
.
e 1 me... d.ico.?
curativa
que po see'· Lo mismo
por otra parte, quiere decir 'causa próx im a" que causa posterior
y "cau sa remota" oue ca us a p rimera.
~
1

'
...

,

•

'

.

1

'
I

'

�•

.-

-4 9- -

De donde t e nemos qu e estas d o s divisi on e s de las cau s as --la q ue se basa en la priorid a d y po st e ri o ri dad y la q u e se ba s a
en la proximidad y l e janía-- si gnifi ca n l o mi smo. Si n emba r go~ ob
servemos que siempre se llama '; c a us a r emo ta '; a l a má s univ c rs a l,y ''causa prózima" a la má s e sp e c ífic a. Por ejemp l o: dec i mo s q u e la forma pr5xima del ho mbr e e s su d e finict6n · an i ~a l raci o n al. Pe
ro "an.imal' 1 es más r e mot o y, p o r e ll o 9 una s u bs t anc i a má s med iata.
Todas las caus a s s~p c ri o r e s eon for ~ as d e la s in feriore s. v de l a
" misma manera, la mat e riq ~ r ó xim a d e la e st ~ tu a es el b r on ce; l a r e
mota, el metal. P o r c on s i e ui e nt e, el met a l e s l a su bs t a n c i a c o r ro
...
rea mas remota, més med i a ta.
En s er un do lu ~a r 7 l a s causa s puede n ser suls t a nci ales y a c
cidental e s . Se ll a ma ''causa subs t a n c i a l'" (n '' ca u s:-:\ en si') a l a que es cau s a d e una cosa e n cu~ nt c e s t al c0sa v n0 o t rn. El co n -s
t r u c t o r d e un a c a s a e s c a.u ::; a (i e 1 a c as a , 1 c. ma d e r ¿.1 1 c n t 1 s a d e 1 e s c a
ñ o . S e 11 ama ' ' c a u s a a c c i d e r1 ta 1 '' a ar;. u e 11 a &lt;J u e ' ' n c o n t e c e ' n 1 a c a u
sa subst~ncial. El maestro de Br am5 t ic a , por ejcmrlo . puede ed i f I
car una casa. Pe r o e l naes tr o de e r am áti ca? en t n l cnso 1 e s ca us a
edificant e por accid en t e ~ es t o es 9 n o e n c ua nt 0 SP de di ca a la e n
señanza de las l e tr as u in o e n c u a nt o a co nt e c e C'}Ul ' e l e d i fi ca,d or s e a maestro de gramá tic a. Y l o mi smo oc urr e en otros casos q u e po
drían tambiin a5adir se aq u í.
·
.;

En

terc e r lu gar, l a s ca us as p u eden ser siMp l es y comp u es t as . S e 11 am a '· e a u s a · s i m p 1 e '· s &lt;) 1 ame n t e a a q u e J. 1 n / 2 Z / q u e e s c a u
sa en si o subst a nci a l , o bie n a la 1 u e so l ane n tc lo es po r acc id en t e • E 1 p r i me r c as o e ~ r r e s o o n d e r í a u 1 e j e ¡n p 1. o : 1 • e 1 c o n s t r u c t o r
es causa de l a casa'' ; e l scr un do ~ a es t e ot r o· "el red i ce e s c a us n d e 1 a c. a s a " • S e 11 arna ' c a u s a c o mi' u e s t a n cu a n do ·'l tin a y a o t r a
(substancial y a ccid e n ta l) se l as p u ede t omqr coni u ntamen t e corno
c a u s a • P o r e j e T!l p 1 o º • e 1 c o n s t r u c t o r T'1 é d i c o f\ s e n u s a el e 1 a e a s a '' •
Ta mbién pued e d e no fl i nn rs e • c~ u sa si n~ l e ' ~ ) scpün Avicena ( J l ) , a l o
que es causa sin ad itivos. F n e st e s e nti d0, e l c0brc es c a us a d e
la estatua. Es el ~ is no s c ntiao e n ~ u e dec i mos q u e e l méd ico s a na
o qu e el fue go cali e nt aº L a ·c a u sa coll'p u es t ah se llnma a l a q u e n~
c c sit a qu e int e rv e n ga n v a ri o s pa r a q u e ha y a c~ u sn. Un h ombr e n o e s
causa del mo vimi e nto d e un a n a v e, s in o mu chos. l ln R r i ed ra t am~ oco
es materi a d e la c a s a, s in o r1u c h as. (3 2 )

•

En c u a r t o 1 ~.l r. n r , 1 :'! s c 2 u s as p u e d e n s e r ~e _t ~a 1 e s o p o t e n c i a
les. "Causa actu a ln es l e: f~ t1 e cc u sa la c osa en acto. ( El co nst!_UE_
tor mientras constru ye o e l b r o n ce mi e ntr as de
el se h ace l a es tatua). u causa p ot e nci a l '. es l a ri u e, a unq u e n o cau s a l a cosa e n acto, pued e causar, sin emba r ~o . (El con s tru c t or, n o po r o u e c onstru
ya e n este n oraento , sin o po r que pu ede c o nstrui r; y e l c o b re, mí e n
tras no deviene est a tu a ).

- -

Al hablar &lt;l e c a u sa s e n acto e s n e c e s n ri o

~ ue

l a c a us a y lo
causado sean simultan ~ane nte. De ma n e r a qu e si uno ex ist e. e xist e
el otro, Así, al dars e e l co n s truct o r e n ~c t o, se da r á a l mismo - '
t i e n p o e J. q u e es te c o n s t r u y a . Y s i s e da e d i f i c u ció n e n a c t o , s e - .
_,

•

•

#

•

,/

�•

-50•

•

se dará el constructor en acto. Esta simultaneidad, sin embarro,
no acontece cuando las causas son mer~~ente p c tenciales.
Cuando se hablo de 'causa universalu se estaclece una -:equivalencia entre la causa universal y el causado universal. El
constructor es causa de la casa y ºtal o cual. constructor'
. .
.
.,. lo es
de u tal o cual casa'·º
Cuandt"* se trata de pr1nc1p1c.s 1ntr1nse--cos --materia 9 f n rma-~, de acuerdo a la conveniencia Y diferencia /23/ de los princiriados y de los princirio~ alpunAs causas
se identifican numéricamente (''Sócrates·· y este hombre"); otras
se diferencian numéricamente y se identifican en especie ("Sócr~
tes" y "Platón"; pues, aunque diferenciados cu ,' 3.ntitativaraente en
número, convienen en rcrtenccer ambos~ ln e s p ecie humana);
--otras, son diferentes en especie, se identifican en el género (''hombre" Y. 'asno"~ (iue convienen en el péner c animal); otras, finalmente, aunque pertenezcan a géneros civersos, se identifi-can por analoría solamente (com o la substancia y la cantidad que
no ~onvienen en ?,enero, pero sí analógicamente) puAs convienen únicamente en ser existentes. Y existente no es p,énero, puesto
que no se predica unívocaruente sino analóeica~ente.
Para entender mejor este punto , nótese que puede p~edic ~ rse alpo de muchos
unívoca; equívoca o analép.icamente.
Se rredica algo unívocamente cuando se emplea el mismo nombre y la misma atribución, o sea,
cuando se predica de acuerdo a la definición. Así se predica -e:animal' ' de hombre y de asno, porque al'\bos se definen como substancia animada sensil le (definición de "animal"). Se predica -equívocal!lente lo que se dice de alpunos usando el mismo noml. re con diversa atribución. Por ejemplo: se dice " can'' del animal - ·
que ladra y de la constelación; ambos coinciden en la denomina-cion, pero no en la definición ni en 1~ sipnificación, pues lo que se significa por el nombre no es la d efinición sceún se acl~
ra en el libro IV de la Metafísica. (33) Se n redica , por fin,
analógicamente /24/ lo que se atribuye a much o s cuyas nociones y
definiciones difieren entre sí , pero son atribui b les a un Gnico
y mismo fin. Así , V.f.
se llama "sano/a" al cuerpo del animal,
a la orina y a un remedio curativo. Pero en cada uno de estos ca
sos no se pretende expresar t o talmente lo mism o º En efecto, cuan
do decimos "orina sana'' ~ sipnificamos q ue (el aspecto de/ la. orI
na es s e ñ a 1 de s a 1 u d . eu ando de c i mos . n cu e r Po / 2 5 / s ano '' -nos re
rimos al cue~po en cuanto sujeto de s a lud. Y cuando decimos ºme=
dicamento sano" lo hacemos en cuanto el fármaco o remedio es cau
sa de salud . No obstante , todas estas noci ones se atribuyen a un
único y mismo fin como se ve: la salud.
1

\

•

1

•

j

-

fe

I

E~ ocasiones ,

-

los que convienen analó e ica, proporcional y
comparativamente pueden ser atricuihles a un mismo fin
como se
ha evidenciado ya ~n este ejemplo d e la salud º en otro~ casos pueden a t r i bu ir s e a un ú ni c o y mi s no a r ente . ¡ ?-1 é d i c 0 " s e usa ; a ra aplicarlo al que opera c o n técnica , al que le hace sin técnica --coco la curandera-- o, inciusive s e a p lica al instrumental
.11·
")
( n·instrumenta 1 me~ico
· p er0 se tr~ta a q uí ? o b viamente de atri
')

•

-

�•

-51-

buciones a un mismo agente: la medicina. Otr as vece s , po r último ,
se predica analó p icarnente por atrirución a un único y mismo s uj ~
to; como
"exist e nte' ;:&gt; q ue se p r ed i ca de l a sul"' stancia, de la -cualidad y de las restant e s c a te go rí as . Estrictamente, n o de~e ría
predicarse en l o s casos " s e r ;· sino e n cu a nt o su1's t a ncia. Pe r o e n
sentido amplio sí : . porque al pr ed icar "ser" de o tr os q u e n o so n
substancia se entiend e &lt;1u c se atril u yc n a l a s u l)s t a n c i a q u e es el sujeto de t o d o s los demás. Y, po r t a nt o, se dice ns er 11 e n p ri
mera instancia a la substancia , y9 s ec un ¿ar i amcnte, se p r edica 7
"ser .. de todo lo demás. En consecuencia, ··ser u no e s pé nero de la substancia ni de l os o tros ? r ed icamcnt os, ya q u e nin gún gé n e ro puede predicarse n rimaria y se cunda ri amente de s u s espccies. .
' ser \\ a n e 1 op1caGente; y esto es lo q ue podemos Pero se pre d 1ca
añadir para finalizar este ~ unt o: ~ uc l a substancia y la canti-dad difieren en_~ l pe n e r o, pe r o se i d~ ntifi can a~a l 6P- ic ame nt e .
.#

•

.#

(34)
\

En síntesis 9 r u ~ s : en los cue se i centifican cua ntitativ a
mente, también la forma y la materia se i de ntifican , como en ' · T~
lio" y "Cicerón". (35) En l o s f'! Ue se i de nti f i can e n especie y di_
fieren en númer o, la mat e ria y la forma se i de nt if i can e n espe -cie y difieren en númer o ( .. Sócrates" y '' Platón'·). As i mismo, en a~uellos q ue se identifican e n pé n e r o. l os rrincipios s e identifican en género; asÍ 9 el alma y el cuerp o del asno y del caballo
difieren específicamente pe ro están comp r e n didos en el mismo género. De modo similar 9 en l o s q ue s ó l o c o nv ienen nnalópica o pr~
porcionalrnente , los principios son id é ntic o s sólo a n aló~ i ca o -proporcionalmente. La materia ~ la forma y la p ri vació n , o l a potencia y el /26/ acto, son principios de la s ubstancia y de l os
demás péneros. Sin embargo, l a materia de l n sutstancie y de la
cantidad y también las formas y l a p riv ación difie r en e n ré n e r o,
más convienen proporcionalmente sólo e n ~ue ~sí como la materia
de la substancia se relaciona con l a subst a nci a e n e l o r de n de la
materia ~ así se rel aciona a l a c a nti dad
Ja materi3 de la c antid ad • Y as í c omo 1 a s u 1, s t a n c i a es ca u s a de 1 as res t a n t es /-ca t e f! o r í as 7, as í t a nt b i é n 1 o s p r i n c i p i o s d e 1 a s u t s t: a n c i a s o n 1 s p r in c i p,i-o s un i ver s a 1 es de t o do 1 o de ro á s .

o

•

•
t

•

,

•

,

)
•

�•

...

•

-

•

-

-

•

-

'

•

-

'

•

•

•

•

...

'

'

-.
..
•

•

•

'

.

I

•

•

'

'•
•

•

•

•

I
•

•
•

•

...

•

•
t.•

•

�•

...

NOTAS AJ-1 TEXTO
- - -- - .
1 • Par a 1 a di s ti n ció n entre ; ac t o 11 ( ~ \) € p y e 1 a
) y n i1 o t e n c i a,.
(oúvaµ1z;
) , v éase ~-taf J' s ic a~ 10 1 9 él J 5- 10 20 a 1 0 ; 1045b y
ss., y, especial ne nt e~ 1 0 17 a 35 - 39 ~ue el p r esent e pa s a je de
Aquin o r l osa casi al p ie de l a letra.
'

2. Ser

4epen~iente.-

En e l texto , ''csse se;cundum q ui d" . Aunq u e
la expresión l a tina p ued e ser v ál idam e nt e vertida a nuestra
lengua como "ser acc i dc nt él ln h e p r e f e ri do deja r aq uí l a e x-presión sin ó nima 'se r rJepE.. ndi e nte " p-ira r e calc a r
-- ta l como
lo hace Aquino en e l t exto-la i dea rle dependenc i a rle l s ujeto que im r lic a t odo l o accidenta l .
Ace rc a de es t n r e l a-- ci6n el propio Aouino se e xtende rS alpo m5s adc l nnt e .

3. La idea de q ue l n " s e npre me nstr,1 a l

cot't ri tuía a la concep ción fue una c r e enci n univ e r salmente acer t ada coMo 'cicnt í f i
ca" en occid~nte rle s de Arist ó t e l es, por l o me n os . El p ~ nsa-'
dor griepo halía e x r r e s ado en sus tr a t ~dos b i 0l6r i cos la pa r
tici pa ci ó n ·~ u c e l se~en mascu lin o aport ~b3 a la ~e n e ración ~
d e un s e r hu r \a n o .
S e t r a t a t a d e 1 a p s i j é o " a 1 T1'l a ' ( J a f o r ma ) ;
mientras que l a mens tru nc i. ó n f e me nin a p r ono r c i o n al' c e l nc u e r
po'' (la mat e ri ~) a l humano e n rc ndr aJo . De est0 modo e l h o m-=
bre proporcion~ ca el p r i nci pi o oe l a pe r fección y s u pare l eenerativo era ''s upe ri o r · al de l a rnuj c: r
Dur é\ nt c ln Eda&lt;l Me
dia se mantuvo así t oca un a se ri e de o e reprin~s n oc i o n e s ace -r
c a d e c1 u e

n

.

~1

'' f 1 u x u s me n s t r u l.t s '' p o r s e r '' '- s l' e s o ' ' ( s i c , e n A1
bert o Mapno, por ejemp l o ) y c on ten e r e l e~ertos ma t e ri a l es -"mas g.rues o s " ( o ue e l s emen) s e nc oapulaba" {)a ul at in ame nt e,
a p ar t i r d e 1 rt o Me n t o d e 1 a c o r1 c e p c i ó n , h ns t a '· s o 1 i d i f i c a r s e ' 1
en un f e t o . La O\ u j e r. q u e c e n c et í a n o me; n s t r '-1 a b a d u r n n t e 1 a -

gestación --se soste ní a-Hc oMo c o ns~cuencia &lt;l e o u e s u sa~
rre gruesa' 1 concur rí a a ' co mpl e t a r y a li nen t ar " el nu e v o cue!.
po hum a no.
El m\jo r cxrosit0 r m~&lt;lieval de LS t ns curio s as co ~
cepciones fue , c cmo indic aros ~ ~ lberi o ~a rn~ ( 12 06 /1298). A!
berto lo expuso a nivel académ ic o en 11 Qua c sti on es S u~1 r a rle Anima 1i1i u s ' y e n ' De Natura e t Or i p in e a ni n1 a e · • Pe r o t amb ién
1 o f u e a ni ve 1 d e v u 1 f él r i z n c i on e i e n t í f i c a -· - c omo h o y d i r í ~
mos-- en su ol:: r a ºDe s c crctis mulierum' ' . (VéLlse s ob r e es t os
extremos nuestra tr a ducción de Obje t o de la Filos o fía~en e st P
volunen.
4. Hombre en po tencia , e st o es, "ma t e ri a o ririnr.nte'' o "ma t e ria
prima" como dirá Aquino de in~ ed iato , e n r elació n a l s e r
-s u b s t a n e i a 1 '' h o tr l" r e '; ; p e r o e s s u l) s t a n c i a e n a e t o o s u j e to en

- -------

•

�-54relación al ser accid e ntal q u e l e pue da a c o nte ce r (s e men
cundo" , semen ·ninf e cun d o':, e tc.). Vé a s e n o t a sirui e nte •

n

fe

-

·
· a nt e. E n e 1 te x t o,
5• ~
M t er1a
o r1· g 1n

' m..~. . t c r1· º"" .-·)x
fl~ u a ".
O s e a, ~
•
materia prima, c omo a cl ~ r a ra e l aut o r lu epo, y ma t e ria r e cepcionante T~ateri a in c¡ u a:
e s de cir , e l s u j e t ~ n u e " recepciona" o reci be l os a cci de n te s.
He traduci d o a sí pa r a r e s pe t a r l a p r ec i s i ó n ~ u e efe ctú a Aqul
no en s eg ui da; "C on más p r op i ecl a d , lo r¡ u e es t á e n p ot e nci a "en r e lación n l se r s uts t a n c i a l debe ll nr.ia r st: ma t e ri a p rima,"y lo qu e e st á e n po t ¿ n cia e n r e laci ón a l se r accid e ntal se
" de b e d e no min a r su i c. t oº .
=So b re e st os
c oncvr t o s t om i stas: t omados de Ari s t ó t e l e s, vé
as e Me t . , 1O3 2 a 2 C · 1 O3 ~ t 4-6 y 1O 4 4 a 1 L e
1

),

'

6. Aq uino e mpl ea, e n es t e c o nt ex t o, rnrn defini r a l s uj e t o la definición de s uis t 3 nci a (pvaza) us ada por Arist ó t e l e s e n ~í­
sic a 18 9 a31 ; e st o es, l a sub st a n c i a en c u 2 n t0 s u bje t o d e todas las dem á s c a t ero rí a s . le r o v ~a ns e t anh i € n , o tras d e finic i o ne s e n F is • t 2 O4 a 2 4 , y e n ~1 e t . ? 1 O 2 9 a 1 - 8 ; 1 O4 2 a 2 6 ;
1044 b 9.

7. El Comentad o r e s e l s ob r enombre p resti pioso co n q u e s e rec o n o ci ó durant e t oda l a Edad Media
la l abo
r cel f ilós o f o c o rd o
..
c
b es Averr oes ( At ú 7 1 - Malid Mu hammad b n Ahrnañ ~ n Muh ammed
Ha fid t n Roxd , 11 26 / 1 1 93 ). Sob r e sus c ome nt a ri os ( d ive rs o s en 3~~itu d y títu los ) a l a Me t a fí s i ca de Ari s t óte l es, véas e
nu e stra n o ta 1 5 a l t e xt o "Guill e r mo de Ockham : Sobre l o s Uní
vers a l e s ' , e n estn1 .. mis ma se ri e ( Te xt os, I I ) 9 ~Io nt e vi de o ,
19 7 8.

f,

8. Fo rm a o p rinci rio forma l ( ~(o &lt;
pcp~n en Ar is t ó t e les).
Ve as e Fis. ~ 2 1 8b42-2 1 9a59s 199a3 1 : 246al ; l 93b l 9 y 1 98b 3 ;
Me t. , 1033a24- 1034bl9 ; 1042h9 -1 043a28~
~

-

9. Al

de finir pe n e r ac i ó n como "mov i mi en t o liac13 l a f orma '; ( Hmot u s ad f o r n' .3 U· " ) A c: u in o u s a e J. s e n t i do a mp 1 i o d e 1 a K í v n a l J
arist o t é li ca que compre h e n de t amb i é n t odo camb i o , a lt e r a cion ,
e tc~ e in c lu yt as iIDi s mo l a ge n e r ac i ón (y€vn 0 l J
) y l a co-rrup ci o n ( $6opá
). Se trnta , pues, del sentido la t o q u e d ab a
e l f i losofo r ri efo al t ~ r ni n o en s u Fí s.$ 20 l a9 -1 8.

10. Vé as e Fis. , 225a 1 2-20.
11. Re sume n d e l a doct rin a a r is t oté li ca, exp u esta e n Fis. , 1 88a ll191 a 22. Sob r e p ri vac i ó n (osépna1 J ) , véanse ade má s Fis. ,
139 b l 9 y 2 26b l5 ; - En M ~ t., 1022a 2 2-1 021nl . Ari s t ó t e l e s en--ti e n de p o r 'p riv ació n " l a ca r e n c i a de un ~ c u a li dad o accid e n
t e e n a l go q u e, aú n e st a nd o po r n a tu ra l eza co nstituí do p ara
tene rl o , n o es ar t o para t e n e rl o a h ora, es dec ir , e n act o .
12. Alu s i6n a l

c ¡no n de la t eo r ía es t é ti ca cl5s ic a: e l a rt e ( e n

I

'

�cu ~ lquier,

d~

s u s fcrrn~s) es siempr ioit ci;r o r ep r o ducci6n
de l,&gt; perfecci"rt (~e l es c-bj tc. t os. e:1 1 - r..' tur ·1 l ¡0 z ....
0

13. L ú priv ~ ción,
t~

el

" p ri n cipio .J ccident _l º . Estri ct :. .... dhesión t om i s
~ ri s t c t~lic 0 e n F í s., i 0ot2&amp;-27.
-

t e xt ~

--

..i·
t•
....
t
n
..,. ·r
,.
,,,. ·•
14 • L .:· '-'is
incion
-e n r e
n~R-.L C l.v-n ' ,
·p ri• ''· c1. 0rl
· y "ccntr ..o ri vº q u e
~ q u i u p ·-J r e e e n e e~ ni ... s que. 1 L n u e s e ·t. n e u t&gt; n t r ._ en t1 e t • , 1 O5 S
bl-2 9 .
I

15. L~ distinci 5n d e r ~z6 n o r _ ci on .. l, f unrl~M PC t ~ l e n l ~ filosofí c
escul~stic j, ti e n e ? n - 1 t onismo e l Seú ti ~~ de l (g ic ~ o fc rm ~ l.
SegG~ el tomism o (y l _ m=y c r p~ rt e d ~ l es e sc~ l ~s t icos, c u n e xce p ciE n 1e l 0e e Ec ~tis t _s), l~ di &amp;tin ci ~n f'r~ 1 u r . ci on. 1
d e p e r• d e d e 1
' ' tr e n t e r z e n ~ 1~ t P u e
d i s t ir~ f. u i e rt t e " y n o d e 1 u b
jeto en sí. L. ,} tr ~ di5tinci$n - - l y re _]- - &amp;e b_s_ e t~ 1 _ dif¡
re n e i '"~ e i 5 n q u e ¿ x i s t e. -= n 1 J s o b j e t ·&gt; s mi s TI' e, s
e a a ~ i r~ -::: r \! r : e s --'
t u Gltim¿ di e tinci ~n pue~e s er r e. l ~ y0r (cu . n&lt;l~ h~y sep: r_b i 1 i d ·~ d f í s i e ~ e. n t r f'. J_ o s (l l. s t in g u i d t• s ) e r r. ... 1 tn e 1.. o r ( e u ~ n d o 1 :..:. s e p t r _; b i 1 i d ~ d e ~ t:1 e t ~· f í e i e _ , e, s . : :. .. ~ e i t r c. r_ o p e r e e r t i b 1 t"' s
físic ~ Tll en t e; v. g ., e ntr e. _ e t o y p o t en ci : , q u t s on · p rincipi ~s' 1
met' físicos) .
1

1

•

1

l 6 • Aq .u in o s e ~' d h i e r e i q u í , un ·:.":. v e z M ... s , ":. 1 s en t i d o d e m :. t e, r i ;. ( \u).n ) ) e mpl e_ do pnr c'\ r· ist~t e les. Con e ll (¡ se s ep _ r u ele 1 ·~ opini6n comGn es c o l :stic c on t empor:ne , ~ i t c lu so de 1 ~ de su m6 es t ro A 1 b e r t .... li ¡_, gr! v . S o b r e 1 _ ir: t e r pre t e i ú n d e 1 t é r min o
"H y 1 e ','
s in .=. n b ....: r f; c.. , h C! u in C• e :.. e e. rt u r. e r r L r f r e e ti en t e . E rL g r i ~
go, ( u An )
sign i f ic ...:b. , propi .... mer.te, bosq u e. intrinc t: do, tu pi,

1

Px t en siSn , es t o f 1 , m~t e ri : l comp t ct o, e tc.
Pero nunc .~ c ~ os, t: i confusión , c t.n c ep t c, p r ·i e l q u e l a l eng u w
gr i e g a e 1 ~ s i e _ t e n í ~. un t é r nin o p r e e i s r y r;. í t i a o ( xa o l ) .
do, e tc. y, po r

1 7 • Vé a s e F i s .
18. Fis.,

1 9 1 3 ~-

51

0

19 2 ~ 25 - 34 ·~/ ,

1 2 ~ 11 e t • , 1 O3 6

¿

8•

usp ¿ c. , r1e t ., 1 069lJ35 -1 070

ei

9.

o u r. 3 p~s i b il i d ~~ de ser, -según Aquino y e z si t o de e 1 te: mis no na r to c1 ,- x oª p - s t -e r i o r • Su!
rez h &amp; discuti do este punto en sus Hrisp ut .:. tí ores J1 Ptep hysi c ee'r XV, s.8.

19. Puestc qu e es

20. Met.,

~1

994

p ur ~

-

l

o t e nci : lid~d,

b31 .
•

'

• : : l os p1S OJfS
·
d u~ el e se l~~· 1
d e 1 ~1!' e t rverti
21 • Se r efiere Aq u 1.~
e i 1 id a d el e 1 e e e e!' e e p t o s " . t ' i n e i p 1 e ~: (a P X n )
v ~· e: u s .. ( ª i ~ 0
• l" o r e j e~·., p 1 o , en r' i s • , 1 9 4 l&gt; 2 3 - l q 5 .. 2
1 P. :~ ~ 1 I - b ? " , Y en Me t . , 1 O1 3 c. 2 4 ·-2 3 y 1 O l 3 b 3 O - 1f)1 4, · g •
.
1

•

en

2 2. Lu e • e i t • ,

2.. 3 • V e... as e

'.A'..::.
l."1 ""

t

•

,

n~ t ~

•

~n t e ~i o r.

1 O1 ?_ b 3 4 y s s . . , t

&amp;. m b

i é n e~. 1 Ol O4-, 3 O•· b 2 1 •

�-56'

L .i no c i Ón

Me t . ,

1 O1 4 b 3 6 y

ss

º

25. Véase

327b22-~l

y

335 - 9 .

24.

el e

11

e 1 e o en t o ; :

(a

z· o

1

XE t

O"

)

S

e

encuentr~ t a mbién brevenen t e PXp u es t ~ en 106212 Y en Sobre e l
ei e 1 o , 3 o2 ;.~ 1 8 .
..

"
26.

Vé ~ s e

27.

195 ~ 12-lL~.

~n terior.

note 7

28. lb., 8-1 1.

29. En Gener e li z~ ci 6n de los A~ima l es se l ¿e : ' 1 • • • e l t ~rmino a nterior u ti ene v-..ri0$ s~r.. t ic1vs. Se p u c.dc. exis ti r e l • fin Y l o - •
uqu~ exi ote por e l fi r. . De ea t 0s dos~ u nv es an.t er 1o r gener¿ t_!
" v t&gt;men t e: o tr ~)I esenci ;:. lme.nt.e. ' (724.s.19) .
3Oe

L -~ e x .1-'.,. 11· c ~:;. c 1· ~ t

el e 1 · n .t:a e e .ae 1· ~l.~ :-- d el eº- A o u 1· n ,., s •~ b ~ s a

e n l a in t e. r -·
pretscié,n restring~d ~ d e Aris t ó t el~ ~ (Cfr. Fis ., 2 0 0 a l5-200b8)
dond e h ~ bl ~ ~e ne c e sid ad físi c z y ne c esid91 l6gic r
P~ ro, e n
ctros momentos~ ~ris t~t e l es dis tip gu e t res ser t idos de neces a rio: 1) lo que 1 6g ic a nente no ruede se1 s i no de l a n1 ~ ner a que
es~ 2) lo qu e físic-ment e es ne c e s ~ r i&lt; p-r~ que J l go pued s existir ; 3 ) ~ f ~ ct v de 1~ po t enci j . Este t e rcer sentido le omit e , c on bnst sn t e fre cu en ci ~ . V~ase Me t.~ 1015 ~ 20-~15 y 1072b
11-1 3 .
V

L

._;,

_g
-

V

.._.

-

1

•

.
,.
1 e cc1. 0n y no t =s de Miguel
is1c
e
·,
se
f
31. Cfr. A v i c en~ , " S o 1.,, 1· e
Cruz Hernjndez, Rev . Je Occi den t e, t1..: drid, 1950.
~e
l tt

~

ÍM p lic a r Aq uico ~n e l pLs~je -- se dic e
qu e " e 1 m!l r in o n o v e g n." o q u e · 1 ~' p í e d r ~ es rn :~ t e r i a &lt;l e 1 a c a. s &amp; " 5 es t o es s s e u s G e 1 n oM b r e
e 1 r- e t i v ,:. ( q u e ? o 3 r í u e o n f un dirse con eu u so er. si1 gu l : r) p ~ r .~~ r-e.ftrirs .=. -.t l c onjut' t o d e
morincs en u~ c~s ~, o e l 3 s piez e s indiviJu-les de m~ t e ri &amp; l e mple ac0, er e l v tr o .

32. Sin

embsrg~

~

-- ?-rec~

-e

33. 1012a23-24
34. El p u n t e de 1 ~
, C t ri. n ~ S
tr · s 00

'
~ n ! l~ gí~ eL l
• C ~ S.
~ SCC 1~
~S t 1

do ctr in ~ tomiE t _ difie r e de o. .Jl&gt;l J gc ~S
•
nLL
que 1 lo QU e se p r ed 1C 8 di~tributiv ~mecte de nuchot c on ur ~w ~tidc :•- rci~lnente ig u .: 1 y p :::. r c i .: 1 me t ! t ..:&gt; d i ver so ( ' "' ~ u el ..:. · ~ ~ d e tt n ... d e g !' , d e 1 a v is t e.i
hum ~ n .J , ~ t e . ) . As l. s e p r e &lt;l i e ::· 11 s e r ' - - ; o s t i e n en 1 o s t e- 121 i e t ;.!i. s - de Di os, 0 e 1 · s c r i !"P' tu r - &amp; 9 de l _. s u b s t : re .i "" s- de 1 ~ c cid en t e . "Se r " , en t odos: e. s t c.. s c ~ e os , se pr e di e : &lt;' e. 1 os- diversos s u j e t os c or p r ~pi ~ d ~ &lt;l, bien po r ~ n~ l Ggí u de propcr ci on ~ lid ed in-

=

intríns e c .!:. e propi ., c on0 p . e. .,
11
•
•
•
.
co n o cimi
en t o ; ' 1n
t e 1 e ctu ~ 1 , ,01en

' c on: c ini.::n t o\' s e. r:.sib l e y -~c r .r- l0gí ~ de
~ tribuci6n
~
. c.n t o " snno" . En e sextrinsec.:..,
c ct:lv p . e . , ,11~m b re ,, s ... r:o .' , .1 1m
~ n , 1 .'!i._ 8 r e. 1
í
t ~ u~ lt l.· m9. p r e '-1 ~• e -- : 1• e:
• o e ~·
~, e 1 s -2 r $ e d ~ p o r a n t e r i o rid :- d y pos ter1 cr1düd, es 1le c 1 r se~ur =1 ord ::n re.1 ::. tiv o qu e e l inf ericr o l os infQri~r e s t ienen e t engan resoecto
J uno •

�-57-

.
•
superior ; cer se pre d ic
, COli p r opied
- d.. , tte es t- e princip~l,
priorit a ria me nte, y só lo con p os t e ri o rid ~ d a ~ los otros.
En lÍne a e gener 2l es, los nomin ~ list ~ s me di evtwl e s sostuvi e ron
qu e '' s e r " e r ~ e q u 1"' ve e o • A 1 g u n os es e o t 1. s t L s m... 11tuv 1. e r o n 1 e un 1•
vocid ~t d d e l c:n predic t:L cior' ,]e ,¡ s~ru. S u ~ re z , f it'?. ..] l men t e , rtdmi::tió t .ci n sól o 1 ~ ~ n :l lcgí ci po r _,tribuc ión en 1:- p redic ::i ción de
" ser". En tod c e .so , 1 ~ u ~ z. l ogí e~ de prv-µcr cion 3 lid "· d serís. , segGn Suir e z, inpropi ~ 0 met a f6 ric 5 mer ~n e nte. L ~ sutil c ontrov e rsi ~ dividir =.. cr emen t e .;} l ~ es c c l Í.9 t i c a de c ! d e nte en " t o
mist .:!s" y "su ~ r e ci ei nos •
•

"

{f

1

19

3 5 • 1·1..:i. r e o T u 1 i o e i e e r G" es e 1 ne·m r e ñ e 1 e s e r i t o t ' y ~ r --~ d o r I .::: t in o
(-106/-43) qu e sirve ~ quí p ~ r a i lu s t r ~r e l e jemple . Tuli 0 ( a sí
s e re f e r í ! ' n .;; C i e t: r r. r: n1 u e h os es e r i t c.r es e n 1 ... E d :.. d ?1 .c. d i ~ ) o Cicerér. (com~ m ~s comuúmente h ~ s i do c 0 nocid 0 luego). ee iden tific ~ n cu L ntit a tiv ~ o num ~r ic 2 ment e (son ~ l mi s mo sujeto) porque coinciden e n ser e l. mism o comp u es t o de f . .. rm c. y m(1t e r i Gi. •

•

-----~--~---~~--~~- -- -

'

•

'

..

�1

1

•

•

•

•

�'

. ·'

•

..
(

..

•

1

'

'

I

•

'
•

•

I

•

..

-

•
•

•

'
•

•
I

'

lt

•

...

'

•

\

•

,

I

••
•

•

l ~pr~so

por 1 ~ 9ivisión
Puhl icacione s v Ed i ciones de
la L1ni ve r s idad d~ la reo Gbl ica
131.~1?/1r

•

'

I

•

..
....

'
•

-

I

•

•
p

'

•

•

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3494">
                <text>Textos de filosofía medieval vol. I</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3495">
                <text>Filosofía</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3496">
                <text>CAÑO GUIRAL, Jesús.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3497">
                <text>Textos de filosofía medieval / Jesús Caño Guiral.--Montevideo : FHC/DPE, 1978; 57 p.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3498">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3499">
                <text>1978</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3500">
                <text>Bach. Gonzalo Marín.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3501">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3502">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3503">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="19">
        <name>CRITICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="207">
        <name>Filosofía Medieval</name>
      </tag>
      <tag tagId="419">
        <name>HISPANO  PEDRO</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="317" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="548">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/6e01bee940fe3dab2597b5c94f051b0e.pdf</src>
        <authentication>6d99179c3590509b0aa29ebefd25f25c</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3515">
                    <text>•

Facultad de
Humanidades
y Ciencias

(}

•

Prof. Jesús Caño Guiral

Hi

•

•

-

.,

·1osof1a
vil

•

I~~

•

•

UNIVERSIDAD DE LA REPUBLICA

1

01v1s101'1 PUBLICACIONES y EDICIONES
MONtEVIOCO

URUOUAV

~----.T- ------------------------------=-------~

�I
n.

'

PRD"ACIO

Estu histcri:i 1'gr-dfica 11dc. la Fi .osofía recoge
p,1rt. del m:itcricl ccp que hi:mos ilustrado, desde h:lce ail..&gt;S ' nuestros CUI'SOS dt: Jüstvric'1 de la .Filosof"ia
Ant:. ~ y tt.odi&lt;..vtl tn l ü Facultad de Hl.Jn:midades y

en FiloSf"lfÍa c•rresp0ndientes a Histeria de la Filosof í a Antigua e Historia de la Fil~sofía Medieval .

C&lt;inviene señalar qui? lr'l intelecciéin pretendida.
del rmtcrial que presentam:s requiere , obviamente, la
guía de inf"·nMción tcnátic::i brindada en los cursos
propios de l~ Licenci..'l't'Jra. en Filosofía . Sin esta firElidad pu~de s...,rprender--y aun no ccmprenderse--la inclusión de ciertos nap:1s y gn.Üicas .Así,p.e . ,los cinco
esqueras de tcd1 la pr.i.rno"'a parte están cc.crdinados cxm
el progr=una analÍ tico :!e la disciplira de tal m:mera

.

Cím~ias.

'tdeados y ?'üil.~ZR.dos J&gt;3IU r;et introducidos en
el;, - O'.)lTr cooip:1fi::iiill.....rrto indiSPt-nsable del program.:'1
cur:"" e il.ar, loo !\1ncl. s en 1ue c. jccuté l os originales
h.,s
i 1'" sult.:ld"'IS ~.i:-cctiv s en l • que se refiere a
un :"'""JVecl s:i C?pt:tción ''visual' de la asign.1:ture. . SU
~ tr""'&lt;lucci[in

m.lm:. g:'.. :ica, c;in cntl:arfio, trcpezab3 ,en
t 'l'.: , OC".1 v"Ti· ~ inc nv\mit nt'--B. Los paneles qu_ eopl
...... s stab'"!.n t. ~ s t,;Jl o.,.1 in.:s y a un'l escal n m:t• ?' '"x50cr".s)qu1.: l-i C 1 f: na1.tO n biutal en las impreSl n - =el Ll(."J&gt;3I"tJJn~ t· d~ Publicaciones y nlicicnes
d...... Univ~icL"td o· 1 ~pública .Crec:m:ls, no obstant .. , 1u1,; f- l 1 p:'dicl "5lC' ntn1r l.:i SC"lución adecuada
pml m
idicifn .C 1l ;;JJ ., lts estudiantes disp"ln:h&lt;án
-- . n royra- caoc ;J ' ~-- d~l mrtmul auxilillr necesari "re lü ubicrci: n sp-1ci - C5nfY.'rel de corrientes,
ut,-r-S y 1•• m;ntos cruci"llcs en la historia dal pensatú ·nt .

que permiten al alumno "visualizar"la ap:lricián del

S'.'lpie:ns sobre la tierra en el contexto de los datos
geol.ég:ioos, antroJX)lógicos, p:'tl.eantológicos y arqueológi cos qu~ ooy se rnseen .El objetivo es que no sc.an est os dat os- C'btcnidns . ~n la Enseñanza Media y Prop.-:::irato
ria-~ros retazos de infamación dcscmsarnll1=lda a l os
que,simplemente,el estudiante univeciitario "agrefjd"-sin intE:gl'\:;1I'los en un tcrlc--ot:r os m~s: l&lt;"'s del desa1 'IO
llo cromlógico de la Filosofía . Y l o mi.sin !Xlcde deJJY.')

cirse

rl~ la

lc.calización t'3Tlp0ffil de acontecimientcs

históriCt"'s. rel i g:iosos, etc. que

a~

ccasionalrrien

te o t:I &lt;:&gt;s esquemas .

Hl.&gt;eM esta aclanicirn, creeJn."'lS que--aun Jesconectada de la atni.sfcra propia de la t&lt;31\~tic.:i ct.n'Tjcu=
larque la arigin'l--cualquier estudioso pcx:hú, de tooas

En lr ror1..;re:rrt• a la distribución que henos plaTh
, CS'tt"l p:irt:c d l.1 histeria culre:
.
l)JEtc s i.ntt"YJuctrri~ks (Ns.l cl 5)-esquoras gn3
f•c ~ 1c a¡xrtcs o rrp:m.=iCLs de div ™B dieciplinas

rrodos, €J"\COntmr utilidad en nuestra sintética. 11Histcria &lt;kwáfica de la Filosof"ia /\ntigua y Medieval. 11

ci. m:ífims;
2).[il. svfí;1 Arti.gu:..(Hs.6 'll 13)-nepas grefioos
qu.. bl..'"Can la hist, ri:i d:·l pcns=nniento testa el siglo V;
3)fi.losof1t1 Mcdieval(Ns.11' ril 17)-id.deede el
a.VI~

oo

-

s.XV

Cato se observrm), se ci:mprcrde así la tdti~ G:IDpleta de loo ~s regulares de la LicerciatuM

1

180 22 CA h1s
Htsl on.i or álica cft• la l1loso1

11111.1,IJjllJJlilJll 11 1

J.c-G.Z.
evideo,1976

•

�•

1 . -DATOS Il1I'RODUCI'ORIOS

, .
.
1 . -Iléltos geolog1C'Os .......................... . ............. 5

2.-ArqueologÍd/Geología/Paleontología.Iléltos conjuntos ....•. ?
3.-Imagen cronológica de la vida sobre la tierra ........... 9
.
. , ....
fn.v,
,
4. -Clasi f1cac1on
'iueolÓg.ica segun

11

ºndustr1as
. 11 ......... . l l

l.

S.-Períodos de cultura .Canpa.ración final ........... . ... . .. 13

�-

...--~----·- - ~­
r

.....

A" t.JEOL

•

GEOLOGIA

lt\

PALEONTOLOGIA

Gtociaclonts

P~ríodos
Epocas
Datos An lropolog. Años(miles)
L----------------------=-..-.------;----------tr------_..;----1----....:...;-----,..;1------.
....-.-.:.__..;;.;..r.__~__.;.

r ,

-- -----

________

•]

..__

•

--------

-

H"'lcCt'nU

---------

NEOLITICO
•

HOt..0 SAPIO S

f

MESOL!ilCO

1

1
1

?0

1
1
1

•

HOV.O 51.PIEt;S

FOSSlllS

•

120

1

1
1

e

CVAJCRNARIO

•

'

•
•

r

" ' ' (fin

1
1
t

PlrlllOcrno

HC&gt;t.tO HD.HOER •
THAlENSIS

150

~

J

1

1

1
l
1

(',.., 1

1
1

~'

1
'

1

p

1
1

1
1

--

"-=--.-,;e--=""' -

•

-

--.-.--

'

PITECA'4·~

---------~~---

-----

•

P iloc.tno

•

011 oc• o

•

• ••

OP!Hn'S

f

'
HOMIHIOAS
1

••
•

10000

�.

tmag•n Cronológico de lo Vida sobr• la Tierra

aoo ... s

lo•

lh

o;

,..

:

,.

000 J lS

''ª º"

º'ªd

º"º'

J 000:000 ooo &lt;i&gt;
l l JU Jll al\o~

, tJa us

2l JSO

..

225

(0:.

''º

1nrer t1brodo1

''0-1,45
PKtS

•

1

•

20.&amp;.5 • J1 JO

rnamírtroi

'
1

1 f\ot"'!O SOll~ ~-----------•

-

---~~----------------------------------------------

�-

on

rt:1ueol ó 9 1co

T

( s / "1ndus l r ía " )

~

w

•

•

Cara c le r íst ic a s

•

oltaruío cgrl ullura

•

inlt 10 'o 9dc u 1t 1.1ro · ar. mol,., •••

•

•

•
•

"•'e

+~

..

'

OI ~

L

.,

•

rt"cn ca

arte

llrcha

puliC:::&gt; 'f - '

trobcjoi.

rn

hu~o

•

rnst"
f

ft

J

t ri•

•

or r f'I ~

•

t l'C

odortios

sr

e•• ,..,.

1

1

'' '

t .,, 1

'

•

CC' ftl t

t

1

••

'' r

r

•
•

C' ft l~

pul 100 CS r le p lc-d re

•

'V o O
i

ª" '

r• tt&gt;cc on tolt:ieo

ht: t t'Ot

• tida ..u.

�__.......
...

-Bi
u

t.-

�1. . .

.21

•••••••••••••••• 15

u.

···"

• •••••••••••••
•••••••••••••• •••••••21

22.1 •

)

.. ••••

• ••••••••••••••••••• 31

�•••

•

Ol

ARE.AS OE Ir. FlUEf' CIA
-..1EN O FllOSOF ICO (h slQlo -7)
f

���.........._____________....________

._..

_______________________________________________.....,_______

.._

Los Reinos de los Sucesores de Al~jondro

....

--...........-.............-..

( - 200)

(f
r

...
,,

1

'
eactt

---... _----, '
...

\

,.

°"•
,
"'

I

\

'

\

armo •a

Gf'drot a

Ma

dt A ob

, ..

�'"'''
'

�Gttm

n10

Oc-le a

-

1 ) I IC

-

...
...

.. ..•

P?OdO(

-

- .. _...

o

AfllCC

' o,
--,

I

I

,I
l

...

I

PA!ttl~no
I

-

- ----------- --... ' '
l lbyo

...

,,
f

'

•

-----

.t.rob o

',

~

\

'--- --- ..

\

�150

200

L-------+~-----+-------1--------t-------1-'-----i~-----t------...,.-------r------2

350

AnG1 ula mlUtor

G4

1

•

ee.afda de

• Edicto :1• loftin
312 (Constantino)

19Z

(,76

, 10 Roma

1

f

Fin drl lmp~t io
Romano rn Occ
~tronam leril

1

&lt;fe RÓMllO

1

---

Augústufo

1

----~---

1
•

1

1

--~'-J

1

1

~---

10~

"":""'

~o

- ...-----.....1..a.;;.;.;;_,,..____,,....,....~......-----....,..;

'

ns

''

,_,------..~ -J~
... MellCO-

AMMOMIO SACCAS

2·•.t

''

-

330

1

IRIO

~

- - - - - -.-----p,_q_o_c_La... - - - - ;

',

.., ---....------..
,

\,

. -- --- ...

-- - ...

\

l

:?""
.rvR--9!0~0!\"R~IO~-=
J35

NI Ct:

--

I'

1UST1~.s '!.

1

,

.......

-~-=

___,.,.__

~··•=-c--.•!:.,

FllO&lt;;QFIA HElENISTlCA '(

l

1:
...

cltcU,1s.mg

1

•

JNro

to onjsn

L,,.....,..1~
t

4lt:r

il"' -

,,, .. t

-

1['"º' •••.-

1

AUI ( L;:O

.-.

~1

l.00

',

\

"-

-

PLOTINO

cr

ISTIANA(s~ ,,~

~ J

•

-~

•_Uü.. -

}

Prnl.'ld\)/CI

~ccr
.. ccl lf
hit. C..rlC.O

'

..

'

�•

•
Gtrmanlo

Scythlc

,...-

--

)-.

-..../'

...

(/ ·...

El.u 1 nt.1

R mo

1
J

t

1

-

!

r

•
•Mc l

-

·... ..
...

•

a ::coi\ l ne

' ..

,
•

...

o

-

64)

C'gn
Prr aru

to

....

'

---... _........____---- ....
t. 1 ) o

,.

'
'\

''

\

\.--

----

__ ..

b1

��o

• o

IOO

750

650

NTINO

IMPERIO

••51

SóS

Cisma crfstlano
•• de lacto •·

Jus\lnlono
·

ISLAM

( HEJIRA]
- ( 2 4/9/ 611

)--'---------+---------+-----;;.;..::...;...;.__-+---------~------·~,

•

•

7\1- 713
Conqu rs ta de Espai'ío

•

•

aao

11'

76e

Carlornagno

•
Desmembrad·~

" lmpe1io
Carolingio "

--------rEscuela de]

•

- - - - - C-ASIOOORO
- ---'-- - - "'
_ ,,

'

__

L Au.ae&lt;re
--------·

!iJS

ISIDORO d e SEVILLA
510

'

•

a&amp;

B !:DA

671

630

ESCOTO ERIGENA

AL CUINO
730 710

I06

~G

~?

•

_ - [ tconoelastlsn\o

- - - - [ Espír f t u Cl llsmo monástic o ] - - - .-..;.;.~

1

1

..

1

[~1rístrca - mu~ul ma ~~ _

1

__ lít'rfodo de 'sectas'

__

- ---1
_, Ple. cd ,l1ono

...._

Pto Bl::on• ín o

•
--

Fite&gt;1. j u dla

.lcon l4'cfmle n
ios hfstórla&gt;S,

t ~,:,g,¡,'-:~

J~;¡;

1
•t

• PENSAMIEN10 t.-.EOiE'JAL (SS. Vl / l l )

(QJ?Wt

- kl

::-¡:::::::¡:::,::::::::::::

____J_______._ __
Ani19•JO
_ _. (clcctlcl'mo

;: :;:;:,.;::.::.::;.::;:.,.;::;'i;:;:~ Al NOl~l':;::;::;;:;,:.::i'::l'~: :

t()() ...... . ..... . .. . ... ... .. .. .. . . ... . fll"'

;

1

----------------

- --·--- .... -- ------- --- --- - ------ --- -~~~t.
EL

1 ALM Uú

cone .aloncs .

ele.-

•

�•

LEST1NA

·•

··[O-.•Josl

.

,

...•tbáute~

..
IGIPTO

'[Cabra~

..,

..... '"
'

I

.

,
,
/
• " - ,'
[Cabo
•JJ-l,
, ... -

,

, , I"' ' ..
...,_

~ MEt&gt;tN.. •

Gol to de Oman
'

.

Mar de- Ar abla

I

[Camel~~

...

'

"'
•

ECC- , '

'
,

.

Gror• 0~1~rt ;&gt;
de Aru ulc

,/

•

J..:~'

&amp;~

• • «;7¡ Sacotona

1•••.• 1

......

~,

.

..

-,

�Esla•1os

Fronces
A"'ares

Kazores

Lomba~dos

Espt.1ñ-:i

S«-p~imat•~

. 7\l-71J

e
..

~&lt;l

T'° ij'
'

_A~~~
Ma uri tonta
700- 705

Cori,.,9
696 -

Persío

644

~
Mnr Mcdiler ráneo

Arabio

632

O. INDICO

....

e W ;;J ec:ua

a

AA••-

rr .. . - - - - - - ·

·-------.

El MUNDO ISLAMICO (e 735)

r~0 .J

L:J

lmner lr.. Bhon \1 n o

~™'

Q

••

�~s~o==----.......,,_,,~,~~~º=-=,_,._......,.,_1osor-..............'100¡--=------.....'11sof"'......,,....~'20~0.........~1~250~--------~1~&gt;~D~J-----=--!13~5~0------....-.'~"~oo~.............!11.~so~.............=

..........ru....

--1-----,----=~lr----,1_. !l~!:M! P:.!:E:.tRul~O~. .,.!B~Z~A~N~T~I
I N120~--¡~---+-----t----J'"53 d~
i~G_;I
J__ .~ ____ l___ ---- L---- -- ------coida

1

_______

1
'

C~n~t

- - - - - - - __ 1?Jlo

------

(FINIMP.iHZANTIN•
~------- - - - - - · - ·

Cruzadets

1

R~noc:tm1C"n\o

(!tolla)

______ _ _ 1_ _ , _______

" Escu ~l o s" (di!! A1J:-.C'rrp, Son Vic t C1t. Char~rcs. Cister • •• )

-- -------

- --- -

-- ·---,----~..::-J_______

... . .._.._
l

•

i'
l

1

1
1

ABELARDO
1079

11:.2

'

~--=..------

!.
1

- .... ........

_........

.... ....1201

1

12n

....

!

¡
1

/

RAJMUNDO llUll
(lULIO)
T317

.....

"

1 ./

1/

}·
11

1 lt.6

1:.0!

1
Plotonfsmo

!º'cid.

Al9ER10 MAGNO

1
1

HJS

~-...., SfGERdl" BRABANT
1235
\2'i4

1

i

1

PEDRO HISPANO

Morsilfo F1clno
~YJ
[ 11~

Pico tftl!o.1

l.t1rdl'l(jola l
[ ~63 1..~!

..

OMAS dC' AQUINO
1225

1271.

Tomt ... mt&gt;----

------- _

:.]

JUAN FIDENZA

( Buena•~lura
1221
1214
. GUILL~RMO de

ROGER BACON
1214

12)'.

1291\OC: KHAM

°"'"

•

JUAN DUNS

ESCC'TO

13

•
1

··--·\

SAA' , GAU
·~¡ :1

'1 9:.1,

1
·- }
___

AC0'1
C'Ctt~ ~I
histór1cot
1

�•

Impreso en la División
Publicaciones y Ediciones
•

Universidad de la República
De~ósito Legal 108997/76

�1

•

•

·et;:

..

r

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3505">
                <text>Historia gráfica de la filosofía antigua y medieval</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3506">
                <text>Filosofía</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3507">
                <text>CAÑO GUIRAL, Jesús.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3508">
                <text>Historia gráfica de la filosofía antigua y medieval / Jesús Caño Guiral--Montevideo : FHC/DPE, 1976; 41 p</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3509">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3510">
                <text>1976</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3511">
                <text>Bach. Gonzalo Marín.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3512">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3513">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3514">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="443">
        <name>FILOSOFÍA ANTIGUA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
