<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items?output=omeka-xml&amp;page=20&amp;sort_field=Dublin+Core%2CTitle" accessDate="2026-04-04T01:37:19+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>20</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="829" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="1415">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/47e0619b78e983868197a8c3cfb1b045.PDF</src>
        <authentication>b8b1a185a8857fa3498f633155d91492</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="13956">
                    <text>��������������������</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="15">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2510">
                  <text>Archivo UPPU-FEUU</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2530">
                  <text>Archivo UPPU-FEUU&#13;
Lic. Mónica Pagola Pereira&#13;
Lic. Gonzalo Marín&#13;
Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9292">
                <text>Ante proyecto de Ley orgánica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9293">
                <text>Ley orgánica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9294">
                <text>Ante proyecto de Ley orgánica aprobado por la comisión Nº1 de la Asamblea General del Claustro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9295">
                <text>UdelaR-FHCE-ACU-UPPU-FEUU-Caja 6 -Doc 6</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9296">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9297">
                <text>1955-11-11</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9298">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9299">
                <text>Papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9300">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10449">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="556">
        <name>CLAUSTRO</name>
      </tag>
      <tag tagId="580">
        <name>COMISION Nº1</name>
      </tag>
      <tag tagId="543">
        <name>LEY ORGANICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="538">
        <name>UNIVERSIDAD DE LA REPUBLICA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="37" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="89">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/8fdc4f175af799d28c14ea85ce9cc944.pdf</src>
        <authentication>538a2e97a48d2e507d96c427c255be00</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="346">
                    <text>Antecedentes de la Facultad
de Humanidades y Ciencias
La ley que creo la Facultad de Humanidades y Ciencias resulta
el coronamiento de una serie de iniciativas manifestadas a 10 largo de
tres decadas. EI primer proyecto de una ensenanza superior no profesional -profundizacion,
produccion, investigacion, estimulo al pensamiento original- fue presentado en su catedra de conferencias por
el Dr. Carlos Vaz Ferreira en el ano 1914, luego de una extensa exposicion, que abarco gran mimero de disertaciones, tendiente a ambientar
su realizacion. Dicho proyecto, en realidad, ofrecia dos direcciones
ejecutivas:
a) La creacion de organos especiales de ensenanza superior no
profesional, fundando un Instituto de Estudios Superiores con catedras
de profundizacion e investigacion de ciencias, filosofia, artes, pedagogia, cuestiones sociales, etc., no subordinadas a ninguna profesion,
y cuyo mimero 10 determinaria el monto de los recursos que se pusieran a su disposicion. Tal Instituto, sostenia el Dr. Vaz Ferreira, debia
ser considerado "como un micleo destinado a desarrollarse y, oportunamente, diferenciarse dividiendose en las distintas facultades que
con el tiempo habrian de existir en nuestro pais".
b) Disolver ensenanza superior, no profesional, en las otras ensenanzas: en las de las facultades profesionales y en las de SecundariaPrep aratoria, Normal y Primaria.
Anos despues, en 1925, el Consejo Nacional de Administracion,
siendo Ministro de Instruccion PUblica el Dr. Carlos Maria Prando, remitio a la Asamblea General un proyecto de creacion del Instituto Nacional de Cultura que tendria por finalidad "dictar cursos libres de
extension universitaria y cultural dentro de las siguientes materias:
Historia de la Filosofia, Historia de las Civilizacion, Historia del Arte,
Historia de las Religiones, Historia del Uruguay, Historia Americana,
Filosofia de la Historia, Pedagogia, Ciencia de Educacion, Estetica.
Biologia, Psicologia, Sociologia, Filologia, Etnologia, Arqueologia, Antropologia, Geologia en sus relaciones con la Historia, Economia Social,
Literatura, Artes, Ciencias, Matematicas y Ciencias Fisicas y Quimicas".
En sus fundamentos, el mensaje expresa que atiende a "una exigencia de nuestros progresos morales, que imponen en el orden intelectual contornos mas dilatados que los de la ensenanza profesionalist a y utilitaria" y que el Instituto proyectado debia considerarse como

�un bosquejo de Facultad de Filosofia y Letras, pues contenia sus elementos fundamentales, 10 que permitiria hacer un ensayo de ella, sin
impaciencias ni precipitaciones, y con la ventaja, a la vez, de ser menos
cerrada, de no ser profesionalista, y de ajustarse en sus gastos a la
situacion financiera que el pais pueda permitir".
Posteriormente, en 1929, el Dr. Carlos Vaz Ferreira, en ese entonces Rector de la Universidad, presenta al Consejo Universitario,
-que 10 aprueba con leves modificaciones y eleva al Poder Ejecu- .
tivo-, un proyecto de Instituto de Estudios Superiores, refundicion de
10s que habia presentado en 1914. Propugnaba la creacion de las siguientes catedras:
Ciencias Matematicas (esta designacion, como todas las siguientes,
se entenderia en un sentido amplio, comprendiendo Ciencias
afines, conexiones y proyecciones de cada rama cientifica).
Ciencias Astronomicas.
Ciencias Fisicas.
Ciencias Biologicas.
Filosofia del Derecho y de las Ciencias J uridicas.
Ciencias Sociales y Economicas, con aplicacion especial al problema social.
Ciencias Historicas en general.
Historia Nacional y Americana.
Estetica y Filosofia del Arte.
Historia del Arte.
Filosofia de las Ciencias.
Historia de las Religiones.
Psicologia.
Filosofia.
Pedagogia y Ciencias correlacionadas,
a las que se les agregarian cinco mas cuyas materias iria determinando
el Consejo Directivo del Instituto segun las necesidades e indicaciones
que se presentaran. "La indole y funcionamiento de esas catedras se
entendera ampliamente en el doble sentido de que, por una parte los
profesores estimulen y dirijan la profundizacion y la investigacion en
su caso, y por otra parte, encuentren en su propia funcion estimulo,
motivo y facilidad para dedicar ellos mismos actividades en esa direccion".
EI Consejo Nacional de Administracion envio el proyecto a la
Asamblea General, pero reduciendo a seis las veinte catedras que el
primitivo establecia, no llegando a ser tratado por las Camaras.
En 1938 el Poder Ejecutivo, siendo Ministro de Instruccion PUblica el Sr. Eduardo Victor Haedo, envio a la Asamhlea General un
proyecto de creacion de una Facultad de Humanidades y Ciencias dividida en cinco secciones: a) Ciencias fisico-quimico-naturales. b) Letras
(Literatura e Historia). c) Filosofia. d) Bellas Artes. (Dihujo, Pintura
y Escultura). e) Pedagogia.

�EI Consejo Directivo de la Facultad podria otorgar el titulo de
doctor en cada una de las especializaciones comprendidas pOl' dichas
Secciones y el diploma de profesor pOl' cada uno de los cursos completos comprendidos pOl' ellos, asi como el titulo de profesor de enseiianza media en Filosofia, Letras e Historia.
La Comision de Instruccion PUblica de la Camara de Representantes introdujo diversas modificaciones al proyecto del Ejecutivo.
Entre otras, elimino la Seccion de Bellas Artes pOl' considerar que
ellas necesitaban "su sitio propio en la universalidad de la cultura, y
no puede una Facultad de Humanidades y Ciencias abarcaI', sin mengua
para su obra esencial, esta actividad, que solo seria en ella un organo
secundario y menos atendido, perdiendo jerarquia y realidad". Asimismo, suprimio la Seccion de Pedagogia porque, en su concepto, correspondia a la necesidad creada pOl' problemas que deberia resolver
la Seccion de Enseiianza Secundaria y Prep aratoria. Aprobado en esas
condiciones en la sesion del 10 de setiembre de 1941, paso a la Camara de Senadores, cuya Comision de Instruccion Publica elimino la
division en cuatro secciones a que habian quedado reducidas la seis
del primitivo proyecto del Ejecutivo, pOl' considerar que era preferible
que la ley no 10 estableciera preceptivamente, expresando que 10
esencial en ese momento era constituir la Facultad y determinar sus
funciones principales, dejando entretanto a la autoridad docente la
organizacion de los cursos en la forma que 10 juzgara mas adecuada
hasta que la experiencia permitiera una reglamentacion eficaz. En
cuanto a la formacion del profesorado de la enseiianza media, que la
Camara de Representantes habia suprimido del proyecto del Ejecutivo,
quedaba de nuevo establecida como uno de los fines de la Facultad.
Este proyecto fue sancionado pOl' el Senado el 30 de diciembre
de 1941.
EI 18 de enero de 1943, el Poder Ejecutivo, siendo Ministro de
Instruccion Publica el Dr. Cyro Giambruno, solicit a al Consejo
de Estado la consideracion de un proyecto de decreto-Iey pOl' el que
se creaba una Facultad de Humanidades. Las funciones que Ie adjudicaban eras las siguientes:
a)
b)

Investigacion y enseiianzas superiores de Filosofia, Letras, Historia y Pedagogia.
Formacion del profesorado de Enseiianzas Secundaria y Normal.

Vigente este decreto-Iey, permanecio suspendido en sus efectos.
EI 15 de marzo de 1943 el dip uta do Dr. Dardo Regules presento
a la Camara de Representantes un proyecto-Iey ya estudiado e informado pOl' el Consejo de Estado y que no llego a tratarse pOl' term inacion de su gestion.
La diferencia fundamental con el proyecto del Dr. Giambruno
-aparte la eliminacion de la clausula porIa cual se encomendaba a
la Facultad la formacion del profesorado de enseiianza mediaestaba en que reestablecia para la nueva Facultad su dependencia de la
Universidad, contra la autonomia concedida pOl' el primero.

�El 13 de noviembre de 1944 el mismo Dr. Regules presenta a la
Camara de Senadores otro proyecto mas reducido, capaz de merecer
sin dificultades el apoyo de los diversos sectores parlamentarios, y que
el Sr. Rector de la Universidad Dr. Jose Pedro Varela habia sometido al Consejo Central Universitario. Realizando una labor de sintesis de las diversas iniciativas, la Comision de Instrucci6n PUblica del
Senado presento el proyecto definitivo que fue aprobado el 17 de
mayo de 1945. Elevado a la Camara de Diputados se aprob6 el 3 de
octubre de 1945, poniendose el cnmplase a la ley, con fecha 8 de
octubre de 1945.

LEY DE CREACION

DE LA FACULTAD
Y CIENCIAS

DE HUMANIDADES

El Senado y la Camara de Representantes de la Republica
del Uruguay, reunidos en Asamblea General,

Articulo 1.°
de Humanidades

Crease en la Universidad de la Republica
y Ciencias.

Oriental

la Facultad

Art. 2.° La Facultad de Humanidades y Ciencias tendra como
finalidad esencial, la ensenanza superior e investigacion en Filosofia,
Letras, Historia y Ciencias.
Sus cometidos seran, entre otros, los siguientes:
A)
B)
C)
D)

E)

F)

G)

H)

Fomentar la especializacion y la investigacion superiores.
Extender la cultura por medio de la divulgacion oral 0 escrita.
Instituir cursillos de especializacion que abarquen cuestiones cientificas, historicas, artisticas, filosoficas y pedagogicas.
Organizar investigaciones de seminario sobre asuntos que atanen
ala cultura superior, especialmente los referidos al estudio de las
cuestiones nacionales 0 americanas.
Proyectar y programar todo cuanto considere indispensable 0 conveniente para propender al acrecentamiento de la cultura superior de la Republica.
Organizar series de conferencias 0 cursos especiales que podra encargar por termino no mayor de un ana cada vez, a profesores
nacionales 0 extranjeros que hayan acreditado su competencia en
trabajos 0 investigaciones originales.
En casos especiales, y por dos tercios de votos del Consejo, las
designaciones directas podran extenderse hasta por dos periodos
anuales mas.
Organizar expediciones tendientes al cumplimiento
de los fines
establecidos en este articulo.

�Art. 3.° El Consejo Directivo de esta Facultad consideranL, con
preferente atencion, Lassolicitudes de aquellas per.sonas que deseen realizar tentativas originales de investigacion importantes y dignas de eStimulo, relacionadas con Las materias cuya ensenanza imparte, procurando proporcionarles adecuado apoyo. Los materiales bibliograficos,
cientificos, de lab oratorio y demas instrumentos tecnicos de propiedad
de Los institutos oficiales quedan afectados para la mejor realizaciOn.
de estas investigaciones, en Las condiciones y con Las garantias que estableceran Las propias autoridades directivas.
Art. 4.° La Facultad de Humanidades y Ciencias sera dirigida
en un primer periodo de cuatro an os, a partir de la promulgacion de
la presente ley, por un Director y un Consejo honorario de seis
miembros nombrados por el Consejo Central Universitario a propuesta
del Rector.
Este Consejo establecera Las condiciones del ingreso y estructurara
Los planes y trabajos de la Facultad.
Dentro de Los dos primeros anos, a partir de la promulgacion de
la presente ley, el Consejo Central Universitario, por mayoria absoluta
de votos, y oyendo previamente al Consejo de la Facultad, dictara el
Reglamento Organico de la misma.
Art. 5.° El Director tendra la Presidencia del Consejo yejecutara
sus decisiones. Desempenara ese cargo, al fundarse la Facultad, el
Maestro de Conferencias, doctor Carlos Vaz Ferreira.
Si este no pudiere ejercerlo, temporal 0 definitiva;mente, el Consejo Universitario, por mayoria absoluta de votos de sus componentes,
nombrara el reemplazante.
Art. 6.° El plan de estudios solo comprendera estudios desinteresados y la ensenanza sera impartida en forma que la separe nitidamente de aquella que se imparte en Las Escuelas y Facultades profesionales.
Art. 7.° El cuerpo permanente de profesores sera designado por
el regimen del concurso de oposicion.
Art. 8.° La Facultad de Humanidades y Ciencias se regira, en
todo lo aplicable, por leyes y reglamentos universitarios.
Durante el primer periodo su representacion en el Consejo Central
Universitario sera ejercida por el Director.
Art. 9.° La Facultad de Humanidades y Ciencias dispondra de
un fonda para becas, de seis mil pesos anuales. Estas pensiones seran
discernidas de acuerdo con Las disposiciones y garantias de llJ;ley numero 8.609 (de 26 de Diciembre de 1929).
Art. 10. Incorporase al item 25.02 G. 31 del Presupuesto General
de Gastos, hasta la cantidad de cincuenta mil pesos para atender Las·
obligaciones de organizacion y funcionamiento
de la Facultad de Humanidades y Ciencias, mientras no tenga aprobacion su presupuesto,
que sera tomada del producido del impuesto de estampillas de biblioteca, reorganizado por la ley numero 10.589 (de 23 de Diciembre
de 1944).

�Art. 11.
de 1943.

Derogase el decreto-ley

numero

10.358 de Febrero

11

Sala de Sesiones de la Camara de Representantes, en Montevideo,
a 3 de Octubre de 1945. - Luis BatHe Berres, Presidente. - Arturo
Miranda, Secretario.

Ministerio de Instruccion Publica y Prevision
Ministerio de Hacienda.

Social.

Cumplase, acusese recibo, comuniquese, publiquese, insertese en
el Registro Nacional de Leyes y Decretos y pase a la Contaduria General de la Nacion, a sus e/ectos. - AMEZAGA.- Juan J. Carbajal
Victorica. - Hector Alvarez Cina.

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="347">
                <text>Antecedentes de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="348">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República..&#13;
   Montevideo : FHC, UR , 1947, Año I, Nº 1 : p. 5-10 &#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="349">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="350">
                <text>1947</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="351">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="352">
                <text>Publicación Períodica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="353">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="34">
        <name>Antecedentes</name>
      </tag>
      <tag tagId="27">
        <name>Facultad de Humanidades y Ciencias</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="790" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="1055">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/53a5e4d6f26d446a57b9173052b575c6.PDF</src>
        <authentication>266ec485a05cec8b100ff9f24b811c8f</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="13153">
                    <text>�����������������</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="1364">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/8933517a5f1f78f26908d613fef4e9d7.PDF</src>
        <authentication>266ec485a05cec8b100ff9f24b811c8f</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="13905">
                    <text>�����������������</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="15">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2510">
                  <text>Archivo UPPU-FEUU</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2530">
                  <text>Archivo UPPU-FEUU&#13;
Lic. Mónica Pagola Pereira&#13;
Lic. Gonzalo Marín&#13;
Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="8940">
                <text>Antecedentes para el estudio del ante-proyecto de Ley Organica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="8941">
                <text>Ley orgánica&#13;
Informes</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="8942">
                <text>Antecedentes para el estudio del ante-proyecto de Ley Organica de la Universidad incluyen repartidos 161/56 y 1/57</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="8943">
                <text>UdelaR-FHCE-ACU-UPPU-FEUU-Caja 5 -Carpeta 1 -Doc 26</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="8944">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="8945">
                <text>1956-1957</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="8946">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="8947">
                <text>Papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="8948">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10487">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="556">
        <name>CLAUSTRO</name>
      </tag>
      <tag tagId="543">
        <name>LEY ORGANICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="538">
        <name>UNIVERSIDAD DE LA REPUBLICA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="839" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="1428">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/4e61a9984cf0f64435f19d88cd52aed6.PDF</src>
        <authentication>350e7b3cc76392d5a410d3fbdb8f628e</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="13969">
                    <text>�����������������</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="15">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2510">
                  <text>Archivo UPPU-FEUU</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2530">
                  <text>Archivo UPPU-FEUU&#13;
Lic. Mónica Pagola Pereira&#13;
Lic. Gonzalo Marín&#13;
Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9382">
                <text>Antecedentes para el estudio del anteproyecto de ley orgánica de la Universidad</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9383">
                <text>Ley orgánica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9384">
                <text>Incluye repartido 1/957</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9385">
                <text>UdelaR-FHCE-ACU-UPPU-FEUU-Caja 6 - Doc 16</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9386">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9387">
                <text>1957</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9388">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9389">
                <text>Papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9390">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10439">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="543">
        <name>LEY ORGANICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="600">
        <name>REPARTIDOS</name>
      </tag>
      <tag tagId="538">
        <name>UNIVERSIDAD DE LA REPUBLICA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="836" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="1425">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/3ed735195d8eb96654c88dac2a8400ea.PDF</src>
        <authentication>d6dd51aea5f7f79b5d4293736fa49435</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="13966">
                    <text>��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="15">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2510">
                  <text>Archivo UPPU-FEUU</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2530">
                  <text>Archivo UPPU-FEUU&#13;
Lic. Mónica Pagola Pereira&#13;
Lic. Gonzalo Marín&#13;
Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9355">
                <text>Anteproyecto de ley orgánica de la universidad</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9356">
                <text>Ley orgánica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9357">
                <text>Anteproyecto de ley orgánica de la universidad</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9358">
                <text>UdelaR-FHCE-ACU-UPPU-FEUU-Caja 6 -Doc 13</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9359">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9360">
                <text>S/D</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9361">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9362">
                <text>Papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9363">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10442">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="543">
        <name>LEY ORGANICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="538">
        <name>UNIVERSIDAD DE LA REPUBLICA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="351" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="584">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/bac467d66120992c04af3668f01e2c0d.PDF</src>
        <authentication>685927aaa826313d344de6f0c4d11afe</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3844">
                    <text>6^61'
svoNJo i siavamvvinH w avnnon

vonan&lt;J3* vi jo avaísa3AiNn

UD

^z

Z06

OAvnonan
ooiooioiaoisiH
01N3!lAIVSN3d
13Q VÍOO1O1NV

�J
I

lj

ll

lili., II lili •1

f\

^itu Bsuad |a P Bl 6o|O}UV
1^anzz7.06

j

zadgi

ap zeu^iuir 6opeAeDV

opaAaov ooueie 'l?9

OiN3ÍWVSN3d 33Q VI9010ÍNV

v^vnianz

^H 3Q
SVI0N3ID A S3QVQIN\/WnH 3Q

p_

�"i"

ep ^t^aed b BiJoqsjH ^I ^P eiBojopoqa'^ ^ pjjoai ap
esJBuimouep b gsed osuno ja ^piupy ^w sojueo uoqoop
¡a uod 1561 ap aíqaed b A" jaqipui Pjuei^^j gsop jos
-^8^.oj.ci ib jod 096i- ue ^ouaiuo^ sinq gsop uoqoop ja
jod 61761 ue openuiquo^ &lt;?&gt; &lt;t&gt; •pujidiosip pj^sanu
ap sooi69iopoq.aiu a sooijga^ SBuJajqojd sajpdiouijd
so] BtJBq.isjeA.iun Bjpaq^o ej b jBDjaoe jod oz^anj.
9 un ua osad jewijd ja 9Anq.1q.suoo (joiuequ^ oub ja
oppejo spoqjgqsiH sauotOBDiqsaAUi ap oqnqiqsuj jap
iuBu6iAB&gt;f o 1 ¡ t^ü3 joqoop ja spioueio A sap
ep pgqjnoBj pt ua pjgqojp 9^51, ua anb soo
-ijQqsiq sojpnqsa soj e UQioonpojquj ap osuno J3
^*0[pnqsa ap Biaaq
büí oiüoo uqiobzt jeiüjoq ns ap ospjqe ajqsjapisuoo un
ua PJ60T01joqsjh ^í ^p oubid ja ua opnpBjq as '(op
-u n6a s ja a q u a 1n 51s b p 8 o 9 p bj a p sa j bi o iu i s o u p soj
ua A 'oaaiüiJO ja Bquajsno soub soj ap peqiiü epuno
-es ej ua sauoqpj sns uBzuaiujoo A soau^jodiuaquoo ts
eo uos s (lse6iq.jt\/^ sejoseqojd ^p oqnqiqsui ja A seio
uajo A sepBpiuBiiinH 9p peqjnoej bj 'eaapq psa uauinsp
__ anb joijedns pzupuasua ap souqueo sop soj anb as
^iApp) praoqsjH ^a ¡puoisa^ojd upiOBiujo^ pj sjed
ja ue OAnq anb uqtopztjpuoionqiqsut pjpjpq eq

�la elaboración en 1955 de un nuevo Plan de Estudios
de la Licenciatura, que recién entró en vigencia en

1950. Ai mismo tiempo, se deslindó el campo de las
restantes materias historiológicas .(Ciencias Auxi
liares y Técnicas de la Historia, Historia de la His^
toriografía, Filosofía de la historia) que lograron
entonces su perfil específico en el curriculum uni
versitario. En el Instituto de Profesores "Artigas"

el Plan de Estudios incluyó en la Sección Historia
tres cursos historiológicos: Teoría y Metodología
de la Historia en el Primer Ano; Historia de ía Hi_s
toriografía en el Segundo Año; y Filosofía de la hil
toria en el Tercer Año (cada uno de ellos con una
duración de dos semestres y una carga horaria sema

nal de dos horas). Las Instrucciones adjuntas al
Plan previeron que en estos cursos se estudiaran te
mas que interesaran "no solamente a la Historia ünj_
versal, sino también a los cursos de Historia Amerj_
cana y Nacional". &lt; 3&gt;

Esta tardía incorporación de la problemática hi^
toriológica a los planes curriculares de la enseñaji
za superior pudo hacer creer*que los temas en ella
implicados carecieron con anterioridad de consider^

ción significativa en nuestro medio. &lt;4&gt; Sin emba
go, el caudal de reflexiones sobre aspectos teori^
eos, metodológicos, técnicos e historiográficos ve-

rificable en la producción bibliográfica, hemerogr^
fica y periodística del país a lo largo de casi un
siglo y medio, configura el más rotundo mentís a
una conclusión de aquella naturaleza. En el curso

del año 1987 elaboramos una primera Antología del
ejT_s_amjento Historiológico Uruguayo, que se editó
mimeogrlTicamente para uso de los estudiantes de la

�sasBp ue 'zadgq uauíapo ¡ap ejae^ a^1LlIi2M_JLL
jod sopBtuoq sop^^jDinbgq. se q. u n d y " s o 51 a 9 q s 1 h

soipnqs3 soí e ugponpoaquí *lN^N9IAV&gt;j 0I1IW3
_:*aj3) 001 qpa.601 rq ¡ q A ooiqsjanaq odiq ap vsoa
jpq d g a d s o f p q e a q a p u 91.3 e 21 j e a a b t b q b o i i d oí i * b j

?aaaq ^un (ni) *,,XX ^ XIX soj5ts so¡ ap bjíb^S
oíao^siH ^[ ap Biao^siH, ^ I *? BpBDipap ^Bpunbes
^^n (ti) ^(pqsiuoiseadxe 'BDíag^siq nsu^ijea
eui 'BqsiAi^ísod ^e^siienpiAipui 'eqsiíPniíaids^
BanaBu b^ ap saaoqDPi sot urjSes (?di^?..;d

:piaoqsu{ e{ ap sauoi3Bq.5adaaq.ui) ^iauasiu
_ 6] ap e^^oso¡x^ b] ap A (ODiagqsiq oquai^ijou
ooiap SBiuBd sp{ &lt;saapinxng seuiidiasip sb) uoo
b 1 a o q s 1 h ^\ ^ P s a u o i o b i a a s e \ *BDij.jq.ueio u 91 o
Bziaaq.DBJBO ns 'BiaoqsiH eI ^p oqdaauoo) sod
-i^gicpoqaui-ooTagaq so^oadsB ejnpai '.^seDiaoaq
iooN,, oaqna ia op^q '^aaunad pun (1) :sai
seaq Bjpuaadiuoo osano aqsa ap

1 u 1^

paaip Piouani^ui ^tianb9
enb p sauoioeetuaad saienquaAa sp¡ uoapaqsi^aa anb
o_sioaad oi^qia ¡a A oipaui oaqsanu ^b uoapzupD]P ¡es
_aaAiun jeAiu p seoiagq-Siq spiDuaio sq\ ua saqupuiiu
c¿paad saquaiaaoo sb^ anb Biauan^ui ap oppaS ¡a aiu
a^asíp p oiuoo oqupq '^euoiopu BjiPaSoiaoqsiH p 1 • i-pq
pd suj piuao^ ap apuoisuauiíp b painqiaquoo ug'íaeziq.
-piuaqsis A u^TDPiunqxa pAno oaibgioiaoqsiq íeíaaqpiu
un p soq.ua ítupoaaap uaAnq.iq.suoo ugiooaias aquesaad
p| A pjienbv 9 •spoiapqsiH seioueio ua panqpiouaDiq

�dictadas en la Facultad de Hü¡t;anidades y Cíen-cias. Montevideo, R.E.I. Ltda., 1949, pjp. 7/9)

CCüfC OlaZ 010 d pUOil1 i jq] Lila v -^ f t ^11

_- ~

gráfica corregida de las clases impartidas a los
estudiantes de los cursos de Pr^p^ratori^s de
Abogacía y Notariado, en la parte refería^ aleo
ría y Metodología Ge i a Historia y cr if e&gt;' i c^ a i s
toncos (Introducc ion a^I^ e s t u cri o^ ci e^ 1_?. J-i i s t^r i ¿~

Montevideo, (Tr g a n i z a cl"5?n?é*3Tn a\ "T9TiTrr""L ai n-~
tencional idad ele este esfuerzo estaba dirigida
a superar i! 1 a concepción frecuentemente pu : n 1 "
que los estudiantes portaban de la disci^li^a
histórica. Por lo mismo ei autor señaláis •:,'-. el

Próiogo de la obra: "Ciencia oe f o r ír¡ ¿i c i -^ n rec¡^
te, cuyo objeto, principios y métodos f i a ;:&gt; • r e c i ~~

mente se ignoran, no es extraño que se re ^; oe
la Historia p re conceptos rancios e i na c:c^ -ados.
1 ^o^bre común, porque la considera invencio
nes arbitrarias ("esas son historias'1) :. formu
la c i o n e s interesadas ("así se escribe i '-: b i s t o -

ria"). La medianía culta, porque sólo
-sotic;a
como producto literario que resulta at^-vcri^
por su ligero barniz de autenticidad hu^ana. El
error se mantiene también en el campo de la en
señanza y se manifiesta en la mala distribución
del conocimiento histórico dentro de los planes
de estudio, en la redacción concreta de progrji
mas disparatados y en la utilización de texto"s
(o, lo que es peor, de "apuntes") que constitu
yen una larga y desarticulada retahila de he—
chos sin plan ni jerarquía, y cuya significa —
c i 6n y trascendencia jamás se desentraña. El mal
se extiende fuera del ámbito universitario y se

�-g-

•(oauiíui) /86t 'EjSojoiuoqsiH ap

iouaio k sapppxu^iunH ap p^q.{noe^ ep pepisuBAiufi 'oaplAaquoi^ "P6einqnz
aod soqxaq. ap ugioaaias /C ugt^anpoa^ui * (i). o^
-enfinan gdiSqjoiaoqsiH cnuaituesuad iep bí6oio^.u\/ &lt;g&gt;
•nXX o¡5is
sann^¥ P ^^qo ^i ^' sbi^b^ísaeAiun sisa^, o
ínDssiuí^ sb^siabj sb^ UB sornDn^ie sounOi^
J s iuB^j.B^sea *a sinq ap sofeaBu^ soy^nbed pjbia
n% as o^qs 's^a^e soub oduio soun e^seti anb aoe^
^a *bj^ea^oi xqiq ap piaa^eiu ua sjpd iap |eaaua6
_osea'4B ¡a Á * soia^'^isjaAiun soipn^sa soj
sjh B] p opBDTpap ueq as anb ub BjpjBq. pujjoj.
_*soaq.osou au^ua saao^ina opiua^ eq s^uadp
iH6j ap ejjoai ua soppdnu6e. s^iuaiqoad ap oqunC
uod ¡a oaa^ "a^opuj esaaAip ap soq.xaq ap saaoqne
saaosa^oad ap ugiae^saiiuetu aquepunqe oaad *a^q
pi p oqunf 'ipuotdpu eiaoqsiij ua aquauj
ssoun6TP e^ opionpoad pq sjed ¡a saaop
eiaoisiu ap eiaaiPuj u^,, :aipap je ( tS6l 'puipa^
pg 'oapiAaquc^) piaoqsiH ^1 ap P¡5oiop
-oqa^t ^ B¡aoaj •sooiagqsin soipnqs^ soi e ugiao
-npoaqui oaqn ns ua euie^ oíaiaaóns pjaaapd jsy
^66 'd 'cSGi 'oapTAaquow 'eiaepunoas
ezupyasu^ ap saaose^oa^ ap ugiDBuiaoj *,,SV9I1^Vm

30 OiniUSNI 'VI^VONnO3S VZN^N3SN3 &lt;&gt;
(9/S #cící) "..saíPnpiAipui ouispis
-nqua ia /C PAiq.pTDtuT ei p pppaqn a^uauiieuaua6
pfap anb 'PDiag^siq ugiDP6iq.S9AUi P| p a^uaa^
saaapod soi ap pnq.íqDP e¡ ub ^ *spia
oi^P saiqeuaa^aaai ap osinduii 0{gs
oaaugñ ^ap OAi^i[nD aq.uanoaa^ fa ua p

�Esa Antología contiene textos de Dámaso Antonio
Larranaga, Juan Manuel de la Sota Juan Carlos

Gómez Alejandro Magariños Cervantes Elíseo F
Outes, Luis Desteffanis, José Pedro Várela, Al

berto Palomeque Carlos María de Pena Juan Z
milla de San Martín y José Enrique-Rodó. .

�k

epequaqsns ugiodaDuoo ej ue *aas e auaiA (e
ei ap *S8na aaqua X) soletóos seiouaio sei ep uquj
^oo ui^ n ^l^ioos o^diíí^o3 I9P ugiD^^edns ^\ e ap
rué X *(*D.^.e * eoi^.j jo^ 'oipajog 'eiao^-SiH) uaonpej^.

oí enb seui id i os tp se] sepo^. ap uniuoo uo^.oe^ |a oujoo
soio^ie^ zaiugg jod epeoe^sap sa leioos 0Dij.jq.uaiD 0%
-uaiuitDouoD ]ep eDiq^iu^ejd eza]eun^eu eq -a^ueqin111
^uiaoj ap epeieuas ^o^diaosueaq. o^uauiSe^^ ^a ua aoaa
de ^pepiuetuni^ e^ ap oipnq.sa ia -eoiugjioeip ugisuaiu
tp ua-aepjioqe eaed oaugpi oquauiruqsui ^a oujod sepiq
-aouoo *saieíoos seiDuaio sé 1 ap eiDuauíuiaajd eq
•soid

-eied zauj99 soiae^ aod oqxuDsns *opeuoiDDeias oqxaq.
la gnoape as anb ^e 'oAiqeinaadsa aquauiepeoaeui aaq
un uojaiui^uoD b\ oiueqeuiqsap od11QQd ^a X

ei ap ajopuj eq 'saieaaqi i-oDugsoi i j seapi
sns aod ope6aa6uoa &lt;t&gt; sojaeqisaaAiun saqueipnqsa ap
oqunCuoD un eqeqipa anb ^..OAan^ nqiajd$3 13,.
^P sauíj. pi
•. T _

S01X31 SOI A S3H01ÍW SOI

�por este autor, la armonización "de todos los anta
gonismos en una síntesis más vasta y comprensiva".

No parece ajena a esta visión la influencia de las
concepciones de Henry Carey (por entonces con gran
audiencia en los medios universitarios uruguayos),

difusor en los Estados Unidos de los principios de"
Adam Smith, y tenaz predicador de la idea de la "ar_
moni a de los intereses económicos".

-11 -•

"Ferviente cultor de las glorias nacionales", c_o

mo lo calificara Fernández Saldada, Domingo Ordoñana &lt;2&gt; realizó frecuentes identificaciones "in situ"

de lugares históricos relacionados tanto con episo
dios del descubrimiento y la conquista, como con
acontecimientos del proceso independentista. En oc_a

sión de un^ de aquéllas escribió el artículo que se
glosa, vertiendo interesantes reflexiones sobre crj_
terios históricos.

Advierte Ordoñana la distinción entre historian^
cional e historia regional (rioplatense), señalando
la necesidad de contextualizar aquélla en el marco
comprensivo de un espacio geográfico de perfil defj^
nido, y en consecuencia promueve la elaboración de
un conocimiento que conjugue los beneficios del lo
calismo con los del universalismo.
La Historia que Ordoñana considera necesario cuj_

tivar ("civil, política y económica") presenta los
rasgos de totalidad que la teoría actual demanda a
este tipo de conocimiento. En el mismo sentido, cuarji
-8-

�-6-

jó oqueTtueq.e^q' un epeij ^q.uaiueqeTpeii!Ui ^eAi^ap eued
*({eiDos of ep) oupi^np o¡ ep eiqesnaxaui pepiai^oq.siq
ei jeaeqsap- ^od ezuejujoo #(oqxaq. ^a ua e^odvtoauj as
etuoqsiH e] 9p eiJoai ap osuna un ap etuejñoad ]ap
eaeuem
*^n^an^^sa e/ína) osoiDtquie s^iu oipnq.se un
ep 9q.aGd ^euijoj. 9?qap gso^S as anb oinDjqjp ^3
_^

stq' eu'n^T^sip gi ap sai^ían^a soqaadsG soun6ie epeu
GuiS^d ^\ ue gp^oqe' &lt;&gt; eqoíoq zad^q u9mp^
n + ijjds^ ¡3,, ap spuiunjoa sanuaAnC se] ua
ns u^iquieq *ozt so] ap epea^p e] ua zay^p
sop ap edo^n^ e efeiA ap o^auediuoo
-III- •

*sa]ei3os-o3Tqj |od seDiqa^ad se] ue ojaeA ]a tía
• soqjes ueqtAa e^ed osioa^d opoui [a oiuoa otusiui ]ap
pepisaDau- e] jeiue]DOJd e eAan ^T ^n^ ^ 'oaiugisiu
oquatiuiDouoa ]e a^nqiaqe a] anb M^oppjapoiu(1 aaqogu
--eo ]a ua ope]nuiisipui aDauede (o/Cen6nun oiusijoppa
-jasuoD ]ep safeuos^ad sapuej6 soi ap oun) eueuopuo
ap sauoixa]^aj se] ap ¡eiaos oquaíuieuoiaipuoD 13

•]euoioeu ODi^gqsiq afep^oqe ¡ap ea
ugisuaiuip e¡ aod s^uequi ns aquapaDoaduii eqinsaj ou
uisiui o] jo^ • (ooi69iotDOS uaqes |a Á oai^gqstq aeq
es ]a e^qua ouiiüpd ap peqiui e ]enqDa]aqui eaueq eun
ckííqd opeiDaude eua eaod^ ns ud anb o]) OAiqeqaudviaq
ui oue]d |a ua ^eaanq e Á oai69]ououa osunasip ouaiu
|e uapuaaseuq e opuequnde gqsa •llo^i^9son^ oiuaq
-ijd uoa,, eiJioqsTH ^un ap pepi]iqisod e] aaai6ns op

�ganicista de la disciplina histórica, con adopción

(por momentos forzada) del lenguaje propio de las
ciencias naturales.
La influencia positivista es inocultable, sobre
todo en cuanto a concebir a la Sociología como la
ciencia con potencialidad omnicomprensiva.
Resulta reveladora de un planteo global izador de
los supuestos epistemológicos de las ciencias socia_
les, la distinción que López Lomba propone entre
Historia (= ciencia de todo el suceder social en dj^
mensión temporal) y otras disciplinas científ ico-sc)
cíales, como la Política, la Economía, o la Lingüís
fíca (= ciencias de objetos más específicos, o para
decirlo con sus propios términos: de un "orden par
ticularísimo de hechos de la vida colectiva").

-IV- -V- -Vi-

Entusiasta partícipe de la legión universitaria
que se expresara en "El Espíritu Nuevo", Isidro Revert &lt;4&gt; abordó en varios
artículos publicados
en los "Anales del Ateneo del Uruguay" &lt;5&gt; proble
mas teórico-metodológicos de la Historia, en clave
positivista.
Las ideas centrales del pensamiento de Comte re
gulan las expresiones de Revertí luego de haber pa

sado por el estado teológico (en el que las explica
ciones se buscaban en "la acción directa y .continua
de agentes sobrenaturales") y el estado metafísico
(en el que los agentes sobrenaturales eran sustituj_
-10-

�-u-

?j.aqiaj ey e oíoidoad oipaui un ua- apjiqiubis ejpod
enb o[ ap paqsaniü oiuoo 'obueqwa uis 'gpenb eoipgad
n 5 • q. a a a a y a p spot a. g a q. seuoioeyrioedsa s e y u o a a X a s o d

enb pppoiyde Piaoisiq ua eanqpXode yiqgp ey oq.saij.iu
püj ap auod sopionpe soydtuafa-soy ap oius t y duii s y 3
'ppunbas pt „ o t ouaqs ixaoo ep saXay,, e X 'paaiuiad ey
„ u g i s a o n s a p s a Xa y „ e e q. a f n s ' s e a 1 a 9 q s 1 q e o 1 s j 3 e y
X poiwjno p] ap pzaypanqpu ey apuiiuaaqap ap eaupq
e y p pp es q. a a a a y '(saipanipu s e 1 o u a 1 o s e y ap so id
-_^OJd soy

*sayeq. aod opuaipuaq.ua) sooij.jq.uaio sopea

3o p osun3ea

ya aq.ueipaui * e q. a a o u o o u g 1 o e 6 y 1 s a a u i

sy

e seyapoiydp ap sauoioipuoo ua ^q.sa aopPiaoqsiq ya
'y e i o o s u 91 o n y o a a e y a p s a X a y s ey seqaaiqnosap y en o
ey urjoas ' eq.siAiq.isod ugiadaouoo ey ap opjnqyjy
sesa ap poipjqaSjp ugisaudxa p¡
ap piouauiq.jad e^ auaiSns as osn¡oui "pepiiea^ pi
ua •souBUipuaj. soq.uaio uaoaupdp saipno spt unSas sajq
pijpAui spjSau ouíoo seppiniüaoi uos ,,sa/Ca 1,, sepipuaq.
_^aj.d se 1 'iP.no oj a^upqsqo on *ooia9rxsiq oquaioiioou

03 jap pppneo P{ uejofauj p jxnqiaq.uoo ap pepijiqis
-od pspopsa uoo ' saquaqsisuooui sauoiopii \ pj.auao ua

apo sa^a¡ spsa jpiounua auodojd as opupnp ^poiupoaiu
aquaiüPpiSju pppn^sn^:) ^^n ap uiqapd e uionpap ajq
1 s o d 93jd enb ' o o 1 a 9 q. s 1 q u a p j o \ a p s a K a \ s e \ u e u 1 ui
"uaqap ap pppisaoau e¡ e ouuoq ua eziqe^ua
&lt;9&gt; • „ spa 1 qoa^a saXax sns 'ugioPAaasqo pj X oq.
uaiiiipuozpu. jap oppuiqiiioo uaiq osn ia uod 'uiuqnosap
ua,, asjpdnooaud pjpd '^.osuaAiun jap ouiqsap X uabiuo
ja,, o ..souaiügua^. soi ep seuiíquj sesneo se] ueoouoo,,

ua uiqsisuoo ap saouoqua eqeCap uoppiuoq.s iq |ap uoq
-e| pq *OAiqisod o ooij.jquaio opeqsa ya ue uiq uod
pqp]poau PiuoqsiH ^l '(seqopuqsqp sezuan^ uod sop

�ción acrítica del pensamiento europeo^ el impacto
de ideas que cuestionaban los fundamentos del saber

histórico tradicional (básicamente iluminista)."

-VII- •

El texto seleccionado de Ruperto Pérez Martínez
&lt;7&gt; traduce un conjunto de reflexiones sobre los aj_
canees posibles, las dificultades reales y los lo
gros efectivos de la historiografía nacional, que
fueron vertidas en ocasión de dar inicio al curso

de Historia del Uruguay que aquel dictó en el Ate
neo, en el marco de las actividades pedagógicas con

que la institución intentó paliar los efectos del
decreto de libertad de estudios de .1877.
Las principales .dificultades anotadas refieren a
la carencia local de investigación, de docencia es
pecífica y de política archivística, cuya confluen
cia redujo por mucho tiempo la historiografía urugua_
ya al nivel de la mera crónica.

Afiliado a la idea de la Historia como factor mo
ralizante de la sociedad, Pérez Martínez advierte
el grado de desdén con que se ha considerado la di
mensión emuladora de su enseñanza (l!la más proficua
de las lecciones que debiera asimilar la conciencia
del pueblo").

Un rasgo destacabie de la reflexión de este autor
radica en el verdadero enjuiciamiento que formula a
una enseñanza de la Historia obsedida por el monoceni
trismo cultural y, en consecuencia, ignorante del eji
-12-

�jfiupeui caueiuiPU^DvieD un 'spotj-Paboijtoasiq sapppi^Pp
oujspfaiA pjquoo ugioopau eun ap ^tqupd e opupsaooud
&lt;scDi^.nQ^ sotpaij soi ap ouejd ja ugiopziíJM^ ap
oqdaouoo iap ua/Cn^xa anb ^uaoouoD ap pppt jiqísod. ei
_ap saq.ueuois^o^s ip sapn + n^^ se^^eía Bu^.uoD a^aaiA
_pp opi'4.uas \^% U3 '(soonjiod *saíe|DOS 'sodt^jSolu
ap * sosoiSi |aj^saiean^.[na 'so^Tu^^ ' soDiiiiguoaa j sou
^a-giQuai ap euj^^^ efaídi^oD á" e i d i a i n íü . ns ua 'pepaio

os e¡ spo^ ap stsiíeue sa pepaioos ^\ ap ootugjoeip
oipnq.sa o^'ueq. ua pi^o^sih ^I opaAao^ p

pu oujod

¡es^aAiun ugisuaniip ns ua oiu^% p^se op

.^-sa opnuas U^ ODt^jiod oí R oons^urp oí 'jp^iíIiu
oí ap oduiGD ia ua opeAaiaa ooi^p^ o^.De^^sqns un ^od
pppiuuo^uoo) leuoiDipp^^. poiano(^ p?^^-sih pí au^ua
_ugioui^sip Piupsaoau pi pp^oqp aPinoiqu.Pd .ua 'Piuo^
sihpi ^P pzueyasua pi ua aquatupiuoqou ua/Cni^ui anb
sooijgaq spuiaiqoad sounbiP oppuoiooaias oqxa^ ia ua
^_ aqaiuüDP &lt;e&gt; opaAaoy piDUPg laiuPQ 'ipuoidp^ á pij
PivioqsiH ap ODiqpjpeqpo ap pppupo ns ua
-IIIÁ-

•aiqpsnoxeui ooiSgfouiaqsida oj^csap'un pj
oquaiujpuoiDPiajjaqui ns anb auodns (ip^uau
) iPUQi6eu piuoqsin p ipuoidpu PtuoqsiH uauodo
apsoTaq 'ipiuoiod punqopu^ pi ep sppx6ans sauojopu
s_pi e pisip anb ,,pioupuou6i uqujoo,, pi jpaadns uod oz
^an^sa onpup un auodns anb oí 'a^uauíquoo iap.Pi uao
-ouoo uis sjpd iap ptuoqsiij ei aaoouoo aiqísoduii p^.
anb aqueiApp opiques i^q U3 "oupoi^aiue ouuoq

�si ble del todo social.
AI abordar la significación del materialismo hi_s
tóríco (al que califica como "movimiento de ideas
valiente y reformador") en su aplicación al campo
histcriográfico, rescata el carácter removedor -tan
to en el plano teórico como metodológico- de los
planteos de Marx y Engels. Pero previene "contra los
discípulos" que en una "exageración perniciosa" re
ducen las posibilidades de interpretación al terre
no económico. Advierte entonces sobre la necesidad
de estudiar los hechos económicos sin considerarlos
necesariamente hegemónicos en el contexto social y
sin articular sobre ellos las posibilidades hermenéjj
ticas.

Debido a las carencias de conocimientos básicos
de economía^ que constata en los estudiantes de la
enseñanza media, estima que el abordaje de los pro
cesos económicos en clave materialista histórica d
bería derivarse hacia la enseñanza superior.

-IX-

Coeténeo de las reflexiones de García Acevedo, el
memorándum -1 ^^r i*:.ifiTjlHHÉP 'n* sobre la enseñanza
de la Historia también encara la distinción entre

Historia política e Historia de la civi 1 ización ;se_
halando las limitaciones que en el campo de la se
gunda estrechan el horizonte de conocimiento en el
cauce del eurocentrismo.

-14-

�h ir

ppTI

eaa ^{ 3p agí sueqeade e¡ ue (equepíoui) oAfqae jad
ú un.opesed
\ a p o o i q j q. u a i e oqueuyioouoe ¡ p e i a i a e q
p
üod B.nb ^bó y 9 'aquasaad Á pppspd ddiud ugis^yaa 9 y
peno9pe aerneAe apand ^puj ey ap aiia^d p cop
90 uoix9|4ea 'e\ ep 3A9p eaao e¡ pa^^í^uoo 00
d
1 a p pppioiun p t 3p UQíSueaGiUOD p 1

^9a ooiayq.siLj siubdp o^ueno ua es?ui pí ep ugiasDij.

^ubis e{ opuea^asep 's^j^eaDOiq ap etuns giügj pijoi
_sih ^ I 9p S9TPU01 di pea a seuoiodeDuoj sei; uoo pepia
^pijos ep euuoj. aeinbTenD g^.uaa9 'oqeedsea \\j *oeia
qisil) oujs iuo^e^oad fe ue pepeieos Á onpiAipui aaq.ua
u^isuea 9i ep 1 a se ^aopeineiqae peprque eaepepaeA
ns eyopu^xa 1 quoe 'eaepisuoe ope^fes ^r¡b e^eq- un

ug

í^ ^. p 9 u o 1 e 1 p u o e
gpüam^ifa-m. p¡

ep

sauoij^gu sej ep

¡

9P ^^^^iiocluií ^ieao

u 9 s e t e q e p • •( u^ t qlue q
o p 9 o e n b e p e D1 q 5 a 6 o ^
ao pepaiaas P{ enb ^
1 m imi
1 1
j
'eioiqsnf gaaqua uo

- óqeeq " ei^HME^^^i;a
i,q..." e; {.. ep eqs y e
ba^ea^^ ¡ se 1 eep i osniDuí)
_ seaoqeej. soaqo ep Á soDiiiíguoaa seaoqeeq ep opeaqi
i_nba efepaoqe un e eqsende opiques ese ue Á 'sodí'oiq
oee soqeeq so¡ ep ugiDeaeptsuo:) e¡os ef 9 oeiagqsi
oque iuii eouoe fe aienpea ^eiqrubis enb ^iDPee
e oqeedsea eqaeiApe ueiq 15 •*^^}'^Jóduiequ
^*mJ.01 s xq 9] ep s 1 s n ? u 9 ya ua' ^p'
Jo p 9^P^y v- a o d ^ppaodaoDui se piaoq

f%f-í*aqe^i ^ff^fi^Du00 ey ap u91 d9o 141 u

�-X-

Planteada como un problema de metodología de^las
ciencias sociales la aspiración de Juan Andrés Rarní
rez &lt;10&gt; radicaba en hacer del estudio del Derecho"^
Constitucional un análisis de la realidad., más que

la defensa de tesis abstractas (o, peor aún, de do
mas irreductibles)^
Esta propuesta, formulada en ocasión de aspirar
a la Cátedra universitaria vacante por la muerte de
Justino Jiménez dx Aréchaga,."impl icaba un desafío á\
la tradición.^que éste había consagrado, fuertemente
apegada a la metodología jur^ico-dogmática.

Más que de un funcionamiento de la Historia como
ciencia auxiliar del Derecho, se trata en el textoglosado, de una propuesta de integración de ambas

disciplinas, que convierte todo abordaje de la rea
lidad, sea cual sea el ámbito de su desagregación
{en el caso: el de las normas de organización y
cionamiento político de la sociedad) en abordaje
histórico, es decir, dinámico.

. -XI-

Aunque producido un lustro más tarde, el texto

seleccionado de Justino E. Jiménez de Aréchaga &lt;11&gt;
resulta casi una réplica a la tesis de Ramírez. En

continuidad de pensamiento con su progenitor, Jimé
nez de Aréchaga repudia el "historicísmo" en la en

señanza del Derecho Constitucional, concibiéndolo
-16-

�-L\"

-soij soi opuoipn^o * jpjodíuoq. oqxoquoo ns uo pepoio
-os e] op.^ ojquuoq jop soq.uoiiuiq.uos R sopnqiqoe jop
^uojduioo op pepioedeo ej rjeioos oq.uoiuiejo.roui ie o^
nqjjq.uoo onb pepiouopí eun op oseq ei ouioo aoqne je
jod epeiooude so pepijen^ eqs^ *,,ooiJ9qsiq opiquos,,
op eATqino ei uotnb e opueqop *ienpiAipui etouoiuod

2&lt;o ei jeii^uie op peqsoqod ei oosod onbuod ouis *oq
oTqo ns uos onb souoluquo^ so^ so^oj e jionpoj epond
_ onbuod ou o^od *,,oqueuosuo oqooqo uej65, ns jod ep
o eiouoto euri ouioo eijoqsiH ^\ e eoiqn
*ezueu

j-osuo ns op opoui ¡o R u^ioeoi-^iubTs ei e oluod eiuoq
siHSI ^p Pjjooq ei e oqueq soAi^eíoj seuioq opeuoioo
--o^os oqxoq osueqxo ^o uo eueouo &lt;zi&gt; ^u
o^ueo*seoi696Bpad souoxxoi^oj sns op ooaeui 10
-I IX-

^i 9P oiqeuodso ezue^osuo eoiur^ ei so onb
,,souoiDnq^iqsui sej op oq.ua"iei u^ioeAPudep e^ op
es,, pepoioos ei e jxonpuoo uopond onb sop
sojo + dos soi ^P seuibipeaed soi uoo sojeuoio
ñq.iqsuoo seuiaou sei op ugioeoiqíquopí v\ *eioueq.sui
eiuiqi^ uo 'eoi^TuBis "PlDU^ueiujod ouioo oq.oij.quo;&gt;
_ jo eiouopiAo eq.s^ oqueq. uo 'pepii^^^ ^l ^P epjejq
sns e^bojoixe eun op exouobiA e^ e eqsende ísoaopeA
-josuoo oquouieoi69joopi soquouodiuoo op ouqnu os e6

p zou^uiíp op eoi69iopoqoui eqsondoud eq
v'..nqiajdso

^p sojoijedns,, sojojpa soj ji6oj uejoiqop opuop ez
ej op oijoduii jo Jionpoaqui op euijo^ eun ouioo

�f^err^ ira aprecia con sagacidad el ras

p\ rftivo (la especificidad) del conocimiento
g^co, en cuanto saber de lo mu 1 ti.pl ^^^^de lo
j^^rTiiff "11 totalidad en su dimensión diacrónicsr? y
pro consiguiente destaca el alto grado esquematiza
dor (reductor) que posee, y que le permite aprehen_
der la proteica realidad social sobre la que opera.
A partir de estos supuestos, fija claramente los lj_
mites del conocimiento histórico: la ignorancia, la"
falsedad, la naturaleza conjetural,
Una definición precisa de Vaz Ferreira estriba
en su rechazo a la monocausalidad histórica; esta
es considerada como una adulteración de la comple

jidad y del fuerte interrelacionamiento de los fac
tores componentes del tramado social, que configura
el acontecer.

Al abordar los problemas de la pedagogía de la
Historia el texto vazferreiriano identifica las pa_
tologías (o degeneraciones) más incidentes en el mo_

délo educativo del que resulta tributario el siste
ma nacional: la militar y la dinástica, ambas con
vergentes en una negativa reducción del campo de ob
servación de la disciplina.
Preocupación especial merece en la reflexión de
Vaz Ferreira la influencia europea (en particular,
francesa) que soportaba la enseñanza de la Historia,
y su correlato pernicioso: la visión eurocentrista
del acontecer universal, emergente de ella.
Un último tema relevante abordado por el autor
-18-

�-61-

_uod gtpnja [19 pioapzy ep piaoq.isinbaa panp pt *po
odg pi ep ipugiopu ooiujgppop oipaui ja ua jpnsnuí
pioueía,, oqupq ua
o^uatuii oouoo iap ^a K -ppunj.oad pppi^paj
p{ ap aoppa^oujpDsa ap ' j^iDi^aadns ap *ze6nj. ap au
i% p^sa anb oí ua *poi^sjpoiaad poi^o^ad pj uoo ap
un^uoo as ospd ja ua anb- poiq.^5i poiuq^o e¡ ep ia
sop pppiapio uoo appuiJS9P p p^und? *op
50i,4u6oijo^sti| ugtoonpoad pi p oiaCqo ao
pl| H9 pio^pz^ ^nb ap Me j f aja^,, ep ugiopsnop p~]
• sapppijo%np ap
ao jep pppaiapaaad pi ajqos omoo jsp 'paiag^
-su| pojq.^jo ap so^oedsp soi euqos pzíqp^ua as anb
_ ia ua eipqoi6 ooibgiopoqeiu oequpid un oppsoiS o%
x;a^ ^ i© a^aiuoop &lt;9i&gt; 119 Pioapzy anbiau3 sinq 'opaA
aa\/ opapnp3 ep sooiug^sjH saipuv soi ap PDi^
zapn^A ^I e poiqj^^ pqaaap pun ap o^xa^aad
-IIIX-

•opuponpa {ap ipnqoaiaqui zeunppai
p¡ uod (oppspd iap sepppif^^ sex p ..soai^g
scsiiuoadüjoo uis ^ spaafoequp uis o^uaiiiiPDaaop ia)
PDiqjaD pppiopdpo aofaiu pi opupuoiapiaa '(pzupyasua
apsaiaAiu) soppab aod esjeAjosau aqap ugisuaq ppia
a^aa pi anb punqse *pppaaA pi ap opanq o^ua

ap laAiu ia opupqaposac^^^lqgTaqpd ugiopqipxa
pi 9p^to$BE3t^inuuaq.ap pi :oAi^ino ns ap
-sapppMgu^ g#^^K^%ua POOAoad ipuoiopü. pía
P|^,ap pzupyasua P[. anb ugisuaq e¡ p aaai-iaa

�solvencia los eventuales flancos de una crítica im
presionista, y sustentó las observaciones teóríco-

metodológicas a los Anales en una ejemplificación
severamente servida por su erudición en temas de
Historia colonial rioplatense.

-XIV-

Elaborado dos años antes de que el gobierno emer
gente del golpe de Estado de 1933 dispusiera la se
paración de ios estudios secundarios de la Univers^
dad de la República, el informe que a nombre del
Instituto Histórico y Geográfico del Uruguay reda
tó Pablo Blanco Acevedo &lt;14&gt; sobre los contenidos
atribuidos a los Programas de Historia por la refojr
ma del pian de estudios adoptada recientemente, ce
tra el análisis en las relaciones posibles entre
Historia universal e Historia nacional.
Se contraponen en el texto seleccionado, a los

"perjuicios" del esfuerzo de contextualización (co
tinental y universal) de la Historia nacional, que
es el supuesto más importante del cambio de orien
tación dispuesto por la Universidad para la enseñan:
za de la disciplina, los "beneficios" de una Hist
ría nacional en buena medida "autosatisfecha". Por
momentos el informe de Blanco Acevedo adquiere el
tono de un alegato a favor de lo que podría denomj[
narse, sin exageración, una endo-Historia.

El texto glosado pone de manifiesto la resiste^
cia a todo esfuerzo por dimensionar adecuadamente
la significación histórica de "lo nacional"; tal a
-20-

�•},íptdgs osauboud ^a up¡6au R
-ep anb sauo^PA so^je so| e 'soídtuafa sapupu6 so| p
dq-ina ¡a ucd oppquasaudau jpuouj oquauiaia ia pzupyas
_^-ua ^í ue ^^'-i-Híd^P o uiunudns sa '&lt;"*•&gt; sauoio^od

ojd sns ua P(j.TDnpaa '¡euop^u pijo4Síh pt 3p pzupu
-asua pí Jimiucínsi, ip^uaiApp as oijoiiuoiupe 01104 ua
anbjne ^Q #pApn6nin pj oujod ipuotaríp pppeioos ^un
Lia aiqjn^i^snsuT •*a4up6naji óai^gioapi jo^dp^ un otu
00. aqpuoo pj as r^uoi^pu piaoqsiH si ^P ^zueuasua

p¡ p a^nqiaa^ ai as anb íeded |e apn^ opaAaa\/ od
epepuapiAa iPiaüe^sns ugiDPdnooaad pq
a R soAisaab
•-aa soai69ioapi so^aa/^oad uod epeogp esa ua sopp^na
a^aed ^a^o uod ^ (u&lt;piDBZTeua6oujoij pj p saquan^
Píouaqsisau ap sauoqopj. oqueq ua) soadouna souj
sj_íPuoxopu soí ap osad \d oqxaq ja ua aquatuaquaioi^
n"s aquaiApe es ou 'urjiuoo uguqpd un p saiqiqonpauui
soAiqoii1 saidiqíniu uod soAiqponpa seiüaqsis auqua

aquefaiuas ugbueued un ap ajqiqnasip o¡ ap sne S?^
•pqsi^ioed oubis ap oms luamnoa o ppptuua^puj. pun ap
seue ua ,,ipuoidpu oí,, ap -eoiugqsiq ugioeqiAeub e^
ap oquaiaíioaaosap ia uíqiujpe p saouoqua uod saquanu
-au *soadouna sooiBgéepad soipauj so| ua aqupuadiui
ugioenqis P] uod ugiopu^diuoD p¡ p auunoau opaAaoy
*spoi4JviD sns p osad uo^plu uinqtuqp pup^
_q oquaiuiíD
üod ip optua^uoD {oduiaiq un p *uoppzt ípuoiu R uoppi

iua} aqupztuPíduiata uo^pa iap (ppipugd P| o) ugionu
lujsip p] e uoiüaq. {a :uotuaq un uxonppuq aoaupd pnqiq

�-XV-

La circular que en su calidad de Director Gene
ral de Enseñanza Secundaria librara en agosto de
¿B^^' -E du a ro-o--d-e^-5-a1-t-er a i n He^e*^^ &lt;15&gt;, configura

uno de los primeros intentos nacionales por siste
matizar ^1 a recolección de testimonios orales
d^^ r c orno fuente spa-ra—H—e-e-n o c i m i e n i o n i s

anfropo-\-6yiüsm^ poniendo al servicio de ese fin al
cuerpo docente de la enseñanza media en todo el país
La preocupación del jerarca aparece por lo demés
vinculada a la promoción de una especializacion his
tórica de escaso cultivo en Uruguay al promediar la"
década da.,1 os^3 0 t..J a.^Hi stor i a

El carácter novedoso de la propuesta de Salterain
en el medio nacional estuvo referido básicamente al

cambio que la misma suponía en la identificación del
"hecho histórico"; este dejaba de estar calificado
por su relación con el poder y pasaba a radicar en
la cotidianeidad. Tal opción teórica, implícita en
el planteo de Salterain, comportaba una profunda
sobre los que has
ta entonces había operado abrumadoramente la Histc
ria tradicional-~~

-22-

�-zz-

X saquetpnqsa aod sepetuaoq setapjaqt¡ sauoiaed
-nabe sp[ 'safeíaíqo sotaoqpjedaad so¡ asaiuiíad
~n$ A '(¿¿81) aaaoq.e"] ap ouaaiqob ¡a a.od soip.nq
-sa ap peqaaqn ef asaeqaaDap iy *^aaAay oaprs;i

• 17981 X ZZ81 auq.ua X^nprun ¡ap oaueq\/ iap ou
-as \d ua sepeílojjpsap saquaaop sauoqei spi ap
_gdiDiqjed 'une aq.ue1pnq.s3 *ei3Tisnr ap ugioe^q.

siuiiupp pi auqos soaiuo^q sofeqejq sosojaionu ap
an^ 'jeinsuoa oíaiAjas iap A ¡ejquaa uqid
iuiuipv e] ap seainbj^jap sauoiounj. ses^aA
-ip ua Quadtuasap as "Ope6oqv *equjoq zad9i iguie^ &lt;&gt;
_^sopiup sopeq.

53 so| X edojn3 p sateíA saquanoajq sns ap pep
-tunqjodo ua *eXen6nan esuaad e^ e ejqtuiaj anb
sei3uapuodsajj03 sesoaqes ua sopijba sm seiuaq
^sot auqos sauoiuido sns gfaiqau 'onaiqojd joq
ij3$3 *saueqe sns ap jequauiepunq 01 gaipap anb
\ e 'Xenbnjp iap lejny ugiaeioosv e¡ tZ8i ua
gpunj 'oupijos ap oquauieqjedaa ^a ua opequase

O3SPA opepueaeH "(¿681-6^8^) eupyopuo oDuíujoq &lt;z&gt;
¡19 laiueQ on^9^l ^ zaujqaew
soiaeied zaujg^ soiaeo *suipiiTTM oituipo caq3
ojpad *zay9pjo X anqea sop 'qjaAa^ ojp
^^is 1 'sejjy abjop 'upaouoq lanuues *^6aA X zanb
z^a oiauapnjd *pdos oasiaueaj 'opaAaay opjenp3
_'oqaiM zaagd oeisiueqs^ 'paaen^ eiaiAsns 031a
s^j 'ii|33aa ouiqueqsuoQ 'zaaeAiy X qaoqna oqap
__euy 'efoaezy aribiau^ 'sipueag odsia^ *yp *oaq
seo oapa^ saaopeaoqeíoD ap odaana ^a uoaeabaqui &lt;i&gt;

SMiOH

�graduados universitarios se abocaron a orgarn_
zar cursos gratuitos para quienes no podían eos
tear sus estudios en ios colegios particulares.
Hasta 1884 se aseguraron de ese modo en el Club
Universitario, en el Ateneo del Uruguay y en la
Sociedad Universitaria, los cursos secundarios
gratuitos. Revert integró ese núcleo con Marce
lino Izcua Barbat, Ruperto Pérez Martínez y
otros.

&lt;5&gt; Aparte de los tres glosados en la presente Anto

logía escribió otro titulado La mecánica de la
historia (Año I. Tomo I. Ng 6". Montevid^o, 5 de

febrero de 1882, pp. 461/8)
&lt;6&gt; AüGüSTE COMTE, feuvres. París, Anthropos, 1968.

Tome I (Cours de phiposophie positive).
&lt;7&gt; Ruperto Pérez Martínez ( ¿

-1910). Abogado, p

lítico y docente universitario. Desarrolló una

prolongada labor periodística; ejerció la doceni
cía en Filosofía, y fundó la "Revista de Dere
cho, Jurisprudencia y Administración".

&lt;8&gt; Daniel García Acevedo (1868-1946). Jurisconsul
to e historiador. Desempeñó la cátedra de Hist
ria Americana y Nacional en la Universidad de
la República. Fue autor del Código Rural y de
numerosos trabajos técnicos en diversos campos
del Derecho Privado. Su producción historiográ
fica estuvo fundamentalmente orientada al perTo

do colonial. Integró el Instituto Histórico y
Geográfico del Uruguay, en el que desempeñó fun_
ciones directivas.
-24-

�-S2-

pt ap jo^oa^ o^aaja anj #i6l apsap pppisaaAiun
^ ap spiauaua^uoo ap papa^o pj 9uaduiasao *soia
^-e^ísaaAiun .so^.iqui^ so{ ua PiaoqDa^paq. psua^
xa ap aquaaoa *(896^-Z8l) eaiaaaaj zeA so

_
sa

psa uod soppuoppiau sofpqpj^ sotjpa 9ai

R IPuoiarunsuoo o^Deaea ap papaa^o v\ 9uadtuas
-a^ 'oiup^iSvOAiun a^ueaop R ODTq.j|od $opp5oqv
p -3 oui^snp

ap seiua^ so¡ aod oiusiuiíse 9sajaq.ui as oaipj^nf
_odiupo ja U3 #u9iuTdo ap oiusipoijad ^a -e^uaiups
ua^ui a ppp6uojoad- 9TD^afa R so3i^noí^ so^.sand
sa^.uPA3íaj[ 9dnao *p6p^djiv ap zauunp ouiq.snp
ep a^januj pi p a^upoPA p^ppanb anb ^
jod OAn^.qo
-SU03 oijoa^aQ ap
R soipn^.sa ap psp^
_9uadoiasap as oí

obR^j^ psua^xa ap oDnií0^
-ad 'oppboqy *(^SZ81)

-ui uoqp^
*1Puoidgu
-od soÓapD
oduiPD |a
_-opu^Oipap

ap oiapqa^aes ouiod
^iquj^ \b ü3 *pijoq
aquaaop 'P^sipoia
upnp &lt;oi&gt;

ap pq.unp pi R ^pnbrun iap
H oq.nqiqsui ie 9a6aqui * sp^s t a iqísod
aod eppq.npd *PAiqe6nsaA
psua^.ui pun 9¡¡dujnD aoppiaoq.siq otuo^

R ^P^uatupqaPdap oqiquj^ ^a ua soonn
saqupqaodiui 9dnao *nA13 oqaaaaa jap
ua aoiaadns PTDuaaop p^ p U9iqujpq as
*pppxsaaAiun ^1 ua jpuoidpm R pupdiu

ap pupaq.93 P| 9yaduiasaQl ^
q 'oppboqv •

�alta casa de estudios en tres oportunidades,

pando asimismo el Decanato de la Facultad de H]
manidades y Ciencias, creada a su iniciativa.

Su producción filosófica, pedagógica y socioló
gica conformó una vasta bibliografía, preocupcín
dolé en referencia a la Historia tanto los te
mas relacionados con su enseñanza como los vin
culados con la problemática del determinismo.

&lt;13&gt; Luis Enrique Azaróla Gil (1882-19 ). Diplomá
tico y publicista, desarrolló una extensa la
bor en el servicio exterior, abocándose asimis

mo al análisis de los problemas sociales y pol^
ticos del país, en algunos textos en los que óe_
mostró sagacidad y espíritu independiente. En

el campo historiográfico realizó investigacio
nes relacionadas con el proceso fundacional de
Montevideo y Colonia, rebatiendo informaciones
e interpretaciones precedentes. Impulsó los es^
tudios genealógicos, especulando extensamente

sobre el significado propedéutico de los mismos
para encarar análisis históricos de calado in
terpretativo más hondo.

&lt;14&gt; Pablo Blanco Acevedo (1880-1935). Político e
historiador. Ocupó la cátedra de Historia Ame
ricana y Nacional en la Universidad. Desarrolló
asimismo labor docente en el campo del Derecho
Constitucional. A su iniciativa como legislador

se debió la creación del Instituto Histórico y
Geográfico del Uruguay, que tuvo lugar en 1915.

Autor de una copiosa producción historiográfica,
conformó una biblioteca y un archivo valiosísi
mos, que donados al Estado fueron la base del cau

-25-

�_

•* p e p i s

aeAiun ^\ ap eiuea eq.se ep ugiseoes ej epionpoad
zeA eun 'eiaepunees ezueuesu3 ep ^eaeue^ uqiod
-~eaia ^í ^eyadiuesep e gsed ge61 ^i "eq.sii^nP?A
^-ipui aAg|D ue eiJO^siH ^1 ap soiuoq.ou sui so6
--seiu so¡ ep sounS^e ^ipnje 9t^.tuijt^d e[ enb o\
^jeieos oipeiu {e ue ugiouesui pdi^ eun Hseq.siu
o6eq.o^dlt sns e eiopu^p &lt;ooij5^6oiq eCepjoqe je
(^t^eiiAiad ej^ea6oiaoq.si^ e^ ep odtueD ie U3 ^eo
t^^jd A eiaeaeq.11 ugiDDnpoad eeieq.oad eun pepie
iiqnd e ojp 'soaq.see^ eaed íeiuaoM oan^nsui \d
_ue A peptsaeAiun e^ ep exao+eaedea^ A eiaepune
es ezueuesu3 ugioees e] ue eanq.eaeq.i^ ap e^uee
--OQ ^(9961-^68^) ^^eaaeH uieaeq.ies ep opaenp^ &lt;gt&gt;
_ODia

9q.siH oesnw jep le^ueiunoop A ooiia6oi |q 1 q ]ep

�- I-

&lt;Alegato formulado en 1878 por Carlos
Gómez Palacios, colaborador permanen
te de la revista "El Espíritu Nuevo11",

sobre la importancia del estudio de
las ciencias sociales en vistas del mo^

joramiento de "la condición del hombre
en la tierra"&gt;
&lt;...&gt; Dígase lo que se quiera, sin rebajar en lo

más mínimo el mérito y la importancia de las cie
cias naturales; confesando, por el contrario, ser
su estudio y cultivo, indicio de una civilización muy adelantada, preciso es reconocer que las cie

cias sociales ocupan siempre el puesto más prominejí
te en el árbol de la ciencia universal, porque de
su cultivo y desarrollo dependen el progreso y peje

fección del individuo y de la sociedad. Ellas con_s
tituyen la gloria de la humanidad, de ese ser que,

según la feliz expresión de Pascal, camina con un
pie en el pasado y otro en el porvenir.

Estudiemos en buena hora las ciencias naturales;
pero estudiemos con preferencia ai hombre en la hj¿
manidad, que es el centro adonde convergen y de
donde irradian en corrientes contrapuestas y mist

riosas, todas las civilizaciones y todos los pro
gresos de los pueblos modernos.
Por consiguiente, las ciencias que tienen por o_b

jeto el estudio de las relaciones del hombre con la
sociedad, consigo mismo y con Dios, son sin duda
-28-

�^6Z-

#dd s8Z8i ^p 6Z
ig 'oepiAequow m¿ 5N 'I ouioi '..OAenN nqi^jdSB I3,,&gt;

&lt;* • *&gt;

epiA e| ep ugiDDa^jad pi ^ Bjuoui^B bi ap
-uadap anb ep aoi^edns oiusiueSao ib sejoijeiux soiy
-stubSjo soi aBuipuoqns e * BAisuejdujoo ^ eqseA s^m
sxse^.ujs sun ue soujsiuo6Bq.uB so¡ sopo^ aeziuouiae p
*e^.ue^batnbe se enb oí 'o *p^uen p¡ ue e^quioq ]ep
ugiDípuoo bi jipaofeiu b ;oujsiuj uií un b ue^jnouoo
B¡ e B^-IBS R opxqps se ouioo 4enb spxoueio uos

*siuep sb¡ SBpo^ ep oh
--psep R pjnqino bi *Bioueq.sxxe bi ue^ueae^ enb spi
diueiq. otusTUJ jp opuets ^oupujnq oui^sep ie ue ¡p^uep
R p^Bipeuiui s^ui Bioup^aodují ep sBiouexo sbi

�-II-

&lt;Artículo que bajo el título de "En el
aniversario de la muerte de Solís oc^u
rriúa en el mes de febrero de 1516",
dedicara Domingo Ordoñana a sus ami

gos Juan Manuel Blanes y Lucio Rodrí
guez, en enero de 1879, y en el que
se alude al servicio que la Historia

debe brindar al país en la etapa de n\o
dernización a que se halla abocado&gt;

&lt;...&gt; En mi concepto falta para estudio, la his
toria civil, política y económica de la República',
pero desvestida de extraños ropajes, reservando pa_

ra la historia general del Río de la Plata, el ín
timo enlace que tuvieron los sucesos que se fueron
desarrollando, desde el descubrimiento hasta la i
dependencia de los colonos.

Fue este país el último que los españoles colo
nizaron en sus dominios americanos, y para esta c
Ionización entraron elementos y se allegaron mate
riales que no fueron necesarios en las otras divi
siones, en que se hallaron poblaciones estables,
con familias constituidas, con conocimiento perfe
to de una agricultura, con abonos e irrigaciones

En la ingénita historia de la República, hay^ nta
terial suficiente para escribir con criterio fil
sófico, y en el orden de la colonización y en el
-30-

��-III-

&lt;Artículo publicado en los "Anales del
Ateneo" por Ramón López Lomba, sobre

concepto de la Historia y principales
tendencias de la historiografía, en
respuesta a una invitación en tal sen

tido formulada por Isidro Revert. 18üí2&gt;

&lt;*.,&gt; Por nadie puede ser desconocida la prepon
derancia y la creciente extensión que el sentido

histórico adquiere cada día en la dilatada esfera
de los estudios que tienen al hombre, ora indivi
dual, ora colectivo, por objeto de investigaciones
incesantes.
El. punto de vista relativo de las ideas es el si
no característico del pensamiento moderno en sus

múltiples y más variadas direcciones, y tengo por
averiguado que un estrechísimo parentesco existe en

tre el espíritu relativo de la filosofía contempor^
nea y el sentido histórico que invade todas las
ciencias, proyectando vivos resplandores sobre la
marcha particular de cada una de ellas, y las suce
sivas etapas por ellas recorridas en el transcurso

del tiempo desde los humildísimos orígenes de su n_a
cimiento hasta las empinadas cimas hoy alcanzadas
en su ascensión hacia la luz.
Y la razón de ese parentesco entre el sentido re

lativo y el sentido histórico, no es otra sino que
-32-

�-ee-

aseaj. ey ap aiuaiAues e^ed 'epoqsiq ey ap epoqsiH
•soueiunq soquaiujpouoa soi ep oiue^ oiuis jquequoduii
aqsa Uo opipeans ueq as anb seuieqsis A saseq sayed
-puyad sey ap ugyaysodx^ "soaiugqsiq soypnqse soy
ap ugpnyoAa o oAisaa6oad oquaiunAyoAuasaa '^
•sayeumeu seiouaia s^iuap se{
_ap aseq e^oue ef aaqos ^pjnqxqsuoD A epppun^ eoi^jq.
uaio ^ijioqsTq eun ap pppiunq.uodo A pepinqjsod "
_* ( spiaoqisueaq ep
uauaqoDut a ugistAiq 'ODiqgeD *oiaeuoiuquia oqoadse)
soDpgq.siq soipnqsa soi ap aquasead opeqs3 'z
•apua^d
üíoa anb sauope^psaAui ap odiuea pp ugpeuiuiaaqap
A oqaCqo ns ep eapi 'epoqsiq e^ ap oqdaauoo -i
•ueaatunua e osed anb soaidgq soj
e aquaae^aad ugpuaqe xui ueabesuoa osuaid &lt; — &gt;
•epeutuwaqap

_ pepiieuopeu epea ap o eaodg epea ap ugpezn?A
lo ap ^epap^ed opeqsa p A ugianqpsui epea a^q
tía uojaiqsixa anb sauopepu sei A sosaans so^ ap
i^dj ugpenp ej 'soaibgppos souauiguaj. so{ ap

_ ugpnpAa ¿{ A sisaugñ p uenbpaAe ua^anb ua op
ep ueq sajopepoqsiLj so¡ *osa ap

soTaf An\u 'soCay

pepos uauji6gu o ugpeysi6ai pna o pq ep eqnps
-qe epiqsnC ey o pepuoq ey Piaap ayeA ^aas aqap
anb oy,, euiuiouap as equaiiieaiq^que anb osa ^ebiqsaA
-ui ap zaA ua A 'odiuaiq A ae6ny ap sepueqsuna^ p
_ sey ap eyauapuiasa^d uoa ^eiauaaua sey A sauota
nqiqsui sey *seapy sey js ua ueipnqsa ap soCay *oa
-pgqsiii eqsiA ap oqund ye ugiaeyaa uoa 'eaaueui ea
-iqugpi ap *oqnyosqe oy ap ugiaebiqsaAui epoq ueqa
-asap ua oybis o^qsanu ap sauopesuad saquauíiua sgui

soy op^anae áp u^qsa yanbe e oqaadsaj uoa oiüoa jse

�de un publicista italiano.
5.¿La historia es una ciencia abstracta o concre_

ta? Discusión importante sostenida sobre este punto
entre Herbert Spencer y Littré.
6.Posición de la historia en la clasificación
o jerarquía de las ciencias. La historia ¿es post
rior a la psicología, como afirman los unos, o es

anterior como declaran los otros? ¿Es cierto que la
historia ocupe un lugar intermedio entre la biolo
gía y la psicología, y que no pueda conocerse al

hombre intelectual y moral tal como la sociedad nos
lo presenta sin el conocimiento previo de la estru

tura y vida de esta ultima? Examen y discusión de
las doctrinas de Roberty, etc.

7.Relación de la historia con la sociología de
que forma parte como una de sus divisiones más im
portantes y con las demás ciencias positivas.

8.Unidad del método de investigación y de pru
ba en todo el vasto sistema de los conocimientos

científicos. Falsedad del pretendido necesario du
lismo del método en los estudios cosmológicos y sjo
cíales.
9.Importancia práctica de la creación de una hi
toria verdaderamente positiva en el perfeccionamien^
to de la Humanidad.

&lt;&gt; Indudable parece que la historia no es s^
no una rama importantísima de la vasta ciencia so

ciológica, y que no ha de estudiarse como hasta
aquí, aislada e independiente de las demás partes
de el la.

La honda y radicalísima revolución que en la S
ciología se opera, por fuerza ha de repercutir en
la historia.
-34-

�-se-

_enb oq.ueq ue js^ *oq.efqo opoq ap spuepunoas sauois
iAipqns sp{ A \ pquaiuepunj. ugisiAip eun ajq.ua eqsixa
anb e{ anb pjq.o sa ou eiouaja.j.ip esq * eoi q.s jnbui i

e{ 'e^iuouooe e¡ 'eoiqjiod eí ouuoo '{pidos eiouaio
__ P{ ap pjainb{pnD piupj pjq.o A puoq.sip P{ ajq.ua aq.
si xa anb Piauajaj-ip P{ \n'D^ jpuSisuod sa o s i o a j &lt;j

"uoisiaid p{{anbp ap
ouiujeq. opunbas {P ppuodsajjoo ou pijoq.silj p{ anb
ppnp ua esjauod apand ou 'oatüeiq. {a ua osajbojd o
ugionjOAa ns ap sa|PSjeAiun saA"a] sp{ o 'S3{pidos
soppbajfip so{ ap pioueq.sixa ap sauoiaipuoD sp{ eip
-nq.sa un6as PDitü^uip A PDi^^^sa ua -pj6o{oidos p¡spiouaiD sp{ ap pfa{dujoD A eq.sea suj pj ap ugisiAip
üpj6 p{ 'sa O{ {pjauab P{6aj jod ouioo 'epiq
• sapppaidos sp{ ap
Pijoq.sii¡ P{ ap ppipeoajd jes ep eq soDiq.¡j
^d soüjsiupSjo so{ ap P]DC|oiq p¡ ^emns uq ^sopioou
oo ugiDPioosp ap spiujoq o sodii soijpa so{ ap uqid
-PDi-).ise{D {puoidpj p¡ pqspq A 'oppjpdiuoD sisij^ue
_{e A ugiDPAjesqo p{ jeuiiui^ajd Á aq.uapeoaq.ue ope6
j^iqo oluod uPDi{duji o uauodns ' spdi69{ois ij. A seoib
o{oqjoiu seuoiDP6iq.saAUi sejapppjaA se{ :une s^^
•seui

-silu se{ ap oquaiuipuoiounq A pdia e [ ap oipnq.se {p
japaoajd opiqap eq sapepaioos sp{ ap ejuioq.eue eq
*soup6j9 sosjeAip sns A ejnq.onjq.se ns

'eza{pjnqeu ns sa j^no 'seiuiqin seqse uaqsisuoo gnb
ua seque jaqes uis ^s^p^p^iaos se{ ap ugiDn{OAa
e¡ o eqojeuj P{ asjpipnqsa epend ou enb /Coq eqseq
ap pjeqoe as ou oiugo japuajduioo e oqjaioe qm

�la historia estudia todos los fenómenos sociales ba.
jo el determinado aspecto de su evolución, las otras
ramas a que me he referido se ocupan exclusivamente
de un orden particularísimo de hechos de la vida c
lectiva.

&lt;&gt; nótase el antagonismo fundamental de dos
escuelas h istóricas .
La antigua, caracterizada por el espíritu teoló
gico o metafísico, que bajo cualquiera de sus mani
festaciones variadas, fúndase ya sobre la misterio^
sa acción de la Providencia, ya sobre la quimérica

concepción de la libertad absoluta de los psicólo
gos, ya, por último, sobre entidades más o menos in_

inteligibles y caprichosas.
La moderna escuela entiende que el estudio del
hombre colectivo debe tener por base inevitable el
conjunto de las ciencias naturales, y no un cierto
número de principios a priori; que debe fundarse e_s_
pecialmente en las teorías biológicas, sirviéndose
de las luces de la antropología, de la etnología,
etc., etc.

Cada una de
en dos grupos:
ocupan sólo de
vas a un orden

estas escuelas se subdivide a su vez
el de los sabios especiales, que se
investigaciones particulares relati
determinado de acontecimientos suce

didos en tal país o en tal época, y el grupo de los
sabios generales o filósofos, que se consagran a me
ditar sobre la universalidad de los sucesos desde
un punto de vista sintético, o de conjunto, a fin
-36-

�oluoo s^uj opu&amp;no ouis *sonpiAipui so¡
epatóos sei ep eqoueuj ei A Bjuiouost^ b\ ^ueutuueqap
enb seiqetJGAUt seAej oiuoo sepeuapisuoo ^os uapend
. ou *^o^o ugioeonpe ei 'equaiueaadujaq ja *soqiqq
oj *ezea ei '9tui xo je 'sgoi j.gj6oa6 sauotoipuoo sei
anb- iKpioeqdepe e{ R epuaqsixa gi uod Gqoni G{ ap
^u^iDoaias gj ap 'Gíouauaq gi ap saAai sgi g *sgiji
Gsaoau saAai g aquamiGaj sGp'Guoioipuoo R SGpi^aoios
uis opiquas aeinbiGno ua UGaqo ap urg R as
ap uapod pp *sa oqsa *Giouapuadapui ap
_ R pGquaqn ap SGpGqop u^sa *SGOiqjiod sapGpiAiq
Dapo sgi ouíod ajqiiioq p ^sg anb *aoip as &lt;*"*&gt;
•GUGiunq GzaiGjn^Gu gi ap oiusn
-Gnp ouaaqa ig *aoip as 'apuodsauaoo ooioo Gujaqa R
GiaGsaoau ouis ^GquapiDDG R GiJoqisuGjq aquauiGJind
_ sa ou opoq^iu jap R Giouaxo gi ap ouisii^nP
^9is
losa GsoCoua Gsa anb *oiuiaig uod R ísoigidos soi R
_soDi6gioiusoo soipnqsa soi auqua Giouaaaj.ip gi 'gz
ap ouis *opgj6 ap ugiqsano oigs sa ou anb
opuniu iap soiutuiop sa^oi^adns soi ^ SGtunig
_SG^sa ap OAiqísod opoqgm p uGDjidG R japuaqxa
_anb- SBDisjj. SGiouaio sg¡ ap gi g g^o^ug
suoo Gun Giuoqsiq gi g JGp aapuaqaud Gjauuinb Gun sa
anb Gianosa Gn6iquG gi ap saqueuaqpG soi
_i

giu aqueuiGuapGpaaA uos anb S6un6iG soiuaasod anb sgi
aaqua 'ugiodiuosap ap sGiJGjaqii aquatuGand SGjqo
ep p opis Gq *jnbG GqsGq 'sootjgqsiq soCGqGjq soi
ap aqjGd joAguí gi ua aquGuiiuop uaqo^aGO ia
•oiDGdsa
_ia ua A odujaiq ia ua gzgj Gjqsanu ap oquaituiAOtu of
aiduioo ja jiGon^xa ap zGdGo Gjaoaq Gun uinjqsuoo ap

�e influencias que el hombre por su libertad puede
escoger, aceptar o rechazar en cada caso.
Por esta razón se niega que los acontecimientos

y el movimiento de la sociedad puedan ser objeto
de previsión por parte de la ciencia, aún cuando
esa previsión fuera siempre más imperfecta que en
las ciencias más simples.
Tengo para mí que una de las causas de este
error, consiste en confundir la independencia o ar

bitrariedad de un fenómeno con la dificultad de pr&lt;^
ver o determinar de antemano la conducta o marcha

del mismo en razón de la complejidad de factores y
elementos, que es necesario conocer para ello.

&lt;RAM0N LÓPEZ LOMBA, Ensayos históricos, en "Anales
del Ateneo del Uruguay". Año I. Tomo II. Número

10. Montevideo, Junio 5 de 1882, pp. 252/3, 254/5,
256, 258/9, 260/1.&gt;

-38-

�-6e-

soppujiuop o spjaoaq spfaiA spy ua sop^nquit
-ja anb seuoppiuoqsyq soy ísouatugueq sot ua pppi^
-pynba^ pun ap eapi pi ajqaauoo uoaaioiq 'sopPA^as
-qo soyya uod 'soqaaq sosa sopoq opueno 'oqid^aqsa
uoo upjpo sauoiDednooa^d sns anb Á pqpuiiüjaqoí^ad
uJi ns anb uojaiquts seqsiuiínbiP soq •eueiunq ppiA e¡
• ppoq. ap A ^enpiAiput PpiA ei ap oidiouiud ia soip
-nqsa sns ap ^apuqxa upuiÓpuii as 'oppiqeq aq anb ap
oquaiuiíDouoosap ]e uoo *soqs^ í{p^oson^ e^payd py
soynuaoq sns ap ^aeuqxa upqp^noo^d son^nb^ *sop
^-iqaiuos Uqse saypna spy e saAey uaqsixa anb ap pq
uano asapp uts soupuinq soquaiuiíoaquoop soy upipnqsa
*sauoppi^oqsiq soy *so^qo soy ísod^ano soy ap ugio
-puiqiüOD py upj6au anb saypuaua6 saAay upjqsixa anb
_ ap pquano as^pp uis *spujaAPD ap pueupui p 'soi^oq
puoqey sns ua upqpfpqpaq * spqsiatinby p soy *soun soq
•poi^gqsiq PiouaiD py aqsixa anb apsap asopu^yanp
j^ojtd auaiA anb oqoaq un ap ugiDPAjasqo py sa :Pi^nf
ui pun sa ou oqsq 'spqsiiuinbyp sofaiA soy p uaoa^pd
as ^sauoiodaoxa spso^uoq OAyps 'souuapouj sa^oppiaoq
-siq soq "PDibgbpiuap pjnbapup pun sa pyjoqsiq pq

&lt;saypuoiDippaq sPD
-oqsiq spoiqo^^d spy ap odupiü ya ua
oduupo yp ODTjgqstq oquaiiu

ya jpqaa^ojid ap ppqynai^ip
py A saAay p Piuoqsiq py ^aqatuos ap

j^apppi y iqísod spy auqos quaAay oup
i s i uod 288t ua oppoiyqnd oynDjqa\/&gt;

-AI-

�por sistemas preconcebidos, sienten también que un
imperio se les escapa de las manos y procuran viva
menee conservarle a toda costa. Al hacinamiento de
hechos químicos sucedió la sistematización órele na
cí a^ y al hacinamiento de hechos históricos se sien
te hoy 1 a necesidad insaciable de que suceda un or
den mes regular. Entonces parecía como un s a c r i 1 e - ~
u 10 la idea nueva que trastornaba toda la cíe nc i a
antigua, y hoy se presenta como una herejía a los
ojos de los alquimistas históricos, esa aspiración
que se siente bullir y palpitar en el seno de la
ciencia histórica.
A pesar tíe todo, se siente necesidad de estable
cer para el estudio de la ciencia histórica princ_i_
píos más científicos que ios existentes. Esa anar
quía que reina en la apreciación de los fenómenos,
debe desaparecer. Cada escritor es una opinión y ca
da opinión un rayo divergente. Esto no puede ser de"
ningún modo un estudio que merezca el título de cien
tífico. Los hombres han sentido siempre la necesicfecT
de establecer una regla fija en sus conocimientos, y
si hubiera necesidad de presentar un hecho, recurrí
ría a uno de los tiempos clásicos. Polibio, cuando^
escribió su historia de un modo más general de lo
que hasta entonces se había comprendido, mereció por
ese simple hecho las simpatías de todos los hombres
de saber; hoy mismo esté colocado en el número de
los grandes historiadores. Pero la idea de fenómeno
es correlativa de la idea de ley. Eso que se verifi
ca en el orden físico, se verifica igualmente en eT
orden histórico. La historia es un amontonamiento
de hechos; pero es también una sucesión de causas.
Tomadas las sociedades en sus orígenes primitivos y

-40-

�^3 ^soqoadse sns sopoq ofeq so]oe|pnqsa eued sooiu.
__^qsiq sosaons so] as^euióeuii ep 'souaaiguaq sns ^eA
^esqo ep peqjnoiqip e] 'aAeaÓ sw oj sa osa ^ ^u^iq
-uieq aqsixa :seuia]qoud sns ua ueuqua anb soquauíaja
saquauaqip soj uaqsixa 019S ou epiu9qsiq eiouap
' b\ U3 'ugiD^A^asqo ^{ ap sapeqinoi^íp s^] as^ipeue
uaqap pepi faidtuoo esa v *eII^ ^ o^^eqiua uis *eoaaoe
as *pepj3A sa eudiuais ou anbune *oqs3 *sopeot ¡duioo
s^ui uos oqueno sa]ioj^ip s^ui oqueq uos seuia]qoud so^
•sauorqsano ap ase]o eqsa ap oipnqsa ^e aqaoios e]
as opueno as^efaqa^ ouioo aoaued eue^nq eioua6i]aqui
e] anb *saquapaoeque soqueq equano ua asuauaq uaq
-ap ísaAej6 sauouje ua uaeo ou eued ostab aaqos ^nm
^sueqsa aqap enb 'euiajqojtd- ]a ua sexoueqsunouio seq
ueq ueaqu3 "9]p^u v ¿sa/Ca] sesa uaoaiqeqsa eued saq
-uaqsixa sapeqjnoiqíp se] ueqjnoo a] as u^tnb \/?
•seqs iuiinb]e son6ique
90] e souueCauiase souiaqap ou *o]6ts o^qsanu ap seunq
-]e se] e ueqsa sooiajianb is íon *sa]eanqeuaaqos-ses
-neo e uipnoe anb uejuaq 'saue]n5au soquaituíaouj soq
--U3TD e U9joeoi]dxa eun uep uejaanb opueno /C 'soeo
asa ejqsixa anb ejauo as ooisjq uapao ]a ua anb
_ odtuaiq un oqnn 'jopejijaqe soeo un *aauo as sounñ
]e uod ouuoo *eutau ou eiuoqsiq e] ue anb aaauo souj
-aqap Á *epiA BAanu e] ub opeioiui ueq sou 'ouitueo
_]a oquaiqe ueH "soujaioajidsap so] ou *oqarqo ns op
in6asuoo ueq ou is íesoanbia U9ioeziqeujaqsis eun e
Suaiu9ueq sosa uaqauuos opequaqui ueq anb soun6]e op
^qeq en *se6o]9ue sexoueqsunoaio ua asuionpoad uaq
^p anb *utoap sa *. saquefaiuas soqoniu Aeq anb oqsand
*seCiq saÁa] e sopiqauíos ueqsa uaqap aquaiueiaesaoau
anb souaui9uaq ap pnqxqinui soiueuquooua *xTX o]6is
]ap seunqie se] eqseq sauoioepej6 sns opueijuooau

�que no sepa o no pueda abstraerse, no podrá tampo
co estudiar ia historia. Diferentes causas existen

aquí que impiden la formulación de sus leyes: la
raza, la herencia, el medio ambiente, la actividad

individual, y sobre todo la intervención gubernat^
va que puede hacer que se produzcan fenómenos en
oposición directa con la naturaleza de los otros
elementos sociales. Un solo ejemplo, tomado de la
historia contemporánea, me bastará para demostrar

lo. La Alemania es la cuna del individualismo y
de la libertad social; hoy, bajo la acción de la
monarquía prusiana, se introduce en el Gobierno el

socialismo del Estado, acción completamente opues
ta a la naturaleza íntima de la raza germánica.
&lt;...&gt; Para determinar convenientemente las reía:
ciones que existen entre la física y la química n-a
turales con las mismas ciencias aplicadas a la hi_s
toria, será conveniente, aunque a alguien le pare_z

ca baladí, determinar el objeto que se proponen
aquéllas. La química estudia la combinación de los
diversos elementos. Analiza las partes de que se
compone un todo, y, por medio de la síntesis, ^re
compone en su laboratorio esos elementos, separa
dos por el análisis. De modo que, en último resul
tado, la química estudia lo que es, la naturaleza
íntima de los cuerpos. Allí donde haya que investj_

gar la composición de éstos, allí está el campo de
la química. La física estudia fenómenos, si puede
decirse así, más palpables, más hirientes, que los
fenómenos químicos. Todo lo que sea un cambio de p
sición, o un movimiento en el cual permanece el
cuerpo siempre el mismo, eso es del resorte de la
física. &lt;...&gt;

-42-

�oppq.se je ue u^pqse o\gs 'oqontu opupno *anb jpqo^d
Bapd ^ pi3ue6jaAip pq.se apq.pq.su03 pjpd so3iuoq.siq
soqoaq ueuodxa ep pepisaoau ^ph? ^e^t i9^.^d uoiSn^^
pj ^'Bjj.osoni eI : ugiDPutquiOD ep sepppiutqp ooodiupq
uaueiq ou spiouepueq. spuisiui spi aeueq. ou uod anb
sí?api sop ^nbe aH 'opunui ib uB¡6iaip soiao6au9 soj
_anb ua sodiuaiq soi b pBpaiDOS pi aBAan apuaqaud bd
ligi^o BíDuapuaq B] ouíqd oujsiuj ^oq jBAuasqo soiüapod
•ouTAip oqoaaap ep /Ca^ un o *Aaa-pdBd un o^.siA pq
as *osoi6ii^^ oq.Dadsp ns ofpq ouíoo oonjjod oqaadsp
ns ofpq oqup^. 'sa^qiuoq soi p opuai6i^ip Á opupu^aq
-06 *pppaioos pi ap apidsrp pi ua 'opi^iuuiad upq 01
spoi^g^siq sauoioipuoD spi opupno K *oÁodp oooudp
-au ns spioupqsunouid sppo^. ua opupasnq esuipun^uoo
p opiuaA upq *uaiq sui o *sPiaiPUPd a^diuais opin6as
upq sauoi3nq.iq.sui sop spqsa osa uod #pq.niosqp uqiopu
^iiuop pun u^iquipq sa *P3ii9q.P3 U9i3nq.iqsui pi o pepi
_ bi í Biopuoomap bi aod Bppq.iuin soiqand soi ap aq
^pd joXplu pi ua ejquanoua as ugiopuiaiop psa Ro\\ anb
-unp *pqniosqp ugiopuiiuop pq ¿pjnbupuouu pi sa ^n^)?
•as^puxqujoo pjpd spqdp sapppiuiqp uoo spapi sop
o seu013nq.1q.sui sop uos ouis 131 pqpo ia Á pinb^puow
BI roquaitupsued aqsa BiouapiAe ua u^puod soiduiefa
soq •opBSBd ia Piopq oqueituiAOiu un o juuaA^od ia
pi3pq oquaiuiíAoui un o *aas ap pq ugiopuídsp psa anb
^pquano ua opuaiuaq *pppai3os pi ap o aaquioq iep sau
oíop^ídsp spi upozauoAp^ opupno u^puiqiuoo as spapi
soq "pppxuiqp ns asapuupii pjapod oqsa y *sp6otUP
_spi3uapuaq ap o aqupfauias pzaipjnqpu ep ^as '^^
U9131PU03 01U03 *uaqap 'soiqand soi oquauiaquano
uaAaniuuoo enb soquaituioaquoop sosa ap sauaSpo
'spapi spi ¡Pijoqstq pi ua apaons psoo P3iqu^PT sand
•oqopquoo ua upfiuod as soquaiueía soi 9nt&gt; pzeipjnq.
-pu pi ua pqspq on ¿ugiopziipej ns pjpd spopgqsiq
sauoi3puiqiuo3 spi jpuan ueqap sauoioipuoo gn^?

�de simple mezcla?Pues todos los siglos medios son
pruebas acabadas. Cuando la filosofía penetró en
las escuelas, la religión católica declinó; cuando
la filosofía penetró en las iglesias, los dogmas- y
los misterios católicos bambolearon; precisamente
porque la una representa la estabilidad y el abso 1 u_
tí sino, mientras que la otra representa el movimiento
y la democracia.

Que es difícil fijar las leyes de la química his_
tórica, podrá comprenderlo todo aquél que no haya h_e
cho más que saludar la historia; y más aún aquél qie
haya hecho estudios un poco profundos en esta mate
ria. De todos modos, en medio de todo ese maremagnum
de acontecimientos, se pueden distinguir claramente
estas dos leyes. La primera podría formularse así:
Cuando los elementos son semejantes, el fenómeno his
túrico de combinación se produce. &lt;...&gt; La segunda""

ley se formularía de este modo: Los elementos que
han de producir el fenómeno histórico de combinación
esián siempre en la misma proporcionalidad. &lt;...&gt;
&lt;...&gt; La oscuridad del problema, la imposibilidad
de encerrar en un laboratorio el objeto que se est_u
oía para observar su marcha, las diversas transfor^
maciones que sufre, y sobre todo, la imposibilidad
de producir a nuestro antojo esos fenómenos, hacen
que hasta hoy permanezca todavía embrionaria la cien^
c i a h i stóri ca .
Si'Ta química histórica permanece tan oscura y
es por" naturaleza tan difícil para el estudio, no

sucede Ib mismo con la física histórica. Aquí los
-44-

�"OOiqjq
uaio Xó]eA ns ueuqsaniuap sou 'saseuq seqsa uauafqau
as anb e souapepuaA souatuguaq soq 'ooiugqsiq uapuo
|a ua eoisjq e] ap eiouaqsixa e] ap eiuiquj eiouaauo
eun Aeq anb oqsaiqiueui ap auod sou 'urjtuoo uiquas
aqsa 'saa^bjnA saseui se^.S3 *so^.sando sopiauas ua /C
S3^.oadse sa^uaua^ip ofeq up^uasaud sou as seiustiu s^q.
-sa í pepi 19uoioeu eun ap seuuaq.ui sauoionq.iq.sux se]
ap uapod ]a auq.ua Á sauoioeu se] ap sauapod so] auq.
-ua oxaqi]inba un 'ae6]nA utq.uas ]a ua *^eH 'uoiuaq
-ui uapuo un ap sopeq.s3 so] ueui6 ]eno e¡ ua eq.iqug
e] uezeuq. sopeq.S3 sapueu6 soq "sonpiAipui so] sopoq.
auqos ugiooeuq.e ap uapod ueub un uaouafa sauoioe]qod
_sapueu6 seq *ouefa] souaui o sgtu opeqs^ un ua sauaq
oeueo soiusiui so] uoo ouqo aonpoud as odmaiq oood ]e
Á 'opeqsq un ua aonpoud as ouauiguaj. un "soquaxuiío
-ouoo ap opeuiiiiuaqap uapuo un ua eiouaio ap sauqiuoq
so] ap setouapuaq. se] e ugiooauip eAanu eun opeoiu
-niiioo eq onpiATpui ]ei "ooi^jquaio uapuo ]a ua euq.o
_
]eq auqos eiauani^ui aouafa 'aquauiaquanoauq soiu
j^o ^ugioeu ]ei #eoiagqsTq eoisj^ eq.sa aqsixa anb aq.
uaujeqeipaiuui apuaudiuoo as *seapi sequaio ap ugioeio
_--unua a]duuis e] v 'soiuiuiop sns ua euiau anb ooinb
u^-ue oqueq. un uapuosap ]e eÁnqiqsns anb ugioeziueéuo
eun ouis euadsa ou anb asuioap apand ^giauaio e] ap
aqued eqs3 *oqoadsau aqsa e sepeuwoq sauoiooiAuoo
seun6]e Á *sa]eioos seuaqsa se] sepoq ua sopipunqip
soquaiuíioouoo ap esouauinu s^uj pepiqueo eun *sgujape
souiauai *seqaCns u^qsa anb e saAa] se] opuaioajqeqsa
ssenqnm sauoioe]au se] pepaidoad s^iu uoo aeipnqsa
*sauoioeoiqipO!i] sesaaAip sns uopaui asuin6as uapand

�La conocida ley del progreso no es sino una rel
clon física entre los cuerpos sociales, o una m o d i ficacion de los mi smos cuerpos. Hay ta^blen otra
ley que podría expresarse por la siguiente fórmula:
El despotismo está en razón directa con ia masa de
la población (1). Es claro que en este caso no debe
entenderse por despotismo la persona del que ejerce
la fuerza social: debe comprenderse la institución,
i a fuerza despótica de la misma, y de este modo nos
formaremos una idea clara de la verdad de esta ley.
Ya sean los imperios como el imperio ruso, ya sean
las repúblicas como la república paraguaya en los
tiempos del Dr. Francia, la universalidad de esta
ley corrí prende estos dos extremos. Otra ley podría
formularse así: Los cuerpos sociales se atraen en
razón directa de su importancia. El desarrollo y la
verificación de esta ley puede hacerse en todas las
épocas de la historia; la Edad Media, sobre todo, .
presenta ejemplos numerosos y de fácil comprensión.
¿Por qué el imperio chino con sus cuatrocientos mi
llones de habitantes está relativamente tan separa
do del movimiento humano? ¿Por qué todas las mira
das se fijan hoy en cinco o seis naciones de primer
orden? Lo repito: es necesario que los historiado
res entren por los nuevos rumbos que la ciencia mo
derna les abre, si no quieren quedar estacionados
en medio del progreso universal.
Que no se diga que, mientras en las demás cien
cias, los hombres se acercan a la verdad, en lacier¿
(1) Esta ley pertenece al Sr. Arechavaleta. El 24
de Agosto &lt;de 1881&gt; departíamos sobre asuntos
sociales y tuve la íntima satisfacción de co
nocerla.
-46-

�//*6/8Z '9Z8
'S/Z *dd *^88i ^P S 0J9U3 'oapiAa^uow -g ojbujqm
I omoj 'i ouy *,,Áen6njn i^p O^ue^y jap saieu\/1( ua

a ei ap a^^ied pun oiuod a^uamafduiis pjop
'sauoiDPLUPiaap uod ueq.uaq.uoa as eai^^^siii eia

�-V-

&lt;Discurso inaugural pronunciado por IsJ^
dro Revert el 8 de marzo de 1882, sen-

tanto los criterios historiológicos a
los que ajustará su labor en el aula
de Historia Antigua del Ateneo del Unj
guay.&gt;
&lt;...&gt; la historia de la historia sorprende cuan

do se estudian en ellas las alternativas que ha su
frido, los grandes trabajos requeridos para producir
esos cambios y las grandes denostaciones que sobre
sí atrajeron los que dieron al estudio las nuevas
bases. Tres grandes épocas deben distinguirse enes
ta ciencia, sin que eso quiera decir que la divisi^n
pueda hacerse con rigurosidad matemática. En la antj^

güedad clásica,el historiador llega a ser máquina fo
tográfica que imprime y dibuja los acontecimientos
que caen bajo su mirada. Dos tendencias predominan
en ella, y la tendencia humana, triunfando sobre la

egoísta, contribuyó al advenimiento del historiador
filósofo. En la Edad Media, habiendo desaparecido
la unidad romana, se redujo la historia a la simple
crónica. La locaíización del poder político trajo
la locaíización de todas las manifestaciones de la
vida; y sólo con la resurrección de la filosofía,
con el nacimiento de la Reforma, con la formación

de las nacionalidades, con la aparición del espírj^
tu crítico, los estudios históricos tuvieron un fon
do filosófico desconocido hasta entonces. El siglo"
décimo-octavo, investigando más cuidadosamente los
-48-

�-617-

_oipn^.S3 19 anb ua pood py ap spqaand spj e oppooy
oo souaaqpq sa oíoiAaas otuiqyo ns 'saypioos soquaiiu
--yoaquoop soi 9P pppiappyyos py A pupiunq ppprün py
9iqiouoo as 'ypaauab oy p apynoiqapd oí ap asopu^A
-aya A 'ofnpoad soy anb ypioos oipauj ya ppioouobsap
saouoqua pqspq pj^osoyij. ^od ^iqiJDsap as ísoqoaq
sol 9P ^uiiq.u¡ pzaypunqpu pi ua paqauad as "aquapao
ajd pppa p¡ ua soppqoup souatupuaq sosa oppqinsa^ ^od
uo^aip anb saqua6p soy ap ^oqoa^^ad souaiu o s^uj *oip
-nqsa ya sauoi^aqsod sauqiuoq soy p pioua^aq ua pfap
_ 'OAiqpoTydxa ya 9ipaons OAiqísodxa jaqo^jeo yp op
upno *apupq s^w 'Piuoqsiq py ap oduano ya asupiuuoq p
pa saypno soy uoo soup6j9 soy ^sa^aqopupo soy jposnq
p solupa oasnui asa p A *ypioos oipnqsa yap oasnuj ya
s^ *oqyp s^ui opp^b ns ua piouaio py uppunq pupd soij
__^-psaoau soquaiuaya soy pjéooau anb puainbis pqpqoad
sos ou 'OAtqísodxa opoq9iu yp aquaiuayduiis pqpqiiuiy as
piaoqsiq py opupno "opiAyo ua as^pqoa uaqap ou anb
soppqynsau sapupa6 pppiupainq py p oppp upq^iuoqsiq
py ap ppiA py oqyanAuasap pq as anb ua sapppa sps
JaAip spy ap pun pppo A 'upisiui ns opiyduino uplj sop
__oq 'obupquua uys 'oioaadsep o sptuaqpup ouisoyya pa
pd souiauaq ou Á u^iopaapisuoo paqsanu ap ou6ipui sa
aquapaoaad oy opoq anb souipSznp ^PiDuaxo py ap sau
^oi6aa spy ua POiqiaaA as u^yonyoAaa py opupno aoaq
^uoop ospd ooiqu^pi 'saaoíaaqup sauoiopaaua6 spi uoa
aipuia anb soioiqauaq soy appiAyo aquaiuaquanoaaq bjj
-noo 'piapuotonyoAaa pood^ pun ua 9aia as opupno
_'saaoiaaqup sodujayq soy ua oppipnq

sa pjqpq py as anb uoo soqdaouoo soy sopayap aquaujypo
j^Tppa piouaaa^ip py anb *ypq U9iopiuao^supuq pun pío

uaio pqsa opiu^ns pq XIX oyóis ya ua oyps oaad ípij
-oqsiq py ap pj^osoyi^ paapppaaA py u^iquipq ofnpoad
saypioos sauoionyoAaa spy ap spsnpo spy A sauabjao

�de Id historia se va a someter a un régimen análogo
al de las ciencias físico-químicas; época que se po
dría designar con el nombre de legislativa.
Esta ultima tendenc i a se diferencia claramente
de las precedentes por un espíritu más práctico y
mas científico. Todo bien entendido en que para su
buen éxito no deben desaparecer las condiciones que
constituyen las anteriores. Pues bien: en lugar de
fotografiar o de buscar 1 as causas que produjeron los
fenómenos humanos, en la forma en que entonces se ha
cía, trata de clasificar estos, estudiar sus seme--"

janzas y sus diferencias, y entonces, observando los
modos de manifestarse, procura establecer la regla
invariable según la cual esos fenómenos aparecen. El
estudio de las fuerzas sociales es, por decirlo así,
el coronamiento de esta nueva faz. ¿Hay fuerzas so
ciales? ¿Hay agentes en la historia como los hay en
la naturaleza? Ciertamente que sí, lo cual ha sido
reconocido por todas las teorías que han surgido en
la segunda edad. Dicho queda que este estudio no pu
de ser sino un tanto imperfecto como lo es en la f_í~
sica determinar la naturaleza de sus agentes. Pero
esto que es verdaderamente fundamental, no debe ser
abordado sino cuando los fenómenos hayan sido desp
jados de ese tinte metafísico para hacerlos entrar
en la categoría y en las condiciones generales de
todo fenómeno natural.
La pregunta parecerá nimia; pero es necesario ha
cerla. ¿qué es un fenómeno histórico? Ya me parece"
que veo acudir a vuestra mente así, en tropel y em
pujándose mutuamente, esa serie de batallas, cuyos
gritos parecen oírse en las páginas de la historia,
o esa serie de revoluciones sociales que han conm
-50-

�-15-

-uepoiu X soipaui 'sonbiqup ue sojaipiAin •ooij.j^.ueio
oiaeqtao ap pqipq uoXpuí pi uoo sooia^qsiq sóipeij soi
upipnqso a$ '^en^De oqopqo oaqsonu ap ouquap puqua
ouptuoa oiuaduui jap 'oidtuapa uod 'ppjpo pi anb uioap
^_^dj^.ip aquatupuapppuaA sa on •eioui?^iujoDUOD ei e pea
^^ui aq-ueaieau^q-iniüís soi^eA asaianpo^d ap ^iDu^^suna
jtd ^i uoa *o^qo ua upa^ua e^ed ouis oun ap e^es ou
pppiupujnij p] anb A 'son9 9P euen ^sa P]^oq.STq P^
anb e^siA p^aiujad e apuajdiuoo as 'u^ioiui^ap ns pppa
•vi^^ínA opeiseuiap 'pppaaA ^ioap p 'esoo sa sois^
•sona ap soun6ie ^p^aoinua nojj-ip ^^as aiu ou 'sooiu
ij souaiu9uai so^ jpo^is^T9 opua^aud ou oujoq

anb sezuppaiuas sei A ueuibiuo sot anb sezuan^ ses
unbas U^upoms^l9 S9Í 9S eiuo^siq pi ua
__
¡sp *saqua6p sns ur)6as saoaA p A spzuppaiu
as sns UQbas uapiAíP 9s so^.sa pza^punqpu pi ua otuoo
jsp A ífe^9U9^ s^iu opiquas ns ua souauiguaj. soi ap
ugioipuoo pi p oqafns ^upqsa 'solusoo iap aqupd pun
_ anbij.iuaA anb oiquipo uainbipno anb olusiui oí 'ppp
psa ap aqupd pun anbmuaA anb 'sand 'oiqujpo
pno 'ooisj^ uapuo ap soi sopoq ap oquaisp ia
sa anb souusoo ip 'soqoadsp soquaio ofpq 'aquppamas
* souaujQua-j. sosa ap piaaqpiu pi sa pppiupuinq pi anb
p'linsau 'piuaqpuj ap oauis ai anb onanbp ua ouis
_ aonpoud as ou ouau^ua^ opoq oujod a •ODragq.siq ou
aui9uai un jas 'pqsa a^uasaud sou as ipno ¡a uQ6as
uas ap opoiu opoq o 'pppaioos pi ua ppionpoud U910
ppoq anb uioap souipjupod anb opotu aa 'sou
j
uos sosa :pppaaA S3 -souqosou souiapODaa soq
nu^ so^no A opPDiiiuaA upq as anb sosau6oud saquau
aqip soi U9ioput6puíi pi uod uaaaooaa souoa aoaupd
aiu *o6pa suí X ipuauaé suj oprquas U3 "aquaqsxxa
01 opoq ouisiuj Xou uaAanuiuoo X aquauiaquanoaaq op]A

�nos, es hacer la biografía de la humanidad; pero e
to no conviene, ni a las necesidades, ni a las exi
gencias de los tiempos presentes. A lo sumo nos limi
tamos a decir que la persistencia, verbi-gracia, deT
pueblo judío luchando contra todas las iras que so
bre él se han desencadenado, se deben a ciertas ca
sas especiales que se enumeran. Este trabajo es im
portante; pero no basta. Preguntad a cualquier his
toriador a qué grupo de fenómenos pertenece ese que
acaba de estudiar y no os responderá. Así, son fe
nómenos las caídas de los imperios, la esclavitud
de los pueblos, la fortuna de las repúblicas, la c

municación de las sociedades, la vulgarización de
las ideas, los triunfos de una fe sobre otras, la
comunión de diversas razas en ciudades memorables,
la aparición de los sistemas, el desquiciamiento s

cial, los triunfos del poder central sobre los pod
res locales, la centralización despótica sucediendo
a la anarquía demagógica, las revoluciones violentas
protestando y destruyendo poderes seculares, la te
dencia de los poderes constituidos a inmovilizarse,

y la tendencia de los poderes vigorosos e ilustrados
al predominio y a la dominación. Todo esto, que no
es otra cosa que las manifestaciones de la vida hu

mana, no tiene aún bajo el punto de vista científico
la correspondiente clasificación que nos demuestre

cuál es la ley a que obedecen y cuáles son sus rel
ciones recíprocas.

Estamos en los prolegómenos de la historia y por
lo mismo procuramos establecer sus principios fund
mentales, aclarando la materia de que se compone.

Bien se ve que estos prolegómenos difieren radica^
mente de los hasta aquí estudiados. De lo &lt;iicho más
arriba se deduce que, al propio tiempo, debe exis--52-

�-C9-

^b opupna 'aquauwoi^aqup anb oqs3 ¿upqsixa. anb ajqis
ojd S3? ¿sauoiapja^ spqsa pt^oqsiq pj ua upasnq ajqis
od 53? •oai^gqsiq ja ua u^iquipq paiqijaA as 'oaisjq
__ uép^o ja ua paiqi^aA as enb 03 'seuotapjaj ap U9TD
eqsaqtueui pj 'opuoj. ja ua *uos 'ouaiuguaq ja asjpqsaq
-tuptu ap opoiu jap ugjsa^dxa ej opuais 'sa^aj seq
ejaas
pj opouj o^^o bq *uapaDo^d apuop ap uabi^o ja
•oquoud oj uod &lt;^euTuuaqap iu 'euiíquj ezaje^n^eu ns
__*4PZTpun.jcud ep pepisaaau soujaua*j ou sauoiqsana seq
sa jpjpnqsa j\/ #saquoziJOL} soAanu seioua6i jaqui spj
e. aequasa^d aquauiaquaiai^ns opeuqsnjx a 'jpquatuep
-unj. sa oqsa opo^ 'sesuaAip sauoiaa^ seqsa ^iuiiadují
ap saaedpa spi^uaqod jaqeq aqap aquawje^nqpu Á sspjp
soj sopoq opuaiA soiupqsa oj oiuoa • saqupqiiuoDuoa
soqaaq ^pq ^pzajpjinqpu uainbjpna eaqo ap o sosoibij
-au 'sooiqjtd soqaaq p asuiaa^a^ uapand sajpna soj
'piDuappaap ap pX * soAisa^boad pX'soquaiuiíAoui Xpq
:papi pqsa ^pzupap souiapod 'objpquia ujs ^spjupuiiuaaq
-ap ajqísodaii sa opom ojqo ap ísoqoaq soj ap uc^iaeD
^1-j.ispjd pj :oiAajid oCpqp^q un a6xxa oqs3 ¿^nbp uaq
sixa spz^anj. ap saspja spqu^n^? 'Pjja ua aquaiujpn6i
paquanaua as pujstuj pz^anq pj anb oppuqsomap ppanb
oujsiiu oj uod X pi^oqsiq pj ua aqsixa oqsa opoq anb
^upuqsoujap opp^naoud soiuaH 'sosuaqui a sajqjsiA sou
auj o suj soquaiuuiAOiu auibiao soaxagqsiq sod^ana soj
a^qos opupnqap anb psnpa pujsiiij pj e^qujou aqse uiq
^jaau pi^oqsiq pj ua 'oquaiuiiaoui un uianpoud ap ajq
iqdaasns sa anb oj opoq p a^quiou aqsa pp as jnbp js
•spaisjq spxauaia spj ua apuarqua as anb oj anb psoa
p^qo asuapuaqua aqap ou pzuanq jo¿ *otpnqsa ns p oq
-upna ua oi^puoiuqtua oppqsa oiustiu ja ue u^qsa anb X
*soqaaq ap ^sai^as spj ap pun pppa p saquaipuodsauu
--oa spsuaAip souaiu o s^ui spzuanq ap ai^as pun uiq

�espíritu de las ciencias naturales no había penetra^
do aún en las morales, podía pasar por una herejía,

está siendo el objeto de serios estudios y elevánd
se a la categoría de un sentimiento común. Yo creo,

dada la tendencia que han tomado las investigacio
nes en los tiempos actuales, que esto pasará pronto
al orden de una verdad general. Dada una serie de f_e
nómenos y conocido también su agente productor, la

determinación de la relación natural que entre sí
existe vendrá espontáneamente. De aquí se deduce tam
bien una consecuencia importantísima. Toda relación
física puede expresarse algebraicamente, como en rea_
lidad se expresan. Si las relaciones históricas son

análogas a estas últimas, es claro que aquéllas pu
den expresarse del mismo modo. tEl estudio que esta
faz de la cuestión requiere, es grande. Es preciso

estar dotado en sumo grado del espíritu de observa
ción y de un gran poder analítico; pero al que sien
ta verdadera pasión por la verdad, estos obstáculos
no pueden de ningún modo detenerle. La situación a

tual de la ciencia no ha sido traída sino a costa
de grandes trabajos por parte de sus adeptos.
El procedimiento para encontrar estas relaciones,
entraña el dónde deben encontrarse. Sise tiene en

cuenta todo lo dicho, la cuestión no ofrece dificuj_
tad. En la historia misma, con exclusión completa
de cualquier otro campo, es el sitio a donde debe
irse a buscarlas. Esa es la naturaleza; ésta es la
realidad en la cual existen todas las causas y sus
efectos. La inteligencia más luminosa, como la más
activa voluntad, encontrarán combustible que las al
mente y un campo de acción suficientemente vasto en
el que puedan desenvolverse. Para estudiar las reU

ciones físicas ¿hay necesidad de salir fuera de la
-54-

�-ss-

epsep eq.se U9 enb seuq.ueiui í ¡equeiiiepunj. esneo ej se
^juiouoDe e^ ue enb epueu6 s^iu 'eq.sneepi eiouep
^ eun eudiueis opeuituope^d eq ei^oqsiq e^ u^ 'p^e^
ue pepjeA e[ se ou oued ic^^i^ ^e oqs^ 'opiAgud A
opid^a s^ui oqueiunA jOAuesep un uin6es ejqep oipn^.
-se ns e^.ueiueijeseeeu 'soDi^g^siq so^ enb soCeidiuoD
soubuj SO0TUJ9UO39 soueiü9ue_4 so^ opuejs enb sounéjp e
^_ioep 0610 enb eeea^d eiu e^ *IBn:l-^G opeq.se ns ep es
^ei^oíbeuPA epend ou 'so^uejeq souepepueA uoo soi^
ep sounbje *seaquuoq so^no A * jei^ouieuiui se OAiq.^no
oAnD*eiJo^sii| e¡ enb oq.ueq. ue íugioeAeie ep soq.und
soqoniu uezjeo *sepiainbpe sepepueA e oq.ueno ue *Aoq
enb A *eq.ep euaepoui ep e^ueb *seq.siiuouoDe sol ep
_ 041x9 {e uod sopezuo6jieAe souaiq.ues soaieqep ceiuoq.
siq e¡ e U9IDT49 eun6{e sotueueq. enb so{ *eq.ueiupoueuj
•eaeesep e#s ouuoo ono^^^sep un seioueio seuq.o set
ue uepiduji enb seiDuenij.ui sei ep Á seuoioednooejid
se¡ ep * pepi ieq.04 ns ue soueiu 01 ? o *e4ueuje4eidujoD
opipueadsep eq es jqe ugioeA^esqo eq *seAei e sop
-149LUOS opis ueq S0U9UJ9U94 sns ep soun6¡e enb *en9
ue opefeqe^^ eq es oqoeAOud oq.ue4 uo^ •j^zi\^^Ji op
-jpod ueq ou seuq.o se^ enb 01 ep o6{e opin6esuoo eq
e^iuouooe e¡ 'seie^oiu seioueio sei eaq.U3
•pepneea ej uod ejuoiuue ue oood Anuí e^ueiuep
-eioeuDsep oued 'seotq.^0^ o^ueq. un seuoioeuT6eiui ep
setuse^ue^. * sei^ejq.ique seuoioeieu sese opoui oiusitu
iep opioeiqeq.se ueq *^eea ^e uoo ejbojeue uis *eq.ueui
_ e^ ue opuniu un opueC^o^ íeui^^s ei A e^eq e^ obis
uoo uPAen ^n^ o^ip^uosep ese ue sooi^g^siq seiueq.sis
soj opjeo ueq *oq.sendo eq.ueiu^euq.etueip opoq-^iu un op
-inbes esueqeq ^od 'eiuoq.siq ei ue eoij.iueA es eoiq.
^u^px esoo send -seuoioeíea sns A soueuugue^ soi sou
e¡o ueoeq eued se^uejoij-ns soq.ep so^ ep eq.se enb ue
epun^ es ugio^^n^xe eq ^opouj uqBuiu ea ¿ezeiejinqeu

�sus^albores ha privado un espíritu práctico buscan
do en los mismos fenómenos sus relaciones, haciendo
abstracción de toda potencia sobrenatural, en aque
lla ha sucedido todo lo contrario.

¿Por qué en el orden histórico no ha de suceder
lo mismo que en el económico? Existen algunos rayos
de luz que empiezan a iluminar el paisaje. Se leva^
tan de su seno voces que auguran un porvenir más rj_
sueño, trabajemos! Es cosa vulgar que sólo así el
hombre triunfa de las resistencias que debe vencer.

Por el trabajo gozamos de la civilización presente,
y la historia está llena de esas personalidades cuj^
minantes que han dejado en el camino el corazón he
cho pedazos, pero que también legaron a las genera
ciones posteriores el fruto de su genio. Concibo
que la voluntad desfallezca cuando se tienen ios pre

sentimientos de la inutilidad del trabajo; pero cua
do se tiene delante un problema de resolución evi
dente, aunque lejana, las fuerzas de la voluntad de

ben multiplicarse y las energías individuales adquT
rir más vigor. El hombre lucha con el hombre y con
la naturaleza. Sus triunfos sobre ésta se han multj^
plicado extraordinariamente desde el oía en que e_s
tuvo en posesión de los principios que la rigen.
No debemos parecemos a aquellos profetas que se cojí
tentaban con lamentar la suerte de su patria sobre
las ruinas de la ciudad abrasada.

&lt;ISIDR0 REVERT, Discurso inaugural del Aula de His
toria Antigua, en "Anales del Ateneo del Uruguay".
Año I. Tomo II. N^ 8. Montevideo, Abril 5 de 1882,

pp. 114/120.&gt;

�-zs-

anb Siu se ou oqoedsp aqse 'pppijpaa U3 "sooiqji
-od soqunsp soj ipqidpo oqefqo ouíoo uptuoq seuoiopaa
-pu spqoíp aquauiipaaua6 : s^111 ^ph 'oaefeAPdoa ap u^o
--ptuip un o 'oqaeiouoo iu uepao uis sepepan6i^.ue ep
_oasnuj un ueaaapd anb ugisn^uoa p^.^anAaj ue^. ua so^
uaiunoe^.uooi? sot sopipun^uoo seDTjg^siq sauotDeaueu
sy\ ua opnuaiu e aA as j^na p| aod uqzp^ *sa^opei^oq.

siq soi ^od pppiaeio ppxqap ei uoo opipuaadiuoo opis
eq ou oaad 'aq-uapiAa sa oq.s3 'soqoaq ap opeuiuiaaq
-ap odna6 un e uabiao ep ezaanj. ppoq. pepneaa U3
^P oipaui
ouioo ugioPAaasqo ep ledtouiad odiueo ns aes ep eq ou
souaujgua^ soi ep oipnq.se ^a ^nb aod? ¿ouistuj o\ aap
-aooad ap ueq ou saaoppiaoqsiq soi ^n^ ^od? #eq.ua6p
iap eoesujaqui ezai^an^pu P] ap ednooaad as ou *os

j^uaosap ns ap pepiooieA ipnbi P] aaoaiqpqsa p opup6
11 *ojdpa ^a ua sodaano soi ^P ^pj^o pi Pipnqsa 00
isj^ ia opupno •pujsiuj ^s ap ppuaadsap pq.sa anb 01 p
s^ouaauaqp 'pppjn?^ pi uoo opupq.uauin6ap K oois¡^ op
unuj iap seaopPAaasqo soi
apqiuii anb Xph &lt;•••&gt;

•&gt;^pn6nan iop oauaqv iap sosano soi ua
eq.upaediui pq.sioi^iqueio oaq.upid ip oq
^diaospp 'piaoqsiH pi 9p sooxagaq soq

oadsp aaqos qaaAay oapisi ep oino¡qa\/&gt;

-IA-

�forma social y acaso la más insignificante. He aquí
otra demostración de la gran conveniencia de dividir
esta ciencia en formas, cada una de ellas aparecien
do como el producto de un agente, o por la coinci —
dencia de varios. No admite duda que, si en los
otros estudios, este procedimiento ha sido uno de
los más eficaces para llevarlos a un alto grado de
progreso, debe esperarse aquí el mismo resultado.
Hay evidentemente diversidad de fuerzas históricas,
como hay diversidad de fenómenos. Nadie confundirá
uno político con otro religioso o artístico; y cuan^
do se estudian en las civilizaciones primitivas los
dibujos hallados en las maderas o en las piedras,
no se ocurre confundir la causa generatriz con la
otra que da nacimiento ai desarrollo político.
&lt;...&gt; La noción de f_u_er_z_o_ debe penetrar en toda

la historia; debe dominarla en iodos sus aspectos
si se desea colocarla en la categoría de las cien
cias. Verificándose esto, los es^udios tornarán una
dirección más precisa, abriondolos nuevos horizon
tes y trayendo resultados mas p^olíticos y m^s ver
daderos. Se dice que^ diferenciándose los sucesos
del orden físico de los del orcen social, las fórmu_
las algebraicas son imposibles y su asimilación in~
completa. Yo creo otra cosa: creo que la dificultad
existe en poder aislar los fenómenos históricos con
la misma facilidad que se aislan los físicos, fa 1 —
tando además en aquellos las manipulaciones del la
boratorio; pero esto no es de ningún modo fundamen
tal, aunque el estudio sea más dificultoso, el pro
greso más lento y los resultados más controverti
bles. Se arguye con la complejidad; pues en ese ca
so debe admitirse la concurrencia de diversas fuer
zas, cuyo estudio separado dará el conocimiento de

-58-

�'6/89^

II
9iaoqsiq

^6S-

•&lt;'Z/UZ
cid '^881 9P 8 oiunp 'oapiAaquow -ot o^aturjM
'I oyy '..X^nSnan I^P o^uaq.y jap seieuv,, ue
ap S9zaanj. X

*saaop9suad soi ap sof9q9uq. soi so^e]dtuoDUi 9ja9f
-ap *oiJi9^^uoD opo^^iu un anb a^uauiejin6as *ueneq as
anb ua sauoiaeiau s^^ ^ ueuiSiuo so^ anb sez^anj. sei
's^ouaüjgua^ so^aip ap pepi^einéaj 9¡ ^apua^duioa 9 souj
_9Daao9 sou * saq.iiu j 1 so^.sa 9 oipn^.sa jap odiü93 \d o^
d
S9zu9faujas sns ^od uaun as X u9u^uaDuoD
jso^ |9iaos 9piA ^\ ap u9iD9q.sa^iu9iu 9p
9D U3 •sauoiua^sod X sa^oi^a^u9 sap9pa 9 uapuodsaaa
--oo anb S9j ap U9iouaae^ip as saj9no S9j '9u^o \^i
9 aq.uauiaiqipuiosauduji 9piun 9A 90ia9qsiq 9Luaoj. {9i
•s^uuap S9j ap onoji^psep 19 aquaipuodsauaoo 9j X p9p
q 9^ ap 9ood9 9un ap aquaiu9p9Luixoad9 u9I09uiuj
aaqap s\ 'S9ne ap 9un ap oipnqse ]a aod X 'sapepis
-aoau S9au^qaoo sns 'uauaiAoad apuop ap sai9aqsaou9
U9uqsoiu som "aquioo oq.sn6nv ^p ^api 9un
oqtuia jnb9 a *js aaq.ua soiatn6uxqs!P ^ souopu^uasua
'9U9uinq 9piA 9^ ua opioaa9d9 U9q anb sodaano soi ap
sauaq.D9U90 so^ 9a9p sou 90ia9q.siq 9j6ojo^uolu ^1
_

-

#soq.aianbse ap sauoq.uotu ouj

oo *S9p9UiO9i} 9quasaad sou p9piu9uinq 9{ ap 9iaoqsiq
9] anb sauoi09iuao^su9aq S9sa S9poq oíaaqsiiu ^ap
U9ap{9s ¡9no ¡a uoo 'opoq.9¡n aq.sa ap zija^ oq.ix9 ¡a
ua aquaiuauiai^ oaao oa 'aoaua^aad oun 9p90 9 anb 01

�-VII-

&lt;Consideraciones sobre la necesidad de

abordar el estudio riguroso de la Hi
toria Nacional y de contextualizarlo
en el marco de la Historia Americana,
formuladas por Ruperto Pérez Martínez-

al dar inicio a las clases de aquella
materia en el Ateneo del Uruguay en el
año 1884.&gt;

&lt;&gt; los estudios de nuestra historia se hallan
poco generalizados, y esta afirmación &lt;...&gt; por muy
triste que sea &lt;...&gt; es perfectamente cierta.
Ahí están para constatarla, junto con la escasez
de los textos que al respecto circulan, y como sen

sible deficiencia de la enseñanza superior que nos
brinda el Estado, la falta de una clase de Historia

patria que complete debidamente la instrucción lite
raria de la juventud. Están ahí, cubiertos por el
polvo de los archivos oficiales, pero no públicos,
innumerables datos que los investigadores del pasa
do, a imitación de Cuvier, podrían aprovechar para
rehacer la forma de la existencia que nos ha prece
dido.
De aquí que el conocimiento de nuestro pasado, la

más proficua de todas las lecciones que debiera asji.
milar la conciencia del pueblo, lejos de aclararse
y extenderse cada día, tiene, bajo muchos aspectos,
analogías remarcables con aquellas ciencias que en
-60-

�-19-

pjpd pj.9 .'.sn^ijjdsa soi ep ipuou^S ugiopquoioo
__ 91 9p UPqPdT0UPUJ9 9S 1S 9Hb 4S9U0I0d90X9
i\ uoo 'ugiopu pi 9p tpjoiu A ipnqo^foqui cf
^9 9n6u9UJP 'PAiqiuiiJd pppiAiqop puqs^nu eoqos
UI JP 'S9U0IDn|0A9J SP{ 9P 9Ul6J0A P^
*9nbuod pqs9ndS9a PS9 iiDjj.ip opis pa9iqnq sou a
¿991 ^S ou ^nbaod Pipnqs9 Ñ 9qiJ3S9 9S ou o '^qiaoj^-s9 9S ou 9nb^od 'ipuoidpu pi^oqsiq 99^ 9s ou? :oo
i^^uo ^9p P]uoui pi uoo uosp^unD^^d 'sooi^Qq-Siq seu
-96juo so^qsonu op OAi^íno {p osopu^iJi^^^ *^nb so¡
p jgpuodseu j i d j j.tp opis pj^iqnq puoqp 9p soquy
¿PO
IU^[9L( PZPJ P[ 9p PIJOI6 PI A OLUSIOJOq 19 JPZTUIAip
^_poiq\/ Í9P soiipa soi pjp un uojoia 9nb senanbe oui
oo *sP9iqujpsp Á S9joppiuo^s iq UP9OO 9p zpdpo pzuen-i
uoo s^uoioippjq op PI0U90P0 pi? ipuqpjpd pun uh
_¿n^iojdso I9p spppoiiu sp^sPA spi uonb
jpqp onb so^uozíooq iu ^qzpooo ip uos^ooqui onb spuj
-pop uis 'poiqo pioq.Pd pi 9p pu^oso pppqiiun pq?

{9 o
^siq I9p Piunid pi 9sap^i6p oqop 9nb uo aq.ueiquip.oip
aui 19 uoo 9iqpii^üo^ui 'ugiopdioupuí9 pi 9ps9p pjoa
-op sou onb pquenoo pqoni pi 9p sauoiooiuuoo spq?
¿osoiqiooso ppond A oqiaoso pq os 9nb oí upoi
9nb (S9aoqo9i op o ísoaoqnp 9p pqiP^ pi ospov?
upq apoii^xe 9p9nd
_'sopPiOTuí soq.

uo^o soun op oiuouiíoqpd io uooon^ 019S ppp9n6iqup pi

�dir tributo a esa cultura de invernáculo, sin méri

to ni provecho, que malogra y pervierte toda origi
nalidad y nos reduce a imitar, como el antropoide
que Darwin nos dio por congénere, lo que otros más
previsores han creado.
Pero en los días que corren, y aun en los de la
pasada década, se han asentado tanto los progresos
de las investigaciones históricas en ambas orillas

del Plata, tanto ha sido el trabajo de observación
y de crítica que nuestros más preparados espíritus
dedicaron a la organización de las tradiciones pa
trias, que, en veróaó &lt;...&gt; cometeríamos grande i

justicia si no le tributásemos el aplauso que debe
merecer de todo ciudadano amante de su nación, la

conducta generosa de los que a tan ímproba labor se
consagraron.
Merced a esos esfuerzos, no estaremos por más
tiempo condenados a conocer el gran drama de nues

tra emancipación y las luchas legendarias que para
alcanzarlo se libraron, por relaciones incompletas
o falsas, especies de romances, con que a la lumbre
del,hogar acortaban nuestros padres las pesarosas
veladas del invierno.
Desde hoy, el libro será el mensajero que, en

sus páginas imborrables difundirá, como el trovador
de la edad media, las solemnes enseñanzas del pasa_

do; la noble abnegación y el heroismo de los próc
res, que lo llenan con su grandeza y con su gloria.
Sí, ya no puede decirse que no conocemos el pas_a

do de la patria, porque nadie ha querido escribirlo.
-62-

�-€9-

e^atqsnC ej ap soaaAas sojjeq 'soquaia souieqsa 'uga
aaauaui enb 'sapepiJeus^e^ aesoipua Á sosaans aaaau
-naso ap oesap ia uoa ^ao 'seuiuqaop seai^.giua^.sis A
seueaqxa ap ofnjqui ¡a oCeq eao soqiaasa 'sofeqeaq
sosa uoaaiaaaaiu odtuaiq ns e anb sauoiaeu6ndun se¡
ap eanqaaj ej uoa eq.eq.suoa as 'opun6as oj e oquena

ua /C íepesed pepn^e^ eT aP oCa^u ^atq ^a :oaxu
-gqsiq oCeqeaq opoq aas ap aqap ugaaaio ap uiaap je
anb oj *soue soqaniu jod *oCjí ap 'ugaeuiaoj. ou sos
-^-nquoa /^ sosuadsip sajexaaqeuj so^na eaqo eun ap as
opugqeaq. *eaaipaans ¡se anb jeuoiaea sa o j j e ^ 'sau
c^iaeqaasip sns ap osunasueaq. ja ua o oiaeiaad ja ua
saaoqne soujsiuj sns opiaouoaaa ueq oj o^atuiud oq
•soqaaq sosa uei^
-•-ajdp as anb uoa ejqosojiq ej ap ^ ueuueu anb soip
--aq soj ap eqsiA ap oqund ja oCeq *ezueuasua ns ua
saquaxai^ap e¡Aepoq uaaauede *seq.ajdujoa sguu sej uos
anb *sauoiaanpoad seiuiqjg seqsa 'eunbje epnp ujs
•aquasaud epiA ej
ap ugiaeijiq ej ^eueinbis ofanbsoq ua *uaaouoa eaed
souaesaaaqui apand anb oj eanqje A opoq^iu uoa uauod
-xa ap oqiu^íu ja 'aq.ueq.sqo ou 'uauaiq 'soqaadse saj
-eiauasa oCeq seaxq^qxque anbune anb 'eauag A gznea
s-euoqaop soj ap seuqo sej A 'zerq A ejue^-aq ap sof
eqeuq souiisjjjqn soj ísoaqosou aaqua znj ej uouaiA
__ anb eaiiü^jod ap sauotaeai jqr.d A se¡qeu6ouoiu seqa
mu sej ap aquede 'oxjeuaqij jepnea oiuoa aeuasua ap
_and eAenbnjn e¡^.eu5oijqiq ej 'oaaCueuqxa ja ua ue6
ziC A ueipnqsa sou jeaauab opoui un ap enb soj uod eA
*souiqua6ae A soaajiseuq soqeubgiuoqsrq jod eA 'sop
--ipuauduia sajeiaiui sofeqeaq soj tu *sas¡ed soqsa
a ugiaeziuojoa ej A oquaituyaqnasap ja uoa ueuoiaej
au as anb 'sejouedsa seaiugua sej ueuoxauaiu ujs

�postuma.

&lt;„..&gt; ha sido de todo punto de vista anómalo y
en consecuencia pernicioso, lo que vino pasando eja
tre nosotros respecto al conocimiento de los sucersos pasados.
La propia historia, que en todas partes es la car_
tilla de la infancia, entre nosotros recibe, a mu

cho andar, la consagración de la curiosidad estudie^
sa, o la mirada de los que la consultan apremiados

por exigencias pasajeras y superficiales.
• Pero, ¿qué vale ese despego por lo que nos afecta
tan de cerca, comparado con la común ignorancia que
nos aqueja, cuando se trata de conocimientos, gene
rales siquiera, de lo que fue la América antes de
la emancipación, o en ese gran instante de la Demo
cracia?
¿Sabemos algo más que relaciones sueltas, sobre

los hombres y los hechos de esas dos grandes épocas
de la vida occidental del globo?
¿Algo de las civilizaciones-, todavía indescifra
bles de Méjico y Yucatán, de Bogotá y Cuzco? ¿Cono
cemos la filiación de esos progresos remotos del es

píritu americano, constatados por el monolito de Té
huanaco, las ruinas de Uxmal, las de Palenque, y de

Copan, descubiertas a la ciencia en los últimos si
glos?
¿Conocemos los trabajos de Darwin y Humboldt, les
-64-

�-99&lt;

* 1788^ 9P S oiunp coepiAe^.uow *V. oaaujgN *IA q
III oyv *,,Xen6Pjfl jap oauaq.y iap sajBuy,, ua cXBn6
--nap iap oaua^y ¡e ua asep e¡ 8p Bjnj-jadB 8p os

H €Z3NI1VW

•SOLU

^X S0U18^8S anb o\ aiujnsajd e ue68[| ^aed 'souj
os anb o\ K scuiín^ anb oj souiedas snb osioead S3

S89u^q.uodS8 X S8q.u9uiui¡no sns u^ ípuoiopu
jsp ugion^oAa e{ souieozouoD 'opepino jeioadsa-uoo
X ^BUBOTUaUiB UQÍOBZIIIATD B^ Bjp ^8 Ud S8 X OpTS B^
_anb oí jiaxnbui ap sotuadnoo sou *sonoij.oad soinuij^.
sa n^iajdsa oaisanu b B^.u8S8ad ou anb Ban^no Bun ap
oni^q l^ opB^ ep opuBCap anb ap odujaiq. *sand *S3

¿SBpBJBduioD BjjBaboaiBd B{ X BjbotoanbaB B^ aqap sai
saa^.snn ub^. b anb oí aq^s ou uinb?

¿Btpui B[ ua uassBi X bu
~iijO bj ua poiujv "d 19 'Biaisy BI ua pjbXbi coq.di63

ja ua snisda^ X suaq3 ^uoijIodujBqo uoaaioiq anb
of aoouoo ou soaqosou ap uxnb? *o6aBquja uis a
•U9IOBut6bujt Buq.sanu o%
-uamoai un opBdnoo blj ^ouBOijauiv un BJBd s^uaj-ui ns
aaduiais auaij. anb *oj.sa ap BpBU anb aj.uaujBan6a$
^
bi ap soAi^iuuxad sodi^aiq. soi opBJ^snn M
anb saquauíuia soiq^s sosa sopo^. ap soTpn^.sa soi X
SBoaq.zB soi X sBDza^BonX soi ap Bj6oioanbuB bj auq
-os masnBjg X uiMpiBg ap soi 'uooq-io^ X *ztzb6^ ap

�-VIII^

&lt;Informe del catedrático de Historia
Americana y Nacional de la Universj_
dad, Dr. Daniel García Acevedo, pr&lt;5
sencado en 1903, sobre el concepto
de la Historia, su evolución y meto
dos, y los criterios sustantivos de

su pedagogía&gt;

I. El concepto de la Historia; su evolución.
La razón humana, en su incesante marcha siempre hai
cia adelante, ya ligera, ya lenta, todo lo mejora,
todo lo perfecciona. La historia no se ha substraí
do a este movimiento de progreso.

Estamos ya muy lejos de aquel tiempo en que la
historia era la relación seca, descarnada, árida,
de un cierto orden de hechos pasados elegidos entre
aquellos que más vivamente impresionaban la imagina
ción y el sentimiento de ios pueblos, los que tenían
gu8 ser, ya los sucesos militares en que se desarro
liaban los actos de valor, de constante prestigio,
en que caían sin vida los miembros de una sociedad;
y^ la vida deslumbrante de los monarcas, sus muer
tes, sus coronaciones con sus fiestas, la vida de

estos privilegiados y la de sus preferidos genera
les que los acompañaban a la guerra y les ofrecían
su presente de gloria. Esta era la materia de la his^
toria, esta era la historia condenada por Voltaire
-66-

�-Z9-

pq as anb eiaueio py ap oujapoiu oqdaDuoo aqs3
•ypioos oujsiupDjo yep pqo
-j.püj ^sa ue opjnyqui pq saq.jpd set ap eun ppeo oiuga
pjeupuj ey A up;. apu pj ap eas o oqunfuoo iap eipuBtu
p y jeoiydxa A japuaaduioo japod pjpd sauoiounj. sns ^
s e 3r s a a p p u n p p e a a p p i a u p a a o d iu i p \ ^ a a o u o a o r ^ a s a a
~^u 53 ^seqjpd s^s spponr ap oipnq.sa ^a uis oq.unfuoa

{ap eapi esapp aiqísod sa ou :so[qend so¡ uos guío a
somsiuüDio 'annjoo *ei..io^.sip p{ ap oipnisa ia ^as

oisandxa ofep cjioj o^aidiuoa ue+ anb {Pjn^pu sa a
•aio ' sa ;•^&lt;••'•-;j -spsoi61 Tea spapi sns 'opiq.saA ns
ssajqiünq.soo sns 'jaijpjpa ns * sppppaa.ausep sp{ ap P{
_ anb snaii sa--p;a sp{ ep ppiA e{ ap omsiiu o¡ ^{Pía

^aujoa * len^aa ia:.u t '^pqiiiiij '{Piaipnf 4paiqnod 'pa
-i.qjq.uaia ^Pi.iPuaqii '{Piajauioa '{Piaqsnpui epiA P{
_&lt;oipauj' ^a ejqes ^seueiunij sapBpiAiq.De sp{ sppoi eaq
os oipnq.sa uis *ani anb o y aq.uasaj.daa anb pjaupiu ap

_e|Jiq.saA eqseq paugqstq paod^ pun jpjnpq.saa a [ q ¡ s
od sa ou í soq.uatujtaouoa ap apupjb ^niu odujpa un sand
pajpqp erjoq.suj pí ap ouaapo^ju oqdaauoa {3 &lt;•••&gt;

II

--oqijjaq puoz o aq.uauiq.uoD jaxnbypna ap jpynaiqjpd

^p{ p oaioa {PSjeAiun pijoqsiq e^ p a{qeaT{de c „ u^i d
pziyiAio pí ar&gt; piJoqsiH„ sejqeypd sp{ uoa oppsaadxa
opis ¿g pij.oqsiq p{ ap oujapouj oqdaauoa {3 &lt;••••&gt;
• b 1 j o t s t q P{ ua jouoq ap o t q. 1 s ns u^iqiueq. ^%

-sa asaiDaaaüj ou A s^oupjq oyqend ya opiqsixa asayq
-nq ou is oüjod A * sajqiunq.soo se y * sauoi onq.iqsui spy

_ 'saAey spy ep oyjaoeq opuppiAyo 'pioupjj ap sayea
aua6 A seAaj soy ap py ouis oqiaosa ejqpq es ou sao
uoq.ua pq.spq anb opuaioip * 111A X oybis yap sopeipauj e

�llamado la "maestra de la vida" ha sido seguido por
buen número de historiadores, pero algunos de ellos
no están libres de censuras, pues que no han podido
sustraerse a las exageraciones, verdaderamente huma^
ñas, es cierto, a que se llega en los primeros tiem

pos del predominio de una idea o teoría nueva, fen^^
meno que se reproduce continuamente y sin el cual
no se llegaría al justo medio. Me refiero a que en
las historias de la civilización, como reacción con
tra el antiguo concepto, se ha llegado casi s suprT
mir el cierto andamiaje indispensable de hechos im

portantes de la vida política, como si ellos no tu
vieran también influencia en los sucesos históricos.
Las guerras influyen vivamente en la marcha de una
nación determinando su felicidad o su ruina; la po

lítica externa es un factor no despreciable que d^
be concurrir como un material de interés a comple
tar el cuadro de una civilización; esto, a pesar de
los que sostienen aún en estos últimos años, que no
debe mencionar la historia sino aquello que ha sido
eficaz para el adelanto de la civilización, como si

no fuera también digna de estudio la fuerza que ha
ya retardado esa civilización o como si la historia

no debiera pintar sino los triunfos dejando de lado
los fracasos.
Si la historia persigue, como uno de sus princi
pales objetos, el conocimiento de las consecuencias
producidas por hechos determinados en circunstan
cias dadas para prever los fenómenos futuros y for
mar reglas de conducta, es fuera de duda que debe
ser materia de ese estudio, tanto lo que ha hecho
ganar a un pueblo un paso en la vía de la civiliza
ción, como la causa que le ha dejado por un tiempo
-68-

�^es *soq.3npoud soi uBiqujBO as 011193 X uaonpoud as oui

93 X nb ap uapuadap -sasBio ua pepaiaos bi aP U91S
— lAip ^i ^[{^ ue X- soq.anpoud soi ap U9ronqiuq.s tp
B| Biuoq.siq ei ap sapBpaioos sbj s^poq. ua íibioos

uapuo opoq. ap asBq bj sa soqonpo^d so[ ap oiquiBa \d
*B[ia ap s^ndsap equaujB^eipaujuí a *u9i33np0vid b| :b%
axn6is U9i3tsodoud B{ ap b3ubjjb Bijoq.siq B{ ap B^.
e^,, :a3ip *zaA ns b
• „ lBnq.33]: aq.ui a B3t^.II^ 6 Te T os ^ptA ^l ^P osaaoad
ia íBjauaS ua buiujop ^Bjua^BUi BpiA bi ap U9i33npoud
ap opoiu 13 ^[Biaos Biauaxauoo ap sBpBuiuua^ap sbui
--joí uapuodsau^oo iBna bj b X 'oaiq-jiod X oaipj^nf
oíaiiipa ns B^uBAat as ^Bna B| auqos ^Bau asBq bj
*pBpai30s bi ap B3iiü9U03a Bunq.3nuq.sa bi aXnq.1q.su03
U9i^)npoud ap sauoiOBiau SBsa ap oq.unpuo3 13 *saiBiu
-aq.Biu SBAiq.3npoud SBZuanj. sns ep onouuBsap ap op^u
^iiuuaq.ap ouau^^ un b uapuodsauuoa anb U9t33npoud ap
_sauoi3Biau (pBq.uni0A ns ap saq.uaipuadapui a sbiubs
aoau * SBpBuiiuuaq.ap sauoi3Biau ua sauqiuoq soi uBuq.ua
'epiA.ns ap IBI30S U9i33npoud bi U3,,:a3ip
•Bjuoaq. bi opuaiuodxa sia6u3 ap

ap BuqBiBd bi Bptnbas ua ^uiq
•SBq.ST IBT30S X sBq.siujouoaa tsia6u3
•j ouauBduioa X oind¡3stp ns X xub^j soiub^ ap 403iu
-9^siq oujsiujouoDa iap Bjuoaq. bi b ouaiiau aw 'Buueq.
-biBui ue ^inbis *B3i6i9a X bioubuj ap anb oujsiuj 01
'iouq.saeiji ns opesjndxa 'apuop ap *BiuBtijaiv ua oq.uaiui

^3bu ns OAnq. anb uopBtuuojau X eq.uaiiBA SBapi ap oq.
"uaiuiíAoui un u^q.Buq. oiuBsaoau asanj. ^ztnb anb uioap
Bjupod as aq.uasaud bi 011103 Biuotuaui Bun U3 &lt;•••&gt;
•uapaoouq.au oqoaq blj ai o oiuBuoi3Bq.sa

�gún eso, no hay que buscar las causas últimas de
"las transformaciones sociales y de las revolucio
nes políticas en la cabeza de los hombres, en su

visión cada vez más clara de la verdad y la justi
cia eternas, sino en las transformaciones del modo

de producción y de cambio; no hay que buscarlas
en la filosofía, sino en la economía de la época".
Resumiendo: los factores económicos dominan en
general el proceso de la vida social, política e in_
telectual según Marx, y las causas de las transfor;
maciones sociales hay que buscarlas en la economía
de cada época según Engels.
No se puede negar que los factores económicos

tienen una importancia capital en la vida de los
blos, pero es necesario estar prevenidos contra los

discípulos de Marx y Engels, que dominados por la
importancia que atribuyen a aquellos, abandonan los
otros factores concurrentes que en muchos casos han
actuado solos, aislados, aun sin que los económicos
ejerciesen su influencia.

Esta exageración perniciosa ha sido condenada pre
cisamente por Engels, en los siguientes términos:
"La situación económica es la base, pero... las fo_r
mas del derecho... las teorías políticas... las op_É
niones religiosas, etc., ejercen también, su acción
sobre el curso de las luchas históricas, y en mu
chos casos determinan la forma en primer término".
Los factores económicos, pues, no excluyen a los de
otro orden que deben ser también materia de estudia
Marx y Engels no los excluyen, sino que estando o
no en lo cierto, pretenden que los económicos son
los que dominan.
-70-

�-iz-

-sip A ugioeinouio 'uo^pa 'oiqiupo 'ugioonpoud auqos
_ sauoioou ep uaoaupo piuppunoas pzupyasua ap ugioo
as pj ap saq.uprpnq.sa souqsanu oluod anb sof &lt;•••&gt;
&lt;• * •&gt;

•poniiod ejuiouooa p{ ap Piueqpiu sa *eq.uaujipdi3uiud
'Á uoiuadns piuoq.siq b¡ ap odiupo ^a ua asup
aqap anb oqunsp un sa S^e6u3 Á x^e^ ap ejjioaq eq

i

^^

a^ sa ugisiuj ns '^Piaadsa eqsiA ap o^und unbuiu uep
aoqp apand ou eiuaqpijj p^sa ap Piuppunaas pzupyasua
p{ Á 'eijoasiq pt ap jpiaedsa p^sia ap oqund un sa
sooiiuguooa sauoq.DBj. sot ap aqupuiujop oipnqsa {3
•sona

a oun jpqpj^ p enbipap as 'sopoq soiopugioouoo (aq.
uauja^uaiosuoo Ñ 'oppp osaons un ua oppnqap upq anb
spzaan^ spj uos sai^na paA as enb pjpd o^unfuoD ^a
aiupj^soiL' ua eqsisuoa aspq psa Ñ jpioadsa uoqap^ un
jpipn^sa p pa anb {P piapsaaau aspq p^ pp anb pi
q P[ ap Piuppunaas pzupyasua p^ S3 &lt;•*•&gt;

q p^ ap osuna ^a ua ue^n{j.ui
Z9A ns p enb sajo^ap^ sd{óii\nui so\ ap [a anbipnCuad
oipn^sa ns anb jis A^ ejn6 paiun ns 'opipuaq.aud pq
as otüoa'upas anb uis soq.ua iiuiaaquoap sot ep oquinu
{a uibiuip p uaAnqiuquoa anb soquaiua[a soqupq. ap
oun c:.íioa sopiuaq. uas uaqap soaiüjguoaa so^aaq so¡ anb
_ ouapisuoa o u a d í e 1 a \ á u o a u 1 p j u a s e 1 u o q. s 1 q p i 'uas
aAniuxa as xs anb A 'Biuoasiu p{ ap odiupa iap aqupd
uptuao-j. anb 'oípnq.sa ap Piuaq.eui uas uaqap soaiiuguoaa

soqaaii so¡ anb -oppsaudxa aq o^ aqueuuuo iuaq.up pa Apuo^xo ep pppisuaATun e¡ ap PDiq.j^Od bjujouodb ap uos
suaoo^ *i*3 saujpp equauíiua [a otuoo 'oeuo

�tribución, no están preparados para darse cuenta del
desarrollo de una materia cuyas bases elementales
no les son familiares.

4-

&lt;DANIEL GARCÍA ACEVEDO, La enseñanza de la Historia.
I. El concepto de la Historia; cTe~su evolución. II.
Métodos?' III. Indicaciones pedagógic^s. IV. Texto
'y P^ograma, en "Vida Mo'derna".' Ne 30. Montevideo

Mayo 1^ÜT7 pp. 306/7, 311/3, 314/6, 317.&gt;

-72-

�-eied bj ap 3Dubd[b jb auai^au as
ap BjABpoq aquatpuad &lt;•••&gt;

anb ia sa u^i^n
ouj.o

13 &lt;"'•&gt;

__iap ugpDB e[ sodiuaij. soi sopoj. ua opiuaj. Bq anb aj.
UBuapuodaud onoj^es^p ja e^uano ua opuaiuaj. BOipx^
as *Biuoq.stLj bí ap Baij.jiod a^uBd bi ap oiuiujopaud
pi •sauopBíuo^siij so] auj.ua {BuoxoipBuj. &lt;•••&gt; op
-púas ^aiijiod a^uaujBund ui.j un uod ouad 'ugioezn
-lAp ns ap sauapu^ soi sopoj. ua opand un ap Buaq.ua
_pptA bí uBTpnj.sa souj-0 *oj.a •ejj.osonj. ^í 9P c u g r 611

dj B[ ap eaj.jB [ap Biuoj.siq B[ b sopBDrpap so[nj.jdB3
sounbp 'soiuBpunaas soj.unsB ouuoo saaipu^dB ap opoui
b 'opuarpBUB ^ *BDtj.¡[od Biuo^siLj B[ ap oiuiujopaud
[a opuaiuej.sos anj *eapi BAanu b[ 9i6odb as anb u^
biuuoj. Buaiuiud bj #Biuoj.siq b[ ap ouuapoiu oadaauoD
[a BuauBui Bj.uij.sip ap uapuaij.ua sauopBTuojs iq soj

¿auq
ujou ianbB oC^q asuapuauduioa aqap ^nb ^ 'bdijjiocI sa
ou anb oj ap ^oqaip uoCaiu o *u9ioBzinAP ^T ^P OTP
-~nqsa ja puaueb Biuoj.siq B[ ua uBuj.ua aqap Bpipaui
nb ua? :sauoij.sano sop SBqsa uaA¡osau uod UBpanb
audiüais •sauopBiuoj.sxq so[ ap [BuoioipBuq oqdaouoo
ja coj.n[OsqB ua 'UBuueqsap opipod Bq as ou &lt;•••&gt;

&lt;06L ^a op
-6uoqB[a 'sapBj.jnDTj.ip Á SBfBquaA sns
'BUBDiuauiv biuoj-Sih e[ ^p BzuByasua
bj auqos opb6jb$ ^sop ^uq jap aiuuoj.ui&gt;

-XI-

�bra civi 1ización. La mayoría de los autores limitan
el sentido de esa palabra al estudio de la cultura
y del desarrollo material e intelectual de las na
ciones europeas, apreciadas como tipo absoluto de

progreso, excluyendo el aspecto militar y político
de las mismas, tal como se entendía antes. Quedan,
con ese criterio, fuera del campo de la historia iri

finidad de hechos importantísimos que en otros tiern
pos se estudiaban, y, además, aquellas naciones, co

mo por ejemplo la China, cuyo tipo de cultura se dT
ferencia profundamente del europeo.

Ese criterio es limitado. No se puede prescindir
al estudiar la historia de la civil ización de tin
país, de narrar los hechos externos, militares, di
násticos, etc., por intermedio de los cuales, se re
vela al mundo la energía de las instituciones y de
los hombres, y la fuerza de expansión de los pue—
blos. Tampoco se puede prescindir en un cuadro de
la civilización universal, ni del estudio de agüe--:
líos países que se encuentran en un lugar inferior
en la escala del progreso, ni del de los tipos de c_i

vilización completamente distintos del nuestro.
Novísimos conceptos de la Historia
El grandioso desarrollo de los intereses económ^
eos en los tiempos modernos ha llevado, a diversos
autores, a establecer nuevas teorías sobre el concep
to de la historia. Algunos, como Rogers, sin llegar y
a afirmar que los hechos económicos de un país cons.....

tituyan toda la historia del mismo, sostienen que el
omitir o descuidar su estudio "equivale a condenar

la historia a la esterilidad, quitándole toda base
sólida y verdadera".
-74-

•^•

�-91-

' e idu9q.^oduji upj6 u^yqiüpq. uauaiq. ye api uapao ap saa
-oq.3eq son "sooiujQuooa saaoq.oej. soi ua 'pjeueuj eun6

-uiu ap 'asaeosnq apand ou u a 6 i j o o A n o ' s o y q a n d soi
apepiA py ue soqoaq uaqsix^ •eioueqsip ueaé eun Aeq
_J souj i q. t D so^sa e epianpaa epanb ene epoq anb uauai
sos e 'soaiujguoaa soipaq so{ e oiqand un ap eiuoqsiq
e{ ua eiau^quodují ue^b ^apaouoa ap oj^¿ &lt;*•*&gt;
&lt;• • *&gt;

_ *s5iu G|p ep^a opup^uaiune ji soiqand soj ap pi^o^
siq pi ua soiui^ig soisa ap joipa ¡a anb uaiquipq oaap
•sooiüjouoaa sauoqapj. soy uod u e o i y d x a as soaijo^siq

soqaaq soy ap soqontu anb ap punéyp ppnp /Ceq o|\j
*,,pijioqsiq py ap poiq^quaia Á PAiq.
"aCqo uoiodaauoa py aquaiuayduii s ^pqstA ap oqund a^sa
apsap fsa Pijoqsiq py ap Pisi\Pi^div\ii uoiDdaauoD pq
'jijqnasap ap pqpjq as sauoiapyaji sp^na soqaaq Pijoq.
siq py ua 3A á 'oaiuoisiq oius i u iiujaqap ya uoa oqaaq
ap apun^uo^ as pyyq *pai^íquaiD pyuoaq pun ap sauaq
-dpjpd soy sopoq. auay^ A pppiyeea py p splu pujixoadp
sou Pijoisyq py ap eq.sTypTjaq.euu uoiadaouoo ey ap
's^.ndsap ebaj6e 'eyqes uqToeq.ajdjaq.ui eq,, •,, nq_ i j y d
se ye eq-uaiueqj?j_p_aiuun ^u_^^u^aia.jd as anb sauoiaaCqo jpq
-TAa pjpd 'sisiypup oiuiqyn u^ aq.uauuaq.uanoajj. e6aj6e
as 'seuoiOTpuoo sesa uod eppuii'uaqap aq.ueuipjaq.ua

q.

s a p i j o i s i q n s ' o y q a n d un a p s e a i lu 9 u o a a s a u o 1 a 1 p u o o
spy j o d o p o q. o y j e o 1 y d x a ua aqsisuoa pyjoqsiq py ep
sqsiypijaqpuj u 9 t o d a o u o o e y 'ejaiuiud py uri6a$ *soyqes
soy ap u9iDpqajG,;aq.uT py A * a e y n d o d uoyopqajdjaqui
py : sauo i jpqajdjaiu y sop souipjquoaua 'oqajpq aaxp
^piJOiSTu ey ap eq.syyeTja^euu ugiodaouoo ey e oqaad
-saa uoq,, * „ e i joqs t q py ep pqs 1 y e 1 jeq.eiu Píjoai,, epeuu

~eyy ey opyoeu eq oqdaouoo aq.sa aq * soaiiuouoaa soqo
aq soy e oyqand un ap epiA ey epoq ueanpaj sou^o

�y son los únicos que pueden explicar muchas de las
grandes revoluciones de la humanidad.
Además, si las condiciones económicas determinan
los otros fenómenos sociales, éstos, a su vez, obran

sobre aquéllas. ¿Y por quién son ellas determinadas?
No se puede sostener que sean anteriores a la forma_

ción de toda sociedad. Lo que hay en el fondo entre
las condiciones económicas y los demás fenómenos s
ciales es una relación de mutua dependencia. Pero
de ahí no puede sacarse la consecuencia de que las
primeras sean las causas de los segundos.
Estas conclusiones no constituyen un obstáculo
para que se sostenga, con fundamento, que en cier

tos instantes de la vida de los pueblos, los facto
res económicos soportan solos, &lt;...&gt; todo el peso
de la historia.
&lt;...&gt; La conclusión práctica que se saca de este
ligero resumen sobre la teoría materialista de la
historia es que, si bien ella es errónea como explj_

cación de todo el contenido de la historia, ha he
cho resaltar, con entera justicia, la gran importan^
cia.de los factores económicos en la vida de las n
ciones. Al estudiar la historia de un país no puede

hoy ningún historiador serio, prescindir de exami
nar, atentamente, aquellas manifestaciones.
Otros caracteres de la historia moderna - Antes de
pasar adelante haremos conocer otros caracteres de
la historia moderna para que sirvan de complemento

al capítulo sobre el contenido moderno de la hist
ria. Nos ocuparemos brevemente y por su orden, en

la influencia que ejerce el medio físico, en la d
-76-

�ugiqtupq outs * p o i q. j x od pjjeaSo^aeD pi aquatupios ^au
aqap ou anb pi 'poiugqsiq pjiPubogjpo ei e au
as *ppun6es p¡ íopiAtA upq ig ua anb so^qand
soi ap o ojqand iap ooiugqsiq uauuexa ip aquapaoaque
oujoo sjpd un ap ooi^p^óoa6 oipnqsa iap pppisaoau pi
_jouaqsos ua aqsisuoo puaiuiud pq ^o^^pno p as^ionp
aa uapand 'pxjoqsiq P{ ap pzupyasua pi ua soipn^sa
ap uap^o a^sa opo^ ap spoi^o^^d spiouanoasuoo spq
#pzp^ pi p ppun6as pi íooisj^ oxpeui
IP pidois m p¡ ua oiuiujopaud ia a^nqij^p p^aiui^d pq
• po i j.pu5ouqa pi á PDij.P^6oa6 pi rspojjgqsiq spianosa
s^apupu6 sop put6i^o ^upapo^ soi anb spoisjj. sauoioip
uod spi p a^ua^q saipioos sodnu6 soi ua ^auodns aqpo
_anb ugroopa^ ap pzjenj. pi ^ 'ouptunq iap ^ ipunqpu oq
uaiuaia iap jo¡pa OATqoadse^ iap ugiqsano pq &lt;•••&gt;
_'oquaiujipuaq

ua iap o ugiopuiSp'iji pi ap onoaupsap ia puoioipuoo
* soo t do [Ovioaiauj souaiüguaj. soi K aAati^^1 Ia *ugio

diuoo anb 'ounqin ig •spoiqno^ spjnb
ugyDPiqod ap oquaoinp ia ozpqoajt ap ^
rípojd soi ^od Ppeuj^oj. *ipioiut pzanb
nqijqsip ^ ugioonpoud pi apuadap soa
n -pzaipjnqpu pi ap ipuaua6 oqoadsp
o\ 'o ¡ans ¡a c ^uj t q d iap ppppapuj pío
qsos *p^uaqpi6ui ua ugiopzinA!3 ^I
ua ^ai^ong *sapppaioos spi ap ppiA
^6oa6 sauoioipuoo spi iPioadsa ua Á
aojeía anb Piouani^ui pi ap oipnqsa
ia püjepouj pfjtcasiq pt ap spoiqs \ uagopupo spi ap pun
sa ar;b soujtCiq - ^iaogs i y pt ua ipanqpu oquaiuaia ¡g
•ETuoqsiq pi ap pppiun p[ utqaouoo ap opoiu
jaua R pupüinq Gijoqsiq pi ap oqafns iap ugiDPUtiuuaq

�la geográfica, y los cuadros geológicos; la tercera
obliga al estudio del escenario histórico, lo que
comprende las visitas al lugar de los sucesos, y la

cuarta y última, compele al estudio del tipo físico
e intelectual de los pueblos o razas.

^^ sujeto de 1 a historia - Ha variado también mucho
la manera de concebir el sujeto de la historia. Des^
de la edad media, la historia se refería siempre a
los reyes, a los príncipes, pero nunca a los pue—
blos. Esto provenía en parte de la ignorancia con
respecto a la forma en que se desarrolla la vida de

las sociedades, y en parte de las doctrinas políti
cas que resumían toda la vida de un país en sus go
bernantes. La Revolución Francesa llamando a la vi

da pública a todas las clases sociales, dándoles la
intervención que legítimamente deben tener, rompió,
de hecho con aquella tradición errónea. La sociolo
gía ha completado la obra, haciendo notar la impor
tancia de los distintos elementos que forman el or
ganismo social, y la mutua dependencia en que se eja
cuentran ios unos con relación a los otros.
~
En nuestros días un historiador no puede preten
der haber escrito la historia de un país, narrando,
solamente, la vida de sus reyes. Debe historiar la
vida de todo el pueblo, incluyendo como una de las
tantas partes de la misma, el estudio de sus gobiejr
nos.

La unidad de la historia - De dos maneras se ha en
cendido la unidad de la historia humana. Como uni

dad psicológica, fundada en la constante igualdad
del sujeto histórico, y como unidad mecánica de re
petición uniforme de los hechos. -Següín la idea moder
-78-

�*0Z

*6/Z9
/

-6Z-

&lt;"9/i7ze 't^/eze 'ize
*

^..eujapow gpiAn u^ 'BzuByasua ap opo:}.w 'sefeq.

-U9A sns eaqos üjnpug^ome^ -eup^iaeiuv eiuoq.siH ^p euj

6ei ap ezueuasua g-| '0QV91VS 3S0P&gt;

_ai idxa ejjpod ou epiJinbpe ez
uanj. ^ ^iaua^aLj e/Cn^ uts *saq.u3paDa^d sof e o^oadsaji
uoa ej^.uanaua as ^en^.D^ oq.uaujouj {a anb ua ciauapuad
_^ap ei oq.ueq. Jiod ^ (.oúu¡bx^ \d ua onojjesap iap *ep
iduin^^a^ui ou*pepinui^.uoD bi Bq.^nsa^ jnbe aa *^at ns
_ sa anb ^ejauab ugiooa^ip /C opx^uas o^.aaia un ubu^.
santu se^eno so[ 'ugian^oAa ap sopruij.apui sop^sa o
sauoiDisod ap ei^as pun ua ^fio^aesap as enb uauiaab
|_ap e 13ue^.sns ap pBpiun b^,,' *bjiujb^iv ^^ÍP 'sa 'BAiq.

n|OAa ap ja^-D^jBa auat^. Biao^sxq bi ap pBpiun' B^ bu

�&lt;Fragmento de la exposición de motivos
del Programa de Derecho Constitucional,
presentado al tribunal del concurso p^
ra proveer la referida cátedra por el
aspirante Juan Andrés Ramírez, en 1906,
en el que se sostiene la pertinencia
del método histórico, enfatizando sobre
los aportes que la Historia está en co_n
diciones de efectuar al mejor estudio

de las estructuras y prácticas instit^¿
c ionales&gt;

&lt;&gt; Regla aplicable a organismos en movimien

to y en actividad perpetua, la constitución polítj_
ca de un pueblo es movimiento, es actividad, es vj_
da, y como tal debe ser estudiada, no sólo en el
momento actual, sino en sus antecedentes históri
cos. La Humanidad, se ha dicho, está constituida
más por la obra de los muertos que por la obra de
los vivos. Por lo menos, es indudable que la labor
de los vivos encierra enigmas indescifrables si no
se la interpreta buscando la clave en la labor de
los muertes. El día de hoy no es más que uno de
tantos eslabones en la cadena eternamente repetida
del ayer y del mañana. Roto un eslabón, los demás
aparecen como fragmentos dispersos, cuya naturale
za escapa a la investigación. &lt;...&gt;
&lt;...&gt; Es evidente, que antes de estudiar la v^
da constitucional de los pueblos en el momento en
que nuestra mirada los sorprende, hay que apreciar^
la en su desarrollo histórico, para remontarse de^
-80-

�-^8-

ui souqosou auqos ouioa son9 auqos *js^
souopueuebue 'sodiuaiq souqsanu ap soqaaq soj ap A
seapi S81 9P spAe^q je sonbique sojqand soj audiuais
joa ap A 'eutqej o e6aju6 pepaiaos ej sofo soj aque
ajdujais uauaq ap oqiq^q ja 'euuapouj pepaiaos ej ap
eqajeiu ej e uauodo as anb sapeqjnoi^íp sapuej6 sej
ap eun oujod ejeuas sa6uejnoa ap jaqsnj &lt;•••&gt; ^sap
- - e p a sen^jque sej ap eiéjeqsou eoijjj ej ejeiuejj
_ejoz anb epiqjcuj uoiae^ídse eun ajqaioq ja ua aseq
jaidsap 'epezij^^PI pepin^pi U0D ^quasa^d sou eio
-ueqsip ej anb 'pepan6ique ej ep oqoequoo jv *sod
_--iqjjod scTABJixe sosouiíqsej opejpuañue eq ei^oq
$vj[ ej ap oqualüiioouoa ja A soqsaunq sajoj^a e ua6
^^o ep opesed jap oipnqsa J3 *os^aAaj ns euaiq op
_iqiqye aq anb ejjepauj ej -ugiDejqsnji ap iu eioeo
idsjad ap soqjeq aquaoieqjaio ou- snqi^jdsa soqjaia
eaed *ejjeqsaquoa e Aoa A ugiaaCqo ej
&lt;"•*&gt; *oquaiuji aoui ua soq

-afqo ap ugioequasa^daj oujod eiuoqsiq u^iqiueq uos
anb * sepeuedujOD seoiqsjpeqsa sej 'eoiqjjod ejqe^b
~O8o ej 'ejqeooouqa ej ^od ope^ejoe ojja opoq ^sej
-eqijiiu sauo í onq i qsu i sej ap 'seiu^e sej ap 'J^:)SK4
A euaiDueuiq euoqsiq * e ijequauie j aed A eAiqejsiD
--9í eijoqsiq 'eDiqeujOjdip-eiJoqsTq^sopeqs^ soj ap
_üQiDe¡iíJoq ej ap ei^o-qsiq : sepe i u^a s^uj sauoioeuiuj
c\¿^'~&gt; sej A seuj^oj. sns sepoq ofeq '&lt;••*&gt; oipnqsa oa

t ^ j u 6 e ui un ua Aiuqnog oqDjp eq *sa oq *S0Diq.^ jocl A
P^ídos soipnqsa soj ap jeunqeu oupenD ja sa eiu
oqsiq eq *ajqeuopaaoiui opotu un ap eiDuaiD euqsanu
uejiqnuj sa eDi^pqsiq aq^ed esa ap uipu
'seuewnq sauoisiA

a:j.d sej ojueDjeqe uepand oquena ua 'ounqnq je s^nd

�Sí: todo esto es cierto, pero no proviene del

estudio de la historia sino de su ignorancia y del
desconocimiento de las leyes. &lt;..*&gt;
Pero, la historia -ya lo he dicho- no es respoin
sable de tales extravíos ni de su consecuencia in
vitable o sea de los anhelos regresivos que provo^
can. Por el contrario, todas sus enseñanzas pugnan
contra ellos, restableciendo, en primer término,

la verdad de los hechos y demostrando la relativi
dad del valor de las instituciones, que no deben
ser juzgadas en abstracto sino con relación a los

pueblos a que serán aplicadas y a las circunstan
cias todas que rodearán su funcionamiento. La his
toria es el mayor enemigo de la tendencia funesta

a confundir bajo la misma ley sociedades y épocas
diferentes, con absoluta prescindencia de los ca

racteres propios de cada pueblo y de los elementos
que pueden influir en cada ciclo de la vida de la
Humanidad. Por lo tanto, el modo de combatir esa
tendencia no es suprimir la enseñanza de la histo
ria, sino enseñarla bien, creando un curso supe

rior de la materia en el último año de la enseñar^
za secundaria, y dándole, además, cabida importan

te en los programas de ciencias sociales y polítT
cas.

&lt;JUAN ANDRÉS RAMÍREZ, E^ Derecho Constitucional en
la Universidad. Montevideo, Imp^ "El Siglo 11us-~~
trado", 1906, pp. 22/3, 28 y 30/1.&gt;

-82-

�-uas,,

pppjp
--ota

-^8-

iaiJV ep eiqppiuiaoj. pqonp pun *J(adaoq. X ^pns
oq.uiq.sui ¡a X ^poy paafip enb *Hnqtajdsa iap
X ejqou aq.apd pi,, aaq.ua sauoioopaa X sptouei
ap sisiao puaeqa pun ua *ppia ap saaoCauj spuj
piopq aioadsa p{ ap aiuaAap onqadaad ja aonp
spi ap pjboiouoao P{ sa Piaoq.siq pq &lt;•••&gt;

--luí

ia ^so|qand soj ap X saaqmoq so¡ ap sapppinb

puq. P

•pqoaapoupq ua
a b| anb ap Pt^sn6up ap oqia6 {anbp aqupd ua
oppoi^íqsnr pq anb X pood pjq.sanu p oppziaaqopjpo
pq anb ipnq.iaidsa ugiopquaiaoui ap aioadsa psa pes
seiouapuaq. sPAanu spq.sa ap aAPu6 ¡pui ^a ospdv
•piaoq.siH

íp soq.daouoD sns aaA{OAuasap aaainb X sPínuiagj. sb^
ap oiusiaq.aujoa6 qa apiiiPn soiupa^ipnd anb oí ap as
apq.apdp posnq puaapouj poxq.
pq &lt;•••&gt;

.

_ pj6oiopoq.aui pi ap ppppajp * itiPuoiDnq.
j[qsuoo Piouaio pi ap poiquj6op-03ipja
"nC pzupyasua pun,, apzii^^^ pqp^snq as
-zaajujp^ s^apuv upnp aod pppanpq.sui-

„exne iap aquaioaa spuj
uoioippaq. pi
paq.uoDH enb pi ua 'p6puouv'^P zeu^ujip
•3 ouiq.snp aoqoop * oujs tuj jap opp6apoua
la aod it6t ua epeiounuoad 'oup aaiuiad
* Ipuotonqxq.suo3 oipaaaa ap osano iap
ipan6npui PiDuaaaquoo pi ap oquaiu6paj&gt;

-IX*

�libán, de la que no siempre el héroe alado de Sha
kespeare vuelve vencedor.

Si algo profundamente educador tiene la historia
no es tanto el tortuoso desenvolverse de las inst^
tuciones, que no siempre traducen una necesidad or

gánica de adaptación a nuevas e ineluctables condT
ciones de vida, sino esa consoladora filosofía que
surge de algunas de sus páginas y que enseña cómo
la iniquidad ancestral puede ser vencida por el horn
bre educado en fórmulas de justicia.

Por el método histórico no podemos llegar al rej_
nado de la justicia y del orden, porque él abre la~
vía de la revolución a todas las reformas. Es una
curiosa consecuencia de un método que se dice pro
fundamente evolucionista. Yo me pregunto con inqui
tud de donde, que no sea del dogma jurídico, puede
surgir la fórmula de justicia y de verdad que nos
salve de la depravación latente de las institucio
nes sociales sí la Historia no nos enseña otra so

lución que la v^olencia de los oprimidos y la bru
talidad de los Césares.
Creería haber realizado una noble enseñanza el
día que entrara en mi espíritu la convicción de ha_
her enseñado a ustedes a desconfiar de las afirma
ciones de la Historia, que desconoce, las más de
las veces, la ^erdadera relación de causalidad del
fenómeno social y a la que es necesario definir
corno la sucesión; al través de los siglos, de im
pulsos ideológicos sobre fuerzas inquietas y cam
biantes, ene buscan siempre desplazarse.
Yo quisiera que la Historia fuera historia de.
-84-

�S8-

&lt;'¿í ^ Z\IZ\ *0l • cid ' U6l 'somg^ A ojiajjgg -y
jgJ9 *i[gi 'oaptAaq.uow "iguoiDn^.1^.suo3

gzueyasua ejqo$ 'V9VHD3dv'3a Z3N3WIC '3

• japuodsaj
epand goipqjnf eq^osoqi-q ^\ ^P oipn^sa [a ojqs anb
__g ^ uep apand ou gxuoq.siH bi anb gzugyasua gun ap
id anb ugiDg6ojjaq.ui bi sa 'giauaio gj^sanu ap eiu
-aq.giu bi sa 'sauoiDnq.iq.sui ap safqgiugA ^ sosuaAip
soijqinnbe ua opuapnpga^ ugA es anb sgDiq.jtoci sgu
^pqDOp sg{ ue ^aqqgqnujuí oqugq oq uod /f 'gqsijgnq
daDuoo s^iü ap *0DiJ9q.siq souaui ap 'qgnqag souauu ap
s tu ap /Cbij anb oq 'aq.uauigs iDajid '0S3

ap ug
s oluod PiDuaiD gq g apuodsauuoo oqgs anb
eq B ^oijadns gDiq.quD ugiDunj. gun /Cbh &lt;"
•ouuaiqo6 qap saqgq.uaiugpunq soid
-iDuiJd soy Dpgüjjij.g upq as oujod A aaqujoq qap qgnq.
--luídsa uQijgjaqiq eq pgpiugiunq gq ue opiqdiunD gq
__es oiüOD BiiiJO^. gq se PiouaqoiA gq anb gyasua giuoq

siq eq anbuod uaiuiaD qe eioey anb sauoiDgAiaap s^uj
oip ou gqj.oq.siq gq uainb e 'ngassno^ sa eepi gq A

I/\x stnq ap euiqoqqinb eq A ugiDnqoAa^ gq A uaiui6^^
ori6tq.uv '¿^ sa oyaaq \^^ anbuod 'soyaaq ap ou-'sgapi

�-XII-

&lt;Reflexiones sobre la naturaleza del c

nocimiento histórico y los fines de su
enseñanza, formuladas por Carlos Vaz
Ferreira en 1918, con ocasión de inco_r
porar a su obra Lecciones sobre pedago
gía y cuestiones de enseñanza un capítu

lo Sobre la eTTseñanYa de laTistoria en

&lt;...&gt; la índole de la historia es distinta y, en

cierto sentido, opuesta a la de las otras discipli
nas del conocimiento.
Las ciencias de los hechos materiales recogen lo
que es general, lo que se repite; precisamente en
ser susceptibles de repetición reside, en ese sentj^
do, su carácter científico: repetirse, y ser de re

petición previsible; por consiguiente, poder admitir
la reducción a leyes. La historia, al contrario, tra_
ta de lo individual, de lo que no se repite.
A causa de tales complicaciones, existen respecto
al valor de la historia en sí misma y a su valor en_
señante, dos tendencias opuestas extremas. La prim
ra subestima esta disciplina, basándose: primero,
en lo incierto y conjetural de sus conocimientos;
segundo, en la. imposibilidad para la historia de te.
ner carácter científico, precisamente por referirse
a hechos que, no repitiéndose, no pueden ser reducj^
-86-

�-Z8-

ue *zeA pq. *o^ ¿saaquuoq soaq.o soi ap epueaaj.ip ^s
gnb ua? e^piA ebaei esa ap epuaiaadxa ei aeqoaAoade
opiqes eq anb A oqonui opiata eq anb eaquioq un e souu
^ etuoq. : uqideí xuiíse eun uoo sisaq. tiu odocj un odpiq.
ue pno o[ ^od íezueuasua ns ap A eiJio^.siq e¡ ap 06
-ttuaua oujod ^aaajede uej^eq auj anb seDi^.jjo se^uap
aaaeq e Aoa eosa jaaaa ap aesad e *o^.ue^. aaq.ua *A

íOATq.eanpa ao^eA aiqinq.iq.snsui *apueab *epeuasua uaxq
eiaoqsiq ei e fAop íepiA e{ ap eaq.saetu apesuadsipui
a eaaAas ^ajqou seqaaq uaiq eiaoq.siq e^ e oaao
.

"aauaq.sos

ieaaua6 sa otuoo anb opoiu oaq.o ap o sauozea seaq.o
aod sa ',,epiA e¡ ap eaq.saeuju eiaoq.siq ©i e uaaao
anb soi ap *sa oqsa 'ugpisod epunéas ei ua uau
_-od es anb soi ap Aos oA uaiq is anbaod 'seuoiouiq.
sip seunSfe aaoeq anb o6uaq. oq.und aq.sa aaqos aeuido
ap saq.ue anb apap aod opezaduia aq :uatq eaoqv
•seoiq.guiaq.euj seiouaio se¡ e -op^uas aq.sa ua oq.uaq.ui

u^óie Aeq eq.seq- ees *saieanq.eu seiouaio se^ e ees
eiopugnuiise saoaA e íugxsiAaad A seAai uoo *sena
ap i© aq.ueCauias oq.oadse appugp seiouaio seaq.o se¡
e exaoq.siq e^ aenuiíse aanooad anb *ejAepoq. (uniuoo
sa A íeaauiíad ei eAode as anb ue soqoaq soi aebau
aanooad ugiotsod epunbas eq.sa anb uqujoo sa A !,,epiA
©I ap eaq.seeuiH eotsgp ugisaadxa e^ apuodsaaaoo anb
e saq.ueuasua eut[dtosip euiaadns e{ etaoq.siq e^ ap
aoeq anb sisaq. ©i soiiíeaq.uooua oq.sando opeí {a u^
••'oanqnj. pp A aquasaad pp souaui
_o sgui oppugsaaaq.uisap 'opesed p epeq oueuinq nq.ia

jdsa p J9AJ0A ap ejAepoi opesnoe eÁeq ei uainb Aeq
eq.seq A s.soq.siAaad 111 ^opeondxa xu * saAaj e sop

�recordar y poder narrar fiel y detalladamente muchas

más hechos que otro hombre cualquiera que haya vív^
do menos provechosamente, y no tampoco, casi segur^
mente, en la posibilidad de darnos condensada en
fórmulas, en leyes, en reglas o en consejos práctj_
eos, esa experiencia. Quizás si se le pide que narre
hechos que ha conocido en su vida, no narre más ni
los narre más exacta o detalladamente que otro hom
bre; y, sobre todo, si se le pide que de, que fornui
le las reglas que sacó de la experiencia de su vi
da, puede ser que no nos de, en cuanto a reglas, na^
da muy útil. Entre tanto, tiene una gran superiori

dad ese hombre, superioridad que no consistirá priji
cipalmente en la capacidad de dar fórmulas, sino en
una ampliación de experiencia, y en los efectos
-efectos mentales: intelectuales, morales, afecti
vos- de esa ampliación de experiencia, que se tradjj
cen, no precisamente en reglas, sino en una capaci
dad mayor para pensar, sentir y obrar con ,originalj_
dad, personalidad, acierto y altura en los casos
que se presenten.

Y bien: el gran efecto enseñante de la historia
podría ya entreverse por esa asimilación, sin necesi^

dad de ilusionarse atribuyéndole una gran precisión,
una infalible exactitud, y, sobre todo, huyendo de
la imitación de las otras ciencias, imitación que
la desnaturaliza: la historia es una ampliación de
experiencia, ampliación de la experiencia individual

que educa, insustituiblemente más que dando leyes y
reglas, produciendo un efecto, que, en estas expli
caciones, me esforzaré por "precisar en qué consiste.
Expresado todo.esto, vamos a entrar en ciertas
consideraciones preliminares necesarias para núes--88-

�-68-

ua 'opoiu ojqo ep Buiídiosip Bjqsenu uiptAip -eq.
iD sgw JBSued bjbcí *ooi696Bped Bq.siA ep oq.und
epsep equaiueAuoo 01 A- send 'se ooiq.ojd 01

9p ei opipjad o

\

-snv 9P en^eq b¡ opbub6 bAb^ ugeiodBM enb \o oiuoo
sopoeq ub^. uos ^so^bBiiui so^q.o Á sose uo^eiDBU enb
ue sodi^-Sí^-jb sojpeuj soi uBqiJosep *eiqisod o{ ue
•enb 0| opoq Á' 'eqoo^ Bq opidin^se B/^sq iebuv íen6i^
enb ^bjuo^uts buoaou bj oqijose báblj ueAoqqeeg enb
{e enb *equeiJJOD ugisiAip B| epunj.uoo 0| 'objBqiue
uis oqse A"- equepiAe se :uepjo opun6es ¡b uBjjap
j
enb *seíBjeue6 seuoiDBjepisuoo sbí ep suj
epB 'sojeunjd soí oluod sog^eq u&amp;q •soqDeq sojqo p^p
-i{Bej ue uBipnqse • (1uqidbzí í i a id,, ep ejquiou íe uoo
_^_enb oquBq ue í'Dqe 'sejBq.iíiuj •sooiqs^uip •soDt^ji
od :se{Buosjed soqoeq soí ueqBS b ssoqoeq ep ^sbíd
BqjeiD equeujBDiun uBipnqse SBuuBjboud sose A SBjqo
SBse ^.soipeii,, ep eaqujou \o uoo
•opoq epun^uoo
__ oí enb • U9IDBZ i í 1 a id A soqoeq ue u^istAip bí :bp
_3qjeoB soueoj opontu ugisiAip Bjqo ueuodnsejd *sbujbj6
ojd sounbíB A 'sequeijjoo sbjqo !bjbío uBq A eídtuis
ubx ugisiAip ese ueoeiqBise 'BzuBuesue bí ue bij
bq.siq B[ ep oqdeouoD ^e o SBiuBj6ojd soí *soqxe^ so[
_ejdiuexs cu 'sisequJBd ejqu^ *soqDeq sose ep oqDed
sej 'íbjcu: BzuBuesue 'soq.uexujiq.ues * seuoiDBjepi suoo

•seuoixaí^ej sopun6es *A ^opBSBd íep soqueiuiíDOuoD
'soqoeq 'oaeuiijd :seqjBd sop 'equeiueiduiis A íBjnqBU
A_nuj 'Bijoq.sxq bí ue jBjepisuoD ooiqDBJd se ^szuBues
ue bí ep soqDeia soí ^ 'se oqse &lt;aq.ueujB0i696Bpacj
" BzuBuesue

B| ep iBioedse pqsiA ep oqund \o epsep oqunsB

�partes: conocimiento del pasado, hechos, sea cual
sea su clase, y reflexiones, consideraciones gene
rales, juicios, etc. a propósito de esos hechos.

Después diremos en qué sentido puede esta segunda
parte llamarse filosofía de la historia.
Ahora, los hechos son de dos tipos: hay los he
chos especiales o individuales, lo que hizo -entejí
diendo "hizo11 muy ampliamente, no solamente lo que
hizo como acción propiamente dicha, sino lo que

pensó, lo que sintió, lo que psiqueó tal individuo
en tal circunstancia,- y los hechos generales o sc&gt;
ciales, instituciones, leyes, costumbres. En cuan

to a los primeros, lo que nos da la historia tiene
que ser en general, en su mayor parte, una simpli
ficación, y, además, fatalmente, casi siempre muy
poco completa o exacta.
Volvamos: conviene penetrarse bien de la diferen

cia esencial entre estas disciplinas y las discipll
ñas científicas propiamente dichas: las ciencias na^
turales, las ciencias físicas, son ciencias de lo

general; y precisamente porque eliminan lo concreto,
lo particular, lo especial, lo individual, y genera^

lizan, pueden simplificar en un sentido científico
y útil, en un sentido que constituye precisamente
su valor y su superioridad como ciencias. Entré taji
to, si la historia, en cuanto al conocimiento de lo

individual, de lo particular, intenta simplificar,
seré en mal sentido: su simplificación será omisión,
cuando no alteración.

En uña ley física se condensan millares de hechcs,
todos asimilables desde el--punto de vista del cumpli_
-90-

�-16-

a^qos asasu^id reiuoqsiq ei ap aquaijjoo oj a^q
--os ^aoeq ej^pod as aquefaujas equn6aud eun ^ v,,¿9q
^-uais as anb o\ ap opeí ie ^^oip ^s anb oí X equeu

ede as anb o¡ 'euqo as anb oí sa ^nb? ¿sauoiooe ap
aijas eu^aqxa X aqueoiqiu6isui esa e 'eaqujoq un ap
ejqeuboiq ei soiueuieii oqsa e X?(I :euatnbiena
oiq eun aque opioouoo o6oigoisd un eqequnba^d as
_oTsd soqo
aq soi e oqoadsaa uoo ugxodaoxa e^^as oqsa 'estoa^d
pnqiqoexa uoo soptoouoo uas uapand soqoniii sou^aq
_^-xa soqoaq soi ap anb oqueq ua '.opezi le^nqeusap ep
aib o 'opioouoosap epenb o *ejaoXeui ueab ns ua 'uoiu
--aquí *iequaui *ODi69ioDTsd sa anb oí ap oiuisjqonuj
*oLjoni^ •asueuiAipe euaipnd *opoq ap opunqoad s^tu oí
^ouuaqui oí *iequaui oí anb eaed sesoo sei e^ei6aaue
snb aoqne un oqnq ou *eiJioqsiq e¡ ap oseo ia ua *anb
ap eioua^aqip ei uoo í^ioap uajainb safeuosuad soi
anb oí aXo as oigs anb ua ' i^jL^^d^ ugioequasaudaj
eun e sm opueno ísoqsab so{ ueA^asqo as oigs anb
ua *eoiqgj6oqeujauto ugioequasaadaa eun e aiqe^eduioo
'optquas oq^aio ua *^as ej^pod eiuoqsiq eq &lt;•••&gt;
• • •epeztqeuianbsa uaiq
ap sauoioeqsaqxueui X soqoaq sounbie ap as
-eq e ^s^ui opueno :eqa{dujoo aquauiíeqoq ^as ap euaiq
j^nq is ^auqtuoq oíos un ep etaoqsiq ei e^ed ouis sos
^aAiun ia e^ed eX ou 'sa oí anb 'i.eiuaqeuj pepi i iqis
Gdiüi eun oqund jeq e sa osa X ^opuniu ia ua opiuunoo
ueq anb 'soAiqafqns X soAiqaCqo 'soqoaq soi sopoq
ap eAiqsneqxa 'iaiq 'eqeidiüoo ugioej^eu ei 'leapi
_
oiiíoo *aas ejaaqap eiuoqsiq eq • • •opuaiqitüo n op
LBiüJiudns ouis '^eoiqi idíüís apand ou 'aquauíieqoq u^^
-amase as ou anb 'uaqida^ as ou anb 'soqajtouqo soqo
--eq soi e oqueno ua 'eiuoqsiq ei íXai ei ap'oquaiui

�cualquier caso, sobre el caso más vulgar, sobre el

de la vida pública, ilustre o modesta, de los hom
bres; sobre la actuación ordinaria, continuamente
desnaturalizada, mal conocida, mal comprendida, ig
norada o calumniada o tergiversada; y en general To
que falta, lo que se desconoce, o lo que se desnat^j
raliza^ es lo más, y lo más hondo, lo más profundo:
todo lo ignorado, todo lo no dicho, los heroicos sj_
lencios, lo calumniado y lo incomprendido; y esta

imposibi lidad jJe hacer siempre justicia en los juj_
cios histórico's constituye un mal irremediable.
Es cierto, pues -y esto es lo primero que debe
mos reconocer con sinceridad- que en la historia

existe lo ignorado, lo falso y lo conjetural inevi
table, y la injusticia inevitable, también.
Por lo demás ¿quién no encuentra fácilmente la
contraprueba de esto en la facilidad de ese deporte
a que se entregan tan a menudo cierta especie de his_
toriadores, de rehabilitar monstruos o de deformar

reputaciones históricas? ¡Qué poca resistencia hace
la materia histórica contra esos juegos más o menos
serios: y ese es el falseamiento teóricamente inevj_
table; todavía hay, para reforzarlo, el falseamien
to de los sistemas, el falseamiento de los sentimien
tos, como por el patriotismo, o por el orden, y to
do lo demás. Eso, en cuanto a lo individual. Ahora,
los otros hechos, ios hechos que podríamos llamar
generales -civilización, instituciones, legislación,
costumbres- son relativamente bien estudiables y
cognoscibles, y escapan, por su naturaleza, a las
críticas anteriores. &lt;&gt;
Ahora vendría, por otra parte, la llamada filos
-92-

�soaqo iseuosuad seq ap qaded {9 uinuitusip o uiunudns
^ uapuaiq (ioqsqoi otuoo *soqeuaqiq o) eiuoqsiq eq
9p soqosgqiq :eiuoqsiij eq ep onoaaes^p qa ua sbu
--osuad seq ap qaded [a auqos sepeuabexa seoiugqsiq
sejuoaq seq *oqdiueCa uod *saieq rseutuqoop sop seq
ap *aquaiuqeuaua6 s^tu (o oaisiuiuj^aq.apui
-ujoDui ap utqiue^. K *oiüsiuTiu^a^ap iap
ap sbujjo^ sef ap eun sa ^epuaiuede ua anb s^uj
D /C *buba aq.ueq.seq eiouapua^ BS3 &lt; — &gt;
•saque set¿oDeq sa anb aiqisodun o
H^IilP 0[ ua /C *s^ndsap seíaaDeq sa anb noj- o{ ua
weuotxai^aa eqseq e sepeoi^i i^uíi$ sauoiDBDn^^^ seqsa
sepoq ap pepiíieiai^q. e^apequano asaep bjbc! *a "ouísiu
-lauaqap íap ugtsuajdujoaopnasd eun uoo aquaiu^euaua6
as oqs3 "aqa *gAeD anb ua BDod^ e^ ua Ñ. eiu

ua ugayode^ ap bpjbd eq íeqe^ e^a anb tseuqo
saqeq ^od eioau^ !sauozea saqeq k saqeq uod jaeoap
anb ejuaq. eiuo^ anb reiaoqsiq eq ap soqosgq i^opnas
soq opnuaui e ueq ue6auqua as anb e ea^eq *uoaaip
--aans ouíoo ^apaons uo^atqap soqoaq soq anb ^ejqsoyui
^ap ap eq sa *eDi^jquaTD eiauai^ede uo^eiü uod as^eq
uasa^d e^nacud anb eq Ñ ssepoq ap eosaquepad Ñ eaiq
-^dique seuu eq *epnp uis *sa anb *eiDuapuaq e^qo
• * *soip

—aq soq ap eipaetii eq aeoiqdxa e^-ied aquaiueoxqsjapt
j^ououi as^etuoq u^iqiueq aqans anb oiüSiqeiouapiAoud oq
vBio o ísoueiunq soqoaq soq aquauieoiqsjapiououj ueoi.qd
^^xa e^ed etuoq soq as is
&lt;•••&gt; sosqeq o soqeiu seuu
qsis soq ap oubts qa *eDjeui eq sa eqsa qeaauab eq5
aj do¿ "eqos eapi eun o euiaqsis un *eijoqsiq eq jipo
qjcka eued ueiuoq anb seq uos anbuod 'q^uauaé ua 'uao
ñas anb *seqetu seqonuu seqqa auqua *A *seiouap

seqonw ^eq qena eq ap ouquap ^luoqsiq eq ap ejq

�al contrario, tienden a hacer demasiado exclusivo
en los sucesos históricos, el factor personal.
1 En la primera exageración caía el mismo Macaulay;

y es célebre su comparación de los grandes hombres
con personas que, habiendo subido a una montaña, ven
.nacer el sol un momento antes; ese sol que un momen_

to después hubiera salido para todos. De manera que
los hombres aparentemente creadores de acciones o
de ideas, serían simplemente hombres que han visto
un momento antes, lo que forzosamente tenía que ve

nir; a lo que hermosamente respondía Stuart Mili:
No es así: en muchos casos, el hombre sube a la
montaña, no para contemplar el sol, sino para evo

carlo; y puede darse el caso de que, sin la acción
evocadora de ciertas personalidades; ciertos soles
no hubieran salido jamás.
En la exageración opuesta, e igualmente extrema,
encontramos doctrinas de que sería tipo la de Carlyle: la reducción^de la historia humana, total o

casi total, al fac^or personal; la reducción de las
causas de la evolución histórica a la acción indivj^
dual de ciertas personas. La verdad,

en este caso,

es tan sencilla que no vale la pena reducirla a te
rías. La verdad no suprime el factor personal, ni
explica todo por el factor personal, y, según los
casos, da más valor a uno o a otro.
Decía que las doctrinas exageradas sobre ese pu_n

to representan también una incomprensión del probl
ma del indeterminismo y del detern^nismo, pues ni
la concepción de la libertad obliga a magnificar o
a e^a^erar el factor personal, ni la concepción de

terminista obliga a suprimir ese factor personal,
-94-

�-S6-

*je\ sa anb 'o^unse oaqsanu ua aeaqua soujepod *sapu
aua6 sauopeaapisuoo seqsa aod sopeaedaad *eaoqy
•eiaoqsiq e¡ ep aofaui oí
üs saaopeíaoqsiq soj ep pe soquaujotu A pe saaopeía
0^.STH jejuoqsp e¡ ap B^j.osoni cjapep^eA bi ezife^
-n^.Busep e^.ueuiieuaueS anb o\ sa anb 'eoiur) Bepj eun
uod op^utuiop ou 'e^uemeuqn o^ad :bziib^ouí ^ u^^quiB^.
___B3iidxe *Ji^.uas aa^q 'a^uáis ^ebznC 'bjjbu -ueuiui

P 01 ou soq.s anb ua oq.uauioiu un ua eas *sooi^.uie^
sis soius¡apiououi soi ap so^.uaujBuadiijaq. uod 'aadiueis
eaqi[ eas- aaqii nqtujdse un opueno *oq[e nb Á ou
-es nb Á osoujaan nbi osa opoq ap oiquieo ua *a
q soquaiiüioouoD soi e epuaio esp^
ap A ugispaad bsie^. ap oqoadse un aep e uapuaiq
nb A *eiouaio ap aaqtuoq oaapepaaA \b eaed otaas 00
od oqoadse ap ejbo^ouiuiaaq eun aod aquaiuieaauab uao
-ouooaa as anb seiouapuaq ísoueiunq soquaiiuioaquoDe
so| ap pnqr nujisoaeA ei A pnqiqoexa e{ ^
__aod {oqsa e opeban eM 9s) aequasaadaa e íe
buí eioueio e[ e eqseq saoaA e ^oibgioiq eiouaio ej
^e efaen^T5^ ^ ^etouaio seaqo se¡ e eoiagqsiq eio
ueiD bi ubiiujisb e eo^jquaioopnas eiouapuaq eqaaxo
seiaoqsiq bi ap -e^osónJ- ^1 ^P aqueasiej. o e^s^api
-ouom epuapuaq ouioo aíqeiounuap S3 opoq aaqos a
*u9tooe ap saaoaoe.^ ap
!.jQiDBiniünDB o ugtoesuapuoD esa uequasaadaa anb seuos
^eq sbi b sesneo ouuoo opueaapisuoD lesneo ugiaae esa
aiueujGSioaad aesaadxa sotuapod ofgs A '{epedsa ea
-auEiu eun ap sepeuiquioo A sepepiünoe sesneo ap ugp
-esuapuoo eun o sisaqup eun equasaadaa 'ouisiuiuiae^.
-ap osoanbia siu ^ap oaquap une 'euosaad eun anb eA

�-nseñanza de la historia. &lt;&gt;
&lt;.,.&gt; podemos empezar por señalar en la enseñar^
:i3 de la primera parte de la historia, o sea en la
enseñanza de los hechos, lo que en este curso nos
hemos acostumbrado a llamar degeneraciones patoló
gicas: hemos procurado mostrar cómo hay, diremos,
una pedagogía mórbida -como hay, por ejemplo, psicc&gt;

logia mórbida- hay una patología de la pedagogía; y
a propósito de la enseñanza de cada materia, hemos
hecho notar sus enfermedades y degeneraciones; en
la enseñanza de ia historia son comunes, desgracia_
d a ni e n t e.
Primero que todo podríamos señalar la que llama
ríamos degeneración militar.
El que observa cuan extendida está esta exagera
ción francamente patológica de la enseñanza de la
historia, el que se pregunta por qué y con tal in
sistencia se tiende a hacer, en tanta parte, de la
historia militar la principal enseñanza; el que se
pregunta por qué tan a menudo eso es lo que más se
enseña y lo que más se examina, no encuentra expli
cación,
&lt;.. ..&gt; es el caso que muchos profesores se han

^costumbrado a ensenar como ío fundamental de la
historia esos detalles de batallas y su discusión
militar (en un grado que no corresponde a la ense
ñanza secundaria sino a las academias militares)

Otra forma un poco patológica de la enseñanza de
a historia es lo que podríamos llamar la degenera-96-

�.

-¿6-

soqoaq so^ e oqoadsaj uoo :^s ejoqy
•seueuinq sauotoeíaa se|
ua eiDiqsnfuí opuejapoui o opuaíqiqut *exouejeioqut
opueidu¿aq :aquaijjoo epiA b¡ ap soioinf ^ sauoioefaj
sei Bjed ouxs 'sooijgqsxq sotoinC soi eued o^gs xou
__ ugiofsinbpe Bun 'pepijoiJadns ^un j^^uasajdaa o%
uaiiüi^uas asa pn^uaAní? ej ap ugtDeonpa p¡ ua ant^c^
¿o^sa a^u^^jodují sa gnb do¿1 ^saíqisod s^fDiqsnC
-ut e sopeuapuoo a^uauiíeqei ueq ugqsa * soDi6gtO3tsd
^oqoaq soi ap bidub^ouSi jod *soDi^gqsiq sopinC sot
anb ap esoao¡op Á aqsi^^ eiDueqsunojio ^sb eo[Jip8Aa
uts *aquauj^q3aj saquauiBjaauis 'soq^aj-a sns sopoq ua
.;.iiuas jeaeq ^ jaaouoD ^aDBq *ouiun|8 ¡e ut^uas ^ao^q
sa -a|q^n^.i^.snsui ugisiuj eun auaiq eiao^siq ap jos
-a^ojd ¡a anb a^uauiíBaj oa^o o^und aqsa ua- ejaujiad
b'í anb aqueqjodun stu une *ugisilu epunfias e^ Á lopp
-ouoasap sa anb oí ap /( le^n^aCuoo sa enb oí ap uní
--jsojaA sa anb oí *aiqeqojd sa anb oí ap o^aio sa
anb oí jinbuiqstp é jeuasua *eiouaajo ej j^npejb e
jeuasua tesopnp /( ieanq.aCuoo sa apuop ^ne *8sopnp
ap A lean^afuoo ep auaiq eijoqsiq e¡ anb o[ jiquas
jaoeq ^apuajdüioo aaoeq sa Bjatuiad ei :oumnie iap
bi ajqos jin^ut uaqap anb saqueqjodiut
s sauoisiui sop ugioae ns ap aqjed eqsa
ua auatq josa^oad ¡a anb 'a^uainbisuoo jod *ae6aj6
-b -soujaqap oigs A 'opiquas ^q ua ezueuasua aaoeq A

Bujejbojd jaoeq *soqxaq jaoeq ip^j sa ^aoeq ap \io
-1 sa oqs3 "ezaqjao ns opuenpeab Á opueioaade 'son9
?p ugiooaias euanq jaoeq e • saienpiatput soqoaq e o%
^bi a ub *aonpaj as opo^ * aquatiíiejnqeu * sauoioeaabexa
_ spjqo A seqsa sepeuiüJip A *soqo-ei| soi ap ezueuas
ub ei e oqueno ua *sa oqsa *oqund aqsa ua a 'souejaq
os soi ^P eiuoqsiq B{ b Bijoqsiq ef ap Bzueuasua bi

ap leqoq isbd o leqoq ugioonpaj ei *BDtqs^uip ugto

�;oe se conocen relativamente tan bien y cuya ense-~
^riza, es obviamente tan útil, no hay problema; baste
^^cir que esa enseñanza debe^ por razones comprend^
es de todos, ocupar un lugar muy importante. Expre_
reo todo lo cual, podemos, pues, pasar a la ense•::nza de la segunda parte: de la filosofía de la lis
•-'•ría, si queremos llamarla así; más llanamente, de
es juicios, reflexiones, sentimientos, etc., que
^scita la historia, y que nos auxilia para determ_i
-.-.r sus efectos instructivos y educativos.

&lt;...&gt; En este sentido, sobre todo, tiene la his•';^ia un valor educativo de primer orden e insusti.uible; y, dentro de esa ampliación de experiencia,
o que vale más espiritualí^ente, es esa capacidad,
ue la historia produce o desarrolla, para compren
^er y para sentir diversos estados de espíritu ade¡ás de los que son vulgares en la época en que se
ive. Puedo ser, así, partidario y defensor del gran
alor educativo de la historia, aun sin tomar exage
•adámente en serio la mayor parte de los sistemas
eudoc ient í fieos , seudosociológicos , etc., que se de_
ienden o preconizan con el nombre de filosofía de~
a historia; tanto más. ya lo dije, cuanto que no
oy gran valor a aquel argumento, contrario ai efeco educativo de la historia, basado en la suposició^
: que tenderla a volver hacia atrás el espíritu y
^ipnotizarlo con el pasado. Este efecto no se pr_o
..ce en el que aprende., cuando la historia viene, co

: debe venir, mezclada con otras disciplinas ment_a
•• s. Ni es, siquiera, un efecto del aprendizaje de
a historia, sino de cierto excesivo especi a I ismo,
^e no se produce ni en alumnos, ni en verdaderos
rotesores, ni en los historiadores superiores, sio, cuando más, podrá ser en esa especie de auxili^
-98-

�-66^_oqdujefa uod 'oquaiuuioouoo- ezueuasua eq ua ueziuoo

aad as anb soipeuu soi sopoq uod asuauaqqo sp oíoinf
__- a a d uis * [ e n o o q ^ o p e s e d ^ap s o p o j a a d uoo ' s e o i a g q
siqseoodg seq uoo ouiunqe qe 'aqqisod oqoauíp sg^ ^a
'oqoequoo ua ueuod 'oueiuiud ¡sajediouiud sotpeuj sop
uod 'opoq. ajqos 'esueouoCe ep eq ¡nbe enb 'ieq.uaouej.

opeiuen sotuaq anb ugiooe e^ auaiA 'eiooqsiq p¡ ^p
epeiBeu ezueuesua e¡ ap s^iuepe !(eruepunoas ezueuas
-ue e 1 epoq. ou ouad *a{qipui3se^dujr

* siuis ¡q.ueq.jodujt

'aiqesuedsipui ze^ !eiuepunoas ezueuasua eq ap ze^
eun anb sai sa ou 'saseqo seqsa sepoq ua opeiiouu
_-esap soüiaq anb oqdaouoo qa unbas 'anb} epeq6au ez
ueuasua eq ap s^iüape 'ezueuasua eq ua 'aq.uain6isuoo
uod 'a *eiuoisiu ap uednoo as anb snqquqdsa sapueub
soq uoo oq-oauíp 0q.3eq.u03 \^ aonpoud anb eqouanqj.ui

eq 'snq.iujdsa sapueub soq ap o^oa^a qa 'opunoas taq
-uaujeqoauíp sopiques 'opesed qap uiquas ap Á uesuad
ap sopOLU soq ap 'seoiaQqsiq seoodg seq ap oqoaqa \d
'ouaujíud :saqequaüjepunq sesoo sop ^"bh *ezueuasua ns
apoqdeouoo ouqsanu u^ qeuqueo sa anb oq e BAaqq sou
eiuoqsiq eq ap OAiqeonpa uoipa qep oqdaouoo eq$3
_"uaiiíaq anb ep

e_u /Ceq ou jq\/ •seuiqdiosip sgiuap seq sepoq uoo epeu
iqujoo uaiq eijoqsrq eq ap ezueuasua eq aonpoud anb
s_o q uoo s o q o a q a sosa a 1 p u n q u o 3 anb e q o u o a a d \ s a q
equaiu seuiqdiosip seaqo ua epeqiiuiq ug qoezi q e qoadsa
uoo uaonpoad as omoo 'saaoqaadns ou soqoaqa aionpoad
etaoqsiu eq eapod 'seqs1 re 1 oadsa ap aseqo eqsa ua
J^ \ x^id'ó^'ú^ apugiunaa eq eaed 'aaainb as is 'saqqes

uadsipui 'sooiis^qiqn 'obaeqiua uts 'saaeqqixne ^soiq
--es sapueao soq Á soaapepaaA soq aquaujesioaad uos
ou anb 'aqqeqap ep saaopeEeqeaq 'seaeiqixne eqis
-aoau ^ eziqiqn eioueio eq -sgoiap seq sepoq ua oiuoo
euqqdiosip eqsa ue Áeq soq anb 'eioueio eq ap sea

�de los productos artísticos, monumentos, etc.- se
obtiene, sobre todo, por la lectura directa: la lee
tura directa de documentos, obras, discursos, publT
caciones, libros científicos, religiosos, etc. de
las distintas épocas. Y, segundo, el contacto díre&lt;c
to con los grandes espíritus. Venimos siempre a las
mismas conclusiones: también en la enseñanza de la
historia como en la de la literatura, es ésta una
de las misiones que la enseñanza no puede de ningu
na manera descuidar.
Primero, decíamos, lecturas directas de las dis
tintas épocas. Por más que se expliquen en resúme
nes, en textos, las instituciones, las civilizacio
nes, las costumbres, las tradiciones, y por más que

se intente dar una idea de los estados de espíritu
de las distintas épocas, eso nunca es, ni remotamej^
te, tan vivo, nunca será comprendido y sentido como
por las lecturas directas.

Esto sólo puede apreciarlo bien quien lo ha exp&lt;^
rimentado. Yo, por más que explique, no lo puedo ha
cer sentir sino al que haya hecho esas lecturas, aT
que haya sentido esas sensaciones que hacen revivir,

aunque sea débil y apagadamente, estados de espíri
tu, que amplían, que ensanchan nuestra experiencia
y que, por reacción positiva o negativa, nos mejo
ran.

&lt;...&gt; Son, por lo demás, los grandes historiado
res, casi los únicos que, fuera de las lecturas di
rectas, de los documentos de la época, pueden hacer
nos sentir el espíritu de épocas pasadas. Digo casi

los únicos porque, además de los grandes historiad^o
res, pueden contribuir los literatos. Pero aquí hay
que entenderse bien. No pienso tanto, p.ej., en las
-100-

�-ioí-

^ \b :aqueiüeuen ^?^ •eA iqa^dsuad ej sa anb *¡nbe eq
uequodun oiiDaLj un ap ueAiuap anb se{ 'oiduiaía uo^j
•eiuoqsiq \ ap ezueuasua e¡ auqos se ^eto
-adsa seuotqsana seunoie uod soiuejueutuiuaq euoqy
&lt;•••&gt; opiquas ¡eq ua asueaeq eaatpnd soídiuafa
jod *oye jod oíos oun 'oíaiauafa unoie anb a^qísod
sa ^o^n^osqe ua asjaaeq epand ou anb ap cunSas ^oq
-sa on 'ei^^punaas ezueyasua ua aquaw|equapTDut une
iu as^aaeq ejjpod ou aquaiuaíqisod anb ^odajaiq oqueq
_ eqísaaau ^¡ajiíp ueq ^X sa *js 'oqsa ouad ^exuoq
s 114 e6eq sena au.qos anb eued saquan^ se x uoo oqaaa
-ip oqoequoa ub aquetpnqsa je aauod '^oiaadns opeub
¡a ua etuoqsiq p^ ap je^uaiuepunj. K oaid^q oíaiajaCa
¡a S3 "saíeuiDijio soqxaq soí aaqos eiaoqsuj uiqíjiosa
:jaqes e *eiuoqsiq ei• ap uoiuadns ezueuasua ef ua
^eqidea sa anb 'ojaauaq un ei^epunaas ua etjoqsiq
e| ap ezueuasua e[ ap saiequa^epunq soiDiauaCa so{
auqua obuod ou ugzeu esa uod a^uamesiaaud *eqsa ua
uacpa ou eA anb euan^ ap seoiqo^ud Ae^ 'eiuepunoas
2\ ua uoiuadns ezueuasua uianpouqur ap ejueiu eun ap
ouíod eu^ns tu 'oaua 'auabexa oA anb sa ou &lt;•"•&gt;

&lt;—&gt; • os

[eq ua asuaojata apand anb 'soqeuaqij soí 3P u g i o d t j.
ap A uQioeooAa ap eiDuaqod esa ap asuepuenb anb Aey
s[e.jaua5 ue soaad í sa {euoisaqoud sauopeiuoqs tq soq
--uaia anb ' aquaiuzea íqa s^uj zaA eun6{e * aquauizeoiqa

ueq ofu ¿q riuseuq uapand cseaod sej ap nqtujdsa o
_opeqsa {a urquas ap saoedea uos 'ejqedtijis ap sapeq
[noeq sns aod o soquaiujpouoo sns uod anb soqeuaqn
* s e j q o ap asero esa ua * z a a eun6¡e 'epnp u r $ 'eood^
ap euanq sisaqgdiq uod seqiuasa 'seaiugqsiq se¡aAou

�país en que se enseñí
&lt;...&gt; Si la historia que se enseña en un país y
la que se enseña en otro difieren, es, en parte, sin

cuda, per razones análogas: por falta de buen c o n o o_
^iento o por desfiguraciones de los hechos; pero en
otra parte esa dife^encia es legítima e indispensa¡: 19. Según la perspectiva, Id historia debe diferir
por posición y per selección. Aun en el caso de que
los hechos conocidos fueran los mismos y aun en el
caso extremo de c¡ue f¡jer7n apreciados del mismo mo

co, aun ds í , la sel^cción q u e cebe hacerse sobre esos hechos es distinta. De manera que no debe haber;
pedagógicamente, una física francesa o una física
ing1 esa, etc.; pero debe haber una historia francés
y una historia inglesa o de cualquier otro país: ure
Historia para cada posición, para cada nacionalidad
lina o *- las o r i m cv' a s o o n s¡^ c u o n c i a s o u e resultan de
c g u i da r a i 3 ur5 or 1 c a es e i a osu rcjo que re su i ua gs '•&lt; e r a 1 m e n t e ci e la wdnera como se suele aprender Id
historia europea eo países sudamericanos. &lt;...&gt; que

^osotros estuc i emos la historia europea por libros
europeos, genera-mente, todavía, tomados de un país
:-• 71 c : que noc creares, por tova parte, en la obliga••• ido 7 e a ¡:, r e n d e r : 7 s m 1 s m c s c c o i o sos hechos que el
7 i c i c o c p r o c d r .. per o o o nosotros; y que, al mis m o
i, ^. ¡.-. •. p o-, ¡n i r g u o o j ^ i i ü .^ c d b o o por u na ^ o ¡ 3 v e ¡i a a ^ 7 ,
u ::;s condenemos a vener ce j a historia mundial una
v s} 7 7 u r¡ 1 1 a 7 eral, incompleta, más o menos falseada
e • •:• r o p ••;. r c 1 : n ex^ ?;• p 7 o rio caso insuficiente, es u n
O '• 7 I) 7 3 i M 7 v • ; i i ^ •••; f j '; 1 7 ;;

j : ; S f i M C 8 C 1 Ó O G 1 Q U Ú C .&lt;...&gt;

v - ••:• • i: c • t •- d: r :•. '••...; v ^ucho m d s ce la misma clase.

5;u que,;, un libro de historia mundial hecho aquí.

�-0í-

S?W ¿pepaaA ej 'ugioednaoajd eoiun jod *ena
ua ugiqsueq jeueq. soiueqea? ¿osea oiustui ^a ua opoq jep
gq.se [euoíoeu eijoqsiq eq? ¿seun^iosip sguiap se¡
ua oiAqo sa oujod *aeu riuop uaqap 'eatqjjo peqaaqrf 61
e 'pep.jaA et e oqntosqe oqedsaj te oqund enb eqseq?
teuopeu eiaoqstq ap esopugiejq. :eq.uein6is {a sa /C
íoijas sa anb oun (sof[3 aaqua ^ /C ísojqo /Ceq 4oiq
--oiBD ua 'oaa^ *euiaiqoj(d Xpq ou 'osa u^ *ienq.iJidsa

upioeonpa joCauj e[ gjeqjnsa^ ¡eno o{ ap 'aquauia^q
-i\ u^tqujeq. ueqant 'aquaujajc t [ ueuiqtuoo as sepunoaj.
seiouepue^ se¡ sepoq. anb jeCep anb /^eq eq.ueiuiBjnq.eN
&lt;•"•&gt; *n^D ^ eiaas pjio eunbuiu ezuBuesue esa e

j_euipjoqns e e6Ttqo ou 'eidoad Bijoqstq et pepipunq
ódú A pepa i jas *joujb uod 'eq.ueujpi {dtup euesue as en^
:seiupj6ojd Á spzueuesue spjq.o se^ sepoq jpzjjetod
o jpuiiuop aqap ipuotdpu pijoqsiq ei ap ezupyesue p¡
__anb opiuaqsos ueq sauainb ap ugiaejaDexa p| oaapep
j_3a oun eqiosns oq #spuietqojd sojqo /Ceq oaed *aiqxs
od uQiDOijqsaj iu eqndsip uis '¡euoioeu eijoqstq et
p teuoiodaoxa e ioueqj.od¡jji eun uep ao opxquas ra U3
¿eqs 11 euo i oeu -pjqpied ei jeafduia ajeinb as is- Ñ
teuoíoeu jas aqap 'oedojne sjed un eued eadojna p¡
ouíod 'sojqosou eued eueoi^atL'e eijoqsiq e¡ opiquas
^nb ud? pjoqy * t puo i opu eqsi a ap oqund un Á as pjq
eun jeueq equamesozjoi aqap tequauiquoa eijoasiq p^
Ñ 'PAiqoedsjed e \ s e uj une a u o dui t es \ n b v * s o u i q s a p
soj.qsanu ap ^jiueAjod [ap ugiDDipejd jeqpq epend oq
-ueno ua lÑ ^sauao^uo sns ap 'aiuauíquoo oaqsanu ap

'ejqsenu eiaoisiq ^t ap oinnqsa \d ua aquauiteioadsa
s^iü equasead sou es u9^qsana et 'oaeta sa 'ejoq\/
•eqsiA ap oqund t9P PeP I íeaaqe¡tun et
ep e^jeqjeqit sou ejduuets 'sopet sopoq caed souje^jaA
:seuequeA seqonuj uoo uoioisod eun 'souauj oj jod 'ejj
ep sou íequeuiuue ahuj jopeijoqsiq jod eaanq ou anbuns

�mente todavía: ¿hasta qué punto estaría autorizada
la enseñanza a modificar, o desfigurar, o callar la
•ardad para servir fines patrióticos? La crítica
¡el propio pueblo, de los propios hombres ¿debe ha
cerse aquí también a base exclusiva de verdad, con
; a única preocupación de la verdad, y esa preocupa• ion puede y debe llevarse a la enseñanza? Y, si se
••iere reóucir esto, todavía, a menos palabras: ¿Es
lícito en la enseñanza de la historia nacional, des^
•igurar hechos u omitir críticas con un fin patrió

tico?
Dos tesis podrían sostenerse aquí: la tesis déla
verdad absoluta, completa, y la opuesta, sin perjuj.
cío de una tesis conciliadora, preferible, que con
sistiría en reservar el estudio crítico para cierto
evado de la enseñanza, en espera de cierta edad, de
cierta experiencia de los alumnos.
Ahora, si la enseñanza ha de acabar por ser abset
l^tamente verdadera ¿desde qué momento? Se resuelve
por grados de laenseñanza.
Ahora, para completar lo anterior, no está demás
advertir que la doctrina deliberada, consciente, de
'^isear o de omitir la verdad en la enseñanza de la
historia, con fines patrióticos, no necesita v i o 1 e_n
'.:r a muchos tanto como pod^ía parecer necesario, ~

^^r cuanto tiene un sustituoivo práctico, y es la
condene i a natural de los hombres de cada nación a
•ca^ sinceramente su historia mucho más favorablemen
fe, más heroica de lo que podría parecer a un espí-"
•,'• i t u crítico muy frío e i m parcial. De manera q u e e s a

••:área de arreglar la historia para que su enseñanza
sirva los fines patrióticos, la realizan casi todos
_ 1 0 ü. -

�~S(H-

~end so^uaio ap osau6oud iap aseq ef e^nqi^suoo anb
•^p^zn^^piAtpui sou^uj euqo esa 'eunupue souaui o s$ui

eaqo esa R íjeiDos oí ap aseq e 'OAiqoaioo oí ap
^aseq e ouisi^ot jqed ia ueuexa anb uod euqos ap eud
iats auaiq saienpiAipui saou^q euaiAn^ ou anb eiaoq
siq e^ ^od optoauÓAe^ oood ueq oiqánd un
*eijoqsm ei ap ej6o6epad epip
^jeui eun uod saoaA e sopeqndtue 'a^uauiíeíoi^ia
je sopeDoqau anb seueujnq sauoiaoe^jaduii sns uóo sáu
--opeonpa siu vsapueub sm -*soDiq^duiis sui ueq^nsau

sounO^e :osaoxa uoo soiunnd ap euainbis pepiseoau

^\\ ou *.eq.uauiieiDi^iq.je so¡jepueu6e ap xú *soiji6uij,

ap pepisaoau /^eq ou ísaueqin^ ^^5 ^n^ aquamesoz
^jo^ uauetq. ou anb seuqeied ei ap on^me optq.uas ¡a
ua saou^q'uauaiq. soiqand soi sopo^ ¿seo -s.oñpiAipuí
ua uesuad e sa eiouapua^. ej enb e&gt;C R- opoq

iiq asa
^anb uoo -euqos ap auata ^- auai^ óiqand opo^

n

uauj ei ap pepisaDau uis *equaujeDi^D^Jd anb oauo *js
osa 'ouad íieuoiDeonpa uqiddb ei uod upioeiiexa e^.
-jaiD eqseu R ugioepi iosuod e^-uaiD *osaudxa OAi^.irsD
oiuaio e^.isaoau *ouanq ^a une *ouisii-oij^.ed ia anb
íoios osa ua uei^ ope^uaDe a^uauie^aidiüoo oaua
ou oua^ 'jiaia uaDauaui anb sauoioeu se] *ejp Áoq

p

auqos íueqeqoadsos ou^zinbanb ouisiioijq.ed ap

&gt;;do^s un *eüjje eidoud ns ua ^puo^ oidoad ns ua ueuq.
^ uan^ua *ueqisaoau oí opuen^ sgui R sauoioeu sef ep

puis :jp?i sa *eijo^siq e¡ ap ezueuasua ei jod oiu
^ap oAinno asa e o^uen^ ua *sujap o^
•{SOSBD ODZOUO3) *{'*•SAaj I ^ U8DII

S0Aiqe6au sn^iujdsa sounbie anb ap osed ap oí
p *oiDintjad ui$) a^uaiuejaouis R a^uaíDsuoaui

�blos, que los ha levantado por la acumulación, por
el residuo de tantas vidas, como se levantan las is

las de coral; ese trabajo bien entendido, bien ej^íla
lado por una pedagogía que no tiene aquí otra tarea
que la de ser verdadera, noble y sincera, puede te
ner quizá un efecto aún más educador, aún más enma

blecedor que la utilización exclusiva de las perso
nalidades y de los héroes, a los que en algunos ca

sos es difícil librar de cierta teatralidad y de
cierto artificial ismo.
• Y, finalmente, otra nación menos favorecida aún,
que no tuviera un pasado educador, se encuentra to
davía en condiciones, siempre a base de verdad, siem
ore a base de sinceridad, de labrar y de formar y
de exaltar los sentimientos patrióticos, aunque sea
solamente a base de porvenir; hasta es cierto, a ve^
ees, que el exceso de pasado, que la carga de un pl
sado demasiado heroico puede abatir, inhibir. Un pa_
sado demasiado grande, no diré que ha motivado cie
tas decadencias, pero, sin duda, en ciertos casos,
las ha agravado.

Hasta un orgullo especial puede salir de ahí. Del
mismo modo que en los hombres hay dos clases de or
gullo; del mismo modo que en tanto que algunos se
envanecen y se exaltan con el pensamiento de noble
za de sus ascendientes y otros se envanecen y se
exaltan por un sentimiento contrario, pensando que
^jí^nen de la nada, Que sus padres no fueron nada y
use ellos son y serán, así también, no sólo al orgu:
; lo sino hasta la exaltación envanecida hasta el e:x?.
tremo puede irse en las naciones a. base de esta otra:
exaltación del patriotismo, a base de porvenir.

Sin duda, la mejor base para la educación patrió
-106-

�-¿oi-

&lt;*9/6m ^6
'¿H '9H

/Zi 't/0l 'Oi/BZl 9/iZl *dd ^ 961
(oquatuaídn$) HXX 'soqipgui 'V^I3^^33 ZVA S0~!¿íV3&gt;
•jiquaiu ep pepisaoau Aey
J1IE euainbts iu 's^ujap oj opoq ue owoo bi^o^sim ua
^zupubsub ei ua onojjesap jo^puj un uod •le^.uatu on
ojjp-sap jo^euj un uod o^sa apueA bA :ueuasue as anb
seDisj^ o ssdiuiQuojq.s9 saAaj sapueu6 s^¡ ap sapepaA
-[es se[ o *oídujara uod 'sauoiodaaxa se[ jeyasua ep
pepisaoau Xep ou anbaod ugzeu püjsilu e{ jod biubujijcí
_ezuByasua e[ ua sa¡euoi3eu saoa^Lj so^apepuaA a^ sap
ubj6 so[ 3P sauoiDoa^^aduji seuanbad se[ ueuasua ^nb
j.ed ¿eq iu pepisaoau ^eq ou :a^.uauuiB^.uaujepunj. euas
_ua as nip 'osanj.6 ua euasua as niB íeundiasip eu
nbuiu ua epiA e¡ ap soye souaiuiud soi b tu eijeiuiad
ezueuasua e[ p ji aqap ou eui^ A epen^^-9P ^ai^j^o
BI anbuod a^uaiuaidujis ouad *.butj. A ppBneq.ap eoi^
-jjo e{ ^il^ ^ ^T aqap ou 'epnp uis '.soye so^aiinad
so { ap 9[ 'erueiüiud ezueyasua e[ ap e[ ugTOOijq.sa^
eun oiuoo uaoaiqe^sa oiuesaoau eas anb euatnbts oauo
ou A 'pepuaA eand e[ ap aseq p ^euainb as anb zeoij.a
0[ opo^ *zpoi^a eoiqgiuqed ugxoeonpa auduiais asuao
--eq apand anb *souatu oí uod oquais 'obuaisos oa
'd iu

-aAuod [ap eiSTíüiqd.o oquaiiuiquas [ap A pepuaA eund
B[ ap aseq e ejiqoí.jqed ugioeonpa uezu^ou audiuais
u^upod *sas^ed souqo p ueaeqie^ soquaiuaia soun6[e
opueno une oaad "''osa opoq soiüauaq. • • fa *d

souio

s"mj í uíuaAuod sopesed ap seuiape 'uauaq ua A *saieio
os saquapaoaque uauaq ua 'saueqin^ ou A saueqin^
csaougi( uauaq ua :opoq ueuiqiuoo uapod ua gqsa eoiq

�-XIII-

&lt;Críticas formuladas por Luis Enrique
Azaróla Gil. a la labor historiógraf^
ca de Eduardo Acevedo, a pretexto del
decreto del Poder Ejecutivo del 30 de
mayo de 1933, por el que se dispuso
constituir una comisión con el cometj_
do de "revisar y corregir los textos

de historia de la República, en forma
que expresen los hechos de la vida n
cional en su expresión más veraz"&gt;

Los gobiernos del Uruguay, la Argentina y el

^

sil acaban de reconocer en documentos oficiales la
necesidad de proceder a una revisión de los textos
adoptados en sus respectivos países para la enseñar^

za de la historia, a fin de depurarlos de inexact^
tudes que deforman ios hechos del pasado y de jui
cios que predisponen el espíritu nacional a la ad
versión hacia otros pueblos.

Si la acción oficial se ejercerá acerca de obras
que sirven de texto en los establecimientos de edu
cación, la crítica debe cooperar al propósito ponien^
jo de manifiesto los errores contenidos en libros
le historia que, sin revestir aquel carácter, circuí

ían entre el público y son consultados por profeso
^es y alumnos. Entre aquéllosse hallan algunos de
que es autor el doctor don Eduardo Acevedo, especiaj_

lente los titulados Anales históricos del Uruguay,
luyo tomo 1 ha sido publicado en los Anales de Ta
-108-

�-601-

pq A ^ojuaoeq opiqíujo eq opaAeoy uoqoop 13 •&lt;
Bijoqsiq ap sajequaujepunj. soqund jeoiqjqoau Á
--epe ap soipaui soj eoueofe ns e ejuaq opueno
s¡ opponclncí ^M opBAaoy uoqoop {e 'soue oouto A eq
uiauq souji^.iD so¡ ua eppnpoad |p^.uauinDop ugiaeujjoi
;í esoidoa pi ap ejoaaso as anb ua eqaai eun ua e^qo
ns 9iqtJDsa zneg is o^ad !&lt;•••&gt; oziq o\ ou ^zn^g
u9pp6iqsaAui pun e spjjaqaujos uis sauoio
sns jpqdaae a¡qisodují sa anb ap epnp /(pq ou
sppansqa uoo etjoqsiq \ ap pepiuoip ej
ou^zoq anb ap 6sns6uy ap o^pad uop ap
upia^snoe e^ jiq^^diüoo uis 'eaaubpn^ apua/(a{ ef A
oaipj^aA oqaaq {a ueuuaqie anb B| ua esoud eun gñd\
_ sou ouezoq 'oqeijseoapua ib pepuaA bi saaaA seqo
nuj 9Oij.ijobs A osuaA ua soqp{aa sns giqíjosa son9
ep oun6iv •íeunqeüajqos o¡ ap seqsipuebedoud uoj
'anj.-*sosoi6i i9^ -eunsuao e^ ap uofejquoo jap uoaaio
-au.eo A sa^eb^nA sauoiaipe^q ua seoiu^aa sns uouea
^dsui sauoqne sofaiA so^ anb oqueno ¡biuoiod eiuoq
siq ap ueqeuq ¡e aiqBsuadsiput s^tu oqueq sa l
--noop eoiqjjo ap A eiAaud esindiooo ap opoq^ui ¡3

íq

ap u^tsboo opiuaq B^feq ou anb uopebiasaAUT ^eq
01ueiunioau 1 o sopeaeqii9P saaoaaa aauaquoo o epeu
-ai¡npe asueneM a pan tí anb 'a^uanj. eun ap oquaiuiei
Vuas ¡a aquaioiins sa ou soseo soqonuj ua A íugioez
Tiqn ns ap saque o¡;jeo 1 j.iuaA j.aqsauaiü sa :oqoaq un
aujJiqB uoqne un anb eqseq ou 'eiaoqsiq U3 &lt;•••&gt;
&lt; — &gt; -saquaiuiq saoaA b *'sopeo

CAinba soTOinf ep A sBDipjjiaAui sauoxsuaA ep epeb
'•• [6 as a A s o 6 t uíb s o [ qand e 1 oe q 11 qs oq o 1 jaq 1 j o un
lounua *oqoauqsa olüs i jbuotdbu ap oquaiiuiqu^^ un ua
^oB^ídsui ^euqo eqoíQ *Q^l oN ebejqua *pBpxs^aAiun

�jjesto en descubierto los métodos de que se sirve

cara escribir historia colonial: la recopilación de
versiones estampadas por otros y el resumen fácil
ce producciones ajenas.
&lt;...&gt; El hábito de verter juicios cuotidianos S

ore toda ciase de asuntos de mera actualidad le ha
persuadido de que su pluma podía abordar también la
exposición, la dilucidación y la crítica de valores
Históricos. De ahí que haya incurrido en dos erro
res: el uno, no creer en la limitación de sus fa
cultades; y el otro, juzgar a las ciencias histórj_
cas corno susceptibles de ser tratadas como simples
relatos bien o mal fundados y escritos. Este crit
rio evidencia que el doctor Acevedo vive atrasado"
de un siglo; y si para ^convencerse de ello no bast_a
ran-las inexactitudes de hechos y de juicios que
quedan demostradas, podría añadirse una comparación
de su caduca escuela con la de los filósofos y so
ciólogos que han transformado la doctrina, los mét

dos y los objetivos de la historia.
Nuestro país se acerca a la etapa cultural en
que se hará ciencia auténtica, y a ese advenimiento

debe contribuir la crítica con un firme propósito
^ectificador de yerros y de hombres.

:.UIS ENRIQUE AZARÓLA GIL, Las Herejías Históricas
:!el Dr. Eduardo Acevedo. Buenos Aires, Librería y
SILa Facultad71", &lt;1933&gt;.

-1 10-

�-uooe souq.0 soi ap bi anb ugiouaqe s^uu fuaoauaw ?u
*opeoi^iu6is i^upuaq ou 'soueotuauje sasjed souq.o soi
a^ bj X sopiun sopeqs^ soi ap etouapuadapui ei *es
_aoueuj ugionioAay ei uoa o[Did olusiuj un ua BpgDt[d
xa *B/(en5nan eiauapuadapui a ugianjoAej B| ap
-siq e¡ rBJ9ueui B3i^u^pi aa 't^uoiDeu s^aa^u
ap u^^aaajBD *sa|BiuoTOD sauopepun^ s^uiap se[ uod
j?pBjio^esap oapiAa^uow ap upiaepunj. e¡ o cpepiueuj

nq bi ap soiqend s^ujap sof ap B[ anb odoiat^. oidojd
^b eqaaq /"enbnjn I^P sa^.UBq.tqeq soAi^iuitad soi ap
*ofduiaCa uod 'ezueyasua bí anb B/C •soq.uatuitDouoa
sns ap a¡qeuaptsuoD ugionutiusip Bun peptfeau ua eq.
-uasaudau '^euotoeM etuoq.siH e{ 9p l^^oq. ugtsaudns
B{ auodns ou ts *U9iOBOt^ipouj aq.uapuaosBu^
•

*aq.uau3Btdoud uayCnq.iq.suoo

ou anb Ovad 'saut^e seiuaq. uoo ibuotobm etuoq.siH
i opuBuuaq.iB oq.ueno ja ua ^ *soue souaujiud sauq.
u^ souaui of uod lesuaAtun Btuoq.stH ^\ uoo aq.uaiu
^uoo outs *epBUBdas etuaq.Büj eun opueu6aq.ut 'bu
oqe eq.seq oqoaq eq as anb ua euuoj. bi ua ueztieau
as ou sjed iap 8tuoq.stq bi ap otpnq.sa ia &lt;"^&gt;

&lt;Btuoq.euBdaud ^
Biuepunoas ezueuasu^ ap oCasuoo ia uod
sopeq.dope oipnq.se ap saueid soAanu soi
ua Btuoq.STH ^í ^P ezueyasua bi auqos

I 3P oí tnf ap a \b opeqoai /() op
oouBfg oiqe^ uod opeuoqefa */Cen6

iap ooti^uboe^ X ootugqstH oqnqtq
iap {Btoadsa ugistuioo B[ ap

-AIX-

�tecimientos. Aun más,podrá decirse que dada la ma
nitud de muchos de aquellos grandes sucesos y sus
proyecciones en la vida de la humanidad, los he
chos nacionales perderán.su importancia y valor.
Una consideración semejante podría hacerse con res
pecto al cuarto año, ya que el estudio de la evolu_
ción social, constitucional y económica, sin una
previa enseñanza básica de los orígenes y desarro

llo de la nacionalidad, está expuesta a ser fácil
mente olvidada o a quedar enteramente incomprendida
por el alumnado, en su significación real.

¿Existe algún interés de orden técnico o pedagó^
gico que aconseje seguir, un método como el aprob_a
do por el Consejo de Enseñanza Secundaria y Prepa_
ratoria?
La reforma implantada resuelve,en realidad, uno

de los problemas más difíciles que han podido pre
sentarse en Europa, en cuestiones de educación, y
en los cuales, sí bien se han sustentado tendencias
próximas a las soluciones encontradas en nuestro ,n^e
dio, no puede decirse que ellas han triunfado, ni
menos que existan opiniones definitivas.

La modific^ción de los programas de enseñanza
de la Historia surgió, en efecto, en Ginebra, en la
Sociedad de ] :•• s Naciones, a consecuencia del movi
miento pacifista creado en ios países europeos de_s
pues de la guerra, buscándose con ello eliminar de
las enseñanzas escolares los sentimientos de host
lidad entre los pueblos, y procurar así alcanzar
un ideal de fraternidad. Una extensa bibliografía
fue la consecuencia inmediata de esta iniciativa,
la cual -$e concretó primero en el Congreso de Gine_
-112-

�-ül ^qtiuoq ¡a *aqjed ns jo^ ^sajefoosa safenueuj ap
ugisiAaj e¡ ejed s^^si i^TDadsa ap sauoisiuioo opuejq
suojeque¡ape as *(#Dqa ^luofo^ * e11^^.1 *e|j6
) sasjed so^.uii.siQ ^soue g¡ soy á g so¡ ajq.ua
soptpuajdujOD 'souuinfe sof ap pepa e¡ ugbas etjoqsrtj
pj ap ezueuasua ef ejed se{6aj uojaiDafqeq.se *o5
-jnqtuaxni ua sepiunaj ssojqsaew ap safeuoioeujaqui
ssoqdape sosojauínu
eyedüiad eqsa e jeiuen ue BJeip as ouiod
Qn
.*"fBJOiu auijesep ¡ap ejapueq eq *eoí¡qnd ezueuasua ap
sauoioejodJOD sef ap
s0DTj.5q.uaid soqnqiqsur sof

^p UQtDuaqe pf ofejqe *ejjan5 e¡ ap sajojjoq so¡
aquatíie6je¡ optjj.ns uejqeq anb sofqand sof ajqua zed
ap fequaujepun^ oquaujafa oiüod soaaif ^C sefanosa se¡
ua eiJoqsiH ^i ap ezueuasua e¡ e¡jtnbpe anb soqoad
-se soAanu sof ^ejqauí^ ap fenq.oafaq.uf ugioejadooo

_ ap oqnqiqsui fa jod opuntu ¡a ua á edojn^ ua sep
ipun^ip *seapi seqsa uojaiAnq anb exoueuosaj eq
__•safeipunuj soquaiiu

toaquoDe suiap so¡ uod oqoeiuoD ¡a japjad uis ojad
eojquao oiüod eqs^ epeujoq ^feuotoeM eijoqsin e¡ ap
^ oipnqsa ¡a ísafeuoioeujaqui sauoisiuioo jod sojq

íf ap uQiooepaj e¡ ísajefoosa soqxaq soy ap uqisía
-aj e¡ efuoduit as anb o¡ ejed * sapepiAisajbe ap ep
^-efodsep eijoqsin ^f ap ezueyasua e¡ :ueTjas sopeq.

¡jisaj sapuejb u^% jfnOasudo ejed sopeziuooajd soip
aiu soq 'sasjed sof ajqua ofnoujA un oijejquoo fe
ouis 'sofqand sujap soq ejquoo oxpo ap joqoeq un
opueis ejenuiquoo ou ¡eoof eiJoqstH ^i ^p otpnqsa
_¡a anb opow ¡eq ap 'sopeaídiüa sopoq^ai soy ua oiq
uiBD un jeCfM^UGi ueja *oqDip soiüaq o¡ oujod *sauiq
__soq "ouisi f euoiDeujaquq ¡a K otus t \ euQioeu f-a *¡eiD

os ^ fejoui UQioeonpa e¡ ua eiJoqsTH ^f ^p jo|ba ¡a
ajqos soqdaDuoo uojaiqiuja as apuop ua ^ ZZ\ 9P

�XÜXÜX33t— t— rtXürtt— IDOt— i-CTCTÜ WíD 3CT3rtCXO =CTXCTCX
03 o ?-•a cu a &gt;-" o a &gt;—'3aa&gt;— a&gt; o &gt;— • 3 a&gt; •—'y--00530000
ex a&gt; (o -t3 o ex
a
cb 3 o cx o re 3do •—• o 3 3 to
f*s ex fü t-4- mxü ti cd co o -• rr &lt;-- &gt;—*fü 3 co ex &gt;-&gt;•*-• -co as
a ^o^; o o 3
Q&gt; t-.^&lt; fD y--3 i-a a
lo 3 f3X fD
h. 3 t- (D 3 a T (í3 fü O CX -hXÜ
o a&gt; coi—- lo
ex &lt; do ex cxxü a&gt; co ex •—• t-4- 3 ?— a&gt;
&lt;•—' cr 3 o ir &gt;— • o
toa3etDo3-'-cxrüOfDrtfD33 — fü a fD ex rü o cx 1— íüa3 fü •— 33
i—•
o O *-••rt&gt; o ix&gt;
•— do o co i-afD t-u-cxü co 3 a 3 a 3 a 3t-.*&lt; 3
&lt;O XX es
33a
•—• fD r^- 3 O Q.COQ. 3s
rt 0 ÍH t n ^ ^O3
rTfD-h
3 3
1—4-0a cx a&gt; 3 *-"•-"• c ot-4- a 3 = o
&gt;—•
&gt;-•&lt;x" ex t— 1-4. ^ cr
t-&lt;- fD 1—- Qi 1—-rr fD do rt- CQ ai crO CX
&gt;— CX i-4- 3) 3 —• fDCO
fD a LO
CD
-hCXa
•-•t— c-t i-4i.aCX^4'CX3t—4fD3"rDNC fD 3(ÜX3COCOr+fD3
•— • os co ex co•&lt; i/i id a -hfi o id D
dj^i-4aaaD&lt;x3 o rt
o ?- n
o^
(Ia3ct 3 •—• i-1- 1-4' 33ai—icorDLonn3 íd oj&lt; 3 i—- 03 a
a
d 30ao%3fDoos &lt;-t t—1—3 corto—• exxü corta es cu y- cb ka
11/1 w -._3&gt;—-3O3füaac^no rOs3OOa —•ofüo^aco
HO t-at-= t— 3 O CO
tocoÍÜ •— 3
3rt3
3CXIXy- &lt;— DOCXrta
13 cb
cbtü o a t— • o r-t
ocr3QLo&lt;-4-3íücortíüao cxaoacr
iü
o aá&lt; a 3 a y&gt; oaot—o3 to &gt;— 00 y- ka cd y *—eo e cd ka s Cx ka
3 ÍD Ct) t-ifü co
DOCÜ3 a3a O fD 3 O CX
3
CbvLOt—
o rt
3 &gt;—• O O(O " t—' 30fÜLOO1— (O
3 i--"O
O3O rsa 3
3 O" a ^t LOa 3 r+ 3 3
CbO LO
-h
t— 3 3 CX 3(O
3 3 íü O a
3a&gt;oaexio
xíüíü
i—-oafDao2C3OorDcXrt3 cx 3 rtc-t. t—. o
O t-4. rt fDfD33rt3c-+OfDn
"O3O OXÜ
fü Oka y y y cu (D rt
3 cd o 3 c-4.3,. a cr a. a o '•&lt; f-4-cxcoa3 a3O333&lt;ü&lt;3cx3cu
ÍÜO33 1ÜOiÜrt3i—^ 3(ÜOsfD3 33O CO33 3t-43lüaartCO
0" fD Qi 3Ortcaiü
O. to 3
(D(üi-*CT3i-.rDQiXOfD
3CO
tA&gt;_
yka
roíü a 3 —- 3 3 yfD •—• o a co fü co
t-.&lt;&lt; o ka
íü ~t¡ &gt;•
00 &lt;ü ^—x
ai íü a ft' o 03^ fü fü art^- rtrüotoarüoocx3t-.
Ort3Oy- Cu y• to O CX 1— fD Oa33aaiOfD30irtto3 :fD CTO XO 3 Cb
kato
(ü •—' i-. O
DOCOfDt0333330st—^CX
OQOJ
300rcrt-^^XOCuCS&lt;-^y
O
rtar+3t0 3aCD y- y 3
0S y- Cufü 1—• a
O3füac3— ^-4 t-4- O (ü 3 fü O a t-4--t&gt;3XCTOOOX
X3 3 ^-4. to CX3 fü
70 3 r+ to
t—fD Cu fD O
CO t-4. t— O 3fü Oí CU W (ü
?-•
i-4- 30 rt 3O ^ 0fü
fü
fü&lt;*&lt;;
33—'?—• • cu ^-• OfDOCX3 COXDCO
OfüaOO1— • Cb CD &lt; rt
CX &lt; y-Cb X0 rt O O Cu
1 0 ni+O Di -ti
Ort
t— • co co 3 t-4-ato
fD a fD fD o 00lofco
o
a
rü•—•
fDCXtoo
Ort y CX^ 1-43 t—• y4
1—urt3^03000^ CXXX KA&lt; CXtü 3 íü t-- 3
3cxaocxar+iü
aoa
rt
iüca3to
3^.aiü3O &lt;-t •-•
aaiü
dot— o
co 3 "O o •
?—• -hto a &gt;—*
cu i id 0do i— iü 3 o r. a
aa ,0 w 4 fD 1—• 1—'es cb y-• &gt;—' h. id w t-i
ar o (ü o &lt;
-4 0 33 3Do 3 fD
O 1—• Oto
Cb O Cu ^ CX KA
COOCX3O33O3
01(Ü Cb 1— OLO C ~a
t— 3 O 3 (Ü
3 O LO
a a y- t-4. -5Oí C O V. • fD
&lt;t-"3(ÜO3CXO301 cQ
O3 ^ 0 n fü 0 (ü 0A N "O W ^. O
^ i- fü n fDSO Cb y Cu ka to 3 to Cv
1— fü t-- a
Di^ Oí (D D^O O) = to r~ aCb O S Cu3D0O
O &gt;—' O 3
O) 3 3 W0W (D 3V33 rtCUt—
t-4.
rt Ci. cx3 t-. a a xü
a o
o &lt;
(ü cu w (t&gt; r 0a to o •-••
a
ct xx • a íücx os
3 a lo t-4. t—i
cx co ai -o i-—
es o cb3 fü
3 y cr
fü 3ai es *&lt; t— o
o cu
a?
3 3 -o o rt w rt1—• _ =
a a
3 fü C/O-Q 3• = a i-3 a ^—•
ro t-. o o cü a &lt;ü| t-4- ocd X" fü e. 1
ía
3 e I a1 1 üs
31 a i I o 1 ü
¡3i 3 Ir ?— -3
ü~&gt;

-.
••'.':..
'. : ..-'•." ••:••:•-; i- • :^ p1---1X1 -j :j í + x :.•&lt; u_ •^ a ^
' • .- • .••• .... r
. • -o . i- •• ^ .-: •.• ;;.• -; ¡o ;'D iX ü¡ fD3 O o- fD ^ e: 3O fO 1— —a O
a -• ..r &gt; •^ -.
•-, •"•• 10 -'j
rD 1— ex cb o "o"O
'—• co 3 rD *-&lt;•1—4
o do 3
^,'' ;.:. co a rü *-•
re ai 3
ro e
a a a —• c+ 2:o rD y •- a
o coes •— cu - 3
rt &lt;b 1-- r:); ü Cx •-'• lo X ^; 3 3 "3 o O to O O O3 3 co
co
O3 a
a
1— fü &lt;o
ir. 3 fü do
to
*-'•
-5 1- O • 3 Wc-t
rt O 3 fD fü 3fD
*&lt; CX O
a .. s, oj e 4 ,-- , 1 cx
a 3 o 01 o ?^•
fü
-3a r~ 01 ü 2
•—-ü x cd yr-,
o o o fD a 3 3 Os co co x&gt; 33 a a *~-•
er
&lt;-tcd •— • rn co o
y-XX ^: •"""" ^ '^ &lt;13 "^ '^ "^ '"•' 3 ^""' fü fD 3 fD ^ a IDrt
fü a O &gt;— aCO co 3 XJ 3
CO &lt;;;:
O
X ío — cl •—• 3 r¡- Di '-• lo
O3fü eO-^ CT rt 3 — &gt;—'rt 3 3 a
c-t fD 3 lo 33 --i- a i-u. o-i -•••: ai
a
ex a do 1—- oco cu
3 a 3 a_ O O fD^ ?—'
O
cía
fD í 3
3 rt f—- Cx C.X
&lt;ü ÍÜ CT -•-+&gt; 3
*&lt; -o OjQ Cu 3 en^r 3 "O to
"^ ^"1 d-i 3fü ex "O a r- cr ci cd '•&lt; 3
o 3 &gt;-•3^3 io 3 lo oj cíT) t— a
cx
^P
fus t— :/i ^4. o aaiUw rt
rt t— 3 O lo 3sfD
O ,13 10 Ü CX 3a Cl ID
¡li fü 3 a 0' O i— X 3 O
Cb I&gt; 3 — Ort 3W ^ -t,
3 O ar^ - •— fD
3 3 o o
-x t-A ut cx
-a 3 1— fD cx a ro a t—o ^-. ;o ^ o
_~ o
ro
a ^o 3 id x: o n r.do ai o -3 ^
3 3 3 lo o•-- c lo a
ex *;— cx-^ 3 lo 3 &lt;-•
0 ü^ r&gt; do ?••-•
3 y- a
3 3 1— 3 i—* o O a)
o&gt;31—0 c rü fL olo fD
Cb cd
o' 0&gt; "^
01 Ci ^-4 3
t-n
3 Qi O 00 3 -XX 3O y— 3 O 3
^~"1—• 3 "O 3) 3
^ -1 fD 3 rt fü 3 0¡ a 3 "O 1— cu 3 DO
• XO 3 fDt— O fü O
&gt;— DO 0iCX 3 3 3 (3
cu Ñ rt a o
3
3, ,-t a c tx •-•
fD O a o 3O co 3 3 O a&gt; 2o y O fD •—
i—• a a o 3 cx 3 3 1— ro 3 &lt;o o a xo 3 rt 3 tü rt3 ex ^ 3 a lo cr c-toslq 3 a
&lt;^ ,- 3 i-" i-'- *-• a a 3 3 -ri
-44.3 3 rt 3 fDfD 03
fD 1— •—• fü"O
3 &lt;-&gt;• lo
"* ^t rt) o a -t t-u n '¿3 o (b o
fü 1— o &gt;—• füco
-a 3
rt- o oc rt a 3
?— ' e es
cd
-4. a a
rt o o cx o co fü lo t—* --•^ 3 id fü rü
n&gt;ero 3
re
a 3*. rt a cx 3 o., o 3 o x:¡ 3 o
t— ta
3 &lt;-t q
lo i—. 3 3 x 3* exi—1 ex a o., t-.
^—' fD t—' fü fD ID 3
i-- 3 O 3 co O
Cu CX O DO
CO 3 O &lt;-t &lt;•+ 1-4. üt— O CO fD lo
-^ n ^ q üx
0&gt; ^^ o 1—• co ex re lo o co o co
ro rü —• o O to 3ort
^' " co cu ri• t-4. t—. cr 3 3 • t— • 3 XO
rt
•5 a 3 do rt r+a fü &lt; CX Os
f-i- ^j a
3 fü a
id a o
o fD
a rü o. fD rü
^ a
ex.
o rocx t—- 1—. •—•- —s
O 0) 3 &lt;-&lt; .-a
3
&lt;— 1— S^- •— 3 X3 &gt;-— O fD 3 3
3 CX 1— rt 3 DiO LQ Co 1—
3
2
a 3 re o rü fü xü rü o to a rü c-t
a
^^c (b (b cx o y-ka 3 co rt o
^^" S"Xü a 'ai— 3ooa 3fD3cooa~'do
3
O'Xa^&lt;cu 3 •-• a
^ [^ 3. ex es &lt;a ka
- &gt;-&gt; cb cu e^ ct
coj^ai
cxrtrc
o ex(Dc-trt3Lo
crafüaaifücxrDt—
coexa^-co
3
rt
o fD •— • fü
oae¡ &lt;x&gt; (b rt •^
33 J333O aLOeXrt0&gt;LOOfDrtrDCO)3
3
(O 3 •—• 33D0O
)~'-3r)3Loa3XÜ
iD fD tt
ÍD C
fD t—- O a
eXfDrtr+O t—-4,1—.
COO
^ o C (b Cb - •— O ÍC
W Oj
i—- fD 3 t— O rt
CÜ3O3 0&gt; COíD üi a O
l2 ^^ 3 •—•
cu ex 3 1— —
t~4cuLoexat-4-a
-s D^ 1— enco 1— fD X3 3
co a
i-c0 i-a lo 1—• a X3 1—' a 3 rt i-^, lo rü ex
lo t^ — 3 &lt;-+roa
0i3aiO33crain&gt;rDDn3O 3 c íD
ao
&lt;d a a i— cü a o* cu cb *-^ ka
y— ex &gt;— ^o a rü 3
e^ &lt;xx
o^^iDar^Diw
3 ex a
3cro es m cb
"^tO
y--XO Oj cj O&gt;ro
1-4-3 1- rt -5 0 4
Cu y-*&gt; Cb &lt;a S *-*• CuOtofDCX
--. 3 CXXÜ fD&lt;333CoOOLOrtafDt-4.
(XCO3 fD3'—'3fDcofD
0j3fD03fDfDNOOcoartfD3eo3CXi—•
O
D ü ti 0 iT&gt;c+3¡
3 0)
do
3coa30'-&lt;-30 a
CÜIÜO
D^ W cu 1
toaaCXfD
a
o H't-w n
i-, o ct ^ (t
a3 lo
rt
^ o cb roex3fD3
rt- n a a —• ex 0 a f-1- &gt;-" t-" 3 "—•
a 1—&gt;
a •—&gt;
*—• co a coo n
id Di ^ h. :—jr¡ ,DlOOaiat—'DoaO333:OtD3fDüi &gt;D
¡ailOO v..11 do
iioa coOOI fD IO I 13 afü
31 a
LO 3|333

�r I I-

-ui ojqiü^iiji \d xoú oisandxa gqsa oiuequauiQD o/Cno Ñ
epuejOH ap seíanosa spun6{B ua opinbas eweqsts ¡a
BjJitnq.iq.suoD e¡ BíBaj eqsa b ugiodapxa eoiurj e~j *aq
iede eijaqeiu eun opupuuoq Ñ ugisuaqxa PAiqe¡aj eun
uod aipnq.se as ou tpuoidbu eiuoqstq e¡ apuop ua
*¡BtDij.o uaqogueo ap !opos oun opuejqsibau ou sbd
_-ijíujv ^ edojnq ap sasjed se[edioutud so| ap eiuep
unoas Ñ BíJPUJíJd ^iuoqsiq e^ ap ^zueyasua ap sbujbj6
oud soy ceq.u8Lu^uaToa.i ouoxp soujaq o\ oiuoo *9^t iqnd
'saietpuntu sapepiuoqnB s^jauiíud sb¡ ap eun epnp uis
__ sa anb Ñ eoi^iquaio upioeuodjoo Bq.jB eq "sopeqins
au sauoCaoi ooodiueq. oip ou ^sjue^ ap seoiagqsiH seio
--uaij ap 1 buo 1 oeujaqui oq.nq.iq.sui [a uod epezti^9^1

leipunui eqsanoua e¡ anb ouxs 'ugionfos eqsa b 969\\
b^bh bi ap eiouauejuoq e\ 'pepuaA ua coigs ou a
•nsaTejaua6 sauoisniouoo uto
-npap asopu^ipnd ou s ugioequaujiaadxa ap opojuad ¡a
ua B^ABpoq. eqe^sa as ugiqsano u^ oiund ja auqos anb
*sasai6ut souqseeuj ap odnuS un ap opipad e '0193
uBq. asopugí Douooaj ^epesaudxa apis ejqeq {esuaAiun
_ eijoqsíiq e¡ uod-ipuotdbu eiuoqsiq b^ ap sauotDBi
^.x s^i b oqoadsej. uod aiqeqsa ugiuido eunbuiu anbti
:bj. i^ i e¡ p soííi i q 1 j.asueuq anb 'ugisnjouoo equainfiís
ei opueqdope *aqued eqsa ua 'aqeqap \b gxxdd ^ZÍ6Í
ap oiinr ap z 9P ugisas ns ua 'eiouauaquoq p[ jsb ñ
s3jqba[bsui uojanj jesueAiun eiuoisiq bt á ibuoiobu
e 1 ^oqs 1 u e 1 ^xxud seuoioeíaj sb 1 ap eujaq [a auqos
o p j a n o b u^ p x p d sapeq inoiqíp s b { ^saieiDiqo Seiue^D
oxú soi 9P o u q u a p ugioonoau n s 1u 18u o i a 8u b 1 u o q s i q
ei ap ezuBuasua pt ap UQisaudns'ei ueqeueaiua ou

sena uaiq k * a í o p u í i b q ap sauoioeue¡jap euquoa
uojpuidIvío as ^o.b seiouaqstsau se¡ ueuqseniuep* aquaiu

-~aqua1 oex sbpeo 1 ¡ qnd * sauo 1 sas se 1 ap spqob s bq

�y
formante de ese país en la siguiente forma: ""es c^i
rioso señalar que en ciertas escuelas medias como
los gimnasios, liceos, etc., existe una tendencia
a hacer entrar la historia nacional enteramente en

la historia general, tomando aquélla un lugar mo
desto".

•

.-••

4

&lt;.,.&gt; Tal es la primera crítica que corresponde
hacer a los programas aprobados y puestos en vigeo

cia por la Universidad y que adquiere singular re
lieve por cuanto la idea directriz de la reforma
no ha sido enseñar la historia universal dando una

situación especial a la historia nacional al me
nos en los tres primeros años, sino subordinando
ésta enteramente al conjunto general de los aconte;
cimientos y reduciéndola a extremos mínimos. &lt;...&gt;

do sugiere la posibilidad de una Historia "con cri
terio filosófico", está apuntando a trascender el
mero discurso cronológico y a bucear en el plano in_

terpretativo (lo que en su época era apreciado como
una tarea intelectual a mitad de camino entre el s_a

ber histórico y el saber sociológico). Por lo mismo
no resulta improcedente su interés por la dimensión
demográfica del abordaje histórico nacional.
El condicionamiento social de las reflexiones de
Ordoñana (uno de los grandes personajes del conser

vadurismo uruguayo) aparece indisimuíado en el ca
rácter "moderador" que le atribuye ai conocimiento
histórico, y que le lleva a proclamar la -necesidad
del mismo como el modo preciso para evitar saltos •
en el vacío en las prácticas político-sociales.

Un pensamiento así expuesto, podría ser de apl^
cación en los países del viejo continente donde
las sociedades se desarrollan bajo el peso de tra
diciones seculares, y la historia local, 'cierta o
deformada, se aprende en los hogares, trasmitida de

oadres a hijos, y en donde hasta en la última de
las ciudades existe el monumento o el símbolo mate
ríalizado del pasado heroico o siniestro. &lt;...&gt;
Pero, entre nosotros, en los países del sur co
cinental que ni siquiera sufrieron como otras re

^iones de América la influencia de la nación colólízadora en su edad de oro, ¿cuál es la historia
jue. conocen los habitantes
con prescindencia de
iqueila que se enseña desde las cátedras oficiaes? Sociedad la nuestra en continua transforma:ión, como corresponde a un pueblo integrado
-116-

.-III-

Compañero de viaje a Europa de José Batlle y Ordóñez en la década de los '70, también su conmilitón
en las juveniles columnas de "El Espíritu Nuevo",
Ramón López Lomba &lt;3&gt; .aborda en la página selecció-.

nada algunos aspectos cruciales de la disciplina hi_s
tórica.

El artículo que se glosa debió formar parte de
un estudio más ambicioso (cuya estructura, a manera.
del programa de un curso de Teoría de la Historia
se incorpora en el texto). Comienza por -destacar la

historicidad inexcusable de lo humano (de lo social),
para derivar inmediatamente hacia un tratamiento or

-9-

�-7-U-

_uoo enbjod qeiuaujepuni eoisgq ugzeu eun joú ^sou
ujnqe so¡ 9p aquatu eq ua ueuqeuad eoeq as A eoiqdxe
as anb e q q e u o t o e u e i j o q s i y e q sa ^seuiqdiosip /C
seuueqsis sopei^PA sosa sopoq ua 'soseo sosa sopoq
ua ooad íugionqoAea eq ap sndsep A saque sja^oo
asp¡o e¡ ap 'saq.jodsup^q. ap soipaiu so\ ap 'ugroonp
-oad P] ap puiuoq. e^ pipnq.sa as epuop ua ^gosow 9p
spianosa sei ua eot^De^d as ouiod {eq. 'eijo^siq e¡
ap pzueyasua P{ ap oq.daouoo qs *sosaons soq ap ^\ú
— ui i s eoíugjo uq *. e^s i qpq jaq.piü qe 'ooTq-agqaa oiuaq.

-uto qa ísBJuané seq ap eoqSgqouo^o ugtoejaiunua eq
e_ s sauoqoeuijo^suejq. sapue^6 seq uaonpoud anb sauoq.
dbj. soq ap A ugioezi q ia id eq ap eq !paqq.jqod eq e
* {Píaos eijoq.sip eq '.so^oaq soq ap q eioueq.suno^ 10
oq.eqaj qe 6saouaq soq ap sejj.ej6oiq seq *oq.unruoo
ap seq.siA seq soun6qe uod guiuaia^d as íugioeonpa
esa ap sopoq.^uj soq A eui^oj. eq Jiqnosip a
joa*
-suí A Oi-uaiujíoapueabua \^ eioeiq (eÁ epeqeuas eq.nu

eq ue sain6asoud e seqne sns uod uesed anb sauoio
-ejaueo seq e oqnmqise osouapod ap pa^is anb eaed
^pepa i oes eq ap aiuapuaose eiiojeuj eq ua uoaaipao
-ajd sou anb soq ap ozaanj.S8 \b ^aTuaipuadapu i ugio
n'^.i^suoo ns ^eoqjig^sii! ugioeiu^o^ ns ap 'eqoue^sixa
_ ns ap ugzpj. eq 'sqed qap sauaBiuo soq aeuasua aq
ap anb eq ^pepisaaAiurq eq 'eqanos^ eq *sand 'Sj
•oAiioaqo.j osa.jbojd qa ua upiooe ns ap exjoiuaui eq
Boainbqs iu saoa\ e opueí'ap ou 'aiuaujepidgj epoaid
as A euun^.se as qeooq oiüixgjd opesed qap *jaAe ep
opoanoaj qe sseis i qeuo ioeu seiouapuai sa^uan^ uoo
sesqed sapue^^ sop aoiua eiueiueoqj^uSoaB opeooqoo
:opunui qap seuoioeu seq sepoq ep saiuapaoojd soq
seluoqejb luiu q saiuaqu^oo seq.ueq.suoo uod

�ella va envuelta la vida nacional, la de las gen&lt;?
raciones presentes y la de las generaciones futu
ras^

&lt;...&gt; Suprimir la enseñanza de la historia na
cional, reducirla en sus proporciones, despojarla
del sentimiento patriótico que debe tener, es ata_
car la fuerza vital del país. Es suprimir o debi
litar en la enseñanza el elemento moral represen
tado por el culto a los grandes ejemplos, a los
altos valores que determinan y reglan el progreso
social. &lt;...&gt;

Y es todo eso la Historia Nacional, suprema maes
tra de la vida, y lo es doblemente para la juventu^
en cuanto forja el carácter, el honor, la austeri
dad y los grandes sentimientos; en cuanto hace del
niño de hoy el hombre de mañana, conciente de sus
actos en el ejercicio soberano de sus derechos, que

sólo la historia le ha enseñado al mostrarle los
sufrimientos y las rebeldías, las luchas sin tre
gua para cimentar y consolidar los principios de
libertad y democracia. Todavía está en pie, y lo
estará por mucho tiempo, el postulado central de la
Reforma de -José P. Várela: que por cada niño que e
tre a la escuela, salga un ciudadano, ideal supe
rior que no se alcanzaría sí la enseñanza de la
Historia Nacional no lo alentara en el paso por
las aulas y no se le señalase constantemente el camj_
no del bien y la virtud.

cPABLO BlAHCO ACEVEOO, L3_üil^p^ia Nacional en la
Enseñanza Secundaria. 7\partado^"3^ la "Revista del

- * 18-

��-XV-

&lt;Circular de la Dirección General de E
señanza Secundaria fechada el 30 de
agosto de 1937, encareciendo a los pr
fesores la necesidad de recopilar da

tos históricos, tradiciones populares
consejas o simples narraciones de los

distintos medios locales del país&gt;
Señor Director:

Los profesores del Liceo de la Dirección de us
ted, pueden prestar un señalado servicio a la cul

tura pública
Me refiero al que se desprende de reunir los d
tos necesarios para la redacción de una monografía,
una tradición, una leyenda, o una relación síngu-larmente interesante de ese Departamento, sirvién

dose los profesores para ello del conocimiento o
la información personal o de lo que pudieran alle
gar sus alumnos, repitiendo versío-nes oídas en el

hogar

;

Nuestro país y con él cada uno de sus •Depártamela
tos y regiones, -casi sin excepción-, carece aún
úel género- de referencias locales escritas de cará

ter.histórico o folklórico Es raro el Departamento
que cuenta con monografías o propia narración pop
lar para la ilustración.,
Dichas versiones, verídicas o legendarias* son
-120-

�~ueq[n$uoa '^^j^i aiqpiaaudeui e| eq.uetuei.0A9p jeta
— tut uepand son9 an^ aP u?i e 'ugisnqtp
s^ui e^ uo3 saaosa^ojd so| e Biopugiqtaa
-nauta eqsa equena ua auioq 'oeon íaP ugiaaauto
-euqsnn e^ e i^uauas ugiaaeutg e^ Bpuetuiooej a
•sofqend so| ep oqueiuiíDouoo joCaui \s
n^o ^^s ^1 esjepuoDaa ueozejtetu enb *Biouequod
-uji ^q^9tD ap soAiq39¡OD seji^ap o soiqj^Aoad so^
X BCasuo3 ei *u9i3tpeaq B| o 'u^ioepunj. ns
p eojeuiOD b¡ ap epeiAeaqe Bial-S^M eI so]^anb
-b ueas ba 'sjed ¡ap soiund X soquaujpqaBdaa so^ ap
oun ^pBD ep *epTDejBd esoa o ejj.ea6ououj eun *e(q
-isod o¡ ua 'jBqa^paj ap oqeCqo e *sope3ipui se^^a
-oí soq^p X soqoeq so¡ equeiuefcluiTS ua6o3aj e ssei3
-uefQ ap o seuqaq ap uees 'oaaiq asa ap
so¡ b ^qiaui *ie^aua3 ugTaaauíQ eqsa *
"IPÍJ-IP oun6iB opoui ua X
aiqeiíüoaua equauáeqiB'soqep ap upi^endoDej X ugio
--^Sapui ap ^auaq aquaioed aun ua aj. e{ X joujb ia
•oyeduie je 'eaiqsjqaB ugtaBdnaoajd epoq ap eunaua
uod opuaiuod ^pepijeooi ^p^a ap sepeatpuf sapeptu

^einaiqued sej eiqxsod ouep s^ui opoiu iap aquatuen
xauas aeqoue ^ouins oí y #seAiqdija$ap ugisaudxa ap
SBiuao^ p asuiyaa tu *etaeaeqi¡ bjqo aun asaeqa^paj
p ^Xpq enb eugtaeaipui eqsa uoa 'epueqejd as ou
*s^ed ^ep ^aiugua ai X pjseod ei ap i^pnea ta
opuaiaeja^ X pbdi[buoiobu e^ ap oaiqugqne opiques
ía opuBatqipa uba 'soiq^aoA soi ^qs^q X sotquaAOJd
^ soi • seuoiaipejq sej *soL|aaq soi *saieuqt8aj sap
e^ptjBfnaiquBd sei opueanbiquoa oquatuitaouo'a fe jia
jas ap s^iüapB anb oqsand *aiqetaajdpui jo¡ba un ap

�do si es preciso ai que suscribe, o remitiendo en
cualquier momento ei resultado de su labor, para
ser publicado en los "Anales" o reunido en la fo
ma más conveniente.
Saludo muy atentamente, al Señor Director, '•

E. de Salterain Herrera

Presidente del Consejo y Director General
de Enseñanza Secundaria

(Circular HQ- 95)

:"Anales de la Enseñanza Secundaria". Publicación

Oficial de la Dirección General de la Enseñanza
Secundaria. Tomo II. Entrega 5a. Montevideo, $

ciembre-Octubre de 1937, pp. 657/658&gt;

^122-

�686T aP

c ap ouxuua^. as

9P S9UI

ap

t?I ap

68/¿TS"8^ •
68/0S8-¿8¿
8^1

�V

V-T

DEPARTAMENTO^^^
DE PUBLICACIONES^
FACULTAD 01 HUMANIDADES T CIENCIAS

•i^^'i

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3845">
                <text>Antología del pensamiento historiológico uruguayo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3846">
                <text>ZUBILLAGA, Carlos </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3847">
                <text> Zubillaga, Carlos 1941-:&#13;
Antología del pensamiento historiológico uruguayo /Carlos Zubillaga..    Montevideo : FHC. Depto. de Historiología. DP, 1989..&#13;
  122 p..</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3848">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3849">
                <text>1989</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3850">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3851">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3852">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="325">
        <name>Enseñanza</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="393">
        <name>HISTORIOLOGIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="248" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="467">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/779005b2b125cbf41f4bd6f962687d4a.PDF</src>
        <authentication>6610519ee432c7da63d308e044a3e696</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2788">
                    <text>"^S6I aP Hní 9P 9P
'bi3ojoji[) .^ Boido.isojjij^ Bimo^Buy ap oiJojBJoqBq p ua BpBjoip Bi^uajajuo^ ([)
ojsa ap uoianjos bj b opinqiJiuoa ubij ojubj anb 'qaBqsaiJ^
sBSajoa siui ap sauoiaBijsaAui sb[ ap osa.iáojd [a jBAjasqo japod
oxSajiAijd un ajJBd im jod opis Bq A opsqoad oqaaq un ua asopuaijJtA
-uoa Bjsa stsa^odiq Bjsa soub f sounqn so[ aiuBjnQ "BjqBq SBUouauoq
ouioa 8B[n^o ap sodij sojubi ap Biauaisixa b^ jauodns oaiSo^ sbui ^aa
anb uoiuido b^ osajdxa 66l oyB Ia ua JaM^oa^ ajuauíB^og 'SBiui^sip
SBi^BSi^odiq SBuouuoq 9 ap Biauajsixa b^ opBqoad asaaqBq ap sand
-sap Baambis m otquisa ou SBSoa ap opsisa ajsa Á 'sBqojouioaa Á sb^ij
-osBq 'sB^ijoptaB SBpBuiB^ 'B^npuiq^ B^sa ap aoiaa^uB o[nqo[ ^a ua sbj
-njaa ap sodij sa^j ajuauíBjos UBinSupsxp as soub a^usanQ 'auuij Bjjaxj
opuBsid souiBjsa anb aaajBd am jui b 'o^ubj oj aod j^ 'sxsijpdiq bj
ap sajBuoiaunj saaouin^ soj ap sajopBiisaAui soj Jod B^sandojd uoia
-B^ajcdjajuí bj á jbuijou sisijodiq bj opuBipnjsa soSojoupaopua soj
ap sojuaiuiiaqnasap soAanu soj ajjua SBiauBdajtasip ^sq ou sqoaj bj
bjsbjj -snanuí ap uotobuijoj ojsta Bq aipBu sojijojuaaB sajouin^ soj
u^ anbaod 'Bijapuaadaos aui 'sBsoantu SBjnjaa sbj ap SBJosanaaad sbj
uos jBuijsaiur Bsoanuí bj ap SBjijpiuaSjB SBjnjaa sbj anb jaaja Jtaosq
B-iaisinb aui oSojojsiq un is oja^ "jbuijou siuuapida bj ua anb osaaojd
omsim ja 3a as anb Bas o 'sBsouiBosa SBjnjaa ua ubuuojsubjj as A buijbj
-anb jbuijoj UBjuaiut sajBSBq SBjnjaa sbj apuop soaoj Biauanaajj ajuB^
-ssq uoa BJ^uanaua as 'suapoa snojn ap sajjoa uBipnjsa as opusna 'ojd
-uiafa jo^ 'Biauapaaojd ns ap opifa^ jap sauoiaunj sbj 'opBaS oi^aia
BjSBq 'usquit ua^iao jainbjBna ap sa^oiunj soj ap bj^o^bui ubji Bq
•jbuijou Biojojstq bj ap sopsijnsaj soj uoa op^anas ap UBjsa oSojojsd
-ouioiBUB ja aod SBpiua^qo sauoiaBAaasqo sbj opu^na 'oatjuajnB ouioa
jBjdaaB apand as OAanu oqaaq un 'BjSojoiq bj ua anb aoaasd aj\[ 'btjbj
-inqd BjnpuBjS bj ap JooajUB ojnqoj jap BiSojojsiq bj ap Bajaos ojb
jiaap oijssaaau sa 'b^bj bj ap sistjodiq bj ap saaouin^ soj uoa opBU
-oiaBjaj Bjsa anb 'Biauaaajuoa ira ap oiafqo ja ua JBjjua ap sa^uy

BlO[OISIJOlSTH B[ B

soj
Bipusp2 BAanj^j 'uip^unQ
uaoup^ ap 'daQ jap
í Ja '¡OJd

�problema. Al mismo tiempo hay que reconocer la inmensa labor de
Romeis quien, gracias a los verdugos de Hitler, tenía la posibilidad
de estudiar glándulas pituitarias de personas recientemente ahorcadas.
Romeis distingue 6 tipos celulares a, /?, y,. . . usando las 6 letras pri
meras del alfabeto griego. Romeis no se preocupó del problema de
la secreción específica de sus diferentes tipos de células, limitándose
a la descripción minuciosa de su morfología y de la afinidad de tales
elementos por ciertos colorantes, usando el método Kresazan. Las
células cromófobas en la nomenclatura de Romeis son las células y.
Las células f3 y 8 son dos tipos distintos de basófilas, y las células
a y e tipos de acidófilas. Pero no basta teñir células con colores dife
rentes. Lo que queremos saber es cuáles son los productos de estos
distintos tipos. El progreso de los últimos años se debe principal
mente a la introducción de unos cuantos métodos histológicos nuevos
y a la comparación de la estructura de la hipófisis con su contenido
hormonal. Usando cantidades fisiológicas de tiroxina, Purves y
Griesbach han podido demostrar que después de unos cuantos días
de administración de la hormona tiroidea un tipo de células basófilas
se puede eliminar completamente de la adenohipófisis de la rata. Las
células que desaparecen en tales circunstancias tienen las caracterís
ticas siguientes: reaccionan con el reactivo de Scbiff, o sea con la
leuco-fucsina después de oxidación con ácido peryódico. Por lo tanto
dan la reacción de una glucoproteína, un hecho de cierta importan
cia, porque la tirotropina pertenece a esta clase de proteínas. Ade
más, estas células, llamadas tirotrofas por Purves y Griesbach, se tiñen
específicamente con la aldehido-fucsina de Gomori, y se distinguen
de otras células basófilas por su forma angular y por su localización
en el centro de la adenohipófisis. Las células tirotrofas tienen una
forma irregular moldeada por compresión de células vecinas. Cuando
se inyectan cantidades fisiológicas de estrógenos, las células tirotrofas
se mantienen sin cambio, pero las demás células basófilas desapare
cen. En su primera comunicación en el año 1951, Purves y Griesbach
reconocieron solamente un tipo de células productoras de las gonadotrofinas, pero más recientemente, y no sé si el trabajo ha salido
ya, han distinguido dos tipos y les ha costado bastante trabajo encon
trar pruebas de que haya realmente dos tipos de células, una de
las cuales secreta la hormona estimuladora del folículo y la otra
hormona luteinizante. Ambas reaccionan con el reactivo de Schiff
después de oxidación con ácido peryódico, porque también las gonadotrofinas contienen hexosas en sus moléculas, o sea que son glucoproteínas. Las células gonadotrofinas que se encuentran en la peri
feria de la hipófisis se tiñen fuertemente (con el reactivo de Schiff
y estas células están cerca de los vasos portales y tienen la forma
redonda u oval). No voy a analizar aquí las razones que han conven
cido a mis colegas neozelandeses de que estas células periféricas son
las que producen la hormona estimuladora del folículo. El otro tipo
de células gonadotróficas están situadas más interiormente y se dis
ponen en un arco alrededor de la pars intermedia. Son pálidas y no
— 30 —

�— 18 —
•Bapiojji Buouuoq bj ap bijbj 'opunSas A opoi-oipBJ ap aiuaiaijns p^p
-ilUBa Bnn ojatnij^ -sisijodiq ap sajoumi so^sa ap ojjojJBsap [a bjbcI
soiJBsaaau uos saJojDBj sop :Bja soiuauíuadxa sojsa ap upisnjauoa
B^ #B}np}sqB BJa sojaafui soj ap oipaui jod upiaaaiojd Bq 'buixojii
ap sauotaaaXui o sapiojji ap souafui UBjqiaaj sauna-ijiui QO^ 9P s?ui
ojb uoa sopBjoa^ut sajBtuiuB scq is jBiíAa Bipod as smjodiq-ouapB
bj ua BiSB[doau bj anb cnquasap SBiaapy uorani ua opBuuojsuBJi
BjqBq as sisijodxq B| sandsap SBjp QOI 9n^ ^ oubiub^ ap opBjuauíiiB
BjqBq BjiBiirnid b^ opoi-oxpBj ap sap^pijUBD sapuBa^ ap sauoioaa^ui ap
sandsap sasam ^ anb 91A UBmqio^ 'Bza^jn^BU ns otaa[qBjsa saaop
-BaoqB[oa sns uoa qiJn^ Á saaouini sojsa oiqijasap uBuiqao^) ^sapioaii
b^ ua^njisap anb sapBpijusa ua opoi-oipBJ uoa sopBiBJj sauojBj ua
uaA as ajuauía^uanaaaj ubj anb 4sooBjin;td saaoumi so[ ap oipnjsa ^ap
auaiA bjb[o sbui Bqan^d B^ 'uoimdo iui u^ *soa^o so^ uoa BzuBfauías
Bjjata Jaua^ uapand soun so^ 'a^uaiuBaidpasojaBui 'unB {pijip sbui Bsoa
b^ aaoBq bjb¿ 'SBiuo^oa SBqanuí ua sa^uanaa.xj aiuBjsBq uos BiSo[ojBd
ajuaaajxp ap sistjodiq b^ ap sajoumi p^pa Bisa ua anb p^pqBnsBO
B[ Bp Á sofaiA sa^BiuiuB ua ajuauíajuanaajj Anuí uaaa.iBdB saiouinj
sojsa b^bi B[ u^ 'sapEi^noijip sapu^aá jaauaA anb ^iqBq anbaod 'uos
anb o\ ouioa SBpiaouoaaj uo^anj anb b^sbi^ psBd odiuaij oqonj^[
•SBaisB[doau aiuauiBouBjj o
sapuBjS sisxjodiq o;sia ubi^ 'sb^bj ua o sauo^BJ ua Bapioji^ Buouuoq
B[ ap Btouaioijap b^ ap so^aaja so^ opuBipnisa saaopB^ijsaAui soqanj^
•BuidoJioiij uaanpo^d anb so^ijosBq SBiuouapB opBJ^uoaua usq as sau
-oiaipuoa sa^Bna ua JBnSiJaAB b souiba Baoqy 'SBOisB^doau SBaijoj^oap
SBjrqaa Jod ajuauíBAtsnpxa sopBuuoj sojapBpjaA ssiuouapB ap uoiobui
-ioj tb\ b fa^[ 'sosbo soqanuí ua 'anb JBj^npou BisB^d^adiq Bun BiaBq
Biauapuaj eun uotaipuoa B^sa ua ^ÍBq 'ssjqB^d sb^^o u^ "Bjuio^oap
-lojqi ap Baidij B[n[aa B[ ua ubuuojsub.ii as A UBoqdiijnuí as s^jnjaa
SBisa is sbiu oqontu A 'sodnj ua aiuauíaiuanoajj usaiuanaua as sbjoji
SBjnjaa sbj jbuuou BjnpuBjS bj ua b^ "O^auínu ua BiuauuiB bjij
Bjnjaa ap odu ojio ja 'BapioJii Buouuoq bj ap Biauaiaijap X^q is
OJa,j 'Bsnjip jas ap ofap SEjoJiopsuoS ssjnjaa sbj ap BisBjdjadiq bj
j^no ja ua BiABpoi osbd ojos un opBJiuoaua aq ou ojad 'SBpBziuioiaap
-buo sbibj SBqanuí ap sisijpdiq bj opsipnisa aq o^ 'uoiaEJissa ap sbj
-njao sbsouibj sbj ua ubuuojsubji as SBtuapy 'aiuaiujBuiJOu uBJiuanoua
as ou apuop joijoiub ojnqoj ja ua sauoi^aj jbzubojb b u^áajj osaaojd
aisa ua A aiuauíajqBjaptsuoa usisBjdjadiq as SBjoJiopBuoS sBjnjaa sbj
BiraoiaapBuoS bj ap sandsap 'uaq^s "spfj ouio^ 'sbjojiojji A sBjojiop
-buoS SBjnjaa sbj aJiua SBiouajajip sbui BjABpoi ^^q anb jaA b souiba
'SBjijosBq SBjnjaa sbj ap BtSojoiBd bj BJoqB souiBjapisuoa i '^uij
-oJiojji bj ap SBJOianpojd Bjapisuoa sbj BJoqB 'BuidoJioaiuoa-ouajpB
bj UBjJianpojd ijouio^) ap OAjia^aj ja jod SBpiuai SBjnjaa sbj anb
Biuodns ozuaiiuoa ja ua anb 'iuijbj^ j^ 'BiuBiuajy ua iqaBj&gt;^ jod A
BaiSjag ua* pusjjajj jod 'soptujq sopBis^ soj ua iuijbjj Jod
opis Bq SBjijosBq SBjnjaa ap soiuiisip sodu ouioa sbjojiojii A
-buoS SBjnjaa ap oidaauoa j^ 'JJJH9S aP ^JiaBaJ ja uoa Jiqap uoiaa^aj
Bun oanj apsap u^p anbun^ 'opoiaui unáuiu uoa uaiq ^nuí uaup as

�Por lo tanto Gorbman sostiene que los tumores hipofisarios son debi
dos a la irradiación y la deficiencia en la hormona del tiroides.
Goldberg y Chaikoff también observaron una hiperplasia de gran
des células basófilas con aumento de actividad mitósica en la hipó
fisis de ratones tratados con grandes cantidades de radio-iodo, y pu
dieron evitar tales cambios mediante tratamiento con tiroides dese
cado. Pero no hace falta destruir completamente el tiroides por medio
de radio-iodo para obtener tumores de la pituitaria. En ratones ex
puestos a los efectos del radio-iodo tres días antes o después del
nacimiento, tales adenomas ocurren frecuentemente en ciertas cepas
cuando los animales llegan a la edad de aproximadamente un año.
Gorbman clasificó estos tumores pituitarios como cromófobos, y esta
clasificación se mantiene en la literatura hasta la fecha, a pesar de
los resultados obtenidos por Fürth y sus colaboradores. Fürth y
Burnett transplantaron tumores de la adenohipófisis producidos en
ratones por radio-iodo y descubrieron que estos injertos no se podían
propagar en animales normales sino solamente en ratones radiotiroidectomizados. Por transplantación seriada obtuvieron al fin tu
mores que no dependían ya de la ausencia de la glándula tiroidea.
Crecían rápidamente en animales normales, produciendo metástasis
en ganglios linfáticos. En otras palabras, estos tumores transplantados
habían llegado al estado de autonomía. Pero mucho más importante
todavía era el hecho siguiente: la presencia de un tiroides normal en
el recipiente permitía apreciar la actividad funcional de tales injer
tos. Cuando estos injertos tenían tamaño microscópico, estimulaban
el tiroides de una manera definitiva. Cuando crecieron, los injertos
produjeron bocios nodulares. Determinaciones del contenido hormo
nal realizadas en el laboratorio de Fürth y además en tres otros
centros, confirmaron que los tumores transplantados mostraron una
concentración alta de tirotropina. De interés especial son las deter
minaciones de Evelyn Anderson, porque demostraron que ninguna
otra hormona pituitaria estaba presente en cantidades significantes.
Así me parece que no cabe duda que hay tumores de la hipófisis
formados por células que secretan tirotropina.
La presencia de tumores en la adenohipófisis de ratas tratadas
con bociógenos por largo tiempo ha sido observado frecuentemente
por varios investigadores. El año pasado Moore y sus colaboradores
observaron tres casos de tumores pituitarios en ratones tratados con
propiltiuracilo durante 18 meses. Las tiroides de estos animales con
tenían tumores malignos. En 1953 describí la presencia de tumores
de la pituitaria conjuntamente con adenomas del tiroides. Llegué a
Dunedin en el mes de abril de 1948 y desde aquella fecha empecé
a estudiar los tumores llamados espontáneos que ocurren en la colo
nia de ratas que mantenemos en la Facultad de Medicina de mi
Universidad- Durante los primeros tres años de mi estancia no vi
tumores espontáneos de la tiroides aunque encontré unos cuantos
tumores de la pituitaria. Ni siquiera observé durante este período
tiroides estimulados. Pero este estado de cosas cambió en el año 1951.
ao

�—

—

bj opajBd^sap anb n^ ojuaxuoxu ^a ug 'Bmajo^doanjío ap uop
-3B3J BJ OpUBp 'SOJXXUBjS 3p SBU3JJ UBqBJSa X pBpJ3A 3p SBJXj^SBq UBJ3
sajBJOxunj SBjnjaa sbj osb3 ajsa ug •ajuaxu.xoxjajuB SBpBAaasqo sbj ap
UBixxiíuxjsxp as anb sajBxuxuB g ap sxsxjodxxj bj ua sauoxsaj opBJjuoaua
souiaq sandsap sasaui soun X 'Bjaxp bj b oaissjod ojnpox ap ojuaxu
-ajdns un opxpBUB souiaq sbjbj ap bxuojoo Bjjsanu ua opox ap Biauaia
-ijap ap op^jsa ja jBipaxuaj BjBd 'uoxsboo bjjo ua oqaxp aq bX oxuog
soaxdo.iio.ixj saaouinj so[ b jbuib^ o^aajaoa sbiu Boas anb oaja o^ubj
I Jod '^urdoajojij ap sapBpuuBa sapuBJ opB[nuinaB UBq sapjouxnj
sb[ anb Bas o 'Buiajoadoai^á ap soua^ UBjsa anb uBaipui anb
ap X Jjiqas 9p OAijasaa p uoa SBSuajut sauopasaj JBp uapand
oduiaij ouisiui p X aiaanj BT^ijosBq cun jpinbpB uapand
sa.iouinj so^sa sauopipuoa SB^aap ua :BiABpoj uozbj bjjo X^q
•uaSiao ns souaui o^ jod Baipui ojsa anbaod 'sB^xpsBq SBppa oxuoa
osBa oj^sanu ua SBpBaxjxs^p 'papt anb souaxn oi^axxxu anbuxxs '
-ajd aaaJBd 3\n xxu y *so[nuBj uauaxj sbxubC anb 'spuxo^ ap X
sb^ 'sxsxjodxq-ouapB s^ ua uajsxxa a^uaxupxujou axxb SBqojoxuoaa
sb^ uoa uoxsnjuoa Xbx^ saoxiojua 'sBqojoxuoja oxuoa SBpBaxjxssp uos xg
¿soaxjxaadsa sopu^aS sns opxpjad ubxj anb SBppa sb^ b jbxub[| oxuoa?
:Bxna[qoad ojjo BjABpoj Bpanb 'Baxuaa^ ap ejpj b[ soxuBjJBasap xs oja^
•B^npuB^S B^sa axuaj oaodxuBj xu ^Bfxj xu aqBs ou aiua^ Bxpnxu anb
sa 'apap apnp axu 'bj^o Bg *sxsxjodxq b^ ap saaoxuni so[ aaqos Banj
-Bja^^ b¡ ua uoxsnjuoa b^ubj X^q axxbjod sauozBJ sbj ap Bun a^uaxuajq
-Bqoad sa osg *sojp Jod Bppnpojd Buoxu^oq bj ap pBp^uBa bj Bpoj
xsbo UBaaqxj anb ouxs uaanpojd anb Buoxnaoq bj UBjnxnnaB ou anb
'bjbj bj ap sxsxjodxq bj ap sajBuoxaunj saaoxunj soj ap ooxdj^ Xnxu sa
ojsg 'SBuxajoadoanjS ap ojjb opxuajuoa un u^xuaj s^jnjaa s^aod SBun
a^uaxuBjos :Bpuajajxp bjos Bun uoa 'sbjo^jojxj SBjnpa sbj oxuoa uojbj
-jodxuoa as axxb Bas o 'xjoxuo^) ap o JJiqag ap OAxiaBaa p uoa ajaanj
uppasaj Bun u^qBp SBjxjosBq ajuaxuajaanj SBjnpa sbj anb JBajsoxuap
opnd as JJiqag ap uopaBaj bj X poxuo^) ap sopopxu soj uojBaxjdB as
opuBn^ -Bapiojxi Bpuapxjap bj ap BaxsBja uaíoBiux bj cujsoxu oupaA
opxfa^ p SBxuapy 'sajBJoxunj. ssjnpa sbj ap bxjoXbxh bj ua Jiqap X
SB^uBixa SBun ua ajaanj Bja 'SBjnjaa sbj s^poj ua jBnSx Baa ou BxjijosBq
Bjsa oaa^ 'BxjxjosBq ap opBaá ojaaxa un uojBJ^soxuap 'nBjoaxuBdB^
ap opoptu ja uoa SBpxuaj 'anb SBjnjaa jod so^sandxuoa 'ajqBXJBA
oubxubj ap SBxnouapB uBag 'sajopajuB soub ua ojsxa soxusxqBq anb soj
ap sajua^ajxp Xnxu UBja saaoxun^ soisg 'jBjnoxjJBd BiSojo^siq Bun uoa
soxuBj^uoaua sou sxsxjpdxq sajBj ap Biáojojsxq bj oxpn^sa as opuBn^
•BpBzuBAB pBpa ap sb^bj ua UBja sojja sopoj X 'odxuaxj oxusxxu jb
BXJBjxnixd bj ua uoxsaj Bun uasaxAnj anb soaod soun a^uatusjos BjqBq
'jBjnpou oxaoq uoa sbjbj ap sosbo soqonxu BjqBq anbuny "sajBiuxuB
soj ua opoq uaiqxuBj X^q ouBxunq oxaoq Xbxj apuop anb sa opxq^s
uaxq X oaxxuapua oxaoq X^q 'uxpaunQ Bjsa apuop 'oSbjq ap bxouxa
-ojd bj ug -SBxuouapB sop o oun UBxua^uoa soxaoq so^sa ap soqonxu
X 'uopBiuaxuxjadxa b sopxjaxuos sajBxuiuB ua oxuoa ounSjB o^uaxxu
uxs sajBxuxuB ua ojubi sopoq uoJapajBdB odxuaxj oxusxxu jy

�ciencia tiroidea, apareció acumulación de tirotropina y al mismo
tiempo estos tumores benignos cesaron de crecer.
Ahora vamos a dejar las células basófilas y los tumores deriva
dos de ellas y vamos a tratar de las neoplasias que, como creo, tienen
su origen en las células acidófilas. Es bien sabido que la somatotropina es secretada por células que se tiñen con la eosina u otros colo
rantes como la eritrosina y la patología humana ha demostrado clara
mente que el tumor pituitario responsable del exceso de crecimiento
en casos de acromegalia es formado por células acidófilas. Desafortu
nadamente, adenomas formados por células secretorias de la somatotropina no los hay en roedores. Pero hay otro tipo de tumor funcio
nal acidófilo, tanto en ratas como en ratones. Dawson y Friedgood
descubrieron que poco tiempo después de la copulación aparecen
células en la adenohipófisis que se tiñen con el carmín. Pues bien,
se ven en gatos y conejos dos tipos de células acidófilas: las que había
antes, de color naranja, y las nuevas, teñidas por el carmín. Dos
tipos distintos de células acidófilas ocurren también en otras especies
de animales y en la pituitaria humana. Son las células a y e de
Romeis. Según mi conocimiento, solamente Mme. Lacour colabora
dora de Oberling, ha tenido éxito en teñir, en la adenohipófisis de
la rata dos tipos distintos de células acidófilas, usando el método
original de Romeis. Mme Lacour vio que las células de color naranja
aparecieron durante el embarazo aumentando considerablemente en
número durante los tres últimos días y persistiendo durante el pe
ríodo de lactación. Por lo tanto Mme. Lacour adscribió a las células
naranjófilas la función de secretar la hormona luteotrópica o la prolac
tina. Dicho de otra manera, tienen la misma función que las que se tiñen
con el carmín. Así, la mayoría de los investigadores están de acuerdo
en que la hormona luteotrópica es formada en las células acidófilas
y, como ya he indicado, hay buenas razones para suponer, que estas
células son distintas de las que producen la somatotropina. Ahora
voy a someter a vuestra consideración el que la gran mayoría de los
tumores espontáneos de la hipófisis que se ven en ratas y ratones de
edad avanzada, igualmente que los tumores que se desarrollan en
estos animales después de la administración prolongada de estrógenos, son realmente tumores funcionales formados por células que
secretan prolactina. Sé muy bien, que solamente durante los últimos
años este concepto ha sido avanzado por Mme. Lacour, por Mühlbock
en Holanda y por un servidor de Uds. Espero que me van a perdonar
que empiece la exposición con un relato de mis observaciones. He
tenido la buena suerte de encontrar en una rata gonadectomizada
cuando tenía 14 meses, un tumor pituitario, realizándose la autopsia
unos 5 meses después de la gonadectomía. La autopsia demostró atro
fia de la vagina y del útero y comprobó la ausencia de los ovarios.
Pero las glándulas mamarias tenían un aspecto francamente hiperplásico y además tenían quistes llenos de fluido lácteo. Las glándulas
mamarias eran el único órgano estimulado; todas las demás glándu
las sometidas a las hormonas pituitarias eran normales. La histología
— 34 —

�sbj ap ojuaiunaaaa [a aiqiqut bjbcI Buanbad opBisBiuap Baa ouaSoajsa
ap p^pijuBa Bjs^ 'o^ cj'^ je joajsaqjijsa A Buiaajsajoa aod SBjsandiuoa
SBjajqBj ap uopBjuBjdun bj ap sandsap sajBimuB ua ajusfamos amoip
-uis un opBAJasqo aq uaiquiBjj^ "upiaaaaas Buajd ua A SBpBjjoaaBsap
UBjsa SBtJBuiBui SBjnpusj^ sbj anb SBajuaiui 'uoiaBajSBa ap souSis
so[ UBajsanuiap buiSba A oaajn BpBziuiojaaiJBAO bjbj Bun ua apuop
ojduiafa oajo XBq isy *bijbuibui BjnpuBj^ ns opuBjntuijsa 'BjaraaS
sa^o bj b os^d 'oiaBsijodiq aouinj |a aod osaaxa ua BpBuiaoj buii
-aB^oad u\ :ajuaxnis B^ sa BpBajSBa B^auíaS bj ua BiaBuiBiu B^npus^S B[
ap umaB^niuijsa bj ap uotaBjaadaajui aofaui b^ anb aaaa^d aui Baoqy
•soaijoajB ajuauiBja|duioa UBaa buiSba b[ A oaajn \9 anb ap asead
b 'BpBaaBui upxaB^nuiijsa ap souáis so[ oajsoui uaiquiBj BpuiaS Bajo
B^ ap BiasuiBui B^puB[ B[ sosBa soaod soun ua oaa^ 'BaSajuj B[aui
-a^ b^ ap SBiaBuiBui SBjnpuB[ sb[ ap uoiaB^nuiijs^ Bsuajut Bun BiqBq
oduiatj ouisiui ^y -souaáoajsa uoa sopBjBaj sapuiiuB ua uaA as anb
so[ ap BpBU ua UBjn^uijstp as ou soiaBsrjodiq saaouinj sojs^ 'buiou
-apB ua puiaojsuBaj as sisijodiq B[ anb ap opBj[nsaa p uoa 'osaaxa
ua ouaSoajsa uBq^jaaaas anb saaouinj so^p ua uoaBUiaoj as puij
p A ajuauíauiaoua uoaapaaa Bajo B[ ap soijbao so[ 'spBajSBa Bpuiaá
B[ ap ajuatuaAoad BaijoajopBuoS uopBpuiijsa B[ ap Bpuanjjuí b^
oÍBg 'ou^aon^j-ouiui 'ouaSoupaBa un ap sapBptjuBa ssuanbad uoa BpBj
-Baj anj ' (sa^ajui Bajo B[) BpBziuiojaaiaBAO Bj^a Bun Baa SBpuia^ ssjsa
ap ^uj^ "sisoiqBaBd ua SBpBjunf s^aquiaq SBjsa ap SBfaa^d souiBjuaj
:ajuain^is uopBAaasqo B[ sorapiq 'sisoiqBaBd bj ap sojaap so[ souiBq
-Bipnjsa opuBna 'soub soaod soun aa^jj •BuijaB[oad b^ ap SBaojanpoad
'ssatjpadsa s^ppa aod op^uiaoj aouinj un aod opBjaaaas aojaBj un
ap Bpuanaasuoa sa BiaBiUBiu B[npuB^ b^ ap uopBpuiijsa B{ anb J9U
-odns anb X^q ajuauí^sozaoj Á 'aBja^asap apand as BaiuaSoajsa Bpuan|j
-ui ^\ inby "souaui oqanuí tu 'oua^oajsa ap osaaxa X^q ou 'buiSba
b^ ap A oaajn pp opBjsa p Baipui ouioa 'osBa oajsanu u^ *ajsiAaa so[
anb oipjida pp uopaaaas ap ojanpoad pp soua^ UBjsa 'sauopipuoa
sapj ua 'sojnajjBUBa so'q "BiaBUiBUi BppuBj^ b^ aaqos souaSoajsa so^
ap ojoaaip ojaaja un b UBqBuipui as saaopB^ijsaAui soun^[B A Banj
^ ua BiauBdaaasip BiqBq oaa^ "ouauíouaj ajsa ap o^oaassap p
oiaBsaaau Baa oiaBjinjid uaSiao ap aojaBj un anb ap uop^aipui
Baa 'sopBziuiojaasipdiq sajBUiiuB ua a^njaap Bipod as ou bubuibui
BppuB|S b^ ap uopB[nuiijsa bj anb ap oqaaq ^^ 'sisipdiqouapB bj
ap SB^ppraB SB^n[aa sb^ ua soaijsiaajaBaBa soiqui^a ^Bq SBiausjsunaap
sa[Bj ua anb Bjsuoa uaiquiBj^ 'ouaSoajsa ap osaaxa X^q opuBna uaaaaa
sopajpuBa so\ 'asán| aauíiad ua 'oraBuiBui opifaj p ua anb sa opiq
-es uaiq 'soub soqanuí aaBq apsaQ 'otaBjinjid aouinj pp ajuaiuaAoad
ajuaSB un b Bpxqap Baa SBiaBuiBui SBjnpuBjS sb^ ap uppBpuiijsa b{
anb ap uoiaisodns b^ BaiSo^ aaaa^^ 'SBpnaBA uoa SB^josBq SBjnpa ua
BpuBpunqB Bas o 'uopsajsBa B[ ap soaijsjaajaBaBa soiquiBa soaidij soj
BqBajsoui'BUiouapB p aod BpBdnao ou sisijodiq bj ap aja^d B^j '^jtjop
-xas uotaBjnuBaá ajuBpunqB uoa saao^Bui o^jb sojuauíaja BiqBq 'sBjja
aajua sopBdisip 'oaad 'uop^jnuBa^ uis SBqanuí 'sBuanbad ajuauíBAij
-Bjaa SBjnjaa aod opBiuaoj BqBjsa aouinj ja anb ojaAaa sisipdiq bj ap

�ratas, y cerca de 14 meses después de la implantación de la tableta,
el estado del estro continuo cesó de existir. En algunas ratas el ciclo
se restableció, pero los frotis tomados de la vagina de otras, indi
caron un estado anestro por períodos prolongados. La autopsia de
un animal con tales síntomas mostró la presencia de un tumor de la
hipófisis, que histológicamente tenía las mismas características que
los adenomas ya mencionados. Dicho de otra manera, estaba com
puesto por células acidófilas con aparato de Golgi de tamaño extraor
dinario y con una granulación acidófila que variaba de zona en
zona. En algunas regiones del tumor, las células acidófilas abunda
ban, en otras escaseaban. Los ovarios no contenían cuerpo lúteo, pero
sí folículos maduros. El epitelio de la vagina mostraba mucificación,
indicación clara de ausencia de cuerpo lúteo, de que la concentra
ción del estrógeno no llegaba al nivel necesario para inducir oestro.
Las glándulas mamarias eran hiperplásicas, con desarrollo del apa
rato alveolar. Su epitelio estaba excretando fuertemente. Pues bien,
existen condiciones en las cuales se puede eliminar los estrógenos
como agentes responsables de la lactación, si se quiere dar este nom
bre a la secreción de tales glándulas. Solamente la patología de la
pituitaria puede explicar este fenómeno en tales casos. Mme. Lacour
también mantiene este punto de vista, porque observó secreción e
hipertrofia de las glándulas mamarias cuando los tumores hipofisarios, inducidos con grandes cantidades de estrógeno, contenían
células naranjófilas. He mencionado antes que, según Mme. Lacour,
tales células ocurren en la rata normal solamente al final del emba
razo y durante el período de lactación. Tumores espontáneos de la
misma estructura se han visto en ratas de varias colonias y más
recientemente también en ratones. Pero en esta especie, exclusiva
mente en las hembras: indicación de que las hormonas sexuales pro
bablemente juegan un papel importante en su etiología. Mülbock,
en Holanda, los encontró en los híbridos de dos cepas puras. Él de
terminó el contenido de hormonas de estas hipófisis neoplásicas y
encontró que, mientras la concentración de todas las demás hormo
nas era muy baja, la de la prolactina era elevada. Desafortunada
mente, Mülbock hace la suposición que las células cromófobas secre
tan la prolactina. Nosotros también hemos recientemente visto en
cepas puras de ratones obtenidas por mi señora en Dunedin, adeno
mas de la misma clase. Nuestros ratones se distinguen de los de
Mühlbock solamente por el estado de sus ovarios. En los animales
nuestros se ve el síndrome siguiente: tumor pituitario, hiperplasia
quística de la glándula mamaria con o sin presencia de tumores
mamarios, hiperplasia quística de la mucosa uterina y ovarios peque
ños que carecen de corpora lútea.
Se ha discutido si los tumores experimentales producidos en
la hipófisis por estrógenos son tumores verdaderos o condicionales:
depende de las circunstancias. Deansley, Nelson y yo también, he
mos visto la regresión de hipófisis bastante grandes cuando cesó la
administración de estrógenos. Por lo tanto hay en la rata un
— 36 —

�—L —
-oad bj anb Bjnjaa ap jBiaadsa odij un SBiJB^injid SBuouuoq sias sbj
ap Bun BpBO B^Bd ^^q 9nb ap opiauaAuoa u^q ara anb ssqanad sbj
sPfl B JBjuasajd oprpod aq 'sand jsy "HXDV 9P SBJoianpoad SBjnjaa
aod ajuauíBJaiua eopBuuoj sajotnn^ ^eq anb sa o^uauíoui ja aod
Bsaaajuí sou anb oq "aanpoad sbj anb SBiJBjinjtd SBjnjaa ap odij ^ sa
jtma A sísijodiq bj ua Buouuoq Bjsa ap uoiaBzqBacq b^ ap BaaaaB psp
-imiuBun ^Bq o^[ -SBqojoraoja SB^n^aa ap ouioa SBatxuoiB sauoiso^dxa
ap sandsap sauojBJ ua UB^^o^JBsap as anb sisijodiq B[ ap saaouin^. s&lt;q
BaijiSBp q^n^ 'Baidoaj-oaiiJoa-ouajpB Buouiaoq B| aas aqap sojjafui
so[ aod opB^ajaas ojanpo^d ^a anb uozbj Bqanuí uoa ajai^ns q^n^ A
'^uiqsn^ ap pBpatuaajua bj ua uaA as anb sbuioiuis so[ uoa sauojBJ
sojsa ua B[[ojjBsap as anb oaiuip ojp^na p JBJBduioa apand as oiubj
t xotl 'uopB^nuipsa a^aanj ap sou^is uo^bj^soui SBupaopua SBpp
-ub^ sb[ SBpoj aajua sapuajJBJdns SBpsdBa sbj aiuauíBps sotJBjxnjid
sojaafui sap^ ap sajopB^Jod so^ u^ 'a^qBjapisuoa Biuadojpoju^ Á
Biuadoana[ buii aod opBziaajaBaBa BqBisa oauín^uBS ojpBna ^^ -praaou
uojbj un ap osad p sa^uapAinba sapBpiiuBa Bas o 'sBpBiaaaxa uojanj
soatqna sojjauujuaa ^g b ^^ ap sapBppuBa A 'ajuauoduii Baa Buni[
-od Bq -Biuiaan[áaadiq a Bijnsoan^S aod BpBUBduioaB ajuauípuoiSBao
'Bianqod 'ozBq pp A ouuj pp BijoajB 'pBpisaqo 'saaojdaaaa so^ ua :sa^
-uaxn^is sbuio^uis so[ uoaafnpoad souafut soisq 'sapuiaou sapuiiuB b
sa^qB^UB|dsuBJj uBaa anb pqoad as SBuiapB A 'oupaA opifaj p uapBAUi
anbaod 'sou^ipui oiuoa saaomnj sojsa aBaapisuoa anb -bjj "sasaui 9^
so| ap saiuB sojaaiqnasap uoaanj soaod A 'uopBipBaat b^ ap sandsap
soub sop ap Baaaa sbuioiujs ofnpoad saaouin^ so^sa ap bijo^bui Bq
•sBaiumjB sauoisojdxa b so^sandxa sauojBa ua sisijpdiq bj ap saaouin^
uoaaiqiaasap uojdq A uapspB^) 'q^anq *opBSBd oub ja ojaaiqnasap
jBjuauíiaadxa oiJBitniid aouinj ap odij oajo JBUopuaui b ^oa ajuara
-jBuiq -sxsijodiqouapB bj uaiquiBj ouis oaajn ja ua sisaua^iaotunj bj
b ajuauíBjos ou sajq^aijdB uos zjnqasdtq aosajoa^ jap sauoiaBAaasqo
sbj anb oaaa o^ 'sopotaad soSjbj aod uBn^oB ts sisaua^iaouin^ bj
ua soua^^oajsa ap SBuanbad ajuauíBAiiBjaa sxsop ap oa^ijad ja aaqos
upiaua^B bj opBuiBjj Bq soxib soqanuí aa^q tbA zjnqasdiq aosajoad jq
•Bsaa ojnuiijsa ja opu^na aaaaaBdBsap uapand 'opo^ ap aBsad b 'anb
oaad 'bijb opBisBuiap BUBauBaaBajuí uoisaad Bun apnpoad aod jbuiiub
jb jb^bui uapand anb oubuibj jbj ap soAisaaxa saaBjnSaaat sojuaiuiia
-aja Aui\ opBj oajo aod A soaapBpaaA saaouinj uos anb SBiuouapB opBj
un aod souiauai jsy 'Buiuauíaj jBnxas Buouiaoq bj ap sajuaipuadapui
jas b UBajj saaouinj sojsa anb Bqanad sa BpBziuiojaaiJBAO bjbj Bun
ua JiJjnao Bpand jouin^ ap asBja buisiui bj anb ap oqaaq jq *ojq
-aaaa jap BsoiAjau BiouBjsqns bj uapBAui ajuauíjBuoisBao anb soaiun
soj uos 'soauB^uodsa ouioo sopBarjisBja saaouinj soj anb JipsuB anb
^bjj 'ouaSpJisa ap oinjosqB o OAijBjaj osaaxa un b soptqap uos soau
-Bjuodsa sopBiUBjj stsijodiq bj ap s^uiouapB soj anb aauodns b outja
-ut aj^[ 'pBpjaA ap SBisBjdoau uos anb 'ouaSojjsa ap saaoijajui sbui
oqanuí sap^puuBa aod sopianput sajoxunj ua^sixa anb JijiuipB anb
XBq ojaq ^ojapBpjaA jouin^ sa ou a^uauíBai^pjojstq Buiouaps un b
BozajBd as anbunB anb 'sisijodiq bj ap jBJOuin^ oiaadsB ap ojuauín^

�duce. Yo, como cancerólogo, me he fijado en los tumores funciona
les y, a mi modo de ver, se han establecido durante los últimos años
cuatro tipos de éstos. En el hombre ocurre un tipo indiscutible, el
tumor de células acidófilas que secreta la somatotropina, los otros
tres tipos fueron descubiertos en roedores. Uno de ellos está formado
por células basófilas que secretan la tirotropina; otro por células
acidófilas, produciendo prolactina y el tercero, posiblemente cromófobo, secreta la ACTH. Es una lástima que la existencia de tumores
compuestos por células que secretan una u otra de las gonadotropinas no se ha establecido todavía. Para volver al punto de partida:
las observaciones de la patología experimental están de acuerdo con
los descubrimientos modernos de la endocrinología.

— 38 —

�•BpBJ)SB3 BJBJ BUIl U3 O[ljOpi3B JOUinj^''D
•(op;ijap[B-BiiiS3nj bj b
ijouioq ap opoiaiu 'sauoi3B[nuBj3 uo.) SBjnjaj SBijjniu) g Banáij B^ ap a[[BiaQ•^V^
•Bapiojij Biouaiaipp B[ BpiáaJJO.) ap o^an] 'bjbj buü ap opjosBq Biuouapy•'.o
•(snuEj^; obj^ ap opoiaui 'sauoi.)B[iuiBj3 uo.i SBpija.) sBJod) \ BjnStj b^ ap ai^iaQ"^"3
•Bapiojij BiouaiJijap uoo eibj buit ap o^tjosBq Biuouapy-\'o

ttl ^^^^^v ,*&gt;*'^Ii^^.¿'.r &gt;•.-. V •••^,•4

�Fie. 6. Glándula mamaria del mismo animal, son signos de secreción y de hiperplasia.
Fie. 7. Atrofia del útero (mismo animal de la figura anterior).
Fie. 8. Esquema de parabiosis.
Fie. 9. Tumor acidófilo en una gemela intacta (obs^rvese las tres grandes células
acidófilas, en el centro).
Fie. 10. (^lándula mamaria de la gemela castrada (dilatación quística de los canículos
por fluido lácteo).

— 40 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2789">
                <text>Aporte de los Tumores Esperimentales a la Histofisiologia Hipofisaria</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2790">
                <text>Conferencia dictada en el Laboratorio de Anatomía Miscroscópica  y Citología el 5 de Julio de 1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2791">
                <text>BIELSCHOWSKY, F. </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2792">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1954, Nº 13 : p. 29-40</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2793">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2794">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2795">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2796">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2797">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="339">
        <name>HISTOFIOSIOLOGIA HIPOFISARIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="340">
        <name>TUMORES</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="205" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="335">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c75d6f7bfda5b37d2603b5c409ce5b14.PDF</src>
        <authentication>a2a720a68c8cac293e7ec77998a4f43f</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2225">
                    <text>-IB nn op imqosqii pepa iq üBjquptd i[ ap ofij oppnat on a appiirpM nos 'sa Oleg (^)
BIJ38 uaiquiBi 'snSuay b[ ap soiuamaya eoy ap BAueyaj Bp^^yono^a Bun
laaaytpnea 'sond 'BomBjaipnd ¡g -(y) Eiuajuí a pnaoa upiA b[ b neaoi
atib so¡ ani) a;napaj sera uaSpo ap 'opnuani B 'nos '[Eiiaifluí Ejni
-p\a ny 8 HOApupj s^Sna^ B[ ap soinatua^ Bouaya 'Baaqiunjsoa X scap;
?aoFi^ oj anb no a zapidej X p8pi[QBj sctn noa nBtljniBa SBuiaj^a X
BBjaaauoa BBtuioj B^I '[BjauaS B^aj jod 'oraoa 'A -pepaiao^ jamb^na
ap pniíJídsa X ^paiBiu RpiA B[ ap oU0JABsap ya uoa opaaiiaB ouuim
ap 'amaniBTiuiíuoa BAanua^ ag pEpniBtnmj By ap oAiiuaAn; oniaií yap
oauB^UB]9ui a oana^omoq oianpo^d un sa on 'pitia oxBya '^n^nay n^
•aoaiisjti^nyy sopyinna tiosjaAip soy ap oairioyouoja uapjo ya
na opBpnnr 'oAtiBJBdxnoa opoiam oAanu un ^od nnu^ Bi^a ap bijoi^iu
-ajd By jif^epai somajEinainy 'SEn^iiuB bbui aanoyjByaJ sns B oiaadsa^
BpBJBdraoo BaiisjnSnry By juisaad Bpand bou anb oiuoiuiisai ya sa inbB
BsaJajuí son anb oq "Ejnipia hb ap najhjo yayí eyaijou B^ep bou anb ^y
BJas 'o.iadma BpEjBihnoa BjjBaiíoaia b*j '[BiaB^ ouibtabie nn na 'oinyos
-(je omBTATiiutijd un na na^uo ns e^uai nqut Esa ap jttn;an opt?{sa ya
anb üisnoa opoui on^mu a^j -BayqRjoABjsap aiuamBpBuiajjxa eayeaniEn
sauoioipnoo sey b 'outuuai aamijd na 'aBJtnqij]B aqap yena oy 'Bp^z
-nBAB oaod yBjjaiBra Bjn^yno ap 'opnnjap odu un sauB^BÁ soy uByaAai
'aiuamBaT^oiom^ 'opunm |ap natqniBi oms 'onBaTjantB aiuantiuoa yap
oyos on yÉuoipi-taní sbui By nqiJi ^;sa aaB ap oqaaq ya aod Biuapa^aE 39
'Binoip; ns X sauB^sX soy 'aiuanqBjniEii uBaoAoad bou anb ^ajaini [^

MOiooaaoniMí ^
•(sa^qtuouojj -Bap^aiunu fiQíJiafpn .í Bajqmo
oApafpy 'sauoisay^j BiaufOyjoy^ — -9Ujqu[B&lt;l ap
.iupifiq itiaojonoj — -BAinlMasap ntaopuo^ — -uíi

g 'puti^ ap popi^antiifi &lt;q u jot

HSf70H ^ S7JAÍ

�posible fijar la edad relativa de diversos contactos lingüísticos, cons.i derando las analogías de estructura y vocabulario de diversos
idiomas.
Con este objeto se debe tener en cuenta la totalidad de elementos
lingüísticos, vale decir, de toda cíase de palabras, de todas las formas
gramaticales, basta de particularidades do la construcción sintáctica
o del sistenm tone lie o, sin bacer caso de la acostumbrada distinción
entre elementos nativos u originales y elementos advenedizos (los lla
mados "prestamos lingüísticos''). La lengua humana lia sido siempre
un producto misto, constituido de elementos muy diversos, de suerte
que la importancia de influencias extranjeras nanea delie ser menospreciada.
En el punto extremo meridional del continente sudamericano,
colindan lenguas pertenecientes a tres distintas familias lingüísticas,
a saber: el nlacalufe (alacaluf, Sa 113), el onti [nona, S^ 113; cuyo
dialecto más importante es el selk'nam) (1) y el yámana (o yagan,
yaghan, S^ 113) o lengua de los yaganes. Aunque las diferencias entre
pnede decir con todo que pertenezcan a tipos diferentes. Lo misino
puede decirse para esas lenguas que para tantas otras de América:
a pesar de divergencias fundamentales en las formas concretas, los
sistemas sintácticos y, en general, los principios de la estructura gra
matical, son en realidad idénticos.
Esto no quiere decir que todos los idiomas amerindios sean de
un solo tipo estructural. Generalmente, se ha propuesto caracterizar
las len^uas americanas, en contraste con Jas de l:,uropa o ^sia, conio
polisintéticas, indicándose por este término, sumamente vago, que
tales partes que en nuestras lenguas se construyen como palabras inde
pendientes, en aquéllas son incorporadas a modo de elementos com
ponentes de una unidad sintáctica, a menudo de carácter verbal, como
se ve, por ejemplo, en el náhuatl ni-c.nLh-chl.iuia "yo-casa-hago", esto
Ícelos esquimales, sin embargo, son de tipo puramente aglutinante,
del mismo modo que lo son, por ejemplo, el japonés y otras lenguas
No obstante, la distinción entre esos tipos estructurales se hace
cuales parecerían representarla como fundada solamente en la grafía
de la lengua. Sin embargo, la distinción a la que acabamos de refe
tos más primitivos de la lengua. En el primer tipo —el llamado "poli
sintético" o "incorporante"— los elementos Formalívos del poseedor
(en la flexión posesiva), así como los del agente (en la flexión verbal),
preceden al nombre o al verbo, mientras que en el segundo tipo —el
puramente "aglutinante"— los mismos se expresan por sufijos (compá(I) E^ios düilcnua pürteneivu ^l tníima ^ru^a qus .si teh^elch^ de PalHRanlfl, o a tai l^n
gua^ chtm íde tW "hn

�— SÓt —
•UÜi-0^9 **^•* 'apnetu P san^iaj tu^ -a()
•119 '*?&lt;^ 'St "l&lt;* '^íjío^mlojtfiii^ wujtjmii^ wt •fiiuinsuons 'A(8)
•juisosi o¡ s^ optuíiad uh -amisga ^ra j •npn.iiJ!ldin!9 uo&gt; 'soiuBiii ojio iu na^um
orno;) •mi™ npmin uuoj ib[ sopoj •sBjiJfjSoclii Eapmpuijrp • npranjspiiuo.. 03(1)
aiuaniBaijej^oaíi 'seaiisi nííuij sBiprnej o 'sBtiJíuaj sbj ^ ^n^ uaqpjad 38
BBiauBpaoauoa bbj ap EuoÁniu b( 'soSojgue hobbd ua jBAja^qo apand 38
orao^ "sajEiauaS Bilí sodtuii na bbijiuibj SBBa jiunaj ap fijjs KAiicinaj
Bun^uin Boiuaaouaa oij -(g) i^ai^ Jod Bjs^ndojd 'sa|Bdpuud 8BE|¡me^
31318 A B1U3139 113 UoñlAip B[ 3p ?I[V SBIH OpBÍÍ3n Bl{ OH 'pBpT|Bll|av V\
ua 'BBUB^uainEpm snaifuai bb¡ sp U9¡3Bdn.iiÍB B^ 'soui3([bb 01003 t&gt;A!l
-oj na ap Boiaaih* eOI Sop0l jBnrraBx^ oapud 83 'sBipuuaraB 8Bii¿ual
sor 344113 uoioisod eiobx3 iib Ji(nj.&gt;Bunajta bjb^ "oiu^io^JE ap opEJrf oui
•rijo ja eojaad^B bub sopoi ua BiuaBa^daJ 00 'ooib^je odij tc aaaua|Jad
'nairG^Soa^ uoiaisod na janodtiB ^fap bou outoa íbhbuib^Í ta tiaiíi te
-Btiipaali p
X BBnífua[ BEiiiti[n ee\ aaiua 'otpaoi p ua aiuauiBatjB^oaii op^nip aisa
^p thiShb[ ap Bnqpi OAomiad n^^^an opnop b ^ajuammoa pp apu
-oipi.iam 8Btn Ben^ua| bb[ ua BÍÍpAajd Boftpjd ap odii cutid nu anli
ap oiiaatr p tapoajEl^oB aqap bou oaoduiB 1 'B^iuBauaiOB Baiuaunuoa
soquiB ap sapinatjo ^auoc^aa eBI eiraq aiuatii[niana¿ o[.ubzubab o.ÍBq
oatD^B od^ p anb apjBqoad s^ opunW oAanN |B Bpijiípo^ini aiuatu
-BtptBi bbui en^na! B[ oPib BuqBtj pininbsa p anb Bij^aipui anb a^a
oq.iaij ^Bisy ap BHtuoipi boj uoa uoixanoa bou Jiqpjad opi.ua bij aa
jBtta bj Bied vaLuiuv ^P 8nía[ Bauin B| qBuijnbsa ¡ap asiiaap apand
otUBTiu oj ¡Bofijus ap odii jb naaanauod {tniqaanb p ouioa) Bptta
-UBAB Binijua ap BButíuaj mua^ N&gt;ineinin(^ odt] p anb pBpiatqnrfaj
jouaiu nuil jod jEJaua^^ ua azuaiatuej as :sop boj ap oapa^B bbui p
B3B odii ouiíijii o^a anb 'Bauoziu bbjjba ap pu^tA 113 •aBJauodn ap b^j
•BFiBondaiun BBjnajUBd o 'Bolijaid jod unsajdxa as 'oiafns o ^ua^B
p oiuoa jopaasod p ount; anb oa as 'so|duiafa eoisa io¿ -aya 'tioso
aBtnoi sapand •uutti^ V'i v-aífi-V'S ^íbbiu atujauaiap uib) a^pj^s^ -ov^^vj&amp;y
-oj-n-i¡ 'tljafntu m,, u-tt^nj -S '^jafutu ¡ni,, vn^nt i)nn-i¡ bubuib.í bbj
^ s (E) -tafnin m,, mimA^ jxm&gt;-j '^aafntu ¡ic^ niuwX^ íp-i/ jnjBDiíp
BBj i ('aia 'ltajquiBq sauaii,, oaysifod-n-ui '(,oSei[ oX,, oaifsii¡mu-^-A
*tlajpBui n;n -tM 'tpjpFd ira,, oouu-A saqajanqai BBra^oj sbj naiq
-muí ¡iBuaaBdraoa) ^\ bj ap ~(v)A Ba oj otuoa 'nuosiad „• tq ap oaii
-boijoj oiuatuap sa -^;iu inbn ¡ (j) (6joi '^^j rf) asBOA) (i3jjBq oX,,
tipaia 3 ^X '^otqes on oX,, uosjajjí/ oX '^iuaü 111 'Buosiad ni,, •ua^ftioy
i^-vui buo ja 'ojdiuafa aod 'a sajo ti 11103 •soíifaJiI ap od¡i jap aopoi
nos aub aaaivd 'o^an^ jap bj^¡x t ap sBraoipt boj e oiuBna u^
•(3IÍHD 3P '^anBJB o '¿ijjnjout p
•18 *a) eoixtuí bojío ainarapjniBu Xbi| 'aiuauiBAiiaadfiaj 'snfijw ap X
so/i/ajtf ap Bodii oraoa Jratpji 'pupuep joX^ra uoa 'soraBjjpod sajBtia
boj 'sodji sop BOisa a^iu^ '(^o^Bq oj,, i--ojru '(1bhh3 ttn,, A-^srnnj Biiqa
-anb ja ttoa *41o8Bq oj,, ut^iqa-a-ju '^bbb^ ¡iub ^jvo-ou ji^nipu ja asaj

�próximas, debiéndose tener en cuenta que tales concordancias puede a
referirse tanto a la fonética, morfología y sintaxis, como al vocabulario.
Creo que la idea de una clasificación lingüística, por ejemplo
en el caso de los idiomas amerindios, debe apartarse de lo usual en
dos puntos principales, vale decir que debemos aceptar loa principios
siguientes: En primer término, que no es preciso establecer una cla
sificación según el llamado "parentesco genético", excluyendo los ele
mentos no heredados (advenedizos, o sea los "préstamos lingüísticos"),
en vista de tjue los límites entre ambas categorías se horran cnanto
más se alejan de la actualidad, y, en segundo lugar, que más vale
tener en cuenta la cronología relutiva de los diversos elementos de
una lengua o dialecto que el número de analogías que tiene en común
con otras lenguas. De tal modo, es verdad, no obtenemos una clasifi
cación, o agrupación propia, sino más bien una graduación: puesto
que las lenguas, que se van moaificando por el continuo influjo de
elementos desde un centro de cultura "avanzada", revelan varios gra
dos de innovación. La idea de la agrupación muchas veces resulta
estéril; rara vez se encuentran verdaderos grupos distintos, mientras
que más a menudo los límites entre ellos fluctúan.
Alguna vez, empero, las consideraciones que hemos propuesto
pueden conducir a una especie de agrupación. Ya hemos visto que la
primera gran división de las lenguas Americanas, a saber, en lenguas
de prefijos y sufijos, se funda en el aspecto cronológico. El valor de
tal clasificación so manifiesta, ante todo, cuando queremos determinar
los rumbos que hayan seguido los diversos impulsos culturales.

fonología descriptiva
Antea de examinar los varios aspectos de la lengua y amana, en
relación con hechos lingüísticos conocidos de otras parles del conti
nente, importa adoptar un método preciso para representar fonémicamenle sus sonidos. El muy desarrollado sistema fonético inventado por
Bridges, por ser minucioso desde el punto de vista puramente foné
tico, se resiente de ciertas desventajas. En primer lugar, adolece de
un grave inconveniente práctico, puesto que la mayoría de los tipos
que emplea no se pueden imprimir. Mas, ante todo, no es rigurosave, por ejemplo, en el hecho notable de que el carácter v sólo se usa
en ana única palabra (hav "no") ; véase la historia de la transcrip
ción yámana dada por Hcslcrmann (HHa 27 y siga.). Desgraciada
mente, sería difícil usar un sistema más metódico, en vista de que
todas las descripciones existentes del yániaua se han regido por el
sistema de Bridges, y de que sería preciso hacer un análisis de primera
mano, a fin de alcanzar un método de grafía rigurosamente fonémica.
En las obras de Hcstermann y G-usindc, la transcripción de las formas
yámana, aunque fuertemente influida por las grafías de Bridges, re— 196 —

�o.fo [do / ]

b"P

O TIHÍDI/ O|&gt; O[.B| JB

I/

9 [

V

OO OUI

IB anu o¡ ptx
In o o1 1dipo
1ponn q] tnb I ah o^
jf|
* IIHI"d
pm

H 1t V

bo1o

o

o

m

1

bo p

111

poj
qjp

]pIII

oíio[nBpoboieoj
p

Ib boqoo oí

•B.iqBp.1 op oznonn
-oo i H biid ¡&gt;p boiub Epsun 'si *¡ op oioroop opon.I oinsim 01 i '.1oiuamEannanoj JtqiJaso Ejjpod os 'oiunjopE seto soiitojeie.ii jeito bj ^p
'BTOTUn E1S0 JOJ " (f¡ EUETOBÁ J B[ Op — R.^IS Op U1J |E— .HHEI.1EA Ellll
so oiib '(^) J- [ '^[bS pp ^/ bj b ajuBljinas -EpB.iídsB ; ^on so ;mb
' (S) ? ^I '^ISuí PP ^ 1 PS= ^llL ^ I 'puEdso |3p n^of bj BjByos unb
•* B[ SBllTOpE í |S;&gt;lSni pp t/S =| S B| S (dio ^3p ip - J 3 E^ BOlUBl[Bl¡
líLd ;
^iIPI [VPp
-Bonnanoj) Jtqu^s noTqmEi souiBJO^pnd opoiu pu ap íí4ojjoz ubjS,,
(86^I '¿ES .9) ^wno/JJ ^ da) .'uíí? uBduioa íb ap s^1ub 310
^p opooojil [b:o^ Bis^ -n 'uoTOB.i|ji|ilniis joiI 'sonroJiqíJoso |a ap zai
no ísa^Sai [op íw -^ opmos [a eje(I pii^odsa Qjorpais un sn o^
•oía '([)4iopEJ4Bdina,, /pjsw ap opE[ |B '(b^jso X| ^^so 'í4ojb|D
oíoj,, ^pp ap opni [b ns/fíp '4iuaAof,, "/^^' aP PRl TB 'ÍAÍ n-' 'aAJ'Hl a
noa 'ojcitnafa jod 'sojojoEJEa sojjo uoa opBiuasajdoJ eíbi| as btosiiii B[
'sose^ souop na 'anli appqojd sa ojad 'sa^^ni pp aAaiq n B| uoa B^tj
-iinapi eaijpij^ ^una bj ^Binjisipui psaoA nnn Batpui as o Bjuq bj jo^
*b^^ej ej opuaiiTTiio 'oiund aisa ajtios eitbje ei soniajuaitifdTiTis 'sano^BJ
sejio A Bisa joj -sauoTOBjiaBA opnuam b Xeij crorl 'Biupua epsaojoa
bXbj boti jod SEpejBijas ^os se^jej soje^oa sbj 'etooisis ajsa un^ag
•saSpijg op sBjqo sbj ua bjiitoitoito as
anl ej b Ejimsip Eianniu ap BCEnreX setojoj shj joiuasaadoj ap ojuaim
opoi JBuopuBqü b Bzjanj son Á bjbia bj b bijbs bou oomiaiioj bisia ap
oinnd ja apsap opoianí ap bijbj bj ojad 'sajEtnSiJo SBapi seun^jB bjoa

�"casa" al lado de iikat
haku won "un varón"
podríamos citar kiispix
rresponde káspi en ona

iskin "detrás de la casa" [okat., okkat] (?),
(A 5:11 al lado de ua "hombre". También
"espíritu" I en G2 1094: káspixi, al que co
(G1 697). Por otra parte, la ó que no alterna

con (t parece a menudo dar, por estrechamiento, ji. o i; v. gr. us de
ora "llorar", ul de ola "beber", yinkn al lado de yoska "isla". Supon
gamos que esta vocal representa una d primitiva'del yámana: en tal

otras vocales, y por tanto que la grafía corriente sea inexacta. Es un
Las e y o del yámana son indubitablemente siempre productos de
e y ai, y entre o y oh; compárense, por ejemplo, agenta y akaiata
"alcanzar, agarrar" ll), agerkona y akairküna "apoyar" (2), hemas
(K 473; dialecto del oestel y haimus (B) "róbalo"; koiii y kauici
"aletas de ballena", ^eoina (G2 1499) y weauina (B) "especie de
ballena" (Globicéphala), ufkitowa y ufkitainvn "sordo" (G2 731).
JN1 o tense también los ejemplos siguientes: nbaila y nbeila "fuerte",
dnia y dea "reunir lepadas"(3), tatm-isiinva "gaviota negra" (B) y
touwisiwa "especie de corvejón" (4). Tales ejemplos demuestran la
poca fijeza de estos sonidos. El intercambio de i-, n- iniciales c y-, te
mas b '(ti otra voeall, es quizá dialectal; compárense ufkir, ukkir y
wiíkkir "oreja", hipa y yepa (dialecto del sur) "hígado" y también
ytsfcu y ybska "islu" (ya citados I. n-iirii y itairri "mucho, muchos", etc.
el material de Bridges. Parece, sin embargo, que en muchos casos la
naturaleza de la sílaba se regula según sí ella es abierta o trabada
de vocales designadas como "breves por el misionero inglés, sin que
sean seguidas por una consonante geni nía tía, se puede suponer, por
^^^ia general, ijne loda la. .¡laha. abiorla. tienen vocal larga y toda,
la. .aba. trabada., vocal breve.
puntos discutibles, aquí también como en el sistema vocálico. Las
consonantes oclusivas, en posición inicial de palabra, sin iluda no se
diferencian respecto al grado de sonoridad, recordando en esto las
oclusivas del esquimal y de muchos otros idiomas de diversas regio
nes americanas (5}. Se encuentran, por ejemplo, pusata y busata
"hender", ^^íú y gai "lanza", (en y ga, interjección, cena y jena "áspero,
peludo", ejemplos todos del diccionario de Bridges (Bsl ; además

(1)"ReiHth wiih a stirk" (B).
(2)••HulJ on wllU H pnl.ll^ to ihe stior*" (B).
H) Hn,]prs ,l¡f^: -daia / ulmn^ dea / gct limpeu... by kiHit-kíog them".
(1) "Vigna Knrmuran" tG: 1499).
tHH' 155, ul pie de lu pasma).

�^ 661 —
•es .a 'mi .3 (i)
•ndoX '^hiiSg uoa epE|t?o ^aoiu,, idgjadq^ í fajado.) ¡oisa uBJBiisnji Bo^
-u^uiShs Bojdiuafo soq -p b^ X 8 b[ 'q E[ noo 3.utioo orasjui o[ 'amain^
•oiw^ijij.oui uajjns ^ B[ ^ ^ b, -d b^ ^ejis op pruij noionod uq
•Í0I01 ^6001 ^0 '^)

o

iwwjsd

u^npiu^ aub '-a^^ 'm^ '^w

'i/iu 'tiiiy sbijbjsí eamanaaij sb[ u^a^dx^ 3a opora ^jsj oq -oprzuouos^p
anj ^piui opinos ^ sub cT u^ 'nrfeí^ jsipjoiuiJ.I vuuoj .mi ^uo.ln^
-aid aiib '^.opB^ii!,, m^X ap opBl ^ vdnt omejiuo^ua tay ^.^[¡9 ap

(!?) ^pi^iipaj
[E30A B[ B33 o 'mniiHrpm orao;) a^uaiuü.i nnanoj ^si^japiauoJ oqjp
'BpBnit3!í OU aiIIBIIDSUO.I BU 3[J CpilláaS -3A3J([ ^B3OA BpO^ 3Il ap
EJÍJa^ VI inllü SOMI3JEpllII.Utj 'SBiÍJB[ H^^aOA ^BI J[. BjIlUOUOJ pBpi|B.l B| Op
B(Ujf39 JB19 BOtUapOCI OT.Íti MUIO*"^ '3^113111^1.13JUB UptMTlIl.-IOJ l.i[i]UI-l
[3 IIO3 Op.I3H3BS3p 113 BJ93 3uh O| 'rÍÍJB[ pEpUlI^.) B^ IT[III139 3(lll VÁVJ
Bt BA3tl ou í(JFinotB hji&gt; anf op otp^q p. ap^iou sa 31U3lnIBJ1I
^^q m 'jbjÍ B| na vurnan^asnoa A^ ou omj "ajo '|^S ifl) Jn ^P
oact.13,, soddo Á kLoiqi!^,, sodu \t"J^B^. w.Y'V ^ (lJ¡raJop,, ^o 'h.ibjhsbjm
joiI 3^U3UIB|OS U3U!íuiisip as ano oirpaoA ap ^bpajuil Ánjj -eainiau
-oj uyi-winj 3U3il uopEuin^Ü v\ 3ní. ap buií^uíh epnp 3([bj om

sop ap UBp|Ri) sauanib 'apuisn^ joil omoa sai^pijjj jo.l oiubi upi^p
-ají) uoa oqijjsap as sBpRiiiiuo^ soiubuosuoj si ap B/a[njnjnu ^q
•(0¿f M) opupo.I,, (sisa jap oiaa^tp | vi^n ,í wffi * I U¿f ^)
..^qiqoid,, |31S;. Tap oj....[Bip) i^^n ¿ i^fn '(-i^drm, ap Jiuau.ap^q
O^S^ "UOI33BJIU03 3p U3U3IAOJ.I ^BpBUIIU3i^ S31UBUO9UOJ SBT 3]j 'Bpp
Btiaiun uis ^euimub^ [3 babiI ojjai^) 93 ^EipuuoitiB ^niijjuai ^bj^o ^uiíauui
r-iimI anb opora onmm piQ -Bpcuuuaií auiBuosuoa uun Joil epin^fas 93
pao* E[ aub no sBn.ml.R jmpui im.^tl 93 rapsipai ^Hv^ bb[ ajiu^
'sBqBijs sinfit siib ^oinifTp A ^oiuiíutieuoa .iod ub.jbob onb sb[ b souibu
-íreop ouim.131 OÁna uoo ^9B[.b&lt;[ej, sBqBps B opipu^ sora^q eA
'íí 'p 'q SBJJBJÍÍ SBj UB.IÜ.I1UII3U3 39 SBUOcIb '^GpBUIIUai^ UB]U3S3jd 39 SBAIS
•njoo sn[ opuBti^ -pupuouos E] ap afi|Eisaui J313bjbj p Ef¡att.iduio:i ^idi
I ^q08, mi-&gt;P ^P "Vn V- ^^uod., oq¡nn 3C|ijos3 UJiqinBj BaiípTjg
•f8t-0t '9^0l tí)) oiuajttns J39 pp .utpuou 'utnu!aii¡{ A ^^nqiqnjj
*(Bjdns 'a) Vfvpiqu iv}Uí&gt;¡iv '¿^ 'A 'epeiipijje sbui ojajod pBpiaouos
c[ tnbe ^nbunE 'b.ii(B3oaj34ui npiainod ^\ cjcd agjiaop apand oiusnu
'(ttt) ^in^ '(61 0) n-"l8 '(59 ^9 o ^^vqj =) ,tBBi

�sox y yupusake "carbón", gulur y guiara "sacar de dentro", akair-kona
al lado de akaiata "alcanzar, agarrar" (véase arriba). Pero adviér
tase, en primer lugar, que hay dialectos que prefieren las formas con
fricativa; así Bridges nos da safimi y sapum "hunda1", hanuxa y
hannuka "luna", las que indican variaciones individuales o dialectales.
Según parece del ya citado pasaje de Koppcrs, las formas con
fricativa pertenecen principalmente al dialecto occidental (1). Es de
ha visto ya. anteriormente, por el hecho de que pueden desonorízarse.
Así hallamos en el diccionario de Bridgcs üf-yella "sacar hierbas y
dejarlas . bx'ivu, ohtvtt 'ceniza" íprobablemente por [^p-uv/J, com
párense a¡wa "ceniza", K 476, y /, locativo apun "bogar, césped del
hogar"), galix-ycllalin "que (nosl dio (Moisés)" (A 6:11, okóryamnlim "parentela" (A 7:14). Antes de una h, sin embargo, aunque
también cierto desde el punto de vista bis tonco, según luego vere
mos, no se desarrollan fricativas, sino que las oclusivas primitivas
Fl1/" 1n'Tl'',tl,"Iaspirados, aunque es probable que bavan coincidido en realidad con
las oclusivas simples Í2L Hallamos, por ejemplo, Goii ntoí haia feíyagaid^ "mas me ba mostrado Dios" (A 10:28).
No hay r pura final Isobre el sonido que aquí escribiremos -r,
véase arriba) : como la r yaniana sin duda es fricativa, según queda
"oír", kus-katuku- "querer siempre más", de kuru "querer". No sé
cómo deban explicarse* casos como mu sata "obedecer , al lado de
mortí, o pusata (busatni "hender", si pertenece a buru de significado
idéntico. Antes de w, sin embargo, la s parece ser regular, v. gr.
sWn, al lado de pr(u)wela (dialecto del esleí "espalda" IK 471).
Todas las otras consonantes no se modifican en posición final de
sílaba, v. gr. sfoi (astel), forma sincopada de astela (más correcto
astoltt) 'emparrado \ Asi no hay rasgos de. consonantes implosivas
en vámana. Los ejemplos que se hallan a menudo en. los que aparece
una 'p al fin di* ciertas palahras, cuando ocurren antes de vocal,
"hacer sin ser permitido"I, ivelap- (= ivclu- "querer, desear"), no se
deben explicar, por consiguiente, como en guaraní (4), donde alter
nan regularmente formas con consonante o con vocal final (51, sino
que debe más bien tratarse de restos de algún prefijo anticuado.

(1) V. Br. Uxauwn (dial, del oeste), lahuó^ (dial, del sur) "Bandurria", eto. (K 173),

(3) ^lg^na ve^ se escribe -r.; v. gr. uskerl lK 170) = u^fcoj' "frente" (B1
(1) y. gr. u-hayhú "yo le amo", nda-hayhdb-i "no lo amo".
(5) No es muy probable que asta -p hoya sido análoga a la que se desarrolli
• la cmií^ñn breve íle"'^* vocal ^fin^^^^ ínfaái"!"

— 200 —

�— ios —

a rf o pan tm (joí?
od joifo oiuo ipil (
( ••)
?fp
)
¡pnd -^, s1^3 jo i í opoinu sq &gt; anb e| ^p
p m
m iu^n jo
d, ü[nj mu „, &lt; , n^nv i (E)

fSl tUU
tÍAji
B[ na opino. a18a ap .i[BJ b] jod n.iiid^a os aiib o] '(Eíe H| ..o^,, in^ ^n n jB a
inamiBpBaJ aimro B] BapBA^ uaiqmoj, '^Hiin^ B^nuuui/ joü o^unuy aqij b jomo

FUBmF

^p o^ioifnoj odij |3 'Bontii^p bo^ b ain^j^ "Ba¡F3OA ap opFj

Biupatil) p ua Boinvi^q anb pp 'o^^^qnro nw 'ainsj^jip ^nra e^ -aapm
xLiXi^^ BBOj^u^y bft iio^ ouiü^ isf ^o^ix^i^r \ f¿) t.ii^LiiPo.iiii^'"} ^p sEii^orpi
uo ^FjlíopiiE 'saioií^nuod aoj mí bibfij 'aa^jjQ -oipni Tire itunrea
iihí b 'opiniíi^aj opotn pj ap 'buboib^ pp oaiuianoj buid^bib ^^

romoism viooiomoj

•(tiaoni,,
/ ap i (8E:0I V) 1.BOía
OpGdiBoin Fi[ ara sbiu,, &lt;&gt;ptv^i),íi:&lt;j vim¡ ¡oui pu^) opcip b.í o|tliiiafa p
Á (M¿^tiIj?Jt !&gt;(/ ap) tl¿;ui ap anli?51 iui¡ tlu acua.iBiIiuoa ipiprnT i¡
nmi op ^aiue noiqTmu apaans onisiru o[ BFpuBjsuna^E.) BBj.iap ua -(IT
^^'t ^ilmoa) OJyBanti ititniut^t/iiiij ap h aJt^Bil ojibotiii uiíwt uiiivia
-vmy uS -a 'pauA bj;o ap bsiub BpGiIoaodH sa paoA Biin 'inj 11^
'() IB3OA a^B IPS PBBn 9OBGa so-10 ua '-) f!J¡d u^ 'í"1! apuop
'(.^Bajoq-re fo^inínj UBuoa a^ anb uoa (oinaumusm),, 'ainauipjai!T)
,q.iFqn n^nio^ '(^^ ^^' aP) tl* uii^p 'o 'oüp ja,\,, ^aj-sj
: pjuainBAijaailBaj 'Bino maja a Byjaia ap ajqinoii 'bui^ X '^.lafnoi,^ ítrfj^
'^Bonsa uo ji!^ ^iimf X •ofip.id '-p ap) ..u?^ ap Fui|diaBrp ^\ ua
oeAB-iiBaipií,, vvnmtf-jt ^jofnuí enn ap ofmpJi ¡a ^aoBi^ vuodi)f-^ '1(Bon
-B3 op aesii,, nuo^-a 'mbi[tjjb fu 'b^o o 'p5) jí^-is ^od 'ijij-s 'fltatsa
'OJiuapo,, bí; -p) tji ap pi^a) jiis ¡b¡( wí-is jod 'tus :bubiubX pp Bojd
-n^ b BiaftiB Bi^a 1 jbjoa b¡ 'eisy ap X (-aia 'üí/jsj ap ¿lena?,, 'ut/si
t(Boj^au oíd,, p uoa a^ajFdiuoa) Bauainy ap ay.iou [ap s^iuoipi sojíea
ua oino^ -a o 1 ajnaraajqBqojd 'jb.ioa buti ap Edoauís n{ ap fjbji aa
anb ap Fpnp aqBa on 'aodnjü sojouiud saj^ eo| b ojubiio u'^ -¡g) ^a[
-Biaiui -Xs X -.^is '-:^, •-¡m Xbi[ uaiqmui i (-í(i# op zoa ua oiuijyn p)
-jsj X -&gt;¡o '-is "-}¡s sodiu^ bo| asjauoiqo ap opoia ap 'ainam^is FAisnpo
buti uoa atijBurquioa uapand ^apua so[ ' X o 's sBuiauoj boj ap bifjj
ag 'oiJFpunoaa ua^ijo ap 0]uaina[qBqojd LBa[Biaiui aodnj^ soun^p
•.eiaa|i '&lt;fH -I.3C1A nm ap ilooure ] Jod 'aj&lt;I onl, o[ n '.opsiniio
^soai^uFuoaucia aodiu^ aopiyí lu^aci uoa ^FJUBiBd ap .louaioi ya ii'j
' [\) as.ni.inio Bpand anb ua bdsfd opB^iuoaua ai[ ou sand
'a^uaipuadapxn aiucuo^noa i^e ajaj^d —ppmt a^diuais.— 1/ w^ --J XBq
tu fiBFTnaiiJFd BFun^re ua ouis t-u Xbu ou 'tbidiui uoiai^od ira

�por lo menos en la forma en qu^ nos lo pre^entan lo^ autores que
citamos, es muy simple, hasta hacernos presumir que haya sufrido
Es de suponer que las vocales a, i, u correspondan a vocales
idénticas en protoamerindio {si es que tal forma ha existido alguna
vea), mientras que las e y o y amana sean contracciones de dipton^os
al menos un ejemplo de la o amerindia convertida en u yámana.
La ó del yámana (II. cuando es primitiva (v. supral, podría repre
sentar una vocal reducida ya en protoamerindio. Como no consta
que el yámana tenga vocales larga salvo cu posición especial, donde
la cantidad larga ca dcliida a la naturaleza de la llalla, zejtlín ze lia
dicho 121, no vale la pena ocuparme, aquí del modo como e hoyan
desarrollado vocal o ori^inalmente largas, como las vemos en nali uatl
bien en yámana, lo que es muy incierto, deben haherse ahreviado en
sílabas trahadas, puesto que apenas hay ejemplos de vocales largas
en esa posición.
Hay muchísimos ejemplos de síncopa de vocales en cualquier
en akair-kona (de nkai(a)ntfaj-kona) "apoyar" (véase arriba!, etc.
hn general, la sincopa, que de lie ser causada por reducción de la
1 I1 'rl 1 t" '1 1't i"I""r1 1.y •'
7
sanies las formas citadas por Heslermann (HIP 162 y en otra parte),
a saber: ha-kutan "yo digo, hablo", frente a hni kitlnna "yo digo,
hablo"; en el primer caso se trata de una forma aglutinada, com
puesta por un prefijo personal y un teína verbal, mientras que en el
segundo tenemos dos palabras "independientes. Es fácil comprender
la reducción silábica en semejantes casos, porque las formas aglutisoio acento torneo. Eor ello, la smcotia es mas o menos regular en
muchos idiomas amerindios, en casos de aglutinación o composición.
l^as turnias sincopadas uesempenan una parte importante en la morfología yámana.
Recurriendo a las consonantes, advertimos que a la triple serie
de oclusivas y de ciertas otras consonantes, a saber, de las consonantes
simples (tenes, mediae), aspiradas y glolali^adas (enfáticas, fuertes),
tan característica del quechua y tlel aimara, tan sólo corresponde en
yámaua una tínica serie. De tal modo, a los sonidos k, k , V del
protoamerindio prohahlcmente corresponde sólo la k del yámana,
por lo menos en cuanto se puede suponer que no hay distinción
foiiétnica entre k y g en esta lengua. También a las q, q y q' (esto

(3) Lo mi^mo puede decirse do la e v olma vocales' breves, emplead*

in?

(2) En realidad lia y algunos caaos de vocal larga en sil aira icubuJik dan
" cual (en tule, vocee se podrí, hacer oso del gui^n sobrer^ )1
de vocal breve en sílaba libre, donde se irata quizá, de pírdids del en

�&gt;JJ
ub
iíi i! • 4uaapaiiu -^iui.iua^a v¡ity¡iiiu a 410 vuovi ap E4Eja oaou euubu
-joijb bj inbfi ae4EUopuani upipod 'uij ug '{Xiau eiujoj ej Bp saSpugj
seuuetu 8EIÍJB ap aiaadea eijata ' ¡ j,¿j, g 'jns jap oiaajcip) xpu X

ap opej JB g69^ g ^.me jap ojaapip) i^jv^uoa ^nííe,, (sg) muís

sot ap Bardn ubi 'eaHUEUosuoa eiauBiuaijE bj ap sojdtuafa oiuo'-j
ABtj anb bj ap '1 a ap o 'i a 1 ap BAiiiuiiad uopiuuaijB euii jauodns
anb souiauai bB!3Bxani auui Bas biibj^ bt anb souam ^ * (-g) sarfpug
jod opep 'i^ia b aiua^j 'isBqauoaM ?^a ouai] o^sao jap oíaajBijj ja
*(69f ni sjaddog iin^^as 'ssinopy -sa^ied sbjio na '^bjioa,, ujnp eujai
-jb anb soj 110a 'iiJBpo4 jaaBij^ ujo¡n gans jap oiaajBip) ((4Bjjoi)t "P^p
bjjej^ sun b aipp as BiauBu.ioijE bj anb ua soasa soj ajaecle "bubiubX
na m\qy o boijf3oa BiauEiujip ap sojdtuafa soijanm Xeij o\[
•^f fjbuiib jap ejadse jeinin^ bj b a;ua;puod

jap nSu.JAOJd anl&gt; ^auodns ajqBuozBJ ea oaad 'ojeja sa ou bubuieX
y bj ap uajjijo jg -X a ai eajBaoAjuias sej ap asaenuijE apand onisiui
oj X '(j) (..jqop uaáiao un u ej X 7 bj uauai! u Bisuoa ou anbuiiBj
oipuuaiueoiojd ua so^ojyuB sopmos b japnodsaj^oa uaqop fu 'vi)
eajBsnu X (j '¡ &lt;D sepiubg BEg -fs) jEiuap ejos buu X fs) jeiEjed
-aid aiuBjrcus ejos euu anb seto Xeij oaodtnei tu ' (f uoa oujiuEajaiui
ua) a bj onb sera anap ou SBpeaijjE sapiejBdajd sbj ap ojias sg
^Sotiuriji eX un3as je^oa btoi ap edoo
-uts bj ap apaaoad bubuibX jap (.^¿apiiop?,, i¡íwj i^ -a) -xiy uoiaeuiq
-uíoa E4BJ bj i |tiJBUioj,, T^a ^xainoa,, mih •^^ a) jienqeu ua 'ojdraafa
lod 'Bjjuanaua as anb odi| jap 'eBjiuzijeiqBj sajBiEjBd ap boíísbi Xsq
sbj auna eunSje uoiaui^sip Xbij ou aiib eX 'bubuibX jap y etosito
bj apuodsauoa enqaanb jap (sajejaA o sajotjaisod sajBiejnd sbj *sa

�Con estas breves noticias del sistema fonético del yámana, deja
remos el capítulo de la fonología para ocuparnos del estudio de la
formación de las palabras y de las varias categorías gramaticales.

FORMACIÓN DE PALABRAS
menos, ¿¡silábicos, mas bay algunos monosilábicos, v. gr. hox "huevo",
Ion "lengua"' (ef. tpiechna ñon "camino"). Tales voces provienen de
formas sincopadas, como nos lo dejan entrever los plurales kagu-n
"huevos", lanu'ii "lenguas". Los nombres disílabos que acaban en

(comp. el quechua t]'upn-j y el aimara hhupa-ka "rico, poderoso").
Los temas verbales, por otra parte, son casi siempre al menos diassn "buscar agua", afrr. "tomar", tila, "beber") o en -i (v. gr. iki "queasí como lodos los verbos en -agu, acerca de los cuales h ahí aremos
luego). Es de notar, sin embargo, que los verbos de lodos estos tres
tipos pueden sufrir alternancia de su vocal final al asumir diversas
formas modales y temporales así como en los derivados, v. gr.
hi-tag-it-miis "cuando doy", al lado de hi-tag-a-sin "cuando di", upuk-u
alguna cosa del fuego", etc. Kótese especialmente que la -11- entra en
vez de -a- ante el sufijo pretérito -da (véase abajo).
Algunos temas primitivos monosílabos, acabados en vocal, v. gr.

Pi1 f1
1

1

p

1

I

a

A

i

d

T

I

1
lf

1

r

P

1

1
n

1

f

d

ib

) r

p

n

1

b
1

1
rr

d

1
1
1

di

1 n

in

P

11

)

I e, j

m

1
ni

11
1

1 1

m

1

1

;

1
/

1

1

Ul

1

1 1

1

lj

1

1 i

I

1
V

1

pl

h

p

P

an

iL

al

1

i
I

m

1

1

b
1

d
1 ni m
lal
I
1 | dP

�TiqjBi np)*a0 tt oa o pura •,(. daii*&gt;u
•v-jndm{ '(^^OT s3) alJí&gt;nJ ^ apne^S -ínnr la,, u//j
:ltoraaadn9 Jas [a,, v-pfwjmqy o ouioa 'p^i'oj- e BáajjÍB as so^oa swjanjy
•oAiiBpadns aaaied 'sosb^ so^jo sotpntu na oraoa 'opijuaa ^a apuop
• (ocfijm ae^aA) t[omajdns ^as jan v-vndvtijj ' (tlopiaoa 'oaas,, ^i)^
"dttroa) (tnosaX ap opeen uifai[}, u^oi/oq ioA¡eed opijuas noa ^[^^Z'-L
V) li0P"!atl!:tI!1. ?3/-"/ou;JSí-oi" '(-l^q^tf,, ^p ap) .topaqaq,, i^-j^o
'(^jaaapoijo '-no,, njus-nti/ ap íp:9 y) itBO[ndiaB¡p so[n wmptMH-iniiKirui
' (FTI11 3PS^P '!TlB 3P,, '"/ífí/ 3P) ?llE 3P Bomiá^,, ttmvpu-t^n-wn^^gn
'?IIB aP 90P" lod-iyD-iuniígsf '(tlaafnni bub jbzjoj,, /ü(/í^ ap | (to.ia
-|npB,, i^-vivdi^ '(mapi 'sn¡) ^ofoj ea anb 'ofíwH ij^b-sw; ' (g) ¡tJafntn)(
dí/ij/ ^ í^-ííií/ í (.B(pB asüaA) uBaiiiBti((Bi[,, wnapwo-nmtu '(utos
-mu) ^eqanasa anb [a;, ojuaiupjaji^ '(0I:6 V) ^o^ndiaerp,, a-mmtitu
'(^bsbj^,, iJida^ ap) (tosej8n V'jjidvtf '(o^jOA 'vjmsn ap) (.spisoa
on nn^ sa^id,, ¡i^u-nmti o) o-niim ' (^oe,, mí^; ap) tiaiiiBi|ijq ^os
-oijpiA,, v-uioj "jS -a '([Bidrai^ud) sp- "íiij- '(^Ai^rpe A ¡euiinou) u'(a^uaSB ap ojijns 'iBDiraou) p[{v)- '(pidia^^Bd '[BAnafpBj • o'g
'(^oaoui,, vp;i ap) i4anbuaiB,, ?a-so/í '(lta;d,, viAnv^
ap) tl^na^B([ ap sp;ap!., i^-toj/ •lo-tnn^ 'fn^g) ltJnJop e^ú jbStij,,
anrauípuajij 'esea,, (^)-^. ^p) J-p^p m3 -a 'jj- '(ti- ap) j-

o-^

-ad,, Bíp-Í í (^) (¿) U9ouonbad Sofo ana;; anb,, m-^Syw¡pi liteuanbad
ujue^iEá o Baoq eun anaii otib,, v^-.i-ro.C 'iRquje osbím) uiapj 'njii^-rntg
'^nopinjop 'jiuuop je opie p 'jiuijop ajainb anb,, und-n^g 'tt2nnjop nía
epanb o 'Jtiujop apand ou uainb 'jiuuop n¡s^ duis-^^o 'j^ *a '^oai^
-nurmip) ^a- '(BOAjiisod) njw/- 'vnd- '(^) (OAiiFÍÍau) ouíí- O'J
: sajuainíhs boj asjejeuas ñapan d ^eunnon a^uain
-ajua^ajajd —naSiJo ap ou OJad— uopunj ap sofrjne soj ajiu^
•sajBtpaA owoa eajetmn
-on oiüE! nos eojja ap BonnSju anb eoAiiBAjjap Bofijns boj ap uaiuexa
un ap Btjnsaj uaiqtnex ^UBUJajqo^ anb soj,, ainarajB^ij '(mapiqi)
tieadianiJd soj., unizjpu-ia^o-innn^ ' (^aiuejiqeq 'upjaBiiqBq 'JCjiqETj,,
mmu ap) Hxisp bj na tiaimiTqeqn amainjaiaiq ^.9ZI* Vi ttBJjaR BI
ap (^aÁaj boj),, upipu-w-njniu v-tsn 'Xñ -a 'soqaaA noa naiquiei jbsh
uapand as '(BJjm -a) sajqraou soj b sop^Saj^B 'i^u- 'a- soAtjBAiiap boj
jsy •Bjainbjcna OAijnBieqns mi o rao o ^asjBsn apand ouinuai jbj ib)
aHopueuTjaap '(OApiuEjni o) jkjj^ ajqraon oraoa asausn apand oq^oA
Bpea tsy 'aja '(taafmn A opijera 'efajed,, A ^aejESEa,, n^nj-wra 'ituojini
-^op sa,, o ltupjiuijop,, (tiíajanb,, run^ A ¡tJiiiiJop,, vifg ap) iun^-rr&gt;ig
'(oqaaA) tja[d op ^anra jiis^a 'jbabjj^ A (ajqraon) (1jard ap biubto,,

�feí-n "lo graso" (1) ; toia-tas "echando en buen orden" (de wia "estar
acostado"! (2), woH-tiis "bonito" (de la raía en ivol, t^dia "muy",
ma-wól "bien, perfectamente") (3), mu^ata-tas na "varón lleno de fe"
(A 5:6), yoi-das "melindroso, dengoso" (de yai "garganta, gola", ya
"boca").
4." -s(a), -s(i), -l(i), cuyo significado parece ser preferentemente
diminutivo; v. gr, dapo-s "tetas" (cf. ^tipóla "mamar"), pillu-i "hijos
o hijas del que ha sido muerto, huérfanos", lapó-s "concha" (cf.
ci-lapiisa-na "botón", literalmente "lo que es (como) concha"), te/Zo-s
"que tiene mal de ojo" (sentida peyorativo) ; quizá también en yd-s
"mano" y otras voces de etimología menos clara; mokas "hermano
menor" (comp. haua-makusi-n "mi hermano menor"; probablemente
referible a niaku "hijo", aunque con vocal larga: en A 9:17 haua
maku-s Sal traduce "Sanio hermano", vocativo), hani-s "follaje de la
haya fueguina"; dapi&gt;-l "caito o punta de hongo parecida a teta"
(v. snpra dapit-i "teta"), óko-li "choza o casa para nidos" (dfcd-r
"casa") (4).
5.

-sfn, -sí, -mas (?), que son sufijos de nombres verbales, v. gr.

iikósa "el estar durmiendo" (de dfca "dormir") ; tales sufijos se
emplean, particularmente, en los modos subordinados del verbo, según
Algunos de los sufijos enumerados tienen claras analogías en otros
idiomas amerindios, tln primer lugar, el sufijo -ki nos recuerda al
sufijo, casi idéntico, del esquimal, -q(i), que caracteriza el llamado
-c en formas que señalan al agente, v. gr. tlatzun-qui "sastre" (de
tzoma, tzuma "coser"), tlapix-qui "guardián" í de tlapia, Ótlapix
"guardar"|, alaua-c "resbaloso" (de ít/an "resbalar"], etc. También
el quechua -q (-}), en q'apa-q fq'apa-jj "rico, poderoso", rurn-q
(rnra-j) "el que hace", "creador" (de rara^ "hacer"), que es típica
mente nominal o participial, y a menucio expresa el agente, se ofrece
tienen ínteres particular: se obtienen intercalando el elemento nega
tivo -una-, como en f agu-fina-fí fíat no doy, no soy el que da (H 66).
lLsa forma, también en cuanto a su significa do, corresponde al que
chua -nna-q, por ejemplo en t:hurí-nna-q "que no tiene hijos". Tam
bién en esquimal tenemos un sufijo análogo, v. gr. qissu-i-nna-q "sólo

(Í) Nótese ,lnt -iikin es considerado articulo por Bridgee (B1 55).
(2) "Iving still. nirely, orcteriy" (B).
(i) No oí seguro (pie. lodo infijo -ii puedu identifirar ron ct citado; u^áo-ii ^uno lolo"
pudiera ser diminutivo, mientras lo función pare diferente en yumo-íi-fnij "gente^
td. yumiMifl "'yómuna, yugón").
(5) El cual, sin embargo, no le monenua en todo nominativo.

�lo
i¡-mm
IIUSA

d noitíuiafB oí

^ o,¡L

"(S)

^UBJ]
J). .Bip "&gt;[„ ^
^p
ny '(sa| O.F
io".i
¡níiü
;.,opB IHOO B JBJS3,, oía
uap,,
P } J p '!•
I3A,, O^)^ 3P) i? lu i'.Oíi iipw
I' ,p.,S ^ aaBq
•A ' OJFp OO^ od •
"" •*"&lt;•
las un n.a n

, •!•
Bja
&gt;^U
.smfo/p^
'ofr'II os&gt;jaa
•0111.i.tub
BJII ^I
T3 ua oiuoo ^OATfRoam ^puna^ uoa ut^uajaTaju ^p opBsn *"í^a^ oipu^-iauii^
ofijns [.) wo^ 'aju^iujiuapiAa 'ituoi^^^aj as osea jatnbpuia ua oaa^

V

•(^..oidani "opiíiiijauT 'oa.io^,, idri¡ 'tluioa) OA^^oaui opyiuas ^Juai ajajod
iLjaira5, n.Z-vdnj oqaaA \a ua i (tlJana,, nÁvdnj) ^_oiiiu mi omoa asopuea^
uB,, 'Btn-'o^-nAvdnf *a^ *A 'ojn^a oaod opi^as un ua taXisa^uaui^is boj uhiou as sapjqJ^A boCijub soitlo^d boj ojjug
•oAiitt^au opom ¡ap jBjqer|
pt Bopiaa^jo nejas floplniara bbM -^^anq '.laej^,, vds ap opBI p 'í(JBa
•ubjjk,, iii/w 'd^ 'a 'BAijn.ujd o BAriBi^au upiaunj auoii uairpuci 'oíianj
soni aj e i-B j i Tena íap ^o^ua^ajil ra o a osn ns ap a^jeiiB 'u* inaoA B^
*wJp,, H'^vt ap opB] |B *4lsap ou,, w¡-i-iii&gt;i iy¡n "JÜ 'A 'sfaiiüSou sem.ioj
ua 'Gicluiafa aod 'esn a^ 'i t? oiuena uir ' (t1) sotclo^d boíiiiib sor uoa
jaA anb uauaq b[&gt;b oaad 'jBqjoA oiaadee [a noa uopB[aj jauai uap
-and seibo isBpBuoiauaui eí '(n- 'í- &lt;v-) BBaiiRniaj sa^auA bbj aBjiii[aut
uaqap ou Hopa ajju^ -soqjaA bojío ap bá 'sajqtaou ap eas bá 'eot|j3A
ubuijoj 'sa oisa 'sa^uqjaA uos soAiiBAiiap sofijtiH soj ap bjjo.íbui wj
'iiv^aiow iyj-^-wawu jibui|bu i^BÜjinjoq,, s-rnSii/a
'ltBaotn5, s-vdw enqaanb -j^ 'a 'opBiuasajdaJ Bisa uaiqtnBi ofijus otiisim
\&lt;a iiTtnqeu A Bnqaatib ug •() oiaajjoa so ib '(^ioi eg) tt&lt;^^rp&lt;I P
OAanq,, í-uní jbiij souiBijpod jn[BanlB p ug -oAiinuimip aiuamBj
-p sa opimas p mbu Sujbjíoi[ (p no),, ^^zmaa (&gt;[ na),, v-ndw '{o
bubiub^ p anb zibj Biusini bj ap amauíamaprAa '(8001 ¡^) B^raaa ap
BtUBasa o oiía^pad,, s-f&gt;dn '(S) (96 K^ mapi ^vj bubuib^) i^QZ tí&gt;
uojopBziiB,, s-a^yny -jS a '-aia 'soipsuam ap sajipnou u^ unraoa 'euo pp
(I)s- ffíj"^ I3 somaJtraopcani jbSoi jampid ng -sBUBaijamn sen^aoj bb[
na SBppjBdsa sBi^opmB jB|[Bq opand os soAiinniímp sofijns bo^ med
uoiquiBj, oaimap! ua^uo BSuai * 10^8 r3 "A) ^3P; '^-"I 3P "VI I" 'Ios..
ií-ujj/ na o|diuafa jod 'buo u- bj anb appqoad sg *oAi)Bpadus uaiquiei
sa opBaijm^is p apuop l[tJoÁBin p,, u-Tu-unjwq ua - Biiqoanb p JBip
b souiBA opg -oTpuTJaniB no unutoa ^noi sa puiniou u- f¡jns jg

�la mism^ raíz que el verbo ^ubstantivo estar , en amerindio, ka—
hay, no obstante, lenguas en que expresa movimiento, lo que parece
caracterizar el sufijo yámana.
-ta {en general precedido de la vocal -ft-) es un formativo definidamente transitivo, que a veces toma el significado del verbo inde
pendiente ata "tomar", con el que parece identificarlo Bridges (1).
En general, se puede decir que este sufijo expresa la idea de "hacer
uso de", como en íimba-ta "agarrar con omba" (especie de arpón),
gai-a-ta "agarrar, tomar" (de gai "lanza, arpón", etc.), kipa-ta "come
ter adulterio" (de hipa "mujer"), pero también se usa en varios
sentidos transitivos, en función a menudo poco distinta, v, gr. ili-ta
"alcanzar, tomar" [ili-na "tocar"), apa-ta "traer, buscar" {apa, del
mismo significado). Del sentido transitivo se debe distinguir algunos
intransitivos, como en bla-ta "salirse" (agua; comp. ola "beber"),
hatian g-wia-ta "está acostado aquí" (de uña "estar acostado, echado";
cf. cou el transittvo-causativo uña-ka "cortar, echar", etc.). Aunque la
duda es de orden secundario en estas lenguas, no obstante sería más
propio diferenciar el -tn transitivo y el -ta intransitivo (2). En cierto
y náhuatl; compárense arauaco a-murri-da "engañar", al lado de
murri-ga "ser falso" (intransitivo), náhuatl cac-tia "poner zapatos",
de cac-tli "zapato". En el primer idioma el -ta (-da) transitivo co
rresponde a menudo al -ka f-ga) intransitivo, según sucede con los
suiijos liomolooos ti el y amana, aunque cotí esta ultima lengua no baya
ninguna analogía desde el punto de vista semasiológico.
-no. Si el sufijo -ta es preferentemente transitivo, el sufijo -n
es claramente intransitivo, aumrue también atiui bav ciemplos de
sentidos desviados o menos claros, como en ifí-ua "locar, palpar con
la mano" (cf. supra ili-ta "alcanzar"). Generalmente, con este sufijo
se expresa "estar" o "hacerse", v. gr. i¿a-na "helarse el suelo" (de iéa
"hielo"), uuru-na-sin "creciendo" (A 6:1; literalmente haciéndose
muchos", de wuru "mucho"), yamana-na "vivir" (LA 18; de yamana
"hombre, yámana"), c-kipa-na "liacer el trabajo de una mujer" (de
kipa "mujer"; comp. con el transitivo kipa-ta, mencionado arriba),
c-kina-nti "adiestrarse en la disciplina de kina". En el verbo kua-na
"ir, pasar bacía el oeste" (ku-ola "ir hacia el oeste para beber"), se
percibe un sentido más concreto, sin que pueda afirmarse que sea
el primitivo ("ir"). El significado es a menudo nominal, v. gr. en
yama-na "yámana" (cf. yama-U, yama-lim "gente"), uda-na "hombre
no iniciado (literalmente estado de bombre en lo futuro", -lea-, de
*ua-ivu-na), así como en ci-!apüsa-na "botón". Este sufijo se combina
con -ta, por ejemplo, en simo-na-ta "derretirse, hacerse agua" (de

ti) Por ejemplo en apug-a-ta "lomar algo del fuego" (de u^ufeu "cocer"), lug-n-fa
(2) Hay nn elemento homófono, modo en el mi^ño sen^ido, en algnnog de loa idioma!
llamados chibeha, en el noroste da la América meridional.

�"(BiS^ojooixaj ap ojnjriÍBa ja ^be^a) jjuouí uo
slJBp?, opeaijiiiSia nn ap opuo^jBd '[toia6itu ja n JRp,, oruoa n^vimiu
jBarjdxa optunmoAe hm^h oii o.iad ' ((íJBit)3jd,, vumu ap) ^opBisajd jjp
-ocl^ n^f-mwtu ua oiuoa 'sojbja sonara soxio u^iquwj A^i] isojiiraoiaüjai
a^uaniBmijnj ubibo sopiiuas sop sois^ '(uJrpuaq 'ieiimaoj,, dj^-stkí-i
•ja) it3sjBinaAaj:M vj-n^^sod edbuib^ na opBÍajjaj ejjbij a^ szmb anh
I \tíís •tot' 3P) aBj3(Irnoj5! -nj-tubso^^ '^op^iuas jbib^,, -vAi} ap opB[
[b 'tiaBjB]n39;j 'ii3[-vAi'i "Já 'a ^oAiiBooui-Oün^nB^sui n3iqmBi Ba -w^.
BnÜa^j B4sa n^ 's.oui9tni is b ^3A5^ -iia-n^j ~aS 'A 'Bnijoanb na SBi^ojetre
¿t{ opimas aj^a n^ -343 ' í^j.mna.T,, ?d?^ ap) (|otuaini n EJrcd Jinn^j,,
n$-v-&amp;diij l(vssv apj ltorasiui ib Bjiid boSb jbj¡i 'abdiijí:en rtS n v
* (^jBinsnb,, 1^1 ap l uoiuseui ib ejcd {[üijjb nn) jcni3iibH nS-n-pfi
ua "JÜ 'A 'ltoni8ini ib B^nd oSp jaaeq,, batjtuiíis ^iuainjEjanag •soipin
01HE4 an^í; (dj- -duioa i-u- ap opipaaaad ^ujuuBin^aa inS-) n^• ;&gt;4uauiBuBtf o oiiauTii ^injatip l}od^^iii-iii-'&lt;)itis iBiunibaa ja no a x&amp;i
•Bdmoa Biipod 'o^^nqiiia nis 'n^-u-Yp RntiniBÁ ja) jBnnnbaa jap -S-n^otijii^ ja oiiioa 'oAi4aadaap b^b aiib Jiuinsajd ouBsaaau sa ou o ^ad
'ojju4sa nttíraap Bojdmafa sonnáj^ u^ 'aia '^ais.iBinaAa.1,, ni-n^od aia
-BÍí jb jbjb35! nj'Oindii] ' (([jtuijopt! -^^o ap) (iopn3inuap o opnniop
.iBísa,, nj-u^o -iÉ a 'noiaunj njcja nía soqjoA bouliSjb na bju^ij nj•openotaBjaj ainamBApisod Sfiu ^sa '(^JaA,,
-na/j ap) sia]uauqBi3¡jj3dnei aaA1? -ij-h:ij '(itJBA3jj;l -vdv ap) ltJBAajj
B jBZii^nioa^ jj-i/ ua -JÜ 'A 'Bnqaaiib jap jj- OAijBOauí-oanBjuB^sui
ofijng [j ojad •iy- pEmpn ofijnB ja npijBjBdiuoa imi h Bisajd as
'[biiijoj bisja ap U4und nn apsaQ 'lto^jB ap (n^wo) ofouBni un JBmoj
Á 39jB4UBAaj!¡ uuii'oqtuo-^wf 'iS -a -31B3 un^ opBiiopRjaj jbjso aaojBd
vmj- oj-ijus ra mbjjui -a) iiopet803B jap uuianad,, esajdxa anb jbij
-txiiB ja jas apand t*i- anb oitíand 'uopiaamjoj&gt;B oniu mi omoa Jirmcnr,,
atj-odnp na nart|inB4 niuasaid as ofijns a^a ¡9 osopnp s^ -^.jnijBs 'jbj
-oa., tiüti ap) ^íbjo onma jBtuanjj,, vi^riSv ^sojbÜiij sojjba na Jtnuctp
m)-ii¡fg na ocuoa 'BauEinnieni o spidmn-uatut noiaaB BU^i9ap wjj•ejBja sonara npiaunj anap ([tBiai,,
s-gdup ap) íipjbuibhim vj-gdup na cuad í (^Jiuuop,, v^g ap) f¡04nani
-bubb -iiiiiJOjí,, ot^iij-m¡g ua o^iiBjna o oAiiunjap opijuas auaij vj*u3oUO üj|o anai 4 Bpnp ms opuop
'(ItBfi9EA uun. o o.íoq nn oiitos 'biuíb oji oaod nn janat,, vft^uinf-njgd
'^osoiatijj 'buziaojj u^aojj,, u^-n/gq •diuoa) uojjj.ipod 'Opnüjq,, vui-vjnd
OAjiaípp ja ua 34ua^ajtp -ínuí sa isy -^piiuas so.no 'nau[iiiB4 '^eij oiad
li(B3ofJ bj ap noiaaBM ap opeaijin^is ja JiJaiínfi Bjaipnd anb oj *((iJBni
-1,, w utja 'draoa) 4¡jamoa!5 mu^ato a juiapi 'vA-nX 'ja) ^aapjotu,,
mwtiX aoqvu boj ua Rsn as aub ap oq^aij ja 'oiaduia -ojqBion s^
•jBn^aB Bao da bj ua opiuauaJajiji uaiq ajniuas un auaii oaoduiB4 uui•j-oja 'itua BiBiA bj jbIij Mrjtiu,j Ba^pr.ia bP anb
u^iaonpnJi bj ap ejjnaaJ ou oppuas a^a *jL(ofo,. w/^ai ap) vj-ou-3)]3j-st
ua o Jad "tio4nBau¡ j^s b ^"^TI ^i-vtMtÜi^.ii ua apaane ouisitu o^j
•(81 VI 'J) ^Ai4Boaui op^nas un Boraujiajod anb boj ua '(auarij
' 11(BtiífRM dwijs

�Hay también prefijos verbales. Los más importantes entre ellos
son f- y ^(ij-, que tienen funeiones semejantes o idénticas. En el yémana actual, según las reseñas de Bridges, expresan que la acción
verbal se efectúa con carácter general sin que sea limitada en cuanto
a lugar, tiempo n objeto, Como en tn-teki (de t'-leki) "ver en algún
lugar, o en cualquier tiempo, o ver alguna cosa en general", t-uteki
"mostrar en cualquier lugar, etc., o cualquier cosa", c-kipana "hacer
I en general) el trabajo de una mujer". En suma, parece tener la
función de los prefijos náhuatl fe- "a alguien" y fin- "alguna cosa",
v. gr. ttti-r.hihua "hacer alguna cosa".
Tanto en alacaluf, como en tebuelclte, hallamos prefijos seme
jantes y, según parece, con sentido similar, vale decir, para expresar
lo indeterminado. Tal es el easo del alacaluf ti'Ühwr "oír", t-ikyaus
"parir" (cf. ikyau-t "pequeño"! (1) : ona Xalpen t-ahanh "Xalpen
destruye (los hombres!", Xalpen te. wakenen "Xalpen exige (carne)";
tehuelclie propio t-kole-shco "coser", t-yo-sheo "oír" (la mayoría de
los verbos transitivos del tehuelclie comienzan por f-). Nótense tam
bién loa nombres de las partes del cuerpo, como el alacaluf te-lkaolo
"oreja" (cf. ti-lskior "oír"!, te-rrkof "cabello", fe-rrwa "mano", ci-llak
"corazón", ce-regdi "diente" (21, que podrían traducirse por "oreja
de alguien", etc.
T- también se usa en compuestos nominales en yámana, v. gr.
t-u&gt;iaka "hacha" (instrumento para derribar, cortar árboles, miaka),
t-iinga "vasija para achicar, tirar agua o cualquier líquido" (de dnga
"achicar, tirar agua", etc.). Del nombre t-iinga se puede formar de
nuevo el verbo indefinido ts-tonga (= t'tónga) "tirar algún líquido
con el tonga".
Aparte de los prefijos modales, de los que trataremos en otra
parte, el yámana posee otros prefijos verbales en gran número, de
los que sólo vamos a mencionar los siguientes: mota-, wóla-, y el cau
sativo w-,
mofa- (con las variantes mdf- y mdtai-) expresa movimiento, es
pecialmente hacia el este (3!, v. gr. mofa-meara "ir (hacia el este)
para tomar un pedazo de pescado cocido", mofa-mata, ídem, "bus
cando conchas , mota-mea, ídem, para pescar {4) •
wola- (wól-, etc.) significa "completamente", v. gr.
"hacer todo" (de ivostagu "hacer"), hau-itfkir haia ko-wolai"mis orejas están (completamente! tapadas con polvo", del verbo
simple yoru (B2), wól-opasun "catar bien enterado", de opasana "estar
Entre estos prefijos hay que fijarse particularmente en el se
gundo, mola-, que también vamos a tratar en el capítulo de lexico-

(1) v. Skoussebu, en Ámet. Ánihr^ vot. 15, píes. 605 y úfí.

�mbjuijii,, it[ti8-o u&gt; -j

•(,,""I ^Y P) "-"""I &lt;
o 'ajjou p Xntu BEpanjts SBnSua¡ ua puopaajtp oftjajd onisiia pp
uppmij Hinsiui B[ Bjjuanaua as anb ap oqaaq p ajqBjou Anuí sg
•^(n.^m/-) japae (-n- lepuiiSas) jaa^q (-3) uainiíp
b (^n- Bjaunjd^ jBsiiB^ ainanrTBja^T^ ^J^manb •—uam^p b— ¿aaBii
ní¡nd-n~n-} ua omoa ^eubihb^Í ua soAji^siiBa BoCyajd sajqop uBijuanana
as uaiqure^ •[isiiqsu EjnjBjairj e{ ua opnuaiu
^nin een as esom
•adsaj upronaojmijjia ap odp aisg "¡^^^q,, vn^up aplrais buijoj B[ b
apAinba anb oj 'tijaaBq aa^q asf, otjtm¡rq^-oiu "^S -a '(-ui- BUBtne^
na "ja) -om OAraayaj ofijajd p bbui oaiiesubd oqjaA un uoa buijoj
as anb l|jBnqBu pp ¡EpuajaAa-i uopaiuisuoa BpBUiBj| b^ noa a^uatu
-BpBido^dB saín aejnjBduioa apand upiaanj^.suoa B^sa 'so[dtuafa so( ap
aXnpuoo as oino^ (^^:01 V) ltaIB0 f"™1^ aHaílBll —¿ouistur n b—
f-nt-J oenaa p,5 aiuauípaai^ 'ttsaíd sns b aeopuBquaap,, apn^anvdnj
-íiju-tíj-oj/ wdn-Xmvif '(^:¿ y) h.k&gt;a (-mu-) asjaa^q (-uj-) psnBa p!(
ajuaro[Bja(n) ^(inBqBjqy ajprd OJisanu b) opajEdn (sotq),, api^aj
-nm-nj-p^ \^-mu-) jbsbj as^aasq (-m) nam^p e jBsnB-a ,, ainanqBaaj^}
l(Bjambpna jafnm un uoa asifiSB^ uainS[B b jaa^q^ n^u^-mu-'n] :übj^
-9U[j O^ sainam^s sojdmafa so^ •() Bfajdnioa aiuauíBjapBp^aA Bapi
^un 'itouisini ib Bi^d o'ñ ^e jajeq ^uos^ad eno e jaaBqn ouioa aquasap
saSpijg anb 'piaadsa upiaunj üun JBsajdxa BJEd uaun as '-tiuí L -nj
'aofipjd sop Bo^sa 'BBinapy • |lsJBJiua jaaeq,, tagtu-n ap ' (¿) t¡vsoo
mdo^d 7ts -fejiua ^aaBir^ o jBjiua asjaaBqt9 aiuau^Bja^rj s160J3uapB
o^[e 3aBJiI5 ioqui-11-tu 'itBsoa Bun^p jbjibotu1! ijpj-n-3 -i^ •&amp; '-iu .í -;
sofija-id eo] uoa opiun fijjuanaua ae BaaaA BBqanM -aia ^aB-rejuan
E^sa jsy oqjJA pp o;afnB p sa o anb aiua^B un BiaBq (tt^aA,, -a q)
[BqiaA nopaB B{ a^uip 'íttJaAi9 jjpj ap) ^JBJ^eoni 'jaA jaa^q,, í^aj-n
na Ojduiaf joíI '-jí B[ o^od 'bubiuB^Í na -1 ap uopunj B[ somaaouoa
Of^ *Ba[nuoBjad sofipjd jo&lt;1 sopBsajdxa p^auaS ua ''aja 'oq^aA pp
ojafqo n ojafiiB p eubi¡ [nqJOA uopaB B[ iiSijjp ap nopunj b[ auaij
'sojBp sos^a ug • | ^} ¡uvowaJip [ofijui o) ofifajd ap ouuupj p noa
inbB soiua^BnSpap aub insandaiuB [b^oa ap odii p buiiSjb Bpnp ais
aaauajjod '(uiapi 'ivf-n op opi!| jb '^.iBuianb,, _i;y.i -j3 -a) -í ojbj ofrpjd
p OTO03 'BUBIHBÍ pp ajUBUCldlUC BB.U OÍIJ^^d p 83 ([) (OAIJBIO^Íad
o OAijBAi^d -dn '-n pp ajuauiRso^ti^u asjBiedas aqap anb) -n
ltuaiq ^B¡qBq,t voiopjan '(^iaqns^ )/biu) Hua¡q aejijuas,, pmu-]an '(^.^
-BqBJi 'jajaq,, m¿iip ap) ^aiuaraBsopnpina opBfEqBjj,, ijiym^a-opjan
ua o^dinafa ^od '-jan(y) pBngBu p Ep^anoa^ osn i buijoj ng BJ3oI

�sea en el cuna {Panamá), donde mena o- y en el Ka gal) a (Colombia).
donde la forma es u-, tal como en y aman a. Así se dice en cuna o-takke
"mostrar, hacer ver" (de takke "ver"; comp. con yámana. ii-ieki, de
te-ki, v. arriba) (1) y en Kagaba u-í/m "traer", lit. "hacer venir"),
(de nasi "venir"). Por eso no cabe duda de que tenemos aquí un
prefijo antiquísimo, cuya forma original debe haber sido o-, usado
en un sentido igualmente antiguo.

Rasgos de infijos direccionales se hallan también en la flexión
verbal, según oportunamente veremos.

MORFOLOGÍA
Estudiando las flexiones de esta lengua —o aglutinaciones, si se
prefiere llamarlas así— se nos manifiestan muchos elementos y cons
trucciones con loa que hay determinadas analogías en varios otros
idiomas indo ame rica nos. En la flexión del nombre se advierte, en
primer lugar, que el yámana no expresa, a menudo, el plural de
nombres inanimados, v. gr. Icila ojo y ojos , aritf concha y con—
chas". Esto es regla en náhuatl, v. gr. ptttla-tl "estera" o "esteras"(2).
Del mismo modo, los nombres animados, cuando se usan con
ciertos significados colectivos, se ponen en singular, v. gr. ya-m ana
"los yámana"; así, por ejemplo, (en el sentido "pueblo, gente") kónde
we kutandara yaman-upni "y hablando ellos al pueblo" (A 4:1) (3).
En los casos en que se agrega una voz atributiva, que exprese número,
el nombre se pone en singular, de rigurosa conformidad con muchos
otros idiomas amerindios (por ejemplo el guaraní), v. gr. woru yamana uiorasin "muchos de los que habían oído" (A 4:4), y lo mismo
en la traducción de la Escritura por Bridges, cuando usa numerales
yámana o ingleses: thanz nd y amana ^mil personas s (A 2:41). Hav
también otra palabra que no agrega un sufijo plural, a saber yainali
o yamtdim "gente, pueblo", y que se usa lambién para designar la
nación yámana (y después por extensión "gente, pueblo" en general,
en las traducciones de Bridges), sin que pueda afirmarse que esta
palabra tenga forma singular o plural, v. gr. yamalim'ndagia "por
can a del pueblo" {A 4:21), yamali "las gentes" (A 4:25, donde no
e estrictamente colectivo). En el uso idioma tico, empero, es un ver

(1)

No inn Ui
!&lt;• la
la ro.
cion debn tener

&lt;2) v M
t)

1

Ro a

verbal sea tdent l. en ambo* id
ripen común Par a las tnoxi'
lo de loxiculopia
k udia .¿ramcU r-Dfe* del idiomtJ me^eono (M exjco

Ocurr'ele m.sm. en

que
teki
93 ), pig*

ik iku lo. u ksíka peka ,,t loa Peigan , etc ,
Blackfoot (t^aitima^-^V^h Ka n. Aaderl Akad
Wat fe, A mu., Afd laiíerk a i^ vol 41), pag
p, n opro

— 212 —

�- eiz -•(ot 'tq
"I^Va M&gt;^r ••"!) 969 •í!'l 'Z
j
{
IMjBnp retBJnj ^iimpí ou nípanti [3 &lt;^)
"l&lt;™ma "•"i' ^ng) 96S "B?d Vi "J™" -raínnSut^ unipu^ un^iJaiuj' ¡o jfDS^puDH a (EJ
•(tit a i^ Pp D^8|"rpi pu- 'm vT "o^pu- (i)
^mn^d o -injnKiiii omos jípuaju q:p as
•".WS iao P 1' JnnnnJSiop jraijip m opam omiim pa (p
ÍKt ,{&gt;} ..^^PS I

'sFmt^inbijnF oo^ s^p^^i.^ ^BHIJ01 BBt ^n^i ^^n^piA9 b^
•B^nopanfuoo 9B[ jbirji jb 'ofoqo seta 38B^,i 'B^nop^n^isao^ ^i eo^d
-ra^fa bojío BJüd S ^gg y-j) t(p noo ueiji onL fiO[ Á Ojp^j,, -uoropu-en^
'• oinaiiijiT^ oro mat^ to na o v o omo bubih^ ^ u ^j ti o obb otii^toi
13 '(Sjop^p •reSni P 3BB^a iq^ni^a ja bjbj -(^,) (t^jpBiJ,, D^u^
3P) (Blofíll a ^jpB(lH iiiwv^ojC Btupanb ja ua a.\ as ouioa ^sainaip
-nadap sus uoa oiunf —¡bu os jad oJdmais sa aní)^—- ajcjmou aisa a^nj;
^Oí as aikl^ na odiu^ un ouis ^oBi^ajBB as aiil^ J^ ajiímou fap iBjTiTd o
pnp un on uüsajdio sotijns no^jip j^na ^j unSos -SBn^^noj ^ejsa snpoi
na EpBsn nppanj]uoa ej sa sajaj.u¡ sbui miB ag '(g) a;uaiiiR|os jBop
jap ou^is ja sa iju- otiiiis ja ^fubiub^ ua ivii¿- uoa apaaiis anb oí u
ai uaui'B Jj o j b [ib b5jrajo^j ua o jad * sa jattiiu su 9 í/ii^diu ^yu 'jb a piibiu
-bá p Bjud uoJRip as anb scj b saiuetamas eanopaiuisuoa ua bhm as
'jtuujd 'ijw- ;i[o^|iLi|a ug ooijBisBoajnd ua uaiqiuBi FJiuauaua as jbiu ja
'vttu- Btujaaub ja Á wmi¡u- jFjnjd ofijns jo ojjuo Ezuiftaiuas fj ajijüiou
sg •saiUBSOJaiiii amaiujFiaadaa nos 'Fpiuajrd ap sojijinou ap sboiíbij
-3l3B.iBa uaaaJBd anb *-nju- ua sbiujoj BB^ -((bojoábiu sommuaij siui,,
UBtupti-upio 'ítsofoj boj,, w)iupv-ii¡nsnj '(^oAanij,, ^pi/ ap) (t9OA3nqw
u-iiííbij -j^ "A 'sopBuijua sajcjmou FJttd (^| ("aja 'uoíopu-) itum¡v-aaij iuií7 u-itpin ap) ibBaJo,ímn soucnuaij aoji 9jiH wpw-íiynp '(í(^toj(,
P¡dsii¡ ap) ([sohu sop boj,, intf-iyi^n; '(sj 'ví.tntt^ ap) ^sbjjiiboo sop,,
tod'ift \ufiajd sop,, tad'Uiítnm^ "J^ 'a 'pBpiJFjn^ai Jouaui uoa ti trina boj d
as Bofijns sojiq -gop^uituB sajtjuiou bouii^jf noa opesn '(spu-) iojWit ^sajomou boj ap a^jBd jo^{uai bi noa sopBBU F-w/- ^ •/• soiububa
sbj uoa '(bjjui *a iteop,, Faij¡u^is ajuarabubui^ijo aub ojnaraaja) iíxínos ajqraou ja ua soptran saj^up sofijus so^ -(6St ^HJ V3A PP
uojxajj bj ua ojpa opcsn 'ywijj un uaiqui^j Bjuana uuFuuoigajj
aúbunF 'aoJauínu sop sosa Fiuoipi ajea auatj^ 'sajBJitjd A eajraip eoftjtie
eojap^pjaA uaiqurej bsu Buerac^ ja 'p^piAijoajoa UBeaidxa saaaA bbj ap
buoÍCbui bj anb 'eapurmon ajuaraBJnd sojnaraaja eojsa ap ajaedy
'ltajBa,, uji ap 'muny-nj_iH epsd
-ooutB on bulioj '(tlajea jap,, umpjf -p ív^m-Duinpnj p) ajsa jap
ajua3,, vprútunpfi •^$ -\ 'eajBiqaaApF esraaoj noa opeen ea naiqraFX
'aja ' f aaqraoq dtz ap) eaaqraou,, udiiumi 'j2 *a 'jFjnjd oAperaaoj
Ojnaraaja o otijne ap pBptjeo na 'sopbanuo eaaqraon b naiqaiBj B^ajg
as anb '(¿[t^iuaS,, jsni^uo opBatjrn^js ap) (-u)^pcn-^ ojuaraaja ja sa
odij oraeira jag '{^\'- V) m93-11!11101!™ ""lyuwi^-on 'KonBraB^í npiapu [„
(íu)iptuwA-vuoui'o A 'JÜ 'A 'pBpiAijaajoa bj JBeaadxa Baed soparaiuB saaq
-raon sojjo noa noiaieodraoa na Ben a *(j) OApoajoa aaqraon oaapop

�La flexión de loa ca^o^^ como la], cala poco desarrollada en yumana, y nunca en puede decir si las terminaciones agregadas deben
considerarse como sufijos casuales o como posposiciones. Para el estu
dio presente tal diferenciación importa poco. ÍSo hay forma especial
para el genitivo, o caso posesivo, y la relación posesiva se expresa,
en general, por simple yuxtaposición de los nonihres que indican el
poseedor y lo poseído, v. gr. trmpl lumoHn ^a la puerta del templo"
(k 3:2),"no (wa) yuni-n "al lado del camino" (HH* 154); pero
muchas veces el nombre que expresa lo poseído es provisto de un
sufijo -n, evidentemente el mismo que se halla en la flexión posesiva
(v. ^e. hi-tukií-n "su mujer" i, pero el cual no siempre se diferencia
con facilidad del sufijo idéntico del locativo, v. gr. ieáka tulara-n "la
montaña de la isla" o quizás más bien "en la montaña de la isla"
(S1 1421. Esta construcción, que representa asi un giro de lo más
el nombre poseído es personal. De nombres personales, que expresan
el poseedor, se forma a menudo un genitivo especial con ayuda de
sufijos (~ti o ~íici)¡ cuya función original no nos consta, v. gr, (yon-ftet
makii-a "el Hijo de Dios" (A 9:201, aposl'-ndaiani-n 'kautyan "a los
pies de los apóstoles" (A 5:2). Como se ve, los nombres personales
agregan además el sufijo -u-(2).
La distinción de un acusativo y dativo es muy problemática. Rela
ciones semejantes se pueden, empero, expresar con sufijos casuales,
como -ttut, -¿/or^a, -upai, -nci^ etc, Así no cabe duda de que un acusa
tivo personal se puede expresar con el sufijo -mu (3), v. gr. Ji^osi-ma
ataSin "los que habían agarrado a Jesucristo" (A). En el mismo sen
tido se puede usar -ikaia, v. gr. hai imun-ikaia hakuskaiata "amo a
mi padre" (S1 139), pero este sufijo más a menudo parece expresar
un dativo, v. gr. Arupin ctab-ikaia kokutanude "Arupin dijo a (su)
madre" (S1 139) (4). El sufijo -upai (como posposición = "a, hacia")
se usa para expresar un objeto inanimado en kokupagundekáa
haitanci ókat-upai "destruirá este lugar" (A 6:14). Originariamente

(1) Los ejemplos sip^.-T.tci riel ona lo ilustren mejor: SeffcWm he xon "el exor.-isla (j-urandero) .le los Seik'nam" (G' 73_9),_*Dn ke yun "la fleche del exorcista"
flecha", etc. A veces lo yu suposición Be usa también ahí, r. ge,

kofken "el

tiempo de huevos" (G1 1109), Cemike ule "el manto del ienuke" CG' 11111.
(Z) Como si se dijera "de Dios, su Hijo", etc.
(31 El sentido de esle sufijo es probablemente local en 30 origen (= "con"?), cf.
ton lidia nu ni-mu "oslaba al lado de ellos". Analogías de esle acusativo perHonil se
como el quechua 'v. J. J. vos Tschidj, O^ganism^* der Khetlua-Spraehe. Leipzig,
J8R4, pág. 273). el nimara (v. E. ^F. Mtddenj.oiu', Díb Aimarü-Sproefte. Leipzig, 1891,
píg. ¡71), y el guaran! (¡chipe "a él", ele).
(4) Lo mis probable es que todos estos sufijos sean en sus orígenes locativos, expresando
vario, grados de proximidad. Asi -ikaia es genitivo en LSrd-ikaia "el nombre del
Seiior" (A), -uéi es genitivo en bmio ko¿piku-n¿i "de mi Espíritu" (A 2:17), fedni.
wü-nci-a bnuon "¿de qué hombre es esto?" (B]), pero ensalivo en uo-n¿¡ "hominem" (HH= 154).

�- uoo ojunf *("[) noiaaaarp Baijdtni 'ti^jBqrna uta 'opijuas [9 apnop
'4i3jped je,, wu-sjo rqaqnqa [9 oiuoo oaiíEiseoajBd na beiuioj iiaiqnnsj
jí oíata ja n^ ti^ifoud-yf^ffl na omoa *u- *i*u- bjbuiib ja Bomaj.Ei.todB
bueiubí jap BAijeaoj u- bj bjbj 'sorrjna sosa ap Boqaiira ua Boipniíamn
Bmoipt boj ap sauncuoa Ánm somamaja jaA9.ijna JPÍJÍP É^ W
•(68 ^8 TI *• L'(i!JJB 09B^A)
ittajpBiii tu ap Ba oisa5i vmrú^ vp^n-u-ioqvp -jS -a '[oyEd^a na OAiima^
0oAt^Bp jap [B sainefaraaB aopiiusg nauajt vm^y 3 uij^i- ^^1^•1(3IB3,, vjj ap '(sg) S1ap ajsa [b51
todíi-^-^ofi aa omoa ^ofijitB aisa b ^ buei apaaa^d /aA buti^^j^" 'bubiub^ na
noisajdxa ns Á oAnesnaE osea ja ojqoa bcjujb oqaip oj asajBclmoa
• IV) iíBBB3 BI (9n^IT) TO&lt;fn-Ji^o na \i^ "A 'boa¡ibsu3B UEjnSiju^a anb
aoen boj nBsajainj 'a^a '(Eg) ^soAan^ eoj fjb&lt;Ih mdn-Svt¡ u^ -a 'boib
-Bq npioBagitiStB tiB ap uotsuatxa jocI soppuas soj]o na naiquici omoa
*(V) ^BIP pnl^8 Bl9ttll?í mdn-jntu "¡[ugq -jS 'a '[oiiBda^ na 14BjBBqje
oraoa '[Bjodtnaj npiaBoijiuStB uoa san a^ naiqniBj i C9T:0T V) P!a
[3 na,, mdn-uvSvtn *(l.reni Buajd bj Biaeq,, ivdn-^i^ ua omoa 'oinnd
nn siaeq nopaajip uátaap {^^ yq -a 'itf- bobbd sojiato na) totín-mbii9bw Btuiff 'onBOi,, sp^í ap '(y) 4íeiiSb noa (j^zpneq)„ iij-oviu
*40UBtn B[ noatt í^ü-so^ 'j3 "a *v- anb onistm oj ta^a bdijiu^ib 7^/v*
•(MniiJidB3B xidsg^ ap) '(y) ,4oinBg muids^ [a noa,, n^dso^ vuim^
'(soX) Hoaent B[ noa,, -sp^ '(((biubSjeS,, wX 'ftBaoq,, vX) t4BjuB^ie2 [
nooM 'uBOoq E[ uaaM vXyaX na [BiuamnJ^ant op^uas nn auaji w'a^nejapa asm ejsjqBq as anb sb¡ aiqos X
?•aja '((&gt;rep im na,, l((jimjop iui na,, a^uameidojá uBsaidxa Bafena bbj
1{(1^EpM tl^oj 'ja) itip oí opuena,, n-is-o3j-jq * (44iimjop ap op;sa,,
va-a^a -ja) ^Bjnuop BBjjnaim,, v-vs-oyo-noy -j3 -a 'sa^EipnnjaS sauoia
-aiu^-Bnoa bbj na ^en as ofirtis oinstin j^ • ounxo^d saní ja v-aymiwy
nyny '{44BpjBd9a ira^ -tysi-nvy "ja) ttBBBa ¡ra ap aca^ap,, ii-iysi ivyn
^nvy '4jra ap eajjap,, u-jysi-nay ' (08^01 V) BaBa V^ n^ v-vyn noy
'(E:0l V) eÍP 3P w-w/^P1^ '(82;^ V *8Oí 9a^ na omani|Bjaiij)
^.Bianaia^d nj noa,, u-v^pn ouis UW yq) hbuoii ej na,, w-mi '(vgj)
14Bn^naj ej na,, v-nw&gt;j '(xgy) uoAanq jo na,, u-nSvy Éa^ -a '[ouedsa

-snif sa^nayn^TS Bojdniafa boj nq 'Bounj^j^ uí opBtioratiam Bomaij BajBiia
boj ají 'mvyt- 'wiyy 'vtyv- 'ivdn- 'j^u- '- 'u- ¡gajuaoj bobe^ ap sofijtiB
Baiuain^is soj 'aand ^soinatiaj^ JE^nj aisa na uoiaejamuna ne EaijTisnr
opout o^aaia na 1eíjijjr BopEiiotauam sojaadBB boj uoa uoiarjaj ns omoa
ibe ajqtnon i3 noa uotaatiA^BnQa euiijut ub "Banoiarsodsod bbj ajjua Haj
-uain^is softjtia boj eopoi op jejbjj oaiiípj beoi se/iiüj bia^s anbuny
•jEiinj ap o
odman ap pupuuixojd ap opBj^ o^iaia un oftjns ^^s jod osaadxa 98

�1a consonante -Je- figura como elem^nto locativo en nn gran número
de lenguas americanas, v. gr. náhuatl comi-c "en la olla" (de comi~tl
"olla"), tle-co "en el fuego" (de tle-tl "fuego"), chukchi nute-k "a
tierra", y se puede usar también como genitivo, v. gr. quechua runo-c
"del hombre" ( — runa-p) (1), así que parece que tanto el sufijo
yámana -aki (locativo), como -akin, -ikina (genitivos), se hallen em
parentados entre sí, y también con dichos locativos amerindios (2),
r,n Cuanto a las formas en -pe, tenemos también analogías en náhuatl
y quechua, v. gr. (náhuatl) tech-pa "cerca", Tx-pa-n "en frente",
no-c-pa-c "sobre mí", (quechua) yaya-y-pa "de mi padre" yoyo-pa-e
"al padre", etc. Especialmente es digna de notarse la forma guaraní
-upe, v. gr. Pedro upe "a Pedro", che ru upe "a mi padre" (dativos),
que se acerca particularmente al sufijo yámana -upai.
La flexión posesiva, esto es, el modo de expresar el poseedor, se
logra por elementos antepuestos, o más bien prefijos (aunque muchas
veces son separados del nombre según la grafía de Bridges). Loa
mismos corresponden a los pronombres posesivos del español. Esto
se ilustrará por los ejemplos siguientes:
1.a persona (del singular) (3) : hau-imu-n "mi padre" (imu),
kmttt-tuku-ii "mi esposo o esposa", küu-ale.mu-n "mi cuñado" (elum),
1.•,' 4¿ . i„ / ,-TL r J^.l.^ •J SS
(cf. dnbaia "tu madre"), hmt-iski "mi espalda", hau-óUiir "mi casa"
(cf, hnu-okat-iski-n "tras mi casa"), hnu-tisi-n "mi tierra" fusi o usin),
hauu-isu-n "mis costillas" (isu-n, plural de ¿s "costilla, hueso").
2. persona: sin-rmix-n tu padre , sm-alamu-n tu cunado , s^íi—
dabi-n "tu madre", sa-tuku-n "tu esposo, esposa", sin-halicin "tu hacha"
(halÜin, htduciuj.
3.a persona: fcíí-ñmi-n. "su padre" (v. gr. A 7:4), kit-alamu-n
"su cuñado", ki-luku-n "su esposo, esposa", ki-dabi-n "su madre".
En el plural, por analogía con muchas otras lenguas sudameri
canas, se usan genitivos de loa pronombres personales ("nosotros,
vosotros, ellos, ellas"), v. gr. haiana-n tukóla-n "nneatro campo" ("el
campo de nosotros", keitui), heitrnu-nirt imu-n "nuestro padre" (Ga
1046), sana-n "vuestro, de vosotros", kondaiantirtiin aponakindaianima
"sus muertos" {eorum moríaos; v. HH2 162).
En cuanto a la construcción de los prefijos posesivos, debemos
advertir: 1.) que hay varias formas, usadas, según parece, sin reía-

:¡do de Se¡.
(i) La
(3)

íe prnmint
ue lo fomcLid',',."".""1™".^
•a), las reí:

im™'n que la -p del
casos, en pasic

Per
saiv

gr. chukchi e'kkc-k• tiarfein "es. del hijo", "pnrle.ee. ^ hijo"
2.a. páR. U
al A ricen iridian Langa
formt,1 da -a. -akí. sufijos locativos, c en los ya
i -aki si como el hecha q;ne pueden
pineal. Pani una retan

Cf. mis adeUrue el 1™oda de eipn
1 y újs,
prefijos, véase
- 216

�súl-B-z -j8 -j. inpnji a nfiqnm íJJnao tnoMíd ,-f i ap OAj |g
•4 do í -c) 13 muMJad ,-^ n[ ap OAiiimjoj [a nIiojM|j na ojsd &lt;aa|tipjoniijd o I i
Mina nm^opi npjani^ip aanq ai oo lan^ua) nqann ug yE I ""^ '( '&lt;• !) a
(E&gt;
•mí-spu-EU 'umn ni,, jn^-spv inoienE '(,,aipBd^ -fuju- iiu •] ap) ,,ojpnl oj)ian*n
sudo-uu-^ '(OMinjJUí) uJpiI ojis^nu,, nunu-u-iif (^soJÍen Mid,,) oambuo*[B -dtnoa
•notJHl S-E i ap n{ A iiAnnpni iimjoj suj ajina ooinauaa irainnj ajdniaii ÁaH (¡)
•aia '^wni !?„ n-^TTUi '.^^innB nin infi^-Bumu '..ni ni,, n^tw -dinn^ (T)
•(ofüqB sboi 3BB3A) soAiiBJisomsp s^jqiuonaid boj ud uao3.rede3J
BAisasod noixajj bj as sBaoBJod sbj aeBOjdxa snb sajiíEiiosaoo bb-^
•(g) (saos jad B'g) -s^, X (euosjad D-j) -x # irauas soma tu aja bojeo
ap BBAijnmjd sbiujoj bg"j • (g) ^odatea ojjBatiA,, m-vw-ndn.i ' (oAta
-ujaní [BJiijd) ,tajpBd oijaonn,, ws-uj^wj '(OAisnpxa jBjnjd) kbbb3 bjj
-sanu!t Btjf-jíi (mtoaouou) 'ltajpBd itn^, nt/f-vjmj *iá -a 'eepEfijus Baa o
^OAiBosod optjuas lap BFJopBjjod BajuBuoBooo bbt b Baoj anb oj joj
*ujarnin n85J (• • •3f-j-mn-^t ap) s^unX^-jjm^
'^jafnni nj,, (• •-^-^-ínD-í^ ap) XtmX^-;^nwj '^jafnui tra,, (• • '^-/-o-t^^
ap) aXnvi¡-soi¡ jnjB3Bp na uoiaaiujanoa bj noa oras tratas osajfd
-rao^) *uajpBd n^,, ii-niui-^-i-if *((opBuna ns,^ u-nwvjv-^-i-^¡ '(1a4pud njn
u-^uii'-u-i-f ^ ajo^d tra u-niui-ín-u-i/ na oiaoa ^sFpBjBajajut (BajUBuoB
-uoa o) bbcjbjib bbj X BBuosjad bej uBeajdxa anb BajnBUosnoa bbj
ajjna sor¡jut oraos ubjüSij sajcuoiaaaaip sajEaov sn^ -aja '((ojpEd tra,,
(q)n-j.*np idbjbii^ jap -j- fj natqiUBj ajuoraojqeqojd í-oja 'Mapf ¡ra,,
(v)wiau¿-si-yu 'ltJafntn ira,, (vJumu^Tfxo-i-i-u joojqaBjq na o '-aja
'uBqaFq ira,, adso-p^-t-ut BjoaBp na soraBjjuoaua anb bbj b sajqBJBd
-raoa nos ajuaraajuaptAá anb (t)3- X -fvjj- '-fvjat- '-(v)u~ BBtjejtB bbj
(0-g X (BqiJiB snra 3BB3A !BajBUOtaaajjp sBpBUotauara bbj Bpnp uib)
*t- a 'O' sajBaoA bbj {-• j ^nBuotaunj BoiJBjnatnajdnB aoinatnaja orao^^^
'•? b' BI BaB^ ^ "s e'Z BI IB10^ '•'H el BI BJBd 'UO9 -leI[l^níB PP SBnoB
-jad eajj bbj ncsajdxa anb saiuBuoBuoo bb'j jjtinqtrn ua o aqajanqaj
us apaatis anb opotn orastra jan ^bosijbsoa Bojuaitiaja noa nann as anb
sbj 'optjnas [ap SBJopBjjod 'sajBjpjotnijd sajnBuoBuoa ap bjbjj ag "pBj
-jnatjtp Bqanra ntB aaBq aB BOAisasod sofijajd boj ap bibijbub jg
•aja 'KajpBra nj,, moqvp cHJoaani BUBtniaq ira,, vdiqnsn^f ''aja 'lton¡jqo8
ira 'oran ¡m 'jouam ouBiniaq ira,, s?t^ '(itajua3 'sajqraoq,, 'injjín-im^
•uojdíhd, ap 'uvjmi o uojvo mi$ -a '[tajqraoq,, aod B^n as anb Biuaj nn bs
bjimi) hjoXfid ouBnuaq ira,, u-u^n 'J)o -a '(jbhij u- bj uoa aaaaA bbo
-ngjB) oCtjajd nrt^ntu urs oAtsasod opijaas na agjBen uapand sajqraon
sonn^jY* ^BopBraniB Bajqraon noa onts bbu ^b od i¡- nijaip anb aaajB^
•(j) sBnoaaad bbj BBpoj BJBd X *BnSuaj Baa ap jBqiaA noixajj bj ua uaiq
•rasi bo^bbj X^q [Bna bj ap '(tlsojja ap bbbd n^,, n^-u-isonq '^aasa na,,
u-iS^íi^ -j -a) Bnqaanb jap JBjnjd X jBjn^nis jap ^nosaad B'g bj ap
- bj noa BpBjnajBdraa oraos w- ejb^ jBjapianos eoraBupo^ •(otp '8
*8I V^ 'J) OAiBa^od ofijaid nn noa HBsn as opusna v- enn bSsjSb as
sunoBjad ap aajqraon boj b enb (o-g X 'namjap anb ajqnion ja uoa npia

�Vil Ji^1*110 de que esos elementos parecen ser Io^ inianios en yüinuiiii
aspeólo interesantísimo. Es un hecho positivo que oí' almura repre
senta un estrato lin^üístico más antiguo que el quechua. De tul modo
conserva elementos antiquísimos desusados ya en quechua. Ai tiempo
de la expansión del ahilara en las tierras andinas, que mucho prece
dió a la del quechua, los mencionados elementos posesivos, desarro
llados y usados ya en aimara, se distribuyeron rápidamente por ciertas
Clonadas casi autóctonas, entre las que se encuentran el alacainf
feomp. hós-, "arriba") y el yámana. Sin embargo, al producirse la
adquisición de estos nuevos elementos, ellos fueron colocados como
p^~ejlijos en los últimos idiomas, conforme al sistema Tamatical v
sintáctico ele los mismos. Este hecho nos confirma nuevamente la
verdad de la teoría de que la estructura o sintaxis de una len^ua se
moililica mas lentamente que las lormas concretas, lo que a menudo
lleva por consecuencia que la mayoría de los idiomas, por regla
general, son más arcaicos en lo que toca a su sintaxis que en lo que
En cuanto al elemento k- de la 3.a persona, se tratará de él
en seguida. Por lo que toca a las sílabas intercaladas, o infijadas,
entre los prefijos posesivos y el nombre, es posible que sean restos
de prefijos posesivos aun más antiguos. Especialmente las consonantes
—te- y -ti- tienen tal tune ion en muclios idiomas amerindios de tipo
mas viejo. Pero es más importante el hecho de que muchas otras
lenguas amerindias se caracterizan por el uso de infijos semejantes
entre los prefijos posesivos y el nombre, por ejemplo el guaraní, el
dacota, el "pies negros", etc.
Adjetivos, Los adjetivos yámana (que contrariamente a lo que
sucede en español o en inglés se usan, sin modificación, también como
adverbios) acaban a menudo en -^, v. gr. haima utin "hoinbre bueno
(S1 1421, ulapa kokutanude "él habló malamente" (literalmente "ma
lo"). El adjetivo atributivo, a menos que sea expresado por un sufijo,
siempre precede al nombre substantivo, v. gr. yefcn 6i^ "ave pequeña",
yeka-ias "meñique", yeka-iaska "isla pequeña", huiu husa "viento
fuerte", yori¿ hipa "mujer joven", dnra hipa "mujer vieja, anciana"
(ef. dtwtt-ii&amp; "envejecerse"), keitfia kdspix "espíritu santo", etc. Por
otra parte, el adjetivo predicativo generalmente sigue al nombre que
expresa el sujeto, v. ar. cilowtiiti hulu9 iesenn jitóttn hulttkíius "'el zorro
grande q.ic el zorro" (S' 143); Bridgc, sin embargo, Ja las cons-

un hombre mejor . Estos ejemplos también muestran la formación
del comparativo y del superlativo (por medio de la partícula kaus),
los que son poco desarrollados, caso semejante al de los demás idio
mas amerindios.
— 218 —

�— 6IZ ^
•BuBinj^ W|B30A [ p n^pBiuoisidaj bj uí sanuiiui" satiotoiqíntiA sbj opuBiapis
.Qoa BjjoiBqojd Bjanj equmn auajl on bijbjSI oqaip uja^ •(•ndluaii :nd-lun-m¡é bubiu
-ni &lt;) .mí-iu^-n;^ OAiüiuiid un jod lu^aioj, jdj!|i1s.-&gt; najiíp Elias ou sa i^ ,s -oo o
BaimBQDi BB -n ap ^u uo o upj -a -iriqu/ojf erjuí bi is laqn^ ubi™)^, ¿niu btjbS (?)
¿(i-oa-n) traqsanb od i füí) *.ímn na eannuiuo.ina naiquiri auli \,"&gt;p^

aoiounj bj jcsajdxs b^biJ S3[nio3dso ^niujoj aonor] ani 's^jcuosiad aoj
'aínatasjanti^d 'iBamsap oij^a sajqmouojd soj aj^u^ •sajqtuovoJ^
'crpHinixojd^ p^ppci^a Batí anís ui^q^av^d
jBjaptsuoa fioaroqop 'aued b^io jo^ -(líOíotM püpijentae ej uj uuiog)
opiuijaput oiaranu un ap sauoieajdxa 'jtaap sa '^ajBJamnu-ispna p^ptj
-Baj ua opta objÍbij t(eajin ap Butiauo jod sajBjaoinn iiajquiou soj anb
jaaodne ajqeuozBj: bbki SB^iñfc Bitas 'opEaaaa^ap Bq nqit; sea ap upia
-BZtjup bj anb BjJBJiaotnap anb bí 'aiuBeatajat (ínra aaatnd ^a;uas
-atd [B anb sajBtanmu satqmou be tu ajnantüti^^EjuE UBjnai sauE^oÁ boj
anb tana]soa jb— ea^pu^ ap nomido bj aubnny -ata 'ltaopoi 'eoaod
8onn)t ap optjnae ja na ^ajuaniEpiutjapui nesu as etp Xoq ^nb [^vwd ^
vdsndnif 'ttp^ :taqBs b) qj^ A. ^ lf Btsd aoi^o bübuib^ boj ajnauíBnrfijuB
UBiasod mbB sope jaranita Baa^ soj ap seraapE anb buhije 'oiqinita
113 '(8¿ t3) ^a^pug BnBitreíí na q'[ vie^q BajBianrnn sajqraou Eiqsq
l(^¿ 'Zt- 0 "4) 9981 ™ 'nBU opuatoAag ja Braaojut bou nn^ag
Bonn,, uatqwBi oujb 1(Bat),, BotjjnSta ojos ou aub 'uwjouí bubiubá na
aqrojad a^ uoiaBUiurja^apu; Batatín B^ "HsopH otautnu jb oiíjasunatta
BJaTAttjBa ou osn ja 'oíd¡amad un tía 'anb ajqBqoad aanq as 'oiuej nj
^od 'X *l(eaii,, oraoa ^sop,, sajBjanmn saiqtuou soj ejod ojubi opeen
sa -iMÍ, Buta^ ja 'sBn^uaj SBmiijn e^iea ug •SBtieoij.iLueoJinao sBttünaj
en^lata na X nqaqtqa na attb jbu^i '^sop,, wf^jod bjbuiib na ajana o
aatqmBi (i-Jvd- ja ¡-vquiO- bubuibX jb ajqtaajaj suas (/(o- 'opora
ajsa 3q 'nd- jEtip ojuatuaj;) ja natqniBj auattnoa anb jo d aioBeajaiut sa
onuoj Bun^n vj '(Kj^sop,, Tid-eó-u (Bioasp) xnois ja o ^sop,, amo
pEnijeo ja noa jeatjt^uapt Bjjpod as anb '-tuo- ojuatnaja mi sa aitiBjsaj
o^ -opEipiusa bX [ttnp ofijns ja Bpnp ais 'i-vd- ofijne un X | j) -^
ojnaraap nn ap ejBandinoa aaajnd anb 'apun^as bj aaqos oajbb 'jtaap
anb oqanm Xeq on 'bbuzioj BBjsa ap ej^ojoutqa bj b oiUBna ug
•(jotip oftjne uoa) wsoqraB 'aop
boj,, (g^ o 'irftWwtwa -f^\ íPl iS '¡q^qwoq 'adradiuoq ^aouwqxuo^
^9W =3 'adptdwoii) md-mqmqq nraaoj bj natqLuei asBa^ ^sBOuea
Bop,, ([Bnp oC^ns noa) pd-vuuvtvquiqq &lt;(9m ^^) ^sonnin eop,,
taX todwoq 'MBBonBa Bop,, ttvun-wquit?q 'usaaqtttot| Bop,, v.ti-ioqtiivsj
'Í9WT í3) ou^ ^„ *^ ITSHft^ : sainain^is sojdraafa boj aHiiaujincxa
'sotsa ap npiaan-nsuoo bj nang -fX oisia Bq as unSas '[Biip ofijns
un pBptjaaj na sa hm/j(/- buijoj cg '..soand eonn,, Batjrnuts naiqtuB;
ouipjn aisg -^saji,, (y^^j .^ 'wavoiu) ummu X ttsop,, ijj^l iS ^^qnioq
:9^t'I eO "wdwos^i raqtuq^ 'ltojos onn,, 'ltotm,, j^f-j ^.^) 'i/p-'/rí^l
ífovqn tíos atüi 'g-j sajiMamnu sajqutou soj anb sbui bubuíbX uo Jtispta
naaaiBd on jentaB odraati jy •s-a;jawinu soapafpu X sajqiuoy

�enfática, mientras que las formas no enfáticas se expresan por medio
de prefijos posesivos o personales. Los pronombres enfáticos en los
idiomas amerindios muchas veces incorporan un núcleo concreto, al
que se unen los prefijos posesivos: de este tipo son los siguientes en
yámana: hi-tiipan {i-tapan, H 317) "yo solo*', sa-tÓftan "tú solo", látopan "él solo" (B1, LA 36); también ki-tu "él" {LA 36) {!),
Las formas usuales en yámana son las siguientes: hai (ai, H 323),
haia "yo", sa (fa, H 323), saia "tú", ki-tu "él, ella" {LA 5; comp.
arriba), con las duales hi-pai (i-pa, H 323) "nosotros dos", sa-pa(i)
(^apa, H 323) "vosotros dos", kondei "ellos, ellas dos" (v. gr. kónde
"ellos", esto es "Pedro y Juan", A 4:1), y los plurales haian (aian,
H 323) "nosotros", son (^ea, i. e. san, H 323) "vosotros", kóndaian
"ellos, ellas".
La flexión de los pronombres personales se liaee por analogía con
"a nosotros", sanani-ma "a vosotros", kiindaian-ani-ma "a ellos, ellas"
(con intercalar ton de un elemento plural -ani-) ; (dativo, o forma
en -kaia) haia-kaia "para mí", s(ij-kaia "para ti" (véase arriba), hipikai-a "para nosotros dos", sapi-kuia "para vosotros dos", hainni-kaia
"para nosotros" (G^ 1081) (2), snnani-kaia "para vosotros"; con in
tercalación del sufijo -ma-: haiani-ma-ktda "para nosotros"; (locativogenitivo, o formas en -akin, -kina\ sin-akin "de ti" (ef. dabai-n-akin
"de la madre'"i, hipi-akin "de nosotros dos", hipi-kina, ídem; genitivo
en -min: konji-tmn tella-n "su rostro ' (A 6:15).
No puede considerarse como análoga a las mencionadas arriba
la forma haia, aunque usada muy a menudo como dativo, v. gr. dueinu
haia sa-tagude "me diste lo que era duro (correoso)" (Bs), sauyanux,
tun haia toga "delfín, dame un dienl (G 735) esa fo ma n duda
es el propio nominativo independien e / a yo ( a e a ba).
Para expresar un pronombre per onal e do por na prepos cion
en español, se usa en yámana, igual q en nal atl etc (3) un
prefijo posesivo con una posposición o un ad e b o ton cu ( )ta
"al sur de ti", si-moci "al este de ti e e De e odo e explican
Uciie notarse que onuges no liacc d n n efe a ent e pronombres independientes y prefijos p n m nale que a e t enen
formas idénticas. Sin embargo, el se [ ono 1 re o ] ref o re p ctivamente resulta de la construcción F louien e ej mplo la
primera forma es pronombre independ nte la e un la p ef o hai
Las formas hauakín "el mío" (a men lo m epooo esposa"),
sinakín "el tuyo" {hauan sinakin "es o e par

) kic na el s yo"

(ki¿ina hauan "esto es para ella") tienen apariencia de ser compues(1)ta^ totuma sá-ndai "¿crea lú?", o-fon "¡qué necio ero fot", mu diferenWs, incoe(2)Estrilo hanani-kaia por error (?&gt;.
(S) v. gr. no-cn "pars mi", mo-pníft "por li", y-tach "corta de él", le.
_ 220 —

�{p
oul OJ nos a^piiui hií &lt;^5 [H) Hi^nban ¡au^ b o^iiu jumos p oiijniounjd ojiq (I)
-uanuBjoatiJBd ^soipnijaniB sBraoipi ap ojaumu objí^ un ua Epiaouoa
'jBiaiui -3f aun sa soAim^ojiaiui sajqmouoid boj ap oApuiisip la
•eoijuem
•as B^nad bj b njiraq as biSojbub bj anb oms '[Btuinbsa na biujoj
buisiui tfj X vSul EnEoreX ja yjjua jbiujoj uopBjaj cun^ura O[dcuofo Jod
Buqvq ou 'ounainoa jy Bnosjad Bj j ap |iuoud ajqinouoid jap ae^q
' (Z) (""'^ 3P) "Dílw jBiainbsa ja noa Bnoiarjaj as ^pnp uia ^aisa 'ojm joH
-oii-ui/ ají -¡h- "fijin [a anli ihIjb somajipitiiy ainanuoijajcB oisand^a
KX oj osbba 'sajBuosiad soinauíaja eoj ap sisjjbur je oiUBna na
•dio •.janbF,, vun '(^jus jap ja,, sopajaip so^aia na) mapt ^vutw
'1(aijou jop ja,, oSitt sajorntubsa sbuuoj sbj uoa uaaaijo onb sbjSojbub
bbj ua aisisuoa sbuijoj se^a neinasaid son anb s^aim ¡a [&lt;; VT
¡6S '8E i^) ^3'^30 PP P la&gt;rao IB BJÍ? 4oqo I -&gt;p opnoj jap ja
'Bzoqa ej ap opuoj je,, p 'ttBqijJE ?isa anb ja 'BqujB,, nui 'ltBzoqa
bj ap opBj un ap ja 'auou jap ja 'a,jon jb,, oSm 'Haisa jap ja 'o]sa jf,,
mi '^ani [ap P,, Vm P ^"^^ VH :?P^!P ^p soiq^aApe eaiuainájs
boj op BBpBAuap sboijoj ua aisisuoa soAijEJisomap ap asBja ^jiq
• (ju Biaeq,, b radn-m^n 'tjin ap Baaaa,, b ajBAinba u-vnm{ isb) o^ieasod
oTijajd nn ejn^ij anb na ^SEpenoianam bX ^^oui-is ^^^^-^ sbuijoj sbj b
soo[bub ainauiejaiua nos anb 'uoutniBa aisa na,, wdn-anwif 'UJIP,,
8I:0l V aa) JBánI 3^3 U3 "•"/ soaiibdoj soj asjBiia uaaajam
u?Íflmví '(ESI eHH 'dinoa) i4Bsodea ira 'osodsa ¡m,, ap opimas ja
na opnuam b Bsn as U'^uuu bui^oi bj • *aia * sop sois a 'sojsa iiTjiiypu
-d/ídi^ '41sop anisa 'soisa,, wa^ti-unoij ^jja 'ja 's^anb^ 'janbB,, ui/'"p^
BEin^oj sBq •(BqiJiE osboa) -aia 'i4Bsodsa ;m 'osodsa im,, v^ti3¡t¡¡-nnm¡
na ouioa 'jBnnnon Bmai ja QEa^BqB !/•• oTiins ja X OAisasod ofíiajd
ja anb sej a '^^afnni Bisa,, Tj-ndi^-vrmii '(iajqmoij aisa,, ii-tm-mnii{ ua
amauíiBiaadsa da as sEAisasod sej X sbuijoi sbiso ajina noixauoa bui
-iiui b^ " ("aia ^ni/u- 'if^i-) ian- X v- BOAtiBAuap sodios soj opeJiuoaua
somaq ajuaraJouajUE b^_ '(j)-aia '^ajquioq janbB,, mi infupij 'tlsoAanq
soisa,, uii^iiij yJittvnvij ' (119 V) n3JtIlao'I 3íBa u^ai lau^noi^ "já -a
'ujiBj ua a//i 'ajs? '^y omoa jsbd sop^sn '(^ja,, -^ '4ini,, -s 'i4oX,, -^)
sajBuosjad soiuaraaja soj ap sopEAuap soj soiubiou opoi ojny •eubuibX
ua sopBjjOJJBsap uaiq uejjEq as soAiiBJieotnap sajqraouojd soq
•¡taiianj ojapisuoa as,, wjiaq api^aj-uui-p^j iiiv^iu 'itosira ja e jbjtui,,
asBaA f-i ua) oqjaA jap EAisajpj fulioj ej uoo aXnaisuoa as ajdraais
anb 'tloinsiui,, umaut OAixajjaj ja sa jeuosjad ajqraouojd ojiq
•sajuaipuadapui soAisasod sajqiuouojd oiuoa osjbj
-apisuoa UBjjpod '-aia 'ui.^iíijmi/ sbtujoj sbj 'aiuaiujEnjay -pEijnaijip
uis aanq as ou 'oqaip soraaq bX otuoa 'sofijaad sosa oaiua upiaBiauaj
•ajip Bq (BqijjB usboa) in^u- oAimaoj oftjns jb unpjanaaj sauoiannj
BBuaia ua oaad '(^qiJJB sbui obe^a) ui^b- jbuiuiou oajibiujoj ja jod sbi

�le de tipo reciente, entre los que se notan el esquimal (kia, hiña
"¿quién?"), (1 quechua \mni-ifaiu rruit-i/Vn ";cuál?Kl y el ainiara
ík'iti "¿quién?"): esta^ formas lanihién tienen relación con formas
asiáticas'(1). En yámana hay dos temas paralelos, a saher k(o)- y
A-(2), de los cuales el primero ocurre en hi'mna "¿quién?" (dual
konnei, plural konnaian; véase LA 37), v, gr. konna so iárd "¿quién
eres, Señor?" (A 9:5), con las formas emparentadas honi "¿qué?,
¿cuál?", komudua "¿qué hay?", hninna "¿cuyo?, ¿cuya?"; v. gr.
koni-wan "¿qué hombre?", küni-kipa-rt "¿qué mujer?", koni-tvü-niia
hallan, "¿a qué hombre pertenece esto?", kómudua Iárd "¿qué es,
Señor?" (A 10:4), apa kiimudu-upai "¿por qué cansa?" (A 10:29),
kainna-pai "¿cuyos son los dos?"'. El segundo ocurre en ku-ndum
"¿cuál?" (cf. hó-ndanl "tal", demostrativo), ku-nji "¿cuál?, ¿qué?"
(cf. ko-n.j in "aquél"), v. gr. kunji-wa "¿cuál hombre?", kunji-kipa
"¿cuál mujer?". La forma * r/'a Icomp. groenlandés -qn, alasita ka,
partícula interrogativa) ocurre en los adverbios ka (^a) "¡qxié extra
ño!", kon, kaüka "¡qué divertido!", kalium "¿de dónde?", y la forma
ku probablemente en hwi (&lt; 'ku(iv)i) "¿dónde?".
Aparte de estos tenias comunes hay otro más especial, a saher:
aPa "¿qué?", v. gr. ap' hai "¿qué de mí?", npo kon "¿qué?, ¿cómo?",
ap' hauan "¿esto qué quiere decir?". Apa se usa también como adverhio o conjunción interrogativa i — sí, etc., v. gr. A 4:19 "si es
justo").
Las formas siguientes podrían clasificarse como pronombres inde
finidos: haku "otro, cierto, un", etc., kuka "todo, todos", etc., y el
sufijo ^dora "todo, todos", etc., v. gr. haku hannuka-n "el mes pró
ximo", haku tvii-n "un varón" (A 5:1), haku-ndaian "otros"; hauandaian kuka "todos éstos", kóndaian kuka-n "lodos ellos"; yamanadara "toda la gente" (HH2 160), worur-dara "todo árbol, todos los
árboles" (ibidem). Acerca de kuka, usado como adverbio, con analo
gías en otras lenguas amerindias, se hablará al tratar de las conjun
ciones.
No hay pronombres relativos en yámana. Para expresar esta fun
ción se usa un modo subordinado del verbo (v. infra), v. gr. kuii aian
hitekisin "¿dónde está la leña que vi yo?" fliteralmente "¿dónde
está la leña cuando yo la vi?"), yamalimunci musurmutaiíin "la mul
titud de los que escucharon", esto es, "la multitud de los discípulos"
(A 6:2), literalmente "la multitud cuando escucharon", o algo pa
recido.

(1) Comp. ynkaghir kin (=a!eiitiano ft¡n), samnyeiío fui- (tema general interrogativo
(3) Estos están representadoa en varios idiomas amerindios; del último tema procedo
por ejemplo ol halda gu-i "¿qué?", el ttinkit gu'su "¿dundo^" y el simara cu-n
"¿quéí", etc.

�•EE6I •Sil-Til 'd ': "F* '"^'Wcf •ÍD!jSpIoIí/ xaooi(in6íi(7 'iNizzvaa^g sothyo
•W8t "^I-OEl &gt;s^Pd 'BT 'F4 '""JuaSjp aijlj uatj pupotaog d; ap sapup -oían^
^ap D^iaix í p smSua; so^ aj^os soaiSo^op/ sajimtfp 'iwizz3adS soiav^
^261 'U-t "sa?d '0 'Io4 *aíJ*s ^'E 'uI/J aí aP oasn^- ^ap D^sina^
YfJ(WJtf ojs/; Biainjf ap dubuid^ vo^ ap owotjn ^ ajqog 'saino '^ *na,i

tg
0

'IE6I -69-BT 'sad 'SE 'I^* '! ^^ *io)J }
ap oasn^- ^p Oísiíiajf -¡"papiy o^its^Suij odtuá m 'auDSii^-M.^VKMaT 'H ,N7
*E16T "EE "IU4 '3íjas -aZ '*&gt;tld 1 aP oasn^^; pp ajs^ajf -^oaiup;;
•D^aiü ta^ojijja; so^ ap uo^í) oaijíinauij odnjS ;g 'aHDSi.i^-fií-' vwHa'i -^ ,[^1

^

•:E6T '9¿^9t "b3?11 'EE "I04 'sodojqiuv
•puDjjanaj /no du^uid^; jap atpHudg ^ap u, a^apaf/ /u; aia 'saaado^ -^ "J

yi

"S88I *BJJd -aB8/ anSuo^ dj ap ajtoutwoj'j 'wvay .¡aiani

'6E6I '6ÍI-0SI -Ba?d 'S 'I04 '?jíin8i/!7 uotiatu^ /o pi^naf Im,mpitua$
•^! -pwniana^ 1mmunX mj uauiouojrf íd^ 'aBnnwYH -NtívwaaLsaH -oaa^ ,HH
"EI61 "Xl-iE '*a^d '01 "I"4 '^jJ ap saísiuaaiiaio^ sap ajaio
-OS 07 ap joa^nof -uu^o^ sap aíSj/jruojidij^suDj^ it¡z 'N-vvwaaiB3H ^oBa^ ,HH
•1681 '¿EE-09E 'e^
6
•936T t^OI-OÜDT •aSEd 'TE
-o^vm y •tto^aojd's tisipnpuBp3718/ jop
*¿E6t

"""M ai,I :oE FA •^a^
•61 '^pnisi

;/

1"

•Muusnf;

opaiaBpa^ -i
^?(/ '
*EE ^"4

'E6BI "08-ES '!
J*.

o

SVOV1K) SVHflU

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2217">
                <text>Apuntes comparados sobre la lengua de los Yaganes (Tierra del Fuego)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2218">
                <text>HOLMER, Nils M. </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2219">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1953, Nº 10 : p. 193-223</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2220">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2221">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2222">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2223">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2224">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="271">
        <name>FONOLOGIA DESCRIPTIVA</name>
      </tag>
      <tag tagId="272">
        <name>FONOLOGIA HISTORICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="273">
        <name>FORMACION DE PALABRAS</name>
      </tag>
      <tag tagId="274">
        <name>MORFOLOGIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="275">
        <name>NOMBRES</name>
      </tag>
      <tag tagId="276">
        <name>PRONOMBRES</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="242" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="460">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/29b30a0f3ab04afc0511c5f6b699bbf8.PDF</src>
        <authentication>50e883385436be22779f29adfa56fe9b</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2739">
                    <text>•o^a 'ttu ap esnea b opeiainbui souiaq son,, anbxu¡aBjj-DvdDout-íj-o '14bdb Btanq
setnosB a) nj,, Dzjnb-jDny-fj 'tlBSBD Bun (oXnjjsuoa) o^^q o^,, Dnyiifo-ifjvo-iu jjBtiqEU
ua :-fa jod íBuioipi ¡ap Banaiuisrjod noiaanaisuoa b¡ jod oqjoA pp sopBJBdas uba
saaaA SBqanm anb jbjou aqap as 'sohfa^d ouioa soiuauiap sojsa souiBuáisap anbnny (I)

•(6T:0T V)
44uBasnq a^ saaquioq sajj^ tivjndxmidj-g^ vm^s nn uvjgiu ^(f-6 y)
t4¿s9tiisaad ara anb Jod?^, vjvivSunSnuvm vs it/ nprnug^i i(lZ'-^ y)
44opBpuBta tbi\ ara \9^ ^pnS ]^S-g3¡ vivi{ u^ -a 'sa^uaipuadapui saaquioa
-oad aod 'oiJBJjaoa ^b 'Bsaadxa as [Buiuiouojd ojafqo pq *ofBqB sbui
asBaA ojsa ajqos í[Buosjtad ofijajd un jod ^uiuiouoad oiafqo un jbs
-ajdxa ap zsdBD sa ou 'aoajBd un^as 'bubuib^ p —^^nqBu p 'o[draafa
jod 'aAisnput— Bauauíy ap soAi^Bjuasajdaj SBuioipi soj ap btjoXbui
is\ ap Bpuajajip y *(62:0I V) ^-1^?11? uís opiuaA aq,^ uinuvX logiu
"V '(29 iH) ^P 19,, x^-gn '(^Ot 8O) ^oP o^,, X?^H '(9^11 V)
44(sa[BUIIUB) \A^ 9pi^91-S^-Vll "jS 'A 'OATJTSUBJ^UI O OAT1TSUBJJ B8S 'oq
-^3A un ap puuuouojd ojafns p UBsajdxa sapuos^ad softpjd soq
• (ouidns
buib^ uiBpy uapnq anb buijoj) tt^aA BJBd,, wd-i^ai ua ouioa '(uoiobu
-ipap ap sofijns o) sauopisodsod uoa asamjisuoa ap saaBdBo jas jod
[Buiuiou jajoBjBa ns u^pAaj 44J3A,? i^aj ouioa sbuijoj á '(jc; yq 'duioa)
44BjqBpd,, boijiuSis uaiquiBj ^^^^qBq;, ownjn^ buijoj b| jsy -oatituijui o
pqjaA ajquiou ouioa JBUoiaunj ap pqjaA Buia^ BpBa ap p^ppBdBa B[ ua
BiABpoj BAjasqo as anb o\ 'soqjaA Á sajqmou ajjua puuoj uopu^sip
ajuauíBAiiimijd Bj^stxa ou anb ap oqoaq pp apuadap ojsq *^soa buisiui
Bun 'p^pjaA ua 'uos sa[Bno so^ uoa 'soAisasod sofipjd so| uoa sopBuop
-spj ajuauíBuiijuj UB^sa sapuosjad sofxpjd so^ 'sBipuijaure
sb[ ua pnsn sa ouio^ *(^) sapuosjad sofipjd ap oipaui jod
-uoa B[ opo^ ajuB biou as ojiutj oqjaA pp uoixa^ ^\ uq *o

MOISaiDMOD
'sauoioisodsoj 'soiqj3Apy 'oqja^) bi2ojojjoj\[
aiHVd vaMaoas
(01 odatun^i jap uppvnmiuo^)

pp
so{ 9p

^
'pun'j ap pDptsja^jufi vj ua uosafojj
m stim

�Para los prefijos personales, véase particularmente el pasaje
citado de Hestermann (HH2 157 y sigs.). Aquí sólo daremos algunos
pocos ejemplos extraídos del material de Bridges (B2).
1.a persona del singular: (1) h-a-lakatakáa "iré sin detenerme
más", h-a-wemóciua "entraré", h-a-tutagua "daré", h-a-tstagude "yo
di", h-i-lakatakwóx "no iré", h-i-uai tósku "yo reí sin duda alguna",
h-i-tekisin "lo que vi yo";
2.a persona del singular: s-a-we ata siuan "tomarás eso";
3.a persona del singular: k-ula "se fue sin ser permitido", kówe móciua "entrará", g-wiata "está acostado".
Como en la flexión posesiva del nombre (véase más arriba) no
hay prefijos plurales. Las formas plurales, salvo en la 3.a persona,
se expresan por pronombres personales independientes, como en
aian mani kourou (= haian moni kuru) "amamos" (H 323), haian
sananima auón ufkide "rigurosamente os mandamos" (A 5:28), san
tukamatude Molok'nci ókór "tomasteis posesión del tabernáculo de
Moloc" (A 7:43), o por formas especiales del verbo (véase abajo).
En la tercera persona, el plural se expresa por un sufijo f-sina-, -sin),
v. gr. kó-tagu-sin "ellos o ellas dan" (B1 62), ka-mani kourou gin
(= kó-móni kuru-sin) "ellos o ellas aman" (H 323). El dual se ex
presa en la 1.a y 2.a persona por pronombres duales (véase arriba),
en la 3.a por sufijos del verbo (-pai, -pikina-, -pikin-), v. gr. kó-tagupai "los dos dan", kuci-pai "los dos se embarcan" (LA 29), ka-mani
kourou pikin (= kó-moni kuru-pikin) "los dos aman" (H 323),
kó-tagu-pikin-de "los dos dieron", kó-tagu-pikiná-a "los dos darán"
(B1 62, 63). En la 3.a persona también hay formas triales, v. gr.
kó-kutan-amisiu-de "los tres dijeron" (cf. kó-kutana-pikin-de "los dos
dijeron"), kuci-amisiu "los tres se embarcan" (LA 29; comp. HH2

159).
Algunos verbos poseen formas especiales de sentido solamente
plural, v. gr. tumopi "embarcarse" (plural de kuci; originalmente un
reflexivo causativo del tema -ópi "sentarse en una canoa") (2), ukaia
"alancear, arponear" (plural de gaia), puku "quemar, asar" (plural
de upuku (3), yatu "dar" (plural de yatia). Por más ejemplos, véase
B1 68, LA 29, 30. Parece que estas formas se usan solamente en la
tercera persona; en verbos intransitivos designan un sujeto plural,
v. gr. tumopi "se embarcan" (comp. con kuci "se embarca", kuci-pai
'los dos se embarcan"), mientras que en verbos transitivos expresan
un objeto plural, v. gr. ukaia "arponear muchas cosas", puku "quemar
muchas cosas", yatu "dar muchas cosas", etc. (4).
(1)Sobre la expresión de formas plurales, véase más adelante.
(2)Literalmente, pues, "hacerse sentar (en canoa)"; por esta forma se expresa sin duda
el modo relativamente más complicado de acomodarse un lugar en la canoa.
(3)Evidentemente también la u- causativa, pero es notable el hecho, si las formas notadas
son correctas, de que se usa en uno de los verbos en sentido singular y, sin embargo,
en el otro, en sentido plural. Es posible también que se trate del significado resultativo de u-, el cual hemos supuesto que sea más primitivo (v. arriba).
(4)La explicación de Bridges del uso de estas formas (B1 67) nos parece, desgraciada
mente, poco clara.
— 122 —

�— 31 —
•ojafns jb
'oijbjjuo^ jb 'uajaijaj as ajuaiaaj seta ajuauíajqBpnpui aaSiJO ap '-.na '-ins- sofijns sog (g)
•pBp¡jE[ii^9jji ns ap bsiib.) b osnsap ua Ja^a
e Etpuadojd Bpnp uis anb 'BAiiafqns uoi.indnfiíoo ej anb OAijimiad setu euiaisis un
ap ojsaj [a ejuasaadaj enqoanb pp .BAijafqo uoiaeánfuoj Bg '^siajanb sou sojjosoa,,
vpq5np-i{aa;-uv aod ouioa isb '4tsaja;nb soa ni,, npqivjj-qoai-p jienqeu ja jod Bsn as
naafqoi^iivny-Dunui A '44souiajanb so sojjosou,, vpqbnp-tpawo-i b ouioa '44ojamb so oX,,
Dpq5vp-yaatuv-u jjBnqeu jb oiubj ajeAinba oiqai^A-miniu enqaanb ja '44soiuajanb oj
sojjosou,, vpqbvp-zjfiu-n A 44ojainb a| oX,, vpqbvp-zpw-iu {íenqeu ja z^a bj b aanpej]
í^.í-muiui enqjanb eiujoj bj 'ojduiafa joj 'oiafqo ja anb pnijtaexa souatn uoa otafns ja
Bsajdxa enqaanb na BAUafqo uoijBánfuOJ bj anb ajqqou sg "44oa oj (ja),, vjíj-nb A 44ba
(ja),, t¡nvA [jEtiqBU jap opej jb 44aA (oj) ja,, u-natj A 44ba ja,, u-iu Enqaanb ja -diuo^ (^)
•ojafqo n ajuaíía ja X jeqjaA uoiaaB
bj aajua r.iauajaqo.) ap opoui X ojibj^ ja jod ouioj tse 'jBqjaA uoiaaB bj ap soj.iadse
sojio Jod sbui oqjnuí uBi^aj as sofip^d soj ap osn ja X r.unoj bj 'osa ap jB^nj ug
•opBtnjijB Bq as saaaA b otuoD 'jBuituouojd ojafqo jap soj X soauisubjjui sofijajd soj
ajiua jBjuaiuBpunj uopejaj eun^uiu aiuauíBiaeui^iJo Bjausixa anb 'ojadoia 'oajj oj^j (j)
st?nuoj sb[ U9 '("Dj^ 'ttoa3inb ^j oÁ^ tr¡io5w]1-ziiiu-m {}BtH[i?u ua ouioa)
sa^uosjad softjaad ap aiaas ^^C[op bj ap soiSijsaA ^bij uaiquiBj^
'() oqaaA ja
uoa BqBuoiaBjaj as sbui á BqB^aodun sbui anb oj 'ajuaB ja ou 'ojafqo
ja Bja 'sajBjn^uis soj ap sajBjnjd soqaaA soj uBqBiauajajip as opusna
'BUBaduiaj saoda BjjanbB ua anb aiaap aaainb 'ajuaSB jb ou á 'ojaf
-qo jb 'oaauínu ns b ojuBna ua 'uaaaijaj as ^BqiJJB sbui as^aA sajBna
soj ap BajaaB '#aja 'njnÁ) sajBjnjd soqaaA soj anb ap oqaaq ja jsy
•bubuib^ ua
uaiquiBj oAijiuiiad sbui opBjsa un ap soSsBa Ám\ '(BuiSBd bj ap aid jb
bjou bj asBaA) Bnqaanb jap BAijafqo uoiaBSnfuoa bj ua 01U03 "uoioba
-ouui Bun Bjuasaadaa BunjB Bpnp uis Biuajsis ais^ ' (Z) OAijisuBajuí
oqaaA un ap ojafns un oiuoa ajuaSB ja ojubj uBsaadxa so^ojbub soj
-uaiuaja apuop "Bnqaanb ja ua Bfajjaa as Biuajsis ajsa ap odijojoad j^
•soAijafqo sofipad ajuauíBjnjosqB ^^q ou apuop 'bubuibX jap osBa ja
sa ou ajsa 'souiaqBS ouio¡^) *soipaBj sbiu sofijB isb uaaaaBd sajBna soj
'ajuaoB ap sofijaad soj aod sopipaaaad uos Á jBqaaA Biuaj jap ajuBjap
ajuauíBjBipauíui asopuBaojoa uba 'oai^aa^ sbui odij ap SBnáuaj sbj ua X
jBjauaá Bji&gt;aa aod 'sojjanbs anb ap oqaaq ja aod bjioij sa ajua^B jap
soj anb ousadiuaj sbui jsqaaA Biuaj jb sopiun uBas jBuiuiouoad ojafqo
ja uBsaadxa anb sojuauíaja soj anb ap uoiaisodns Bq "ajuauíjBnpBaá
X Bjuaj oztjBaa as 'soidoad sofipad ouioa 'sajBuosaad sojuauíaja soj
ap uoiaBaodaoaui bj X 'Biuajsis un^uiu Bjq^q o^[ ' (\) jBuituouoad ojaf
-qo un ajuaiuBaauiíad SBzinb OAijisuBaj oqadA ja ua 'jBuiuiouoad ojafns
un UBqBsaadxa OAijisuBajuí oqaaA ja uq 'sajuaipuadapui SBjnaijaBd
o saaoA 'ua^iao ns ua 'uBaa sofipad soq ^ajuain^is bj aas aaaa^d aui
'jiiujsoaaA SBin soipuiaauíB sajBuosaad sofipad soj ap uoianjoAa Bq
'(8¿6 eO) 44^lB 9P ^^banaj aaoBq,, ind-vjmun8-xai-mu
'ttBqaBq un uoa ouisiiu is b asaBjaoa?^ -isosfo-iu qa) 4to-HO jb oun ja
asaBjaoa,, vod-i^o-ui '44Bajo bj uoa oun ja asaBSBa,, wd-n^ni-vui #aS *a
'pBpiooadiaaa UBsaadxa SBiuaoj sbiustiu sbj 'tvd- ofijns ja uoq '(^j:^ V)
tt(saaquioq soj b) opBp^, v-n8vj~mu #aS *a 'oAisBd oidiaija^d un uaiquiBj
Biuaoj as opoiu ouisiui jap í44opBiAua jnj^ apuitumv-tu-vif '44ojsp jnj
oX,, Bpi3[ai-vxu-m[ *aS *a '-(v)ui ofipad ja uoa (ajuBjapB sbui
BAixajjaa ajuauíBiaBuiSiao Biuaoj Bun aod Bsaadxa as OAiSBd jq

�reflexivo-pasivas (véase más arriba). Como sabemos, ellas contienen
un elemento -m(a)- colocado entre el prefijo personal y el verbo.
No cabe duda de que tal elemento esté emparentado o sea idéntico
al prefijo personal y posesivo m(o)- del náhuatl (como en los ejem
plos citados abajo). Así hay ^refijos dobles en yámana ha-m-ósagude
"yo me corté a mí mismo", kó-m-ósagude y os "él cortó su misma
mano", kó-ma-tekide abeila "él se consideró fuerte a sí mismo". Su
poniendo que el elemento -m- expresa el pronombre reflexivo (en
español "a sí mismo", etc.), se nos da la siguiente traducción literal
"yo me corté a mí mismo", "él se vio a sí mismo", etc. (1). Ahora
bien, en esta construcción, evidentemente antigua, las partes compo
nentes tienen la misma posición interna que en náhuatl, v. gr. ti-mochicaua "tú te esfuerzas", a(m)-mo-chicaua "vosotros os esforzáis" (2).
El uso de los elementos -t- y -c(i)- se ha considerado ya anterior
mente. Se colocan entre los prefijos personales y el tema verbal, v. gr.
ha-t-ul "bebo (algo)" (HH2 158), sa-t-óláa "tú beberás (algo)" (HH2
165), ha~t-ikimude "lo (?) introduje (en alguna parte)", kó-t-ikimua
yóx "él colocará el huevo dentro de algo" (HH2 168). En este aspecto
recuerdan a los elementos -t^^-, -tía- del náhuatl, v. gr. ni-té-tlaqotla
"yo quiero a alguien", ni-tla-chihua "yo hago algo", etc. Como ya se
ha dicho, la función de estos elementos es algo diferente en yámana.
Como se ve, los prefijos personales tienen un parentesco, o, más
bien, son idénticos, a los prefijos posesivos, para los cuales se han
dado ya algunas reseñas de las conexiones posibles con otras lenguas
sudamericanas. Añadiremos aquí que el prefijo kó- se debe identifi
car con el ke- del ona, v. gr. Xalpen ke xat "Xalpen devora (a los
hombres)" (G1 922; véase también la formación del genitivo, más
arriba), e igualmente con el náhuatl qui-, -o; el cual, como ya hemos
dicho, se usa solamente para un objeto pronominal.
La expresión del sujeto pronominal en las formas del verbo, tanto
en yámana como en quechua, probablemente representa un tipo más
reciente. En cuanto a esto, el yámana, aunque de otro modo más
arcaico que el quechua, el aimara y el moluche, no obstante se ade
lanta al náhuatl, lo que nos indicará, como se verá en la conclusión
de estos apuntes, que la ruta de la costa pacífica de la América meri
dional constituyó en cierta época una importante vía de migración.
La distinción en el uso de los llamados infijos direccionales,
-a- e -i-, es poco clara, tanto en la flexión verbal como en la flexión
posesiva del nombre. No obstante, y sin que ello parezca discutible,
se da una de sus funciones, a saber, el uso de -a- en ciertos casos de
oración positiva, v. gr. h-a-la-katakáa "yo iré sin más detenerme",
frente a h-i-la-katakawóx "no iré (de ningún modo)". Originariamente,
como ya se ha advertido, los prefijos posesivos y personales constaban
de una sola consonante {h- para la 1.a persona, no ha-t hi-, etc.), a
(1)Sobre la evolución pasiva, de la cual ya hemos dado algunos ejemplos, compárese el
español se dice = dice la gente. El pasivo amerindio es preferentemente impersonal.
(2)En mo-chica.ua "se esfuerza" no se expresa el sujeto pronominal como se hace en
yámana kó-m(a)- "él... a sí mismo".
— 124 —

�— ssi —
•^OJSIA Bq,, 'SO O1S0 'tt0pU3IA 3U0IA,, JI39p
Etijanb ap-1^/ai isb í44j;uoa 'j;,, -m^ oipuiJoius buioj un ap JiuoAOjd Bijpod oftjns ojsg
'BUBOIj^uB UOJSJOA BJ
uoa tu Bi^SjnA ej ap bj uoa Bpianauoa ¡u 'bjoojjod sa is 'oaadma 'uoponpBjj Bjsg
•adoaodB ap bjjbj b{ omoa isb 'jbuos
•jad ofijaad un ap jB^nj ua aiuaipuadapui jsuosjod ajqmouojd un ap osn ¡a asajoj^
'v-nüvi-pn ojnjnj 'ap-n^nj-o^ o^iia^aid 'xnj-o^ ajuas
-ajd : (ítJBp,, n2v% ap) aiuainSis jo sa (9 '^9 Tg) saápug jod opBp BuiSipBJBd jg
•sapBÁjj un^as (&lt;(otuo oX&gt;7 run^f imi =) nojno3¡ va
Bsn as aSuBJQ BiqBg ug 'bubuib^ uoijeínfuoa b¡ ap baia buijoj ouioa ajsixa ou
[Bna ja 'onSiqmB ou a^uasajd un jb^jj BJBd ojos epBiuaAui a jbi^ijiijb aiuauíBJnd
sa uoiaanaisuoa jbi anb sa ojbjo ojoj ^(^ouib ajduiais,^ rnm[ luptu wi{ —) 4touiB oi77
noj.no}¡ fuviu ív ua *j3 *a 'ttajduiois55 juptu oiqjaApe un ap oipaui jod Bpinipsuoa
'Bfajdmoa buijoj Bun sa ('s^is A ggg jj) ajuasaad buibjj sapBÁjj anb oj anb asaio^j

(5)
(^)
(g)
(3)

(j)

,, njo ap i^\ yq) ctuojaiqaq,, dp-uis-ijg *jS ^a '-(vjuis- ofijns
\9 ajuB í- ua Biqraea v- ^aoA B^ ¡ejiqd p u^ ' (t^I^H vtiV1n3i aP
•^T:OT V) ^ííP OJPad[ saauo^ua,, lap-mivinjf vngiu enj ^(^^'.f y) 6tofip
891 ^p-wujw^-p^ vuimnumnpiig^ '(g JJ *Mopjo Bq^ ap-noumu -duioa
•f"T:9 V) t4(JíD9P) PJ sora9H aI,, vwifug^ ap-rugui -—uotmf '(ttJBin
-01,, vjo ap í^^ '01 VI) opBuioj Bq pM ap-mv-^ 'ofxjns pp a^uBpp
n- ua - Bisa uBiquiBa 'oaaduia '- ua SBuiaj so^ í [nSvt ap) ttopBp
Bq pM ap-n^^nj-g^ * (Tun^ ap ^^g: y) uBqBuiB?^ ap-nxmpg^ ^ (^anif
ap) ^oojBqiua as pM ^p-ian^-gif ' (pj ^p) u9í^ p,, ap-^^aj-gif u^ *a
Buiaj pp u- Bun o i- Bun b BaJoB as ofijns ajs^ •() oau
opxiuas un Bjuai ajuauíBiJBui^iJO sBzmb anb ' (X-j-^ ap
Bqodd) pp- 'ap- 'a^- ofijns un jod Bsa^dxa as oji-pia-id ^^
•aja '(6^:0I V) JBPnP uís Píu9A aH?^ uinuvX lagw-v^ '(0^:0l V)
ttopBiAua aq so[^ viuiumiwivpiigjf uiiuviv-j-v^f uS #a #ojaajaad un o ojij
-ajaad un ap p sa opijuas p anb ua sos^a sounáp ^^q oaa^ qouBdsa
ajuasajd pp p apuodsajjoa opijuas p sopBjia so^duiafa so[ u^
•BqtJJB 3SB3A
Á sapxjj 'sapnp ssmaj ap uoiaBuuoj v\ a-iqog "(yg:oi V)
?, ajuauípjaj^ 't4(sBuosjad ap upiadaaB aa^q ou soiq anb) ojpq^
-iai{ ugcnno i^f) (gg:¿ y) tt3OíQ ap ^tjo^S b^ oaA^, (ajuauía^qBqoad)
svnjgcn tunjnvpu-pvf) ^^aj-vy i(iiJL!^A,, ?^aí 9P &lt;UI9PJCIT) S9A P^? ?^aj-s
4(4tJB[qBq^ mivfny ap ígf^ yq) oitl^H ^ vuv%ny (g) toy — ) tay
'(44jajanb 'j^buib,, runq ap íq\ yq) buib p,, sny-gy *(^) (wJiBp,, n^j
9P 'S9 i9) ttBP 19 ^m-gy :sajuamis so^duiafa so^ souiajBjiq • (\) Bjq
-Bq anb pp saaajuí p Bdnao ojuamoui p Jtod anb odiuaij aainbpna
Bsaidxa as buwoj Bjsa Jod ípuij paoA b^ ap adoaodB uoa saaaA SBunSp
'oqjaA pp oand Buiaj pp bjsuoo ajuasajd ^q -ojnjnj un A ojpajajd un
^ajuasajd un souaui O[ jod JinSuijsip uapand as soduiaij so| ajjuq
•SBadojna SBnSuaj
sb[ ua anb bubtub^C ua sojajauoa sbxu sojdaauoa uos sojjo so\ ouiod
SOUn SO^ OJUBJ ÍBOTSBp BOIJBUIBjS B^ ap SOpOEU SO^ B SoSopUB UOS OU
'ajjsd bjjo jod 'anb so[ 'sopoui so^ ap anb soduiaij so[ ap Buiajsis pp
ojpjJBsap jouaui jod BzijajaBJBa as ppoui A pjoduiaj uoixa^ Bq
*Í8I iS) Pírao3 9H ^pnuivio-y ua oraoa 'pqjaA Buiaj p ajuauíBjBip
-auiui BiuodajuB as ajuBuosuoa ofipjd p 'ou ig "ajuBuosuoa Bun jod
uaiquiBj BqBzaduia oqjaA p is puopaajip oftjuí p Bq^SajSB as anb v\

�ólu-de "bebió"), kó-móri-sin-de "oyeron" (A 11:1), ko-kutani-sin-de
"dijeron" (A 11:3).
El futuro se caracteriza por un sufijo *-wa que por lo general
se nos aparece tan disfrazado que ningún autor parece haber sospe
chado que tal sea su forma primitiva (1). En verbos acabados en -o,
el futuro termina por -da (dé *-a-wa, según la regla formulada ya
en el capítulo de fonología histórica; v. arriba). Por modificación y
simplificación análoga, los temas en -i y -u forman sus futuros en
-iua y -ua, respectivamente. Los ejemplos siguientes ilustrarán la for
mación del futuro yámana: (verbos en -a) maraoa (= móráa) "oirá"
(H 322; de mará — mora "oír"), k-apónáa "él morirá" (HH2 155;
de apóna "morir"), sa-t-óláa "tú beberás" (HH2 158; de ola "beber"),
ha-tualagónáa "daré prodigios" (A 2:19; de tualagóna "mostrar");
(verbos en -i) ha-tekiua "veré" (LA 46, 47; de teki "ver") ; (verbos
en -u) kó-tagu-a "él dará" (LA 10; de tagu "dar").
Esta forma corresponde al futuro español, pero también a un
imperativo o a un modo volitivo, optativo o potencial, v. gr. s-atáa
"toma" (literalmente "tú tomarás", LA 47; de ata "tomarás"), sakatakáa "vete" (A 9:15; de kataka "ir"), alagónáa "mira" (A 3:4;
de alagótva "mirar"), Pito sa-kamatua, sa-kupónáa, s-atamáa "leván
tate Pedro, mata y come" (A 11:7).
A menudo estas formas, tanto en el sentido futuro como en los
sentidos derivados, van precedidas de una partícula we o wela(p) (2),
hai ha-we móciua "entraré" (de móci "entrar"), sa-we apata (3) haia
husun "tráeme un poco de apio" (de apata "traer"), kó-we móciua
kónjin "él vendrá quizás", ha-welap atáa hauan "quiero tomar esto",
ha-wela móciua annu "quiero entrar precisamente", haian wela
tumeakóngutanáa kóndekaia "amenacémoslos" (A 4:17) (4).
No cabe duda de que el formativo yámana *-wa sea idéntico a
un formativo homófono usado en algunas lenguas centroamericanas
(como el cuna) para expresar un futuro, imperativo u otro tiempo
análogo (5). La presencia y el uso de este formativo en las mencio
nadas lenguas evidencia que se trata de un sufijo verbal de signifi
cado incoativo, el que también reaparece en náhuatl (v. gr. toma-ua
"hacerse grande"). En cuanto a la partícula we revela también analo
gías con los idiomas centroamericanos, por ejemplo el cuna, que posee
un adverbio wis (¿originalmente = "un poco"?), usado para expresar
una súplica modesta, etc.
(1)En el paradigma de Bridges (B1 63) el futuro del verbo tagu "dar" parece estar
formado por un sufijo -a: ko-tagu-a "él dará" (véase arriba); también Hestermann
(HH" 155) supone que la terminación -da haya resultado por evolución de -a-a.
(2)Originalmente *wai, como todavía aparece en ciertas posiciones; según Hestermann
(HH2 176) se trata de un adverbio waia, wea "antes, ya, pues", etc. Sobre la -p final
de welap, véase antes, al tratar de la fonología.
(3)De apatáa, delante de h-.
(4)Según Lucien Adam (LA 47, 48), we se usa ante el imperativo. La forma welafp)
puede considerarse como futuro del modo positivo (véase abajo).
(5)Singularmente, este sufijo también en cuna se mezcla con temas verbales en -a de
. igual modo que en yámana; así la terminación del futuro yámana -¿a corresponde
a -oa (-oe) en cuna.
— 126 —

�— LZl —
"(ifl) 1^- l91 ou ova?:&gt;l^ ^-^spj ivn-tt¡ vuuo^f :oaiibuib[3x3 osn p uaiquiBj asajof^(9)
•ofijns p ajus oqaaA pp puij jbooa b¡ ap uopBjaijB bj asajo^(g)
••3¡- ua ofijns un spm ttJBjsajd,, vunw ap
ojnjnj p sa ojsa '(vj^-oai-nunui^ ap Jas aaajtd xvyumu iv^-^ ofijns pp oplmafa uq(^)
•paoA ajuB ou- ap u- íoaijbSoj oiqjaApe sa as()
•-t^ b^ ap ajucpp dj-bjd
ap zaA ua Bsn as j-djb i*aja '41¿jbuioj saJainb?,, tuoiaeSoaja^ui ua esn as odo = trf(^)
-aiuBppB sbui 'u-jmuoui-o3¡ -p í (0Z:0I V)
tíajBiuBA8{,, u-Dmuow-oif-DS ua orno a 'ojnjnj Bmaj p uoa jiun uapand as uaiquiBj^(\)
•(ofeqe *a)
opota ^9 u^ Bsn as anb n- buisiui ^\ Bpnp uis s^ '(9) 4t¿aí opand?M
n-jfvjv^ mn-^if tdtt "jS *a 'BAiiBSoJja^uí ouioa Bsn as anb 'n- ua BpBqBDB
[BqaaA buijo^ bjjo uaiquiBj X^q oja^ -(^) (95 '5^ yq X ¿9 '99 Tg
•a í^Bjnjd) tí¿soga opBp UBq?,, vj-miis-n8v) '4(¡¿sop so^ opEp u^q?,,
vu-vuiifid-nSv) \t¿\^ opBp Bq?,, vj-vSm vpuo u^ 'a ' (tunu ^) wpup oaij
-B^ojjajut oiqaaApB un ap opipaaajd ba anb '[Bq^aA Buiaj [B opB^aa^B
vjl- ofijns un aod '^jauaS ua '^sajdxa as oAijB^oaaajuí opoiu ^^
•oAij^Sau opoui [ap souJBdnao [B BpBaapisuoa B^as B[[a íBAijnuiuiip
uoiaunj B^uaj anb a[qBqoad sa -icn-^ BpB[B3Jaiui BqB[js B[ b ojaad
-sag "aja 'ttpi:uaA,, n8-wÁd xoj '44piuuop,, 3^-o^o 44soaau said,, '44uaA^
nu-u^d xoj '(w-# ^p s^zinb) 44auuanp^, j-n^o 44soa^au said,, '(w-^ ap sbz
-inb) 44^sn^ ^-iAotD sapuBjuaoj^ [Buiínbsa ' (v^-sxvjCv = 'uinujBg unáas)
44¿souiaJi?,, vj-sb-v^^ B^sBjy ap [Biuinbsa 4 (oAi^Bjaduit) 44soraiuaA,,
9cn-vi-pÁd xoj \iS *a [Banjd X jBjnSuis [ap SBuosaad sbtjba ua uBsn as X
BAt^Bjaqqap uor^sana Bun bX 'Bai[dns Bun bX 'jBsa^dxa BJBd 'soipui
-jauíB SBuioipi so[ ua saiuanaajj uos -3^- *-ti- '-)- sofijns soj anb 'a^^nj
jauíiad ua 'souiajBiou sbuuoj SBjsa ap uoiaBaijdxa bj b ojuBna ug
• (f) 44Bua[ B[ JBasnq b ji asBAjjs^ umv x-vouvw ^po^o as ' (44^JO,, üjoíu ap
'Z'-L V) PJ B?n1/ ^ii-^s-ijotu i(Z VT ^^-itqd) 4tpBuioj,, (ajuainSis
ojduiafa [a *duioa '¿ojaajjoa?) vu-is-njn i(Z VT 'lBnP) 44P^uojuouib^
i-si '(uiapiqi 444Bp,, vu-noSvt uoa "duioa ^^gg Jj í[Bjn[d)
v^ =) vu-i5-no8m '(gg H íIBnP) PBP (¿vu-(u)d
-n8m =) vu-nd-noSv^ *jS *a 'aiuaxuBAi^aadsaj (-is- X (~uod-) -vd- so^
-uauíaja soj Jod SBpBzijajaBJBD 'sajBJuqd X saj^np sbuijoj uaiquiBj Xbjj
*souiajB^BJj o^anj anb [ap 'oAijnaasuoa jap soAijBaaduii a^uauíBidoad
uos sojdtuafa sop souiijjn soq *(44^í,, vuim[ ap i¿f yq) 449iaA -^ 9JBJ
-uba3[^5 mi-in-miidn-Sv^ ' (44opB^Bd JBisa 'asjBJBd,^ íuoiu ap jas aaajsd
í¿ojaajjoa? i¿f VT) 44BA9II u-m-moiu-o^ 4(g) (44SBqauoa SBunSjB
souaunaa,, fnuv ti-m-idi3¡ as i¿f yq) 44ip,, u-nut^jn^f 4(^gg jj) BP
[mi-nSm =) tm-noS^ i(z)lJUI B-^Bd 189 buioj,, uvnvy iv^[ ^t-vjv (dv
•j *a '-í^i-^ BqBjjs bj a^uBipaui opBAtaap Buia^ un b o [BqjaA Buiaj jb
sopsSaj^B 4(j) (¿) V3f- X (v)ti- *(v)i- aaq^s b 'sajBiaadsa sofijns jod
BzuajoBJBa as oidojd OAtjBjaduit ja oaag "oan^nj ja anb biujoj buistui
b[ uoa asjBsajdxa apand 'oisia souiaq bX ouioa 'oAijBjaduii [q
•(sapBpaiJBA SBunSp X^q anb
jap) opBuipaoqns X OAi^naasuoa '[Buoiauajuí 'oAtiBixqnp '(oatjBjua o)
oApisod 4(oApiqiqoad o) OApeSau oApBaaduii 'oApBSau 4OApBÍ^OJjaiui
'oAijBJadmi :bubuibX ua sajuaináts sopoui soj Jin^upsip uapand ag
•sajBpoui ouioa oqjaA [ap sbuijoj sbjio sb[ sepoj souiajBaijiSB[^

�Hay varios modos de expresar la negación en yámana. En la
mayoría de los casos Bridges la traduce por un adverbio especial, a
saber bav (B; LA 52, S1 134), baf (O 18), paf (H 319), v. gr. hai
baf curu "yo no amo" (O 36), kóndaian mus bav pusatude "mas
ellos no lo habían entendido" (A 7:25). En el diccionario de Bridges,
sin embargo, se reflejan formars evidentemente más familiares, en que
figura un elemento final ~u o -iu, v. gr. sa waia tóxyell-u "no te daré",
wii-u haia "todavía no he ensartado cuentas", tve wii-u kónjin anan
"todavía no ha cosido (la rasgadura de) la canoa" (B2; de wiia "estar
en orden", etc.), tóx-iu hai "no he dado" (B1 66; tak-iou ai, ídem,
H 331), mótáastóx-iu-a-mus "dice que no quiere trabajar" (HH2 174).
El uso de estas formas es vario. Como se ve en los ejemplos,
tiene a menudo un sentido pretérito (en el último ejemplo parece
que tenemos un futuro en *-wa). Es notable, empero, el hecho de
que las formas en -u, cuando el sentido es negativo (1), no se cons
truyen con prefijos personales; pueden, según se observa, ser segui
das de pronombres personales independientes. La forma en -(i)u
también es adjetivo, v. gr. iuai-iu "no celoso o envidioso" (de iuaia
"celoso, envidioso"), ufkita-uiv-a "duro de oído" (de ufkir "oreja"),
nombre, v. gr. wii-u-aki "pieles todavía no cosidas", o adverbial,
v. gr. teka-iu (¿correcto?) "sin ver" (LA 11).
Hay otros afijos negativos también, entre los que se nota el su
fijo -ka (por síncope -x) (2), usado, por ejemplo, en el futuro, v. gr.
hi-la-taga-wó-x, hi-la-taga-wó-h-na "yo no daré" (B1 66) (3). Los otros
elementos negativos son -nna-, -si- y -wi-, como en iuaió-nna-ka "no
celoso o envidioso" (= iuai-iu, iui-iu; cf. más arriba), tagu-nna-k? hai
"no doy, no soy el que da" (B1 66). Esa forma, a la que se agrega
también el susodicho sufijo -ka, recuerda el quechua -nna-, en churinna-q "que no tiene hijos", o el esquimal -i-nna-, en qissu-i-nna-q
"sólo madera". Los otros sufijos mencionados se usan más raramente,
v. gr. dó-si-u "no rojo claro" (cf. do-ga, de-ka "rojo claro"), ama-si-u
"desollar, despellejar" (cf. ami-ónguta "arrancar con la uña"), hóxwi-a "huevo huero, o en parte incubado" (de hóx "huevo"). El sen
tido es a menudo diminutivo, privativo o peyorativo. Tanto -si- como
-wi- sin duda tienen un origen diminutivo, según hemos visto. El uso
de sufijos diminutivos en función negativa tiene analogías en algonquino, v. gr. ojibway kawin ikkito-si "no digo" (literalmente "no digo
(siquiera) un poco") y quizás también el delaware atta kpandolo-wi-p
"no te oí" (4).
El modo prohibitivo (o imperativo negativo) se hace mediante
un adverbio prohibitivo antepuesto, ula(p) (5), y el sufijo negativo
(1)Sobre la construcción en otras funciones, véase el modo interrogativo.
(2)Véase más adelante el modo prohibitivo.
(3)Nótese el infijo direccional -i- (en B1 66, empero, se escribe he-la-), en vez de -a-,
en las formas negativas (así como en las interrogativas y exclamativas en u; v. arri
ba). De tal modo hallamos h-i-la-, h-i-uai- (negativo) frente a h-a-la-, h-a-we- (posi
tivo) (v. supra).
(4)La identidad formal de estos elementos diminutivo-negativos en algonquino y yámana
es singular, pero puede ser fortuita.
(5)Acerca de la -p final, ver los párrafos sobre fonología.
— 128 —

�— 621 —
•[BUOt.MpH
•O3¡ otipjd 0110 lauodaiuB b oSajj as 'ooiqiqís ofijaid un Bia ou buijoj Bisa omoa
oiad '-3/ aiaatuBUBuiSiio Bia aiuauíajqBqojd :¡b3oa ap sa^uB JB[nai 0[ Jod nsn as -^^roy (^)
•(Oí. ^oq '-¡ouhjx
•uauty '-mg) f^S 'S8 '611 *s8Bd 'aiiBd B-^ 'sa^vnSuvj uvipuj uv^ijaiuy ¡o ^ooqpuvf] -a (^)
9SB9A) BpBuipjoqns o BAiiBjndoo uoiaunfuoa ^p aiaadsa eun sa 'ajuara
"IBnsíl 'soipuijauíB SBraoipi so[ ua oraisjpBiJBA osn ap v^ B[nojiJBd Bné
-ijub Bun noa jBjuoa soraaqap anb oaia opora ajsa jBaqdxa
*(82"TI V) í4OClB^V PBraB^ 'so|p ap oun
-uba3[9^ epiugiu-o^-o^ -ui^migdvnjmu snqvSy munjjg^ '44-iaA b JiuaA o
Jt,, í3/aj-arp^/ '(^) tt^BdO^| Á asjBidadsap^ vug-Sv^ '4t^aqaq ^
vjg-Sv^ '4t-i9A Á asjBiuBAa^^ í^at-g^ 't4JBjqBq Á asjB^aBAa^
'(t4japjoui^, rnii(io) ap) 44aapaota Á asjBjuBAa^^ (oni-ra^ o) vm-io-g^
4 (44opuaianta JB^sa,, vuvs) 44JBJidxa 'asaB^Binsap,^ truvs-g^ 4(44opuBUi
-anb JBjsa^ wi-ui^) 44apuaiaua as ajqnnq B[?^ w^-g^ umv 'i'ñ *a 'C4Jaa
-uq Á asjBiuBAaj,, 'sa^piag aiuain[BJauaS Biajdjajuí o[ unSas 4o [BqaaA
uoxaaB Bun ap ozuaimoa [ap Bapi B[ Bsajdxa as Btajoj Bisa jo^ Y"3/
e-xg3f 'Sv^ '-w^) -g^ Jaq^s b '[BqjaA Bunaj [B ojsandaiuB ojuaraa[a ojio
jod buijoj os anb 'oAiinoasuoa opora [a sa BiouB^jodrat sbui 3q
•opora a^sa ap oiíjajaad [a
Biuasajdaj anb 444arajBDJBqraa ap ojund b BqB^sa^ ap^on^-nÁ-iv^ *j *a
'[BqjaA uraaoB Bun JBinoafa ap uoiauaint B[ Bsajdxa X [BqjaA Braaj p?
BjsandajuB -nX BqB[is B[ jod BziJojaBJBO as [Buoiauajuí opora [^
*44oun[B
opora na Jt ojainb ou9, xgcnv^üiV^f-vj-j^ #a^ "A 444opora unSuiu ap??
ap opijuas [a ua SBAijB^au souoiobjo ua Bsn as uaiquiBj i (BqtJJB -a
í (d)vj-acn) ojn^nj [ap jb^bjj [b o^uaraap orasira [a op^uoiauara soraai[
BA '(oPBUíPJOCIns"OAíííso&lt;^ opora íg[:[[ y) 44[aSuB un o^sia Bjqeq
ouioa^ viv^i^fua uis-i^aj-vj nn^ 444uaiquiBj Jijuas,, vuvji-j ' (44JB[q
-Bi[99 jnivjnj^ ap) 44Japuodsaj^ nuvjmi-nj '(oApisod [ap ojnjnj :ndoj)
44boubo Bun jaoBq oaaxnb uaiqraB^ oX^ v-ndvj-vj-nif 444uaxqraB} JBp,5
:saiuaxnis so[draafa so[ aod 3A as opora ojsa ap osn [g "44pBpta
ap ofijaad^, buib[[ B[ (¿^ Y^) uiBpy uatang í44uaiquiBi9^ ap
Bapi B[ Bsajdxa as [Bna b[ jod '[BqjaA Braaj [b Bjsandaius (^ '-mj)
-vj BqB[ts b[ jod BzijajoBJBa as (oai^Bjua o) OAijisod opoui [g
•BUBraBX [ap oaijo^sxq oipnjsa [a BJBd sajajuí [Biaadsa ap sa
Suijqag ap oqaaJisg [B souBajaa SBraoipi so[ uoa BzuBfauías Bjsg *44BpBU
safap ouw v^-^vaimi-un 444sajo[[ ouM v^-inSuat-n (^BXjo^) '44sanb
-BiB o[ ou5) v^-im-a nuiiS au ua "44sajira ou^^ v^-d^'j-a au ua (iqa
-^nqa) -j^ *a i (\) (g^-) 3/- fíjns un ^ BjsandajuB (B[noijjBd Bun o)
oiqjaApB un uoa SBAiiiqiqojd sbuijoj X^q apuop 'oaijBiSBoa^d ua
sbio[bub auaij oATjtqiqojd [ap upiaBrajoj Bg "(Sl:0l V) 44^nuioo nj
sauiB[[ o[ ou ' (raduig sotq anb o[),, x-gcn-vuvsvjvÁ^iJiajsí vjn-s *jS *a
'oAijBSau ojnjnj o^sia bX [o uoa Bjáo[BUB jod Brajoj as
ojnjnj ap aiaadsa buq "(44JBP,, n^t)} ap Í99 Tg) 44sap (aui) ou,,
vjn 4(44Jiaj,, vi^sgi op) Í48BJJ ou,, vHm^f9t vln :sa^uaxn^is so[draafa
so[ ua oxuoa (i- ua UBiquisa [BqjaA Braaj [ap n- Bun o v- Bun ofij
-ns a^sa ap ajuB[3Q -oAijB^au opora [ap jbjbjj [b bX opBuoiauara 'v^-

�hiego "conjunciones"). Pero en yámana su función parece limitada
a la construcción que hemos llamado modo consecutivo. Para com
prender esta construcción debemos suponer que originariamente se
sobrentendía algún verbo de movimiento ("ir, venir, levantarse", etc.),
que se unió con el verbo principal mediante la conjunción fea (= es
pañol "y"). Quizá todavía esa es la construcción en muchos idiomas
amerindios; compárese por ejemplo el uso de la partícula introduc
tiva ca en náhuatl y maya, v. gr. (náhuatl) ca ye cualli "ya es bueno",
(maya) wa ca alicten "si me digas", donde está intercalada entre
la conjunción condicional (wa) y el verbo finito. Así, partiendo de
un punto de vista histérico-comparativo hemos propuesto llamar modo
consecutivo a esta forma verbal (1).
Concluiremos estas notas sobre la conjugación modal del verbo
fueguino citando algunas formas subordinadas, que juntamente pudie
ran constituir el modo subordinado. La mayor parte de ellas son
etimológicamente locativos de nombres verbales en -sa o -si (véase
más arriba), v. gr. hau-ókó-sa-n "mientras dormía", kwi aian hi-tekisi-n "¿dónde está la leña que vi yo?", hi-taga-si-n "cuando di yo",
kóndaian hauanupai móra-si-n "oído esto" (A 2:37), konjin teki-si-n
Pito Jonndekaia "como vio a Pedro y a Juan" (A 3:3). Literalmente
estas formas significan "en mi dormir, en mi dar", etc. Hay otra
forma subordinada en -mós, de origen menos claro, v. gr. hi-tagu-mós
"cuando doy", sa manatumutuana usipai hitumóra-mós skaia "ven a
la tierra que te mostraré" (A 7:3) (2). Nótese que además de la pro
posición subordinada todas las formas del modo subordinado pueden
también expresar proposiciones relativas (v. supra, al tratarse de la
construcción relativa). La construcción subordinada tiene muchísimo
empleo en todos los idiomas amerindios, que al mismo tiempo carecen
de formas propias relativas. También en algonquino hay íntima cone
xión entre los modos subordinados y las formas que expresan propo
siciones relativas.
En la flexión del verbo el uso de varios auxiliares ocupa un
lugar importante. Hay gran número de ellos en yámana. Antes de
tratar de los auxiliares propios, haremos mención de dos elementos
verbales que en el yámana actual podrían llamarse cuasi-auxiliares.
Son los sufijos -ia (= -ya) (3) y -fea, que ambos revelan analogía
con formas del verbo auxiliar "ser" en español. Se agregan a nombres,
que de tal modo se hacen verbos, v. gr. ila-ia "es (o "está") afuera
o al sur" (Ha), ina-ia "es (de) invierno" (ina), ua-ia "es un hombre"
(ua), saia-ia "es una lanza", haua-ia hauan "esto es mío", yai-ia "es
una boca" (4), yoska-ia "es una isla" (LA 58) ; probablemente también
(1)La partícula ka (originalmente qa), que se encuentra en la mayoría de los idiomas
amerindios, es tanto más interesante por ser el único elemento gramatical que con
alguna certeza tiene analogías en las lenguas polinesias.
(2)Sobre estas formas, véase además B1 61 y sigs.
(3)Esta forma debe distinguirse bien del auxiliar propio -ia (disilabo), sobre el cual
se tratará más adelante.
(4)Bridges no lo distingue bien de yaii-a "con la boca", que es el caso locativo.
— 130 —

�— leí —
i (44jg.i9nb^ -minui Bmpgnb *p) osjgAtp u^jíijo gp
OqJ9A un B B0Z9U9}J9d SBZUlb 49}U9.l9Jip XnUI 999JB(I OUIIJ[ri p 9JU9UI
-|BI99(ÍS9 ÍSOpiJU9S SO^89 SOpO} U9 U9j&gt;IJO OIUSIUI {9 9U9T} 1UOIU- IS OJ
-n99 89 O^[ *t4JBS9d ISBO,^ lUgiU-lJfV 444J9pJOUI ISB9^, lugiU-Vlll '(44S9|9ld
9p BJUBUI aBA9[[^, vdop 9p) 449JU9UipnjiqBq S9^9ld 9p BJUBIU
iitgui-fnp ' (44jbjiui59 vupSvjv 9p) 44of9ds9 un ug opuBaiui 9id gp
'44jbjiu9 J99Bq,, nioiu-ioqtu-n '(4t-ijo,, vuqw gp) 44op
9id gp JBisg,, ^ugiu-sntu ' (44cqpng pp jopgpgjp gsaguod,, vi
-v2qui gp) 44ojpng pp aopgpgjp J9bjj^ mgui-xgiu ' (44ojuguii[B aiungj^,
o^foiu gp) 44SB^Bq aiungj^^ mqiu-xqui '44opuBqps 9td gp JBjsg^ ntqiu
"ÍHÍ9V1 '• (opBJBd ^bj89^ 9)ugipugdgpui oqjgA ouioo) mgiu- (o*5
gp) Í4^3A jgpod^ vugjf-^ai ^(vugiu gp) 44^JO,, vug^
-sniu '449igpuBD uoo JBuiga^, vug^f-xniv '(44919jb [B JB}S9^, nj-oinduj)
44boubo Bun ug 9^9JB3 p JtBjsg^ tyug^-jndnj '44boubd b[ ug oajo sbj^
B9J99 opBjugs jBjsg^, vugíf-xvvj^ '44boubo ug opug^ JBq^is,, vugjf-iiffgjn
: (44boubd Bun jBsn^ tnig^-o '44boubo ug ji^í tnii-vug^ 'jo í44boubo ug ji
'BOUB^ U9 OpBJU9S JB^89?i 9)U9TpU9dgpUI OqjgA OUIO9) ÜUO^-

(Q'f

í44opBjsooB asq^s^^ vpv^fgjn
'44OpBJSODB J9UIOO?? V1-UIV2V '. (44JBp9nb J99Bq,, ÜI-W *JJD) VI- (o'g
i (ddajsv
sgjSui p uog #duioo) 449sjuuijop,, v^ap-v^fg :vj¡ap-

(o*^

*jg í44JBpuB 'ji^ -^/^
opBnoxjuB Buig^ un gp) 44JBpuB J99Bq,^ vm-vy-n '44JBpuB^^ vui-vy '(uigpi
'vugui-n *p) 44SBppdsg sb^ gjqos JBjaodsuBJ^,, vui-vugiu '(44JBUBp 'g^ugui
-BpBUBUisgp o^p agoBq,, ^jjgi ^p) 44JinSgs^gd9í vmv-ijjgi ' (44opBAJOoug
(jbis9)^ vjvadnj -jo) 44opBAJO9U9 JBpuB,, vtiw-iv^dnj '44opnus9p
vuiv-iuvw vqwruv '44opuBq^is jBpuB^, vuiv-iyfgjn :vui(v)-

(o'i

f^ ^opuBSBd^, vuvcn- •
i {vi- #duiog) 44opBjsogB^ in- • í44opuBJ^ug,, o 44JBSoq p gsopuBiugs o
opB^ugs^^ id- 'i i (pjugijo n oiput oraoo) 449sopuBq9B^B^, ninui- 'g í (oa
-ijBjnp ugiquiBi) 44opBJBd^, mgiu- m^ í44(boub3 ug) opBjugs?? vugy- 'f
í44OpBJSO9B,, VI- ' í44OpU9XB9^, 3pp- '^ í44OpUBpUB,, VUl(v)- '\
rsgjuginSis so^ UBsn gs bubuibX u^ "Djg 444opB^sogB (op agoBq)^ ao-j444oisgiqu9 (op J99Bq)^í ovo-n- 'zianb-ii- [jBnqBu #fg aod 'oipupguiB
ug odi^ 9isg gp sgjBqixnB scq sgunuioa ^nuí uog qBdpuwd oqjgA
pp uppoB b^ B^nogfg gnb pp od^gna pp Banjsod o pnji^DB uBsgjdxg
gnb so| 4aB8nj jguiiad ug 'bjou gs sgjBqixnB soagpBpjgA so^
• (sguopunfuoa sb^ jbibjj p ojsg
sbui 9sb9^) "opoui ouistuí pp 9SJB0i[dx9 uBqgp (44jgfnui Bun Bjg^,
ny-vap-uiw vdiy -a -a) sopB^p iqB so^duigfg so^ sopoi gnb osopnp Xnuí
89 ojgd 'oiijgjgjd p gggugjjgd buijoj Bisg (^9 Tg) 9gSpijg ungg
',4BZUB[ BUn BJ9^9 ^-lS #jS 'A 49JUBf9UI9S UOpunj 9U9U 'vy- 4BUIJOJ
g '44S9J9 nj 4^os oÁ^ g^uguipjgjg 444p 4nj^ vi-vs \jui 4oX^ xw-^

�6.) -mutu (como verbo independiente, originariamente "estar
sentado o agachándose": u-mutu "poner" (como un niño en un
asiento) : ulójki-mutu "silbar sentado", móx-mutu "reunir bayas"
(v. supra) ;
7.) -pi (como verbo independiente —del que no hay ejemplos
en la lengua actual— debe significar "entrar en una choza y sentarse
al hogar": (cf. u-pi "hacer sentarse al hogar"): ósi-pi "estar en el
camino de alguno" (de ósi "interceptar"), ku-pi "venir del fondo de
la choza y sentarse al hogar" (de kua "bajar"), lupaiató-pi "caer
dentro de una canoa";
8.)

-uia (cf. -ia) : mók-wia "reunir bayas" (1);

9.) -wana (independiente: kónji uspan thri aua wana-si-n
"pasado espacio de casi tres horas", A 5:7) : mus-wana "escuchar
pasando" (de mora "oír").
Además de estos auxiliares mencionaremos -yella "acabar", -alagóna "tratar", -mina "bajar, hacia abajo" y -móci "entrar, hacia
adentro"; ejemplos:
-yella (como verbo independiente "dejar, abandonar") : ulófkiyella "no silbar más", uia-yella "hacer quedar no más (tiempo)" o
"hacer quedar por poco tiempo", teki-yella "no ver más^, esto es:
"ver sin tocar", umóni-ella "poner y dejar", ora-yella "no muy dado
al llorar", wia-yella "quedar un poco", yeki-yella "comer pescado
antes de partir";
-alagóna (= "mirar") : c-iu-alagóna "tratar de morder";
-mina: aia-mina "mandar, emplear", etc., tólli-mina "impeler
hacia abajo"; compárese también wósana-min-de "era un ratón por
que lo vi", kipa min-dea-ka "era una mujer porque la vi" (B2) ;
-móci (como verbo independiente "entrar": Pita móta-móci-sin
"y como Pedro entró", A 10:25) : aki-móci "clavar" ("pegar dentro"),
tólli-móci "echar afuera" (de tólli "dañar", etc.), kónjin kó-t-aiyimóci-de "entonces metiéndolos dentro" (literalmente "rogándoles",

A 10:23).
Adverbios. Ya hemos mencionado algunos adverbios al tratar de
los modos verbales. Otros son: ulaf (probablemente de idapa "malo,
desagradable", "en vano" (2), hatu(p) "casi", huka, partícula del
imperativo, se (ídem, ver más arriba), yarum "ahora", nan "pronto,
luego", mawól "perfectamente", annu "ciertamente", moni (ante
vocal mónit, B) "siempre", haim "muy", etc., v. gr. ula tóskika ulaf
"no rías inútilmente, sin causa", ulaf-kulaf-ulapun "no importa" (3),
(1)La presencia de -fe en vez de -x indica que la letra inicial de -uia es vocal, no semi
vocal; compárese con hox-wia "huevo huero" (de *hak(u)-wia).
(2)Formalmente emparentado con el adverbio prohibitivo ula(p), mencionado antes,
pero en cuanto a su función bien distinto de éste.
(3)La k entre los dos ulaf quizá es la conjunción ka "y", etc., de la que trataremos
en seguida.
— 132 —

�*ttM9j 8JB suoiiannfuoa^,
: (n Tg) saSpijg -p ísoiqjaApe pcpijBgj na uos sauopunfuoa sb[ ap ajj^d joXbui wj (^)
•(OS '6^ yi) ^PU9 ^qiJ^sa B[ niBpy napnq ílt¿9JP?,, va-v^ví vpug
'¿?JBP? vnSvt vpug *j8 -a '(tunu —) vpug aiuaipuadapui buijoj eun uaiquiBi Xbjj Q)
nj op X BJjatj n\ (ap yBs),, (^^yp Jsb) wo^/oi/ touopaoim^g uts utsn uts
'(6: V) tts^IoisodB so^ X OJPaJ,, umpot{ uvtttpu^sodo (aaip tsb) un^vii
etJd '(^I:8 V) sajafnoi ^ s^jquioij,^ un^vq wipmimvdiíi w^jvw
•mvn 'jS *a 'ttuaiqniB^^ ^ ttA^ Bsaadxa (soAi^BJjsouiap s^jqiuouojd ap
ojBjBjBd ya -a 'ti.ojio^, a^uauíBiJEmíoiJo) un^vif bubuib^ u^ *uaun anb
saiJBd SBy ajjua uoixauoa ap sopBJ A sopoui sajuaaayip uBuStsap anb
'yBtqaaApB ua^uo ap nntuoo oy aod 'sa^uBiaBA ap ojaranu u^aS uaasod
a^uarayBjauaS soipuiaaraB SBinoipt soy 'SBidojd SBAijByndoa sauoiaunfuoa
SBy ap 'jiaap sa 'BiJoSajBa Bjsa ayy 'BAiiByndoa anb BAi^BSjaApB sbui s^
*44ÍÍJ -^os 'ojaduia 'oX^ o ttofoyj Xos oX oaad,, fnp vijoiu iiy *j *a
44toJBqina uis ^oíadraa 'ojad^^ vjjoui opoj aiuB b^ou as as^ya Baara
-iad By aain^ • (soaiijyona o) sofijns bX 'sa^uaipuadaput saaoA bX uos
sauotaunfuoa SBy ' (^) soiqaaApB soy anb yBnSí yy '
•oía '(44oyy
-aqBO 'BUiía,, -ijiuozj ap) 44Buiiaua 'ya ajqos^ oo-uozj-i ' (44oauauiBpunj
'asBq 'sByBU 'oub^^ t^xnzi ap) 44iui ap ofBqap^, uvp-uizj-ou yjBnq
-bu ya uoa sbuuoj SBjsa asuajBdiuoa í44JoijajuB a;jsd 'ajuajj?? vs ap
4jui b ajuajj^ [und-vs o) unuod-ns vnvq '(44saA3i 'sBpyBdsa,^ j^si ap)
44bsb3 iva. ap sBj^ap,, ti-i^fs^ iv^fQ-nv^ *jS *a 'uoiaBuiyaap ap oftjns o uota
-isodsod Bun ap optn^as BAtsasod uoiaanjjsuoa ua ajqiuou un Banáij
anb SBy ua 'sB^sanduioa sauoiatsodsod Xsyy *44¿apu9p ^p?,, viunjj-n^f ua
o moa 'sBATisSoajajuí saaiBJ uoa uaiquiBj^ -aja '44ij Jod,, ovdo-oiu \iiva ap
Baaaa,, i/aaj-ow yiBnq^u ya uoa asajBduioa— 44tj ap sbjj BqtJJB^, ndv^-s
'44ij ap ByyB sbiu^ n^^v^-s ua ouioa 'yBuos^ad ofip^d un uoa uaXnjj
-suoa as ajuauíyBnsn o jad '(^:9 y) 44oyya ap sandsap^^ vuvp-tfug^ "J *a
'ajuaipuadapui y^uosjad ajquiouojd un Ji^aj uapand sauoiaisodsod
SBq[ '44bub}uoui By ap^ tunjrmpu-vjvjnj '44oyaio yap,, uinjnvpu-vunSvcn
'44oyqand yap,, o 44bsbo By ap,, tunj-vpu-D^o '44a^sa yap,, uinpvti '44bsb3
By b^9 ^vdn-ív^fo :sauoiaxsodsod seaapBpjaA s^y ap o^ajauoa X y^aoy osn
ya uBjjsnyi sajuain^is so-q "(y^y '^^y TS) yuizzBadg jod sopiunaj opis
uBq soyduiafa souiisiqanuí sojio íajquiou yap jb^bji yB sojsa ap soyd
-tuafa op^p souiaq bj^ *odii aisa ap ssnSuay ua uoiaBuiyaap ap sofijns
X sauoxaisodsod ajjua Bstaajd uoiauyisip X^q o^[ "Sdtim^isodso^

*(T) (^9 xñ) 44¿O
n '44¿nj SBja? '¿nj saja?^ vpu-gs '44¿jBjsa apand apuop?^,
'44¿Bjas uainb?^, dpmiug^f *j *a ' (oAijBojjajui) pu- X (soatj
-B^iqnp) luaj- (9j- soai^iyaua soy souiajBuoiauatu soisa ap ajjBdy •44ofo.i
Xnui9, sn^ winif '44ouib99 '44ajduiais ouib^, (rumf iuoul im{ —) nouno^
twavu. va '44ajuauiB^jaTa ajBJiua^, nnuv vm^giu p^ii/ i (9 x^^) 44JBP P
,^ xvi-m¡ nutro '44oany ouxs 'on BJoqB^, vA-uou 4(¿6 z^)) Jojd
vAiv^f tunavA '44b3jbui ap a^uayjjoa Bun X^q BjoqB^ wnuvA
mj toos '44unuioa uaiq ya BJBd Buay souBjaodB^, uvto xvvunui tp^tjo
^s '449raBp,, nSnt vtn-i^ ^^nti 444ojsa jbuioj ojaxnb?, unnvt[ vyjv dnjo^

�parentela" (A 7:3). Otras conjunciones copulativas de origen adverbial
son kónji-dara "después de ello", kónji-uspan, kót-upai, v. gr. Pita
kónji-dara kó-kutanude "entonces respondió Pedro" (A 10:46), haian
kótupxi wóla tekide "y nosotros somos testigos" (A 10:39). Nótese
que la conjunción (o el adverbio) se coloca entre el sujeto y el verbo,
del mismo modo que el español "empero", etc. Lo propio ocurre con
la conjunción explicativa (que es enclítica?), v. gr. kónjin-dagia
haima ua "porque era varón bueno" (A 11:24). El origen de las
conjunciones copulativas ahora mencionadas concuerda con el del
náhuatl T-huan "y", literalmente "con ello". Al tratar de las conjun
ciones copulativas, cabe mencionar el uso de los sufijos -nde (dual t
y -ndaian (plural) ; recuérdese lo dicho al tratar de la flexión del nom
bre). En vez de decir "Pedro y Juan" el yámana usa (o puede usar)
una forma dual de un compuesto "Pedro-Juan" (v. gr. Pita J orí nde,
A 3:1) y en vez de "Pedro, Jaime y Juan", una forma plural de un
compuesto "Pedro-Jaime-Juan" (v. gr. Pita-Jemz-Jon'ndaian, LA 33).
Pueden declinarse igual que otros duales y plurales, v. gr. kóndaían
tekisin Pita Jon'nde-kaia meakónat' apisiuamutu "entonces viendo
la constancia de Pedro y Juan" (A 4:13). Por consiguiente, dichos
sufijos no son conjunciones propias (comp. B1 77 y HH2 161).
La construcción es algo semejante a la mencionada anteriormente
Pita'ndaian "Pedro y los que iban con él" (véase la formación del
plural del nombre), con analogías en quechua, cuna (chibcha) y en
los idiomas paleoasiáticos.
Otra conjunción de origen adverbial (o pronominal) de mucho
interés es la comparativa kuka "como". Para expresar "como" el yá
mana dice "todo", v. gr. kicin tellandaulum kuka ópola "(cayeron)
de los ojos como escamas" (A 9:18), literalmente "todo (como) esca
mas". En esta función el uso de kuka es enteramente análogo al del
quechua sapa o del cuna (lengua chibcha de Panamá) pela "todo",
pero Bridges lo usa también para traducir cualquier "como", aun en
casos en que el sentido de "todo" sería poco adecuado, v. gr. kuka
wagaiwa kutanasin "como el profeta dice" (A 7:48), hai hakun
hamuta yamanuwa kuka sa "yo mismo también soy hombre como
tú" (1).
Entre las conjunciones propiamente subordinadas mencionaremos
la enclítica -sa, v. gr. hitula tagukura-sa hataga-sa "si quiero dar, daré"
(LA 49) ; compárese con taga-sa-ka "si diera" (B1 65).
En fin, nos importa mencionar entre las conjunciones" una par
tícula que parece tener variedad de empleos. Es el ya citado ka
(véase el modo consecutivo), que se usa como voz enclítica en yá
mana. Como ya hemos dicho al tratar de los cuasi-auxiliares, Bridges
(B1 65) piensa que este -ka se usa para hacer un presente más del
pasado. Lucien Adam (LA 55) admite que no puede determinar la
función exacta de esta partícula. Para ilustrar su uso, sólo daremos
(1) Otra traducción de "como" es mus "es oído", v. gr. Lida mus Joppa gata "como
Lydda estaba cerca de Joppa" (A 9:38), correspondiendo a una conjunción causativa.
— 134 —

�— ssi —
•nqoqiq^ odi^ ap eun8u9[ sbjio X BqeSeq ua uaiquiBl aisixg
•nq BjqB^Bd b^ na '0681 '^t^dia^ 'í? vun}j sap ^onqjauo^ 'jaoawaaaij^ -j^ -g #a
•4t*'-uaqi '3ab8 j uai|M,, cqji3npB.il ojoajjoo sem Bzmb Bjjag •tsaAB8
j uaqM naqi,, v^-ütiisv^vtaif sb 'pasn aq Xbui 44uaqi,, pjOM aqi pus 'aum pajBis b oj
aauaaajaj os[b s^q (osp) :v3f- ap opuBiBJi (59 Tg) saSpug aaip anb o[ asaJBdmo^
•oipun^aS un b oSojbub Bas jBJaua^ ua anb ajqnqojd Xniu sa
'(S9 ifl 'saSP!ja 83!P 8n^ I *P) ^iuasajd un ap Biauaijede auaij vtniu- anbuny
••Dt¡ o -iq ap zaA ua (dAajq a uoa) -aq ap osn \a a^qBjou sg

(f)
()
(2)
(\)

osnsap u^ BpiBa bjoi[B 'bubuibíC u^ BAiiBSo^jaiui zibj bjjo
BiqBjj "(EquaB asB3A) -v^ baijbSoj.i91ui zibj b^ ap sopBAiaap soquiB
4tjopijdaAip ^nb!,, uc^ '4t¡ouBj^xa anb!,, 3/ii3/ 'v^ uS *a 'SBunájB
feouiajBiio o^og 'soipmjauíB SBuioipi SBUiap so^ ua ouioa jsb 'bubuib^ ua
BpB^uasaadaj uaiq B^sa uoidbjo b| ap ajJBd
Bsa BJ^uanoua
as anb ua SBuioipi so^ ap bijoXbiu b^ ap osbo p sa jb^ oaad 'oAiixuiiad
[a uoa so^und so[ sopoj ua Bpaanauoa ou 'pBpjaA sa uaiq 'bubuibX ua
osn ng 'saiuajsxxa sotputjaiUB SBtuoipi so^ ap bijoíCbui b^ ua opBAJas
-uoa ^q as anb oipuiaauíBOjodd pp soSsbj sossasa so^ ap oun sa anb
vÁ 'bubiub^ ua uaiquiBi BjnajiJBd Bsa ap osn p jbuijijb ouiisjiubj
-^oduii Bjdag "^ BpaijjBd b^ a^uBipaui sxxB^odiq Bun ap uppaBjjuoa
ap odi^ oa^o ap apuadap 'soiuia unSas 'oAi^naasuoa opoui ^^ "4tojsa
ap jbij sapand ai 'xa b^ oxuoa,, ojduiafa jod 'sBaxSopaxsd sbiSojbub
a^uaxupaBj asjBjpq Baaxpnd anb v\ ap panjBU Xnux uoiaaBJjuoa Bun ap
ajBjj as anb a^qBqojd sa '(Bddns *a) wia b^ anb bX Jtafnxu Bun BJa,,
m[-vapuiiu vdi^^ odij X3P s^nopanaisuoa sb^ b oju^na u^ •(^)44oaas
Bjsa anb ojj p,, mf-íno inbn^o tdnvui^o nÁrnu ínyo Bnipanb p ua
Bja^duioa BjSopuB auap uppanaisuoa Bjsa SBiuapy •&lt;t (pof Biajoad p
^od) oipxp anj anb oj,, v^-vmsvuown *p í (fg^ zHH A \i9W PUBnD,,
ap opB^ p) t49xp anb,, v^f-vuisv^^vi uopanj^suoo bj ua jB^n^uxs BpBu
Xsq ou anb oaaa '(BqpjB asBaA) OAijBpj opijuas p ua asassn uaxqiuBj
apand BpBuipaoqns uopxsodojd BpBO 01U03 'BpBurpjíoqns uoxaxsodojd
b^ ap púas Bjaxn asopuapBq 'o^ajauoa opBoijiuSxs ns Bipjad 'boij
-tpua BpaxjjBd ua Bj^jaAuoa as vsf anb Bpipara b o jad '(g) ^aja 'w4o
o^uBg njtjjds^ p (v^) o^an| '(^) opuB{qBi{,, (BqiJJB *a)
xidso^ nuiimj n^ vjnuinir^f 'ajuaxuBaiJoaj 'Bja BAX"¡TiuiJd
-suoa B^ jsb íBAijanpoJiux o BAijBpxdoa oxdtauxjd un ua Bja upiaunj
ng "BjpnbB b anSis anb pdiauxjd uoioisodoad Bun uoa BpBuipjoqns
upxaxsodojd Bun opuaxun 'Baxjipua BpBuipjoqns uoxaunfuoa ap uoia^a
-xjiuSis b^ uoa SBUBaijatUBopux SBnSuaj ap ojatunu ubjS un ua B^uas
-aad as Biusitu B-q 'Bnqaanb ua vb BjnaxjJBd bj ap Bjaajjad bzub fatuas
b 'BpBuxpjoqns uotaxsodojd Bun ap uxj jb Bsn as 3j- anb souiBAjasqo
sojdtuafa so^sa sopoj u^ "(9I:^ V) íJ9of Bl3JJ&lt;i t9 Jot^ H9TP ^nJ
anb oj sa oisa sbui,, viven v^-vuisvugtun J^of vcnivSvX, j^viíiio^i nuuv
twnvy ^(ff'-Ol y) SOII9 9Jqos gÁ^o ojuBg mijjdsg ja 'BqBjqBq oapaj
SBJiuaxtu,, viuiuvivpuo^ apn^apunSv^f xid&lt;ig-y[ vutivjj v^-vinwvin^f
acn e^j '(X) (tuapiqx) 44oX xp opusna oSanj,, V3f-vuisvSvi-at¡ '(59
i9) PBP Bjaxqnq xs,, V3f-vapuisv8vi-vjni-ai( :saiuaxnSxs sojdxuafa soj

�pero conocida en muchos otros idiomas amerindios, a saber *ta-.
De ésta se derivan los sufijos exclamativos sa-táa "¡qué necio eres!"
(literalmente "¿tú quién eres?"), kónna-táa aii "¡ay!, ¿no era esa
buena?", etc. (1).

VOCABULARIO
Al comparar el vocabulario de los idiomas indoamericanos, no
tamos, a primera vista, una heterogeneidad enorme. La causa de esta
circunstancia, como ya se ha advertido, es la facilidad con que se
renuevan términos concretos a medida que las condiciones de la vida
material cambian y se modifican. La mayoría de esos términos son
voces verdaderamente migratorias y una porción considerable de ellas
son, propiamente, préstamos lingüísticos. El yámana ha adquirido,
desde su existencia como idioma sudamericano, gran número de voces
de origen relativamente tardío, sin duda alguna procedentes del norte.
Daremos una breve lista de tales voces y de algunas de origen protoamerindio, con equivalentes en otras lenguas sudamericanas, limitán
donos, tan sólo, a sentidos concretos. Los siguientes veinticinco voca
blos yámana se dan por orden alfabético y van seguidos de las formas
reconstruidas de las raíces amerindias.
1.— akópi (a breve) (2) "frío, muy frío" (raíz amer. *dk^p-).
Compárese el alacaluf akabe "nieve, invierno" (3). La relación entre
estas voces, así como con el yámana kóppa "hielo", parece indudable.
Existe también en yámana un verbo akaui "hacerse muy frío", el cual
debe ser separado de aquéllas. Según Trombetti (4) las mismas tie
nen analogías paleoasiáticas, a saber el guilyak kabe "nieve", que este
autor liga con el yámana kupanaka (= kóppanaka?) "hacerse frío".
No conozco este tema en ninguna otra lengua americana.
2.— belaka (todas las vocales breves, B2; cf. polaca, O 74);
bclaka (dialecto central), palaxa (dialecto del oeste, K) "lluvia, llu
vioso" (raíz amer. *pal- y *pA-). Con este tema deben ser empa
rentados pólakan(i)a, pólaka-móni "tener un poco de agua", hikabelaka-n (o -bólaka-n) "en la orilla del mar", pola "estrato de algas
marinas" (5), pólupa "tierra pantanosa, tembladeral", balama (voca
les breves) "blando, podrido", etc. La raíz amerindia de todas estas
palabras, cuyo sentido original era "agua fangosa o agua no potable",
debe ser *pal-, en estado reducido *p9l- (el cual sólo permanece
en yámana). Compárese con el quechua para- "llover", el náhuatl
palani "podrir", palanqui "podrido", pal-tia "humedecer", arauaco

(1)aii "how! well, to be sure! I say! well, well!" (B2).
(2)Mejor ókópi (B2) ; véase la fonología.
(3)v. Skottsbehc, Amer. Anthr. 15, págs. 609, 610.
(4)Elementi di glottologia, pág. 178.
(5)"kelp bed" (B2).
— 136 —

�•tlopiqJ? zji B^Cem
p X ltJJJ,, ^i%-z%\ jiBtiqeu p uoa opBiu^JBdmo JBJS9 BJatpnd uaiqmej^ •(3~31(1)
B3I1UBUOSUO3 BI3UBUJ9JJB Jod ¡(331 = ) 9ÍJ1 JOpBjqBq pp 0199JBip *}9 ¡OÍ^ [B3ipB}J(5)
*44ubjt,, iSem^y-im (^oj) ouinbuoSp p UO9 9S9Uiojjuo3(g)
'•os S9 jdnj buijoj B[ 9nb BÁ 'p uoo uopepj ouoi] ou 'o^aequia uis '-oq '-oq iubjeiiu (^(¿)
'809 '^?^ 'SI '-^muV '^9*uy '3Haasxxo^s *a(9)
*B3I]U9pi 9JU9UIB3IUI9UOJ S9 9nb BJ UOJ '9)U9p9J9jd B[ 9nb BUIJOJ EUI8IIU BJ pepiJBOJ U^(g)
'609 '2?^ 'SI "Jqí^ 'jBiuy '3aaasxxo"s 'a(f)
•4tou9nbad,, oqizj 93U3ti38B^()
'(s8) ^4sÍJII84s 'JJBUS Bas,,(Z)
*89pUBj3 SOIJ
SOUtlgjB 9p OjquiOU OUIOJ UOiqUIB) 98BSn Í44JBIU J9p (3jpBUI O) 9jpBd,, 9JU9UI[BJ9J¡q(J)
sa ou saooA esquíe ajjua uoixauoa
'(5) t4ojjj,, 3/issi 'assi ^iumbea p epaanaaj eou opoui ojaaia

•(•aja 4-:r) p^njnS baij
Bun Jtod o (g) -t^ eun aod eqBzuaiuoa soqaaA sojsa ap zibj b| is
ejsuoa oj^[ *(¿) t4^B^juaM -wa^-i/ '4t^iuaA^, -niu-vt¡ enqaanb ua BJjuanaua
as paipej omeiui |^ '{~VH* 'Jauíe zibj ÍBqijje jaA) 44JBpuB 'ji^
vui-m[ BpBAuap buijoj bj ua ajuauíeps bubuib^C ua 444jim -mj — mg
• (9) 44ajpBiu^ dvo jnpaBp p ua Bjjuanaua as anb B[ ' (eaiaoj
-siq BiSopuoj Te\ jbjbjj p cBaijuBuosuoa epuBUJaj[B ua aseaA) -doa
buijoj bj uoa uoixauoa ^eq epnp utg '44JBUiBni^ vjodvp '(5) (zq) 4tsou
-as 'sBjaj,, fgdvp '(6101 sf)) 91ÍO9I s^dvj '(jbuibui ap osoasap 'outu
un ap ajuamjBiaadsa) 44pas jauaj,, vuodvi :bubuibí( saaoA sajuaináis
sbj uoa opBjuajBduia jas aqa(j #(-&lt;/a^ Á -dm^ "JauíB zjbj í44ajpBiu ns^^
u-iqvp '-v^-vdvi^ ap 444ajpBiu im^ u-vaqop-n{ *ja) 44ajpBiu,,
anb zoa bj ap Biuaj 4 (bSjbj jeaoA Bjauíijd bj) -tqnp Á -vqvp — •
•SBtuBajaa sns ap Á
ap obj jap oipui ajquiou ja 'uvjjvdmj^ ua uaiquiej SBzín^) •44asjaaap
-auinq,, ^vdvqo jjBnq^u ja ua Á 444eníáB uoa jefoiu^, -ndvqo Bnqaanb
ja ua aaajedeaj zibj buisiui B&gt;q • (f) 44jbiu^^ jdvaa jnjBaeje ja ouioa isb
4(-&lt;/oa# opuBjuasajdaj '•fif ^j 'aadvo Jne jap ojaajBip í^^ ^) 44BOXIB9,,
jindqo jaaauajjad aaajed {v^^^aq ua 'BqiJje as^aA) -jad^ ap jb ajuBÍ
-auias Xnuí Bja opijuas o^na 4(-dfia^ opianpaj opejsa ua 4-t/a^) oipui
-jauíB j^aipBJ ouisiui jy '(-dea^ A -dvo^ 'xavou zibj) 44enge uoa Bpeja
-zaui aAaiu,, o 44BsonaB aAaiu,, (fqjvdqa opedoauis) fdqfvdo^ — 'f
•(sBuanbad sesoa Bjed Bq^ajdiua as opnuaui e ^nuí anb zoa eun Bja
'uaiq sbui o) 44ouanbadí!( jBAijafp^ opeaijiuSis un Bjuaj 4(g) (¿oasBA
uaSiao ap) 44ojinbiqa^ '44oaiqa,, joiiBdsa ja 0U103 '44BJjBia^ fjjqaij
-mbiqa jjBnqeu ja Á 44Bitujoq,, smbiqo enqaanb 'ojduiafa jod 'asea^
•oipuijauíB ua (sajueiJBA seunSjB uoa) -^/ia^ jeaipej ja jod ueu^isap
as asBja Bpoj ap souanbad sajBtuiuB ap sajqiuou sosojauín^ • (-^ia#
•jauíB zibj) (^) 44sodsijbui ap aiaadsa,, (bSjbj 1 Bjauíijd) i^ia — *g
•BUBUIBiC U3
UBAJasuoa as oipuijauíe jeaipBJ ajuBjJodiui ajsa ap sopijuas soj sopoj
1SB3 *(j) 44ouBaao,, nuvuñd jdnj 444ouBaao^ üjdcí juBJBn^ 444jbui,, vxvq

�8.— iki (primera i larga) y u-ki (probablemente con otro sufijo,
v. supra) "quemar" (raíz amer. *iki- *ki-). Compárese con el es
quimal ikípa "encender, pegar fuego a", ing-neq "fuego". Si hay
conexión entre estas formas, la i inicial ha de ser un prefijo, caído
en desuso también en esquimal (1).
9.— issa (dialecto del oeste ica, con i breve) "brotar, dar fruto",
issa-tissa "ojo de fruta o baya" (raíz amer. *is, *is e *ic). Por alter
nancia consonantica (s i-~&gt; s, también c?, comp. maya ich "ojo") po
dríamos relacionar estas palabras con la raíz amerindia *(i)s', sig
nificando "ojo"; compárese el esquimal isse (2), dacota is-ta, náhuatl
ix-tli, etc., usados en sentidos diversos (originalmente "ojo"). El uso
de voces idénticas o de la misma filiación para "ojo", "fruta", "flor",
etcétera, es muy frecuente en las lenguas indoamericanas.
10.— kotaka "demasiado pequeño, estrecho o apretado", kóta-kón
"¡qué bonito!", "¡qué bueno!" (3) (raíz amer. *kdt-). En estas pa
labras tenemos una raíz {*kat-) muy conocida en amerindio, que
significa "pequeño". Confróntese con el dacota kitana (kVtala) "pe
queño", haida git "niño", tlinkit yAt "niño" (4). También en paleoasiático hay concordancias, v. gr. chukchi kVt-kit "un poco".
11.— kus "mi hermano menor, primo, sobrino, niño", kusa-kipa
(u breve) "mi hermana menor" (cf. también el ona kosen, etc.,
G1 324) tienen correlativos en muchísimos idiomas amerindios (raíz
amer. *kwas-). Sólo citaremos el dacota kos "yerno", k'oska' "joven"
y el quechua qosa "marido", originalmente usado de modo hipocorístico. La raíz de estas palabras era *kwas-, con algunas variantes.
12.— lupaii "caer, desplomarse", lupi "encorvado" (raíz amer.
4Zu/&gt;-), con otras voces mencionadas ya anteriormente, deben ser re
lacionados con el maya lubu-l "caer", lub-zah "volcar", así como con
el araucano lüpu- "boca abajo" (?).
13.— mana (primera a larga) "prestar" (comp. LA 13), manaku
"pedir prestado" (raíz amer. *ma-). Hay gran número de voces en
amerindio derivadas de la raíz *mo- (5), cuyo sentido primitivo era
"dar". Sólo es menester citar el náhuatl ma-ca "dar", ma-na "ofre
cer", y el aimara mayi "prestar".
14.— óka (hai aga "yo duermo", O 19) "dormir", ókór (tema
óka-ta-) "choza, wigwam, habitación, casa", literalmente "lugar para

(1)Compárese también el arauaco iki-hi "fuego". Otra explicación sería suponer que
la i inicial era primitiva y que se percibió como prefijo sólo en yámana.
(2)Diferente de ísse "frío". En el cuna de Panamá, iis significa una "cortadura que se
hace para partir una fruta".
(3)Sobre -kón, véase en las interjecciones.
(4)Es componente del nombre de tribu tlinkit = Hn-gVt "hombre, indio", literalmente
"niño (hijo) de indio", esto es "uno de los indios tlinkit"; Handbook of American
Indian Languages, 1.a parte, pág. 169 (Bur. Amer. Ethnol., bol. 40).
(5)Comp. el quechua ma "¡vamos a ver!", etc. (interjección).
— 138 —

�— 6St —
•(equje 38B3A) enqoanb ua saaaA
SBqonm uaiquiBj ouioa 'baijbojui uopunj auaji oqj3A ajsa ua n^- ¡BqaaA ofijns jg (g)
•(ot- 'iq
'•¡out¡jg 'J9iuy 'ung) \^i -8Bd 'ausd ^-^ 'saSvnStivj ttojpuj vvoijaiuy ¡o 3¡ooqpuDg -a (j)

EiauBUJajp Bun uaiquiBj Jauodns oiJBsaaau sa oJad 444osojqumjjaq o
osoqoui asjaoBq^? ínvoxod 44tJBiuaAaj 'jBaqanb^, ínbajzod ^BnqBu \e A
t.jBaqanb,? j-nsvd b^bui \tb 'ttopBfBJ[ 'ooas^, mb-sv^ 't4(pBpanbas jod) jb^
-uaAaj^, -vd-sv^d Btiqoanb |B zoa Bisa jpapj a^iuijad sou oipurjauíB ua
s A s ap JB^nSaj BiauBuiaj^ B-q •(-se)&lt;/^ A -s,d^ 'aaniB ztbj íoaijbs
-n^a) t4Jtapuaq,, vjnfod-n '(g) (y 'ttojuaAaj 'otdinoj as ^M
-o^^ u

*A)

44JB^^jsa 'asdBjuaAaj,, v^vj-n^-sod 'nj-mf-sod — -

*(l) M^uanbad Bqauoa,, itd-b
'4tBuanbad jafninM \\d-\mcnpu ^B^do^ uS #a 'oaijBTSBoa{Bd ua uaiquiB^
a^sxxa zibj buisiui b^ anb asjBjou aqaQ 'aja 't4JBansiuuoq,, -^djjid
't4Buanbad BsodiJBiu,, niuidjjid '4topBJo^a afBuirqd ap ojBfBd,, oojjid
Bnqaanb 'j 'A '(BqiadB 'i3¡io as^aA) -^p^ ^nb opoin ouisiui pp BpBsn
* (44ouanbad^^ = ajuaiuBiJBuiáTJo) oipuijauíB ua unuioa jfnuí zjbj Bun
sg *aja '44Bnua[^^ ijjid-au^u '44oinii 'oqaBqanui^? ^pnizt-^id iiipuQi-jid
'(oAijnuiuiip ofijns) ^d- |jBnqBu p uoa cqjBJBduioa souiapod ossa
pj ug qsjaua^ u^ 44oqaBqanui9^ o 44ouiu,, ap p Bas anb a^qBqoad ^nuí
Bjpsaa ' (oAijnuiuiip ofijiis un Bjuasaadai Bpnp uts s- B[) Buiaj ajsa
ap [buiSijo opBaijiu^is p Bas pna oJBp sa ou anbuny #(-^ií/^ uauíB
zibj í44jbui,, ü3/ii/ ap) 44oSoqB as ajpeiu o a.iped o^na ouiu,, snjjid
-3/ií/ '44souBjjanq^ '44ojunjip un ap SBfiq o sofiq^, snjjid — -¿^
aaa
'piaiui -p bj a^qog #(44opBjuas JBjsa 'asjBjuas^, -idyi[- '-}dy- xoj
•j^ *a) ouinbuo|B ua 'o[duiafa jod 'aaajBdsaj anb zibj Bun ap auaiA
'^ajBi[ixnB soqjaA 'Bjdns *a) (-id^ ^ "?^e# '^ani^ zjbj) 44asjBjuas^^ jd' (44boub3 Bun ap ojjuap jasa,, -tdo-jmvdnj ua *j

*a) -ido*9^

•44ajuaiuBnjniu
^, -ndtuv Bnqaanb p uaiquiBj ajuasajd asBSuaj^ -44oubui^9 njvdtun
BJBiuiB p uoa uoiaBpj BpjBná ou is JBjun^ajd apand as '44oubui bj
uoa jbjjb^b 'opBund un jbuioj,, uatquiBj saijiu^is vqtuo oiuog '(vqwg
uoa jbjjbb^ vjnqiuo '("aja '44BpjBp 'bzub[^^ tv8 ap) *aja 444Jopauaj
'BJBqana uoa jbjjbSb?? (njJvqiua-inS asajBdiuoa í (-diuv^ #jauiB zjbj)
•a^a '44uodJB uoa jbjjb^b^ oqjaA ouioa 4&gt;aja 444uodJB^ vqiuo — '^\
"ido 3SB3A 'piaiui -p bj bjb^
•44bsb3,, (*aja 'o 4ao) ^o A 44Jiuuop,, (d)anb juBJBnS p 'pBpijiqBq
-ojd Bqanuí uoa 'uaiquiB^ •44Jiiujop,^ ncn-vo (jj3Subbjjbu) 444auuanp,,
ndcnno^ 'nano^ (^aijBu) 444Jiuuop,^ ujcn-nvb (aJBMBpp) 4(*aja 4Bp
-uaij 'oiuaiUBdiuBa^^ mvyf-a^n uaiquiBj Bzinb) 44Jiuuop,, -o^o (sojáau
said) ouinbuoSp 4(449juas as^^ v^uicn-vA *j -a) -aja 444JBjsa9?
(Bdnq)
BasBdBjB 444opBjsoaB JBjsa^, o-^ '^Jiuuop,, i)¡b BpiBq p asuaJBduioa
íuoisuajxa bjsba ap (44Jirajop 'asjBjsoaB,, -4fe*/—'-b*) BipujjauíB
zjbj Bun b uaaauajjad SBjqBpd SBjsg '(-4be# uaiuB zjbj) 44Jiiujop

�19.—pusaki (u breve) "fuego, llama"; -aki es sufijo nominal
(raíz amer. *p'u-). Es probable que el tema de esta voz pertenezca
a la raíz amerindia *pu- (*p'u-) "humo, soplar", etc., que se encuen
tra en quechua p'u-yu "nube", náhuatl po-c-tli "humo", po-po-ca
"humear, echar humo", po-po-tzoa "bufar, fumar", esquimal pu-jo-q
"humo" (= quechua p'u-yu), etc.
20.— teki (e breve) "ver", u-teki "mostrar" (causativo; la e breve
indica una raíz *tdk-; raíz amer. *fa- y *tu-) ; cf. también de-ka
(dó-ga) "rojo claro" (originariamente "bien visible"?), do-siu "no
rojo claro" (negativo). Es muy probable que este tema yámana sea
el mismo que se halla en cuna (Panamá) takka- "ver", representando
una raíz *tu-1—1 *ta- (comp. con el kagaba tu-, tu-nka "ver"). Véase
voz inmediata (21).
21.— tella "ojo" (raíz amer. *ta- y *tu-). Según Hestermann
(HH2 156) procede de *tek-la (cf. teki "ver") ; de ahí la doble 1.
De todos modos, no hay duda alguna de que deriva del mismo radical
que teki "ver". En cuna (véase arriba) la voz por "ojo", "vista" (tala)
deriva del ya mencionado radical *ta-. Ni se puede tampoco dudar
de la conexión entre la voz yámana (tella) y las correspondientes en
alacaluf (tel, telh, delh, telkh, tesh, titsh, tesh'l, etc.) (1) y ona (áter,
G3 1006; otr, otel, otl, etc., LN1 243; tehuelche otl) "ojo", represen
tando formas amerindias *ta-l- y *o-a-Z-, respectivamente. En ésta y
en la precedente voz yámana, tenemos una de las más notables con
cordancias entre el yámana e idiomas más septentrionales (compá
rense las formas yámana teki "ver", uteki "mostrar", tella "ojo" y
los siguientes términos en cuna: takke "ver", otakke "mostrar", tala
"vista").
22.— tutu (ambas u son largas) "el pájaro tushsac" (B2; raíz
amer. *toto), cf. con el náhuatl toto-tl "pájaro". La forma primitiva
de estas palabras —si hay conexión histórica entre ellas— puede ha
ber sido *to-to (cuna: toto "cuervo").
23.— ua "hombre, varón" (u larga; oa, O 21), ua-ia "es un
hombre" (raíz amer. *uwa^- y *wa-). Esta palabra (en vista de la
forma wa "varonil", G2 392, y de varias formas -wa, v. gr. kómbai-wa
"dos hombres", konji-wón "aquel hombre", etc., en que la u parece
ser semivocal: w) debe representar ya un tema original *uwa- —dife
rente de wa, wón "camino"— ya un tema *wa. El correlativo más
próximo se halla en esquimal; compárense (groenlandés) uve "espo
so" (uvi-a "su esposo"), uvi-gssaq "novio, desposado", de una raíz
primitiva *uwi- (2). Hay también un radical *wa- —a menudo redupli-

(1)v. LN2 49 y Skottsberc, Amer. Anthr. 15, pág. 607.
(2)Aunque en el dialecto groenlandés uv- inicial sin duda puede representar tanto *wcomo *uw-, los dialectos de Alaska (por ej.: alaska hwang, groenl. uvanga "yo",
frente a alaska üe' "esposo", üe'ka "mi esposo", Barnum) demuestran que esta
palabra comenzaba por *uw-, no sólo por *u&gt;-.
— 140 —

�"6¿t '8¿I "SSBd 'viSo^onojg tp ijuatuaj^(g)
'809 'a?d 'SI '-t^iuy -uawy 'OHaasxxo^s "A(Z)
'Biuoipt asa ua -ani[ na aiuauíJBjnáax eijnsax oipuixauíBo^oxd
^ anb asxauodns Bxaipnd "-ohi/,,. uopEUiquioa B[ ap aoajea [leiujnu p aab ojsanj(^)
jap sajBuoipjjaui SBiuoipi boj na UBjuasajd as SBayjBiSBoajBd S
SBjjaxa anb (g) OAjasqo b^ jijaquiojj^ '(soaijBisBoajBd SBiuoipi soj A
ji?uiinbsa ja oinoa) a^jou otuajjxa jap SBnSuaj sbj uoa sbj^ojbub sb^ubj
asjBjjBq ap BiauBjsunodta bj ^aaaBd sou saja^ui sbui une ap oja^ 'SB^tja
-sap jofaiu uBjjBq as A SBptaouoa sbui oqanuí uos SBn^uaj SBjsa anb
ap oqaaq jb aqap as 4bj^o aod bjbuiib ja A Bnqaanb ja A 'a^JBd Bun
aod 'bubuibíC ja aj^ua SBpBjou SBiauBpjoauoa ap jo^bui ajuauíBAijBjaj
ojauínu jg 'jiuaAJtod ja ua sopBzijBiaadsa sbui soipnjsa B^Bd as^q ap
jiAaas ap uBq opBjundB soraaq tbA anb sbi^ojbub sbj 'BioqB jo^ "aiJBdB
odnjS un bubuibX ja uoa uB^nijjsuoa anb aBSuad jajsauaui ^as anb uis
'sB^ijasap jofaui opis UBaaiqnq o SBpioouoa sbui uBianj SBnSuaj s^^sa is
sbui une BiJBjuaumB as SBjja ap oiauínu ja Bpnp uis A ' (jnjBaBjB ja A
buo ja) sajonjuiij SBUioipi soj ap oa^uap uBajuanaua as SBiauBpjoauoa
SBjsa ap ajJBd jo^bui bj 'ajuaiujBin}B^[ 'Baijaray ap sauoiSa^ sbj SBpoi
isbo ap SBnSuaj b uaaaua^aad JBdiaijue uapand as anb sbiSojbub sbj
'uipuiaaiuB uaáiao ap sojqBOOA ap bisij aAajq bj ap ouioa isb 'bubuib^
A bjSojouoj bj ap ajuapaoaid oipnjsa jap a^ans ouio^

*MauiBOM UBaxjiuSis anb soquiB sojqBDOA 'uddA aqajanqaj
ja A (^) jdifi^) jnjBOBjB ja uoa buijoj Bjsa BpBUOiaBjai jas
•ttopBjq,? (-deÁ^ uauíB zjbj íbSjbj i) vdii^ A (aAajq a)
•pBpanSijuB bijb sbui bj ap ajuauíajqBpnpui 'soipmjauíB
-ojojd sojuauíaja so^jaia ap upianqiJisip BijdxuB bj ap ojdiuafa uanq
un BJisiuiuins sou zjbj Bjsg 'o^9 't4ouanq 'osouuaq,, (ofijuí -íü- uoa
'-íj-w-cn^ &gt;) piqsiuacn (^BMqifo) 't4ouanq^ {-í^ecn^ &gt;) ^jnat ^jbmbj
-ap) ouinbuoSjB ja '(^) (44JBjajduioa 'opoi jaaBq^, nSvisw^qcn bubuibX
ja A 'najq aj^q oj^ aiuauíjBJajij '44ojjaaBq ajpod,, zvmpjpotu jan
j^BnijBu ja jBjnapjBd ua asuajBduioa íofijajd A oiqjaApB) 44^nui 'uaiq?,
-jantj '44ajua^od,? oij-jjamj '44ajqisodi? jjamj jjBnq^u #jS *a 'sauoiaBaijiu
-Sis SBSjaAip uoo A ssnSuaj sbijba ua B^uasajd as anb '-jecn^ jaqBS b
'otpuijauíB ua Bpioouoa zjbj eun UBjuasajdaj saaoA sB^sg "(oiqjaApB)
44a^uauiB^aajjad5^ jqcn-vtu '44ojiuoq,, svi-ijqcn '(y 444uojaXo oj sopoj^
djnijsiaqiu-njgm-g^f 444uojBiuBJjap as sBUBj^ua sns SBpoj,, ^gdn apnj
•mjsgd-vjgM-g^ uS *a íofijajd ouioa opBsn ajuauíjBiaadsa i-jem^ 'jauíB
zjbj) 44^nui 'uaiq 'aiuB^SBq 'opBqsaB 'ojajduioa 'opoi,, (v)jgcn — ^g
•SBUBfaj sbui ssnSuaj uoa opBjuaj
-Bdiua jas Bjjpod anb ^(^xf7 i^) 'ttPB1SnD^ ívcn Buo I9 'ojduiafa jod
'asapjanaaj) BjaauajBd ap saaoA ua ajuanaajj 'oipujjauíB ua —opBa

�Nuevo Mundo (añádase también el alacaluf takutaku "uno" y el
aléutico tayataq, ídem) (1).
Tales hechos parecen indicarnos que el yámana y el alacaluf
no representan un tipo tan primitivo como se pudiera sospechar,
considerando su posición geográfica. Hay un núcleo arcaico en estas
lenguas, evidenciado en ciertos aspectos sintácticos, mientras que la
morfología y el vocabulario revelan, en varios puntos, influencias
bastante fuertes provenientes del norte. A pesar del hecho de que el
yámana, en lo tocante a la construcción de los afijos posesivos y
personales, pertenece al "tipo de prefijos", ofrece no obstante una
estructura gramatical mucho más regular que la de la mayoría de
las "lenguas de prefijos" y casi enteramente a un mismo nivel que
la de las "lenguas de sufijos". Ello nos hace pensar que el yámana
es un idioma mucho más "fácil", que el guaraní —por ejemplo—
u otras lenguas de puro tipo arcaico.
Con lo cual podemos concluir que las lenguas del extremo sur
del continente americano llegaron a su ubicación actual relativamente
más tarde que algunas de las lenguas orientales (por ejemplo las del
Brasil y regiones orientales de la América del Norte).
En otros términos, el recorrido de la infiltración de tribus, len
guas y culturas en América del Sur siguió la costa pacífica, antes de
penetrar al interior del continente. En todo caso, la inmigración se
efectuó con mucha rapidez a lo largo de esta ruta, acaso por el mar.
La navegación entre las islas chilenas no debía prestar obstáculos
para los colonos. También debemos considerar, en cuanto a los fue
guinos, que eran nómadas y cazadores, al igual que los esquimales.
Quizá no sería demasiado arriesgado decir que también los quechuas
y los aimaras representan olas recientes de la misma inmigración
de nómadas, los cuales, por la vía de la costa pacífica, llegaron ú
establecerse en el Ecuador, en el Perú y en Chile, creando su civi
lización singular y superior por la fusión de ciertos elementos de su
propia cultura nómada y guerrera con una cultura indígena, aún
más antigua, de las regiones andinas.

(1) Skottsberg, Amer. Anthr. 15, pág. 610, apunta las formas takso y dakuduk por "uno".
— 142 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2730">
                <text>Apuntes comparados sobre la lengua de los Yaganes (Tierra del Fuego) </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2731">
                <text>Morfología (verbo, adverbios, posposiciones, conjunciones, interjecciones) y Vocabulario de los Yanes</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2732">
                <text>HOLMER, Nils M.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2733">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1954, Nº 12 : p.121-142</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2734">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2735">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2736">
                <text>Facultad de Humanidcades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2737">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2738">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="274">
        <name>MORFOLOGIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="331">
        <name>VOCABULARIO</name>
      </tag>
      <tag tagId="330">
        <name>YANES</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="243" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="462">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/e293a864b02fec9d83bfbb031a1e212b.PDF</src>
        <authentication>f3f918b4ae83c57e6132255e599efe30</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2749">
                    <text>— 601 —
•ttsa.ioijain sipuaiaija snqni/hsui uinsn pe snqiuoisnjauoa iq 'sndia
-uud sipuapeaj o5(ja ijjj •ij^oui eijeduii aBijuajod aeuBiunq auaed 3e 'saqnu ni aja^-insse
innuoijEuijsap ouii 'uinjoijisuoa uinuoijeji^oa auipnjiu^eui soq iajadBJ iwnq sojji jaaedde
'jniu^jeduioa aeuauBduieg aiq 'oiuuooBg a^í is je ¿snijnae snqijejoui u; oiqqojj 'siaisÁqd
ui oisajjB^) p;n¿,, :jjY "Joa '¿81 '^izdiaq -pa 'SBjajduiog sejqo) ziKSiag mf) ()
'^jnjuegaaaad sinj snpej ijnao uiniuuio oiiuojejají] is 'jaqap nou assa uief 8abj3 jne 'aaapeAa
seqaqap uou uiajejjsn^í oape uinjiA uijny 'juejaadsaj ninsdi ui 'juniiuasjad miA snia
aenb eidojjijaq uina 'auáiput jjaj ¡os aduiau pas 'juajiajadmi ae jua.uquie ;j]nui aj eii uou
'jioaj sniJiA euiissijuauíuia uiajqapa uianb 'sassa si isi^^,, : (06l "!JEa *s^-iq0 SBl aP
uoi.upa ej b ajipu^dB ua cpea^qnd) fg\ ap vnavvdwv^ b iaNassv^) -j ap bjjb^ (^)
•(•sjás 802 -dd 'tíaijjaiuoa^) e^,, -dea '0161 'sIaB&lt;I 'JJ3D 'IIX 'lOA 'lJB3sag ap uoijipa^
b juauia¡ddn^ '(ísajj3saf7 ap sajauaQ ja ai/(,, ^asea^) -jojne ns ap aj euanq B[ ap oanSas
ejsa ou 'ivvuy saiavH^ 'jopeuojsiq joXbui ns anb isb íouisiui o[ aaeq —sosBa soajo jbuoi.
-uaui ou ejed— 3J^ai^\ ojhbuijjbui jap seuoai SBun e ojaadsaj noa :BAanu sa ou oísaxav^
ap pnjijae bj anb jijaaApB ounuodo sg *(tajiouiaui bui ua apJBÜ jnoj np uaia sibabu af
anb 'sjiaaa sas ua ajipips ap nad is 'sjo[ sap 'aAnoaj ie(f sietu taxquiou np Jioja ua
la-inpj anb aaia-jnad ja 'sajiexj saajne sanbpnb aaAB xnajne auiaui np (uinaaj nsuas 3q,
ajAi^ a[ nA ibJ anb sub azuinb e Á \i 'auujaop bj Jnoj,, : (6061 'síJBd 'AaaMK&gt;x
ap o^jlbó b SBjqo sb¡ ap jBuoiae^ uoiaipg bj ug) suao^au b Bjaea eun 8Q (j)
^s —odtjoso^ij ouist[buoidbu ap asnas ara as anb JBjiAa bjbcI
saauBjj un[B JBjia ojainb— 'uij ua 'xaHDMV^g X '() PB^H UBll
so)sa sa[Bna sb| b sauoisnpuoa sb^ ap pnji[duiB bj á Bzaanj bj Bjuana ua
auau ^8 js 'Ba^ái^ ap sbj b uBpanb 'sopun^as soj uoa sojJBJBduioa jb
'sojaiuijd soj anb aaip 'vaiawvdiMV3 Á KODvg 'saaaon A saxavasaa
aj^ua uoSuBJBd osouibj ns ua 'opun^as ja i |^) sojjaisap sns xod sop^aq
-lunjsap uBisa sopoi ap sofo soj opuBna 'oiuaSui ns ap Biauaiod bj
xas aqap auixoua usna 'souaui Bp^u 'aaip 'vaaaMVdi\[V3 b opuaiqixasa
'oxauítxd j^ "ziMaia^ A iawassv^) uoxBsaxdxa uoiuido bjjo ^nj\[
'Baipojaui Bpnp bj ap op^ui
-xb bjsijbuoiobx Biuajsis ns ouxapoui ojuaiiuBsuad jb XBjuacaxd xapod
BXBd oai^ojosouS Buiajqoxd jap SBOixo^siq sauoianjos sbj A sauoioisod
sbj Bjuana ua buioj ou 'uaiq sbui o 'BZBqaax anb 'ojosojij jap oaijBui
-ajsis ojuaiuiBajuBjd jap 'ajx^d bxjo xod 'Biauanaasuoa 'BipxBoíd Bjxaia
'souaui opuBna 4BjaAax 'ojOAauaq xas ap uoiauajuí uoa BjopuBáznf
uiib —BsaouBxj btjosojij bj ap saxopBixojsiq soqanuí ap uotutdo bj
'oSanj 'xas b o^ajj anb— oísaxav^ ap uojuido bj oxa^ *(j) ^Bxatnbis
sojxBpxoaax ou Bx^d ouioa vaaa\rvdi\[V3 ap sojixasa soj ua zapijos Baod
ubjí9 opBxjuoaua BiqBij anb SNaooíijj a piqixasa saxavasaQ axiag

"X 9P

QMVID^VW 3

�en forma inequívoca, afirmando que es, con certeza, un mérito de
Campanella el haber inspirado a Descartes, Spinoza y Leibniz (4).
Puede decirse que la crítica en torno al filósofo de Stilo está
tejida de luces y de sombras, de conceptos entusiastas y de severos
juicios, de exaltaciones y de maldiciones que, casi, perpetúan, en el
tiempo, el ambiente refulgente de generosas ideas y de persecuciones
feroces, de sublimes utopías y de mezquino conservadorismo en el
cual Fray Tomás, ora tras las montañas, escarpadas y severas de su
Calabria, ora en la tenebrosa prisión napolitana, ora en Roma o en Pa
rís, vivió y sufrió en medio del turbio oleaje de la Contrarreforma (5).
La sombra del "principio de autoridad" que retorna, alargada y
siniestra, de la llama de la pira de Giordano Bruno e invade la sala
del Santo Oficio mientras los jueces interrogan a Galileo, hace aún
más tenebrosa la celda de Fray Tomás quien, con la mente, intenta
evadirse hacia la luz y crea la Cittá del Solé (La Ciudad del Sol).
No es mi intención, ni me sería posible en esta breve nota que pre
tende sólo indicar algunos aspectos de su pensamiento pedagógico,
exponer el pensamiento filosófico de Campanella; pero me parece
oportuno hacer un rapidísimo resumen de su sistema ya que en él
(4)L. Blanchet (en Campanella, París, 1920): "C'est un mérite certes pour
Campanella que d'avoir inspiré Descartes, Spinoza et Leibniz. Mais pour lui, et en
general pour les penseurs de son temps, le mérite est plus grand encoré d'avoir dans tous
les ordres de la spéculation, dans la morale et dans la politique, comme dans la science,
et dans la religión, retrouvé les véritables titres de l'ésprit humain en pla&lt;;ant dans l'activité
méme de l'áme, et dans la pensée qui lui est immanente, toutes les valeurs suprémes de
la vie: vérité, beauté, bonheur, et sentiment du divin". Para un parangón entre Cam
panella y los pensadores de su tiempo, consultar mi obra: Lineamenti di storia della
filosofía italiana (ed. Universitaria, Florencia, 1950) y también // Naturalismo (en la
Biblioteca del l'Educatore, ed. Viola, Milán, 1951).
(5)Cassirer (Storia della Filosofía Moderna, vol. I, Milán, 1952), hace notar opor
tunamente el carácter con frecuencia contradictorio de las teorías de Campanella. Dice:
"La teoría del conocimiento de Tomás Campanella (1568-1639) está dominada por la
misma contradicción que caracteriza toda su filosofía y también su carácter y su persona
lidad. Las tendencias opuestas que agitan al Renacimiento se manifiestan en él con toda
su fuerza. Así en el campo político es el precursor y el mártir de su doctrina social y
sin embargo defiende en su obra sobre la Monarchia di Spagna el rígido ideal medieval
de la jerarquía. A la vez que toma una posición a favor de la libertad de la investigación
científica con su apología de Galileo, se somete, por motivos externos e internos, a la
decisión de la Iglesia sobre el nuevo sistema astronómico. La misma obra (De sensu rerum
et magia) que traza el esquema de su psicología sensorial investiga a la vez los primeros
fundamentos y los efectos de la magia. Sobre una indagación de la naturaleza, que se
funda en los principios de Telesio y reclama la observación directa y la experimentación,
surge una metafísica que, en su estructura y en su disposición interna, recuerda muy
de cerca la de Tomás de Aquino. Todas estas contradicciones en su concepción del mundo
y de la vida encuentran y refuerzan su expresión en la teoría del conocimiento en la
que por un lado la conciencia está subordinada a las cosas como un efecto de ellas y
por otro hace de ella, moviéndose desde otras premisas, el punto de partida y el funda
mento de toda certeza".
Ahora bien, sin duda alguna es cierto que influyeron sobre Campanella las tenden
cias contradictorias del Renacimiento, •—en particular el naturalismo y el platonismo-—
pero muchas de aquellas que parecen contradicciones, y en los escritos políticos y en los
filosóficos, mirándolo bien, emanan de la necesidad que el filósofo tenía de escribir
"sotto il veíame"; motivos, pues, más externos que internos. En el clima de la Con
trarreforma había venido a crearse una especie de acuerdo tácito por el cual los "letterati"
oponían a la presión de Roma lo que podremos llamar una "resistencia elástica": una
adhesión en la forma para poder, en la sustancia, profesar sus propias doctrinas. La
interpretación, pues, que da Cassirer a propósito de la "conciencia.... subordinada a
las cosas como un efecto de ellas", no me parece exacta, sino, por el contrario, es el
concepto mediante el cual Campanella se aleja más del sistema telesiano.
— 110 —

�— Til —
'jiaia ap pBiunjoA B[ Jod BunpiqBS-xapod pBpijsnp B[
epezueije aA anb EiiBiunq pBpiuij) Bisa ap Biauasajd B[ vti3MY&lt;iivv;j BXBjqns ouioj jbjou
aiuB^aja4ui sg -jouiy X BjjnpiqBg 'xapoj 'a/og pp ^ilVJ B[ ua oaisjjBjaj^ [B ueapoj anb
sadiauíJd saj^ so[ ua uopejuasajdaj ns uBjB-nuoaua 'Bjpci p A 9s$ou p '^ssod jg (¿)
"(0t6I 'Biauaaojjj) ojiwiuwsBtíijf pp ouwijvjt oj^jsuad jj
H1IXN3J) *f) ap A (fl^^i 'Biouajof^ 'saaauírqoA soq) oisapx ouipjDiuag oviXNaaoig *g
ap sBjqo sb{ asneaA vnaNVdwv^ ap p uoa uopepjxoa ns b A oísaaax 3P oiuaiuiBsuad [B
oujoi ua uoidbuijojui joXbui Bun bjbj *(j '9X ^\x 's^jvfjiuiDf pv avjnjsid^) íi^aaoi^ xod
opBJjsnji o '(-S18S X 0^¿ 'AI 't&gt;J.mwu -umi^i sq) oiDaHDa^ xod opiSoDax Bxas oidaauoa
ajsg -(^soiuBsuad anb ouis sesoo sb¡ ap buijoj b[ souiaA o^s ou SBUJajxa sBiauanjjuí ap
oipatu xod anb xauatax uatqraBj osiaaxd s^,,) {Bxaua^ ua oiuaiuipouoa pp so¡ b uaiquxei
X sa{qis¡A souauíouaj so[ b axaipj as '(0^61 'íJBa 'avovaig "g ap uopanpBJj 'oiopouajj
n^ojsirf^) Baxnaida aiuanj Bg •Biaunjsqns B^ ap ojuaiuiiaouoa pp oiisodoxd b saiaxoxsmy
b opBaijixa X (jjj #dB3 'jj -g paA '0I6I 'Buapoj^[ 'ojBUBduiBdg '\ uoptpa 'vidtouud
vidoud njxni vmpni luiu^j oq) Baxnaida BiiiJUop B[ opiuinsax BjqBq oísaiax (9)
Un SOUOpUBp UBJt 3BATIO9[9^UI S9UOI9DBa^SqB SBAIS90nS SB^
O\ 9p O1J9I9 O^U9IUIIDOUOD un SOUI9JpU9J B^BipaUIUl UOIOtnjUT B[ UO9 SBX^
-U9IUI '9nb OpOXU 9Q '9SOpU9IA[OA BJl BOBdo SBUI OJUBJ 'OIU9IUIBUOZBJ ^B
uoiotnjuí B^sa B98 BjBipaui sbui ojusno íosaaoad ns ^in^as BiDuapuoo b¡
b aituijad ou anb BpidBj ubi 'BuiísjpidBJ buijoj ua 'aioap sa 'upiainjuí
jod outs ojuaiuiioouoa ua bui^ojsubjj as ou 'BAijBpj 'oiubj o^ aod 'sa
X ojafns b ojalns ap bjjba anb [Bposuas uoisa^duii B[ opoj ajuy
¿o^aaouoa sotuajpod Bpipaui anb ua X ojund anb
b^sbjj? '44oX-ou^, un X^q t4o^,, oaisanu b a^ua^^ 'oan^ 'opo^ somaaanb
ou 'souiaqBS ou 'souiapod ou anb ap B^uana soiu^p sou sojjoso^^ ¿p^j
iui ap 'oiuaiuiiaouoa ixu ap 'japod ton ap b^b sbui Bjsa anb bsoo
X^q osbob o 'opoj ojamb 'opoj as 'opoj opand? 'oX o^aj
•(¿) uas oxavnb 'BptA tui jeiub ^ 'X Xos anb
as *uds opand anb aiaap a^ainb 'jas o^uais aui oX ts 'uaiq Bjoqy
•ajsixa 'spnp is 'X zapqBA Bsa ap Bpnp anb Jiaap
ajainb 'a[qisuas pBpi^aj b^ BpijEA ajuauiBin[osqB ouioa BjdaoB ou is
'sbsod $T2\ ap opi^uas pp ofn^j p ajuauíBAisBd B^uauíijadxa ou ojafns
p xg "Bzajjaa B{ ap ojuauíBpunj p aXnjijsuoo anb outs 'uoixa^pj b|
ajuBipaiu aéinsaj ajuauiBps ou 'aaqiuoq p ua 'sajuatAiA SBjnjBiaa sb|
SBpoj ua ojbuui opijuas p aaauBUuad opBsdtpa X oj^nao SBjjuatuí
oja^ 'sbsoo sb^ ap opijuas pp Jinjj p jod 'isbo 'opiSaauíns '(snjtpqB
snsuas) Bjpao buijoj ua aaauBuuad 'sopB^aa^B sojsa jod opBqjni
ojbuui opijuas p anb BjauBiu pj ap '(snjippB snsuas) uBaaáB as
p b anb SBSoa sb^ ap opijuas p jod opBsdipa ouioa auaiA 'ajuauBiu
-jad X psjaAiun '(snjBuui o snjipui snsuas) js ap opijuas ajsg
'ajsixa anb aaip ^\ íojafqo pp ojuijsip sa
anb aaip a[ (uoiaBSuas b^ ap Bpuanoasuoa b is ap ojjuap ajjnao anb
uopBoijipoin b^ jaaouoa pp) jaaouoa pp orasira oqaaq p X Biauaj
-stxa ns ap Bpuaiouoa auaij 'is ap Biauapuoa auaij anb Jioap ajainb
'Bjuauíijadxa anb aqBS anb ojsand 'ojad íojafqo pp BiJBiouajajip as ou
'jioap sa 'ojafns Bijas ou 'Bjuauujadxa anb zaA ts\ b jaqBs uis asBjuaui
-ijadxa ojafns p is : (9) Bujajxa uopaB can Bjuauíijadxa ojafns p
pna p Jod 'oaistj ojdb un b opianpaj jas Bpand jijuas p anb Baiu
'opunuí pp BjsmbisduiBd uoisia can Bjdaas oísa^ax UOD
•puopBanpa Biuapojd p ajuajj uopisod ns
anb ajqi^ X ajuapsuooojnB 44oX?^ pp uoiobiujijb B^pnbB BJjuanaua as

�conocimiento cada vez menos cierto aunque más universal. En suma:
lo universal tiene el valor de servir de punto de referencia por cuanto
no es posible conocer todos los particulares.
Los límites de la posibilidad humana parecerían así infranquea
bles, pero Campanella —a diferencia de Telesio el cual, además del
espíritu vital admite una mente pero sin ninguna función bien deter
minada— admite la acción de una mente que proporciona la posibili
dad de conocer a Dios y por consiguiente la razón de lo universal
(como idea eterna de las cosas) que está en la mente de Dios y de las
cosas finitas que El crea (8).
Las cosas creadas, por ser finitas, participan de un no-ser que se
opone al Ser, como el sujeto al objeto; y el sujeto que quiere ser,
porque ama la vida, ce siente impulsado a amar al Ser. El pecado
consistiría, precisamente, en frenar este impulso natural.
Ahora bien: lo mismo que el sentido es innato, es natural este
impulso en todas las criaturas y, así como en el hombre la reflexión
hace resurgir en la conciencia el sentido innato, la razón hará asumir
una forma racional a esta religión natural que es la base de todas las!
religiones; las cuales, como religiones positivas, pueden o no turbarj
la religión innata, pero no sustituirse a ella.
Y así el Cristianismo, que tiene como fundamento esta religión
natural y la revelación, tuvo el fin de hacer que los hombres —turba
dos por los errores— retornasen a la religión natural y universal que
la Iglesia Católica tiene la tarea de mantener viva en el mundo. Es
por esto por lo que Campanella sueña con la instauración de una
teocracia sacerdotal en un estado donde todos I03 hombres deberían
vivir según la razón.
Francesco Fiorentino termina su capítulo sobre el Renacimiento
diciendo: "En el Medievo prevaleció, por consiguiente, la idea de Dios;
en el Risorgimento (quiere decir en el Renacimento) la de la Natura
leza; en la Edad Moderna, la del Hombre. Y cuando digo del Hombre,
quiero decir del verdadero hombre, que es Razón. El paso de la filoso
fía del Renacimento a la de la Edad Moderna consiste, pues, en trans
formar el sentido de razón, el simple sujeto, en espíritu; el hombre
de Campanella en el hombre de Descartes y de Kant (9).
Pero si bien es cierto que en Campanella no puede identificarse1
el sentido con la razón, si es cierto también que se trata de una deter
minación originaria y ontológica de todo ser, como dice Cassirer (10),
no me parece que pueda afirmarse que solamente la Edad Moderna
(8)Gentile hace observar que para Telesio "es el apetito sensitivo el que reclama
las cosas sensibles, que parecen bienes aunque no sean verdaderamente tales; y que es
la voluntad propiamente dicha la que está enderezada hacia los bienes futuros y eternos";
pero más adelante aclara que el alma creada, aquella a quien se refiere la voluntad
propiamente dicha, "es un residuo irreductible del pensamiento (de Telesio) respecto
al naturalismo, que es su verdadera filosofía... bastando para la vida terrena y natural
aquella (alma) que siente el calor y el frío". Sólo por esto, en realidad parece posible
una teología en el sistema telesiano.
(9)F. Fiorentino, Storia della Filosofía, ed. Carlini, Florencia, 1925.
'10) E. Cassirer Individuo e cosmo nella filosofía del Rinascimento (trad. italiana,
Federici, Florencia, 1935).
— 112 —

�— 11 —
•ONiaVnv^ ap u&lt;mipa bj b uajaijaj as saaoinB sop
soj anb oiunna uozbj jo.íboi biubi noa '(06l 'Bmojj 'otuauitSjosijj jo ouijsauotufjjjop
ojjdij m auojzoatipa(q) iavaí^ ap sbjij sbj op A (c;g6I ubuj^[ 'Djj^undiuoj ossoiuo^ ip
auigod ajjaq nid 37) oavAi\r "j Jod BpBstAaJt uopipa bj opBzijnn aq 'vnaNVdwv;) ap SBjqo
sbj ap sauoiaipa sbj ap ^ufaui bj 'a^uauíBjn^as *sa aub (0^61 'S310(1em) OMiavrivd "^
ap Bapiaa uoiaipa bj ouboi b opuama] ou 'aiuain^is bj A uoiaBiía Bjsa bjbj (gj)
•ítnajj0A naijBq ipBisuauuog aip ub Sizuia snn at^ raaip vivdva"^J '(5O6T '^izdiag 'i48InllDS
aqasjnaQ,,) iji^ogvpoj aip pun DjjaiiDdiuo^ -j; Bjqo bj ug '^jo^ jap pnij bj ua 'uaiquiei
'nBJiuanaua as —iavaí^ BABjqns ouioa— anb 'sijoaa ottjdosojiijj 'Dais^qcfoqjaj^ 'aooiSojoisitpl
sauojfsaon^^ 'stJdojd sijqi] aQ :vn3MVdi\iV[) ap SBjqo sbjjo ua soai9o3Bpad soidaauoa ap
eiauasaad bj jejou uojbij '(0161 'OU!JOX '11AX 's laP ?UD?/DJ? pi^oSDpad ijojjija^) i^iaa^
ouioa (^681 'BiuBje^ 'ojjauodmoj -^ tp ootSoSopad &lt;niaauoo j¡) owvavxv^ ojubj, (gj)
•ajuaui bj ap BUBUinq Biauaia bj BuiAip Biauaia b ^A BAaja 'Bjsiaxjojsiq
uotadaauoa bj b odi\ b jBáajj anuiaad anb soidaauoa ap uoiasuapao BjjanbB ap opuaiaaaBa
anbunB 'uainb vnanvdwv^ ua uaiqiuBi souiBJiuoaua oj sojiosou OApisod oiaadsB aisg
•t,Euoisiq bj ap A aiuatu bj ap BUBUinq Biauaia bj buiajp
Biauaia b JBAaja ja uoa oaonu oznata^ ua 'oqaip Bq as vA oraoa 'BjjojjBsap as nwissmbiiuo
aQ ua bijbj anb OApisod oj.iadsB ns oaad 'BUBiqaiA Bi9ojoasou9 bj ap OAiis^au oiaadsB
ja sa (líBapjaa bj ap BJtjBjed Bmi]jn bj,, 44Biajduioa,, siiausg 3q b BiaaaEd aj anb)
ouBisaiJBa ojjaiija jap bjjej eg,, :aq;jasa ' (8^61 '!JB9 'tl^i^oso^ij Bjjap bijois ip piíaas
ijijb Bp oimSas jaSajj ojjns o;98Bg,,) Duoiqaia oiSojoasovH ojjap puof aq na 'aaoa^
•tl8OiQ opongas un aaajBd opunuí ofBq ja na anb 'BpjBjjB9 ubi X 'BSajj o^ad 'BjjnptqBS
ns ap Bjoq bj B^ajj apjBi opBisouiop íbjojj A apaa aaquioq ja Bjuiuioug; Bpsa b sbj\j,,
•opuoaas oíq joj
optiotu ossvq jap a\p 'op^otj8o2 ts n^¡
iopuoj oddoui ^joj uaiti jados ons ja(j
ouojd a apao oiuonj oujoos tugo po vp¿
:jsb sa oiaiJBna ja f (ojbajy *pa) otuonjjap oruossod ojjajj ^q (jj)
"(l) 4tBJ aI oi^Sain 9 BjedniT ntd ^qo 'B^t|iqon apiiBjS md ip
9 o|[^nb?, ^nb vÁ 'BjstjBioadsa un ouBpBpnxo pp jaoBq b BpButuiBoua
B^B+sa ou Bjsa _ 'upioBoiipa ns uBaBjsinbuoo 'oqoíp Jofaui 'o 'uBaiqioaa
'sauoiOB^iuiq uis 'sopoj r^pBonpa aas ap jcaqap ja Á oqoaaap \9 auaii
anb b^ souBpBpnia ap asBjo Bun ojps sa o^ 'otSajtAi^d ja o oqoijdBa ja
uoa ou Á uniuoa uaiq ja uoa opaanaB ap uaoxjBaj as uoiaBanpa bj á uoia
-onpojdaj bj anb ap asjBdnaoaad Á pBpnia Bjsa JBJjsiuiuipB BXBd 'oais
-jjBiaj^ o jog ja 'a^opxaaBS orans jb oujoj ua ubxoui (xouiy A BianptqBg
uapo^) ^\\9Ci ja A assou ja 'assod ja 'opsiundB souiBiqBq ouio^
' (Z\) uoioBanpa bj ap Buiajqoxd ja asxBai
-UBjd ap Bq Bxqo Bjsa ua ojps ou anb 'ojosojtj jap uoiaBdnaoaxd ajuBj
-suoa Bun sa ajo^ jap vnj^ ^J ^p JBidos pBptunuioa Baidpjn bj Baxa anb
axquioq ajsa ap OAijBanpa osaooxd ja anb BxauBiu ap '(jj) 44opuoaas otq
t*soíQ p^n^as un aaajBd^^ axquioq ja 'ajuaxosuooojnB A axqiq[

•44Buxapo]/^[ p^p^ bj ap BixajBui bj A ojuaiuiiaBuajj jap buixoj^^
bj —BaijajojstJB buijoj ua ojxxaap Bx^d— sa v^^aMVdixiv^ ap Biauaia
-suoaojnB bj :pBpinmjuoo ap uoxonjos Bun saaaA b auaxj ou anb ojuaiui
-Bsuad jap jBuoxonjoAa jb A asjBjjoxxBsap jb sopBuiixojdB souaui o sbui
sajiuiij souiBjBuas 'oipnjsa ja jbjijidbj BiBd 'soxjosou anb p^pxaA s^
*44ijatj uiM ojos sa ou
'VTiaMVdJVV^ ua '44uoidbuijojsubxj?í bj anb asxBuuijB apand anb oaxa
'opun^as jb Biauaxajaxd uoa oxauíixd ja A 'pBjxaqij A BiauaiasuoaojnB
ap sojdaouoa sop soj ajuauiBjos —BUBijjauBduiBa uoiotsodxa Bsnjuoa
bj ua une— opuBxapisuoa A 'njtxídsa ua ojaláis ajduixs ja buijojsubxj

�El ideal del orador romano, el del erudito humanista, son supe
rados; la potente influencia del naturalismo ha abierto nuevos hori
zontes; en adelante no se dirá más "che sia dotto chi sa piu grammatica
e lógica di Aristotile (che i solari chiamamo "pedante") e di questo
o di quell'autore; nel che ci vuol sol memoria servile, onde l'uomo si
fa inerte perché non contempla le cose, ma i libri e si awilisce Fanima
in quelle cose morte" ["que sea docto el que sepa más gramática y
lógica de Aristóteles (a quien los "solares" llaman "pedante") y de
e^te y de aquel autor, para lo que se precisa sólo memoria servil, con
la que el hombre se vuelve inerte porque no mira a las cosas sino a
los libros y se envilece el ánima en aquellas cosas muertas"] (14) ; no
se fiará más en palabra de mae^tro ni será más piedra de toque del
saber el "ipse dixit" (15) ; en suma, también, y particularmente en el
proceso educacional, el principio de autoridad, según había sido en
tendido durante la Edad Media y como volvía a imponerse en las
escuelas jesuíticas del período de la Contrarreforma, será superado
para dejar lugar a las libres conquistas del educando a través de su
propia experiencia y del ejercicio de su propio juicio.
¿Cómo y con cuál método se desarrolla esta educación?
Vale la pena de citar una página de la Cittá del Solé para mejor
comprender —aun a través de su estilo imaginativo— el pensamiento
del Stilese.
Hasta los dos años los niños son amamantados por su madre y
permanecen bajo su dirección hasta los tres.
(14)En una carta a monseñor Antonio Querengo (8 de Julio de 1607), Campanella
escribía: "...Ed io imparo piu' dall'anatomia d'una fórmica o d'una erba (lascio quella
dell'uomo mirabilissima) che non da tulti li libri che sonó scritti dal principio dei secoli
sin a mo', dopo ch'imparai a filosofare e leggere il libro di Dio. Al cui esemplare correggo
i libri utnani malamente copi .ti e a capriccio, e non secondo sta nell'universo libro
origínale. E questo m'ha fatto legger tutti autori con facilita e tenerli a memoria: della
quale assii dono mi fé l'Altissimo, ma piu' ingegnandomi a giudicarli col riscontro
dell' origínale", [...y yo aprendo más en la anatomía de una hormiga o de un yuyo
(sin hablar de la admirable del hombre) que en todos los libros que han sido escritos
desde el principio de los siglos hasta nostros, puesto que después de todo, aprender a
filosofar consiste en leer el libro de Dios. Con cuyo ejemplar corrijo los libros humanos,
mal y caprichosamente escritos y no según está en el libro universal. Y esto me ha
permitido leer a todos los autores con facilidad y retenerlos en la memoria, de la cual
mucho i'on me hizo el Altísimo, pero esforzándome en juzgarlos con el contraste del
original"]; (de las Lettere, el. Spampanato, Modena, 1910).
(15)Ya en la época humanista el principio de autoridad, en el sentido teológico,
había sido superado pero exactamente el mismo principio era aceptado para la comparación
entre los autores clásicos. Contra semejante principio Campanella encuentra un antecesor
en Galeotto Marzio da Narm, que en la segunda mitad del cuatrocientos con su De
incognitis vulgo (ed. Frezza, Ñapóles, 19-18) hace notar lo tontos que son los que
continúan aceptando, sin contrastarla, la opinión de los antiguos. Este escritor que, no
obstante vivir en un período hum nista, es un antihumanista, en el capítulo XXIII de su
obra escribe: "...Nam et ipse Plato qui ab ómnibus columen doctrinarum perhibetur
in nonnullis manifestis maximam prodidit inscitiam, in arduis fidem imminuit. Nam,
testante Macrobio, divisas esse vias i'evorandis cibatui et potui, nam cibum quidem per
stomachnm trahi, potiim vero per arteriam, quae trachia dicitur, fibris pulmonis allabi,
Plato affirmativ. Quod quam ridiculum sit et qui anatómica vidit et qui suillum extenteratum aliquando conspexit facile diiudicat, licet Agellius hoc t:m ridiculum Platonis
dictum, cuiusdam auctoritate involvens, conetur defenderé. Quid igitur dicemus cum hi
tanta auctoritate viri in errata tam puerilia prolapsi sunt? nescio ridendum an dolendum
sit magis..." El mismo Galeotto, en el capítulo XIII de la misma obra, afirmando la
neces dad de interpretar las sagradas escrituras no de acuerdo a la letra sino al espíritu,
se anticipa a la famosa carta de Galileo a Benedetto Castelli.
— 114 —

�— su —
sbj oup 'ojaqBjjB jap sbjpj sbj ojos ou 'jB^uid oqaaq uBjqBq pBpni^) B[
ap sopBjjsiBui soj sapajBd sbj ajqos anb saijdxa VTiaMVdiMV^) safBSBd
sojjo ua) capajBd sbj aaqos oiaqBjjB jap X uopana^sui B}sa b a&amp;Bq B[ uoa
Binoipi jap BzuBuasua bj ap 'soaisij soppjafa soj uoa oipnjsa jo jBuaajjB
un ap 'jBjuauíaja-ajd uopanjjsui Bun ap Bjqsq as inbB 'ojubi sbjjuoij^
•sojaadsB sns ap 'souaui oj aod 'soqanuí ua o 'BauBJtoduiajuoa BiáoioBp
-ad bj ua jBsuad anb Xbij 'vTiax^VdiMV^ ap BuiBd Bisa opuaXajajj
[*íí8oIP 3P 3ctBS anf) I anodxa jBna BpBa X ofasuo3 ua uauodojd as
X 'ai^aj ap UBq anb aapod o 3}jb janbB ap sonsaBj^ soj X sajaf oa^Bna
sojjanbB uaJíija 33 'sandsap 'sajBiaijo soj 3q ^Batjqndajj bj ap Buinj
uoa sa.iopiA.ias so^ub^ b biaiosbj X oíao ua souiauajuBUi X sosoiao uB^sa X
BpBu aaaBq b optpuajdB UBq ou anb eoj b sajqou souibuibjj X soubs3}jb
soj b sajqouui souibuibjj anb sojiosou ap uaja as ]^ *aoBq sbj jofaui X
sauoisajoad sbiu apuaadB anb jb Bzajqou joXbui ap BJapisuoa as X í^ap
-uaadB b uba uaiquiBj sopBUB soj ap oaaoj"Bd ja ua X BzuBjqBj bj ua
BUBdtuBa ua X 'ajaf ns auaxj eun BpBa anb^od 'BaiuBaaiu a^jB BjjanbB
ap o uoJBuaduiasap as aofatu anb bj ua Biauaia BjjanbB ap sajBiaijo
o^anj uos X ÍBiauajaduioa X 'sojja ajjua Bjndsip Bnupuoa X^q jjjb X
íSBiauaia sbj^o X Buiaipaui 'sBaijBuiajBiu sbj uoa uauod as sandsaQ *uoia
-aaj bj opuBp utr^sa sojio soj 'soaijqnd roiaiAjas soj uaoBij o odjana ja
UB^iaaafa as soun soj SBJiuaiui anbaod ísopoj uBqaBdsap as SBJoq oajBna
ua X uoiaaaj buisiui bj ap saaojaaj ojjBna uos anb 'sopoj 'sajBJtnjBU sbio
-uaia sbj ap sauoiaaaj sbj b uajsise oub otui^das ja apsaQ *cauoiaBUijaur
sns UBAjasqo X 'saaijuo 'sa^ojuid 'sajjSBS 'sajjB sbj ap SBUiaijo sbj b
soj X 'soub d^ais soj B^sBq sopBuiad^ap X sozjBasap ajduiais 'sojjaa
BjBd aajjoa X JB^nf uaa^q soj oSanj X UBuasua X uaanpuoa soj
souBiauB ojjBna X ísodnjS oj^Bna ua opuBuitusa 'sapajBd sbj a.iqos oiaq
-bjjb ja X BnSuaj bj uapua^dB souiu soj coub saj^ soj ap sandsaQ^]
*ttojoj ip bs aqa janb auoddo 'ounuSo a
*oijisuoo ui ouo^uodoad is a 'ajaS^ai Bp Bq ina ui 'ruaiA o ajiBjjanb ip
iJisaBiu ijjBp a 'id^a ojjjBnb ijjanb Bp ouoS^aja is yod ijbizijjo ij^ '^aijq
-ndajj Bjjap Buina uoa jjojiAjas ijub^ biaiosbj a oizo ui ouo^uaj a 'isoizo
ouubjs a 'ouBjBduii ojjjBjjnu aqa 'ijjanb ijiqou ouiBiaip a 'ijiqouSí
ouiBjjadB jaijajJB ijá aqa iou ip ouopij is opuQ *bj aj oijáaui a BJBduii
ijjb nid aqa Bjijiqou apuB^ nid ip o^nuai a ojjanb a íajBJBduii ps
ouuba and apsaq ajjap Bjn^^d Bjjau a ijoabj jau Buá^diuBa ui p^
*odBa ons ji Bq Bunuo aqaaad 'BaiuBaoaiu ajJBjjanb ip
o íouojjasniJ auaq nid aAop 'Bzuatas Bjjanb ip ijbioijjo tod ouBiuaAip
ijjanb a ÍBzuajJoauoa a o^oj bjj Bindsip Bnupuoa ^p^ 'azuaps ajjjB ^a
auiaipam 'aqaijBiuajBiu ajjB ouojjaiu is io^ 'auoizaj bjjb ouubjs ij^jb tjS
^iziAjas jaijqqnd ij ubj a odjoa ji ouB^iajasats ijjjb ij^ ajjuaui aqaaad
íouoasipads 13 aapBnbs ojj^nb aiim ajo oau^nb ui a 'auoizaj Biuisapaui
Bjjap poipj oj^iBnb uos aqa íjunj 'ijBjnpu azuaias ajjap juoizaj ajjB
ouuba ouub ouijjas ji odoQ -auoizBuijauíj oubjiiu a 'pipjo 'poiiid 'poj
-isoa 'i^^Bjjap auiaijjo ajjau ouoanpuoa ij a 'iuub ajjas ijjb uis ij^idBas
*izjBas ajduias 'a ijjBzaojuia Jad ajajjoa a aJBaoiS ubj ij iod a ouBu^asui
pa ouBpin ij iqaaaA oajiimb a íaaaiqas oj^^Bnb ui opuBuiiuuiBa 'BJnuí
ajjau ojaqBjjBj a Bn^uij bj ouBJBduii ijjniauBj ij iuub aaj 1 odoQ^,

�figuras fundamentales para la enseñanza de las ciencias) ; y no sólo de
esto, sino de que antes de los siete años los niños son conducidos a
observar el trabajo en las "officine dell'arti" de manera que sus maes
tros puedan ver su inclinación, es decir, que pueden establecer, a tra
vés de sus inclinaciones por este o aquel oficio, lo que nosotros, hoy,
armados de instrumentos, formularios, tests y tratados de psicología
experimental llamamos "orientación profesional".
A los siete años comienzan un estudio sistemático alternándolo
con lo que hoy llamaríamos "turnos de trabajo" estudio que no es una
instrucción árida, sino que se funda sobre la "continua disputa", sobre
la discusión del arte o la ciencia que se va estudiando. No permanecen
encerrados en las aulas, sino que van a campaña y aprenden a cultivar
los campos ya criar animales, siendo así capaces de conjugar la teoría
con la práctica hasta poseer un conjunto de conocimientos fundidos
armónicamente y, en consecuencia, no estériles (16).
"Se ríen de nosotros..." ¡qué bella lección para los nobles y los
intelectuales de su tiempo y, en verdad, de... cualquier tiempo! Si
se piensa en la mentalidad de su siglo, en la arrogancia y el desprecio

(16) G. Saitta (II pensiero italiano nell'Umanesimo e nel Rinascimento, vol. III,
Bolonia, 1951), escribe: "Campanella no reconoce más dominador que la inteligencia.
Este concepto renacentista encierra, como se ha visto, en sí, una potencia desmesurada
que infringe, encadena y socava cualquier cosa que limite su necesidad despiadada de
libertad, la cual, como la misma actividad humana, tiene su fuerza de gravedad en la
naturaleza original, que desarrollándose poco a poco no puede acatar derechos establecidos
ni derechos hereditarios y aun menos culturas adquiridas o definitivas que son el resultado
de una cultura libresca. De donde se deriva la revaluaciórt de cualquier actividad, bien
sea la más humilde, como la manual, como las labores del campo y el pastoreo de los
animales, aunque la actividad mejor, la que confiere al hombre la mayor nobleza consista
en lo que mayor capacidad precisa y mejor le vuelve. En última instancia Campane^la
tiene desarrolladísimo el sentido de la aristocracia de la cultura, a la cual debe estar
todo subordinado y de aqui que no pueda sorprender que el Estado ideal que él anhela
represente la incorporación del saber que quiere comprender todo y abarcar todo".
Es bueno advertir que este sentido de la aristocracia de la cultura no está entendido
en sentido intelectualista, interpretación en la cual me parece que insiste un poco dema
siado Saitta, sino, diré más bien, en el sentido etimológico de la palabra aristocracia;
pues en otra forma las palabras de Campanella ("Y se ríen de nosotros que llamamos
innobles a los artesanos y decimos nobles a los que..., etc.") constituirían casi una
contradicción o, lo que es peor, tendrían sólo un sabor demagógico. La plena armonía
entre el aprendizaje del saber y el de las artes manuales está, por otra parte, subrayada
en Campanella cuando habla del jefe de la Ciud:d: "Pero non puó essere Solé se non
quello, che sa tutte le istorie delle genti, e riti e sacrifici, e Repubbliche, ed inventori
di leggi ed arti. Poi bisogna che sappia tutte l'arti meccaniche, perché ogni due giorni
se n'impara una, ma Puso qui le fa saper tutte e la pittura. E tutte le scienze ha da
¿apere, matematiche, fisiche ed astrologiche. Delle lingue non si cura perché ha gl'interpetri, che sonó i grammatici loro. Ma piu' di tutto bisogna che sia Metafisico e Teólogo,
che sappia bene la radice e prova d'ogni arte e scienza. le similitudini e differenze delle
cose, la necessitá, il fato l'armonia del mondo, la possanza, sapienza ed amor divino e
d'ogni cosa e li gradi dell'enti, e corrispondenze loro con le cose celesti, terrestri e marine,
e studia molto nei profeti, ed astrologia". ["Por ello no puede ser Sol sino aquel que
conoce toda la historia de las gentes, y los ritos, y los sacrificios, y las repúblicas, y
los inventores de leyes y artes. Precisa tambi'n saber todas las artes mecánicas porque
cada dos días se enseña una, pero la práctica que le hace conocerlas todas es la pintura.
Y todas las ciencias ha de saber, matemática, física y astrologia. De las lenguas no se
ocupa porque tiene los intérpretes que son sus gramáticos. Pero precisa ser, más que
todo, Metafisico y Teólogo, que sepa bien la raíz de todo arte y ciencia, las similitudes
y las diferencias de las cosas, la necesidad, el destino y la armonía del mundo; el poder,
la sabiduría y el amor divino y cada cosa y los grados del ente, y su correspondencia
con las cosas celestiales, terrestres y marinas, y estudia mucho los profetas y la astrologia"],
(ed. citada).
— 116 —

�— ¿II —
*[slOX OSU3A BIDUBJOUSI B{ JBdlSip B anb OJ JOJ
:o)uauiBpunj X zibj uauai] 'bi;)ubjou3j b{ ap ofiq ouSip 'ouloíd jouib oSaia ¡a ua anb'**,,]
(tí'ou2aa oí vzuvj.ouSiti uajjaatp v anbiinq
'ouuvq ojuauiof a aaipvj. 'DzuDJOu!Bitq
ouSap otjSif 'otddoud uouw ooaia \au ai¡j---J
: sajBín soj
sopo] ap Bsnsa B[ BiauBiou3i bj a]uauiBjos sa 'bidub^sui Btuujn na 'anb oj aod íbidubjouSi B[
ap ofiq 'oidoad jouib oáaia ¡a ua uapisaa anb 'Bisaaaodiq 'buisijos 'biubjii :opunui ¡a ua
safBinauíBpunj sajBiu saj] uajsixa anb biujijb vna^vjivv^ jBna ja na oiauos un abij sriuu^n
sejsa aaiua iBpBiia uoiaipa b[ na OHVAiy aP se^ou X soiJBiuamoa so{ naiquiBi X (Slbi;
'iJBg '^iíiua^) ap -pa) aisaoj aj ^sb^a ^j bjou b[ ua snpBip ssaqo sb{ ap seuiapy (gt)
*oaijo]siq ojuauíom ja v.jajdiuoi sbui buijoj
na JIAIA8J 'SBjnSij snisa ap X soiposida so^sa ap uoisia bj ap s^aeji b 'uasaipnd soumnjB
sns anb ap uij b bubuioj X B^auS Bjiojsiq bj ap soiposida sapajBd sbj na oasajj jb
jBjuid oqaaq BKjnq 'tttso¡o¡^) bsb^,, ej ua 'auxia^ va OM1UOJJ.I^ snl* oijojou s^ (¿j)
ns u^ 'sooiiBuiSop sopB^nisod sa^B^noijaed sus u^ anb sbui '^a jod
-nasaad sa orasiuBijsta^ ja 'iavaí^ BAaasqo ouioo 'oijaaij ap
bjsia ap ojund un apsap —ollíP souiaq ouioa— aA VTL^aMva^v^ anb
Bsoiojjaj uoxaBanpa bj sa jbjoui uoiaBanpa bj ap safa soj ap ouq
'Bdjna bj Á Buad bj aa^ua uoiaBja^ bj ajqos ajsxsui a uptaaajioa
-ojnB bj ap pBpijtqxsod bj buijijb (81) Jos9líJ I3 SBaqo sbjjo u^
anb oj ouisiui ja BSip 'opiauaAuoa 'anb BjsBq,, ja uoa Jijnasip Bjaqap
'Bdjna ns ap ajaaauaAuoo ojauíijd Bjaqap 'ajq^djna un b jbSiisb3 anb
B^uaj pBpataos bj opuBna íp^pni^ ns ua JBdadso^d Bpand 'sajBra soqa
-nui ap BsnBa 'ouisjo^a ja anb ajqísod aaajBd aj ou VTi3NVdi\iV3 b anb
-jod 'pBpiJBptjos ap n;ixidsa ja ua BpBSBq Bjsa jbjoui uoiaBanpa B^^
•pBpaAou ubj Bun
uos ctojxajafa jap sajBijixnB,, sbj tu 'aA as 01U03 •[íi' • -'sBapaid JBfojJB
'sBjanqiJBd jaaBq 'znqsa^B ja JBJBdstp uaiq UBjjqBS apuop 'sbjjbjiuu sbj
uBiaapuajap o^jbsb un asamiAaaqos is A ípBpnta bj ap s^a^anS SBiuixojd
sbj ua sajquioq soj b jBpn^B oiJtBsaaau asanj is aod SB.ijsaBiu A sojj
-saBui sns uoa (jbiijiui ja) a^dB ajsa uapuajd^ uaiqiuBj sajafnuí sbj^]
44---axiaid jbutS 'ajja^Bq jbj 'oinqiqa^Btj ajBJBds ouubs uaq apuo
'BJnuí aj ouopuajip ojjbssb assiuaA as ja íbjjio ajjs auiatA a^aan^ ajjau
luiuion xjS ajBjniB ou^osiq assoj ojUBna jad 'ojoj tjjsaBiu a ajjsaBui
ojjos (ijbjijiiu ajjanb) ijjb ijsanb ouBJBdtuí aand auuop aj?, 'Baisnuí bj
ap ajJB jap opunjojd sbiu oipnjsa un uoa Bjajdiuoa uoiaBanpa Bun uaq
-iaaj 'sajqiuoq soj uoa soqaaaap ap pBpiJsd ua 'anb sajafnuí sbj j^
' (¿i) sBijojsiq sBsa jb3ijiaia BjSBq 'ivaiMy ap o Moidi^sg ap 'oaaMvraay
ap 'avsa3 ap sBiJojstq sbj uBjuaiuoa A uaaj X BaijaBj ajqos uajna
-sip 'sajBjijiiu X soaijsBuiuiío soiaiajafa uaasq sauaAof soj íBJjan^ bj ap
ajJB jap sauoiaBJjsnji ouioa uapuajdB as Bijojsiq bj X BjnjBjajij b^j
•pBpaiaos-uoiaBanpa uoiaBjaj bj ajduiais ^X^jqns vaaawvdWV3
anb Bjapisuoa as ojuBna jBnjaB sbiu ojubj aaaj^d anb upiadaauoa
íjBuoiaBanpa usjd jap jsiauasa ojuaiuaja oiuoa 'ajJBd jbiujoj b BJjua
anb 'ofBqBjj jap BAanu ajuaiuBjnjosqB p^pjaA ua uoiadaauoa Bujq
"sauoisnasip sbj ua JiuaAJajui Bpand ouBpBpnia jainbjBna anb X ajuaurea
-ijqnd sopBjquiou usas sajaf soj anb ajainb 'sopi^iJip uaiq uajsa Baijq
-ndajj ns ap sojunsB soj anb ap uij b uainb 'vaaa\rvdi\[V3 ap SBjqBj^d
sbj sbiu unB UBjjBsaj 'sojBJajij soj ap BXadodosojd bj ua 'sajqou soj ap

�valor ético universal; para Fray Tomás "la verdadera ley es la cris
tiana y, suprimidos los abusos, ella ha de ser la señora del mundo". En
aquel "suprimidos los abusos" está el drama del filósofo y de todos
los espíritus libres de su tiempo.
El mismo Vidari —que formula otros juicios agudos en torno al
pensamiento pedagógico de Campanella— considera "la ausencia de
toda referencia a una educación e^tética y artística y al valor que tiene
el arte y la afición al orden y a la belleza en la vida del espíritu"
como un aspecto que "acentúa el carácter de estricto activismo natu
ralista" de la pedagogía campanelliana. Me permito disentir.
Ante todo debemos tener presente que no todo el pensamiento
pedagógico de Campanella está en la Cittá del Solé; prescindiendo
de los escritos a los cual&amp;j he hecho referencia, en su Poética el filósofo
toma una posición bien clara y expone sus conceptos estéticos que en
cajan en el cuadro general de la estética racionalista de su tiempo (19).
Ni tampoco hay que maravillarse, por la función ética que atribuye a
la poesía, ú se piensa un solo minuto en la fastidiosa cuestión de la
"litterature engagée", cuestión siempre viva y discutida, bien sea desde
un punto de vista puramente estético, bien desde el político-social y
educativo (20).
Por otra parte, en la misma Cittá del Solé, aunque indirectamente,
Campanella, además de hablar de la enseñanza de la música, cuando
trata de las parede^ pintadas y del colorido de los vestidos, "de colores
varios y bellos" y de la armonía de los ejercicios gimnásticos, expone
un concepto de la estética clásica que, puede decirse, no sólo confirma
sino que completa y aclara el planteamiento general de su pensamiento.

(19)Véase en la edición al cuidado de Luigi Firpo Poética. (Texto italiano inédito
y reconstrucción latina, Roma, 1944).
Croce en su obra En torno a la filosofía de Campanella ("Discorsi de varia Filosofía"
vol. II, Bari, 1945), escribe: "Pero Campanella, que tenía espíritu de poeta y creó en
sus versos imágenes bellísimas y ritmos robustos, se muestra, en cuinto filósofo verda
deramente obtuso para comprender la naturaleza de la poesía; tanto es así que entre
los intelectuales del poético siglo dieciséis ninguno define más toscamente los poemas:
applicationes scientiarum ad exemplum utile faciendum politicis, popularibus et príncipibus, et quasi tractatus".
El juicio de Croce es justo si se pone en parangón la estética de Campanella con
la opinión contemporánea en general y con li estética crociana en particular, pero es
severo si se considera el pensamiento de Campanella con relación a las corrientes del
tiempo en que escribió y si, sobre todo, se tiene en cuenta la preocupación fundamental
del filósofo, que era la de formar políticamente, socialmente y moralmente al ciudadano
de su "Cittá".
(20)Las discusiones y las diatribas en torno a la "litterature engagée" son dema
siado conocidas p.ra que las comentemos aquí; con el fin de demostrar que la cuestión
no está terminada cito, entre los tantos, un artículo de André Mai ROis que apareció hace
un año (Le devoir de la verité, en las "Nouvelles Littéraires" del 8 de enero de 1953,
N. 1323) en el cual el escritor franc s, con motivo del célebre prefacio de Théophile
Gattier en Mudemoiselle de Mnupin, termina: "...nul ne lui dem-nde d'étre moral, mais
il a le devoir, lorsqu'il pretend offrir une image du réel, d'étre vrai".
Pero sería cosa de preguntar qué cosa es "ser veraz" para un artista y cómo tendría
éste que ver lo "real" y... la discusión podría prolongarse. ArmaND Lunel, por ejemplo,
en la misma revista (19 de noviembre Ce 1933, N. 1368) : ¡\e pas tout diré) desea que
se impongan límites al empleo de las palabras sosteniendo que "...le véritable probléme... est e stvle. avant d'étre morale". En este caso, por ejemplo, vuelve a la discusión
la relación realidad-verdad-expresión...
— 118 —

�— 611

\9 aiuauíajqspnpnT anj bojío soj b ouhub.i ja tqjqn anb p soji boj ap ojad i t Bpaijos
bj ap uoiaanJisuoaaa bj bjb&lt;I X aaquioq jap uoi.iB.mpa bj BJBd oatjjiuaia Jaq^s jap i.i.mai
-od bj ua aj ubj8 bj :oj8is jap nijjídsa oiusiui jap UBdiaiiJBd sa.ii sorj,, :jbiou aiuauíBu
-nuodo aaBq 'vnsNVdiMV'j X üoavg 'oiKawo^ ap oiisodojd b (Bp.iia Bjqo) iavaí^
•t4SiaJ5jjaiiac¡Biij^[ Jauopuo^
uap sjapuosaq 'apunajj ajaiA uassap pun sniuatuo^ jnB qaou qanB 'jaSaaquiai-in^ pun
jaSuiqnj^ jnB JasstiB '8un^j;MUtg auias qanB sjb 'uauua^janzus osuaqa isi 'luaipjaA uagaig
puaiSj.uaÜBjjOAJaq jap ama íia^ Jaujas áunqaizj^ jap uJauuojajj uaqaiajjqB/ uap Jaiun
ja BSBp • • -BiJapunqjqBf *¿j uapuaq8uB sap ujauuojaj] uaqajjjq^z uap ijui Sunuiiujisuia
-jaqaQ ui qais ja lapuij uaisiaui uap ui pun lia^ uajassaq jauía Jaqag Jap BjjauBduiB^
isi uai^un^ uajaiA uj,, :aqiJ.&gt;sa (6061 'u!lJ33 'd^unsstuuay uapuat¡aástm uap jaiujo/ay
uia D^jauvdiuDj *i¿) ojpnisa ojio ua JOinB ouibiui j^j 'o^jBquia u;s "bijj ou bijooi BÁna
'vnawvawvj) ap SEjqo sbj Biaouoa g^9j ua oi!siai\íoj) anb buijijb anb viv3va^j ap opsija
oipniBa ja X (^iSoSopnj jap ^¡anqput&gt;fj satpsjpdo/3/iaugr) itBai8o8Bpa&lt;j Bipadojaiaug,, bj
BJBd Kiay Jod oijjjsa o8o8epad aisa ajqos ojujjijb ja ascaA •uiivaivo'j b oiubiij u^j
'(0^9I) w""d8jo wntiofi^ ap uoiaBJijqnd bj ap sajus oqanm Bdojn^ Jod ubijjod oubijbij jap
Boaijosojij Boidaauoa soun8jB anb JBBioajd ouanq sa saj8ui ojosjjij jap oiuajuiBsuad ja ua
BjaXnjjuj vnaMVdKVj^ anb oisa uoa Jauaisos jajanb uig "(^09I 8P sa atS 19P P^¡1D BI aP
bubjjbij uoiatpa bj) moavg ap Bjqo bj Biaouoa ou vnaNVdiMV3 anb ojBja ua auod anb
'sIJBd 'i *IOA 'di^dosojiqd ap satuajsXs sap aajrxhuoa ajiojsjfj) oaüvaa^ 3Q :asB3A
b oiaadsaj uoa i (j biou bj jBiuojjuoa) saiav^saQ ap opBiBJi Bq as b^ (j^)
•o^uauuBSuad ^p pB^j9qi[ B^ 'aiuauíBApimpp X opo^
aaqos 'buijijb 'Biouaijadxa-ajquioq p X uozBJ-aaquioq p uoo anb ojáis
p ^oauBJoduiajuoa ojuaiuiBSuad pp sajBjn^uB SBjpaid sop sbj 'xmv^j
ap oiusiai^ija ja X ODI^ aP oiusiaijoi^iq ja 'omsiuiuinji jap sauoia
-aipBJiuoa sbj ap X ofBqBJi jap saABJi b 'BJBdaad anb ojois ja sg
ap ajuaiasuoaoinB onpiAipui ja BJas anb X ouBajijB ouisijBjuaimiadxa
ja ua X saj^ui ouisijtduia ja ua 'saauBjj oiusijBuoiaBJ ja ua ajuauíuioad
jBSnj ns BJBjjuoaua j^na ja 'onpiAipui jap ojuaiuiBzuBijB jap saABJj
b uojBisajiuBiu as anb SBiauaSixa SBAanu Ji^ans aA JIAX I^ís 13
'BJJOSOJIJ
bj ap jBSjaAiun ouajjai ja ua sb^sijbuoi3bu sapnjijaB JiuinsB ja jB^uaui
pBpuinbzaui ap ouSis X joua 3abj^ un Bijas 'ojqand un ap BaiSojoaisd
Bjnjanjjsa jBiaadsa bj uoa uoiaBjaj ua ssuiajqojd soj ap upianjos bj X
o^uaiuiBa^uBjd ja JBjapisuoa ajduiais souiapod uaiq is anbjo^ #4t^Biauap
-aaajd5^ sbj ajqos jij^sui oiusijBuoiaBU jaasq Bijas oprjuas ajsa ug
IIAX l^ís I^ ^sjBiaiui
jb BJídsaj as anb 'asjiaap apand 'ajiB ja 'Biuija ja sa— 'xMv;g ua sbui
uiib X zixiaiag ua opBjjojjBsap sbui oSanj BJBjsa anb BiauaiasuoaojnB ap
oidaauoa ja Jiaap ojainb— o^uaiuiBsuad ns ua OAanu ap X^q anb og
•Buiapom Bjjosojij bj
ap ojjojJBSap ja ua ajqipuiasajdiui Bsiuiajd bj oiuoa opBjapisuoa jas ap
Bq oubijbji o^uaiuiiaBua^ ja anb bX 'odiuai^ ns ap sajop^ uad soj b jap
-aaajd anb Biuai —sa^uaijjoa SBjsa ap uoiaBjnjidBaaj bj ua— anb Jijtuí
-pB ap souiaq 'o^uaiuiiaBua^ jap SBaiSoBpad X SBatjosojij sajuajjjoa sbj
ap ojapajaq ja otuoa vaaaMVdiviv^ b soiuBjapisuoa is 'sBiuap oj jo^
anb X Moavg anb 'saxavasaQ anb sajuB Biuajsis ofajduioa ns oaijqnd
X pXnj^suoa oubijb^j ojosojij ja BunSjB Bpnp uis :bjbj3 uaiq sa soau
-Bjodiuajuoa sns b o^aadsaj vaaaxivdwv^ ap Baijojsiq uoiaisod Bg

�Por esta libertad supo Campanella luchar valerosamente en un
período turbado por reacciones y represiones, tan seguro, por este
amor, de la eternidad de su vida espiritual, que pudo escribir de sí
mismo:
"Porto dell'amor mió Vimago in fronte
Sicuro (Tarrivar lieto per tempo
Ov'io, senza parlar, sia sempre inteso".
("Llevo siempre frente a mí la imagen de mi amor, seguro de
llegar, alegre y pronto, allá, donde, sin hablar, seré siempre com
prendido") .

— 120 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2741">
                <text>Apuntes sobre la pedagogía de C. Campanella</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2742">
                <text>MARCIANO, Francisco E. </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2743">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1954, Nº 12 : p. 109-120</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2744">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2745">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2746">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2747">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2748">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="332">
        <name>PEDAGOGÍA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
