<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items?output=omeka-xml&amp;page=13&amp;sort_field=added" accessDate="2026-04-03T15:10:46+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>13</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="176" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="298">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/6353de1d8f87c38e58c0dd1b8b10ccc7.pdf</src>
        <authentication>48069cfb96144b31d23d87fa9545a677</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1915">
                    <text>��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="9">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2380">
                  <text>Legajos personales</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2531">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Arch. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1916">
                <text>Legajo José Bergamín</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1917">
                <text>Informe&#13;
Curso</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1918">
                <text>Aceptación del Prof. Bergamín como encargado del curso. Informe de lo que se dictará en el mismo.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1919">
                <text>Archivo Central Universitario</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1920">
                <text>2 de abril de 1949</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1921">
                <text>Archivo Central Universitario</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1922">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1923">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1924">
                <text>Informe</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1925">
                <text>UY858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1926">
                <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1927">
                <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="220">
        <name>José Bergamín</name>
      </tag>
      <tag tagId="64">
        <name>LENGUA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="177" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="299">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/05b2c8748bdfd70ca2c14bbef5d672db.pdf</src>
        <authentication>5bb63934b4f62459aff658fe4eef9064</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1928">
                    <text>�����</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="9">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2380">
                  <text>Legajos personales</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2531">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Arch. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1929">
                <text>Legajo Luce Fabri&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1930">
                <text>Curriculum vitae</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1931">
                <text>Curriculum vitae&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1932">
                <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1933">
                <text>Archivo Central Universitario</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1934">
                <text>8 de marzo de 1947</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1935">
                <text>Archivo Central Universitario</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1936">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1937">
                <text>Español - Italiano</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1938">
                <text>Uy858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1939">
                <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="225">
        <name>Luce Fabri</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="178" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="300">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/b8e6ad777755161137c8e85667837b37.PDF</src>
        <authentication>3c1f4ef780fbb255d3d0542c5b238115</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1940">
                    <text>DE LA

FACULTAD DE HUMANIDADES Y CIENCIAS
SECRETARIA

CARPETA DE ARCHIVO

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="301">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/a2d1cab9831dfb5f09430d0527f5a870.PDF</src>
        <authentication>02403bcf0faf89534d605f183834f75c</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1941">
                    <text>DM119907

UniUERSIDAD DE LA REPÚBLICA
RECTORÍA

MontevÍdeo,Dieiembre^3 de 1947
siruase citar

808-947

Señor Director de la Facultad de Humanidades y Ciencias.-'

Doctor Don Barios Yaz Ferreira.

Para su oonooimiento y demás efectos me

es grato transcribir a Yd.la siguiente resoluoión del
Poder E^ecutivo
"MINISTERIO D

¡CIAL.-Mpnt
;Ie5rT^íei^.iÉÍÍSl3llÍfiírÍS8ir^^^^

BLICA.en Consejo de Ministros:-RESUELVE:-AUTORIZASE
a la Facultad de Humanidades y Ciencias para diapo
ner de la totalidad de los proventos que recaude por
venta de su revista durante el año 1947,^on destino
a atender gastos de impresi^n y distribución de sus
publicaciones.-COMUNIQÚESE y pase a la Contaduría Ge
neral de la Nación.-BATUE BERRE3.^F.F0RTEZA" .
Saludo al Sr.Director lauy atentamente

Montevideo diciembre 19 de
Recibido hoyPasa al Director

Secretario

Montevideo diciembre 19 de 19Í|7
Hágase saber al Consejo y notiflquese al señor
4

Secretario-Gerente de la Revista a sus efectosPosteriormente ,archivese

�te video diciembre 23 de I9I4.7
En esta fecha notifi^^^ al señor S^cretario Gerente
quien firma,a los

, E.pínola
3

�¡

• i •;:_ . • ¡; 'y.

ffi

i

-i :

en

AE

i Vá f aj^ v^^ .*. ^illl

.a.

rr
r
j üj i i ^, a^í ^ a i,^ i^

ÓRGANO OFICIAL DE LA UNIVERSIDAD NACIONAL AUTÓNOMA DE MÉXICO

i

Oficinas: Justo Sierra, 16*México, D. F.

E
05

DIRECTOR
Lie. Francisco González Castro
JEFE DE REDACCIÓN
Antonio Acevedo Escobedo

México,D.F.,11 de diciembre de 1947.

Sr.Dr.Carlos Vaz Ferreira, Director de la

Facultad de Humanidades y Ciencias de la
Universidad de Montevideo.
Calle Cerrito, 73 (segundo piso).
MONTEVIDEO, Rep.O.de Uruguay,V-S.A.

JEFE DE PUBLICIDAD
Germán Fardo García

administrador

ilustre señor doctor.

S. Domínguez Assiayn

Por el primer numero de su valiosa

publicación, cuyo envío agradecemos cumplidamente y cuyo
nombre inscribimos e^ nuestro directorio de c^nje, hemos
tenido la satisfacción de enterarnos de que los largos _

esfuerzos realizados pos usted y por otros intelec^uales
de ese país hermano, han cristalizado en la creacioi^ de
esa Facultad, tan necesaria y tan digna de una nación
qu^ ocupa tan prominente lugar en el mapa cultural de America.

A reserva de hacerlo también en las
columnas de nuestra revista, nos apresuramos a partici
par esta feliz nueva, a los organismos universitarios
para los que sea de mayor importancia conocerla.
Acepte, señor doctor Vaz Ferreira,_

las mejores felicitaciones de la revista "Universidad de
México", por la fundación de ese Instituto, por haber si

do usted designado para dirigirlo y por el valioso mate
rial de su revista.

Pr$sento a usted el testimonio de mi mas alta consideración.

POR MI RAZA HABLARA
Envío por
separado.

c.c.p.
c.c.p.
c.c.p.
c.c.p.

SDA/d.

ESPÍRITU".

Lie. Francisco González Caétro,

Secretario General de la Univer
sidad y Director de su Revista.
EL SR.RECTOR DE LA UNIVERSIDAD,Dr.Salvador Zubiran.
EL SR.DR.ALFONSO HÚMEDA,Director Gral.de Actividades
Académicas.
EL SR .DR.SAMUEL RAMOS,Director de la Fac.de FILOSOFÍA Y
LETRAS. Ribera de San Cosme, 71. Ciudad.
EL SR.LIC.AGUSTÍN YAÑEZ,Director del Irst.de HUMANIDADES.

�tevideo febrero 1 de 19^8_

.,

Recibido en esta fecha,pasa al señor Director

Montevideo febrero é de I9I4B
Dése cuenta y pase al Gerente de la Revista,para su
conocimiento^^esterij^^raente archívese^^,-

'azFerreira

Director

&lt;iM^-^'..
v;

í

*- ^ "

�,¿\:t¿f&gt;:t".tí&gt; c:.:l ¿i &amp;j:il'r^-i ^1 rMontevideo,21 ^e ^oviembre de 1947' ^ •'^••'^•'

• . t"

• ^*•'•'•'-

Sr.Secretario de la Facultad de Humanidades y Ciencias

Dr.Luis Giordano
He mi consideración!
En contestación a su comunicación del 5 del corriente,

me es grato manifestarle que en nombre propio y del "Taller
Torres-García",que edita las lecciones de arte que tuve a bien
dar por encargo de esa Facultad,agradecemos lo acordado por el

Consejo de la misma,de adquirir por la suma de $ 150*00 cierto
mimero de ejemplares de los publicados y por publicar de las
referidas lecciones,y así mismo no solo autorizar,sino agrade

cer también,el que esos estudios se publiquen en la Revista
de la Facultad*
Saluda a usted atentamente*

JTorres-García

Montevldeo,29cde!novieiiibré:^e de
Recibido hoy* Pasa al señor Directo

�te video, lo de diciemb^e de
Hágase saber y pase al Secretario-Gerente de la Revista a sus efectos*

Director*

i:¡:: • ^

í ; ..... • ¡
a.\X:.,r&lt;:.

•.i

•? •

.v.-

••• •) r¡"-:..:r.:':-

3 &gt;:•:

t ' ^ -,i O-.; -.

�BIBLIOTECA POPULAR MARTIN APECECH
ESTANCIA "LA P^UDENCIA"
Mercedes (^epública Oriental del Uruguay)

f
^

-¿w

"'{y

c

te.

t??/e &lt;

y

y
yy
y,

�y

&lt; &lt; :• " v f.

-c c

/

¡f

\- f

: : í fí

t^, c

^

..

fe
..--V' ~"

-V ^

�BIBLIOTECA POPULAR MARTIN APECECH
ESTANCIA "LA P^UDENCIA"
Mercedes (^epública Oriental del Uruguay )

/?^

_c?

r¿&gt;
^ye-ce

cr:.

C?áic^-tcrc/-

, a

Te
¿&lt;&lt;C

'"^V -

ef

J^

•y^

j^7&gt;

fó

\ Montevideo dieioabre 19 de
Recibido hoy.-Pasa al Director.-

Montevideo diciembre 22 de
Sírvase informar el a ecret ario-^rente de la Revista.-

��í ••••

.. '. *

•&gt;.
]"^-',"'/ .:. ••^•;':.T'\ •••'•.•••'.-/^,,.••^ v-:'.;:•:^;'.'• ^'•Montevideo, 6 de ^agosto de 124-7.

..:; 1,'/-l^l Sello?*- 5ecretario^Gerente de i&amp; Revista„-::^. •;.:.;;\^/.;•:.-•. ^ .\ •

,. :

^ ,

//947

Profesor Francisco Espinóla.

'/^•-••; ..Vr-:---'::.1'11'^-'-^ :-'-'7; •••.-: ^,1-;':';..

'^ ' v^";-: ^ ••''•^• '•:'":;;;-- :••'••••: ^: v'--1-^- ^e mi oonslderación: ::\V;.:^; i..'-;V •' \

:•..,'^^• .;"-:.^ ^•••-••"••":"' ;i-;•^:•^ • •^ ^'-••'^."'^ ^Tengo el agrado de ;transcritir

" ^•.-'^. ^-•;•;•^a'usted | la' resolución ^ue • adoptó, el ..Consejo' de la •"'

.'•;;.'-:,;;--:--.r,••'.•.^acultad, en sesión del .24 de..guilot co^1 motivo' de ••*•:, ;

^,1: ••^••'•^ .-. ': •','••'' -• considerarse el', primer número: de-la Mevista ..de la ;. ;;:.

•;.':-' '^^l, •'••

Paeuitadtv.. ''V;. . /i--;' •;'1:\:•;•••• v; *:' ;•• ".^••• ;;tr;•^.^.. '•.^"-," • • •;.•-••-,.••V^-^'i.:'.--'i'.1.--' ^,

-' ••;1;T-^ ;;.'^;',-. V-.'•,.•••,.;.^-.,,.^';•';^ -';'•,''••. •, •• WE1 Con^ejo resuelve unánimemen^i,

':• •.•'-V'.i.-''./:^ te presentar al profesor:Eranctscó-1 Espinóla(h).. sus : --;,

..•;:' ''.i^:'1 •;.., felicitaciones por la importante tarea que realizó;^ ^
:;^'. - ^

para lograr una impecable

primorosa edición de la -

•'.• '-••"v: •; ^•'•'•^•: -Revista'de la Facultad" .•••'• -^'.. ;''^'-l •••:..•;'•::•• •'-:;':-/.-.:^:" &gt; .• , -. •..•.:.:-;'•.'
• :..."' •;•••'•."'''• ,:••.'.'.-.'. .-••.'•:.^•• -•-••.••..,.. '•: ^-. - ;Í''^:'' • ,•" '/^:,^ .•.-'••" ••• -.::•^•^ ••/-.'' .:• •:••'-.'
'^ - •••-• ^H-^ .':• í'^::-";-'..V ^"•'•-.'•.••'.^•^;•"• :•'" ••''••' i'" •"• " :.'••-:-'^" ••^''•• ;::;;'1'.-:' "• ^••••^••
;':... ••.-.••' ^,."•,.-:..-; i^"- •:-.-'. .V";&gt;: ,.*.-'' Me es grato presentarle en esta .

ocasión mis particulares plácemes con tal motivo, al
'•: I.:---' tiempo que le reitero ^ai afectuosa estimación

: ; i., 1^

.^;'-;:."i.^.-•'•í.:^-&gt;í^.'l- ^-.'i/;. ".;i:,,-,/*^;:'&lt;: ••^^^^!-^-^..^''; V.:.!' Álcides Giraldi."^:^': :."•

;'"'•';• ^ i;'•••,•• v:; .-; ••".-• "'1' V:-:^ •: ^l1^^ '-.'• ::•.:••..' ^ Secretario interino.

••• •..&gt; •••''

'

�•"'•••• :"• j^ '•• '- •:.",'^.•;• /^7-^ -. ^ //,•-..-...Montevideo-.' 6. dé a^osto de:;1347-

^Señor Secretario-Serente de 'la'- Revista 7/;7: 7.77;./-7; .-77'7 "
•Profesor Francisco ^apiñóla. '; ,••'" 7

251/S47^

•' y /yy '7"'"•.'.' : - ':;.{";-''-:-V'^.^V-'

. Fresente.y;-7/ "'',,. 7.. y ,'^/a ^^.'.^- ^.p';' •', -:--v'.'y'r^T \^ ^'-;'••'•• •••'• •' •.

•; ./•' ;••;.^ ; y ;,.••'•. : .,-V^'.y..'&gt; Pe .mi-,.ponsideracióní .,." • .;^^-: /•^•••/" ••••-;,

• •..•. •'^'":••'.'&lt;':^. ./••,• ". •' -,' ;•;. Para' :su conocimiento • y demás efec '•

tos,;, me es grato^ comunicarle .'¿^ue el-.Conse^o de la ' :'• ^

.Facultad, en sesión del -24 de .junio de 1947 .aproló. .-' •
las siguientes resoluciones referentes a mociones • ::',:
/.presentadas ..por ;usted:'--•,//••''•

y . ^-7:;/i:;:. '••^•///:/;.•.: -./:'/ :•':-.

:' &gt;; ' •'• "•/ \ "••••.}•'"• '.-' • í •:/;..;.] &amp;^ Sé-ie. autori^a a^transerilir1 ^.

'

', a la Impresora ..Uruguaya (3 J) las partea; de , su. nota y, •'
; del •••;•. ••' ./••; ••• y';.:'-.. 7-.en. que. se'refiere a ,dic/:á.-empresa, •••••
'•••
" ": -•. -.:.•:.• "' ^ ...'• ' i' ' •': ;."/"/- ••.••• /•/•"• ":•.•:''•• \ ^••''• /."•/:• ••''"• y;1'"'.';'^ ':...;"'-..•'••.•
..•:•••- '••'••;., ••• '•• ^7... ^• 7::::.':' :'';-'.-.l&gt;3, Se -.2,e' autoriza a..solicitar. eón^.-':.7

• •. ..tribucion'es de los entes autónomos,' .i'nd^istriáiss; y • "1;

i bancarios, del país,- para la publicación •• de la -üeVis-"; .
. . yta. de .la Facultad,; 77- ^.7, y./'-/t- y . y;- :'y; ;' .y:,y"^y ./ '.':i:' :.-^ 77 ' 7-, :".
f'r • • -.''. / •••'••- L-4 ' • • . •
• . •;•••',..•^•'"-.•
• •"' /•
'..
.f •*•
^. • ...' ' •'•...- •
'^ '.•• '. .
• ' ' '•'••• •' " • • . • /• • 'i' • • '
.1. ' ••"'•• r" ' '• '' ' 1 •• '•"' • * - ; *" • • • ''-•.&lt;•• '. • • • • ' • •' ' '..-- '•'••'• '•- '¡l
' •' 7 ^- - / ' • ' .'•..' '.^•.'' \ '••. ' ••' " ' • ; •'
' ' 7 • .• •• '" '' '••;"'• 7
' 7 • . • ''-y •' ' • • '• '' "' • •'",.'-. . '-•"
l'-^./; 7 - 7-'-;'.;- ;7 y. y; 7y • Saluda-a usted ^uy atentamente --y-.•-••.:;.,-•

Alcldes 3-iraldi 1
Secretario interino

�JJJV^ 844181
UNIVERSIDAD de MONTEVIDEO
FACULTAD
de

HUMANIDADES y CIENCIAS
-Montevi deo^-^.0—de-^junie—de—^9l|.7*

Señor^ Director de la -Facultad-de—Humanidades
cias,
Doctor Carlos Vaz Perreira.-De mi consideración:
Me as grato hacerle—conocer—que ,eni
cumplimiento de la resolución de fecha 28 de mayo,de ese Consejo, el mismo día celebraron reunión conel suscrito los señores Consejeros Profesor Clemente
Estable y Doctor Emilio Oribe,integrantes de la Comiision de Revistar excusando—su iné^stencia^-el-Secre^a^

rio interinor señor Alcides^iraldi por^hallarse—en—
ese momento cumpliendo otrs misión de la Facultad.
-De acuerdo —con-las instrucciones—

de ese Consejo^ la-Comisión,- luego de considerar^—
aprobar—la facturauadjunta y—las disposicionea^^oma-

vt í
das para la distraábución y—administración- de la Revis
ta, resolvió poner esta a la venta a $ 2.60 para-loa

estudiantes de la Facultad y a # ^&gt;%7Q para el públi^
co. Atendiendo al deseo de ese Consejor se cargó a-si sobre el preafisdo de costo el 10^ en los ejempla^res destinados a laventa general,-— qua-ref orzará^ el
rubro de publicaciones- más el 20^ concedido a librejrias ?——^——.

-Me-xomplazco-en hacer—saber que

�••••'-• '"r'i": &gt;
1 í' ; .• .^
. •. *

'% •

la aceptación de dicho porcentaje-inusitadamente ba-jo—por1 parte del grupo de libreros que^han respon--dido a nuestro- requerimiento, acredita en ellos un._
encomiable deseo de colaborar con la acción de la Fa-cultad, máxime si seltiene en cuenta que la clientela

^ie publicaciones de esta Índole está compuesta en su
mayoría por estudiantes-y profesores, quienes-son ob

^eto en librerías de una bonificación del 10^, cir
cunstancia que ha motivado-la manifestación expresa
-al suscrito- y &lt;jue pongo en conocimiento da ese floneejo como una obligación-—de que esta aceptación se
-hace sobre-la basede un absoluta desinterés material
Es gracias a tal gesto, pues, que el público no se_
-verá obligado a adquirir la -Revista a un .precio, au-^
mentado del actual por lo menos en fO.32 por ejem- _

pxar—

Experimento también el deber de .
—hacer sentir la buena voluntad puesta por la Impre

sora Uruguaya para la feliz solución de los múltiples
problemas surgidos por la impresión, en la estricta
-forma que se exigía, de los trabajos que constituyen
el complejo material de la Revista, asi como -la es
crupulosa atención a los menores detalles solicita—dos#—Y deseo llamar especialmente- la -atención^,sobre |

�844132
UNIVERSIDAD de MONTEVIDEO
FACULTAD
de

HUMANIDADES y CIENCIAS
1-hecho de que^—eompuosto ya el^material y pronto
a entrar-enr-máquina^—frente a la jüaposíbl-lídadr-dg-tta- •
llar_en_plaza,al-papel-que se habia-eatipuladej--^l-^

suscrito obtuvo sin dificultad la impresión inmedia
ta y que corriera or—cuenta de-la-empresq la-dif e
re no i a^ar r o^ada-po r 1 n u 1111. z a c ló^-de-un-papel-de
precio ^——

Como es posible que no todos los se—
consejeros
flores tengan en el actual momento e^onómico experien
cia hecha sobre este particular, me tomo la libertad
de sefialar el siguiente &amp;jempla-BH-teatimonlo-d^-To-

ven

de—la^ere sen te -edlción^-^^en elr de se o,—asi^

mismo

h^cer ostenplbi* Ir

en_ este_re^uitado de peraonas—ajenas—a Jha^^^aoultadt
1 • OOCL e j em^larea -de-la ^te vi s ta—de~lo s -Es tu diante s-de~
Humani dades_y_Clencias-,_eon-^ó-páginas—da^un-formatoapenas mayor—del nuestro ^-costaron,—luego do -atinados

ta^ en^ nómeros- redondos^-har-costadp apenas 8
más pon la misma-oantidad-de -ejemplares de 3^
nas(6 y medio veces más) con papel de aalidad muy su-

erior ^_corL_dihu-jo—^^-undición en- bronce—de-^-matri-

^es mandadas-hacer-especialmente para—el-trabajo del"
)oc tor - Vas Perreira^^F-su—inclusión- a- mano—enr^la a" li

^as -de—linotipoT—previo—corte—en-éstasy—tambiénr

�~mano,—del lugar donde \situars© cada una a- cada vez r
-que se emplea; con dos estados equivalentes a 8 pá-ginas para el mismo trabajo; con la utilización de-dibujantes a cargo, de la empresa editora- para los trabajos de los Profesores Prélat y Riesz; con in
^lusión de fórmulas químicas y matemáticas,. de carac

teres griegos y de palabras-en-lenguas extranjeras;
con la constante variación de tipos de letra en ea-da página, sobre todo para la profusión de-notas y
-para el estudio del.Profesor Ayestarán'con catorce
-clis^s; con una -composición muchísimo más nutrida de"

-bido tanto al mayor-aprovechamiento del espacio co
^o al tipo de cuerpo menor, y con la inclusión de sef a jas para -envolver—los-enví oa ^———"^-—-•

—Ello me mueve, asimismo, a soli-i
—citar autorización de ese Consejo para que el suscri.. .....

.

¡

—to pase nota a la Impresora Uruguaya con copia de los
párrafos que en el presente informat la aluden, a fin
de acreditar que se ha sido sensible a su decidida
-voluntad de colaboración.

Sin otro particular, y a la espe
-ra de hallarme en condiciones para proceder a ele vari
i
i

-informe sobre distribución, canje, venta y propagan-j
-da—do-osts-primer número de la Revista, saluda a as^i
muy atent amenté-,^——¿^s^^-^r^*^—~&gt;

;i ..j.Í4?encfsbo Espinóla.
Secretario Gerente.

�ESTABÍEC/Mi^A^TO
O GRAF/CO YPAPELEE/A
Y PARElPOP MAYOR

^-y-

2? d* 1947—

MONTEVIDEO,
CERRITO ESO. JUNCAL

Sr. Facultad de Humanidades y Ciencias.

0IVVA P
DEBE

1.000

^¿el Sro. 1 de la Revista de esa Fa
cultad, compuesta de 360 párinaa * 22^ pliegos,
a Tt^ón de I 109*30 e/u., eegiin presupueste*—•
14 elisds Intercalados en el texto.

• .. ••••

2*373j 75
00

^ibujo y fundici^n de 78 signos para el trabajo
drl Br. 0. ^as Ferreira.

.—... —i-,..^*—^—^.

128^ 00

2 estados eí^ui'mleiites a 8 p^^inas int^rcalados
en el trabajo del Ib*. C. Vas Ferreira.

68. 00

Xnt^rcalaci^n en el texto de f^rmulas, signos y

700

lenguas extranjeras, incluso griego•• -.—

139 00

Fajas formato 52x24 cinta, impresas. ••••—

lo. 00

SGHi DOS MIL SETBCP^i^oS CI^C^JITA Y OCHO

•. ¿

No será válido el recibo sobre esta factura. — Exija al cobrador el formulario oficial numerado.
Rogamos efectuar sus pagos con cheques a nuestra orden.

COJ 75/100

2.758, 75.

�Aatecede uaa

a papel aumerado M U. No.84413

,^844185
UNIVERSIDAD de MONTEVIDEO
FACULTAD
de

HUMANIDADES y CIENCIAS
Moatevideo 11 de jiiüjo ^a 1947.
Reoibido hoy. Pasa al señor Director,

Alcides Giraldi.
Secretario iateriao.

Moatevideo, 11 de jimio de 1947.
D^secueata al Coase^o.
Vaz PerFeira.
Director.

�MINISTERIO

V JYell2593

INSTRUCCIÓN PUBLICA
PREVISIÓN SOCIAL
ANTECEDE
SERIE!_!.•

Montevideo^ 9 de junio de

sírvase citar

Sedor Presidente del Consejo Directivo de la Facultad
de Humanidades.i

Dr. D.Carlos Vaas Ferreira.-

Tengo el agrado de dirigirme al
señor Presidente, solicitándole quiera disponer lo con
veniente a efecto de suministrar a esta Secretaría de
Estado, diez ejemplares de la Revista Oficial que edita
•.i

esa Facultad.^:_ ,
I

.__

„^ Con tal w&amp;tivo saludo al señor \

Presidente con mi mayor oonsideraoion.- -

O

PEDRO D. a/c I N E L L I
OIKECTOK Ofi^SECCIONES

FÜCUlTüOOEHU^NlOJiDESYClENCl^^

Regisiio

Je:..

Montevideo,18 de junio de 1947
Pasa al señor

Secretario Interino

Mo^tevideo,18 de junio de 1947
D^se cuenta al Consejo.

Perreira -

�poro j
i

SIGUE

SE^IE

V

H.o

i

1

Montevideo diciembre 19 de
T^ngase

presente a sus efectos
/&gt;••'

Vas Perrelra

Director
&gt;

�UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA
Facultad de Humanidades y Ciencias
MONTEVIDEO - CERRITO 73
REVISTA

InfDDme deHL Secretario-Gerente de la Revista
sobre consignaciones y cobros.

Comprador o
Consignatario

Consejo de E.P.
y Normal
Cruz del Sur
Barreiro y Ramos
Monteverde
Inde^endencia

La Rápida
El Estudiante
Broquetas
Claudio Garcia
Palacio del Libro
Tarino
Feria del Libro

Cantidad de
Ejemplares

20
20

Venta

59.20

25

7k.~

10

I.

10
10

5

10
10

10
10

^

Oliveras20

25 ejemolares
8 ejemplares

59.20

Estudiantes

^ 59.20
$ 59.20

29.6O
29.60
29.60
1^.80
29.60
29.60
29.60
29.60
2Q.60
28.—

, 59.20

Ido

Jobrado

59.20

10
Viau y Cia(B.Aires)10

Venta directa

Consignación

^ 29.6O

ij-72.—

Público en general

2.80

3.70

J}2¿60
^ 2Í4-7.6O

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="302">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/7e61c097b1d923304b1a71c79f477191.PDF</src>
        <authentication>bad6c2298e56585780cdefd8cb9103eb</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1953">
                    <text>Montevideo, diciembre 16 de

Señor Donald G# Wing,
Yale University Library,
^stimado señorI
Obra en nuestro poder su carta

de fecha 11 de noviembre próxlrao pasado^ El señor Francisco
Espinóla, seoretario**gerente de la Revista,se encuentra pn

í Númefo tres de nuestra
Revista ha sido enviado a esa hace aproximadamente un mes

Sin otro part^cular, saluda
a usted muy atentamente

Luis Giordano
Secretario•

AB,

.

�4o^ y so preparan loa nuaoro tros ^ eaatro auo aeran , •* , *
puestos a la venta en el careo del presente #04

„ /" '""

al
'^ f
^1*

^^eoretario^í?erente haf la-posibilidad

x ^

/y;

^ decida por ees do^bepto que fcloansa a fka suiáa de^iail'- ^^.* / ^
y doscientos peños. Me es ^rato dirigir a ^*^ad la pre*^ ^ •- ".,k ^

^

^-

•&lt; *^
^• v
4 *"* &lt; *

senté con el fin de que s# gestione la debida autorisa*^ ^ '\
leí ^oder ^^eeuttve "pe^a obtener la ^.sponlbilidad * ^J;^

**

^

^

dé los proventos que ae recaudan po^ el concepto &lt;^^? y

,' "1"

Indicado, , ^r y^ ^

/ f/^^ ?

'',^^/^ "-V1** ^^ -" -' •*

; r^ ^ *•* Dieim recaudación se invertirá ". *\

^ "-'^•,

atender los ^astos de impresión f dis ; ^ /¿
^ -"

trlbuoión de ^m silsiaa revistaé ^*o exiguo de los rubros •*', *

J^ - „ de que dlsporiO esta laacultd f^la caree tía de lo^ velo* / /^
.^.'^* ^*• de papel f ^ano do^obre para lá impresión^^bli^an^ f '*
^

r

"fa"la facultad m hacer ese petit^rio^', y *^r' ,^Vy ^ *"*'/'** '*

•^*

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="4">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="33">
                  <text>Acervo Institucional</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="38">
              <name>Coverage</name>
              <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="48">
                  <text>Montevideo-Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="49">
                  <text>Archivo&#13;
Archivo Central Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias&#13;
FHCE&#13;
FHC&#13;
</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="63">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="43">
              <name>Identifier</name>
              <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="64">
                  <text>UY858-UDELAR-FHCE-ACUFHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="65">
                  <text>Español&#13;
Otro</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="42">
              <name>Format</name>
              <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="87">
                  <text>Archivo papel, fotografía, digital y otros.</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="88">
                  <text>Expedientes, correspondencia, circulares, documentación contable, fotografías, legajos docentes, etc.</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="102">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="103">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Archivóloga Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1942">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1943">
                <text>Nota&#13;
Informe&#13;
Factura</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1944">
                <text>A solicitud de la Resolución 28 de mayo de 1947, se reúne la Comisión de la Revista de  la Facultad para considerar y aprobar la factura y las disposiciones tomadas para la distribución y administración de la Revista.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1945">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1946">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1947">
                <text>junio  - diciembre de 1947</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1948">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1949">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1950">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1951">
                <text>UY858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1952">
                <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="22">
        <name>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias 1947-1989</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="179" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="304">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/25947d2428763e69f9e789a613c756f7.PDF</src>
        <authentication>7bfd81fdac1564916293d29733c5e419</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1962">
                    <text>í
-sa anj JAX p&gt;]s |aP JJJJBd b ^¡cJd bj aja orvj [b sa.ro j&gt;B}srnbuo;&gt; soj
oársuoa uo.rafE.rj anb Ejrsirru E.rarurjd bj arrb .rauodrrs oarrioj sgj

•sied ojjsanu aja jbjísüui Br.rojsrq bj ua BA.ias
-uoa as anb B.m}i^.iBd B.taiai.id bj "B^sa bi^ba ajjuoj) oaiij^je ja ajijos
A ouü[j)ui ABnJ&gt;nj^^ ja uo Bsoioija.i eaisniu BJ aj) oj¡B}sa ja a.tqos oi\
-a^d oijjujsa un uoa uoijBajjtjnd us .iBajjo.i souia.iaiib Á oíb(jb.t^ aj) sb.í
-oij sbííjej soniBaijjap biusiiu ej aja sisijbub á uoiadr.iasuB.ij bj y
'^U8[ OUB [a Lla oajriAaiuoj/^ ua bj&gt;
-Bijaaj •pBj)Tui.rjj ajj jurjurio Áoij bj aja aopBpuuj ^Bjraq j januBj^, áb.ij
aja 'ofBij Á bjubjj aja ojuaruiBUBdiuoaB uoa saaoA oajBiia b t,sojunji^j
aja Bija BJBd bsij^[?^ Bun :oai.ioisuj bjsia ap ojuud ja apsap BiouBj.iod
-luí B.rauas aja oun asBtjBjjBij sajuarsuiu sojuaiunaoja sojsa a.r¡ugj
•Ba.iBj Bjsa pjijiaBj sou ojuaiuoru ojioj ua uarub "a.rjsaj^i ubuj' -^ 'bjs
-ajSij bj ap oao.iaBd jajá .rajaor! ua bjjbij as ajuaiujBiijaB anb souisiui soj
aja opBiauBjsuna.ua or.rBjuaAUi un souiBj.anjaa.j A sajBarsmu sojuarunaoja
soj sopoj oaspuB.i^j uBg aja Binboa.iB(j bj b soiuiAjoAaja oijb asa ap sau
-rj y "Bjarpaauoa anj ojB|jaaiuur ap anb uoiaBzi.rojnc 'uoraBi.rBjuaAUi
a ojuaiuiBuap.ro jbjoj un b oj.rajaruos Á OAtrja.iB ja opoj orpnjso o.ij
-sanu b jEAajj BJBd uoraBZTJOjiiB oajaiAajuoj^ aja odsiqoz.ry .ronag jií
souiBjroijos jo^j ap a.iqurarias ua 'oqaaq ajsa b uorauajB ua Á 'sourrsrj
-riEj.rodrur sojuaurnaoj) souii^jb jeíij oprpod UEíqsq as 'oo.iBqura urg
•BajBj Bjsa b oururaaj .TBja sariBjjag Jorras je uo.rarjrrdrrrr ol'BqB.rj aja
sauozBj íos.rria ajsa ap uozbs bj b ouiuiijb 'sauBjjag oj.raqjr^^ o.risaerrí
jb ajuarujBraruT ojaBrjuoa an^ -SBrauai^ Á sapBjaruBuinpj ap pBjjnaB^
bj uo sourr?;.arjj arrbt ^.jBuoraB^ B0[snj/\[,, aja osaría ja ua or.reuiruas ají
oIbíjb.ij oruoa ojauoj ajsa ap OT.rBjua.vui jajá uoraBzrjBa.i bj sorursud
-ojd ()5(3J u^ •BUBapiAajuoru Bisajíír buoijub bj b ojaraauajjad ubuj
-Bij anb sajBarsnru sojijasitubtu sofaiA UBtjBjjBq as 'o.roa jb oruixo.rd
uB\sap un ua anb aja bioijou bj sojjosou bjsbij oTÍajj 'uidrue^ ojaurni
uop oasrauB.r^j ung ap BjsruBli.ro jap oijaaur.rajur jod '(&gt;f61 U3
•oSzuUuH ¡3

-¡

(^081 4o^piA9iuoj\[)
44SOlimjíQ 9p ^IQ
AF11V.LSÍIAV 0^1V1

�tridamente funcional. Música para amplificar órdenes de guerra, pa
ra acompañar sus danzas de salón o para servir los oficios religiosos
y no para provocar exclusivamente un desinteresado goce estético,
aun cuando España en esa época vivía su más alto momento en este
orden de especulaciones sonoras y era uno de los cerebros conduc
tores del pensamiento musical en la alta cultura occidental. Y esta
lógica suposición está abonada por numerosos documentos que se
refieren a los atambores, atabales, pífanos y trompetas con que se
entonaban los españoles en el rudo juego de la guerra de conquis
ta, ya contra los indígenas que les salían al paso, ya contra los por
tugueses que desde los primeros tiempos habían puesto sus ojos en
estas tierras. Cajas y pífanos sirven además para convocar a los ve
cinos de las poblaciones recién fundadas y dar lectura ante ellos de
las Reales Ordenes, Bandos y Autos por parte del alcalde o del pre
gonero.
Y dentro de este concepto funcional, es lógico también que la
música religiosa se desplegase ampliamente en el Uruguay durante
los primeros siglos de la conquista y del coloniaje. Precisamente, en
el momento de la conquista, España disponía de tres órdenes o ru
bros de música religiosa dentro de la fe católica, que pudo haber
enviado a estas regiones.
En primer término, el canto religioso popular representado por
los villancicos, pastorales, gozos, trisagios. salves, etc., proveniente
todo él del ciclo trovadoresco. De ello ha quedado en el Uruguay
actual, como emocionado recuerdo, el fragmentario Cancionero del
Niño Jesús que todavía repiten nuestras madres en las estrofas
del "Arrorró" o los romances hoy infantiles de "Santa Catalina",
por ejemplo. Este canto religioso popular es el que tiene mayor im
portancia en toda América y sus letras afloran todavía en el Uruguay
cuando se oye a un paisano entonar con la melodía de un Estilo,
una "Décima a lo divino". En nuestros viajes de recolección folkló
rica hemos encontrado varias de ellas. Es un vasto cancionero euro
peo antiguo, sometido en España casi todo él a la estructura estró
fica del romance y, posteriormente, de la décima, que sobrevive
intacto en América a través de tres siglos, sin contaminarse con la
realidad sonora circundante.
En segundo término. España pudo haber enviado su gran po
lifonía religiosa del Renacimiento. En el momento de la conquista,
después de un período de afirmación nacional representado por los
músicos de la corte de los Reyes Católicos —Escobar, Ancbieta, Peñalosa o Almorox— España entraba en su madurez más brillante
por el enriquecimiento que significó la aportación de los músicos
flamencos llegados con la casa de los Austrias; en ese entonces Vic
toria, Morales y Guerrero desarrollaban la más admirable teoría de
la polifonía. Este tipo de música, no obstante, no estaba en condi
ciones de penetrar en el Uruguay; faltaba lo más importante: el ins
trumento, ese coro de capilla de excelentes solfistas capaces de en— 76 —

�— II —
ua o ooixaj\[ ua a.i.moo oiuoa iiibc as.uonpo.rd b Eiíajj bouiiu 41Bjjad
-deo b55 o^ueo opiduuj ^a '•o^.inípua uig •sasaiujnj.iod sBisiuojijod ap k
Bio.iB^ saun^ ouajrsBiq |ap sbsuu o.iiauBj" ap oijj apsap aB.ii buuSb-j
bj ap upjBg j^ '0^8 [ ua oaáodB ns b B^aj[ 'Bpaq^ janusj^ jÍbij ap
4,soiunjig ap Bjp B.TBd bsij^ aiuasajd bj sa aiuapnva sbui aoijiui o^na
'Esoiáijaj Eoisnuí BJisanu ajo upionjoAa bj ap Bd^ja EpunSas eis^j
•jjezoj^ k uj)j{bj_j ají sbuiSb(I sBunJijB uEzijsap as 'buiiiju
Bjsa ap oaiijo^b jaj) soosaijaoiaaip so}t.iosiiubiu soj a.i^u^j -oosioubj^j
UBg aj) bj ua o zijjbj^[ Bisajáj bj na as.iBijonosa e uBzuaiuioo 'ouBá
-jo ap ojuaiuiBUBdiuooB noa soooa oj^Bna Á saj} b sbsiui : Bfajdiuoo
sbui Boiuojijod upisaadxa bhii ajiaans 'sb^siuijoia k SBjsijamjiA 'so.iad
-jb uBqBUBdiuoaE atib B^sTiibuoo bj ap Booda bj ap .iBjndod ojubo jap
ojop jy 'BjjidEa aj&gt; so.iisaBiu k SBjsiuB^jo so.iamijd soj jaoajBdB i?
uBzuajuioa ojuauíom asa ua k kv.wñn^r^ ja na jbiuojoo BpiA bj
-aj.io aiuaniBuajd Bjsa vtk JJJYX \"}'i ^P pBjim Bpun^as bj u
•jBjndod
-oo Bjamijd bj 'Bsoi5íija.i Baisnuí bj ap uapjo ja ua oiqiaaj ojos anb
inbB aq 'Bjjunjoad Boauoisim upiOBztuBájo buu sajEtijOB sajiiuij sns
ua OAiij tu 'oiuauuioBuag jap bjjuo Biuojijod bj jBjajdjajuí ap sao
-EdBa sBjanasa o sbtjo^ubo sapuB.iá oau} ou .^Bnunj^^ ja ouioa j^
•sajB}uai.iQ sauoisij^ sbj
ap sojqand sou&gt;ít^ub soj ap opmaA UBHjBq anb sojpux UB.ia anb jbá
-Bjqns ap B^jBoua as b^siuojo ja íouzBjnQ ap ojqand ja ua jbjub^
oj 'jznj\; Baijp^sody uoisij^ bj ap oj.iBjajaas ja anb ua ^^8J ap
jÍBitónjjq ja ua ouBi.ioajS o^ubo jap Biauasajd bj ap aiuBj.ioduii sbiu
ojuauínoop j^ "uoisnjojd uoa oaijaBjd as 'Bsua^ut Anuí anj B.iauois
-iui upiaBjjauad bj anb ua safB.iBd sojjanb^ ua ojos anb souiaqBS Á
—uoiauBa ajduiis bj ají k oaiouBjji^ iap ojaia jap osoiáija.1 oaauojo
-ubo ja opo^ ^o^jaia jod 'B.ia oj oiuoa— pBpiauBiuodsa ns ua JBjndod
Bja ou BjÍ 'SBuiapy -afBiuojoo ja k Bjsiubuoa bj ajuB.mp Baijaiuy p
ojjajj anb ja aiuauíBjsnf anj 'U/^X ^ IIAX 'lAX SOI^}S SOI 8P sbjjbo
-OAinba sauoisjaA sbj jod opBtí.in;ap 'ouBuoSaiá asa y -Bipaj^ pBpvr
bijy bj ap aiJB opunjojd jí ciaAas jap isbo b.uiibot.ibo ap ai^ans buu
Bia ^ajuBjapB ua OO^I apsap oaijoB^d Á maouoa as anb oubjj ojubo jo
aido uaiq ^nuí somaqss ^asuaiusajos uoiaBjnB;sa.i bj ap sandsag -ojj
-aq k jbuiSijo sbui afBn^uaj ns opis BiijBq anb ojjanbB jboijiaia BJBd
boijojb^) Bisajoj bj ap Biauapuai B.iauosaj buii oiuoa ouis 'BauBiuod
-sa jBjndod uoisajdxa ouioo ou 'BiABpoj BqBjuajB oaad pBjHAijoajoa
buu ap baja Boisniu omoa opioajBdBsap Biquq bá jBAaipaiu Bjuojoiuoq
bj ap ajjB UBjá j^ •ouBjjoáaj^ ojub^) jap oüfr^saA un —Bdojn^ Bp
-01 ua ouioa— Busdsgj ua BiABpoi BiAiAajqos 'ouiuua} jaa.iai u^
•Bjnsuiuad bj
ua oaiisuado oiusijafuBJixa jap pBjia bj BjnSnBui uainb 'y adija^
ap oiijoabj ja 'ijjauíJB^ ap BjnpBiaip bj jod opeuiiuop 'jBaisniu bj.t
-oisiq ns ap ojnaso sbui opouad ja ua B.iiua BiiBds^ k sojans soj jod
opvpoj Bq BzapuBjS bso Bpoi opuBiia apjBi sbui sojSis sop Bpunj os
"oiundEJiuoo jap BAjas Bfajdmoo bj ua aiuauíBsoaiB jbjj

�Venezuela. Del canto colectivo popular se pasa directamente al polifonismo acompañado instrumentalmente, que va desde 1750 a 1830.
*E1 advenimiento del reinado de la ópera italiana en esta última
fecha, produce una tercera etapa en el ámbito de la música religio
sa uruguaya, etapa que llega basta entrado el siglo XX. Misas de
fuerte contenido teatral con solistas, coros y orquesta, oratorios "'non
orando", páginas organísticas de intensa expresividad romántica, se
suceden domingo a domingo en las iglesias montevideanas. Las obras
de los maestros de capilla José Giuffra y, sobre todo, Carmelo Cal
vo, son las más representativas de este período.
En las postrimerías del siglo XIX, el Padre Pedro Rota, autor
de una correctísima '"Misa de Réquiem", notablemente impresa en
Montevideo en 1896. inicia el retorno hacia las fuentes melódicas
gregorianas si bien tratadas de acuerdo con un contrapuntismo aca
démico. Conocedor de la reforma solesmense, se preocupa intensa
mente, años más tarde, de poner en vigencia las directivas de músi
ca litúrgica implantadas por Pío X en su conocido "Motu Proprio"
de 1903.
En el medio, pues, de esta evolución, surge la Misa de Fray Ma
nuel Ubeda en los umbrales del siglo XIX.
3.

El archivo musical ría la Iglesia de San Francisco.

Hacia 1721, dos años antes de la fundación de Montevideo, los
jesuítas, con el auxilio de indios misioneros levantaron la primitiva
capilla que luego había de llamarse de San Francisco, la primera
construcción de carácter religioso de la capital. Según testimonio de
1730 estaba "edificada de Piedra firme y Cubierta de teja". El 30
de enero de 1730 el Cabildo de Montevideo, recién constituido, la
habilita como Iglesia Matriz y en este carácter funciona basta fines
de 1739 en que se consagra la Matriz Vieja. El 1 de mayo de 1740
junto a la iglesia se levanta un Hospicio y los jesuítas ceden su ad
ministración a los franciscanos quienes abren en 1743 una esencia
de primeras letras. El 12 de diciembre de 1742 se funda la Venera
ble Orden Tercera en dicha iglesia, cuyos libros, afortunadamente,
es lo vínico que se ha salvado de aquellos días. Por Real Cédula, el
29 de setiembre de 1760 el Rey de España eleva a la categoría de
Convento al Hospicio de San Francisco, y a la expulsión de los je
suítas en 1767 los beneméritos sacerdotes de la Orden Seráfica cen
tralizan la educación de los habitantes de Montevideo. Por sus aulas
pasaron casi todos los hombres que luego nos han de dar la inde
pendencia —Artigas, entre ellos— y en 1790 ya están funcionando
las cátedras superiores de Filosofía y Teología. Hallábanse ubicados
la iglesia y el convento en la esquina de las calles San Migue! I boy
Piedras! y San Francisco I boy Zabala) ; su iglesia con techo de teja
a dos aguas ostentaba a un lado una torre con campanario, cons
truida a principios del siglo XIX, que en una antigua fotografía se
destaca con airoso señorío.
— 78 —

�— 6¿ —

:oijbju3aui jap sisajuis eun mbB ajj •sBjajdiuoo
-tu SB^jans sbI'oj f^g SBuiapB ^Íbjj -sb^cjo p^j UBjuasa^da.! anb —sus
-aadiui SB^ii}i].TBd sps ap sej ojdaaxa— sbjjo SBpoj isbo SBU-iasnuBiu
'sbíoj 8Sl'S aP ^Oll BÍSUO3 oasiauBj^ UBg ap jBaismu OAiqajB j;q
•souBa
-siJUBjj so[ ap ajuaaop Bjqo bj b baijb]8.i uoiaEiuaiunaop ajuBisa.i b[
Á. Bisapui B[ ap wBauqsj ap sojc^i^,, so[ edojir^; b nojEAa[[ as -UBqBp
-atdj anb sa^iBAj soaod so[ 'ojuaAuo[) pp uoiauuxa b[ ap oiajoap p
opuBna 'bg^x ua 'ajuaiua^quunsaad 'anb b^ Bisa^^j pniaB B[ Á ouij)
-jBUjag UBg ap ojuaAuo^ onliiiuB p a.iiua sapjuaumaop sa^uaud soa
-iun soj uos qsoistUH OAtqa.iB p Á B.iaa^a^ uapjQ n\ ap so.iqt[ so^
-bub b souiBSBd anb [BAisniu oAiqa.iB [a opB[|Bij soiuaq apuop oas^a
-ub.i^[ uBg ap Bisaj^^j [BnjaB b^ J[og Á oj¡j.iarj sajpa sb^ ap Buinbsa bj
ua o^uBAaj sa([[B.q)a,j oiaBurfj .lojaiu^suoa ja 'nqBjj ^o^oi^ saauB.ij oí
-aaqnbjB jap souBjd soj a.rqos 'c;98[ aj^ uoiarjoiuap ns ojniBnjj
-ndajj bj ap oauBjj jaj) oioijij)a jbiiiob ja o;j)a.id ns a.iqos
BjBd 6^bl ua Z3A ns B Ejnnjisap 'oía^aiuo^) ap bsjojj biioijub bj as
-.ir.&lt;ti.ia BJBd Bj)Tjomaj) anj c^^j aj) .iopaj)a.ijB a jBinbojjBd Bisajoi ajd
-mis ouioa oasiauBj^ UBg sand 'opau^) • • ttoAiianpo.idini ojuainnaapi
-Bjsa5? • • •ttoiuaAuoa ábij ou sajBnjuaAuoa aj) ostaa.id o.iaiunu ja ^eij oii
opuBn^^ :ouisiui jaj) sojjuEjapisuoa soj uaaiQ "8g81 ap ajquiaiaip
aj) [g jajá oja.iaap .iod BaaAijj osonjana^ ají ou.iaiqolí ja .iod oijansrp
anj 'sB^oi.ijBii Á S3|uiiojaEonpa saiuapaaaiUB sojaiduitj sus b asad Á saj
-op.iaaBS aja bjjbj aod jEuijaap b ozuauioa ojuaAuo^) ja 'Q8I 3P
-sají ajuaqjuatíapui bjiia bj asjBzijBiujou je 'o^Bqtua uig
nozas bj b UBqBijis 'sB.Mi^.iy -iod sojjBzaqEJua 'anb SBjoi.iiBd soj uoa
uoiatqiiouiA ns .iod soaijbu safuoui sauaAot ap odn.i^ un b osjudxa
oq^ JJ8[ U3 311Ia ouuul jb 'B.iopBdrauBiua uoianjoAaj bj aja sa.iqiuoq
soj aja uoiobiu.ioj bj uo pi^iiAjado.i —ouBasjauBjj ajuaaoja ojnjjisuj
ja BijBHuqj as isb atda— ourp.auí.iag UBg aja oioajojj jap B.iqo Brj

�N de
Inven
tario

TITULO

AUTOR

Partitura
o
partes

Instrumental

Observaciones

Credo
Dies Irae
Himno
Misa
Misa
Misa
Laúdate Pueri Dominum
Variaciones sobre el tema
de "La Cenerentola" de
Rossini
Variaciones para flauta sola
Cavatina de la óp. "Donna Caritea" de Mercadante
Introducción y Jota ara
gonesa
Tema con variaciones
Estrofas para la Comunión
Gozos a San Francisco de
Asís
Misa de Réquiem
Letra al Santísimo para la
Comunión
Misa de Gloria
Misa breve de Réquiem
Misa breve de Réquiem
Misa
Misa
Himno a San Luis
Gonzaga
Pues te aclama protector
fntensus hostis
Angeles Santos
Himnos al Santísimo Sa
cramento
Misa

P. y PP^
p.
P.
PPP.

3 v.
orq.
3 v.
í V.
4 v.
2 v.
1 V.

P^
P-

flauta
flauta

P-

flauta

P^
PP. y p-

flauta
flauta
2 v. y órg.

P.
P. y
P. y
P. y
P. y
PPP. y
P. y
P. y
P.
P.

2 v.
2 v. y
2 v. y
2 v. y
2 v. y
2 v. y
2 v. y
3 v. y
4 v. y
4 v. y
3 v. y
3 j. y

Gabrielsky

Gran trío concertante

P-

Ángel Arturo de Castro

Plegaria a la Santísima Vir
gen de Dolores

P.

copia de J. A.
de Castro
copia de J. A.
3 flautas
de Castro
Letra del P.
1 V. -oro y órg. Laureano San-

Credo
Credo
Misa
Misa
Misa

P.
P.
P. y p.
Py p-

4
3
4
2
3

v.
v.
v.
v.
v.

y
y
y
y
y

orq.
orq.
orq.
orq.
orq.

29a
29b
30
31
32
33
34
35

Casturina
Ceruti
Ceruti
Francisco Cerioli
Lorenzo Cogióla
Joaquín Cordeiro
Galáo
Desconocido
Francisco De Salvo
Francisco De Salvo
Francisco De Salvo
Francisco De Salvo
Francisco Destéfani
Francisco Destéfani
Donizetti

P.
P.
P.
P.
P.
P.
P.
P.

4
3
8
3
1
3
1
1

v.
v.
v.
v.
v.
v.
v.
v.

y
y
y
y
y
y
y
y

orq.
orq.
orq.
orq.
órg.
orq.
orq.
Orq.

36
37
38
39a
39b
39c
40
41a
41b
42
43
44
45
46

Donizetti
Donizetti
Eslava
J. M. J.
J. M. J.
J. M. J.
Gabutti
Fascó
Gaiante
Giordani
José Giuffra
Lorenzo Montersino
José Giuffra
José Giuffra

Credo
Credo
Credo
Magníficat
Tantum Ergo
Salmos breves
Tantum Ergo
Tantum Ergo
Qui Tollis, Qui sedes y
Quoniam
Laudamus y Gratias
Misa
Miserere
Yo herí madre amorosa
Alábate mi boca
El Dios a quien el orbe
Misa
Kiries
Gloria y Credo
Las siete palabras
Misa
Credo
O salutaris hostia
Qui tollis, Qui sedes y
Quoniam
Tantum Ergo
Gloria
O salutaris hostia
Tantum Ergo y Genitori

1
2
3
4
5
6
7
8a

Abbadia
Arzac
Andrea Avellino
José A. de Castro
Barroso
L. Bórdese
Bordogni
J. M. Cambeses

8b
8c

J. M. Cambeses
J. M. Cambeses

8d

J. M. Cambeses

8e
9
10

J. M. Cambeses
José Calvo
José Calvo

11
12

José Calvo
José Calvo

13
14
15
16
17
18a

José Calvo
José Calvo
José Calvo
José Calvo
José A. de Castro
Ignacio Ayne

18b
18c
18d
19

Desconocido
Desconocido
Desconocido
José A. de Castro

20

Desconocido

21
22
23
24
25
26
27
28

47
48
49a
49b

José Giuffra
Gonella
Desconocido
A. Gaudioso

— 80 —

ppp.
p^
p.
pp-

y orq.
y órg.
y orq.
y órg.
y orq.

Fecha: 1855
incompleta
incompleta

órg.
órg.
órg.
órg.
orq.
orq.
órg.

inc. Fech.: 1872
inc. Fech.: 1873
Fecha: 1843

orq.
orq.
orq.
orq.

4 v. y orq.
4 v. y orq.

P.
P.

y
y
y
y
y
y

p.
p^
p.
p.
pp.

P. y pP. y pP*
P.
P.
P.
P.
p.
P*
P.
P.
p!p y p.
p^
p. y p.
p. y pp. y pp.
p.

1 V.
1 v.
3 v.
1 v.
3 v.
3 v.
3 v.
3 v.
orq.
orq.
3 v.
2 v.
3 v.,
orq.
1 V.
2 v.
2 v.
2 v.
1 V.

y orq.
y orq.
y orq.
y
y
y
y

orq.
orq.
orq.
orq.

y orq.
y orq.
coro y orq.
y
y
y
y
y

orq.
órg.
orq.
órg.
órg.

inc. Fech.: 1879

Fecha: 1833

incompleta

incompleta
incompleta
95
96
incompleta
incompleta

incompleta

97
98
99
100
101
102
103
104
105

�E^aidiuoam

'd
'd

•íBq
•bio A -a l

•d
•d
•d

•bio X '^ Z
•bio X
bio X
•hio X
•bio X
•ÍBq X
'bio X •a g

— 18
ogjg umiuBi

'd
d
•d

uinapaj^
í^joj^ ap bsij^[
saaOA g X soi
-uauuujsur
ogi3 uinjue

oppouoasaQ
op¡aouoasaQ
op;aouoasa(j[
opiaouoasaQ
opiaouoasaQ
oppouoasaQ

•d
•d

Bq U.OJ,
Bquio.q

•d
•a A 'd
•d A

Bq A U "A p
'bjo A 'A Z
•bjo A 'A I

-d
•d
•d
Pd
*d
'd
*d
'd
'd
d
'd
•d
'd
d
'd
•d

•bio X •A •
•bio X •A •^
•A T
oueSio
•319 X "A Z
OUBglO
•bio X oíoa '"A 8
'bio X oíoa '"A I
•bio X •A E
•bio X •A 8
•bio X "A ^
•bio X •A 8
•bio X "A E
•bio X •A
•bio X •A 8
•bio X "A B

•d A
•d A
•d A
•d A
•d A
•d A

soiunjiQ ap Bip Bicd bs:j^
0313 umju^^,
uiEiuonó
X sapas jn^) ^}\\o\ ni^
uoi[3
autua[O8 ^S!IV

X sapas 111O sRI^ !llO
[oiuaq-is ua esjjv

01

96
opiaouoasaQ

•* 8

•d
•d

Bqiuojl
A •a 8

bE
ve
BE
•bjo

BIJO^^ ^p OJX3^

•d
•d

•gio X *A f: 1
•bio

t

•d A

•d A 'd
•d A 'd
•d A •d
•d A *d
•d
•d
•d A "d

•Sio X *A 8
•bio X 'A
— *bio X "A P
•bio X oíoa '"A 8
•bio
•bio
•319 X oíoa '*A I

^OI
^0T
TOI
001

junuiapese;^ osiOJBS^ | 5^
BJHn!O ?sí 86
OApig ap oasioirajd ¿g

soipn¡aid X soppiaí3 uoa
oiiBid ap opoiaj^ oAan\

oub '0I1SB3 ap
y *f ap Bido^
^08I
4oapiAa^uoiy

E,a,duioau.
Eia^uioauj
B^ajdiuooui
ci8l iBqaai

•d A *d

•gjo A •A Z

6
^6
86

uaqaEA -o¡o
opiaouoasaQ
O^uaA iSmi
bujuba
ap zapuBiua^ asof
BUI[^BA
ap zapuEiua^ asof

saiou
-ata X saioXEiu souoj so¡
sopo^ ap EaitiouuB EuapB3

•d
•d A • T
•d A '^
•d A "d
"d

Z•
rg

•A
•bio X -i oa
•bio X "A
OUBld X •A
OUBld X "A

9¿8T

C98T

•d
d
•d
•d A "d
d A *d
•d
*d
Pd

•bio X •A 8
•bio X "A B
*A 8
•bio X *A
•bio X *A e
•bio X •A 8
OUEld
•3io X •A T

E6
^T6
E
68
88

SBiuoqx
qasaqiaofls
oq[BA
ap Bzno^ ap o^of [

6¿8I

¿8
-UBg
•a

Onp B BS!J^
3UO'1!S ¡
ttBnjAas ap oiaqiBg 13,,
•do B[ ap ^joa un onuo^
XBOg
ap esij\

X¡xiq a ouiiuoQ
suapioaai a^
0313 uitquEX
(joXeui-ej ua) bsij^
umapax

I8
¡uissoa
!SSH
Bd!H
^ajj ouuaAag
^aa ouuaAag
Áaa ouuaAag
^&lt;aa ouuaAag
ouuouiBa ossbuiox '
OUUOUlBa OSSEUIOX í
OUUOUIBa OSSBIUOX
OUUOUlBa OSSBIUOX ¡
Bsojpa^ ujnbBOf ¡
sa^Ea ouEUEj^
saun^q oiaunBj^ asoj[
saun^q ojauiiBj^ ^soi
saunjq oiaunBj^ asof

BAE^q OUB13BQ

snuiBpnB3 tunag ax
snuiEpnB3
joXbui - ^os ua bsjx^
bs¡xm
BSIJ^
siiB^njBS O
SEd^na
bB ^saÍEi^n so^ianby
E1UB^33
ESIJV
bsijv
so^unjiQ ap IX ouqs

oosBjaqoíq ozuaaujA

qBj^ X o3J3 uinxuBX

SEiqBjBd a^áis SB3
sopo^ souiba X pju^^Y

6¿
8¿

8¿8I
B¿81
69
89
99
cg

¿g
gg
gg
pg

OUBUB^^

Tg
^g
6s
8S

jq
ouisja;uoj^ ozua-io^
o í a
oaib^ asof - auipvi

OUB)3EO
OUBI3EQ
opiaouoasa^Y

^g
OS
OUBI
-U9AUJ
3P óN

hoi

XIX

sauoiaBAjasqo

�107
108
109
110
111
112
113
114
115

Zingarelli
Desconocido
Desconocido
Desconocido
Desconocido
Desconocido
Desconocido
Desconocido
Desconocido

Stabat Mater
Misa
Domine Deus
Salve
! Tantum Ergo
Miserere
! Vesperac Aposíolorum
Domine e Dixit
Cuaderno de ejercicios de
solfeo

116
117

Desconocido
Desconocido

Dixit Domimnu
Cantemos alegres y Ya del
cielo subes
Dúo de la óp. "Aureliano
en Palmira"
Stabat Mater
Lección 1^ de Difuntos
: Lauda i ñus in postorale
Stabat Mater
De místicas flores y Re¡ cibe los afectos
i Venid y vamos todos
Letanía Lauda Jerusalem
Stabat Mater
Confitebor

118

Ros sin i

119
120
121
122
123

Desconocido
José A. de C.istro
Desconocido
Desconocido
Desconocido

124
125
126
127

Desconocido
Desconocido
Desconocido
Desconocido

128

Desconocido

151
152
153

Marcha de San Ignacio de
¡ Loyola
José A. de Castro
Misa a 3
Desconocido
Laúd anuís y Domine Deus
Desconocido
Letrilla a la Santísima Vir
gen
Desconocido
Creator alma siderum
Desconocido
Misa de Réquiem
Desconocido
Laudannia
Desconocido
Credo
Desconocido
Misa
José A. de Castro f^) Canción al Purísimo Cora1 zón de María
Desconocido
¡ Custodes hominum
L. Bcrger
¡ Sei Canzonette
Desconocido
Magníficat
Desconocido
Misa breve
Desconocido
Tantum Ergo
Desconocido
Dies Irae
Desconocido
Misa
Vicente Ferroni
Las Siete Palabras
Dellino
Pange língua y Ave
Maris Stella
¡
Tantum
Ergo
Desconocido
Desconocido
Versos a Tesús crucificado
Desconocido
j Misa
José Sobejano
i Himno al triunfo de las aulas del Real Seminario de
Nobles de Madrid
Desconocido
Tune aeeetabis
Desconocido
Tantum Ergo y Genitori
Francisco de Salvo
Misa

154
155
156

Desconocido
José A. de Castro
Francisco de Salvo

Salve
Vuestro Cuerpo Sacrosanto
Misa

157
158

Desconocido
Desconocido

159
160

Desconocido
Desconocido

161
162
163
164

Desconocido
Desconocido
Desconocido
Desconocido

Genitori
Gozos a San Vicente de
Paul
1
Oh Admirable Sacramento!
Misa a canto llano con
acompañamiento
Misa
Alabado
Miserere
'
Misa

129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146
147
148
149
150

^ 82 —•

P.yp.
P^
p.yp.
p.
p.yp.
P.ypP.yp.
P.yp.

2v.yórg.
4v.yorq.
3V.yorq.
3v.yorq.
1v.yorq.
3v.yorq.
3v.yorq.
3v.yorq.

3 v. y orq.

IMPRESO

Perteneció a
María Ignacia
Diago

2

P.
p.yp.
P.yp.
P.yP.

y orq.
2v.ypiano
3v.yorq.
1v.yorq.
1V.yorq.
1v.yorq.

pppp.
p.

3v.yorq.
3v.yorq.
2v.yorq.
3v.yorq.
2v.yorq.

p.
P. y

orq.
3 v.
1 v.

P.
P.
P.
P.
P.
PPP.
P.
P. y p.
PPP^
P. y p.
P. y p.
p.
P. y p.
P-

Fecha: 1846. Es
otra versión del
N9 113

órg.
orq.
3 v. y órg.
3 V. y orq.
2
órg.
1v.
orq.
3v.
3v.
3v.
3v.
orq.
3v.
piano
3v. y orq.
orq.
1v. y orq.
3v.
2v. y órg.
I 3v.

P.
P.
P.
P.

y órg.
y orq.
sol.,coro a
v. ypiano
1 v.y orq.
orq.
3 v.y órg.

PP.
P.

3 V.y orq.
3 v.y orq.
3 v.y orq.
v. y orq.
y orq.
y orq.

P.
PP.
P.
P.

IMPRESO
Fecha: 1843

1v. yórg.
4 v. yórg.
piano
3 v. yórg.
2v. yórg.

IMPRESO

Fecha: 1875

incompleto
IMPRESO en
Madrid en 1829
incompleto
Es otra versión
del N9 156
incompleto
Es otra versión
del N9 153

�8
-o.m;j ua un^ A Baijauiy ua Biuaj as anb oj B.ia oisa sExauBin SBpo} ap
íouBiJo^aao 3T.IB jap BzapuBJo Bpunjoxd A Ei.iqos ej uBpxanaax oiuaiu
-oui uníJuiu ua A -[buot Ezaaqod A sajBiioi sa.iojBA uoa 'BiJBiuavuipn.i
sa Bxnjixasa ns íouet^o ap ojuaiuiBUEíluioaE uoa zoa bjos buu BJBd
(¿91 ^ 09L 'SOMJ tlOUB[I 1UB3,, aP sbsuu sBaod sbuit ^Cbjj -ozuaraioa jn
souiBXBfij anb sodij saxi scq uoa op.ianaB ap sopBjuasaxda.i iiBjsa sa[
-BTuaiuuxTsui sauoiaEuiquioa A soxauaTÍ scq sopoi ise^ anb BJBAxasqo
as 'Baioxniq Baisnut ap sauapxq so{ ap btsia ap ojund [a apsag
•BTxniuaa BpBSBd b[ ap oiíjej cq b oapiAajuoj^ ua s^p
-Bjaxd.iajuí uo.iauj uBjJía;ui o^ anb sExiijiixEd sb[ SBpo; rsBa ajuauiapf
-TUJiisaxd opuBna uitb 'sapBpqiqísod ap aatpuj un BTuasa.idax
ajsa anb souuaap 'ajuauiBjsnf 'oisa xo^ -sapnbBuB sus ua
anb so.iqq so[ sopoi opta^ bvj axdmats ou Baaioqqiq buu ap xopaasod
[a anb B.iauBiu biusiui b[ ap 'sosoi^qa^ soioiAxas so¡ ua SBpB}iiaafa
uB.ianj SB^a s^poj anb XBsuad b Bliip^ ou SB.inii;jEd SB;sa ap Biaua;
-sixa bj anb ojsandns xoj "XIX l]^ p opoj ua bXbiiSjitxii Bsojoipx b^
-isuiu b^ oj) sap^pijiqísod ap saipui un B^uasa.ida.i oAtqa.u; ajsg

X BiaB)II S '•A J
osaaawi
¡
Bppliuo^ui
BJ3{dU.lO3UJ i
|
BJ3jdllIO3u;
s^aiy souang;
Epjdiuo^ui
S88T :ip^.i

Bpiduaooui

•a

'd
'd
d
"d
•d X *d
*d

G
I

•d
*d
"d
'd
d
d
d

aou -'r
"A i
'A C
'A
"A
•A
"A z

•d
•d
•d
•d
'd
•d
"^

oñ. '1
•A *j
*A
•A
"A
"A
*A

•d

•bao X OUBHÍ

X
X
X
X
X
X

•Sao
•Sao
•Sao
•bao
•bao
•bao

X
X
X
X
X
X

"Sao
*baO
&gt;Sa9
•Sao
•bao
•bao

•bao A
•bao X
•bao X
•Sap X 3|S;:
•Sao X 3(3i:
'Sao A
Bj^iduiooui

Bj3[diuoou; ¡

^A
•A
"A
'•A
'"A
'A

'A
oao.a X *A
•Sao X 'A
'A
*A
•A
'A
•A
"A
"A
•Sao
'bao
•bao
•bao
•Sao

X
X
X
X
X

T
G

T
G
I

I
1

•Sao X •A T
•bao X "A t
S3UOI3BA.I 3SqQ

•d
•d
•d X d
•d
•d
•d
•d
•d
•d X 'd
•d
•d
•d
S3l d
O
uinw

[E)iiduma}su]

-Bid X BaatqinS 3p ojuaauun
-BUBdUlO^B UOJ S3U013UB^
c'isauu
-ao X oiiBid BaBd o^a^puo^
[Bia^diuj esij\
bsijv
(¿) SB¡do3 X oao^
BSIJV
SBiuiq^q
BSlj^
3UUI3[OS BSIJ\
O3J[OS 3p OpOÍ3J\
Bueui3[B esij^
suB}n[BS o
ESJJ^
ui3inh3a
BSIJ.^
biuoSb
B[ ap SBaqu[Bd 3^3is SB^
oiui soiq qo uopa3(j
aajBj\[ }Bqtus
aaaaas^^
a3}Bj^ ^Bqiíig
sa^a^sijv
BiaB¡\[ u3Sa;t\
B[ 3p uopepunuy bj ap
pBpiAi)S3j^ B[ v;atid 0^111^^
ouqsiiUB^ ^B Biay
BS!JV
Bsjiy
ESIJ^
Bsijy
BSI^V
ESIJV
BSIJV
oSa^ uiiqucx
JOUbIIU
-E[ 113 OUB([ O4UB3 3p BSIJV
ouitsijubs IK sosa3^\
IT33 HI3UB^
0iax1x

SOUB \
3UíU *í d
OppOUOOS^Q
OppOUO3S3Q
Opi3OUO3S3Q
Opp0UO3S3Q
OpiOOU03S3Q
OppOUODS3Q
Opi3OUO3S3Q
OppOUODS3(J
OppOUO3S3Q
Op¡3OUO3S3Q
Opi3ÜUO3S3Q
OppOUO3S3Q
OppOUO3S3Q
Opi3OUO3S3Q
OppOUO3S3Q
OppOUO3S3Q
Op¡3OUO3S3Q
Opi30UODS3Q
OppOUODSO^
OppOUO3S3Q
OppOUO3S3Q
Opi3OUO3S3Q
OppOUO3S3Q
Op;3OlIO3S3Q
OppOUO3S3Q
Op pOUOO S3Q
Opi3OUO3S,^Q
Op¡3OUO,3 S3Q
0pp0UO3S3Q
OppOUO3S3Q
OppOUO3S3Q
Opi3OUO3S3Q
OppOUO3S3Q
a0 x a v

G(&gt;T
xcr
061
681
881
¿81
981
S8T
G81
E8T
T81
081
6¿l
f8¿I
^8¿T
P8¿T
qg¿j
K8¿T
¿¿1
Sil
pít
Eil
Til
Oil
691
891
Í9I
991
91
oiaBl
-U3AU]
3P ó,NÍ

�pa, por "canto llano" antes de la reforma de los Benedictinos de Soiesmes que recién se obra a fines del pasado siglo.
El rubro de música polifónica es el más nutrido y al lado de
dos hermosas partituras del siglo XVÍII, la "Misa en sol-mayor" de
Mozart (N9 61) y "Las siete palabras" de Haydn (N9 50), en ver
sión pianística, se bailan numerosos ejemplos del "operismo reli
gioso" del siglo romántico como un "Sanctus" de Rossini I N9 81)
y una Misa de Donizeiti ÍX9 87). En este rubro falta casi por com
pleto el estilo "a cappella"; todos los coros están acompañados inexo
rablemente por órgano u orquesta. La instrumentación es reducida
pero en muchos casos presenta un equilibrio perfecto, observándose
combinaciones que parecerían hoy de audacia insólita para la épo
ca en que fueron escritas, si no olvidamos que estaban dictadas por
las reducidas posibilidades del instrumental existente. Entre ellas
destacamos el "Ne recorderis" de Joaquín Pedrosa (N9 69) para
dos violines, dos fagotes, dos flautas, dos trompas, dos tiples, tenor,
bajo y acompañamiento de órgano, que suena como modernísima
combinación de orquesta de cámara.
Por último y como era lógico, el canto religioso popular es muy
importante abundando en "Gozos", "Salves", "Himnos", "Letanías"
y algún "Villancico". Casi todos ellos están escritos por composito
res españoles o criollos y, desde luego, su texto literario se halla en
idioma castellano. Son además los más deteriorados por el uso.
Desde el punto de vista histórico nacional este archivo abarca
desde el coloniaje basta 1890 aproximadamente. Del primer perío
do colonial quedan, posiblemente, varias misas de autor desconoci
do de indudable caligrafía dieciochesca y, a ciencia cierta, la "Mi
sa para Día de Difuntos" de Fray Manuel Ubeda (N9 94) fechada
en Montevideo en 1802, pieza impar en el repertorio documental rioplatense, por su valor histórico. El período correspondiente a las do
minaciones luso-brasileñas (1817-1825) se halla representado por importantes páginas entre las que se destacan en primer término las
del compositor brasileño José Mauricio JNunes García. En esa épo
ca, el Barón de la Laguna importó de Río de Janeiro instrumentis
tas y cantores y acaso tuvo la idea de formar en Montevideo un co
ro similar al brillante conjunto de la Capilla Real (después Impe
rial) de Río. Todo ello estaba, además, dentro de su política rum
bosa que repercutió en favor del desarrollo musical especialmente
en la órbita teatral. El archivo de la Iglesia de San Francisco es un
índice evidente de este hecho; se conservan en él numerosas copias,
realizadas en Río de Janeiro, pertenecientes a los principales polifonistas brasileños y portugueses. Del Padre Nunes García ( 1767-1880)4.
hemos bailado tres partituras: un "Credo" (N9 65), un "Tedeum"
(N9 66), y una "Misa" (N9 67) en fa-mayor para tres voces y or-]
questa. Posiblemente algunas otras obras que figuran como de au
tor desconocido, pertenezcan a José Mauricio. Desgraciadamente su
producción no ha sido aún publicada con excepción de algunos mo^ 84 —

�— S8—
•Baisnra Bijsanu ap eijoisuj bj ua
ii JEjn^uis ap 'apuEj^ B.uan^ b[ ap Baoda b^ ap SBjouEd
-sa X sbXbiiÜiuii sboijubuioj sauoiausa ap oiSajiJOjj un sa 'ouiiijn ai
-sq -sijoaj buisiui Bsa ap ttouBid X BjjBjinS ap ojuaiuiBUBdiuoaB uoa
sauoiauB^)^ ap umqjE jaj) X gp8I ua opsijoaj .iauiE.i^ ap ^soipnjaa^ X
soiaiojafq uoa ouBid ap opo^am oAan^?? yap soipiasnuBui soj ap e;
-sidoa ja snuiajíB sa ojisej) ají ojaaiuy asof "EUBdsq ua Bjajsoduio^)
aja oSBijuBg aj) pBjmia bj b B.iaijaj os anb soumunsa.nl ojíuojí ap 'ttaj'
-iij'j ua jBaisniu ax.iB jajj sauaSuo so^^ a^qos SBjBg B-iiaja^ oiuaán^j
ap ofBqB^j ojajduioa ja ua opBjjsq soiuaq oj ou a.iqiuou ng 'ttQp8[
aj) ouy oáBjiUBg ua B^sanduio^ -saaoA g b auuiajog bsstj,^ bjb ojuaiiu
-BHBduioay,, :aaj as b^c[o Bjsa ap saj^sd sbj ap Bun ua :gp8I ^ BP
-Bqaaj (¿j ^j\j) íto^uaiuiBUBdiuoaB uoa g b bsij^^ Bun souiBOB^sap saj
-Bui^ijo SBUiánd sns aaju^j -B.i;aj Á ound ns ap ojad sajo^uB soj^o ají
sbj([o aj) sBidoa sBsojaiunu as.iBSa.iáB uaqap sajBuiiítJo sszatd sns b
anb vÁ 'opouad asa ua oasiauBj^ UBg ap b^sihb.io B^anj ajuaiuajqis
-od uamb ojjsb^^ ap ojaaiuy asoj joqsodiuoa ja jcod BpBjuasa^daj ai
-uaiUBaijiu^Bui Bisa (lS8l"^8lj apuBj^^ Bj.ian^^ bj ap Baoda Bq
•OAiqa^B aisa b jbS^jj opnd oiuoa souiaqBS ou
-snuBiu o^na Á Bipatuoa Bun ap soiaBaJiua soj ua sasaqiuB^)
-jaiui saaaA sbiubi anb ^bjos biiibjj B.i^d sauoiaBiJEA 08 ^ soiubd j&gt;
uoa BsauouBJB Biof á uoiaanpo^iuj^^ bj sa sbjjo ap buu :b3iiubiuoj b;i
-oda bj ap soayisuado soajioui ajíjos sisBJjB^Bd bj ap BiuBsaiJB
oiuoa EpBaijduioa ubi ^j ap jb^jbo Bajíi sun uBp 'biiibjj ap ojos
sBii^asq "Qg8I 3P aopapajjB sajiy souang ap sojib^i soj ua opiaou
-oa uaitj 'sasaquiBj) -j^ q bisjiiibjj jap sauoiaisodiuoa oauta souiBaBi
-sap 'Baoda Bisa b saiuaipuodsaj^oa SBSoi^na SB.mjiíHBd sbj a^iuq
•oapiAaiuoj^^ ua
BiauauBuuad ns ap 'soianpuoa so.i;o joiI 'jbjjeij opipod souiaq Bia
-uaaajaj euiuíuiu anb bX 'oasiauBjq UBg ap oahjojb jb uo^aXBa 'jbzb
.iod 'sBuiuBd sBÁna ojafuB^ixa oaisnuí un ap asjBiBJi s^aijínd uaiq
'aiuaipuodsaj.ioa pBjíijBaoj bj bjuSij SBjja ap buuSuiu ua otuoa o^ad
jBjpaiB^ bj ap ujjoia aaiui.id ja sa anb SB-mijiJEd sbuiiSjb ua bjbjo
-ap oAjBg aa -p8I 8P (¿6 óM&gt; uSl3 urniUBl,, un ^ 88T a opBqo
"aJ ^t (&gt;Z óM) paj3,, un souiBOBisap anb sbj a^iua OAjBg 3q oasia
-UB.iq ají SBjqo SBSojaumu asusjjBq '(^J8['08I) ^aijíjiitla^j bj ap SBta
-uajíisajd sB.iaiui.id sbj b aiuaipuodsa^joa oaupisiq ojjouad j^q
•sBujapoui sbui .tas uaaa.isd SBidoa
sbj ap SBunájB 'oá.iB(juia uis íBisanb.io X saaoA oj}Bna BjBd (^Z óM)
ojiap^o^ minlíBof aj) ,toj)a.i^)^5 un X (g ó^) osojjBq ap ttg v.
j^55 buii '(c'8 óM) oqjBA.iB^ ap Bznog ap ogof ap (jouiaq-is ua)
9 ua B^Í^,, Buu uaiquiBi souiBjjBij ojíouad oiusiui aisa oq
SBidoa SBnájiuB ua ousajíiAaiuoiu jeoisutu oatijo^b ja ua
UBjjBq as anb soj b sojejiiuis sojnij} souiB.iiuoaua apuoj) Bznog ap sav
-jy Bjai.iqB^j ají uoiaaajoa bj UBiuodiuoa anb BjaaB^j saun^ ap SB^qo
sbj ap Bisij Bun BduiBisa XBuiiBq ap apuoaziy ja '¿681 ap upiaipa bj
uq •iiiuainbajj ají bsij^.? Epipuajdsa ns ají sauois.ia.v soj) sbj X

�Por último corresponde anotar que a la segunda mitad del siglo
XIX pertenece una gran parte de las obras que se custodian en este
archivo, debiendo mencionarse los nombres de José Fernández de la
Vallina I Xos. 44 y 60), Vicente Ferroni ( (N9 145), Severino Rey
ÍN9 76) y José Giuffra, todos ellos radicados en Montevideo.
5.

Fmy Manuel Ubeda.

El autor de la "Misa para día de Difuntos" es un personaje bien
conocido en la historia de nuestra independencia. Fernando Gutié
rrez nos lia dejado una semblanza de este hombre benemérito en
su excelente folleto publicado en Montevideo en 1925 "Porongos (Su
primera etapa)", a cuyas referencias podemos agregar boy las de
su actuación como compositor de música sagrada.
Manuel Ubeda nació en Valencia alrededor de 1760 y se orde
nó como sacerdote de la Orden de los Trinitarios Calzados. El 19
de diciembre de 1800 partió de Barcelona rumbo a Sud América co
mo capellán de la fragata armada en corso y mercancía "Nuestra Se
ñora del Pilar y Soledad" al mando de Gerardo Esteve y Llach. Es
paña e Inglaterra hallábanse desde hacía cinco años en pie de gue
rra, y próximo a las costas del Brasil, la fragata española fue apre
sada por el navio inglés "Argos" que la llevó a Río de Janeiro. A
fines de 1801, a bordo de la fragata "Cleopatra" fue embarcado Fray
Manuel Ubeda en Río con destino a Montevideo. A principio de 1802
debió haber terminado en nuestra ciudad la Misa de Réquiem que
liemos bailado.
En ese momento se produce en la Banda Oriental un hecho me
morable que va a dar como resultado la fundación de una de nues
tras ciudades actuales. Un grupo de proletarios acaudillados por Fran
cisco Fondar, precursor de la fundación de Trinidad, según Fernan
do Gutiérrez, solicita al obispo de Buenos Aires la erección de una
capilla en la localidad de Porongos, en el boy departamento de Flo
res. Esta solicitud es vivamente resistida por el terrateniente Miguel
Ignacio de la Cuadra, radicado en Montevideo y propietario de una
gran estancia que rodeaba los campos realengos donde habría de le
vantarse el oratorio. El obispo de Buenos Aires, a cuya jurisdicción
eclesiástica pertenecía este paraje, designa entonces a Fray Manuel
Ubeda el 19 de enero de 1802 y éste parte a principios del mes si
guiente para hacerse cargo de su nuevo destino. Entre el 5 y el 10
de febrero de 1802 se rezan las primeras misas y se comienza la cons
trucción del oratorio público que habría de ser el núcleo aglutina
dor de una población naciente. Las protestas de Miguel Ignacio de
la Cuadra arrecian contra Fray Manuel, pero el grupo de sus pobres
feligreses triunfa sobre el latifundista y nace un nuevo pueblo co
lonial. "Fray Manuel Ubeda fné el fundador de Porongos —dice Fer
nando Gutiérrez— porque administró durante veintiún años la Ca
pilla de la Santísima Trinidad, centro a que convergieron en deman
da de protección espiritual los vecinos de toda la región; porque
— 86 —

�-jans saj.iBd sbj UB}uasa.ida.i anb soijoj pj aj) Bjsuoa 'opiaajqBjsa soui
•aq anb oi.ibiuoaui ja ua pg o.iauuiu ja n.vajj anb 'o}i.iasnuBHi j^
nl ü
•oauia Bip oiusiiu asa ua ojiE.i.iaiua sa a 'biiijb ns
ají osueosoji ja .iod aiuasa.nl odjana ap esiui buh bzo.i 'ouzbjiiq jaj&gt;
B.ina '^injj janlíij^ ÁB.i^ aiuainSis eij&gt; jb í^bjuibu jiEjianuajua ap,5
SOTÍUO.1O^ iw a.ianiu fipaijq jaiiuBj^j ábjjj "'¿Z^il ^P oábui ap p j^j
•ttsasa.i.oT|aj sns sojjoi
ojmuias UBq uainb b soiib 09 b 0^ ají jiBjia aj&gt; Á u?iauajB^ ají ouÁa.x
jap jouBdsa sa so^uo.io^ soj aj) Binbo.i.iBd bj ají B.ma osoioija.i oija
"ÍO-5 :aal ^s ajiuop bui^b(I bj ap aid jb bjjbhibjj buh e^íoaTib aj as —bjj
-afj 1 'as.iaaj aqap anb— ^P^^-^ 3P opijjade ja as.iBdniBisa jy
•(ise.H.ioisijj ^9uoijnSiisa.\uj ap
ja .uní npBiíjiJB^) 'jj oijoj íso.ua;iug ap ojaiui.ij ojqiq
ap Binboj.in^ "Epafuj [aniii:j\[ jg ap uoiaunjap ap piucj

•^tuoi.oijaa bj ap soqaajap
sojsnrinB soj anb .i^d bj b Bi.iiBd bj aj) soijaa.iaj) soj uBjadsaj anb k
.ias ap .iBxap uis soaoutul .ias uaqBs anb '.ÍBii^nj^j jap san
sbj apsap uaaiji' sou 'jiBjií.iajsod Bjouia.i sbui ej uoioEjauaA A
o.iqiuosB uoa UB.nuaunuo.id saaquiou soÁna "Bjia \^ janui?j\[ m^j 'j ja
A 'ojia^anSi^ o^BixuBg -q sbaho sajB}.iomui soj A. 'pBjuaA bjso aj) oiu
-OUillSaj BÁ OJIBp UB1J JBJH8I.IQ BpUBJJ BJ ap SO^^ ^pllJIJOB 11S 3JqO9
SB.iqBjBtl sBsoui.iaq SBjsa UBOijqnd as '^J8I ap o.iaua ap jjj saujaiA jap
, sa.iÁy-souanjp ají BiazBpj.^ bj ajisap opuena saauojua s^ -sasa.i^ijaj sns
sojiox b Bjja biobij B.11SB.1.1B A Biauapuadapui bj ají bsiibo bj b ajuauíBS
-o.iauao Biiaijd as janue^j ábj^j 'B.ioj)BdiauBiua uoianjOAa.i bj bjjbjso
apjB} sbui soiib ojiuEiia A 'Bpaqpj januBj^ áb.i^ bi.ibjiuijj uap.io bj
b .íaoauai.iad ap ajqimnsa.id Biauanaasuoa oiuoa 'pBpiui.i^ BiuisijuBg
BJ 3JJ HOlaBAOAJlB BJ ofBÍJ BJJBOOJOO Sa BJJldfia BJ Á UOlOBjqod B^
•^soSuo.io^ aj) sa.ioj)Bjqod soj b sojejos oij.iBda.i 'jibjii.iojiib ssa ají
osn ua A 'BJi.ioxsiq BjjjdBO bj ajisaji -osoi^ijaj oijna jb sajuajanjiB soj
a.iqos 'aiuauBiu.iad bui.ioj ua '[¡aij pBjii.iojiiB oia.iafa anbaod ÍBÍBd
.{ uo.i.iaj ap sajijimnq sBjiuaiAiA sns .iejuba^j B.iBd sBjaa.iBd SBijanb
d 'Bjsa b oxunf ub.ib^.ioio saj as anb uBipuaxa.id BjjidB^j bj .iituxsuoa
d uoiaBzi.ioun3 opinriasuoa .iaqBq ap sandsaji anb oíiBd jaji souiaaA
soj ap BsiiBa bj b axuaniBjjansa.i oi.iiqpB soSuo.ioj b olíajj anb apsaji

�las de la Misa, entre las cuales falta la partichela de soprano que
liemos tenido que reconstruir en sn totalidad.
Pueden observarse en estos manuscritos, cuatro cali^rafías dis
tintas que representan, además, cuatro épocas bien claras de este
grupo de copias:

Caligrafía A
Parte de contralto
Parte de tenor
Parte de bajo (vocal )

3 folios
3
"
3
"

Caligrafía B
Parte de bajo I instrumental,)

1 folio

Caligrafía C
Parte de flauta o clarinete
Parte de bajo (instrumental)

1
1

"
"

1
1

"
"

Caligrafía D
Parte de bajo (instrumental)
Parte de bajo I instrumental I

La caligrafía A corresponde al grupo más antiguo y debe con
siderarse, si no el original (porque ignoramos otros manuscritos mu
sicales de Ubeda), por lo menos la copia de 1802. Cada parte vocal
de este grupo caligráfico, consta de dos folios apaisados, formato
185 X 250 mm. de caja, más una foja de formato 107 X 115 mm.
de caja, que corresponde al "Gradual". Son en total, pues, 9 folios
que se bailan en buen estado de conservación.
Las otras caligrafías que abarcan los 5 folios restantes, son co
pias posteriores realizadas entre 1802 y 1870, según nuestro enten
der, lo cual nos permite deducir que la Misa de Ubeda fue ejecu
tada en varias oportunidades entre esas fecbas.
La Misa de Ubeda consta de siete partes que se suceden en este
orden: Introito, Kyrie, Offertorio, Gradual, Sanctus, Benedictus y
Dies Irae. Como podrá verse, el orden normal de la Misa de Difun
tos está alterado y faltan, además, los dos números finales: el Agnus Dei y el Communio. Vamos, pues, a reordenar estas partes y a
comentarlas desde el punto de vista litúrgico:
1) Introito. Se baila completo.
2^) Kyrie. Se halla completo.
3) Gradual. Falta todo el verso del Gradual ("In memoria
aeterna erit...") Posiblemente el verso se entonara en canto llano,
de acuerdo con fórmulas corrientes de la época, tal como se puede
— 88 —

�^ 68 —
•SBJOU IIOD apjOOB jap OJJOJJBSap Ja O SBJJIO SBJ OUIUIIja i BJSIUBájO
jap Baiuaaj Biauajadraoa bj ua oijuoa asuantiBuiB p 'SBauuapBaB sajBia
-uapsa sbjiuujoj uoa opjanaB ap aAanuí as ajsa anb opBQ -ajuaipuod
-sajjoa apjoas pp b.ijw bj uis ojad ^onuijuoa'ofBq,, p ojoub ops bj
-s;doa p pna p ua 'ousSjq jb ajuaipuodsajjoa jojjajuí BuiBjáBjuad
p KjB}uaumjjsui ofsq,, jod asjapuajua aqajg -ajJodsuBií opiqap p
uis aaajBdB anbuiiB 'puiaq-is ua a;auUBp pp ^Bjnjissaj,^ B[ b apuod
-saajo^ -ttaiaupB[^ q,, uqpBaipui bj o^ajSB asuanuBiuB p aub bj ua
bjubjj ap auBd bj aaa.iBdB 'sajoijajsod sBidoa sBisa ap Bun ug
•SBU-iapoiU SBUI SBJJBl^lJBa UBJUaj
-so anb saued SBj Ua uaaa^BdB anb bí 'sajoiiaisod SBjsidoa' soj b oujs
'BP3Cin FnucJ\í ^^.ig b sojqBOBqoB sojp usas ou ajuaiuajqiso^ -opi3
-ajjoa souiaq soj o^ -upiaisoduioa ap sajojja sajoÁBiu uB}uasa.id anb
sbj uos jBiuaumusui ofBq ap A buibjj ap sajj^d sbj jB^aua^ ug

mm
:sojdiuafa sop sojsa ua ajjnao ouioa 'sBAjinaasuoa 44sbab;oo n sbj
-uinb,, ap uoiajjBdB bj ouiod 'sboiuouijb sBzajqod sajd'uiis ap uBSBd"ou
pBpijBaj ua Á sopsjadsaj opis uBq uopisodiuoa ap sajojja sog
•aja 'ojaaj^ad apaoaB un ua sajBjuaptaaB sauopBjaj
-jb ap Bjijqsui uoiai.iBdB bj ouioa 'sapnjijjB sbj b uBjaap anb o —'-aja
^sauoiaBjnáij ap soiquiBa 'soiauajis o sojjijund ap sBpuasnB^ sbj
-nSij sbj b uBjaajB anb sajojja uog -JojdjjasuBjj ja jod 'Bui^Bd bj ap
aid jb SBpBiUBjj uoa sopBAjss opis UBq soaaiuijd sog -umaisoduioa
ap A Bidoa ap :sajojja ap sodij sop Bjuasaad Bpaqg ap bsij^ Bg
•ubjjbj anb sauoiaaas sbj 'SBpiaouoa sBjmu
-joj ofBq 'ouosiun jb BqBuojua ojoo orasiui ja 'ajuauíajqisog -bsij,^
bjioj ap sajj^d sbj ua JBjnjaajajuí BijajBiu ap biajbs 'eipaj^j pBpg bj
ap ouBijoáajá ajjB ubjS ja anj anb oj ap Q08I F ua ofaj'pj opijBd 'on
-Bjg ojuBg jg -jBnpBjg jap ojisodojd b ajuaiu.iouajuB Bjsandxa uoz
-bj bj jod asjBaijdxa apand 'uoiunuuuog,, ja A i4iaQ snuáy,, ja :soj
-unjiQ ap Bsij^ bjioj ap sojbuij sojauínu sop soj ap BiauasnB Bg
•ojajduioa bjjbij ag -sujaipana^ (ó¿
•ojajdiuoa BjjBq ag •sjijaiiwg (óq
•o;ajduioa ejjbij ag -ououa^Q (óc;
•uaiqiUBj
ubjjbj 14saAo Jajuj,, ja A ttoosiiua^^uj,, jg -Bjajduioaui jod ojtjasuBjj
soiuaq ou anb 'umnjiui Bqng,^ ja aaajBds ojjbjjuo^ ap ajj^d bj ua aj
-uauiBaiu^g -Biauanaag bj ap sojnoisjaA soj UBjjBg -ouu¡ saifl (óí,
•oasiauBjg uBg ap oviqajB jap sBJiijtjjBd sbjjo ua jBAjasqo

�En el manuscrito original falta toda la parte de soprano que de
be haberse extraviado. La hemos reconstruido con facilidad porque
la marcha armónica de las tres partes restantes, de una normalidad
académica, pide la aparición de esa voz en la medida y a la altura
en que lo liemos hecho. Si algún día llegara a encontrarse, estamos
seguros de que coincidiría en un noventa por ciento con la que lie
mos reconstruido. De todas maneras, y a los efectos de una mayor
garantía en esta reconstrucción, la hemos consultado con los maesíros Vicente Ascone y Alberto González, a quienes el transcriptor
agradece sus oportunas observaciones, aun cuando no los haga res
ponsables de la transcripción y mucho menos de los errores que pu
diera contener.
La "Misa para día de Difuntos" de Fray Manuel Uheda repre
senta, en primer término, un correcto trabajo funcional, Es una Misa
de simple y lógico orden litúrgico en cuanto a la intención; exen
ta de efectos de teatralidad, las voces se mueven dentro de cortos
intervalos. Su escritura vocal responde a un concepto de marcha ar
mónica vertical sobre el acorde perfecto de fa-mayor en cuyo tono
están todos los movimientos excepto el "Gradual" que se halla en
fa-menor.
No presenta la obra ningún artificio de composición y no pue
de parangonarse sin desmedro con lo que escribían en esa época los
polifonistas venezolanos como Lamas o los brasileños como Nnnes
García.
Sin embargo, tiene un encanto de "primitivo", dentro de la sim
plicidad de recursos y la estricta funcionalidad litúrgica. Los acentos
melódicos y literarios se hallan en ceñida correspondencia y en ese
sentido la frase musical presenta un corte excelente. Desde el punto
de vista de la composición, el Gradual es el movimiento más traba
jado y original, con su período regular de 32 compases y el tono
sombrío de fa-menor que pide su texto literario.
Obra de artesano es esta Misa; nó, desde luego, de maduro ar
tista. Cumple a una finalidad histórica la publicación de la misma.
Es, por el momento, la primera composición que se conserva en la
historia musical del Río de la Plata.

j
— 90 —

����U D J 0 } S 9 l( ^/

O J l"l O

0

(2081 1D3p!A^)UO|^)

soiNnjia da vía

va3an lanNvw av^

�INTROITO
Fray Manuel Ubeda

Sopranos
'-7a
Contraltos

3e-t /ff —

do-n

2)O -777/ - • 77 f&gt;

r)—^-^-rr
do-na e-is
i—no

Tenores

^

-o—

do^n^ €- i

nam

V

l¿j —

lu — ce

[mi — ce

lux per- pe -

la —

J)O- 777/ -77C-

i—rr
J)ú- mi-- nc

f?/77 ac -- ¡-er -

Flauta o
ciármele
en Si-bemol

•per •--pe- Íu-&lt;l

mm
el

pe -la-a

m

&gt; _

._

mm

tu - ce at

F/HE.

^77 cf &lt;?fií?¿7?c2./: ona, ¿lcZ7/¿~^¿ ¿j St/mctO

- 96 -

�T
-UJ-I

ui

•'LIJ'J j~ P5~ — r?,J j- ^ ^ ¿^Z/-^7 -0¡

^^fe
j.n} -jp -jída ja —

wn.

-^ ^

•4-4fe^--—éT4

^^^ ^;:^;^

/¿•&lt;p— /^

?/-• j ^íi-¿(J sm-Lufv

^^^

W

JdJ - 3/J

�Í

- ti —

o — ra — ti —

d.

o — ra — ti —

di

o —

ai

o — nem

O

— nem

777^-

—

-o
di

o — Ta — ¿i

o — nem.

PP—

te

wm.

om — 77/s

717
ad
te

0771 — VIS

ad

^d

te

r r

ad

te

ve

ca - ^o

—

mm
Cá — TO

ve —

mm te

O777 — 711S

ve

ca — ro

77/ -

ni - et.

77/

-- et.

¥=f=^O-

mm
mm

�1
— 66 —

gg

p?
—.^/

m

3 3 — Id —/.
—o

13] -- — — 33 — 1.1 —

IOS- —13]

-*;
r)

A ^J ^i

A

oleg

•-13] — 3 3
soleg

CT"
nar

13] — 33

m

i
id —

3 -- Id — /Tv

^T^TT^

��^ ioi —

Trrwm
Ac

rt - 3

m
3U - IUL — O(T

S^ - 3
•i n

p¿/ - CD
n n

-liu -O(T

P

a —op
•i n

UJ.^'U —

LU^U n

^

Da -- /tu -O(T

-na -o(T

oleg

¡oujaq-15 ua

Ü

— ,nb

m

soleg
• I I~~&gt;O

- 3^ Uid • - inb -

- ¿Qf

Ult^U - ^37 -3&gt; LU9 souejdo^

���10

t^—r
est

fu

ÍE=EE^

au^n— Jo

m
Ju - tu -

est

Ju -

est

i -do

est

un - ct^

un — ctj

w

m

cun- d^

íri ~

ser i-de

Ju — dex

Ju - Jex

^n — do

Ju — de:

auun -do

d,s-

est

tu-

est

est ven-

est

tu-

dis — cus - su — —

Jis — cus - •

rt - cíe

Jt's - cus — —

dis — cus -

Jri-^de

Jis - _ cu —

J/s — cus -

7T-

p

su

m

_

m

f onp
oripin^iif J)o
í; cv el

104 -

�— soi —

ap-7-

i

ppp
^É

3

"TF
-un/-^

- f ujnluW-O

ZTE
•O{J -unf -dp
ita
5E^
m

*^

•n-ii-3p - if uipiulu-q

E-u-aq — i-i

m^
op -unf -3p

-lf inmuta- 0

í-oa - ij

ÍJ -linj-jn

- if tan/uta-o

•&gt;&lt;j -'7

m
s

m

oleg

m

m
- o¡6

-3C

i ~O(T

m

—ar^-A1^?-

soleg

- oíd

-ICU -Og

- o/O

- /^^ - D&lt;2zcsz

ZUL

II

=^

P

�]2

^^

m

É É

et de pro- fun-do la

f• er-^t

ef de pro- fun-do la

pa,e - ms m — fer- ni

ef de pro- fnn-do la -

pae - nts m - fer- ni

ef de pro- fun-do la

pae- ms m - fer- ni

i

//- be-r

^

//_ íe-ra

m

m
de o —

7—77-

U-be-na

de

mÉ
rr

de o -

lc-be-ra

ÉE

É
ÍÜi

f1

le- o - nis

É

•-•

sor- be —

— ¿a -

— ^^ /•- o — ms

-be-at

tar - ta -

^~
— 7&gt;e le- o —

be-

aé-

e -as

íar- ¿a -

^^^
— 1¡,6 —

��14
CORO

R - tr^- -h^e

' u^ 0-lin

R— ¿rj -b^e

(Zu^ O- lirr,

m
• -Lz 77
Lu — cem S^n-ctjm

177

¡u^cen

m

&gt;- ítm
/f'n fílúa o-

mm

s^n-cí^m

Z77 tu-cern

^- lirr.

Ñ- bn

mm
I-

mm
eí

pro — 777/ —

se -

e — — —

i
pro —

et

sis — —

se —

e - — — JOS.

mm^

pro — rrn — sis — — íi

777Z

e — - — jos.

77Z

É=É
?•&gt;ro

77)i — szs — -

et

ii

se •

JOS.

rnz — nz

i

-0P-

m

É=í

Ü
zi e/

— 108 —

�— 601

3JUPtQ dp OiJUJftr u

/¿ ¿¿y (^:
C4

^
rr
t¿&gt;P -Id-OLU
=^=

v^ -OLj

d -en o

-2Jf-rr&lt;, -

^^fe

ZZZ2

I

~IP -ou

-,,-rf

•S1J'?,

m

IU -* Djd
B.mft •

on&lt;T

mm mm
rnu¿ - 1U ~ 3

ó ó

•3ud

t? rt^ -ney

m
•fo Si

¿ -O(T

m
Jo ^t

Snu¿
O-

C.l Jjh^
p

7U¿-O(T

99 -99

w

�16

Ja c

e-as

pp

^

Jac

e-as

mor- te trans i — re ¿ic¿

m

p

r-te tea,

flfe

_Z)¿? — 777/ - - 7?e ^e

ñor- te trans • •

ad

m

i=ü

p^f-pg

t^n

or-ée trans

• _ 77,, - -^e
O)

p—m-

m

Ñ-

OUe^l

ÍAjm O-írT.

fí~ ir.

et se^

pro-mi-

h^e

mm

fl- br^-

I
pro -7.

Ü

pro-mi-

^ mi
üu&lt;3m o -Jim

^^-L

et se -

m

g

el se-

pro- mi

mi
s Je tas partes
de
compás
par

¿e3jol Jc^f^^ ^7? ^/ orzjpzn^^/.

— 110 —

�ni

a^ra ^^/e-/ /puifzao/a ¿z^ (1

m
/•&gt; •'/"

^-ÍJ.-OIÉ

- xa uz

\un^ jtz — a¡d

•-2WOIÓ'

syp - - rao - xa ui

/^ - g¡d

jun^ tu -a[d

u

m

m
ol^g

mm
m

P—0—6

mm

^-ey

— zzee^

m
1/fO

m

smriuz. - o(¡;

-ue^

^m

ZL

" O(

•np

nn souejdo;

sni3ia3N3a a sniDNVs

�18

- ve —

c/í —

- 77// 7/7

zre - vil iv

Be - ve -

_ 77

ve — vil iv

-

ÉEE^^
— zze —

// _ ctu

- vit tn

77¿&gt; _ 777/ - 77^^

Do-mi-nt

72O - 777/- 77/

71O - 7777-/7/

3)o-mi-n¿

m 0
72 O - 737i — 77Z

^^^^É
H=t*=é

in

/Ve — s¿zn— na

ex -|

zn

//í? —

ex —| cel — sis

zn

Z77

ex —

zn

^7?

cel- sis

ex —

-el -

-i

ex -^

zn

e¿ -

ex —

ceL —

e^ —'

\X L ¡f f

^ 112

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1955">
                <text>La "Misa para día de difuntos" de Fray Manuel Ubeda (Montevideo 1802)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1956">
                <text>AYESTARAN, Lauro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1957">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , N° 6, Nº 9 : p. 75-112</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1958">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1959">
                <text>1952</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1960">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1961">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="227">
        <name>FRAY MANUEL</name>
      </tag>
      <tag tagId="106">
        <name>Lauro Ayestarán</name>
      </tag>
      <tag tagId="226">
        <name>ÚBEDA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="180" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="305">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/1191e7de603f474ce7c378a4cec7a9f1.PDF</src>
        <authentication>1a39f61763d78fdda407b09a1fad221a</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1963">
                    <text>.IOSF: BERGAM/1\"

....

ROJAS, NIENSAJERO DEL INFIERNO
«La carn e tiembla . se e.&lt;trem ece d e alegría en
Dios vi vo: y 110 porqu e el mot·it11iento el fo, la
carn e pu eda, por sí mi.w 10, ascender hasta Dios .
.&lt;ino porqu e en ella re percut e el corazón con
SI/ latido». Sant o Tom ás. Sum . 3 ~ qu , 21.
«Y sólo el qu e escucha e11 .&lt;u corazón co11oce
los d eseos d el Es píritu ». S:. n P abl o . Ro m. 8 . 25 .

¿ Por qué, e ntre ,-iaj e ros o me n s aj e ros d e l Infie rn o, e nco ntramos
tambi é n este nomlHe d e l Ba chill e r F e rnando de Roja:-, f a moso com o
s upu es to autor de la admirabl e fi cció n dramáti ca , te atral y novel esca,
d e la C ELESTINA? :N[u~· b o rrosa hu e lla nos d e j ó d e s u pa so ; apenas
un nombre y la afirma c ión de hab e t· te rmin a do, acabad o, l a es tup enda fi g uración tt·agi có tni ca de Calisto y Melib e a, a la qu e s in gularm e nte el p e r ~ onaj e de Ce les tina hizo inm o rtal. E s, pu es, p a ra noso tros, este Rojas, un viaj e ro infe rnal desconocido. Y , al contrari o
r1u e e n el c aso d e Dante, su p er sona viva d esapare ce e nt e ram e nte tt·as
H l esce nario fabuloso, c uya rea lidad d e ve rd.ad infe rnal es ta n profunda y pod e rosa qu e ac aso nin g una otra n os It a manifestad o su pt·ese ne ia fi g: uratint. s u il us ió n dratnáti c a d e vid a, co n tanta fu e rza. ¿A
q ué d e b e es ta fi cc ió n dram á ti ca . novelesca ~- te a tt·a l, de la CEL EST I N A , esa int e ns id a d lnnn a na de e xp re:- ió n ta n ,·in 1. esa f ue t·za o
po d er d e cre a c ió n, ese a dmira bl e e;; tilo? P o rqu e nos parece que e ntraiía y d e~e ntraiía co n ;; u _le n gu a j e, t a n real y ,-e rd a de ro, 11na ilu s ión
m o rt al d el ti e mpo ~' de l a m o r que n os e;;;tre m ece 'i va m e n te com o un
n ue vo g t·ito d el Infi e rn o. r n )! rit o hum a no COliJ O e l qu e oím os y
\itn os, e n la vi,·a ll a m a qu e p re ndía p ar a e ter no ca, t igo espir itual a
l os d os a mant es infe rn a les e n e l P oe ma S ac ro d e l D a n te. H a n pasado
d os si g los y t odav ía nos pare ce que Cali sto y M e lib e a p udie ro n e n¡!e ndra rse ~- dese ntraiíar"e ta n ,-¡,·a me n te a nt e nu e:' lros o jos de aq lle Ua mi sm a ll a m a. de a qu e l tnÍ ,.; mo f ne¡!O: ~- qu e. ,;o b re ~ ~~ e p itafio ,
co mo ot ro 5ig:lo tn ú;. a d e la nte soh re e l de l a p are j a sh a ke ;;; pear iana,
p od ría e~ c t· ihir ;: e e l ,-e rso d a n tesco : ·' a 111 o r r h ·a nullo a 11w 1o a 111 ar
pe rdo n a·· .

Pe ro l w~- al go. e n la lec tur a de la obra dr a tnú ti C'a. at ril w ihle a
ese cas i d e;;;co noe id o. e,·,Hli do o e;:c a m o le a d o por ,;Í 1n is nt o. ,-iaje ro
infe t·nal R oj as. qu e no;: p a rece co m o u n a rPpli ca de afi rm ac ión o n e-

�;,!acton tnú, fuert&lt;· que el antor ~- la nllt e rt c o q11e el tiempo y "' "
J icl ,;c¡ru idora la co,tltmln·e: ~a que. los cuatro. n o;; trazan el ámbito
de c~ta rara CXJWriencia po6tica: y ese otro al¡ro, má s fu erte que
rodo e;;o, ¿:' i;,ruc siendo ~no~ pre ¡wnlamo;;~ aquel otro poder, ,u.
perior a Jo~ (lio,-es mi~tno,- , el del hado o Fortuna, o fatalidad o de:;tino!
.\ zor ín ha C:'c ril o 1111as pá;,rina" 111u~· justamente celebrada;; ~o ­
llrC la CELESTJ.\'A: con e l título rk LAS .\TBES. Con ~u precio-a
J;I'O:'a Azorín no" ha colocado ante el libro ll!Ú ¡_!: ico de Rojas como
:m!e la nc¡ración dc ,; u 111i;; nw razón~- pa ;; ió n de se r: cl destino: el
dc" lino que CliiiiJll e lr ú;,ricamcn te ha :' la e l fin,)' para e;:(' fin , (a vida
d&lt;' '"" p&lt;'roonajc:'. Con ,ua\'C ironía emo('ionat!a se nos prc~c nta e n
la,. pá;,rina;: azorine:'ca;: la repe tici ón LenqlOral d e la pareja cnamoYada. ('01110 ;;i nada le, huhi c:'C sul'edi t!o: h o ,· CO IIIO an•r. Se repit e
··n e l ti c ntpo la Pscena primera d e l llllcrlo cuando Ca li slo ve po!"
pr im era vez a ;\'lelibea . Y a;;Í s upon e mos qu e ,-oh-erá s iempre a .. u('f'dcr. Co tno s i no huiJi Pra pa sa do nada, ni pudi ese pa sa r: nada trá!l ico. Y co mo ,. i la fe li c idad d e los amantes. s in con lrati c ntpo ahuno.
: e hubi e~c cuntplido. S in contratiempo, tli ¡_!:o. F ij i· mono,; e n es!~ t6rJIIino: co ntrati c ntpo. ¿_La n111Crle. el d es tino, ;:on un cont rati e mpo
c,piritual riel l10mbrc o para el hombre? ¿Y :' ie rnpre lo ;:on?
En la " páp:inas de Azorín, co m e ntari o ]íri eo admirahle, co m o
1anlos "uyos. a 11n libro clásico , ~ co m e ntari os r¡ut&gt; so n ttna manera
•-rítica :' Ulilís inta d e aproxitnar1os a nu e;: tra se ns ibilidad de leclore~
;:d ual es- , ;:e ,·ie ne n a dar por hucna aquella in;,!enna te,i~ de Don
Juan Valc ra .. cuando, t&gt;xa minando c riticatn e nle la tra¡ric oll tedia inmol'!al d e Hoja ~ . le reprochaba la in,· cro~imilitud de la ~ituación
dramátil'a producirla t&gt;nlrc lo, do~ a tnanl c~: ya qu e és:o~ . h ijos afül··
tu nado~ d e hicn acontodadas familia,;, no tenían por q116 haher confiado ~u an·ntura amoro,a al aza r cele"ti ne,co qu e l e~ pro,·ocó ta n
;Hl\'(' r ~o de~tino, ~ino haber ~&lt;'¡.:uido el camino recto ' norm al qu e
le~ ofreeía a l ntairimonio. ~- •·on .~1. la ~e¡ruridad de ~u \'entura. No
!¡¡nto en e,ta afirmación d t&gt; ,pntido p;;ieoló;,rieo tan n atu ral ista . diríatno~. o rcali~ t a, pero ~í !'Ct'f'a de ella, !e a nd aba t&gt; l f! ran Ju an ele
Ya fd,··, e n ,u Luno~o Df A. LOCO DE LA LESGP A.. al reprocha rle al
;:u!or d e la CELESTL "A , &lt;' lllre ju,!o~ clo;,rio,;. una cierta prc(' ipil a l'iú n Pn el trazo 1le l 1·arácter de Mf'lihca . p r esentúndo la demasiado
poco pud ibund a. dentas iado r úpida ut c nte propicia a eacr en los hra zo~ de su ardiente enamo rado. En las pú¡rinas de '\zo 1·in loma. d i ríamos &lt;jue di ;,r nid ad e~t6!i!'a, al eo rre ¡rirlo, aquel V&lt;'r:'O ca mpo c;nJorino
!JIW, en un eic1·t o modo. le sin·e de lema prin c ipaL ~- que a no;:o!ros
no,: pa rec·e tnu~ exprc"an,en!c cont r a rio al e~píri ' tl mi smo de la !ra¡!i•·onwdia: " T'ivir Ps V&lt;' r JHtsar''.
' · r ·it'ir &lt;'S t'l'r L·ofrf'r", dice Azorín. Conto cuando con!etnplamos
las nuhc::: lo que da título a la e ,·ocaeión azorinc;;ca. Allú , en el
{ondo emociona l de e,:a c\·ocal' ión d e Azorín. a propó:;ilo d e nu e~t ra
CELESTI::\'A. pare ce que r&lt;'~llf'nan otro,: do~ ¡rrande~ le n ta,: románticos que por ar¡ucl tiempo se¡rtn·a tn c nl c esc t!ch aha el ¡wr¡uf'iio f iló::ofo (e ,·antino: el d e fa l'&lt;'fl l' lición kicrkc¡raardian a. !'Otnhinado con

-- 62

�el mito de la v 1wlta e/ernrt de J\iet.r.,;chc. La,; nube~ df' A..:o rín vel an
"unn·rnen te la fu e rza nrdoro;:a ~- lum i no;:a rl e c&gt;:ta~ pÚ¡!ina;; infe rnales; la s qu e ncabó, a su derir, e l de;;conol'i do \'iajc ro d e l lnficrno
a quien ahora r eco rdamos; cor11o ,·c lan. con el tamiz a pa¡!ado de ;;u
\Oz, la experi e ncia, poé tica, también vi,·a rll entf' infe rnal. del pcn ,;a dor d e la Re¡u,tición : y, ni qué d ec ir t ie ne. que la d el tr á¡! ii'O por ta
•le b V u elta eterna. Porque, adcmá;: de pa rf'c·r rnos t rist Í:'i 111 0 vol ve r
a VPr - qu e es la co n sec uen c ia del VP r vo!t·e r l'anrpoamo rino-azo r inc,; co-- a nt~c s tro s tr á¡! icos nmantes : ~- d e voh·e rlo;: a ,·e r tan fe li ce;: . ;;i rrr clancú li co;;. es pr jándose dul cem e nte, mu~- dul cenwntf'. e n s ns propio"
hijo.•. y nietos - voh ·c r a ver pasa r- , lo peor, d e est a re pet ici ón
te mporal es tética - para 11\ zo rín tal ,-e z ron!'olado ra, para noso tro,;.
rnás bien , co r110 para Béc·qucr. desolad o ra , clc;:cs perante- , es la repetición mi s ma: e l volver a VPr inseparabl e ckl ver volver. Hoy
t·onw ayer mruíruw co111o hoy y sii'III¡Jre igual. Ese siempre
iptal, ti ene un eco o reso nan ci a de tumb a; nrás e l aíiadido trajinante
·le andar ~- wular, con 1111 ciel o gris, un horizont e eterno, y sintienclo
e l latir d e nu estro corazón corno e l tic-tac a conrpasado d e una máfj iiÍt w est úpida : esttípirla , porque al pro pio ticl!lpo qu e nos
mid e el
ti e mpo, exclu ye e l contrati e mpo qu e le d a razón y pa sión y ~c ntido
ele perd e rlo. U n lromhrc s in des tino, s in necesidad o fatalidad , s in
juCf!O azaroso rl e la fortuna, si n contratie mpo vi,·o espiritual pos ible ,
!lOs parece ría lo pe or de todo. Y. por de ci rlo as í, p eo r qu
e lrÚ¡!ieo: v
;rtÍn peor que lra¡! icórnico.
También como la DIVJ.:\A CO.I\1EDIA , &lt;&gt;la lrun ra na, y aún d e lllasiado h.u111WW, Co111Nlirt o Tra gico lllf' &lt;lia ele Rojas. h ace su aparición
tempora-l al filo d e dos si¡!los, e n e l cru ce ju st o d e la cr is is r e nace nt ista; ofrecié~~tlono~ s u di úlo¡:ro entre l os té rrninos d e humani smo y
!mmanida d; co m o e ntre aquellos o tros rl e ni ;; tiandacl y cristianism o
la DIVINA C0::\1EDJA ele Dant e . M ás lard e :w rún los d e ci,·ilizació n
~, c ivilidad , e n la me teó rica cri~is el e la tlf'vo lnción Francesa, d el
ilumini s mo racionali ,; ta. En efecto, hu rnnn a. derna ~ia clo hnmana, l e pa rece r(t un si¡!lo ckspu(·• a CcrTantes la inrnortal CELESTI~A. Lo qu e
nos dirá con su Janro ~ Í :' im o juicio de qu f' sería di ,·ina s i e n c ubri e ra
lflás lo humano. ;.Y por q né o para qut- cnf'ubrirlo ? ¿,Y por qu é o
para r¡u t- di,·ina ? Lo mi s mo, sólo r¡He al r en-;~, podría d ecirse d el
fiOPIIW sar ro d a nte;;co: qu e se ría má s lrurnano s i
nos encub ri e ra lo
d ivino. Cosa qu e tampoco me parece que te ndría muy claro se ntido.
Precisa me nte, una el e las má s honda s y veraces afinnacion es qu e sacamos de la l ect ura el e l a CELESTI. :\A, es la ele ;; u exp e ri e ncia infernaL n eg:ándosc a cncnbrit· Jo hum ano, y manifes tá ndolo ta n expresa, tan ex pre;;; ivanrent e e nce ndido por la llama espi ritu al d e ~ u
Jnfie rno. Pues lo dPmasiado humano de es te rnundo celestinesc o, d e ntro d el cual pe re ce n lráf!:icame nte enlazado~, y d ese nlazados, Cali sto
y Melibea, es s u demoníaca , sa táni ca espirituali clarl; su fu e rza , diahólica, d e acusación espiritual pura. Que es o es Celestina, sobre lodo;
y en la que se separa ~' difrr r nria fundamen talmente ,]e tantas otras
co mo 1a prece dieron y la si¡!u ie ron en la ,-ida ,. e n el a rte: una fuerza

-

63 -

-

�es piritual. Lo que la ca ra c te riz a tan di s tinta de una Trota c onv c nto~.
su g loriosa ant e ce~ora c~paiio l a , co rn o de la sn no m e nos inmortal
s ucesora , G e ranla: por· citar· ~ ólo aqu e ll as dos na c idas , inmortalm e nte,
d e las m e jores pluma ~ : Juan Ruiz ~- Lope. E l a c ierto p;e niaL como
' uyo, de la af irrrr a c ión cr-ít ica de !VIe né ndez P e layo, c rrya intui c ió n.
¡·omo sie mpre ce r·te ra, nos ori e nta en es te se ntido, f ué hab e rle ll a rr rado
a Cel estina , tan ce rte ram e nt e : S én Pca con faldas . ¡Qué e;; t upe nclí;;: irrro
a c ie rto d e crítica d e finición! ::'lo se aclara con es to e l mi;;t e rio cel es tinesco: pe ro se le e nfoca ju s tam ent e: ~ e l e ce n t ra , SI' l e s itúa. ce rcúndolo d e osc tH·a so mlH"a, qu e a¡n is iona ~- define su lumin osa re,·e lación nri s rrra.
C u a n do, a pro pósito d e Sé neca , via j e t·o d el Infie rn o, evocanro;;
la lección trá ¡_!:ica , filosófica y retórica. el e ,; u es toi c i;; mo , no pensál .amos tod avía , corno ah ora. e n que tan treme nda co njun ció n d e términos extre mos pucli e t·a fundir se alguna ,-ez co n aqu e l otro, qu e m ás
pare cería co ntrad e c irlos : e l ele l a racionalidad moral de lo có mi co:
d el es píritu , como s i dij ése m os, ele la pintura , aprisionando luminosam e nt e e l otro, osc uro, te nebroso rle la mús ica: el m Plos orgi ásti co y
sa c ramental; como s i un sentimie nto tr á¡_!: ico de la vida , jun táml ose
con e l có mi co, produjese, n o un m onstruo híbrido, p;o r¡_!:Óni co ( centauro, sátiro o s ilvano ), s in o al hombre más humano pos ible - ;;: i 110
y a humani s ta ni humanísti co, eYocaclor de monstnros míti cos- : y,
¡·o n é l, a la pareja lrurnana más hum anam e nte amorosa - y ha sta humanís ticanr e nte e n a rrr orarla- : vícti nra , como antes Tri stán e I sol da.
d es ptr~ s, Ro rrr eo y Juli e ta , no d e s tt pr·op io amor so lam e nte. s ino del
.rrnor, artifi c iosa m en te e ntre,·e rado d e un espanto;;;o h ec hi zo : e l c uaL
I"S piritnalrrr e nte los e nven e na y ca u;;a la mu e rt e : una rrru e rt e qu e es
un con tratie rrrpo Ps¡Jiritua l, ex pres am e nt e determinado. es to e;;: u n destino: como una trampa d el Inf ierno.
La im·e ne ión rk la CELESTI~A , como la inYc nc ión del QCIJOTE, se¡_!:tÍn nos dijo e n urr admirab le e;;;tudio cen·antino Manu el
Azaiía. no es la im·e rwión de un sol o p e rsonaje, ni s iquiera d e un
personaj!' tan significat iv o, como tlir·ía .M alraux. ~ in o la im·c ne ión
d e un mtrr1do; y alror·a aiiadiría. e n e l se ntido m e tafís ico h e icl ep;~e ­
r iano, qu e Ja inve nc iÓn de lln JII U!ldo frent e a un CO S !IIO :i . rn rrrundo
qu e se op o ne a un cos nJO:i ; prec is&lt;mrcnte po r ~ u afirurctci ó n humana :
t an lrumana , ta n de m as iad o humana. en el QC IJOTE como e n l a
CE LESTI.l'IA: aunqu e no lo ~ os p ecl r a;;e as í Ce rTa nt e;;. Y es te rnunrlo.
e l d e la tra¡_!:icom e dia de Roj a;; . e nlaza en s u úrrrhito una vi;;ibk !lualid a d te nrporal: l o qu e ;;e h a ;;;eiíalad o. hi stóri cam e n te. como ole dos
,·c rli e nt e;; que se juntan. ~- rniran . una lraeia atrá;;, a lo p a;;a rl o. y
o tra ha c ia ad e lant e, a lo ,·e nid ero; una Yerti e nt e m e di eYa l. o' ra re n ace nti sta . D e tod a ohra pot·l ica es paiíol a ha sta d XVII ;;e ;; uel e dec ir
c·sto mi s m o : tanrhi é n se Ir a di ch o del Q l.T U OT E. E;; a Edad M e di a
q ue se ;;; up o nc por la c r í ti ca lit e r·ari a o hi stóri c a qu e n o a caha rnrn ca
e n Es paiía 1 ta mpoco e n In¡_!:lat e rra 1. e,; la qu e da s u ;o abor m ús pro fundo --d ire mos tarnhi é n qu e infe rnal - a l os frut o~ tardíos o te mpran e ros de es ta s li te raturas p o~ tic a ~ . S in e mhar ~o . para n o pe rde r·

-

6-l -

�nos e n ge ne ra lidaJ es ta n Yas tas. prer ise m os lo qu e qui e re d ec irse, SÍ¡!·
nificarse, con es ta du a lid a d . H ay, efec tiTa m e nt e, e n la CE LES TI~A,
1111 nwnd o qu e parece arrai ¡!a rse to clavía e n a qu e lla s front e ras m e·
.li e Yal es, e;;; p a nt a hles o e n ca ntadoras, o e~ pant a hl cs ~- e n ca nt a d or a~,
c uyas p e rspec ti,-&lt;H• apare n tes nos co nt ó y ca ntó di v inam e nte D a nte e n
ou poe m a. Parece n. e n ef ec to, Cali ;; to y iVfelih e a, com o un si¡!l o des JHt t~s l o p a rece rá n R o m eo y J uli e ta, e n S h a kes pea t·e, d os am a ntes salid os d e la mi ~ m a Uama qu e P aol o y Fra n resca; di ¡!O d e otra llam a
1·o nt o la wya: id é nti ca a la s uya . T o d o lo qu e a l os amant e~ ;; ucede.
y l o qu e és tos lt ahl a n ~- di ce n, pu ede p a rece rn os reso n a ntP el e esa
luminosa ~' somh ría trad i ci ó n d e su mund o pasado. P e ro n o podríam os d ec ir l o tni s nto d e Cel es tin a . Y no po r al cahu e ta, s in o por d iah ó li ca. Ya sé qu e Slt s a nt ececle nt es, so bre to d o a tra Yés d el t·o m á nti co
5Í¡! l.o XV, no lP pre;; ta n tan e xclu s iva s ignifi ca c ió n . R eco rd e nt os, d espu és del LIBR O D E L B UE::\ A MOR. el CORB ACC IO. S in o h ·id ar el
D ECAME RO ~ n a turalm e nt e . Y ta ntos o tros tes tim o ni os d e es piri tuali sm o sa táni co a nt e ri o re;; a l XVI: al sa túni co s iglo XVI. P e nse m os.
¡,ohre tod o. e n Ma qui a,·e lo. P e t·o l o q ue e n nn e:c" tra Ce les tina se a f irm a, al p a rece r, co n pura no,·c dad , es la nut c nti c idad e quí voca d e s u
f ue rza es piritu al que ca mbi a, t ra sforma, tr asfi ¡! ura, po r d ec irl o as í.
u n cl es tin o. E l propi o ;\l[e né nd cz P c la yo c reo q ue fué el prim e ro e n
in;; istir e n es to : l a aut e nticicl a d d e l satani s nto celes tin esco : pe ro cr eo
ta mhi é n q ue el gran m aes tro l o r e duj o d e m as iado exc lu si n un c nt P a
la fi gu ra trag icó m ica d e Cel es tina : y de es te m o J o no se ex pli ca la
fu e rza es piri tu a 1 que cambia . t ran sf o nna, t rans fi ¡! ttra . po r d ec irl o as í.
prec ipit á nd o lo tr úg icam e nt e. al mLIIHlo. o a l d es tin o de l mutHlo. qu e
l a circ un da . Po rr¡ ¡¡c Ca li ~ t o y :U e l ih ea ca e n e n l a tram pa infe rn al c] p
u n des tin o trág ico p o rqu e e~e d est in o se lt a te ji do, cuid a d os am e nte.
pa ra a pri s io n a r e n ~ l a l de m o ni o 1 e~ dec ir. un es p íritu 1 po r l as m ano;; mali ciosas d e Cel es tina. E l hil a d o cel es tin esco j uq!;a el mi s11t0 p a ¡.el tt·á!! ico qu e el fi ltro a tlt o roso e n l a p a r eja m e rli e Yal : no cu m pl e
ll n d est in o. lo crea. A C al i~ t o ~- ~'Tc lib ea ta m poco l os mata Lt· ág ica m e n tc e l a mo r : l os m ata el h echi zo .
E l equ í,·oco celest in c;;co. co m o má;; tard e el ;;lt ake;;peariano. - que
ta t11hii· n e"n f'sto le e;; d Pud or S h akcspe &lt;tre a n ue;; t t·o Séneca. y al
m u n d o !r ál!icó mi co senequ ista. se ncr¡ ui ,;ta -cr i,. ti a no. crearlo por Rojas- . e l eq tli,·oco celes tin esco co ns iste en dejarnos indcciw , imprc ci,-o. e l punto d P en lace en t re e;;o,- do;; podcrp,- que actúan con;;tante1Jtentf' Pn lazado;; en toda la comedi a. eo 11 t0 lo trú¡!ico Y cómieo en
e lla: lo mus ica l. tamlJit;n. ~- lo pi ctó rico. Eq11ÍYoco. qu&lt;' ltaltíamos
~eiíalado exprc;;am c n tc en la escue la estoica cspiri tu ali,.ta: ~- . lliLI\'
expresi,·a men tc, Ptl Séneca, c uando, se¡!: t'í n e;;;a creencia. hu,-caha y
r&gt;nco n traha, o c re ía encontrar. en el corazón oscuro d e la lla11 ta. no Ya
el alma del fuego. ,-ino el latido palpitante de la d iYinidad: el pulso
de Dios ,·ivo. Esos lín1ite;;, esas fronteras entre lo es p iritua l y .l o
ma te rial , lo nat u ra l ~- lo ~obrenaturaL - que el ·E,·an!!c li o del Cris to
se¡!lÍ n Sa n .Juan , diferenc ia. ;;ep ara de modo tajante: la ca r ne y el
espíri tu- :c"C n te h·e n a junta r df' nuPYO confundiendo sus término"

-

ó5 -

�mÍ :· iliO• , -u ~ c x l r C!llO• . al iO('ar, c : ,-a r i;m d o con~ta n 1 P mcn tc e n \r c ~i
l os lind e ro , d e Hl~ front e ra ~. Y la ilu~i ó n d e a mor. ¡!e lll' radora del
d e~ !Í! IO !rÚ ¡! Í('O e n la a \·e nt u ra d e,di c hada de nu e.tro C &lt;.~l i;;to
y Nl e lib ea, coliJO lo fué e n Tri otún e h o lda y e n France,.c·a ~ Paol o: ~ lo
,erá e n Bom e o ~- Ju lie la (" qtut n/o dol f'l' f W IISÍI'r , qua n lo disío - 11l f' II Ó
NJ .~ t uro al dolur·uso ¡)(lsso !'" ) no . ah e on o,; nun ca dónd e d e ti e n e
s u latido: co 111o e l fu C'¡!O n ri,; ono. la Jla111a q11e l o,; qu e m a : ni lt a ,; ta dúnd e
a rd e por la int e n -c n c ión rnú '" ir a d e l h e(' lti zo : c uando lo,; propios e namo r ad o~ i1-m o ran , al c;; larlo, ~i ,;u encantaon icn to c;; nat11ntl
o no:
:-o bre natur a l 1 ~- a~i ~ c lo parec·c 1, aunque ar 1ificio;; ;1n1 e nt c pronJcaclo .
E n a l¡!una part e d e la C ELES TI\-A "e no • dic·c que "'el hn en
n at11ral e;; o ri ¡!e n riel artificio '". E~to p arl'CC a rran ca do . n o ~a el e ·lo;;
Jabi o,;. :; ino d el corazón el e nu c ,;tro cordohc:,; e ,.t o ico. Y e,; tan Ye rd a d .
que nin ¡! tÍn c,.t il o no,; p ar c('c la n a rl !f ic· io,;o CO!llO el que no;; cxpre ,a
1 n la ;; p Ú¡! Ín .t,; d e l a tra¡! Í•' omc dia imnortal !a nat n
ralidad n1Í :' 111 a d e
, 11 f i¡! ura c ión n1ú, ,-¡,.,1. -\l ¡!u n a ,·ez e;:ni hí \·o. el e
jm en., que '·e n la
onuj c r la naturalida d e - el ,;up rc nro rcf in a 111i e n to". Y e;; to pued e a ca.- o . con ouás just e za. no ~a súl o ju,i ic ia . d e ('ir,;e, cn ¡!Cne o·aL del art e.
,¡ ,, cu alqui e r for1n a '¡,-a d el arte po!~i ico. L 'l artif ic io, idad re tó rica.
r·o n w fil o~ó fi c a y tr &lt;l¡! ic a . de n to e,.: ra C ELE STT"-'A. ire ;; ,· er-e ~ ,.;encq ui..;ia por c,; to -- como una :•o la ,·cz cri ;; t iana por la pureza e;; p iritual
,a t á ni ca qu e c n f' ll a .• e afirma- e, tan patente quc a c ualt¡ui c r lel'!nr
J!J C h a5ta rú con r cc ordár, cla . Y no c, qu c ,; rr ~ fo rm &lt;h' el e cxprc,; ió n .
po r a l ejada:' cn e l licrnpo. pu c clan rc,lll l&lt;!rllo..; . en :' ll ]el'lura ac t u a L
an ;o cn}nica,; po r a rcaira ..; : o no e .; ,ólo por c;;to: p o r ,;u con:'lnH·c·i ú n
~ - ,·m·a lll! la rio , tan ('aractcrí,- !ico,-. ~ - aún d i r íarn O:' . ta n iwbe lin
os o
;drt •er esr· os l torla la a rquii e&lt;' tura dc la lntt:icolllce lia pudi e r a dc ei r:'C
•JHC lo C:' , platcrc,.;c;o. f'n e l sentido d e que ;;on formas e 'i:prcs i,·a,. el e
,. u t ie n1p o hi ,- tóril'O . como una prc,.;a f(IIC rCCO¡!C la, ollara,·illo, a s conicrrte,.; d e 1111 habla . toda da latinizada. pcro ya tan \ ' Í\' &lt;1 : la que al
fi n aliza r el ~ i¡!lo XV c,op a ií oL nu e~ tro ,i¡!l o d e lo;; Cancione ro ,; ~- Hom a rH· e;;, ini c ia l o;; si¡! los d e o ro en nu e stras let r a;; l. ;; ino porque. e n
-í rlli~nla eon ,.; itl c rada, :' U re alidad de ,·crdad pot'·i i('a, ,.; ¡¡ propia exp Pri c n c ia d e la p oe,.; ía , n o:' I!IUC:'t t·a un ¡! 11:'10 tan e xces i,·o. t a n refinad o.
po r lo n at ur;ol. que Sf' ext'c d e con ,;u frui c ió n \T rh al mi ~ nw , nm c ha ;;
Yecc;;, h a,.; t a l h~¡!a r a 1111a pro lijidad p a lahrc ra qu e ;; o!Jrepa,;a la n e ce , icL: cl el e l a ~" X pr e ,ión con , u placer Yi c io;;o. Y aqu í fif' lo lnunanÍ:' tico
,. h :l:'ta p et rarqui;;la , e~ d ec ir, l itera riam e nte , lo rnú ,.; h u lllaní;; ti co d f'
todo. d e un a fit'('i ú n fi ¡! tnati,-a , que. a pe, ;u· ele eso . ¡·ontra:'ta rl e t al
m o d o co n e l pc n,a r y ,p ntir hulllaní,;t ico rc n ace n ti,- ta . C ri :'Íi' Yiolc n ta
el e! ;;c ntido hutnano d e l hui!Jani s nt o n o;; c x pr c~a la CELESTL 'lA. S u
im pu d o r exprc,i,·o, la pro ca c ida d ,. d c,yer ¡! ii e nz a o d e ;;fa c hat cz, ta n
expre,; ;JJ ncnt c ex p r e~ i ,· a . de a l ¡! triHI~ c;; cc tw ,-. ~, e n ge ne ral , d e ;; u lc n¡!n aje có llli co, n o, ha poclido co nfundi r , ohre la int e rpr c tac·ión d e Ell
rl'ali '-' 1110 o Y c rit-~no illla¡!in at i,·o . pa ra e re arno,: ;;u ilu , ión d e ,-ida .
teat ral ~- no,·c le,('a: t'O n lo qu e c on t rih u ~· e a ha cer n os p e n ;; ar qu e no
;;ohrc p a;;a es o~ li111it c:' r. parcnte,; d e ,u propia époe a: ;;in afhe rtir
tju e la ob r a de poes ía no r efl eja una (·poca hi ~ tóri e a . ni aún c uando
66 -

�11ta' no~ lo parece, ,!no po rqu e c ,.: c,.;o. un reflc jo. un e,peji,nJo de ,u
tTC&lt;H' Jon mi EnJa. La o hr a r¡11e ha r·¡• c~ ¡w r· o, conJo !a CE LESTI~A. ,-e
opone a HJ é po1· a L en cirr :o nJodo. la de, : r uyc: para redu c irla ~­
l r an,fonnar!a en ' 1! nuc,·a iJwcnción ima~inatiLt. E~ i a dualidad del
fc n ónJeno e,;!l-tico e n la ohra de arte poética . ha Fido JIIUY cer!t'rarnc nic ,.;ciía lada por Ban d clnirc cua ndo c,.;nihía:

.. El pa,;ado no e,- ,; olan Jcntc inte re,.;ant e por la hC'IIcza que de é l
,.upieron extraer !o, arti,ta,- para tjl!i e nc ~ e ra prc,-entc. ,.;ino l :nnhit~n
l'OJII O pasado para no." oi ro,. por ,; u ,-a lo r hi ,; tórico .. 1 ho~· diríamos ,.;u
,-J,T JWJa o ,.;uperYiYc n r in 1. '·Lo mi~mo sucede ron C' l prC'"c n lc. Ei plalTr que no.• cau:'a una rcpre,.;entarión artí,.tica lu na (' JTaciÓt J o in'· cm·ión poé tica 1 de lo pre:'C'niC'. no ;:ó[o :'e refiere a l&lt;t lwlleza que
puede rcn•,;tirlo 1 a ~ 11 C" J"T"ió n 111i,..na. a HJ l'orma 1 "1110 a ,;t J l' ua!iclatl d f' ,er para no~o!r O :' e l pn':' ent e'·.
Cualqui era ti empo pa,ado es m e jo r - decía C naJIIJJIIO:

I'S

,- no

fu1; .

Y Azaiia en HJ cn,ayo wl11·c el ()PIJOTE, c¡uC' he J'ef·orcbdo
.: nt e,-. no,; aclara la dií'C'n' JH'ia f'ntre colllelllpOrancidad ' actualidad
dd ff'nóm e no artí,-tico. de la ohra po(· : ica. Del (!t'LJOTE como de
la CELES T L\A. ¿_pode nm• de c ir que HJ al'lualidad ,oc !a dan lo,- ,;i.
con lf'l!lpora nC'idad :'C 1.1 quitan'? Pero hC' aquí al~o m ás
inqu ieta nt e a tÍn. que :' i ~ uiendo a B au delaire tic ntH' ,·o . ex pr e ~ar í an10 ~
de e;;te modo : la coinc it kncia de un mome111o hist órico con 1111 1/Js~ l o,. ~- i'lJ

la llll'

t•lerllo.

l -na teo ría. r¡u e Buude/(lire llarna racional e hi ~ tórica de Ia h e lieza - p e n ~emos en Dil tC' ~ ~- } leJH··ndez Pela~- o - co n!ra una tt'oría
: dJ~oluta ~ - úni l'a. Jllllt'stra. ~C'~J-Jn el poe: a , qut' en lo I1C'IIo ha~· ;;ie mp r c una tloldf' com po,;ición. altllfJllf' ia impresión que produzca sea
11na. '·Porque la dificuitall de di,; cernir ~ - se pa r ar ;.;¡J" elenJentos Ya·
l iaiJIC's - e"n ih e Baudelai rC'por la imprt';;ión úni ca que produ cen,
no quiere decir que e~ta Yariedad en su f' OIIJpo~ición no exi s ta . Ha~·
11 n clcrncnto t'!erno. inYariahle. l'll ' -" cualidad f'S C'xtraordinariamentc
rlil'íc il de determinar: y otro clc; neu lo re la tivo. circ un::tancial. qu e
J'IIC'de ser. de una ~ ola ,-ez o :: uce,; i,·am e nte. por ,;('para do o e n con.i rmto: la época, la moda. la moral. l a pa,;ión .... , Sin C'&gt;'ll' ,;e¡! undo
el e mento. f[lJ e "' eo nJO una ell': oltura de l otro - no;; dice e i pot'la-fl ll t' este otro. e l e:'e JH·ial ~- pe nnanente. no podríamo~ apropiúrno,.lo.
por inapropiado, JH t'l'i~anJenlf'. a nue,.;tra na tu rakza lnnnan a. E~to t'&gt;' .
f(UC' la actualidad dt'l art e ,;ó lo puede h act'I'SC' no ,; dectÍ\' a cuando la
l'Oilt en qwrizamo~:
h ac ii·ndola ¡·onle111poránea nuestra. "ÜC',;afío a
cualquiera para q11e Jll t' d e mllf', l re - concluía Bandclairequt' p]
más pcqu c iio fra~m c nto de b e lle za 1tic pocoía 1 no contiene ~it'tnpr e
Ci' to ;; do,; e lem e nto;; ... -\ lo,; que ll i r ía i~JO,; . escolá,.;ti canJcntc. ;;u c,cncia
y su exi~tencia . d t'tt' nninúndo ~c la primera por la ;;e~unda. O ::ca. e l
ins111111 e elf'rtiO por e l IIIO!II t' II IO !tisróricu.
Dios nos libre de ac e pt a r t' l d e~a fío tle BaudclairC'. l&gt;ir c mo~ . mú ~
llumild e m cn tc, qne &lt;'liando &lt;·ontemporizaJliO&gt;' C'Oil la actuali dad ac·
!u:rnle d e la CELESTJ \ \ , e~ta prodi ¡!io•a obra poi·ti1·J cxi~tcneializa
';11
e~eneia lra¡!icómi ca, Jnirúndono, diali·ctit·&lt;Hncntc. COli JO quería

-

67 -

�BaudeL!ire, por cualqui e ra d e esos cnatro lados qu e, como e j e mplo.
propone e l poe ta ; l a dos circunstanciales, e le me ntales , ~e d ete rmiJJantes d e s u ex isten c ia poé ti ca mi s m a : la t;poca, la moda, la moral,
la ¡wsiún . . . Es dec it·, las ca ra s de l a vida te mpontl del homhre.
Por eso , es ta \eoz huntana - y no sólo s umaníst ica- no ~ habla tan
es pantabl e mente de l Infierno : y s u ¡rrito, ;o u m e nsaje. es tan puro.
li!n hondo, tan ab soluto, tan ve rdad e ro, que no acertantos fá c ilm e nte
:1 dilu cida r ú e~ te m e nsa j e es d e d es prec io o de pie dad: de de;;es peración o d e amor y es pe ntn¡¡:a. Este mis te rioso, d esco nocido 'eiaj e ro o
mem&lt;ajero infe nwl , e ludió, esca moteó, cuidadosa m e nte, con su ausencia, toda la r es pon ~a hilid a d p er son al d e ,; u ¡r rito. Hasta c uando se
~C xculpa o ex pli c a en s u prólo¡ro, se e nmasc ara disfrazándose co n paJabra s qu e no son su yas : y tra du ce al P et rarca di cié ndolo, o sin
decirl o, e nt e r a m e nte: pe ro eso, nos afirma qu e d e ja paso lihre a la,;
rlisp utas de ,; us lec to res: ~e n que torio e n es te mundo es lu c ha . pel ea.
hntalla in e ludibl e:
'"Los ti e mpos co n ti e mpos co nti e nde n y litigan e ntre s í: un o a
uno y todos co ntra nosotros''. 1" Trernen las ti e rra s. ondean l os m ares.
e ! aire se sac ud e, SIH' nan las llamas ... - cr e¡mnt flamma e- " J; " que
;nÍn la lllisma vida de los ho111bres, si bi e n l o miramos, desde la prim e r a e dad ha ~ ta que blanquea n las ca na s, es h a ta lla " . . . As í que,
(·ua ndo di e¡¡: pe n &lt;o nas se juntaren a oír es ta co lll e dia. e n quien quepa
es ta dife re n ci a de co ndi c ion es, como su el e acaecer, ¿ quié n n egará.
q u f' n o ha ya contienda en cosa que de ta11ta s marwras Sf' e ntienda ?".
" El mal y el bi e n , la pr o~ p e r irl:td y la acheroidad. l a ;do ria Y
p en a, tot!o pi e rde con e l tiempo la fu e rza d e su acelerado prin c ipio " .
Es ta se ntencia se n equ ista de la trag:icomedia ele Rojas re pite el tema
•le la te mporalidad co n los acen to:; qu e ya l e co noce mos y a que
había dado ex presión inolvidable. ap enas Yeint e a iios atrú~. J o rge
:\'[a nriqu e: " Pue,; los ca;;os d e a dmira ción , ~- ve nidos co n g:ran deseo,
tan presto:; como pasa rl os, oh·itla dos. Ca da día ve mos nove dades, y l a~
o ímos, y l as pa,;;amo;;, r dejatuos at rás; di smi núyela s el tie mpo, h ácelas cont in g:ib les. ¿_Qué tan to te m a ravi llaría si dej ese n la ti e rra
te mbló, u ot ra semejante co,;a, que no oh·id a:;es lueg:o ? A:;í como
hel arlo es tá e n río. e l c iego \ee ya , muerto e,; In padre , un r a~· o cayó.
g:a nada es Granada, e l rey e n tra h oy, el turco es vencido, ec li pse ltaY
maiiana , la p uente es lle ,·ada, aquél es ~· a o bispo. a Pedro roh aron.
Iné,; ,;e ahorcó. ¿Q ué m e dirás :; ino que a tre:; tl ías p asados o a la
~egu nda Yista no hay quien de e llo se rnaraviJJe? Todo es así, todo ¡ursu
de esta IIWnera, tod o se o l vida , todo queda atrás. Pue,; aú será es te
a mor 1 de mi amo - dice, sig:ue diciénrlono,; Sentpro nio- 1 cuanto
má s fuere andando. tanto má;; di sminu yendo; qu P la costumbre luenga lliiWI! Sa los dolores, afloja y deshace lus deleites, des/lll'llf!,lla la s
maravillas" . Y s i esto se n os •l ice del tientpo. apenas comenzada la
comedia ( e n el Ac to 3'1) oig:arno,; l o fJne se nos dice, por boca de la
111i s mís ima Cel es ti na, también a l entpczar e,-e nti s mo Acto, d e la muer·
te: "¡O h muerte. muert e! ¡A cuántos d eFcons uela tu enoJosa ,-i•itae ión! Por 11110 l [IW co mes ron tie lll fJO, ror ta s mil en agr(/:: .
IlOS

-- 68 --

.'

�Pue;: pew:emo;; ahora e n aquello;; término;; qu e :l.ete rminaban o
d efinían el ámbito es piritual de este mundo ilu so r io, de es ta fi cc ión tan admirabl e. E l tie mpo y la cos tumbre, el amor ~- l a muert e,
eran Jos nombres con qu e los se íialamos. El propia poe ta , maliciosam e nt e esca mot eado, pe ro al qu e conocemos por es tas y otras tanta s
;:e nte ncia s de la tragicornPclia , --deiPitabl es fon!P cicas d P filosofía --,
nos Jo dirá corno filówfo, e n efecto , y re tór·ico. v trá¡.ri co, todo junto
-- nos lo ha venido di c ie ndo con su inacababl e palabre ría- , cómo ,
esos término;;. nos ofrece n la dim e nsión o dim e n;; ion es fi ¡wrativas de
Hr mundo: de este trá~i có 11ri c o mundo human o .. fr e nt e a l co;omo;;; . R ela cione mo;; estos término;:. po r Hl!• nombres . con aqu e llo;; otros qu e
ahora acabo d e r ecord a r. los qu e Baudelaire nos di ce . como e j e mplos
fJ U C hulJiesen Yenido a ;;; u p e nsami e nto es pontáne am e nt e. ;;; in bu scarlos : la é¡wca, la moral, la moda , la pasión ... : " La m orla - esc r·ibía
e l mi ;;;mo poe ta- e;;; l a má ~ cara d e la nnr e rte " : " la cos tumbre", hahíamo,- pem;arlo muchas ITC&lt;'S, que " es máscara del ti e mpo" . Tod o. la
,:p oca , la moral , la rnoda. l a r·os l.umhre, l a pa;;ión . .. son cosas que
nos pare cen en cad e narl as e n el ti e mpo. o por el ti e mpo. tre me bundo
.J e ,·orador saturniano de nu es tra vida. Pero ¿. ~- el a mor ? . ¿. ~- la muerte ?
L a nnr e rte. por uno qu e come con tiempo, corta mil en a[&lt;ra:::., n os rli cP
Pf ta S /&gt;n eca con fa/d, s, es ta e ndiablada Cel es tina. Lu e~o . no n os par ece &lt;JU &lt;' la rrnwrt e y e l tiempo Yayan ;;; iempr&lt;' r11u~· aco rdados. A l
co ntr a rio. ,;e diría qu e e::. e n efec to. como pe nsanr os , la nHwrtc c n emi ¡.ra del tie mpo, contrari a s rl\·a: ~- por ;:erlo &lt;k tal m od o. llll Ye r&lt;larl e ro contr a ti e mpo &lt;'i' piritual para el lromhre.
P e ro , se~ uimo ,; preg untando. ;. ~- el amor ? E l hilad o d e Cel es tin a.
('0 111 0 el filtro 11HÍ~ J r o de rrri stán e Isolda , cont-i e ne un poderoso h echi zo
es piritual: tan pod e r o,;o (' n la l e ~' e nd a mítica d e los e na 11rorados f am osos qu e en ;; u acc ió n o pa ~ i ó n d e fu ego (lura to rla b ,-ida . y aún
pe rdura m á;; a ll á d e la mu ert e. E n e l hilad o m &lt;l¡.r ico d e Celes tin a Ya
p r e~o e l es p íritu . un e:; píritu. Co rn o tamhi t; n e n a qu &lt;' ll a~ p á¡.r in as d el
l.a nza ro t&lt;' :· la H e in a G in e bra qu e Je q · ro n jun to~ F r an c &lt;'~ca ~· P aol o.
E l esp íritu l un ··e,; píritu &lt;l e a 11ror"' . dir á D a nt e 1 q ue ent ra p o r l o;;
ojo;; o po r ]o,; oírlo;; o po r la boca . qu e e n t ra po r lo" ,:e n t irl o;; t odo~.
pa r a pre nde rn o;: en la sa n g re s u in1·isih l e lla11r a. ll ama ,.¡,-a el e a mor,
ll a m a in extin !-!:uibl e. p e nlurahlc. e te rn a. 11rás acá y m á;; a ll á d e l a
m u e r te. Y só lo la arh ·e r t ir11 os &lt;' 11 s u f ro nkra. Só lo p o r la mu erte l a
Yc m os si n 1·e rl a o s in mir a rl a: la o ím o;; ;;; in o írl a o s in e,;c rwlr a rl a: eomo
música d e la sanf(re. qu e e:; e,: píritu: como e;; a o tra nHÍ si ca d e fu ego
q ue canta tambi é n c r&lt;' pitancl o . S u e nan la s llm11a8 n oo: rl ice R o jas. t rad ucie nd o el latín d e ! Pc tra rca: s uena n , can ta n, c u a nd o cre pi tan : l a;;
Jla m as qu e oc ult a n e n "' " co ra zó n somhrío. el la tid o. &lt;'1 pu lso el e Dio,y j,·o. ;.Cóm o podr á co ntra c;;a ;;;a n¡.r re. con t ra e,;e fuc;.-:o. Yc ncer l a Y O ·
lunta cl del esp íritu mali g no. l a acc ió n p e tTe r~ a d e Cc l e~ t i na ? "Unas
alm as se pu r ifi can al ard e r ~- o tras si.' co m·Ulllf"ll ' ·. esc ribirá Sa nt a
Ter esa. Si a rd e y se com ume ta n pro nt o a nt e nu e;; tro;; ojos y oírl os
e l am o r hum a n o d e Cal Í¡; to ~- ~ klih e a : ¿ qu é d es tin o e te rn o l es a~ uar­
rla m ás a1l á de l a mu Prt e a esto;; i nfer n a les an ra n te ' ? ;_E l llr Í,; nr o q ue

69 -

�a F raiH 'ebca y Paoio: el de !111 Infierno e tern o de amor·~ i{c corde mo ~
aqncl la fra~c ca ld e ronian a de un ¡wr.;onajc dramúlil'o &lt;Jdmirablc. en
una admirable ('O m e dia de nue~!ro (~aldó,-: '" nl o ..: condeno al amor".
;.Y e~ c~c nwn~ajc d q condenac ión eterna al ¡;nwr el nwn,-ajc infernal
~ Ir urnaní~i m o de la t ra¡!;i!·on rc!l i a de lloja,; , para no,o t ro,.: '? ¿,E 1 111 ),.:mo
de la con d e na ció n dantc,;('&lt;l: '·a n:or ch'a nullo amaio amar pcnlona"'!
E~ F~ta terribl e , c~ p a nto.:a ,-errlad. no ,-a dc,;nuda. ,.: ino de,.;t ·ar nada, ,.
dt&gt;~carada. la qu e n o~ dic e , junto a lo·,. e, : upendo,; anrant!',.: - ju,·e¡;.
tu!l, h e rm o,llra. bondad. d(',;eo, ,-i da . .. - Lr ¡!;a rahatuda pu la vieja, alcahueta, ('Illplllll la da, acuclrilLrrb . ha r hurla, robada ,. as('si11ada C e le,;tilla . G r ito. a ullido infe rnal d Hl~ o , •IW' ,.:e enm¡;scara de {'Ó mi co
e - panlo para arrancarno,;, arrel1atarno.• tld corazón . d(',;f!:arradorailren le. la trú¡!;i!'a p iedad .
La lraw'd ia no,; c u ra •k c,;panto por la pi(' d atl; la COIIlf'tlia. qu e
e.• ~icrnpre. t&lt;Jl \·ez. u n a t r a¡!;e rlia Fnm ¡.¡;;('a rad a. n o" t·ura de la piedad
por e l espa n to. La tr.r¡!;ico rncd ia. que en la,.: dirnen,;ione,; irua~:inati \· a,;
r¡nc Y(' ll ¡!;O ,;eíia l á nd o le, f ué u n inferna l i m ·en to e~paiío l , piadoso y
ei'pan tahlf? a la ,·ez, n os d eja perpl ejo' e n t re lo,; dos extretllos: el de
!a piedad y d del e!'pa n to. deYoh ·iénd onos tlel u no a l otro. Y es a este
ril m o . a e~tc lat id o, cor11o al de L1 ,;an¡! tT , como al rle la llama ('rep ita nl e, a l q ue se p ul,;a n uestra tr a¡!;icóm ica p erplejidad. tan tlese,. p e nHlamen le il usio n a d a ~e atl)!: u,; tÍ&lt;!da , por las pÚ¡!; ÜUs admirahles d P
la CELEST l ~A. E"ta es ~ u fue r·za ('spirit u al irre prir n ibk: la !Jlle nos
Y('llC(' en s u le ctura, como s i n os IJl('liPse Pn l a sa n ¡!;re el ('spí r it tr flp]
fue)!:O inf(' r n a l l"·e,oo e n !rc i'US pá¡!i na s como e n el !rilado en d cuwnÍ ;Hlo
d e CC' I e~ tina . E~te es tamh i1:n :'11 encanto: s u i lusorio Y Ye rdadno en ca n to de po(',.; Ía: s u l rÚ¡!;ico lrec lri zo. ¿,Qué JtOs rl ice este h eehizo ?
Si p oco a mi ¡!;os e ntre sí no• pare ce n , a tra,-é, d e la s CS('(' n a&gt;• y sen!c n('ia~ d e la CELEST I J\A. cmno a t r avés d e su asunto o a r ;_!um e n :o.
el ti e rn p o ~- la nwcrtc , !ll e no~ aú n nos Jo pa recerán el tiem p o ~· el
amor. Sitnado~ en e ,; t e 11 11H1tlo ('('lcst in e s('O. a la Y('Z espantoso Y dclt&gt; ilo&gt;'O . al q ue s us p e rora t·i one:; ~e s ucesos no,; inYita , ;;i¡!a n ro;; ,-ie ntlo
ar¡nel los nr isu w ,- término;; de tl icc ión. dPHomi n acion es o nonrh r ei', con
que de,-i¡!;namo_; Lb dimenúon e,.; de ,; u úmhito: t ie111po, 1/lltert e, amor,
i'I(SÍÓII , modrt, /llOra!. r·os!tunbre, ;f!O Cfl ... : todo,; e ll os , a l cabo. ,.:u,o ('Cp ii h ks dt&gt; ,oe r rerlu ci tlo5 a c ' ~05 ! r e~ iJUC rliji m o~ primer o: tiem¡w,
11mor, ~- muer!•', p11e~ por el t!·rm ino ¡msión a lo • &lt; re~ pode m o,;; 1'('-¡]nci r lo,.: en uno: lodos e ll o •. :1 ! exi¡!;ir, de nue,;tra propia ~· ¡wrFona l
cxp :::- rien!'ia ' 'iYa , 1111 a re fe re n cia que no ,; si n ·a p:11·a e ntend e rlo,-. ,.;t&gt;
h a¡-Fn. efe el i \·a Jll ('ll te. del'i nido re,; de es! a YÍ\·a experie n cia poPlica df'l
Infier no. que ('11 la lra¡!; icom c,Ji ,¡ e,;paiiola "f' 11(&gt;' ofn·¡·(' ('0 11 •i!.':nif i(' a t i\·a expresión o fornr a tic n echi da tl. fa tal idad o d e,;;t ino. l! e rnw•
encontrado en la CELESTJl'íA. le íd a \. rel eída du rante una vn no
li llt~ · cor ta ('Xp('ri('ncia per,.: o n al Yi ,·a .. qu e e ,;to,; trc,; moli\·o, o te rna -; en
'l ile ,.e apoya ,;u fahulo,.;o !'mpeiío de ilu sionarno,;;, ar r ~usliú n dono s a
L1 vez. ('O n " " fi ee ió n dran rú!ica: el tiellljiO, el at11or y l a muer! e. trnitl os por la rlc~\· enlu r a d e la pa~ión huH I31H1 que ~e no" cue n ta. rf'"·
ponden a nues tra inle tTO )!:&lt;H·iún tk l rT ~ Or(', - esp('l'latlo rT• d(' (',;l os ('S-

�¡

co rn o t cat r ale~ . ~i pn'wí ica rn cnte inrpo~ihlc5
co mo S!• nf'ea . para ~er leíd o 1 &lt;'011 lo quc llanwmo~
c·xperie n('ia po(·t ica de rrn infernal de~tino. E,;to. ;;a hen r o~. !lema~i ~H lo
lu ~ahcmo, . pa ra bien ('OilJO para mal. que e~ lo !rál!i&lt;·n: lo e~encia l­
ll ren!e t rá ~ ico . ,;e~! Ón e l 1(',;\ in u•nio dá" it·o de lo; l!ric;.o:o,. Pero la 1ra¡.cdia :'enequ i:'ia. :' in d c,;rllClltirlo. rw,- hal1ía puc;; to en trance d r¡rrn :íl ico de comprender m cjo r p o r qu é la fatalidad de e,;a fuer za, tan
¡q&gt;a rcuterll entr· ;uperior a la IJLnnana co m o a la ,·o lun ta d o ('apricho
: o lun ia rio,; o d e lo, d io.-c,. o tle ;u claro cic lo. podía ,·incrdar,;e. r· n
definitiYa. a la prop ia lihc rtad d el homhre . :\o en E uríp ide, ~ ino Pn
Sé ncc a ap rcndi rno.- c; ia \l' rdad: que. d ic h a dc o: ro nrodo . dcfiníamo,:
,ürne ra rnc nte corno un a c,:pccif' de exi"tc neiali za c ió n d e la tnrl!etlia.
por ;Í rnisrna co,-a e~e n c ial: ti c ,.:¡m ;.o: r c. d e raza o e, t ir pc: lrcr·oica o
"e :n id i,·ina: idealm e nt e ir racio na l. , ¡ potlemo,; d ec irlo a,í. Sl- ncca no,
olió en ~ u;; Yer;;ion c,; tr á~ i \' a:' P;la o\ ra impre,.:i ú n. lllll \ dife re nte. que
de;; id ea l izando la tra:.:crliu - de ,;u~~ o atroz. d c ,;uyo ir rac ional-- la
eq ¡ ir it u al iza h a. J'\o e n ' ano ,;u &lt;·on!empo rúnco Sa n P a hlo c,;n i!Jía . por
f' nt o n re,.. q ue "sólo el que escucho ' ' " su coro :::Ó11 co 11 oce los deseos del
l·s¡Jír i tu'' . E l c,;toico. !'Oruo e l !' ri, ! iano, au5&lt;'!1l! a ha iH I !'Orazón. " u pro p io co ra zó n. pa ra &lt;·o no•·c r aqu e l lo~ d c;;eo ~ . q ue c:.:c a p a n a toda razón
!rum a n a. ~~ aú n a totl a pa, ión diY ina . El hom bre razona "" p aúón
porque pa d e ce 5U ra zó n : p a d ece ;;u~ razorr e,- porq ue razo na 5U5 ¡;a.• io nc;: ~~ é5ta e;; la r c~ó ri ca 1 rál!i ca. d c,de Jo, ~ r iC~!O~ lra ,t a nue,-t ra
-\ .. paea ndo po r el e,paiío l. an d a luz . cordo&lt;'~ pa r-r ol í "ima CELES TI
lr(•s, Séneca .
Va m o;; comprendie ndo rncjo r cada ,·ez po r q ué :\i c tz~~ ·ire le lhu rú
;r St; neca. io rea d or. to re ro d e la YÍr t utl . de la YCrtl.r O: . d e la mora L e;;
Eo nr ua: o ,:e a. de !a moda . d c :' 11 ,; po ca. d e su ,- co,.:t rullhrc;; ~ p asiones.
del a111or. d cl tie rnpo ~- d e la nr ur'!' le. Ta rrrh it'•n CO IIlJi rCrHie rliO:' nrejo r
ahora po r c¡ui· 1\l e né nd c z Pe la,·o l0 llam ó a Cclc,: t in a S(; tll' ca co11 faldas. La experie rw:a tr ú:.: ica del lnl'ienw. co mo re a lidad d e ,·cr•lad y
l'Omo f atalid a d o dco:tino . ~e junta. en n ue:.:tr.r tra !! ico r!l edia c•pa!rola.
hC' en laza con aquel la otra exp re,: iún dram ii ti c a. teat ral , de ;;ipw re t ó ri co dife re n :e. ,. aú n contra r io: el de l a comedia, el d e lo t· ~~nrico .
.\'uc;tra p a rcja a;r•oro,;a. Ca lio:to ~~ :\[elihea. d e!'i d c n aceptar 'olunta riam c ntc su pa~iún tle a nror co mo un de ~li uo: ~ c rea n. "e c rean a ~í
lll i;;r¡¡ o;. d e c~c mod o. t r ú~ i e a rn c n tc. la i "' poúJ, i lida d de e l u el i rlo : o.
di c lro de otra manera. la rr c cc,; irl ad il e te rnpor;rlizarl o in l' in itanrcnle.
o d e int e mpor.rliz :.~ rlo d cl' init i,·amcnte l racÍ!; nd o lo ete rn o ! lo mi ~ rn o
f!UC co n su hech izo o \T neno de amor Tri,:tú n e h o lda 1: ~ la f az , e l
rostro qu e les d e~e nrna,; c ar a irnpíanwnte "ll ilrr "o ri o e mp c lro de amor.
mo _;: irúndole,; su espanto,¡¡ an~ u ,-tia, e,- la rn ú,;cara . tr ú~icar n c nt e cómica d e Cele;;t ina: la rni o: m.1 q ue le" rla el , ·enc no o f iltro f'..;p ir·iiual
para ernhria;.o:arle5 co n ,u nri:.: r11o a m o r. con la llli , rna pa,ión (!p amor
qu e lo ~ eonrlena. Y lo;; ('O nd e na a muc rle: pero no a pe rd er. p or la
rnu erte, ,;u arnor·o,o d e,t ino: tod o lo co n t ra i'Ío. &lt;l poderlo cumplir por
ella. Es decir. qu e lo,; (' Orrd r·na . eo: piritualrn e n !e. a una eterni dad rle
H lllO L : a la ete rnidad de :'t i in,epa ralrl c a111or d e pareja h uma n a. A-í
¡· f nario~

ta n

nmeie~ co,

1 Hoja,; e~cr ihi &lt;Í.

71 -

�no~ aparec ían ardiendo e n una sola llama de amor, infe rnalm e nte
j untos para s ie mpre. Fran cesca y Paolo: co ndenados d e esa man era a
no separarse jamás ( ''&lt;¡u esto ch e mai da m e non sia di v iso") . Co mo
Tt·istán e holda. Co m o Rom eo ~- J rdi e ta e n Shakesp ea re.
E sta cond e n a a un infi erno d e amor p e rdltrabl e, es la qu e contras ta , e n nu es tra CELESTI NA, con la te n ·ible, es pantosa faz barbuda
y a c uchillada. d e la s urc id o ra y r e m e ndona s imb óli ca de ,·ir ginidad es
imposibl es, d e aventuras d e a mor inta c tas. d e tr a mposos e mp e tios
que finjan la no ,·e dad , la inte mporalidad de l amor d e ntro del ti e mpo
mi ~ mo: p a ra qu e Jo fJU C fu é no se a, y lo qu e no es no pu e d e d e jar
d e se rlo . Ce les tina sab e lllll~' bien , por e xpe rien c ia propia - porqu e
ha e~ cuchado , des d e niiía. acaso. e n ,; u propio co raz ó n d e ,-ie ja, los
deseos de l esp íri tu - - ~- no sól o l o,- de la carn e .. - qu e el enemigo
d el a mor no e:; la, mu e rt e: es e l ti e mpo . Co mo lo apre nd e rá. andanuo
e l ti e mpo, la Do ro tea de Lope. E l co ntrati e mpo de la mue rte. co ntr ati e mpo e~ piritual para el homlne. e; e l m e j o r amig:o de l amor e n l a
pül·ej a hum ana: porque le o toq!a a Jos amante,.: , de una ,-e z - d e una
:--ola vez para s ie mpre, pa ra :; ie mpre jamá:"la e te n1idad e,-piritual
del amor. la pe rdura c ió n infe rnal d el a m or qu e e ll os quieren. E l
ti e mpo es qui e n se para para s ie mpre a la ;: pareja;: amorosas: Ja mu e rt e
q ui en las un e, quien l as _j unta , in separa bl e m ent e, para l a e ternidad.
Po r eso les ll &lt;l llt Ó al amor ~- a la muer &lt;e, Leopanli . h e rm a nos gemelos,
h e rtuanos de u n mi smo pa r to. a l llamarl es h erm a no;:, a un mi sm o
ti e mpo o d e un mi s mo t iem po: es to es, de una idén ti ca te mpora lidad
&lt;' int e mporalidad. ( " Fraf (' /li a 1111 l e tn¡w stesso an1 o re ,, m oriP, i11 ge11eró la sor/ !'.,: g:e n eró. e n g:end ró el mi ~1110 d e~ tino 1. E~ la muerte
la que h ace inntortal e l a ut OI' de la~ pare jas mnoro;;as; la que les rla
la ¡:do ria rl e un infi erno cierno eonw de;:t ino. ¡Ved qu t• ext ratia se ri e
de paradóji ca::- conclui' ion es se no~ ofrec1'n al int e rro g:a r a Jo;; a m ante5
que quisieron la nn1e r te ('O m o d e" tin o cua nd o qui "ie ron una eternidad
de \'ida para "" propi o antor!
¿,Y fJUé lray en nu e, tra e,; paiwla . c,p:r iiolí"ima , TRAGICO~fEDlA
DE CALISTO Y :MELIBEA, que, respondie n do a s u p ropia denomi nación de t rag: icomedia. no nos parezca ('Ontradicto ri o ,. paradóji co?
Que los a m antes lmsr1uen ese. ~u trág:i('O des tino. h abie nd o p odiflo
ca,;arse eon tanta faci lid ad y fe licidad - co mo les aco nsejaba mu y
razo nableme nt e Don Juan \ 7 alera .. ~, · 111 Ú;; tarde. e0 111 0 Yimos. d e,;de
~li S ::\u bes. o i' U i' limbos, e l m aestro Azo rín- : fJLH' l os s irTiente,; lr alden co m o verd aderos y ndtí;;int os filósofos, sin ;;erlo. como les reprocl laba ló g: i!"a nlf' nl e el g:ran lrumani;;la ~- g:ramá tieo Juan d e Valdé;;:
fJ Ue Celestina mi ;;ma no;: habl e nwclt o me jor d el amor. ~- h asta pctrarquize mejor que el misntísimo Ca li Ho. por a ri ;;tot &lt;; lico y p latÓ·
n ico ~· p i tag:órico r¡ u e t•:;te ;:e no,;; s upon ¡.?;a : ~- qn e, en f in . ~- a 1 fin . el
bue n Plche rio, padrf' ca ri1ioso, "í di ;;!raíd o. hahl e d e e rurl it ísima r
pedante 11 1ane r a, ltumaní~ tica , ante e l ea d íl\·er de,-trozado rl e ,; u hij a,
~i n dejar. por e~o. de g:e111 ir ~- su~pi r a r tan humanant e nte. a rran cándo;:e palabras tan ,·c ra &lt;"e:" d e l corazón que desg:a rra con e ll as el nu e,.iro: todo e,o,
ntu c ho n1ú,. habrí a que oe1i a larle a l texio arl m irah le,

-

72

,.

....

�tan rico d e co ntradi cc ion es y paradoja,- apare nt es de la CELEST I ~A.
Y g rac ia s a eso, s í, ¡rracia:- a eso, es co mo es y no podía se r de otra
wa nera me jor : porqu e no podía ser de o i ro e~ tilo ; porque ha y una
r e tó ri ca de Jo trú¡rico y otra re tórica d e l o có mi co, qu e , e n l a CE LES TI NA se e ntrelazan par a co ntradecirse y completarse paradóji ca mente. Una r e tó ri ca d e lo trá g:ico que e nma scara al es píritu de la
pas ió n: otra re tórica d e lo có mir o que e nmascara al d e la nrzón. Pu es,
&lt;"n este mund o teat ral inYe ntado p o r· Roja s. la paswn to rn a máscara
retó ri ca de trag:e dia: la razón , máscara retórica d e co m e dia. D ec imos
r e tórica d oncle otro,; preferirían , tnJ Yez. d ec ir técni ca dramática , o
poe i rca, o teatraL o noyeJesca : Jllr es de todo ti e n e. U nn té c nica e n
lite ratura, decía Sa rtre, no e:; otra co:&lt; a r1ue la e xpresión d e una rn e taJ ís ica. Lueg:o, ar-wd i riamos : un es tilo.
E l es tilo de nu e~tra CELESTIJ\"A, se no,; quiebra ~- compo ne por
c,a dohl c fi sonomín tra¡ricómi ca qu e lo cara c teriza , y qu e e,; e n lo
que ha con sútido la ori¡rinalidad g:e nial y prirne ra d e ,;u inve n ción:
e n s u dicción co rn o e n ~ u ficción y en su ritnro: que, si los se paramos
para cons id erado;; a isladam e nte, h are mos. co rn o diría Roj as, un " roe r
de hu c;;:o~ qu e no ti e n e n YirttHr'. Y tanto se no,; qui ebra s u ritmo . qu e,
, i con sid e ramos aquellos tres asp ectos de s u ÍnYe nción: e l prim ero,
&lt;1 ue recopiló Roja s todo junto e n un so lo aelo 1 e l prinr e ro, d e c uya
pnt crn idad no ~e res pomabiJizó 1 con los ot ros dos qu e no;; dió desp ués cn su s dos ,·c r·s ion es s uces i,·as : l a de diez y seis aclos y la de
t•eintiunu u Vf•intidós, a dn·rtirc mos d e qu é rn o do e l pro pó;; ito y bu e n
deseo d e s u autor. al no qu e r e r pro long:ar la ,-crsión prirn c ra. como
"e Jo p c dínn a lgu nos lectores. co in c id e co n no,-o! ros r confirma la i n te rpr tación qu e n •ninJos d ándo le. e n cuanto a la n eces idad, fatalidad
trú¡r ica para lo,; anrnnt e:&lt;, d e prec ipitar su a11ror impa c ie nt e e n la e te rn idad infe rnal de ~ u propio d c,;t ino. Sin qu e es to :'Ca dcc ir qu e l a
adrnirahilís irna prolo n¡raci ón pot.'·i ica d e l os !'in co acto ~ int e rcalados
hnya pc rjurli ca d o a ;; u lo;1 ro: !'ITCino,. por el cont r nr io, co n _\'le né n dez Pe la~· o . !prc lo ha Ye rificado , rncjorado. e nriqu ec id o, dó nd o le mudris irn o rnú ,; ,·alor: qu e h as ta e n e" to es conirarlicto r·in y p aradóji ca
nuci'tra CELJ&lt;:S TL\ 1\..
¡Y claro qu e no e n e,to só lo! J{econlc nro,; :' U art ifi!'iosa naturali dad. "1' 1-c r ncidad im·erosínril. la ilu ~ ión 1le su r e alidad tra gicó mi ca.
doblenrente fi n ~i da. L,r natur:didafl , la ,-e rdad , la rea lidad , por real ,
na tural ~- ,-e rd adc rarn e nt e pot.'·t ica de la CELESTI NA. ha "ido, e n
;::-ran p a rl e. e l cjf.' rnplo ljlle cau ;; a ~- con firma lo,. 11rás m an id os tópicos
,Jc una ,-aloración es tética rea li ,la. ,-c rista ' natur:di sta d e to d a nu est r a lite ratura e~ pari o la . com o de to do nues tro art e e n ge nc rnl. C rit r ri o
de Yalora ci ó n qu e pad ece la s mús extraiia 5 ~· fre cu e nt e;: co ntra(li ccione,; ~- ,o rprei'n,; . ,; inrpl e rn e n te p or el so lo h echo d e " u apli cación
compnrntinr n t'&gt; pocns ~- a utorf';;. H eeonl e nr os lanrbién q ue el ,;i!.!lo
e ~ pnriol qu e se ab re co n la CELESTl:XA IJc,·a, justame nt e e n s u mitad , al LAZAH.lLLO y e n "'' tl"· nnin o al G tTZ:'II AJ\". S in oh-idar e l a r t e adm irable de l r e lr nto de LA LOZA"\A A.\"DALPZA. Y qu e e n é l
Iraf'e
, e ha ce e l teatro mara ,-ill o, o d e G il \ "icc n te: la pro,; a d e Val -

-- -:-3

�dt-~ ~ - Gu!'l ara: e l ' c r ~o de Bo~nín ~ Gan:i l a,;o :. la imcn(' iún rna ;.r t('a
''"la nm· I' IÍ ~l i ca pa ~lo ril con HiH•iro ~ ~ lo n lcn w~o r : b lír il' a d!' llt&gt; nera: ~ toda la p ro~a 1 el n· r~o. la e xper ie ncia ¡:u ~l i ca in cnm p a ra bk
de !lllf',tra tnÍ~ I ica ~ a,cé t ica: ca n G ra nada. YIÍII . S .m .Juan. Santa
Tcre~ a. Alda na. En c~te ,; i;.rlo amatH'l'C tamlJi(·n Cen ·anlf',-, en l'll~- a
,. ro di;.rio,a fil'l'ión flOI; ti• ·a :-e ,e ii ala e l colm o apare n te d e c "a ~ ,-irlude". que. dt&gt;l'l i,·arnent!'. lo ,on, de ol,j e! iYid ad. ' eraci dad. na tural ida d;
ta n difert&gt;n! c,. ~i n crn b ar;.ro , t¡¡n o¡nw,ta,;. ~ aún tan co n traria,. f' ll
~ ~~ rc,dizaciún , Yl' ril'i 1·ación ~ naturalización mi " 11 1a~. en Cen ·ant es y
en la CELESTL A. P c n"atl que ~ i la pro ~ a d!' CerYa nt e" l a a ce rea mo ~ a la de la t ra ;.r icor11edia d e Roj a~ . "c nlim o, al;.ro equin1 le n te a lo
lJ U!' ,f'ntirllo, a l mi rar la, m ano, d!'l re trato d el Pa p a in occ n('Í O X,
r¡u&lt;' pi n tó \ -dúzquc z, ~- n:·r. d c,;pt!é,. , a q uella~ o tra ,; que d e j ó pintadas
po t· ,;u man o, ,.o l1rl' la ,-i,.ión e" t u¡H'nda de Pi c ro dt&gt; la Fr a nce ~ c a ,
n uc,tro B!' r ru;.r ucte. La realidad. la ,-er dad. la rutu ra lida d. "011 co"a
•k ilw:i ón poé tica: cuan do ,;e p inta co r11 o cua nd o ::e eo:&lt;Tibf': de ,-erdadcra , rl'a l ~- n nt ur a l poe,;Ía p or su artifici o ú n ico : p o r tran - p arcntd rlo , ta n ex presa !ll c nt e. :;oh rc tod o: ,- no" p a rc('C lo qu e es: una ilu~ ió n d e Yida: el mayor mi lai!ro rl el a rt e pu{·t ico: la ncaeió n tl !' un
rn und o il u~or·io. l"na i lu ,. ió n, un JJIUlldo. qu &lt;'. co m o 11u e~t ra propi a
,-id a, e nma:: ca ra una an;.ru ~ Lia de mu e rte: y la e nma ~cara , para fija rl a imh o rr a ld e m c nl e e n e l rc!'u e n lo eon ~ u cx pr e~i ó n mÍ,;nra: para
lran s pa r e nt ar no ~ nr l' jor, co n e ll &lt;.~ , ~Lt te rribl e rea lidad el e 1·c rd a d . r¡ue
e,o la mi s m a nu e:: ira , la el e nu e~l r a pro pi a ,~ id a.
" D e ilu s ion e,. ~e ,-ivc. cuando n o se ,.¡,-e d!' verdad .. -e~ (' ribí ­
aiJacli e ndo: ' ·cuantlo :;e ,.¡,-e tl e 1-c rdad. de ilu 5Ío nes se 1111 1e rf'" . Pe ro
hay qu e ,. j,·ir y lli OrÍr d e i]u ,. ÍÓil tl e n •rcJacJ: ,-j,· jr ~- III OrÍr d e l'!'rdad
iluw ri am c n t!'. A~i no5 lo dirá n. e n " uma , S h akesprea re ). Cerl'antes,
que na c ie ron a la pot&gt;Úa d e e"a a mari!a ~e 111ill a ,.e nequi,.ta fJU C hi zo
flo rece r~- fru ct ifica r J{o ja:: e n'" e,:L up c nda CE LESTT:\' -\. S hak e" p~'are
J• ara t ra"r ni t irn o,: Hr C',.pa ni o . Ce n ·,¡n l!',. su pi eda d .

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1964">
                <text>Rojas, mensajero del infierno : releyendo la Celestina</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1965">
                <text>¿ Por  qué,  entre viajeros  o  mensajeros  del  Infierno,  encontramos&#13;
también  este nombre  del   Bachiller  Frenando  de  Roja  famoso  como&#13;
supuesto autor d e la admirable ficción dramática , teatral y novelesca ,&#13;
de  la  CELESTIN A?&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1966">
                <text>BERGAMÍN, Jose</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1967">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Añ 6, Nº 9 : p. 61-74</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1968">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1969">
                <text>1952</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1970">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1971">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1972">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="220">
        <name>José Bergamín</name>
      </tag>
      <tag tagId="228">
        <name>LA CELESTINA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="181" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="306">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/3c2f3b08ee5185c57cf9695614f97760.PDF</src>
        <authentication>ab9ea2f013c9a47dff0ad34499d338c4</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1973">
                    <text>CATULO
POESLAS SE LE CTAS
Traducción y n nt:•- de O laf 13li xen . '"' O!llpaiiadao de l te xto la t ino. ((onrl u , ión )
X~XJX.

E;rna('io. p o rf¡u e tie ne hl.111 c o~ di e nt e;:,
e n toda ;; part e;: ríe. ,. en tod o ti e mpo.
O~·e mlo al deft-.nwr. qu e exci ta al llantu
junto al b a nco d e l reo. E).! na c io r íe.
Cua ndo e n lo,- fun e ral e;: de un hu e n hij o
ll o ra la madre . qtt e h a quedado ~ola .
E;!na cio ríe. S uc·e d a c ual quier co;:a.
do ndeq u iera qttc e;:té . h at!a l o que lta ).!a.
Egnac io r íf'. Tiene e:&lt; te defecto
n a d a elc).!antc. c reo . y n&lt;~da urb a no .
Por c;:o !t e .J .., '"h ·erti r lc, bue n Et! n ac io :.
S i H.omano tú fu e ra;;. o Sa bin o,
o T ihnrtin o. o bien ;: aciaclo 'C mhr io.
o he:'o Et ru ,;co. o~cn r o LarHl\'ino
d e t! '·a ml e~ dientc,.;. o h a~ta Tran ;:pa dan o
- por h a blar do lo;: mío;;- o c u a lquicr a
que se la ,·e los di e nt e;; pulcrarn e nt e,
ni an n a;:í de;:ear ía quc ri e ra;: .
co rno h ace;;. d e co ntinu o, e n toda;; p a rt e;:.
i\ ad a h a ~· más tonto qu e una ri;;a tonta.
P ero e re;; Celtib e r o. y e n tu t ie rra
todo,. tiene n co;; tumhre. en la m aíia n a,
1k frotar ;;e lo;; diente,, con ;:u onna
ha;:ta dejar !' ant!rantes la,. e nc ía;;.
Y a~í. cua n to má ;; l imp io;; ,;o n tu,.; di e ntes,
tná ,.; o ri na p roclaman q ue h a,.; be bid o.
( \:\.XI\: 1
( atulo. •etrati - ta

exiu1in. h a•·e

hlanro de , u monlaridad

a un

in ,en que

pre.-u mía rl f' urbano y f'IC"f!;:!llte. rontra quien .-.: e ntía un n•twor imb o rr:a ld e. pue:"\
era u no de :HJllf'li o:-: l·ontuhcrnale :-- d e la fa rtHJ~a taherna del noveno pibr. a l'U YH:-",
orgía:- l'Oncurría Lc:-. !, ia. Ya en e l e pi~ntnw X\::\_\ 11 ha t'e alu:-i ón a la re¡nq!nant e
t't.l:-- luntln·c que .... :.tir iz;! en f• ... ta compn:-- i {' i ó n: E g na íi .. . c¡ucm bOil lltll farit . . . d en .f)

}l ib e ra d efricntus urina. Para un indh-idu o qu e t'tJlllO Egn ;H"io ha~al•a :-- U ,-an idad
e n :- u atr:lt't'iÓn fí:-- it'a. debía ~ c r nJntivo d e g ran mortifi rar ión la a ru~at · i ón c.l e
\.atu lo .

�XXX1X.
Egnatiu :o, quod ca ndidos hab e t de nt es,
re nicl e t u sque quaqu e. Sei a d re í Ye ntum es t
suhseJ1ium , ctun orator excitat Il e tum ,
renid e t ilJ e; si ad pii rog:um fili
lu g:etur, orba c um fl e t uni c um mate r ,
r·enicl e t ille. Quidquicl es t, uhi c umqu e est,
quod c umque ag:it , re nid e t. Hun c hab e t morlwm ,
ne qu e el egant e m , ut arbitror, n e qu e urbanum.
Quare mone ndum es t te mihi , hone Egnati.
Si urhanu s esses aut Sabinu s aut Tibnrs
ant fartu s U mb e r ant ohesus Etru sc us
aut LanuYinu s ater atque d e ntatu s
aut Transpadanu s, ul m eos quoqu e attin¡!am,
ant quilubet, qui purit c r lavit d e nt es,
lamen re nidere usqu e qnaqu e te nolle m:
nam ri su .i nepto res ine ptior null a cst.
N un c Ce ltib e r es: Celtib e ria in te rra ,
quod qui squ e minxit , hoc sibi sol e t man e
clent e m atqne ru ss am d e fri ca re gingivam,
ut qu o iste veste r expolitior d en s es t,
!toe te ampliu s bibi sse praedi ce t lo ti.

E, ril isti camen le h ay qu e h ace r n otar la e fica &lt;· ia de la repe tt t ton d e l ve rb o, e n
po sic ión e nfáti ca. renidet ille. Con e ll o h a(·e resaltar la in e vitabl e, t o rturante per·
siste n cia &lt;l e es ta e nfe rm e dad ( m orbus ) &lt;l e Eg naeio . E l p oeta a d opta e ntonces un
aire bo na ehón , qu e esc ond e su s int e neionc s ~ a n g ri c nta 5-. y aparenta qu e re r dar a]
joven un pat e rnal co nse jo ( mon eudum est te mihi. bou e Egnati ) . Y sur ge in.
es peradam e nt e la explil·ac ión d e l a es tú p id a ri sa : y e l ,a rea smo de l po eta se e x·
ti e nd e d e Eg nac io a toda su patria Ce lti!J e ra , d o nd e la r e pel e nt e co stum bre es
ge n e ral. A sí e l ri,·al. qu e pres um e d e e leg ant e y e~p iritu a l , a p a rece co nvertido en
el rná ::: gro se ro proY in ('iano.

�XLII.
\ -e nid aqt tÍ. nc· nirl. h e nd eea:'Í lah o~.
to do ,; a quí. d e to da~ pa rte,:, todo,;.
L-na in fame ramera ntc ha t o mado
p o r _ju ¡.::nete, ~ ;;e ni e¡.::a a d e,·oh·e rme
:-~ i lo a ~ uanlúi ~ ,- o~otro 5 - rn ·i~ f'5crito~.
Per;;i¡.::iinto,:la. pue,; . ~~ r ec lanH~ Illo ,;lo,:.
;. Cuá l e,;'? K•a q u e ,~ ci,:. d e andar la~ciYo .
que ríe ~i n pu dor. como una mnna.
co n e:;a boca dr ¡w rrita ¡::ala .
Rorlearlla. pu c,o . ~ repetid rl e n ueyo:
' ·DcnH'·h-cle. ram f' ra. sus (':' ('l'ito,;.
dcnté h~ elo:.:. !·arnrr::t p e:-t il e n tc!"
;,:\o se ha irnnutat!o'? Oh. lo do ! hrpan::tr!
o lo que pu eda lrahcr· ll f' nr ás infam e!
Pero e;; rk c rce r,-c qu e es to no n o,; ha;;t c .
1-Ia¡.::amo,-, ,:i ot ra co•a es inrpo,ihle.
qtw e,;a ca ra d e perra ;;e :'o nro j e.
G ritad. p uc,;. ot ra Yez. con Yoz m á;; alta:
'· D enH~ ln• l e. ramrra. su;; c,;c rito•.
rlentéh~ r]o,-. ramera p e~t il c n tr!''
Torlo e,; inút il. -:\ada la co nnHi e \-c,
l l a~~ r¡u e cam bi a r rl e modo ~~ de razonr~i q ueré i;; oh tenPr alp:nna co,a .
'·P údi ca
c a,;ta. dale ~u ,; C:'(Tito,;''.

LJ.
Semejan te a lo,; dio,;e~ me pa recP.
aun ,u¡wrior - ,;i es lícito decirlo c·l ql!e. a m e n u d o . frent e a ti. sentado .
te e,;cncha ~ - te co nt e mpl a
~~

rlul('('IIICnte reír. Y ello !lle quita
la;; fuerza:.: ~ ~ el ,:e ntid u: p ue;; aprna;;
a ti Yttc h ·o lo:; ojo~. ~ e tn e a ho¡.::a
la vo;:: f'/1 la garga111a.
:\Ii le n¡.::ua •C" entorpece. "C n ,.¡,-o fuc ¡.::o
me rccorTf' los miembros. Lo;; oírlo;;
111 e znmhan. ~ !os ojo;; Sf' ol, ,c urceen
por una rlohle noche.
IX LlT I
De t orl o~ lo :"i ep i grn m a=- rle Ca tul o, é~ t e

y Yi\·arifbd. A una fae tur n fnrn:al e xTelentP

e .. uno de Jo_... qut"' tiene

n1 &lt;Í~

vig-or

une la pro~re=- i ón t rag:icó nlÍ f·a de
h &lt;lrrión. dentro d e la qu e ,p dP -la ea un retrato ma ¡r i,Lral d e la m u jerzuela. hr eYe.
e n do' o lre, pr in .. Piarla .- : e l anclar. la ri,a. el ro;;! ro. :\"o pret·i-a m á- Cllulo para
::: ituar a l a muj er en la ínfim a t ·a te~oría :-orial .

-

26~

:-f'

--

�XLII.
A dcstc, hcnd ec a~y llabi , q uot es t i ~.
o mn es undique, quotquot es tis omn e~.
Ioc um m e putat e~'e moccha turpi,;
c t n c gat Jnihi no, tra r e rldituraJJJ
pu gillaria , si pa t i pot e, ti,- .
P e rsequamur e a111 , e t refla g it e nHJ ~ .
Qua e sit , qua eritis : illa, qua m dd e t is
turpe ince d er e, tnimi ce a c mole5 te
rid e nt e m catuli ore Ga1licani.
Circ um sis tite ea m , e t refla~itat e :
" J\'[oecha pu t ida. r e dd e codi cillo5,
rcrlde, pulirla moe cha , c odicillos".
N on assis faci ,; ? o lutum , lupan a r .
aut si p e rditiu s potcs t quid essc .
Se d non es t tam e n lwc s atis putandum.
Quod s i non aliud potes t, ruhore m
ferr e o c ani~ exprimanm s ore .
Conclamat e it e rum altiorc \'oce:
" Moecha pulida , r e dd e c odicillos,
r e dde, pulirla moe cha , c odi cillos" .
Setl n il profi ci mu s, n ih i 1 move tur.
J\futanda es t ratio modu~qu e nohi s.
si quid proficere ampliu s pot esti s :
" Pucli ca e t proba , r e dd c codi c illos" .

LI.
Ille llll par esse rl e o Yitl c tur.
ill e, si fa s es t. ;o upe ra re diYos,
qui se de ns adve r ~ u s itl entid e m te
sp ec tat e t audit
dulce rid e ntem , mi se ro qu o cl omn1 ;;
eripit scn sus mihi : nam simul te.
L esbia , asp exi , nihil e;; t ,; upe r m1
V OCIS

Ul

Ol" f' .

Lingua se d torpe !, tenui,; s uh a rll1 s
flamma demanal, sonitu suopte
tintinant aur e~. p:e mina t e~ untur
lumina noc te.

E l p oe ta ha el eg id o la ,-ía d e la ,-iol e nda , d e l in sult o. p a ra ol.t e n e r la d e YO·
lueión d e su s codicilli. Y ha el eg ido bien . P e ro ha e quiv oea d o lo s m e di os. Lo s
e pít eto s qu e para la , pe r sona ; d e ,-e r g ii e n za re wlun lllJUrio ;o, n o inE1 utan ni po co ni much o a la dama. N i siqui e ra la sonr oja n . H a; ta qu e al fin comp r end e cuál e; . para es ta muj e r, e l ,-e rdad e r o in stdto: qu e l a llam e n ¡wdicrt y cast a.

-

263 -

,

�K• cl ocio, Catul o. que te arru in a:
por el ocio te exc ita,; ~- arrebata ;;.
Ya e l oc io fu é la perdición d e r e,·e5
y prósperas ciu dades.

LH.
Dí, Catulo, ¿, por qué tarda,- e n morir?
No nio cstá :;en ta do en la si ll a c urul.
Vatinio perjura por el eo mulado.
Dí. Ca tul o, ¿por q u é tarda ;: e n m or ir ?

LVI.
O h , Ca tón, qué ayentura tan g ra c io;:a!
Digna d e oírse, y reír a carcajada;: .
Ríe, Ca tón , ;;i es fJLH' apreci a;; a Ca tul o.
Divertida e;; la eosa, g:raeio;; í;; ima .
So rpre ndí h aee un momellto a un nlll e ha c hit o
¡_!Ozan d o de una niiía. ~- a é l e ntonce;:,
una vez ~· otra yez - Yálgam e Dion e!
lo h e a tr;l\·esado con lllJ es toqu e duro.

LYII.
¡Q ué acuerdo tan p e rfe cto
e ntre e;; to;; dos infames peclera,;ta,; ,
( LJ )

La contpo sirión es una tradurt·i ó n libr e d e la famo sa ocb d e Snfo. e n la
t·ual é&gt; tn de , erib e e l &gt;ufrimi e nto fí ; il'o ftU e l e t'HU '&lt;t la ront e mplat·ión d el nmor o&gt;O
t·oloq ui o e ntr e la muj e r a la qu e ama ro n toda la fi e re za d e ,- u ,.e xualidad d e;.
\'Íada , y e l marid0 o a mant e d e aqu é lla. Pero e l nJo ti,·o iu,pirad o r se ha alt e rad o
UJ: ta nt o e n In ,·e r s ión Cat ul iana: e l jo' e n po e ta, e m1n1 orado d e L es bia. pinta Jos
e fe l'lu ,; f i&gt;iológ:iro, d e ; u pa s ión: la turbar ión qu e le pr odu ce n lo s ce lo ;, e n una
t·irc un standa anúloga .

Si no se trata d e un

~ impl c

eje n icio d e re tórir :L (', fundado supon e r qu e

h;:ya ~ ido ro rnpu esto e n una é poea pre ,·ia a _la ,:.;a ti : ·.l'arrión d e ~ u :- ;n nor e~ ~ en qu e

no gozaba to d a ,·ía d e l os fa\'or es d e la he rm O&gt;&lt;I da m a.
En l a \·e r,; ió n Ca tulian a se ha pe rdido algo de la ,.i,·a .. id ad r a rual del m odelo.
Pero . 5in e mhar p:1) . la hc rn1osa enmi e nd a ge nlin a l et! lllllllr lumina nort e. ~ up e r n al
orig inaL rnú~ pro .... :tit·o.

La [Jitima e~ tr o f a, qu e " " apart:1 r·ompl e tam e nt e rl e l mod e lo ~ úl'iro , ha plan te ado a lo 5 r·omenta r i, ta,. h are '" ti e mpo , un probl e m a in w luhl e . ;,E, e lla Lam ·
J,i é n obra d e Catulu. u d e a lg tlll t·npi ,; ta m edi oe ,·a l qu e apru,·erhó la oea5 ió n
para

ru o ralizar.

atnon e::- t an d o

t·o ntra

lo ~

p e lig:r o~

de

la

odo ~ idad ,

t·o nlo ramino

d e l ,·ieio ? La eue:&lt; ti ó n , i ~ u e :d. ic rt a. pe ro e n la LradutTión t ·o n ~e n· amo ' el tex to
tradi r in n:d. a,í r orno adoptamo , e l ado ni o de Ritt e r para e l odaYo \ e r w. pe rdi rh .
Si arep ta1n o, la t·uart a c, trot'a t·omo Ca tulian a. e, liri to e5 p cn d ar so bre lo s
moti,·o5 que induj e ro n a Ca tulo a apartaJ&gt;c d e l or ig inal. T:d yez sea aderuada
la interpre ta ció n de E rrant e, para qui e n e l po e ta latin o hahría , e ntid o «ri e rta
n·pugn::H""!tÍa

hañar:-e

en

,e ntir, c a

rn a:-- t·ulin a h ae ia aquel l'O n1p.lejo l" e lltt ' llÍn n. 1111 ta nto hi ~ té ri t'o . d e
:-udor, ttg: ilar:-.c e n e:- pa::-mo:--. pon f" r :;;e ntÚ:-- \" e r de qu e Ja hi er ha. y
punt o de nr or i r» . y ~e hahria alejado rl c liiJ e rad am c nt e del tex to d e

-

.26-1 -

�Otium. Ca tulle, tihi mol es tum es t:
otio ex ulta s nirniurnque ges ti s ;
o tit1m c t r eges priu s e t b ea tas
penlidit urbes.

LII.
Quid es t, Ca tulle? qui d m ora ri s euwri?
SeJla in c t~ruli strnm a No niu s sed e t,
p er cons ulatum peierat Va tinius :
fjuid cst, Ca tulle ? quid m oraris e mori ?

LVI.
O rc m rirli eulalll . Cato, e t ro co~a m
rl ignamq ue a uribu s et tuo cachinn o.
Riel e, qni cqnid ama s, Ca to. Cat ullmn ;
Re,. es t ri dí cula e t nimi s rocosa.
Deprendí mod o pupulum pu ell ae
trw•a nt e m : hnn c ego, s i pl acet Dio nae,
proteJo r igida m ea ceci di.

LVII.
P ulcre co m ·c nit im proh is ci na ed is.
:'\lamurrae pathi coq u e Caesariq u e.
no ~ pa rc re &lt;·on~eru c n te e~ t c (' O m enta ri ~ t a ~ qu e lu e go d e
la razón d el aparta mi ento de l modelo. niega la a ul Pnt icid ad d e la

Safo . ::-ii n emlnugo , n o

expliear

'"¡

úh im a e ;o;tr ofa , exel uyéndola d e s u trad tl t'(' ión . Y tan1bién e ~ in eo n gru e nte Saggi o ,

porq ue :we ptando eomo de Catulo la c uart eta , la cotwibe eomo pe rt e ne c ie nt e a
un po e m a dife re nte. sin qu e ha va para &gt;O,t e ner e .; to m ejores razon e,. E l Fe·
gu nd o ,-c r so d e la oda --i/le. si fas est. ·' " fl em re di t·os- int erpolado por Catul o
a l modelo gr ieg o. en qu e sa le a luz " ' religio s idad latina , exh ibe un e.; crúp ulo
mo ral q u e viene e n ap o "o d e la a ut e nticid ad de la últ im a e , trofa.
1 Ll

El
ye r~o ,

IJrev e t&gt; pigranta,
re\·e la un es tado

li

orig i nal e n ~ u Lll' tura, por la rep e ti ('ión del p ri mer
de e xciLaeión \' de gra\·e pc ::- inli :O nlo. G e ne ralm e nt e ~e

wpon e qu e el po e ta eó taiJa '"'' aquPjad,; de la dol e neia que aeaiJó •·on su Yida .
E sto e ,; lo que pu e de dedu .. irse . por otra part e . del ,-e rl oo emori. propi:í m e nt e
«morir d e l tod o. d e modo ab sol uto». Oe lo que 'e in fier e qu e e l po e ta se
s:en t c n1orir Jentamenl e. a
ÓP una ,-ez ~u ,-id a.

me d id a qu e ~ u

enf e rm e dad

a\·;:nl za. y quiere

a c ab a r

~nnio parec e ~Cl' e l mi~mo indi\·jfluo qu P fu é "
legado d e ce~ar C ll E~p a rla
Afr il'a; he.-11Llra. por e nd e . d e l famo so pe r .- onaj c . lo qu e s ignifil'a un m oti,·o
nd1~ de a \· er ~ i ón para Ca tu lo. EJ ape Jati\·o s, trunut ! pap e ra 1 int.ljt·a una raraet e ·
rí, ti r a no d el todo t·la ra. En cuanto a \'a t inio. e , e l mi , mo de tc,tado hombre pÍI ·
lolil'o . ene mi go de Ca h ·o, a quien ' e r e fi e re e n ot r o' luga re' 1 Cf. C. XIY " Llll i;
r ra también ,rn·idor d e Cé sar.
La e xp r e~ ión « perjura por el c o n ~ ul ado » d c lo e en te nd er se e n el se ntido de
de qu e Yatinio juraba « por e l t·o n, ulado » qu e to dci\·Ía n o haloia akan zad o, Y,
('4:1110 llll hombre !"f' H1e janl ~ no podía s ino jura r e n r~ll ::- o. pe rju raiJa . Por e~o
:d~ ui e n. e n ~ u v e r ~ ión . trailllt' C &lt;&lt;jura \' perj u ra » .

'

265

�e ntre .'!Iaumrra , e l inYe r tido, ,- Cés ar !
~o es rl e a ~ omb r a rse, porqu e .igua le ,; man c ha~
unas e n la ciudad , - otras en Formia.
l os e n su cian . ~- no pod rá n Ja,-arlas .
Los dos 50n igualrn e nte co rrom pi1lo,; :
h e rmanitos ge m e los, qu e :"e a c ue,.;tan
n r u~- ,;abiec itos, e n la mi s ma c ama .
T a n ad ú lt e ro e l un o corno e l otro.
Se ha n a,;ociado par·a ,;e r· riYal e,;
de ]a,; muchal'lta,;. ¡ Qu P perfec to al'uerrl o
e ntre e;; to;; dos in fame s pe dera,;ta,; !

LVIII.
Oh Cel io! ~ u e s tra Lesbia, aquella L e,;lJia .
l a mi ;;ma Lesbia a quien a m ó Cat ul o .
mús qu e a ú propio ~- a l os suyos todo,;.
e n la,- esq uin as ~- e n los eallejonc,rl es plurn a a la proge n ie d el gr an Hemo .

LI:X.
Rufa l a Bolo íi esa. co n su bo(' a
ha ce e l pla ce r 1le su pe1¡ueiio Hufo :
la mujer d e Yle ne nio , l a qu e Yistc
a m e nu do rondar· e ntre la;; tumba,;
,- roh ar de sn mJ s m o alt a r la ce na.
cuando, a l lanzarse t ras un pan caí d o
de l fu e go. r e cibía l a pa li za
qu e l e dah a el ¡rnard ián se mir a pad o.

1 LYil

i

T a nt o Cé~ ar ro rn n ~ u faYo rit o J"\Iamurra . e l fam o~o J~! e lltll lo . .. o n u n hl an c o
inago tabl e para Catul o, r¡u e n o 5e sac ia jam á , d e d ese uhrir "" ,·irio ; v , u.
costumbres d e pr a ,·a da s. La hom ose xu a li dad de Cé "u·. fu,; un h et'ho n otori o e nt re
~u s ('O nt e n!p o rán e o5" y Ciceró n. a e~ t a r al te~ t i 1n o nio de Suctonio , le c l' hó en ca r ~1
e n e l pr op io Se na d o su s rela t' ione s i le¡:ítim a; t'O il N it" omed e, rl c Bitinia . Su fa .
Yc ri to M" mutTa. d ecoclor Formia n u ,. e ra obj e to de part ir ubr od io para Cat ulo
y es po,;ibl e r¡u e e n d abo rre eimient o a Cé , n· in f!U\·e ra b pr olet't'i ón qu e di -]Jl''"""'l a e ;t e pe r ;o na j e .

1LYITI 1
Para nlgun os I'O Bl e nt a ri s t a ~~ aq u l a ~ blHll0 5 n b últim :1 part e de l d r::un a. El
a mor d e l poeta h a , ido Yili pe ndi a do ha sta e l max un o ; "' amada se pro stitu ,·p
p úld ica m e nt e e n lo , r a ll e jone,; y e,;q uin a s co n a vid ez d e m e re tri z profes io na l
( fdub ere - d esro rt ez ar. pe la1·. de ,; plumar l. E s la é pora d e la oratio pro Caelio
d e C ire r ó n. e n la r¡u e e l famo so o rador abo ch or n ó a L es b ia ante toda la eiudad .
E n m e d io de la amargu r a d e l p oeta. la tripl e rept&gt; ti r ió n d e l n om bre d e su a nti gua

-

266 -

�:'lec mirum: m ac ul ac p a rí ~ u tr.i que
urbana a lt e r a el ill a Fo rmi ana.
i mpr c~,- a e re,:iden t n ec e ln e ntur :
::\ l orloo,:.i p ar itcr. !,!(' m cll i ut ri qne
u n o in lcc ti eulo. e ru d ituli ambo.
no n hi c qu a m il lc nr a!,!Í;; 1·o rax a dnlt cr.
J=ti,·a lc:' ~ocie ! puc llu laru rn.
PulcrC' &lt;·on ,·cnit Í11 rprohi" c in aedi~ .

LYllT.
Caeli. Lc~hia n o~tra. Le,hia illa.
illa Lc~h i a . (jllatll Cat ullu ~ unam
plu~ fjlt&lt;lln ,-p atqne &gt;'uo;; ai!HII·it ornnc:',
llllllC in qnadri,-¡¡,. el an¡!iporti~
)!lubit llla!,! naninri Rc11 ri ne p ote;;.

LL\.
Bono n ien,i,- Hufa Rufulum fcllat .
uxor ::\l (' neni. ~aepe quam in ~e pul c r e ti ~
Yidi,-ti~ ipso rapen' de ro go eenam.
&lt;·um dcl"olutum ex itrnc pro;;eq u cn~ panern
a l• ,emira ;;;o lllnd ('re llll" ll,l orc.

a n1ada, en ,ólo do, n:·r,o ,. d ire con e loc ue n!'Ía, que el poeta. a ' " pe,ar, edaba
le.io&gt; de oC r ind iferen te a la mujrr inii e l.
A pe''"- de todo e'to. no no ' pareee razo n a l,l e toma r al p ie d e la letra el t ex to
rlel po e ma. Realm e nte. n o '" puerle pen"o r qu e una muj er d e la po , ic·i ón soc ial
de Clorl ia huiJi e,e d e sce n dido a ta le.- e xtr e mo s, para e ll a inn eee ,ario ; . Debe tratar se
tlf' una e~ • ·e tHl rnú .'=" itn ag. in ada que \·e rídi ra, co n la ,·ua l e l poe ta q ui e re Ye ng:arse
nnHtrgam e nt f'. ton ~ u e!' ti lo y ('0 11 :- U;-- m ejo r es arn1a ~. d e Jo;; :O nfri tni ento - que ]e

ha r·a u,ado ou ,-e rsútil ex-ama nt e .
o

LIX l

Yi,·ar i&gt;imn e p igrama é, te. &gt;i n du da un o d e lo, rná , logrado s de Ca tul o.
El poeta h n sab id o eo ne i,..trn e nt e tra zar u n bo ce t o rle la a mant e d e Ruf o que ,-a d e
]., rep u gna nt e a lo tra g il'ó mi co. '" qu e e ie rt a men te logra , u propó i' it o degrada nte.
La alu sión al ¡::nardián t o n surado a m edi a, se expl i ca porque loi' guard ia n es d e
la s tumba s '" d e .lo s al tares fun e rario s 'e reelutab a n e n t re lo s e~d aYo s d e peor
e:md i ci ón: a qu el l o, que por o u co ndu cta h abían m erec ido que se le s afeitara
1:.• ca bez a rle un &gt;O i o lad o . para q ue exhibi e ran an te tori o, w Yerg ii e nza .
Si el pe rso naje aqu í a ludid o e; e l mi,mo Rul' o o bj e to de o tras inYecti ,·a s del
poe ta, e s ro -a qu e no pued e ,a be rse .

-

267

�LX.
Aca~o una l eo na
te di ó a lu z. e n a lg: tín rn o nt e d e Libia.
o fu é Sc il a que lad ra
por la p ar te nrús baja d e la in )! le.
quien te dió trn alma, tan o;;e ura ~- neg ra.
qu e o ~· eras co n d e~ prec i o
aqrrell a YOZ. qu e co n dol o r ext re nr o.
te ;; upli caba. o lr co razón ;; ah·aj e'?

LXV.
Aunq ue el d o lo r, q ue aúd uo nr e co n;; um e.
m e a leje. Or tal o. d e la ~ ~a bi a~ YÍrg:e rH''·
~- no pu eda . jug:u c te de mi s rnal e;; .
ex tra e r e l dulce fruto de l a;; IHu ;;a,( pu e;; Ira poco la;; o nd a,; d e l Leteo
lame n e l pi e m a rch ito d e mi he rman o.
a mi ;; ojo,. robad o para ;; ie mpre
,. e nt e rnul o e n la pla~· a del R e tco .
!.ajo el ;:ue lo l r o~&lt; ano qu e l e o prim e.
Ya no podré ja rn :t;; lrahlar eo nti g:o :
nun ca má s lrc ele Yert c ni e;:c uchart e.
he nn a no má s que rid o qu e la v id a.
:Ha ~ ~ i e mpr c te ar n aré. S ie mpre mi ;: ,-er;;o;;
en l a ~ olcdad diré, do li e nt e,..
por tu mu e rte. a,;í co rno l a Dauli a
llora el de,.t in o de ;;u mu er to !tilo
hajo la;; .o mhra ,; del follaje, oc ult a !.
Entre tanta ;: tt·i,-tcza;;. ;: in emha rg:o.
lr e aq uí e;:to,.; ,-er;;o;; cp re lf' rnand o. Ortal o.
para tí traducido,; del Batíada:
no .ca qu e pi Pn,.c,.; q ue el ped id o tu' o
frlf: co nfiado a lo;; ,-iento;: Yag:aro,.o;:.
o. po r de,.;cuido. 1111\·ó &lt;le mi nt e llt o ri a
--como la fruta que una ca;: ta ,-irg:en
rP C" ihc. e n don fur·t i,·o, df'l an rado
~- e,;co nrl c bajo el plicg:ue de la ,·e•tf'.
rueda. cuando ella. mí,.e ra , ohidada.
;;e ]c,·a nt a al arribo rle , u madre.
cm-c t11lo a tierra. rni e nlra,- ;; e colora
de ruhor· ,ua\'e. e l ro;:tro e ntri,t ecido.
t L\. 1

·\ pe,ar ,).&gt; la fartura erudit a. e l . e ntil!lienlo rl el poeta -(' rd leja e n e,.;tt• poema
hre\t' . e -rrit n ron inrludah lt' arent o p:~tétiro . El prwta no ha t·on-ignatlo, a dife·

-

268 -

�L.\:.
::\urn te le aena rn o nti!Jll ~ Libv~~ini ~
aul Se ~~ lJa latran ~ ínfima int(uirll;ll, p a rl e ,
larn lll enle dura pro cT ea ,~ it ae la clra ,
ut supplici s ,~ oee m in no v i s~ irn o cas u
co nl e rnptanr hab e r e~ . a. nimi ~ fe r·o co rd e?

Et;:i nr e ad~icluo co nf ec tnm cura clolore
a rlo c ti ~, Ortal e. \"Írt( inibu s.
n ec poti s cs t dul c is JVI u ~a rum e xprorn e re fe t ~~ ~
me n s a nirni , tanti s flu c tual ipsa rnali ,-namque m e i nupc r Letlra eo gurt( itc fratri "
palliduh11n man am adluit ur: da p e d e m ,
Troia Rhoe teo qu c m s ubte r litore te llu s
c re ptum nostri s ohterit e x oculis .
A dloquar. audi e ro nun1c¡uam tua Ja c ta l oq ue n te ru
numquanr q !o te. ,~ ita fral e r a m abil io r,
a~picia ru postha c. At ccrl e se rnp c r amaho,
,:c mper ma e;;; ta 111 a ca rmina mortc te gam ,
c¡rral ia " uh densi s rarnon11n co n c init umhri ,.
Dau"lia s ah s tllllpti fata gc nr e ns It~~ J e i se d tam c n in tanti s ma e ro rii JU:', Ortal e , mill o
ha ec expres;;; a tihi carrnina Battiada c.
ne lua di c ta nrt(Í S nc quiqu a nr c re dita ,~e nti ~
clTlux issc m eo fort e pu le~ animo.
ul mi ~" '"n spon,-i fur·tivo rnun e re rna l11rn
proc urrit casto ,~ ir t( ini~ e t(I"Cmio.
qu o cl mi sc rae oh lita c m o lli ;: uh n·~tc locatum,
dum a ch ·c nt u nra t ri " pro~ilit. l'xcuti l ur :
a tque i!lurl prono l"·a eccp" &lt;t;!Ílur dce ur,. u.
hui c rn a n a l tri~ t i !'OII:'!'Íll" o re ruhor.
se ,~ o c al

j.

rPn&lt;"ia d e Jo q u e e' e n (·1 haloitual , e l n on d,r e de , u
a qu ié n e~ li.Í diri g id o, ~

int e rlot·utor~

Se di,t·u te. pu 2,.

Lafay c e nti e nd e q ue :-e trata d e al¡;l1n anti g;o infiel del
po e ta. La o pinión , .. ,;, Jóg il'a. , in e m¡,a q:o. pare ce ,er la de que e'tá tl e •tinarlo

a

Le,bi;~.

-

269 --

�LXVIJL
Que tú , ~bnlio , abatirlo por la fortuna adw·r~a ,
me nwnd e~ c:; ta carta e~crita co n tu ,; l á¡!r im a~,
para qu e co m o a un náufra¡!O arr o jad o a las o las
e:'JHIIII O"as, ar ranque de l umbral de la mu e rt e,
- ltÍ , a qui e n \ cc nu s no otor¡!a la paz d e un blando
cuando e n el l ec h o cé lib e ya ce~ abandonado.
ni l as .Yi u,;a,; le a le¡!ra n la ai1¡!11 St iada \"i¡! il ia
con ]a,; d ul ce:' canl'ioncs de lo,-. p oe ta, a nti g u oslil e ron1plaee. y que a mí, a quien JlaJ11a s tu ami¡w,
~ o l il'ite s los don es rle Venus v la,; Nl u;;a:;.
~1a s para q ue no i;mores mi ,.· d esg rac ia ", o h ~Vlanlio ,
ni p ie n"cs qu e d es precio l os deb e res d e l lnu~~ pcJ ,
escuc ha e n cuáles olas m e " um crg ió e l dest ino
y no qui e ra s l o¡! rar, de quien es d esg rac iado ,
lo s do nes qu e tan sólo pu e d e n dar l os Je li ces .
De~d c qu e me Jut.'· dada la in1n aculada to¡!a ,
c ua ndo la e dad flo rida YiYÍa " u p rima\-c ra
yj,·í mJ Jc lws placeres: no m e es de"conocida
la diosa qu e al amor mezcla dul ce a 1nargu ra.
Pe ro, de es to" d e;eos, m e apartó con ~u luto
la mu e rt e de 111i he rman o . A h . p o iJre he rm ano m ío!
Tú. mur ie ndo, arr ui na,;lc para s ic 1nprc mi ca lm a ;
co niÍ ¡!O "e pult ada qu e d ó la ca:;a ntiCSi ra :
contigo pe rcc inon todas mi s ale¡!rÍas
que. e n ,·ida , ali me nt alHl&gt;' con tu ,uaYe ca riiío.
Co n ,; u mu e r te, hu,·c ron d el to d o de mi me nt e
todos eso~ d e,-eos ~- esos ¡!Ores del ahn a.
Así pues. lo qu e cser ib es : '" Oh . Catul o. es indi gno
p e rm a nece r un hombre de tu c la se e n V erona ,
e ntibiand o"''" mi em bro,; e n el l ec h o ,·acío "
no e,; indi ¡mo, no, Ma nli o. s ino di ¡! nO de lás tim a.
Y pe rd óna me e ntonces qu e yo n o te co nce da
lo ~ don es qu e el dolor m e quitó, pu es no pu e tl o ;
ni ten¡!O a quí ta mpoco abundan cia de libr o~
porqu e en Roma \'ivimos : e n e lla e~ tú mi ca sa,
y mi lu ga r, y e n ella mi ,·ida ~e co ns uma . . .
t L X\

~ 11 e ií o

1

l\li e nlr:" e l po e ta gim e. co n 5te rnado po r e l , ul"rimi e nto qu e l e h a produc id o
la mu e rl c de ' u he rmano , e n e l A s ia Menor - mu e rt e rec ie nl e, ¡w e,t o q ue au n
ha ce p oco qu e l a~ a gua s del Le teo lam e n s t~&gt; pálido ,; pi es- el di stin gu id o orador,
" a mi go p e r5o n:d d e Ca lul o, Q. Hort em io Ortal o, le pid e un po em a. El Vero né s,
co n sumido por un dolor pe rs ist e nt e, n o pu e d e c n eo ntrar fu e rza s ni in spir ación
para e re a r. P e ro, re ar io H de5a irar a ~ u arnigo. ]e a nun e ia e l e nYÍ o de s u tra llu c-

ción d e La Ca bellera d e. R erenice . ta l ,·ez la mú s h e rn1o sa co mpo sición d e Calím aco,
el poe la al ejandrin o prefe rido de lo s neó lc ro s.
La ob ra pre se nl e ha sid o di,·e r sam e nl e ju zg ada. E s un e j empl a r úni co en b
poeúa Catu li a na p o r e l c xtraiio cl e,o rcle n e n qu e a fl ora n lo s pe n sami e nto s y la s
e rn odone s. En un t'Jni c·o pe rí odo. 5e ~ u ee d e n e~ po nt ú n e am e nt e. con1o surg ie nd o d i·

-· 270 -

•

�LXVIII.
&lt;Juod mi h i fortuna ca, uqu e oppressu s aeerho
con• criptmn hoc lacrimis mitti s e pistolium ,
naufragum ut ei eet um spuma ntihu s aequori s undi s
;:nhl evem et a mortis limine restituam ,
&lt;jlH' m neque :'anc la Yenui' molli requicsccre somno
desert u m in l ecto caelih e perp e titur,
ncc n·tcrum dulei scriptor um c arminc l\'Insae
oblectant. cum mcn s anxia pcrvigilat.
id ¡rratum e ,-t mihi. me quoniam tibi dici ,; amicum ,
lllii!H'ra&lt;jue et "'llusarum hin e pet ¡,. rt Y cneri ;;;
,ed tihi ne mea ,-int ignota incommoda. Manli,
ncu m e odisse pute,- hospiti s officium.
acci pe. qui s merse r fo rtun ae fln c tihn s ipse
ne ompliu" a mise ro dona b ea ta petas.
Tempor e qno primum yc,-tis mihi tradita pura e,t,
ioeu ndurn e u111 aeta,. fl o rida ,·cr a~crct.
mul ta ,ali:' lu,i: non cs t llca nc scia no, tri .
quae dulce m curi, mi ,-!"ct mn an t1em:
,cd totn m ho c sltHlium luctu ft-atc rn a mihi mors
ah,-tulit. O mi,:ero Jrat e r adempie mihi.
tu m c a t tt IIIOrie n,; Jre¡ó,.ti com r11 oda, frater.
tec um una tola c st no,- tra septilta &lt;lonw s.
om nia lccum una pc riernnt ¡ra ndia nostra ,
&lt;Jnac lliW' in vita dulci,; al ehat amor.
C uiw· e¡ro interitn tola de mente fnl!a,·i
haec qudia atquc onmi s delieias animi.
Q1 wre. &lt;jiiOtl :;;cribis: "Vero na e turpc Catnlle
es;:e. qnod lli c quisqui s de meliore nota
f ri~ida deserto tepefactc t nlf'mhra cuhili",
irl. 'Hanli. non est tnrpe. ma~i s mi se ntm e,;t.
I¡rno ;;ce~ igitur si quac mihi lnctu s ademit
hace tihi non trihuo muncra. cum nequeo.
::\am, quod scriptorum non ma gna est copia apud me ,
hoc fit , qnod Roma e YJ\' IIIlll~: ilJa domw',
illa mihi ,;ede:'. illic mea carpitur aeta,; . ..
rectamente del alma. sin la pre,·ia ee n sura d el creador 1 arti sta , pero también ar·
qui te rto ) la ~ excu sas al amigo por no poder sati s fa ce r plenamente su pedido. la s
bmentatiorH~ó por la muerte d el hermano. mechada s todavía de recuerdo s mitoló·
gicos. Y el po ema r o11clnye ron una d eli cadí sima metáfora, no por bella meno s
i nesp e rada Y ha sta incongruente. Y mientra s Anzio so opina que «la part e má s
i11tere,ant e d e la elegía est:i contenida e ntre lo s Yerso s S y 14 donde el poeta
c xpre ~ a todo su dolor por la temprana mu e rt e d el h e rmano», la mayoría de lo s
co mentadore , . y ron razón. ha ce resaltar la h e rmo sura de lo s \'er sos último s con
que se ei e rra el poema .
Daulia no es sino Progne. la mujer de Tereo , re ,· d e Daulid e, la cual habi endo
muert o a m hij o !tilo en un arrebato , lo lloraba mú s tard e incan sablemente, con·
Yertida e n ruiseñor.

-

271 -

�L.\ l.\.
T e m a raYilla , H 11 fo ,
q tw nin ¡! un a Juuj e r h ara ace ptad o
pon e r bajo d e tí Slli' bl ando,; mu ,o ]o,-,
)" q u e 11 0 la CO niiJU e YaS
co n e l prese nte ele un Yeó tid o h e li o.
o el hril lo d e una p ie dr a •·e lu c ie ntc ?
~1a l a fama te daiía.
pu eó se d ice qu e un c iJi,·o 111alo!i e n te
h ab ita e n la IIHH'aJia d e tu a x il a.
Y a éi' tc todas le tCIIJ Cn :
qu e es un totTo animal, co 11 q ui e n nin ¡!una
h e rmosa quiere co 111pa rti r su Jec h o.
Quítate. pues , d e c n e i111 a.
C5 a pes te q u e d aiía l as n ar ices,
o n o te asombres m ás d e q u e te hu,·an.

LXX.
A nad ie amar quisi c nts s in o a mí. m e r e pit e.•.
aunq ue J úpiter misn1o tu a 111 0r ~o li ci t ara.
Dice;; : ntas las JHOme sa~ al a tna nt e d es~oso
se e,;n ih en e n e l Yie nt o . o e n la s rápida ,; Hf!: uas.

1 L\ \ . 111 1
De t o da- 1 :~- e le¡r ía . de Catuln. l'.ta e. la m ú.- cx 1e 11.a ' la '1" '' ha .u- •·ilatlu
1na yo re:" polPmi ca:-. La di . . t'u ~ ión a h¡lrt ·a tanto ~ u \ a lorH· ión c:- té til·a. eo rnn .-.u i n t P·
~ ridad matPrial. En e:-- l e últin1o a"JlCt'tO. la ro ntr n,·e r:- ia g ira prin c ipalrHl'lll e .. nhre
:; i :-e trata de d o:- po ern a:-:; divf::'r:"o:"' unid o ... art i f i r i a l n:r· nt e p o r f' rr o r d e un r opi:- ta.
c. 6i. por e l contrar io , la o bra e~ un a . L n .. :--cpa rati :- ta :- pret e nd e n qu e ex i . . ten dn ...
po e ma-: 11110 qu e t·o ruprcllflería lo s n : r. n' ·1 a lll 1 óHa l ' otro q u e a h a r earía lo•
11 a l óil 1óR IJi. Su. re . ultadu. -•' l• ·r.a11 en lo , ar g unre11t o • .-i ~ ui ,• nl t•• :
En PI 6H;L e l nonrl&gt;re d e l a mi go a quiPn , e i!iri~e e l po e ma e . :\Lr 11li u.: en

Ye r sr~&gt;

e l GR h. e~ A lli u:"'. ~if' 11tlo an:l•o~ g;en til it'ÍO:"' , n o pu cdf' trat ·H·:"'e de una Hli .. llla p e r·
ap~rere

a bandonarlo e n el lec h o .u litarin i d esertu .&lt; in
p: ra ,·f• d e:-.p: r :ll'ia que ~e rla a e nt en d er t·onto
n:ujer: en e l óR b .. en ¡·:¡tnhio. e l p o f'ta au g ur a fc lil'idad a ] arui go
pa rf' •·e -. e r :"U llltr,i er f sitis fe /i ('f'S PI 111 :ú mul el flirt rita ) . En f"l
6fla. Ca tul o dire q ue no pu e d e c 1n·ia r· a :-u am i gn t-. J poen1~ que 1e h a pc di tlo, por
s u e,-tad o d e e .· IJÍr itu ; c i ó8 1&gt; . rn 11 Lr t'\'O t·ac ió n de ~u- :rrn ore. ¡·o11 L e~ hi a Y la
narrat'iÓn Jníti l'a. de la .. dr·~'en tura:- d e L:uHLunia. c:- pn:- a de Prote 5ila o. t·o n.5ti t;l:ría
en r ea lid a d r l p oe ma req u e rid o por e l :r nri;!n.
L o, que .o. ti e ne n l:r unid ad d e l pocm:r pit•l1- &lt;lll qur l:r di fe r encia dé nomlll·e-

,:u na. E n e l (l8 a .
f e,.l o rae libe ) ~
la nu1 e rt e dr· ~ u
~ a al g ui e n que

e l a migo

hajn e l p e ..-o d e un ~1

pueda dehcr:--o a qu e uno ~ea atlnpt i,·o. n. In qu e e~ ni :.Í:- prolwld e. a un ,.. t-rnr riel
•·o pí ; ta. En '''""''" a in .'l'f! 1111do. pu e d,, trata r"· rle la nrucrtp d e l :r amantr. :- el

augurio

de

felici(bd

t m npnc o ;;::er ía

:-er dirig:ido

tlt'rÍ:--.Í\ n. por

lr:r ; IH ,&lt; excu.a; p or
\·e nl a d c ro y n o l.d,le
lit e rarin.

11n

t' lldnt o

;1

en

.\l anlio ~ .. 11
la t•p Í:- tnla a

c~ po ~a.
Or ta l n

El

te rcf'r argumento

:- w· e de .:dgo ~H1 ;.d•1;,!;0:

poder e ll\ iar ,,1 111111111 .&lt; ; ul ir ilad o. Call&gt;lo d e,:rr r o l la
Pu ede. en tnJJL't..' ::-. pa~a r tril,uto. nad a lll &lt;Í::-. a un

p OC JII a .

:? 72

1111

11 .. 0

�LXJX .
.1\o li admirari. quare tibi fc rnina rudl a.
Rufe, ve lit lc n e rum ;; upp os ui sse fe mur·,
n o n s i illanr r a r ae Jab efa C' tcs rmrnere ves ti s
aut p e r·lu c iduli de li c ii ;; lap idis.
L ae cl it le qua c d a ur mala fabu la , qu a tihi fcrtur
,-alle wh a lan11u trux lrahitare ca p e r.
Hunc rn e tu unt o rnn es; n e qu c nrirum : na m mala vahle cst
best ia. n cc qu ictlln h e ll a puella c uh c l.
Qua re aut c rud c lc nr na so nrnr intcrf icc pcs lc m ,
a ut ad rnir a ri d cs in e c ur fu g: iunl.

LXX .
.\"ulli se rlicil
qnaur nrilri , non ~ i
Dicit: :;cd rnuli e r
in ,-e nt o el ra pitla

rnuli f" r mea nul, e r e m a ll e
se lrrppit e r ipse p e t at.
c upid o quod di c it aurant i
,: cr ih e re o p ortet a qua.

1 LX

IX !

Y e ne no "' ep i~rama dir igid o po,il,l e nl e nt e r·onlra R ufo. a q u ie n eono&lt;·emo s
•·o mo lli&gt; O de lo, lliUt ·l"'' am:u1te, d e L t'~hia . fl a_¡,, la apare llt &lt;&gt; int e nl' IOn
j o ro;a d e la r· •&gt;rnp o, it ·ió n. "~ arh-i e rt c e l ahorreL· imi e nt o pr of und o d e l poeta. Al·
guno ; prPte nd e n q ue e l Rufo rl e qu e aquí i' C trata n o e ,; ullo mi"" " I'Oil Cel io
Rufo. el :1111igo infi e l &lt;l e Ca tul n. ;n hre la ha. e d e q ue é&gt; t" te nía fama d e h o mhre
el eg:1n t c ~

niu rHla n o : pt' rn e::- tn no

p:tl'l'4'f'

n:oti\·o :-uf i (' iente para :--e t ucj~nle

í'Oil·

du,ió ll ; '"" ' bi e n 1~:1\ qu e pen.ar qu•' Ca tuln hu .,·a lo:l h e r ir lo m;Í ; aee rh a m en te
P J~ aqu e ll o e n

qnf" ~ u e n PntJg: o (_·ifra iJa ... u yanid ad .

I L \ \: 1

E" du , dí- ti "o' e .\ pre&gt;a t•l po e ta •U t' .• I' C)lti,·i , ¡"" ' .u inquietud alllC 1:" prome.a; rk :1111 0 r de Lf' &gt;hÍ á . Catnlu. qu e hal,ía ... portad•&gt; \'a lllll&lt;'h o, tl f'•l' ll (:a ii os. no
podía t'O IH·e l1ir d e ma ,ia rla ,; ilu , ione- pur la, prote-t :., d e amor d P ;u adúlt e ra
q u erida. E l 'erho IIIIÚ &lt;' r(&gt; . que alguno h :1 querirl o in! Pr pr etar •·o m o ín rlil' e d e u !la
Yerdadera

prom e~a

dl' nwtrim onio

que

... e

hahría

prudu('ido

muert e d e M e tp]., Ce lc r, nwrido ¡] p Clodia. o "'" e n e l a ii o .)9d e r ar . . c .. in o en

e l ~C" ntid n

ge n ér i ~·o

rl e « an l ar&gt;&gt; ~

y.1

((U('

nn

se l'la

d e~p u és

de

Ja

n o d e be •·on,ivcro-..ínlil

qu e

Clodia e&gt;tu\ ie ra rli-pue, ta a ra.:u·,e I'Uil e l po e ta .
E l re .. ha zo riP I amo¡r d e Júp it er e ra una e "prc.iún JHOYPrhial en trl' la , mu ·
j e r e~

r o man a - .

-

273 -

�LXXH.
D ec ías a111 a r e ntonces a Ca tul o tan ~ól o
y qu e al am o r de Júpit e r, mi am o r prefe riría , ,
y yo te am é. no ta nto com o un homhrc a s u a m a nt e,
~in o co n el cariii o de l p a dre p o r w s hi jo;:.
A hora le lt c co noc id o. ~- a unqu e a rdo co n má ;: a n ~ ia " ,
p ara mí e res, no o h;: tan te. mús ,·il y mii ~ inn o bl e.
¿. P o r qu é ? P o rqu e e l aman te q ue wfrc ta l inju r i a
d esea co n 111 Ú~ ' c hc m cn c ia. ~- - e n ca mbi o, q ui e re me no;: .

LXX \T
S i al p: tlll con ,;ttcl o a lc a nz a
a q ui e n rec uerd a n ts acc io nes hu &lt;' n a,;
y !t all a q ue s u co nc ie ncia h a s id o p ura
y q ue ja m ús Yi ol ó la Í&lt;' jura d a.
ni el no mbre d e .l o s di osc"
ultra j ó, qu e bra ntand o la;: prom esas.
mu c h a,. h o ra s ale gr es te rcsc rY a
por es te a m o r ingr a to,
oh Ca t ul o. la ,-ida qu e te e" pe ra .
Pues e l l1i c n q ue a l o;: ho mhres p ue de hat-crs c
con h ec h os y p a la h n t;:, l tÍ l o hi c i,. lc .
Y t odo fu é p e rdid o .
po r ' e r co nf ia do a un co razó n in t! ra to.
¿ Por q ut;, pu e,; . te a lo rnt c n tas to rhtYÍa?
;. P o r qu é, co n m e nt e firm e,
no le a lejas el e aque l a m o r im p ío
a l qu e l os dioses son d cs faYo r ahl es
d e jand o es ta exi s te n c ia d c,;p: r ac iarla ?
C uán difíc il , d e s úl1it o
r enun c iar a 11n amor tan e ntra tí ahl c!
Cu án difíc il , y e mpe ro, necesario!
Sól o un camino qu e d a
para sal v arl e, y ob stinadam e nt e
h as d e seg uirlo .. aun c u a nd o no pudi e ras.
Oh di oses i nm orta]e¡: !
S i la pi e dad es propia d e Yosotros
y e n el mom e nto mi s m o d e la mu e rt e
lle vái s socorro v p a z a los que mu e re n.
1 LX Xll

¡

es fijar n o n o lóg icam e nt e C&gt;te p oe ma ; la d e~ e ,pe ranza qu e re ,·cla
ro n d espreC' i o y eon re nco r__. pu ed e te ne r o ri ge n en l ln a de la s tantas
t rai ci one s el e 'Le , bia o e n un e n gañ o ma yo r, mú s d e finiti,·o. En todo r aso la s r ela ·
r ion es e ntr e los amant e s se habían alt e rado profundam e nt e; no se trataba ya d el
ful go r d e a qu ello s candidi w l e.&lt;. día s fe li ees el e amor eo mpl e to. Tal se ntimi e nto
lo r ec u e rd a el p oe ta. e n l o qu e ha te nifl o fl e e ntrañ a iJi e, ro mp a r á nrl o lo (·o n el
Di fícil

~ n1 ezcl ada

-

274 -

�LXXII.
D ice bas q uo ndanr so lurn te n o ~~e Ca tullum .
Lc-sh i a, ne e p ra e m e ,-elle te n e r e l o ,·e nr :
D ilex i 111111 te no n ta n t um ul n d g u;; ami e a rn
~e d p atn u t gn at os dili ¡r it e t ¡r e n no ~ .
X u ne te cog no Yi ; quare c-t;; i im pe n;; iu ;; ur o r.
mult o nri. tam c- n es ,-ili o r el l e ,·ior.
Qu i p ot is e,- t ? i nqu i;; . Qu o d a nr a nte nr rn rurr a talis
eo g: it a m a re nr ag i;;, ,;e d b e ne ,-e ll e rn inu ,;.

LXX VJ.
S i qu a reco n lanti he ncfac ta p r io ra yoJupl as
c-;; t h o mini e um ,;e cog ita t esse pium .
n ec sa ne tarn d o]a ,;se fid e rn , nee foe d e re null o
di v um a d fall e nd os n umin e ahu s um lr o min e s.
mult a pa ra ta m a ne n l in ·lo n ga a e ta te , C atull e,
ex h oe in g ra to ga udi a a rn o re tihi .
l'la m q ua ee unrqu c- lr o min es h e ne e niquam aut d iee r c- po~s u n t
a ut fa ee re , lr ae e a te di c ta qu e fae ta qu e sunt :
Omni a qu e in gr ata e pe r ie nrnt e rc- dit a m e nti .
Q ua rc c ur te ia m a mpliu s exe ru c ics ?
Q uin a nim o o ffirma s atqn e istin c te qu e rerlu c is
e t di s in vit is d es inis essc mi se r ?
Diffi cil e es l l o n gu m s uhit o d e po n e r·e a nr o re nr .
Di ff ic il e es t, \'e r.·urn h oe qua luh e t e ffi c ias .
r n a sa lu s lr aec es t, lr oe es t tihi p e r v in ce ndrrrll:
R oe fac ias. f' ÍYe irl n on po te s i,·e po te.
O Ji , s i n·;; trum es t mi se re ri , a ut si quihu ;; rm q u a rn
extre nr o, ia rn ipsa in rnort e tulisti s o pem .
m e mi ser urrr aspi c it e e l s i Yit a rrr purit c- r e g: r.
e ripit e h a rr e p e;; te m p e rn ie ie n rqu e milri .
Q ua e rnilri s uhr c-pc- ns irrr o,o trt to rp o r in a rtu ;;

afec to d e l pa d re por , u; h ij o,. Ahora . ó lo q u eda la at ra eeión m o m entá n ea. y
Catul o pa re ce •·o nipl at·e r'e ron re n •·or e n d e,t al'a r la d ife re n l' ia e nt re anwre y
ben e velln. ro mo di ;; cul pún do 'e d e ; u in duda bl e d e b ilid a d , re ,·e lad a e n ó U 5 fr a.
¡·asa d os intc nt o5 de a lej a r. e d e Le &gt;IJia. Y a ;; i d a a e nt e nd e r q ue. , i bi e n n o la h a
a ba nd o na d o. le ha quitado e n •·an1 b io ro d:1 ' u eo n&gt;' id e r a i'Í Ón y , ó ]o e' o b j et o d e
d e m rer io. Es nalura l. e nr o n .. e s. pe n, a r qu e e st am os e n e l perí od o ftU C prered ió
a la se pa rar i ón rf cfinili\ a.

-

27S -

�.....

cont emplad un mom ento a tm d esgrac iado,
y si en verdad viví 1111a vida pur a
libradm e de es ta pes te y es ta ruina
qne entrando e n l o más hond o de mi c arn e
expulsó d e es te p ec ho la alegría.
Ya no pido como ant es
que otra vez corres ponda al amor mío
ni tampoco - que tal es impos ible-que quiera recobrar el pudor mu e rto.
Yo mi smo soy qui e n recohrarm e anh el o
y librarm e d el mal qu e m e con s nm e.
Dadm e es ta gra cia, dioses,
Dadm e es ta gra cia por mi vida hon es ta!

LXXVII.
En vano Rufo, y sin raz ó n a lg1ma ,
te juzgué como a mi go. ¿E n vano, digo?
Má s bien para mi m a 1 y mi d esgracia.
Me fingi s te ami stad , traidoram e nte,
y, abrasándom e lu ego l as e ntraií as
el más caro tesoro m e roba ste.
lVTe roba ste, j a y! , amigo rni se rallle,
ve ne no qne mi vida e mponzoiia ste.

LXXXIII.
Les bia, ante s u marido. di ce p es tes de 111Í,
y esto al eg ra m u eh ísimo a ese imbéci l.
P e ro. ¿ n o e n tie nd es, asno? Si olvi!lada , call ara ,
se h ab ría curado . E n ca mhi o, si lllllnnura ,
no

~ólo

m e rec ue rda , s ino, Jo qu e es IIHÍ~ gr&lt;I\T,
rab i a por d e ntro. Ard e. y :&lt;e coci na.

LXXXIV.
A rrí o '·c ho mmo da'" di ce, e n \'ez de "c OIIIIIIOtl a",
y por " ins i!lias" !li ce e n ,-e z " hi nsidia,;"'

y con todo e l vigor d e su i' ¡w lmon f's
sopla . cre\-CJlllo hablar a BJara ,-iiJa.
1 LXX \ ' IT 1

Ge ne rah n e nt e 'e op in :1 que el pe r, o naj e a quí al udid o e, :VI. Ct&gt; lio Rufo , qu e
l üt" a mant e rle Clodi a - e ,L o e,. dt' L es biaY qu e m ús tarde , at·u ,;J d o por és t:~ ,
fu é defe ndido v ah&gt;u e lto po r la pe rit·ia d e Cic e rón. El n!O t i,·o d e re,e ntimiPnl o
de] po eta e n ('O nt ra d e e.-: te _lihe rtin o e~, pu e::-, o ll\·i o. y f'~ n a tural p e n ~:n· qu e
t'O iliJIII SO el po em a e n momenl•h e n qu e Hufo ¡:oz:1 l•a d e ]o , Ln·ores d e la muj e r .

-

276 -

�ex¡ndit e x omni p ec tore laet itia E!
.Xon iam illud qna er o. contra ut m e dili~ at ill a,
a ut. quod non poti s es t, esse pudica Yelit:
lpEc ,-al er e o pto e t t ae tr um hunc d e pon er e morbum .
O d i. re d di te mi hoc pro pi e tat e m e a!

LXXVII.
Rnfe. mihi fru~tra ac n e quiquam credite amice,
imm o ma gc no c um pre tio a tqu e malo ),
Sici ne s nhre p st i mei , atque intestina p eruren s
~ i c mi sero e ri p ui sti o nmia nostra bo na ?
E ripui sti , eh e u no~ tra e crudele Ye ncnum
,-it ae. e h eu nostra e peqis amiciti ae .
1Fr n:; tra ?

LXXX III.
Le,;hia mi pra ese nt e viro mal a plurima di c it :
ha ec illi fatuo maxima lae titia es t.
:'11ule. nihil sen ti,_;. Si no~tri ohlita ta cer e t,
,; ana esse t: nun c c¡uod ¡_!a nnit e t ohl oqu itur
non so hmt m cn tinit. se d qua e multo acrio r es t r es,
irat a eEI. Ho c c,- t. uritur f't co quitur.

LXXXIV.
C hmnmuda rliceha t. ;;i qnantlo co mm oda Yellet
di cf'r f', e t insidias Ar ri ns, hin sidia s
e l tum mirifi cc spcrab at se f'sse loc u tnm
c uut . qua ntum pate ra!. dixe rat hin sidias.

I L'\XXlll i
Tambi é n en el po e ma XCI! Ca tul o inl'i e re de la ma lerli l'en ei a de L e,]J ia, qu e
&lt;· , ta eon tin t.J:t amú nd ol o. Pero lo q ue e, puer il razo na mi e nto en e l c itado pasaje,
e s e n la pr e~e nte ron 1p o:-- i('i ó n. ag ud a o h ~er va1·ión p:-it'ológic::J. \ .,. ta n bien ca pt a da ~
que Cat ulo . 'e¡r uro de , ¡_ n o pu e d e me n o' rle lll CIIO &gt;prec iar al to nl o marido qu e
&lt;•' ríe a nl e una al'l itn d ta n pt' li ~ro-a rl e •11 muj e r ! Mu le. nihil senti s) .

-- 277

�1 A ~ í d ecían la madt-c r los a bu e lo;; .
y el he rmano d e aquélla --el qu e fu é libre 1 .
Al fin Arrio e mbarcó para la Siria:
los oídos de todos tle:-can saron
~ in ten1er ya es c uchar tales palabra,.
d e nu e Yo ,;ua,·e nlente pronunciada ;;.
D e súbito lle gó un a nuncio horribl e :
El mar Ionio. despu é;; q11 e A 1Tio pai'a r a .
no e ra rná;; Jonio : se lla mab c1 Hioni o.

LXX X Y.

~o

D e tes to ~- amo: por· qu é lo ha go. tal Ye z pre¡wu te ;: :
8é . Tan sólo sé que lo hago ~- qu e mc atonneut a.

LX XX YJ.
Quinc ia e;: hermosa para mu chos h o mbre;;
para mí es alta , blan ca y aun tlcre cha:
reconozco esas dotes una a una
mas nie¡ro quc sea hermosa , puc;; no h ay ¡rra ci a
ni sal nin¡runa cn ese c uerpo ¡!:rand e.
L eshia e n camiJio es h e rmosa al par qu e be lla :
nna a toda ;: roh ó todas las gr ac ias.

LXXXV H.
::\inguna Jnujer· pued e dec ir que la aman tan to
111 tan sincer·amente, como a mi Le,.hia a 111 é.
~unca exi s tió e n un pacto tanta fid elidad
como exi stió e n tu amor, pe ro por part e mía.
1 LXXXI\"

1

Se , a be rl e un Arri o d e o b se uro o ri ge n , qu e , in auxili o d el ta le n to . p o r · ll
f'a nl ct e r se rYi eia l y p o r goz ar el e .la priYan za de Cra ... o , e :5 raló alt a:&lt;. p o 5idon e :- t'll
Ro ma. A este indiYidu o se re fi e re p rohahl e m e nt e e l e pi gra ma.
La introdu cc ión d e mueh a s palah ra s gr iega s eo n sonid o, 'h pirad o; 1 y () z ) h izo
q u e la :&gt; ge nt e s p oco r uha ~ . ig nor;1 nt e s d e J ori ge n d e los Yo rahl o s. pro nun da ran
ta n1bi é n con as piraei o n e ~ palahra ~ latina s e n qu e ori g inarinnt e nt e n o e xi st ían .

A

e,.ta co nfu sión ayudar on tambi é n l o 5 dial e rto o&lt; . Quintilian o d a n otiri a d e e ste Yicio
de pronunf·i ar ión .

( LXXX\"1 ¡
Se h a
r omo para
p o spu e sta
j u 5tici a le

alabado a una c ie rt a Quincia, tal yez r on d e ma sia d a in s iH e n r ia o calor
qu e la su sre ptibil idad del po e ta no , e sie nt a h e rida, ,-ie nd o a su Le shi a
fr e nte a ot ra muj e r . E s tH'e &lt;'i w e nton res dar a r ad a un a lo qu e e n
rorre , ¡wnd e. di stin guiend o e ntr e fnrmo.&lt; itas . ¡mlchritudo Y ue iiii Sias.

-

218 --

�Credo, ,:lt' nwl e r . i'I C lih c r aniJH·ulu , c iU:'.
5ic malCrlll! :' an1s dixcral atqu c a Yia.
l lo c mi 5:'0 in S :-ri a m r f' r¡IIicranl omnillll ,: a u re , :
Aud iktnl cade m ha ec lcnil f' r e l ]c ,·it&lt;' r.
n e c si iJ i po;: tilla mclu c iJanl talia \·eriJa.
C um i' uiJit o adfcrtur 11untiu :' ltorrihili ,; :
Tonio;: flucl11:'. po•!qtiH III ilhH· Arriu ,: i, ~PL
iam 11011 Jonio - e ~ ,e. ,c d l l iun ius.

O rli e l a n1o : qu &lt;li'C id fa c ialll . fo r ta;: , (' r f' qu i r i,;:
:\e ,;cio. ,cd fi c ri ,:enli o el c wTuc io r.

LXS:\TJ.
Qui11tia fonn o,: a f',ol IIIUitii:: milti c antlida. l o n ~a.
JT cla cs l. Jla c &lt;· c¡:o ,; i&lt;' -in !-!11h co nfil f'o r:
l o tum ill ud forn10;:a II C!!O: Jta lll nulla ,·e nu ;: ta ;:
nulla in la111 111&lt;1!!110 c ,; l co rp o re mi c a ,a li .• .
L c ,-hia f o rino ,; a f':' l. qu al' Clllll pulchcrrin w tola c.:!.
lum o nlllihu ;: una Ollii1 C:' , uiJripuit Y c 11 e re • .

LXX X ni.
l'lul la pol e,.; l muli e r La11lum ,:e di cc rc ama lam
Ycre. quanllllll a me L c,; hia amal a n1 c a c ,:l.
S ulla fitl c ,- ullo f uil UII ICJt !&lt;llll f o f'dcr e l a nl a.
quanla in an1or c tuo P X pm·t c re p c rla III Ca t&gt;t.
Fo r111 os it os es prnpi a nl e nt c l a be ll ez a d e la .- f o rm a• . la j u, t&lt;•za d e Ja , p ro p o n ·ione - :
pu l c hr itudo. una hPr m o ""·a n liÍS re finada qu e re qu ie re pa ra ,e r a pre o·ia d a un m ú-

deli t·aclo g u ~ t o . L:t r cn u ... tos P !l fin . e:&gt; un a he ll ez:1 ~ rar i o .. a. h qu (' pu e den di .. .
pe n-ar Ye nu- )' 1'" Cra o·ia , , Le, hia t ie ne n o ;ó lo b p rim era r {orrn o .&lt;n es t l ,i n o que
:-- i e ndn t o l a p tdc h e rr;n uJ p o :- ef" la l"P il ll .". l as í? il ~r:1 d o taL q u e pan.•c·e h ab e r
at· un n rl ad o en ~í to do eua nl o d e ~rarin~n y an J ~Ji,] , .. p ue d f' n t'O ill"e d er la .. de id at!e .. :

a un

ontJJ Ps subri p uit

l ·ellf! r f?s.

E, to, d o, dí , ti o·o, re , e la n e l mi - mo e -tatln d e ún into d e l pr¡e m a LXX . Catulo
~ e ato nn e nta ~ i c rnpr e eo n el p e n ~~uni c ntn tl e q u e ta nL1 l'o n~t a n (' i a lt at' ia .. u a m :1n tP
ha ; idu n 111a , e in[llil e l e; fn erzo p a r ~ reto&gt;n e r .-11 o·ariii o. El d ístio ·o pri111 e ro rep it e

una expr&lt;',i ón cara a C 1tul o. qu P , ,. &lt;' n o· ue ntr a la n:l ,ién '' " e l C. \JI! ( ru nll /11 n ol&gt;is
In run ore tu o . :- i gn il'it ·a prop ia nw nl e i n on tor e nteo e r ga
1&lt;-. y ti e n e e l " d or e, tilí, t ito qu l' le o·on fi e r e e l o·nntra- te eo n la (''pr~ -i ó n ex

r;ua ntullt a Jn a bitur nul/a ) .

part e 1n ea .

�XCliJ.
Poco m e import a complace t·te, César,
m sab e r s i t' r es blan co o si e t·es neg ro.
XCVI.
Si a la ~ calladas tumbas
pu e d e, Ca h ·o, ll e var alg[m con s ue lo
nuestro dolor, ~- e l llant o
qu e e,·oca Jos amores de otros ti e mpos
y qu e lam e nta la a mi ~ t ad pe rdid a,
cie rtam e nt e a Quintilia
menos aflige su te mpr a n a mu erte
que e l a ntor qu e l e g u a rda s. la co n,;u ela .

CT.
D es pués d e h ab e r c ruzado muchos mares y pu eb los,
,.t'n go, h e rmano, con es ta s ofre nda s tan humild es
como ob sequio postre ro qu e te brindo e n la mue rt e,
a hablar inúti lm e nt e con tu ,o muela s ce nizas.
¡Co n c uánta iniquidad m e d es pojó el d es tino
d e tí, mísero h e rmano, te mprano arre bat ado!
Es tos qu e, s in e mbar go, se gLÍn el vi e jo rit o,
traigo, co mo d o li l' nt es regaJos f un e ral l's,
acépta .los, re¡1ados con mi llanto frat e rno.
,. ref' ib e por s ie mpre mi últim o adiós. he rmano.
CVIII.
Si tu vej ez, manchada p or cost umbres impur as,
de b e acabar, Co mino .. por vo luntad de l pu e blo.
lo prim ero de todo. te a rran carán la l e n gua
que abo rrec ió a los bu e nos, y la d a rán a un buitre.
C uervos han de vacia t· ,. d evorar tu s o j os;
pe rr os tu s int es tinos, y, l o de mús, los loh os .
rXCili l
E, te dí &gt;tic o cel e brad o, qu e Q uintili ano, obsec u e nt e h ae i~ el e m perador, ca li de ve rdadero ac t o d e loc ura . e s un te; tim o ni o m{t s ele L1 av e r sión el e Catul o
lwcia Cé sar. Es tal vez una re spuP sla a un inte nto d e reeo n ciliación d el futuro
d ict a d or, qu e nwnte ni a ami st ad eon el p~dre de l poeta, y qu e e sta ha , ie m p r e
p ront o - ra s¡ro m ag mínim o &lt;l e w ea níc te r qu e h a llam a d o la at e n ción- a olvidar la s
i nj uri a s rec ibida s.
La expre s ión nec scire ut rum sis al bus 1111 afer homo ti ene n1lor proverbial.
f i c~

1 XC\'Jl

Catulo . devoto a mi go . ro mp on e e , ta h re ,·e e legía e n nt·a,o ió n de la mu e rte

-

:?RO

�XCIII.
N il llll ll l ll lll ~ tud e o , C a e~ ar. t i bi ' -e ll e
n ec Ec i r e u lr u m ~ ¡ ~ a lh u~ a n at e r h o 111 0 .

pl a c c r e.

xc n .
S i r¡u i c q u a m n t u t i ~ !-( r a l tll ll a l' c c p l tllll \T
a c e id e r e a n o ;; t ro . C a h ·c. rlo l o r e p o ll' s L
q uo d e ~ i tl e ri o \·e tc r cs t-c n o ,·a mu s a m o r c~
atq u e o l i m lli Í ;: ~ a ,.; fl e mu ~ a1 n ic iti a;: .
c c 1·te n o n t a n t o m o r ~ in matura rl o lo ri c ;: l
Q u i n t i li al' , q u .mlu u 1 ~ au d c t amo r c luo.

;: e pul c r i ~

Cl .
}[ u l l a ~ p c 1· !-( C n le~ el mu lla p c r ac q u o r a Ye !'l w'- .
a rh·e n i o h a~ lllÍ 5e r a ,:;. f r a ll' r. a rl i n fc r i;1i' .
u l l e p o;:t r e m o rlo n a re m mu iH' r e lll Or l i,;
et n 1u ta m n c qu i q u am a ll o qu e r c l" c in e r c m .
q u antloq tlid cm fo r t una 1nih i !ele a h ;:tu li t l JI'lllll .
h e u. mi ,;c r i nd i!-( n c f ra t c r a d c u qtl c 1n i h i!
:\' ¡¡ n c l a m e n int e r c a h ace p ri ,;co q1Ja e m o r e p a r c nl um
l r a d it a ." lllll lrÍ ,.; I Í II!L!n c r c ;ul in fc ri a;: .
ac ci ¡w fr ate rn o mul i u 1n man ant ia J'i ct u.
at rp w in p e rp cltHII II . fr alc r . a\·c atqu e Yak.

cn n.
Si. Co u tini , popu!i a r h i i r io l ua r·a n a ~e n f'¡·lw'­
;: p u r cala Í!IIJ H! rÍ ;: tno ri iJLL ,; int e r c al.
n on c qJ Jirl c 111 tlul •il o fJ IIÍn p r i ll ll l lll i ni111Íl' a h o n on 11 11
l i n !-( Ua c x oC C'l .l ;n ·id o ,:; j¡ d al a ·olt 11r io.
e f fo,;,o ;: Ol' ul o;: ,·ore l at r o !-(llll ur e C' O r\'11~.
i u lf'i'i in:1 f' an c ." . cct rr¡¡ !ll f' mhr a l u pi .

d .- la C'i' " '" de '" ami¡:: c&gt; L ic ini o c. h o. PI famf¡,() :dJO¡!ado. a qu ie n 1'11 l a nlo .;
l"'"oje .- el e • 11 o b ra t e,t inJnn i :~ ,u afec t o I d . C . .\1\'. L. Llll i.
1

c:r 1

E~tra poe ma. un o de Jo . . n1 Ú::- fa m o . . o:- dP Ca t11 lo y de lo:- n1 c jor lo p: rado '. r e t unw
un m ot iv o q ue ~e p r e~ e nt ~l per ... i .-. tente m en te en ... u poe~ía: la rnucrlt' de l lt e nn nno .

l'í o hahi e nd,, po did o cl r po. ita r la5 h o n r:1, fun e r ar ia; a nt e 'u t u m iJa, porqu e !""·ia
e nt e rrado e n la lej ana Tróa d e, Catu lo. li ecnciado de la t·o h nr tp d e Ga,o :\lr n lllli u.
'" d i ri ge a l -e pul tTO, t·uan tl o d r 'u e lt a pa ra ' " tinra n ata l, r PI'O ITe la ," e.;¡· l:l r Pt·i¡l:. ,
r i ud ad c5 d e l A, ia I CL C. .\.L\'1 1.

-

28 1 -

�CTX.
S ue, t ro a n10 r. me pro me te;:, alm a mía
Jeli z Y no pe recerá.
O h di o~ e:;, qu e ,;e c umpl a e;: ta pro mesa
~- r¡u e se a " in ce ra s u palabr a!
Q ue se ntant e n g:a e n tod a n ue;o tra ,-id a
1a un ió n ,- a g ra d a d e nn a m o r ete rn o!
~e r á

1 CYJJJ 1
E ~ t e ep i g rama mar a l,ro , dP un g u:-: to IJ4Hr de l a iri ;1nO, e::- t~'• q u• za:-- e:= e ri to tontra un
tnl Co m ino. ora dor d e l par t ido d e morni ti co. d el n w l no , e po ,ce n ma,·ore5 not icia ;.

1( [ '( )

E:.--1:1 bre\ e e legía ha ~ i d o :- eg u ra ru c nt e e~f' ril a e n 01·a.':' i ón d e una de la ~ pa~ a-

-

282 -

�T

crx.
I ocn ndun1 . 111 Ca Yila. mihi proponi s amorem
llllnc no~tt· um int e r no~ p e rp e tuumqu e for e.
Di magni , facit e u t ,-e re promillerc poss it
atque id s in rc re rli ca t e t ex animo,
nt li ceat nohi !3 lota p e rdu ce re v ita
aeterm1 n1 ho c ,:an c tae Joe !lus ami citia c.

j e ra ' re .. o nri li a &lt;·ion e, co n Le,b ia, p robahlemente ohtenida a
luhle muj e r. s i dam oo l' ré &lt;l it o a qu e de ell a ha partid o la
a m o r feli z ,. e te rno . P e ro Ca tul o n o eonfía d e ma sia do e n
a m ada; ;e t;·awnta la inqui etud. !'On la qu e 'e mezdan lo s
m ejo r. Es un o d e aque ll o,. mo me nt o&gt; e n qu e e] po e ta cree
su querida .

1
-

r

!

:283 -

in ota n cia s d e la vopropo sición d e un
la fid e li dad d e su
de se o s d e una vid a
en la redención d e

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1974">
                <text>Catulo : poesias selectas (traducción)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1975">
                <text>Traducción y notas de Olaf Blixen, acompañadas del texto latino. (Conclusión)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1976">
                <text>BLIXEN, Olaf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1977">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Añ 6, Nº 9 : p. </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1978">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias  </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1979">
                <text>1952</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1980">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1981">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1982">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="229">
        <name>CATULO</name>
      </tag>
      <tag tagId="230">
        <name>OLAF BLIXEN</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="182" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="307">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/e12bdca6b017f12956e3228e9fe19171.PDF</src>
        <authentication>1a0627064e1f14e68f1c68339d06f542</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1983">
                    <text>ECGENIO COSE LU (;"

SISTEMA, NORJVIA Y HABLA -.
1 - Posibilidad d e una distin ción tripartita en la realidad nnitaria
del len guaje. 2 - Incoh erencias y contradiccionPS d e los enunciados
acerca de " lengua" y " habla" . 3 - Insuficiencia d e la dirotomía saussureana. 4 - La idea de " norma" en la inves tigación empírica y en
la lingüística ps tru ctural. S - EjPmplificación. 6 - Esbozo d e una
teoría coh ercntP del h ablar y de su formalización. 7 - Importan cia
y utilidad d e In distinción tripartita .
l. En una "Confer e n cia d e semántica" realizada e n marzo d el
ario p asa do e n Niza , por ini ciativa de Emile B en venis te, y en l a que
participaron nu eve ilu stres lin~iiis ta s de va rios países e uropeos y de
E stados U nidos, los profesores Hjelmslev, de Cope nha gue, y Lotz, d e
N ueva York, se manti s tas " intrín secos" y represent antes, en la confer en cia, de la " direcc ió n integral d e la gramática gen eral", presen·
taron s u posición r esumida e n un cuadro en el cual aparece la distin ción de tres aspec tos e n el len guaje -esquPnw, norma Pstablecida
y pctrole ( habla )-, en lu gar d e los dos ya tradicionales en l a lingüística postsaussureana ( aun e n la qn e no acepta la rloctri na d el m aes tro
ginebrino ) . es d eci r, ]a lanf(ll e y la parole, la len gua y el habla (S prache-R ede, language-speech ).
A cada uno de los tres a8pcc to~, de be rían co rrespond er, e n el
propio campo ab soluto d el le n guaj e e ind e p e ndie nte mente d e una
r ealidad exterior signifi cada , d esignada o refe rida , di sc iplin as y nnidades parti culares: renémica, fonémica. y fónica ( di sc iplinas) y cenema, fonema ·y fono ( un ida des), en el plan o d e l a expt·esión; plerémica, semhnica y sé mica, plPrP11Ut, se m Pm a y se ma, e n el plano d el
contenido.
Al informar bre\·eme nte ace rca d e la Conferen c ia, e n el A rchi vio
Glottologico ltnlia no ( 1 ), G iacomo D evo to ob serva: "Una . .. novita
1com pli ca tri ce ) f. la sciss ion e rl elJa " lin gua" sa ussuriana in 'sch e m a' e
' norma'. Quello ch e n ell o sch ema e l'nnita vuota o cen e ma , n ella norma diventa il fonema; e qu elJo ch e nello sch e m a e l'unita piena o
pl er em a, n ella n orm a diYe nta il semc ma. Ques to porta co me consegu enza che an ch e la oppos izione relativa fo nd ame nt ale. secondo il
(*) Ampliación d e un a co muni cac ión leí da en el Cen tro Lingüístico de Mon·
tev id eo, en la se, ión del 10 de mayo de 1952. U n re sum e n de este trabaj o fu é
en\' iado al VII Congreso Internac ional de Lingii istas. r ea lizad o e n Londres del
19 al 6 de seti e mbre de 1952.
(1) AGl . X.XXVL I. pp. 82 · 8~ .

�S au ~;; ur c, tl e ,·e r cs trin ¡!;C re il rapport o di sig tlijiant e ~i gnifi é allo
sc h ema e, p e r qu a nt o ri¡!;uarda la norma . rl cve introdurre la coppia p a rall e la d i ' de ~ i¡!;nant e' e ' rl es i¡!;na to'. Qu ef to doppio 5iste ma di di slim:ioni
p uo lasc iarci pe rpl css i r ¡!;iu s tifi ca il rlui JlJi o se Yal¡.!;a la p e na di sa lire
a qu es te as trazioni . L a rea ltú rl e lla l in¡!;ua e n lo,·im ento e an ch e quando
e CO nsid c rata s in eroni ca m c n! e Ú fonda !' Opra Ull e quilibrio instahil e.
11 Yanta !!gi o de un a rapprcsc ntazione as;;olutam e nt e geom e trica si p aga
: 1 ll o "tcsso pre zzo dc lla eo nt e n1plazion c d clla strullura anatomica inte rna di un uolll o tan to n ·a le e comodo d a desc rive rc. ma dive rso da
f~ u e llo ,.¡,-o".

P e ro. aun dudando de la utilid a d de las e xce5iYas ab stracc io nes
a qu e ll e¡!;a la esc uela d an es a, el llli s nlo D e Yo to esboza e n seguida una
l'On ce p c ión no lll C no ~ ab stra ct a .. p o r lo qu e con ci e rn e a la parofP:
' ·TuttaYia - escribe - la mia ,·e ra obi c zion c sta n c lla pos izion e fiel
probl e ma d c lla ¡wroiP, sciss a &lt;lnalo gam cnt e n elle du e spe cialiti1 di
"' fo ni ca" e "se mi ca". La parnf,, si di stin¡!;u e a mio av-v iso dalla lan g u P
non sol o quantitativ am e nt e m a pe r struttura. La ¡wro fp non pu o aver
l c !,!ami con lo sc h ema n t~ con la norm a di una lini,!LW perc h é non e
a n co ra né suono n é segno, n o n s i sa an cora se s i r e alizzc ra in parol e
grammati cali piuttosto ch e in lin ce colori o note nm s icali " . A es ta
r uro!P qu e es y no es, qu e - por no hab e rse todavía exprcs&lt;ulo es
,ólo intui c ió n o p e n sami e nto 1 y, por lo tant o, no es un h echo lin¡.riií ~ ti co y ni ~ iqui c ra es té tico , s ino ~ impl e m e nt e p sicol ó g:ico,
co mo
proces o anímico , o ta mbi é n l ógico, por lo qu e ataií e a su íntim a coh e re nc ia o a s u rf' la c ió n con un a rea lidad l, o, df' todos m o1lo;:, es sólo
rm a int e n ció n, una v irt11 alidad. a es ta pa r o!!' d e di caría D evot o ~ u
:5t' m á ntic a. e nt endid a co m o lin g: ii ís ti ca del habla. Con e~i a última la
~e rnánti c a ,o c id ent ifi caría . a p e,.ar d e qu e e l habla implica ,;ó]o el
c;:t a),]cci mi e n lo eonne to de d e te rminadas relacion es ,- Í¡!; nifi ea t i vas i rHliYiduale,. qu e. d e un a mane ra ge n eral . precx i,.; te n e n la l c n ¡!;tW ., e n la
m e did a e n Cjue i·~ t a preex is te al haiJl a, o que e n ella se vuelcan , en
h m e dida e n qu e la l e n g ua se c on ~ titn y e !' Obre la hase de los a c tos
&lt;'O nere to;: J e hahla.
Di c ha ¡JIIrolf' d e,·otian a pu e de ser tli ; tinta c uantitati,·a ~ es tru ctur a lnH' n te d e L: len¡.(ua t aunq 11e e;: to no signifi ca qu e lo sea ta mbi é n
y ncces ar·imn e nt e d es d e el punto de Yi sta de s n íntima natural eza,
p11 es, ~ i su expresión es lin g iiís tica , aun la paro/e así e nte ndida te ndría innega bl es YÍn culos con Ja lan gu('), p e ro no, es és a la parole como
11osotro;: la h emos ha;;ta ahora e nte ndido. No es la ¡wrolP como id e nt idad d e intui ci ó n y expresi ón , es decir, como ac tividad c reativa conn e ta , eon1o s un1a el e actos ling:iií:; ti cos concre tos y, sin duda , iné ditos e
individu ales, dado qu e ~o n e xpresión de intuic ion es in é dita !' e individuales, p e ro al mi smo tie mpo con vencionale s y " h echos de len gua",
eje m¡Jlos y moddos d e l e n gua, en cuanto se cre an sobre la base de
&lt;•ctos lin giií!' ti cos prece d e nt es y, a sn ve z, sin·e n como hase para a c tos
lin¡!;i.iísti cos ult e rioreF, pu es to qu e ]a leng:ua no exi ste sino como sistema ab strac to d e a ctos ]in!,!ÜÍs ticos comun es, o con c retamente re gistrados o acumulado s en la m e moria d e los individuos hablant es . Y no

·-- li-t --

�e~ és a la paro! e d e de Saw•sure 1 y de Hjelm s lc ,·, ya que . e n lo ese ncial, la esc uela de Cop e nha:,rue con sen ·a a ce rca d e este pun to la doctrina sau ssure ana 1, c rupl eo indi,·idual de la l e n g ua 1s iste ma social ),
n e tame nte dis tinta de e~ ta últinra , que p erte necería a la soc ie d ad y
no al indiYicluo. p ero, al nri !' mo ti e mpo, e n co ntinua e íntima r e lac ión
con e lla . d a do qu e, ;; i por un lado e l lrabla es re ali zación indi vidu al
rle la l en:,rua , por e l ot ro " nada cx i ~ t e e n la le n g ua que no h aya exi stido ant e~ en e l h a ld a". Por l o ta n to. la obj ec ió n d e D evo to, nr:rs que
una cr-íti ca a las a b ~ t ra cciones o a la triparti c ión d e Hj elm sl e Y, e;; ]a
propu es ta de una co ncep c ión ne ta m e nte di stinta a cer ca d e la paro /e
y qu e rec ue rda una p o;; i ción e n c ierta man e ra análo:,ra , sos te nid a por
Sec lt e h ayc.
Pero no es nu es tra int ención c riti car aquí y sobre la ha se de una
úni ca fr a~e aislacb , qu e pued e prcsi ar.• c a varias in terpretac ion es, una
con ce p c ión Jin:,riiís ti ca como la de D c,·oto, qu e ti e n e indud ahl c rnente
"l i S só lido ~ fund a m e ntos t eóricos, y tampol'o e nt e nd e mos d c;o arrollar
por nu es tra parl e una t eoría perso nal de la ¡)(/role . Lo qu e nos preocupa e!' aver·i;! uar si, des!lc e l punto de vista ru e todológ ic o, una tripartición como la d e 1-Ijclmsl e \·, aunqu e h ech a sohre otra s ba ses y e n
t érminos a l go di stin tos. pu e d e r esu lt ,r r útil. prove c hosa y ha sta n ece~ar ia e n la lin :,rliística te órica ,. e n la Jin giiís ti c a hi s tórica, tanto sincrón ica co mo di ac ró ni ca. E s dec ir, si pue d e, por un lad o. co ntribuir
a una m ayor compre nsión d e l a íntima r ealid a d y de l a m o d a lid ad de
"er d e esa compl e ja a ctividad hunrana qu e es e l l e n:,rnaj e r, p o r otro
bdo, h a cernos cor n pre nder m e jor la naturaleza d e los ' iste nr as hi stórico-c ultural es qu e llamamos co múnmente l e n g uas y e l fa cto r intrínseco de su e volu ció n: el ca mbi o lin giiísti co, e l mecani sm o d e su
produ cció n y difu s ió n. A de l antamos qu e la trip artición qu e d ese amos
propon e r podría tambi é n inte rpre tarse como basada e n un a esc i;;ión
de l a " l e ngua " !'a n ~ Hrreana, pero que e~to no se ría ni necc;;a rio ni
exacto, puesto fJ U C nu es tro con ce pt o d e lcn ~· , w d e nin gm1a man era
coin c ide co n e l e nun c iado por F e rdi na nd d e Sa uss ure y s us co n tinu adores : p a ra noso tros, el concepto de " lc ngna ·' es ulterior al análisis
d el l en :,ru aje como fe n óm eno co nc re to y p er te nece más bi e n a la }in giiísti ca hi stórica qu e a la teóri ca .
D evo!o ti e ne indud ahlem e nte razón al expresa r s u¡; dud as a ce rc a
de la oportunidad d e l a!' exce"iva s abstracciones y e l g-eom e tri smo a
qu e ll cg:a n l o" c ulto r·es de la lin ~iiís tica est ru c tural, y e n parti c ular
Hj elm sl ev, y y a ot ros lin¡!:iii s ta s, d e tendencia muy distinta a la d e
D evoto, com o A. ::VTa rl in e t 1 1 ) , ann r econoc ie ndo la ;!enialid ad de las
constru cc ion es teór ica s d el ma es tro de Cope nh ag ue, h an se ñalado los
1·iesgos qu e impli can la reducción d e la lin güís ti ca a una álgebra d e
forma s vac ía s y el desconocimient o d e toda s ustan cia fóni ca. Tamh ién
es verdad qu e la r ealidad del l e n gu a j e es mo v imi e nto (es d ec ir que
el l en guaje es ac ti,·idad , es " p e rpe tu a cr e a ción ") y que, por l o tanto.

(1 ) Au sujet d es " Fond em euts d e la Th éo ri e linguistir¡u e" d e touis
H je lm slev. e n Bulletiu d e la Socié té d e Liu guistiqu e d e Paris. l. XLTI 119-l 2-

1945). fa sf'. 1 ( n. 12·1) . pp. 19·42.

H) -

�todo sis te ma sin cro 111 co se hasa e n un e quilibrio ines table, es necesal iamente una ab stra cc ió n. P e ro una cosa es ten er clara con ciencia de
los riesgos que la ab s tr acció n implica y o tra cosa dudar d e su ineluct ahilida d teórica como condi c ión n ecesaria de todo conocinüe nto científico. En efecto, aun coin cidiendo pl enament e e n admitir que un a
co nsid eración puramente es tru ctural nos ll eva a m e nud o lejos d e lo
" ú vo" d el len guaje, es decir, de su realidad con creta , n o nos parece
q ue pueda d e du cirse d e ello, como corolario , la conve nien c ia de r echa zar sin más la ab stra cció n , fuera d e la cual no s ub siste ninguna
posibilidad de comprobar verdad es gen erales y princ ipios cons tantes
en la multiplicidad, fragmentari e dad y h e terogen eidad d e lo fenoménico ; es d ecir, de comprobar en Jo material del le n guaj e aquellos
¡¡spectos ideales o fonnales que con stitu ye n el verdad e ro obj eto d e
la lingi_iística como cien cia de la cultura ( 1 ) . Quizás sea verdad , como
ohserYa D evoto , que el exa m e n de Ja es tru ctura a natómi ca d el homl•re nos aleja d el co nocimiento del hombre vivo, pero nos aleja sólo
para ace rcar nos más e n un mo1ne nto s ucesivo. Sin ese mom ento de
abs tracción , el conocimiento d el mis mo hombre vivo no se ría conocimiento efectivo sino simpl e toma de conta cto o, por lo m enos, no
se ría conocimien to comunicable, ni c ientífi co. El propio " movimi ento "
d el len guaje n o podría comp render se sin la abstra cción de unos principios ide ales sincrón icos ( no e n el sentirl o de "simultáneos", sino más
loie n en el d e "fuera del tie mpo" 1 que pres iden el movimiento mismo,
con s titu ye ndo s u as pec to formal. A nu es tro entender , la lin güística ,
más que otras ciencias, por la naturaleza mism a de su objeto, d eb e
moverse constante me nte entre los dos polos opuestos d e Jo con cr e to
y d e lo ab stracto: subí r d e l a comprobación empírica de los fe nóm enos con c re tos a la abstra cción d e formas ideales y sistemáticas, y volve r
lu ego a l os f e nómen os concretos, enriqu ecida por los conocimientos
general es adquiridos en la opera c ión ab stractiva . Lo importante es
que no se co nforme con la ab s tra cción y no se quede en ella, porqu e
la íntima comprensión de la r e alidad d el l en guaj e p odrá alcanzar:;e
oólo en ese t e rcer mom ento d e Yu elta a lo con cre to. El lin giiista , si
se nos p ermite una ima gen, d e b e se r al mi smo tiempo botánico y jar( 1 ) Obse n ·e mo s. de pa so, que no esta mo s de ac uer do co n el e mpl eo algo
despettivo que se hace a vece s e n l a lin giií stica ac tual de lo s té rmin os " a bstrae·
to" y " ab stra cc ió n"; e mpl eo q ue &gt;e de be al e rror se mánti co de co nsid e rar
"a bstra cto", c~&lt;~1 o :.:! ~lór,~ itn o de " i nt a,~ in;:do ", , "arbitrari? ", "no de rno: trado por
l os hech os , Irreal , n o ,·erdad e r o , fal so , e tc. Evide nte m ente, s1 se da a

('ab strn c to H un

úni co

s i gnifiea do,

o po ni é ndol o

ex(' lu s ivarn e nte

a

C(co n c re to", el

térm ino n o puede signifi car " no verdadero" o " meno s ,·erdadero que lo conc re to " sin o sólo " má s ve rdad ero" : la fra se " 3 má s 3 i gual 6" es más verdadera
qu e b fra se, r elati,·a me nte meno s a bstrac ta, "3 ca ballo s má s 3 caballos igual a
6 ~tb a llo s". porqu e indi ca una verdad m lÍs general. P o r l o ta nto, e n la lin gÜÍ S·
ti ca ( como e n otros campos), Jos efec ti,·os e rr o res n o los impli ca la a bstracc ión
de por sí, que es ope ra ción cie ntífic a indi spen sable, sin o el co nsid e r ar la s ab s·
traecion es romo realidad es co nc re ta s ( como e n el ca w de la recon strueei ó n de
las llam ada s '"U rspraehen'' ) o ind e pe ndi e nt es y &gt;epa rada s de lo s hec hos co ncreto,
( eo rno e n e l caso del eo ncep to de ''l en gua "), e l tra ta r de a pli ca r a l l e nguaj e mo lde s ext e riore s n o dedu cid os de su realidad eo ncre tam e nt e co mprob ada (co mo
--. curr e en mu cha s " f il oso fía s de l l e nguaj e"' ,. e n b ¡r ramátira ge neral de tench· n r ia lo gicista ) .

-

116 -

�dinero: d e be ll egar a la cons tituc1on d e tipo5 ab stra cto5 e id ea les de
flore5, p ero sólo para c ni cbr m e jor la vi d a caprich osa, co mple j a y
cada vez sorprendent e ~, nu eva d e la ;: flor es viYas y concretas de
"u jardín ; debe ser botánico, para se r m ejo r janline ro.
Y o tro punto fundam e ntal es qu e el botáni co CO lllpre nd a que los
tipos ideales a que ha ll e~ atl o no tie nen exi ste n cia autónoma e n un
mundo aparte, no existe n fu e ra de las flor es con c re ta" e ind e p e ndientem ente d e ellas: qu e la s formas ahstractas r es um e n y ge ne ralizan lo
(·oncreto, pero no se le oponen. Queremos decir qu e e" sumam e nte
importante no considerar la ab stra cción como otra realidad, s ino sólo
co mo un asp ec to forma] y siste máti co comprobado, por n ecesidades
eientífi cas, e n los mismos fe nóm e no ~ conc re tos, co mo u na manera de
e nca rar aquella realidad co ncr e ta única e indi,·is ilJl e qu e es el leng uaj e humano.
Concre tam ente exi s te n só lo ac tos lingüís ti cos ( S precha.ktl' ), existe
sólo el hablar (das lt'irJ.dich e S¡J reche n, das Gespriich ), la act ividad lingiiísti ca ( Sprechtiitigkeit) ; una actividad que es al mi s mo ti e mpo indivi dual y social , que es de por sí asiste mática, pues to que es perp e tua
n e ación de expresion es in édita s corres pondi entes a intuicion es inéditas,
y de ntro de la cual la di stinción d e un siste ma má s o m e nos estahle
no significa comprob ación d e otra realidad, distinta d e los ac tos lingüísticos, sino que constitu ye sólo una necesaria ab stra cc ió n c ie ntífi ca , en
vista de un estu dio d ell e n~uaj e qu e vaya más allá d e l r e ~i s tr o v análi sis
de Jos actos de hablar y pu eda co ns tituir historia.
Todo esto lo vió muy bi e n Humboldt, al afirmar qu e el le n g uaje
e, PnérgPia ( Tiitigkeit , ac tividad ) y no érgon ( rr'Prk, prod uc to ); y lo
vió tambié n el viejo H e rmann Paul, a pesar d e qu e muchos lo consid er e n todavía como " típi co r e presentante teóri co d e la escuela neogramáti ca ", al di stin¡:ruir e ntre " los proce ~ o s real es de la vida del
l e nguaje" y las abstracc ion es q ue llamamos " le n guas" ( 1 ).
N u es tro proble ma t&gt;~, por c on s i~ui e nt e, tratar d e ave ri guar s i se
pue de llegar a una triparti ción , t eóricam ente aclaradora y m e todoló¡!;icamente útil , parti e ndo d e 11na con cep ción moni sta d el le n guaj e y
teniendo a ésta sie mpre presente.
2. La con cep ción a qu e h e mos ll egado ti e ne sus an teced e ntes, en
prim er lu gar , e n las difi cultad es qu e se encu e ntran e n la defini c ión
de los con ceptos de " le ngua" y " habla", introdu cidos t&gt;n b c ien cia
(1) Wir sind bi sher imm e r darau[ au s gewese n di e rea len Vorga nge d es
Sp racbleb en s zu e rfassen. Von A nfan g a n habe n wir un s klarge marht, dass wir
dabei mit dem , was di e de skr ipti ve Grnmmatik ein e Sp rac he nennt, mit d er
Zu sa mm enl assun g des Us uell e n, iib erhaupt ga r ni cht rer hn e n diirfe n al s c in e
Ab straktion, di e k eine real e Exi stenz hat. Die Gem ein spra che ist natiirli ch erst
recht ein e Ab strakt ion. Si e ist nirht e in Kompl ex von real e n Tatsach en, real en
Kraften, sond ern ni cht s al s c in e id eal e No rm , di e angib t, wi e gesp ro ch en werd e n
soll. Sie verhalt sich zu de r wirkli ch en Sp rechtiüigkeit etwa wie ein Gesetzbu ch
zu der Gesamtheit d es R ec ht slebens in dem Geb iete, fiir welches da s R echt sbu ch gilt. .. " ( Prinzipien d er S pra chgeschichte, 5~ ed., Hall e, 1920, p. 404 ).
Paul e mplea aquí el té rmino "le n gua co mún", pe ro, evide nteme nte, lo e nunci ado
se aplita al concepto de len gua e n gene ral, y no sólo en se ntid o norm ativo.

-

117 -

�lin )!i ií ~ ti c a por Fe rdill tllul de S(fllSSilre 1 1 1 y ac e ptad o~ o r eelahorado
ti
J11C¡.!O por toda una E&lt;'ri e de lin¡Liiista ~, (Üs c ípulos o no del maestro
~in ebrino. La no coinc id e ncia exte nsi,·a 1 con no tat iva ) e ntre las muchas defini cione~ que ~e han dado de los dos co11 ce ptos h a ~ id o se ñalada por Yarios autores . e ntre o tro,; por O. } es¡wrsen 1 ~ 1 ~- particul a rmcnt e por A . Gardint'r ¡:l).
El rni,;rno .l es p e r~ en. a pe sa r de S il firnre concepc ión empírica y
unitaria rlel len¡.!uaje, al abordar la di stin ción ante dich a ( ~), da rle
los dos c on ce pto ~ d e fini c ion e~, ex pl íc itas e iruplícita;;, bast ant e divergentes. La " lengua" ( l"n guage ) se ría ' una es peci e de plural del habla',
" lcnl!uaj e co le cti,·o", 'el concepto corrHÍn qrr e se extrae ele los l e n gua je~ indi,·idual es', ~' la lengua de una na c ión sería "e l conjunto de
háh i tos por los cua les los miernhros de una nación aco;;turnbr an a comunicarse con l os rlcmás"" ¡···l. E l ' ·habla-' (s ¡wech ), por otro lado, " en
el sentido nr ás propio y est ri c to", sería el fun ciona rrri ent o lingLiís ti co
mom e ntáneo d el indi,·iduo. e n m a\·or o nre nor conformid ad con el
uso ]in¡Liií~tico de la s perso na s qu e .lo rodean 1'; l . p ero, en un se ntido
quizás menos c~tr i cto, se inclen t ifi caría co n el l e ngua je individual . Contes tando a la corHtmicac ión de Gardiner en el III Con p: re~o Inte rnacional d e los Linp:iii s tas, J csp e t·sen aclara que se trata df' la di ~ tinci ún
{' ntrc co ncre to y abs tra cto y que ha y varios grados d e abs tracci ón,
¡·o rrcsponrli c ntes a las varias comunida des co ns iderarla s ( pe ro empezando con los hábitos Jin p:i.iís ticos particular es d el individuo ) ( 7 ) .
E l sabio dan és es tablece, pu es, no una sino una ser ie d e opos icion es,
cprc, aunqtr c no contradi c tori as, rlc nin gu n a m ane ra pu crl en co ns irlerarsc id é nti cas: 1 1 funcionam i e n to 1i n¡ói ís tico monr c n t á neo del i nd ivi~uo uso lin p;i iíst ico rlc Ja colllunida d: 2 ) Je np;11aj e indi vidual kn)!uaje col ectivo (conce pto c omún que se extrae de los le np;n a jes
inrl iYidtrales; cf., más adela nt e, \V. Porzig 1; 31 conjunto de hábitos
i:ngi.iísti cos de un individuo - con junto de hábitos lin p;iií ~ticos d e
t in a cormrnida d: ,¡. ¡ ]c ng:uaje co nerc to - le n guaje ah str·aclo 1 a ct os linp:iiisticos concre tos ·- nrr·io,; g rad os rl c ah stracción. qu e comp renden
( t)
Ya e n la , .. la ~e' dirtada 5 e n los ú ltim o ; &lt;ll'iu ~ d e ~u ,-ida e n la U ni,·crsidad de Gi n c hra. pero. para el públ ico ci e ntífi co en gen e ral. só lo con la pu
·
l•li car ión pó stuma dt' su Cour.&lt; rle li11 g u is tir¡u e gé 11 é mle. Lau ;a na &amp; Parí s. 1916.
lr. es p . C urso d e Li11giiística ge11 em l. Bu e no s A ir e., l')lj IC LG I.
1~)
l'lwiiOIIidarl. llaci ÓII . uu/i,.iduo desd e el tr ilito de !'Í.&lt; ta Li11 ¡riiístico. trad.
e- p .. Bu e n o' A ires. 19-n, pp . 20 ' ~i~ • .
('l) "I hav e n o l found it pn, ; ihl e lo rlf"lermine h o" far do• Sau ;, ure "nuld
ha,·e agreed "it h th e d e ,·e lopm e nl s whieh ha,·e ari 5e n , in ce J¡¡ , dea lh from th
e
impul;e gi,·en hy him . That th e di , tinetiun a ; ,·ic " e d loy Mr. Bally a nd Mr
.
Harold Palm er diffc r ; in w m e re, ¡Jeel from th al e nl e rl a in ed by d e Sau ss ure
is
apparenl nor can 1 co n 5cie nli ou, ly allrilwle lo de Satb&lt; ure a ll th e eorol la ric,
whi ch 1 111\' i'e if haY e drawn in my rere nt loo n k o n th e Th enry of S peec/1 and
L,n¡wage". ( T h e d ist Íllcl io11 of .. Speec h" and "' L"" {! ll fl{!e". e n A 11 i d el 111 Co/1g re.&lt;o lnt enw zio11ale d e i Lin g llisti , Floreneia. 1935. pp. 3 1S-:l531.
( ~ J Ob. c it .. pp. 25 y s ig,.
(c'J ¡¡,;,]., pp . 3 1-35. Cf. CLC. p . 1 ~J .
¡t; 1 il,id., pp. 31-32. Cf. CLC, p. 5 i .
(' J Atti del 111 C on gr eso lnt e mazional e rl ei Lin g11Í.&lt;!Í. p . 35-t

-

"118 -

�tamb ié n C' l lcn¡.?:uaje indiYidual 1. Con esta última di stinción Yoh·e mos a la fjlte ~- a Yimos e n H. Pa ul , p e r o n o se hace nin ¡.?: una difere nciación en la propia •·c alidad co ncr e ta del l enguaje.
La distinción e ntre habla y le ngua aparece, pu e~, ntú s hien impreC'isa. Pe ro la i mprecisión aumenta ~ i coiJfronta mos la s varias C'OncPpcioncs C'Xplícita O implíc it ame nte dualista:'. )" CSO a pesa r del rigo r
con qu e l a di stinC'ión pueda estahlerersc e n caLl a conC'C' p ci ón p a r ti c ular.
Par a Flarold Palmer 1 1 1, el " halda ' " ( spcPch) es el 'con junto
de a ctividalles físicas r mC'ntales 1 :' 1 implicada s e n el a cto p or el
c ual una persona cOB JllllÍ C'a a otra un d ete nuinado conc e p to 1 p en cf. la prirnera oposic ión d e Jespt'rsami e n to. noci ón o em oción 1' se n ; la ' ·lengua " {!angr/(/g&lt;' ) es 'el conj unto d e co m ·enc iones a d optadas y siste mat i;~,a da s por una m asa socializada d e usua rios til'l habla
a fin de ase g ura r ]a inte li g il.i!ida ¡l para todos' - cf . la t crct'l"a oposición de Jes persen ; e l habla ·es un j u eg:o d e a e ti vidades p e rsona ll's '.
mi en t ra s ]a le ngua ' es un conjunto f]e con ye n ciones, una d a ve' 1:; i.
Charles Balfy 14 1 interpreta la di stin ción sau ssur ea n a co rn o opo·
sición en t re acervo ]ingiiís ti co social ( IPn gu a) y fun cionamiento l in¡.:;iiís ti co indi,·idua l ( h ab la ) r l a acep ta formalm e nte com o tal: la
paroiP e ~ '·la l c n ¡!;lla e n acción , la l e n ¡!:ua ac tualizad a, la lan gur· e n
éq u ilibre el en plein fonctio n nern e n(' . Pero a~re~a a e sa distinción
u na nueva oposic ió n caracterizadora, d e o r d en fun c ional 1 i n te[Pc tual - afectiYo o ,-ital , ohj e ti Yo - subj eti,-o 1 : la lengua, el úste m a
o r¡!;a niza d o , contendría los elementos tendi entes a l a comunicación
y cornprens ió n d e los pen samientos; el habla, en camhio. l't' rÍa in:st rumento de la vida afectiYa, e xprcsat·ía se ntimi e nto y acción. Entre
l e n~ua y h abla hahría una opos ición acti,-a, una ve rdad er a lu ch a:
mediante el l l'n~tJaj e afe cti,·o. p e n ct r·arían continuam e nt e elf'm ento ~
nuevo~ C!l l a l e ngua .
Con e~to C h. Ball y no d ev n elve al lraiJla toda la importancia
que fp h a hía quitarlo d e Sa u~wr e como ¡m•ihle obj e to rl e un a lin ~iiís 1i ca-lingi.iístif' a ( dado que el rni,mo le n ¡waje afect i,-o sf' f'sturli arí a.
Fe~ tÍn ~ u conce p ción , en la lengua , p o r l a cif'neia llamada Pst ilística,
e n oposic ión con la gra111ática, que P~tudiat·ía e! aspecto n ormal o
intelectual , de ¡mra com unicació n 1. pero, por lo m e nos, ll e na e n p a r te
el abismo que el ma est ro había excavado e ntre len~ua v h ahl a 1 puesto que e ntre e1 la;; se tiende con stant e m e nt e el pu e nt e del l en ¡!uajf'
af ectivo l . Y, lo que para nosot ros es más im p ortant e, tras lad a d f' alguna m a n e ra la opo;; ic ión al hablar con creto , en Pl c ual h ahría PIPm entos d e l e n~ua ~- , al mi,mo ti e mpo, elc mC'ntos ¡} p habla.
Otra idea muy impo rtant e d e Bally. para la diluci da c ión tlel
(1)
H. P A UIER
Mern ora udum 0 11 l'rob le m.; of
1924 ( citado seg ¡",n ]E SPE HSE'". Ob. cir .. pp. 23-6 11.

cr. c r,c.

l~' rr •· ' . " h

Teac hin g. Tokio.

11 . 6-L Gs.
Cf. CLG . p. 58, 59.
(")
C J-I AHLES ll .\1.\ .Y t'l /eu gua je y la vida , trad. eop., 2.a ed., B ue no s Ai·
res, 1947, pp. 12"1 y 5igs . Cf. adcmá" F . de Sa_u s~u r e el l' état act u el de, étud e.&lt;
linguistiqu es, Ginebra. 1913
Linguisr ir¡ue gé n ém le el li11guis riqu e franr;a ise.
3~ ed., Be rna, 1950.
(2)

(';)

-

ll 9 -

�asu nt o qu e n o5 preocup a, es In qu e e n co ntram o~ implícit a en dos pátra fos su cesivos d e su L inguistiq ue généralc et linguistique franqaise:
la le n gua sería un a in stitu ción sp cial. pero tambi én. y al mi smo tiempo, sería un sistema en ciert o sentido au t ónomo: " L es chan ge ments
qu'on observe d an s un idiome a u cours d es temps r ésult c nt en partie
d ' un e orient a tion nouvelle d es e~ prit s, mais le sys tem e lin guistiqu e, a
l u i seul, lancé dan s une certain e dircction , p eut se développer d e
fa~on autonome, e t, par contre-coup , modél er ]n p en sée collecti ve d ' un e
fa t&lt;onnouvell e" (1) .
D es tacn mos finalment e la man e ra cóm o el sabio gin ehrino ve In
relación temporal e ntre los dos asp ectos del l e n guaj e : la l en gun preexiste al habla des de el punto d e v ista es táti co y el habla prece de a
la le ngua d es d e el pun to d e v i ~ t a gen ético ( 2 ) .
Según pnrece, Bnlly se r e fiere a Ja gén esil" prim e ra del le n gun j e,
p ero l a mi s ma concep c ión se pue d e nplicnr a todo neto lin güís tico
con creto, dado qu e la " len gua" se e ngendra continu am e nte m ediante
el hablar: el acto lingüístico es real iznción d e una " len gua " preceden te (siste ma de los netos lin ¡!iiísti cos an terio res tomados como mod elo ) y es, al mismo tiempo, el em e nto d e un a nu eva " len gua", de un
nuevo siste ma algo di stinto, a c uya con stitu ción contribu ye. Colocándonos en el plano del acto lin güístico, t en emos, por con siguiente, una
doble p er sp ectiva y podemos d istin guir dos " len guas": una p e rte neciente al pasado ( acervo lingüís tico, sis tema ant erior ), la otra al porvenir ("prod ucto", sistema nu evo ) .
A n áloga es la inte rpre ta&lt;'ión d e IJ7alter Por::.ig ( 3 ). que trad uce
el t érmino langue con Spra chbesit::. ( a&lt;'ervo lingiiís ti co) y ¡wrolc con
Gcs priich ( h ablar ), r eserva n do el término Sprach e pnra el le n guaj e
en gen eral. El Gespriirh es el hablar real, concre to ( das wirklich c
Sprerhen) : el S prachbesitz, un a serie el e imá gen es mnemónicas y háhitos ( cinP RPihe von E ritm Pru ngs bildern uncl eingeiibtPn Gewo hn!t cit en) a cumulad os en l a conc ien cia del h ablante, qu e es condi ción
d el h ablar. P ero Porzig tien e una vi oión más precisa d e ]a doble
p ersp e&lt;' tiva p osibl e d es de el pl a no d el hablar, pues indi ca claram ente
Jn posibilidad d e con stituir la " len gua " tambié n sobre 1n ha se d e los
actos lin gii ísti cos con cre tos ( 4 ).
Para Porzig la " len gua " d e una comunidad sería , por co nsig:nie nte, por un lado, l a sum n d e los ac tos lin giiísti cos co ncre tament e
co mprob a dos en la mi sma ; por o tro lado, la sum a d e los va rios acervos
lingüís ti cos individual es, o, m e jor, aquella p a rt e qu e es común en
(1)
(2)
(0)

Lin¡;. gén. et lin g. fr .. p. 15. Cf. C LG. p. 61.
Ling. gé n . et ling. fr., p. 83. Cf. C LG , p . 61-.
WALTEH Po RZI G -- Das TVw uler d er S[Jrache, Be rna, 1950. pp. 106 y

~ i gs.

CL CLG, p . 57, 65, I H
( 4) Ah er man mu s bede nk en, da ss di e Gesamthe it di eser Gewohnh eiten ja
er;ot die Vo ra uss etzun g ist für da s wirkli ch e Sp rech en, da s h ei;o&gt;t für da s Gespriic- h. Da s Gesp rach ist al s tatsachli ches Verh alten zw isch en wirk li ch en Menschen
zwe ifello s ein e Wi rkl ichkeit; di e Ge samthe it nll er Ges priiche in einer bestimm·
ten S pra che würde man also wo hl al s di e \Virklichke it di ese r Sprache an se he n
k onn en" . ( Ob. cit .. p . JOS ) .

-

120 -

r

'

�1,
1

~1

t'!'05 mi ~ mo5 acen·o5 ~- que com titn ye el fundam ento d e la recíproca
comprensión entre los hablant es. Tenemos, por co nsiguiente, tres
con cep tos d e " l e ngu a'' bien dis tintos : 1) sum a d e actos lin güísticos
con cr e tos; 2 ) co ndi c ión d e todo acto lin güístico, S prachbesitz in di·
vidual ; 3 1 sist ema isoglósico que reúne los aspectos comun es ele los
S¡1rachbesítze individuales de los hahlan tes de una comunidad ( cf.
.T esp er sen , 3) .
Obse n ·e mo s, sin e mbar go. que el prim ero de esos co n ce ptos, por l o m e no s
e n ]a e nun ciación que le da Porzig, co rrespo ndería seg ún o tro s autore s (y se·
gún el mi smo F. de Sa u;s ur e ( l)) má s bie n al habla. A sí, por eje mplo , Pent·
tilii l ~) co nsid era co m o habla (R ed e) el conj unto asiste máti co de lo qu e él
llama " palabra s de 1e r. tipo ", es ded r palabras co nl'r e tam e nt e pronun ciada ,;
u escr ita s. mientra s la lengua (S prache) se ría la da'e •intá r tiram e nte ord enad a
de esas mim1a s palabras co ncre ta s, un ,; iste ma mpe rindi,·idual del cual queda ·
rían automáti ca mente eliminado s todo s k • aspec to ,; puram e nt e persona les co m·
probabl es en el habla.

La noción de acet·vo idiomático se prese nta tambi én , aunque con
características algo di stintas, e n la con cep eión de A lan H. Gardiner
( 3 ) , que fué quien, d espués de Pahner, afirmó con ma yor tenacidad
e n e l mundo de habla inglesa la distineión entre habla (speech ) y
lenguct (lnngunge). Según Gardiner, la opos ición fundamental se
estahlece e ntre la actividad lin gü ísti ca y un sabPr qu e es al mismo
tie mpo condieión y producto d e esa actividad ( 4 ). Mi entras la l en g ua ,
evid en temente, ti e ne cará cter general y ab stracto, el h abla es particular y ocasiona l ; es la proyecc ión e n una r e alidad de los signos
abs trac tos de la lcn¡wa ( palabras) ( 5 ) . El hahla es la actividad de
hablar, en ¡?:eneral, p e ro tamhi én cada acto particular d e hablar (&lt;l) .
E l carácter social o individual no es de por sí d e termi nante, pues el
acto lingüístico es al mis mo tiempo social e individual (7). Además,
lo qu e se llama " l enguaje individual" (cf. J espersen ) no es hahla
Cf. CLG, p . 65.
Einige B em erlrun gen üb er di e Untersc heidun g von
A. PEl'iTTIL.'\ S{Jrach e und R ede, en Actes dn quatriiúne Congres lnt ernational de Linguistes,
Cope nh aguc, 1938, pp. 157-163.
The Theory of S peech and Language. 2.a ed., Ox·
(3) ALA!'i GARtHNER
ford, 1951, particularm e nt e: pp. 68·93 y 106 y si gs. Ade rmí s, la cit ada co muni·
ra('ió n The distinction o/ "Speech" and "La n guage".
(4) "S peech is thu s a uni,·ersall y exe rted activity, h avin g a t fir st definitely
utilitarian aims. In desc ribin g thi s activity, we shall di sco ,·e r that it com i, ts
in th e application of a universa ll y pos •esse d sc ie n ce, nam el y th e science which
we call language" (Ob. cit., p. 62). "La n guage is a collectiv e te rm, and e mhra·
res in it s eompa ss all th o•e it cms of knowled ge which e nabl e a speaker to
mak e effeetive u se of word sign s" (i bid., p. 88) .
(5) Ob. cit., p. 87; cf. tambi én Ball y, Ling gén . et Tin g fr .. parti c. Cap. III,
pp. 77-100.
(G) "Speech as 1 und e rstand i t, an d as 1 ca n harcll y doubt th a t de Samsure
mu sl hav e und e rstood it, is th e mom c ntar y, hi storically uniqu e ac trvrly which
em plo ys words. Speech occurs when any spea ker mak es a re mark or any au th or
pcns a se ntf' nce" (Com. c it., p. 347).
(') Ob. cit., pp. 6·1-65.
(1)

( 2)

-

121 -

�lengua 1. 1 l. La anlÍleo is e ntre lengua v habla cs. pu c:;, ahsol 1il a.
Sin emba rgo, l e ngua ~- habla wn intenlej)e ndie nt es ~· , aun más, se
l1al1an íntimarn ente e ntre mezc ladas; por un lado, e l h a bla e;; " the
sole gen e rator of langua gc'' 1~ 1; por e l otro, e n totlo acto d e hahla
intcrTicn e la le ngua l.'l l. En t·arla ac to lingiiístico con c reto, e n cada
orac ión pronun c iada , participan " h ec h o~ de l e ngua ": palabras y esque ma s gramatica les ( 1 ) . P ero con e~ to e l aspecto d e habl a del hahbr
concre to queda reducido a l a estru c turaci ó n d e l a fra se y a la 5elccc ión de los 5ignos proporciona dos por la l e ngua ( ·' l . Heno;; aqn í
f r e nte a nn concepto mucho má s limitado de ' ·habla'' 1 /Hcls of
sp&lt;' erh ), que ya no conl ie ne todo el halllar s ino ~ó l o el aspect o ori¡rinal e in ~· dito rl e é~te 1';1 l id c a r echazada por Ch. Ballyl ( 7 1. E ~ ta
tli s tinción jus tificaría una neta se para c ión e ntre la rnorfolo¡ría 1pahhra ;; y w;; formas , cate goría s verlwl es 1 ~- la s intaxi s 1ora cion es y s r1
es truchrra, funcion es ~ intácticas l . Pero hast a la ;; [unciones s intá ct ica s son " té rmin o,: tle le ngua'·, por lo IIH' liOS como es quema s n o&lt;\plicados, como " estn tctu ra,.: " o lllodclos lingii í,;t icos todada no vinculados con palabras particulares : " ina,:much as the~- are Lc rn1 s of
unappli e d sc h c mata , of ling ui~tic p&lt;~ l tcrn ;; which might he cxpres;;c cl
J,y al¡reh ra ic s ~· mh ol ;: . and which are 111 language not ~· c t link e rl up
with parli c ula•· worrls .. ¡ x ¡ .
~i no

Es e 1·id e nt e qu e, d e , pu é s d e t odo coo: eh•; pu é.- d e la eo mpr o ha r ión ele qu r
la " le n g u a" no oc e n ge ndra , ino por el " habla ' '; de que e n e l hab!~r eoexi ste n
" h e d10 s d e l e ngua " y " hee h o s el e habla ·· ; ele qu e la " l e ng¡t a ·· pu e d e •·omid eran•e ab stradam e nte. co mo e xi ste nt e fu r ra riel hahl ~ r e ind e pe ndi e ntem e nte d el
h ab la ( por lo meno o de sde el punto dr vi sta es!átit'o ). tni e n!r:H' el h a l,]a n o
pu e d e p e n ; ar oc fuera el e la le n g ua e in dependienteme nte rle e lla , puesto qu e
( 1 1 " f mu,¡ eo nfes,
fec l t· o n , id c rahl e difl'i rlent'e in affirmi n ¡r e xat· tl y
"hat el e Sau s, ure clid or dicl no! thi nk, hu! of thi ; al lea s! 1 a tll re rtain. n am el y that h e wo uld ha1·e rerog nize cl as great a diffe renr e het\\ f'C n an indi1·i·
dual 's " lan ¡r ua gc'' and hi s " , peec h '' "' he did he t,,·een th e lan gu:t¡!C o[ th e c·o m·
munit y a nd th e speec· h o f any o[ it s indi vidual m c mh ers ... al ! th c varying
•·oll c .. tion s of lin g ui stir mat e rial are " lan gua ge;·, n o t speee h in the se n se th a t
d e :-ía uss ure mu .- t h a1·e int e nd ed th e lerm ... A "la n gua ge" i, th e , toe k-i tHradc
of lin gui :-. ti t· tnat c ri a l ,,hi t·lr anyon c po:- ~e :5 ~P~5 "h c n hf' e rnhark s upon ~ .:-' pe e(' h ' ' .
( Com. cit.. p . :3 17) .
( 2 ) Ob. r it .. p. 11 0. Cf. CLG. p . 61.
¡ :l) Ob. cit .. p. 88 y ,il!s ..
(•1 Co m . r·it .. p. :!~8.
1:-, 1 c.W h e n J say that
I'Cr tain
ph e n o m e na in a {!i' e n t ex l l. e lon g ~ o
· ' ~ p ce rh " and no t to "langua ge", 1 n1ean that if ~ou ~ uiJ t raf' L frorn tit e le xt ail
!ho se lr adition a l e len:e n! ,;; 11 hi ch ntu st l1 e call ed e l eme nl ~ of language there
re ntain s a reoid uum for whid1 !he opeaker b ca r ,;; th e en tir e rcspo nsah ili tv. arul
thi .- res iduum is what 1 nt e&lt;lll hv " fan s of spced •" (Cum. cit .. pú g. ;¡ lciJ.
1,; 1 '' A quit e indi ,; put ah le formula! io n o[ 1111· the, i;. wouiJ l1 e that th c
tcrnt !:' nf language la quí lrur g ua ge :-.ignifira e\·irl entc m ent e ' lenguaj e' en general~
no 'Je ngua 'l and g rannnar "hi ch rc fer tn fatl ~ o f dl angu age' ' are th ü:,C whil'h
are co n ee rn e d 11 ith p e rman e nt ron stitU!ion of 11 ord,;_ and that th e te r m, thereof
which rcfer lo "s peech" are rho-e which ar e eonc e rn e d with
!toe functinn s
o f 11 o rd s imp o&gt;ed u p o n th e nt hy th e rapriee of a particular ,;;pe:!ke r " 1/bid .) .
(' 1
El l en g. y la t·ida. p. J 21.
1 '1 Com. cit.. p. 3J9. cr. CLC . pp. 209-211.

,,¡

122 -

�é~ t a

&lt;· on~titu y e

~u

nli :5 nw

fo rma.

·· e :-- qu e nw ". e ~

su

e vid e nte,

tl ce íanl Ol"i .

qu e

ya

r&gt;o pu e d e mant e ne r , e r·o n r oh e re nt"ia la d i• tineión ini!'ialm e nt e propu c " :t po r eJ
:-t ut o r. P e r o

G :!rdin e r.

a un

ll e va nd o

a

:-lb

ex trc nw :o:

ro n :'C (' U C ilt'Ía ..-

la

e ontra di t··

eión implír·ita en la o po , ir·ió n Je n gua-h a l.ia. no ll ega a d e dtl!·ir rl e e ll o Ja ,; úni·
l'a s ronrlu ::- ion e ~ qu e no ~

pa r er cn C' o h e re nt e ~:

11 o

la

'' l en gua ., es pura

ab :O t rar-

r· ión d e du !' id a a po s/ Priori d e l ha hl:! r I' Oiln e to_ •·o n:o ; ist em a d e lo;; e le m e nt o ,
t·onstant c:O

..

que

ahí

:--e

{' ü lllpru e h :t n ,

~

la

1~111Í r a

r ea lidarl

lin ~ ÜÍ:-ti en

I' OIH'reia

e.=:

e l habla r qu e, ,i &gt;L' q ui e re, pu e de lla nt ar,e " ha bl a ' ': 2 1 o la " le n g ua ' ' se id e n·
tifiea eon lo:- '·hc l'h os de len gua ·· (fue/." of lun ;:ua f:!e . h ed10 5 ]in gÜÍ4i co 5 sistelll &lt;ltt CO&lt; ,. comen !' ional cs e n '""' r·o munidad 1 , e l " habla ., !'0 11 lo ' " !t ediO s d e
habla " ( fa cts o f .&lt;¡Je ec h . a,p e t'l o o ri g in :d e ¡,; é dito r·o mpr o had o e n !'ada a t' Lu
li ng üí ~ ti col .

~

e nt o nt ·e~

e n el habl a r t·o n e re lt);

'"l en gua " y '' hahla · ~ ~ on d o~ a s ¡H· eto :-~ qu e se di s tin gue n
:) l o . :-- i ~e t· on :-~ id c ra L-t " le n gua ., r o nt o al go e xt e rior aJ

!tablar, tamporo e l habla pu e de id e ntifi ea r,-e •·o 11 t o rio e l h a blar 1e n e l e ual
se •·on1pru e han tamb ié n lt e rlto; d e le n g ua ) ,. habrá qu e id e ntifit'arla e nt o n ce,
r o n un so lo a" pe !'I O d e l habl a r_ tel aspc t' to r·onr·rc to qu e ,e d a p o r prim e ra Yez
e n l os ~ "~ o s lin giií stir o." eoJ,~; id e r a d o , 1,. e l h a h},a r se ría e nto nr e.s , r·o nv e r ge n eia
d e un
\'lrtual co nrre t1zado _ la Je n¡!u a . ~, un
t' Oncre lo pr11nano _ e l h a bla ),
o, me jor, co n al go ext e rior a l habl a r llti ; mo , to n aqu el fa t" t o r p s iqui eo o im ·
pul so e xpr e ~ i,· o qu e se e n!'u e ntra ,. ' e r·o n dJ ina ro n la le n gua pa r a eo n stituir el
hablar.

Dt'ducimos, ¡; in e mhartro- del n nálisi s tan atrudo d e Gardin c r un.:t
t crie d e id e as ~- comprob ac ion es qu e c on s id e ramos s untam e nt c cl a rifit· a doras pant el problem a qu e nos inte r es a: J 1 la lentrua exi ~! r como
" forma " e n Pl lw blar mi ;; mo ; 2 ) los " hechos d e l e n tr ua" se cornpru c]¡&lt;tn y se rli stintru c n con c re tan ten lc ~ ólo e n el hablar ; 3 1 so n " lwch oe
•le l e ngua " no sólo las pahhras s in o tnmbi é n las funciones ~, tttod e los
f' Íntác ti co;:, con1o " esqu emas no aplicados" : "~ 1 el " l e n g uaj e indivi•lnal"
r ~ is tcma d e a ct o~ l i ng:[iísti cos de un i ndi,-id u o ) tien e carádcr d e " le n¡,:na " : 51 e ! h &lt;t hlar Pi' 1111a ac l i,·idad qu e se funda en un sa be r ; 6¡ e~
po-ihl e ,- jl! .; tifi c a do dar f' l nomhrc tl c " hahla"' a un a ~ pe c to pa rti(' ttlar del hablar ; 7) el " habla" , como " hablar", es e n alguna tn e dida
" l e ngua" o, s i n o, no es ni :- iqui e ra hahlar, no es a c ti,·irlad lin .~· iii s tiea
propi a me nte di cha , "ino :tl ¡!o prece d e nt e a e ll a,
En c;;; te úl : in1o :-e ntid c. :-e ori r nt nn , co n p e rfe cto ri tro r lóg ico. r studiosos como S l' chl'lw yP. y Br() ndo/,
F.n cfec :o, &amp;r' gÚn o lJ ~r n· a S erh e hrtYe ! 1 )_ s i e l h ah! a co nn et a f'~
r e alizac ió n de l a " l e n ~· tt a" . es expresión co n me1li o~ i rli o m {¡! i co~- c ntonce" Y a e~ rl f' a lgun a m a nera " l c n ~ ua " : d r a quí l a rli ~t in r · i 6 n rnl rr
e l " J, abla pr opi a tn e n! e di c lt a", m r ro itnpul ,;o e xpr e ~ i,- o )', po r r o n~ i ¡! ui r nt c , f e n ó tncno "prc -lingii í,;t ico" l cL D c,·o to ), ~' e l ··-lt :tlda o rga nizada'', esla bó n indi - p e n ~:t hl t' e ntre la l c n!!tta como "i,; tf'nla e;: t út ico y la l e n gu a co mo e,·o lu c ió n 1:! l.
Vi gp:o B m nd(l/, en lt na obra pu 1,J i('ada e n 1932 1:l ¡, ha lll a d e l o".
rlos as pec tos baj o los c ual es se prc,;e nta el le n guaj e 1S progi' IS dobb el { 1)
.r\ . SE f. ll !-: 11 '' E L es lroi s /i" J! tli sti q u Ps Sfl tt .. s.u ri e nJJ fls . r•n 1-o.r l? onlft·
nica, V. 119·\.Ü) .
( 2 ) v. el e ;; qu e m a ro rr e~ ido por \V. ,-o n \Varthur g, Pro bl em a.&lt; .' · m étodos
d e la lin güística. tra d. e; p ., :\Iadrid_ J 95 L p. 3-11 .
( ~)
V. BBii:x iJ .I L 1\-l o r fo l o{á og Sy11tax . N_,-e !Jidmg til S ¡no get.&lt; Th e ori.
Cop e nha g ue. 1932.

- - IL\ -

�IP Nlrwde at fremlraed P j)(la ) : ·'norrna·· ! ·' ·orm 1 y ··habla .. ( Tal e),
o, con otras pal ab ra ~, "~ i s t e m a" y " ritmo''. La norma. o el s i ~ trm a
dr la l en gua. ~e ría de natural eza ~ ocial e id e al o fo rmal : el hahla ,
o ritmo de l a lengua, ~e ría indiYidnal y real , e~ d ecir, funcional ( 1 ) .
Pero unos a1Íos m áo tarde, en un es tudio pr•hli ca do p or primen~ vez
en 1937 (2), di stin gue cuatro conce pto ~ en lu gar rl e los tres sau s;; ureanos ( lon gagP =--= lan gllP - paro/e) : 1) el " len guaj e" ( langage l
o facultad general d e crear ~ i g no ~ : 2) el ·'hablar" ( ¡J(IrolP; K . B.:
no se trata d e la paroiP = habla ), o sea la actividad de hablar, en
la cual se di ~ tin g u e n : 3) la " l engua " (/angu e), sis tema de signos
¡,¡i mbóli co~ . ' in ~ titu c ión que se impone a los individuos y que. co mo
i d eal sistem á tico, está en la ba se d e todo ac to de pa.rolP', y 4) el
'"habla" (discours ), ' totalidad rítmi ca ordenada en el tiempo y, por
]o tanto, irreve rsibl e, un co njunto asim é tri co, carac terizado p or la
fi nalidad a qu e tiend e. por su sen tid o u orien tac ión , por su vo luntad
con stante d e expresión ', es d ec ir, fundam entalmente, una inte nción ,
De esta manera , d esa rrolland o conce ptos implícitos e n de Sau ~~ nre ,
B•·o ndal llega a con si derar la "lengua" co mo entidad puramente
;1hstracta , " norm e supé rienre aux individm:, e nsemble d e typ es esse ntiels que r éali se la parole d e fa~.;on infinim ent variable" y cuya est ru ctu r a sist emáti ca es " un objet au tonom e e t par co nséquent ...
n o n -d é ri vable d es élé m e nts dont ell e n 'es t ni l'agrégat ni la somme"
(:1), es, co mo diría Hjelm slev, nada más qu e " un r éseau de fonction s".
A conceptos análo;.ws ll egan , in te rpre tand o. desanollando y su¡.erando a d e Saussure, o también por otros caminos, toda una serie
d e es tudiosos : psiró log:0s del lent!uajc, c•Jmo DP/nrroix ( ~f'p: Ún eJ
eual la len¡:!na ea un "ensembl e d e co nve ntiom lin ~n i s tiflu es qui eorr espond a llll nÍvea u d'esprit, a Ull lllOlllenl du déye)oppemenl de
1' esprit e t de la civili sa ti on", " nne for mf' ii!0al e f¡ni s' impo;;e it Low•
l e~ individu ~ d 'u n m e mc group e social ") ( 1 ) o Biihler (las l e n ~ na s
son "sistemas de formas lin güísti cas" y éstas so n es pecies, " objetos
fi el tipo d e la s irlea ~ platónica s", "ch ses de clases. como los lllÍrn e ros"
("), y ¡rlotó lo¡ros e~ tru c turali s t as y fun cionali stas. como los fonól ogos
de la escuela de Pra ga y, en parti cular , Trub PI::J.-oy, para el cual la
" len gua " es SprochbPsit z, ca udal lingüístico ex istente e n la conc iencia d e los hahlantes ("La langue ex is te dan s la con scien ce d e tous
le~ m e mlncs de la commlma t•t é ]ingui stiqu e e n cau se e t ell e es t le
¡1¡ "'MeJ c ns Norm e n e ll e r Spr ogets Syste m er so eial og af re nt id ee] e ll e•·
forme] Natur. e r Talen e ll e r Sp r oget s Rvthm e intli,·idn el og af recl ell e r funk·
ti o ne l Na tu r" ( 0b . cil .. p. 6).
(2)
\'. Bnii:-;nAL
l .an¡:a¡tc er l,o¡:ir¡u e. e n La Gra nd e Encvdop édi e Fran ·
(a ise. 1937; re pnhl. e n E.&lt;w is d e lin ¡wistiqu e ¡:énérale. Cope nh ague. ·19-13, pp. 49·
71: .-f. part ie. e l ra p. Formes du lan gage, pp. 53·58.
¡:l¡ Y. flu o ,n.\L. Lin ¡:uisli c¡u e .&lt; lruc/urole, e n Acla /, in ¡:uislica , l. I !JJ&lt;J,
re puhl. en l!:ssais d e l.in g. gén .. pp. 90·97. Cf. C LG, pp . 61. 70. 203.
( 4)
HENHI DELA CIW I.X
Le lan gage el la pensée. Parí s. ] 93 0. pp. 2 y 3.
Cf. CLG . p. 58, 59.
(:;)
KARL Bi:HL ER
S prachth eori e. Di e narst ellun¡:sfunkliOTI der Sprach e,
l e na , l 9H - t r. esp. Teoría del le11 guaje . .Madr id , 1950. pp. 71-77.

-

124 -

�fondement d 'innombrahles ac les tle paro le co ncre ts"') y, al mismo
tiempo, ;; ·i ~ tema alt slra cto de fun ciones o, m ás hien, de n o rm as y
teglas ("Dans la langn e par con tre le "s ignifi é" est représenté par
des r egles abstraites - synta ctiqu es, phraséologiques, morpholo giques e t l exicales. Car m e m e les signifi ca tions d es mots, telles qu'elles
exi stent dans la ]angu e, n e sont ri e n d ' autre qu e des regles alts traites
ou des sch emes d e concepts ... ", " La langu e con sis tant en r egles ou
Hormes, elle est, par opposition á l'acte de parole, un sys te me, ou,
pour mieux di r e, un ensemble de plusi e ur·s systemes pa.rtiels" (1) .
P ero e n todos subsiste, explícita o implíc ita me nte, la id e n t ifi cación
entre "social" y "s istemático" (es tructural , fun c ional ·l.
Finalmente, W. von fVartburg - -que es, seg ún noso tros, uno d e
los más saussure anos ent1·e los lingiiistas contemporáneos, justamente por haber tratado d e resolver , conciliar y superar la~ antinomias
del maes tro, sin d esvirtuarlas. y en parti cular la antinomia sincronia-dia cronia , para ll egar a un positivo "es tru cturalismo hi stórico"
o dia crónico, y por haber tratado de reformar y hacer pro!!;resar el
saussureanismo, m ediante la síntesis con las doctrinas revolu cionar ias d e Gill iéron y Schuchardt ( hi s toria del s is te ma - hi s toria de las
palabras) y con los aspectos más proficuos d el id ealismo lingiiístico
: el le nguaje como in stitución social - el le n guaje como creación individual): todo es to con un é xito que no ha y quien no r econozca ha inte ntado resolver también la antinomia fundamental e ntre languc
y parole ( 2 ), pero lo grando sólo acentuar la inte rdepend en cia e ntre
los dos aspectos d el lenguaje. Las caracterizaciones de v. \Vartburg no
se al ejan mu cho de las ya citadas. El lwbla es actividad individual,
real, enérgeia, e mpleo ocasional que e l indi viduo hace de la le ngua ,
'aprovechamiento y u so indiYidual d e l sis te m a', y. al mi smo tie mpo,
actividad p s íqui co - fí~ ico-fi s io]ó g i ca que p ermite ese aprovechamiento ( 3 ) . La lengua, e n cambio, es social, común y sistemática. es ']enguaj e s uperindividual', 'suma d e todas las imá genes d e palabras y
asoc ia c ion es almacenadas en todos ]os hablantes'; es un "sis te ma expresivo total y compacto que vive virtualmente e n la totalidad d e
los individuos", es "érgo n , una obra r ealizada, un bien es piritual qu e
lodo lo abarca, en el cual todos ]os miembros d e una co munidad lingüísti ca viven es piritualm e nte", " un objeto puramente anímico-espiritual , independient e de las actiYidafles físico-fi sioló;ricas d e los órganos idiomáticos". La l engua "es todo e] siste ma expres i,·o qu e rl entro d e una comunidad humana sirve de m ed io d e co mpre nsión ". es
" nn patrimonio ~oc ial o, m e jor di cho, una fa c ultad p eculiar d e todos
los mie mbros de una com unidad lin¡_!;i.iística y común a t o do ~ ellm ".
El habla correspondería al espíritu individllal ; ]a lengua. al es píritu
col ectivo.
La s contradi cc ion es ínsitas e n esta doctrin a resultan evide nGnmd: ii ge d er Phonolo {! ie. Praga. 1939 · Tr. fr .
( 1) N. S. TRCBETZKOY Príncipes de Phonolo gie. Parí s, 19c!9, pp. 1-3.
W. \'ON WARTBGRG - Ob. cit .. pp. 8- 12 y par li L pp. ~~l- :~ 5 2 .
¡2)
¡:l ) Cf. CLG. pp. Sí. lí~. 65.

-

1:25 -

�-- - - -- -

l e ~,

sobre todo e n la id entifi c ación rl e conce ptos tan di stintos com o
pa tri mon io-facu ha d. Y no pued e com•id c rarse ct e ntífi cam e nt e 1•&lt;!l id o e l rec urnr a oposi c io nes tan ambi guas y ar!J: trarias como "e:"p í ritu indi,·idual ''-"cs pít·itu coicctiYo" , no muy
di s tintas de la vi e ja y d esechMla opos ición e ntre " alma individual" y
" alma col e cti va" ( 1 1. E ncon t n u nos, sin e mhar¡!O, en v. \V artbur~
al ¡!; unos e nunciados qu e, según nosotros, tocan e l punto fundamental
del problema: 1 1 " El impul so ha c ia el hahla re i habla d e Devoto,
la " paro/e propiam e nt e dicha·- d e SC'ch e h a ye, e l dis cours d e Bron&lt;lal l es al go extraidiotniitico " : 2 ) " El habla se produ ce se gún la s
r egla s de la l e n¡:?:ua", y 3 ¡ Ln /(' ng un a¡wrPCP, se com¡1rueba concretam e ni P e n el habla ( hablar } 1" l - Cf. Ga rdin e r, 1, 2.
~ u rna-sislc tna ,

R oz:m só lo tan ge ncialm e nle con nu es tr o proiJi e ma. porque pre,e ntnn contra·
d icc io ne s d e otra índol e. la s doctrinas qu e con,id e ran qu e a un m o ni sm o te on co

d e be

ne ce~a ri cun c nt e

r o rr e~ p o nd e r

un

n1on! s mo

1n e todol óg it'o

y qu e ]a Jin g ÜÍ S·

t ica co mo ei e neia ( lin giií , tiea hi stóri ca ) dc he n ecesariant e nt e id e ntifi car se ron
la lingüí sti ca co mo filo sofía ! t eoría d el l e n guaj e), es rl eeir, la s do etrina s d e cuño
i Jea li sta , com o la s d e Cro ce y f 'o s.• ler, qu e r ec on oce n e n el l e n gua j e cx du siva·
m e nt e el aspe cto subj e tivo, o sea e l a spec to qu e, e n té rmino s sau ss ureano s, se
lla maría parol e. E sa t·orri e nt e id eali sta ti e n e su s raíces m ás pr o fund as e n Vi co
y lu ego e n H e rd e r. y su s orí ge nes te óri co s m &lt;Ís recie ntes e n la cé le bre cara ct e·
rí zación humboldtiana d e l l e n gu a je como en érge ia o T üti gk e it , es d ec ir, r o mo
a rtividad rre ativa del es píritu. Pero Humboldt no cayó nunca en un subj e tivi smo
a h soluto y no hu yó la ex ip:e n cia d e ve t· e n el len gu aj e una bip olaridad. un mo·
,-imi c nt n dial é eti eo e ntre lo subj e tivo y l o obj e ti,·o. l o individua l v l o ínt e r·
i ndi vidual o supe rindividual. e ntre ené r{!e ia y ér gon (';). Ah ora , C ro re ( ·l) piema
p ud e t· sup e ntr e!'a «in sufi cie ncia » d e Huml10ldL id e ntificando el l e n guaje con
l a e xpres ió n. y, p o r con si gui e nt e, ron la poe5 Í;t. y, eon pe rfe l'l a coh e re n ci:t de sd e
~u

punto de vi sta . la li ng i_ií:"'tic a t' On la e sté tica. N o ~ e n r ontra m o.:-: a quí, co n~o e n

o tro ; punt os d e la do ctrina d e Cr oe&lt;', r on s impl es eonv e nei o n e' ,e mántiea s pre·
se nta da , ro m o ve rd a d e s teó ri cas d c m o5 trarla s o a d e m o, trar: no se trata d el «le n·
gua j e» y d e la «lin güí , ti en» como obj e to ,. s ino de lo qu e Croee llam a &lt;&lt;le n gua j e»
y «.iin giií stit·a &gt;J . Lo s do s thmin o; so n e mpl ca do 5 por e l filó ; of o italiano e n sen·
ti d o r e, trit'livo ( Cror e 11 0 llama « le n gua je» 5Íno &lt;&lt; hee ho , prúdi eos» o &lt;&lt; puro so·
nid o» lo qu e n o e, expres ión po é tica . v no llam a &lt;&lt;iin giií otica » s ino &lt;&lt; a cti,·idad
cficl as&lt;·áli ea &gt;&gt; lo qu e no e5 teo ría d e l l e n guaj e, d e s11 &lt;&lt;l e n gua je», es d ec ir, esté ti ca ),
ao í como e l té rmin o &lt;&lt; expre;ión » indi&lt;-a e n SU5 ennneiado s lo que ll a maríamo s má s
Lie n &lt;&lt;e xt e ri o riza ci ón » 1 d . la Kullfl{!a b e d e 13iihl e r ), o ' e a una lntit·a función d e
l a e xpresión lin g iií .s tira. So n, é~ ta s, t' On\·c neiones ~e nJÚnti f' a :-; qu e e ncu e ntran su
a pli cahilidad e n la inte rpre ta ción y c ompre n , ión d e l siste ma d e Croce, p e ro n o
fu e ra de é l. Adt&gt;m;, , , Croe e n os d ire qu e la lin~iií , tiea ge ne ral se id e ntifi ca co n

11 1

CL a es te pr o pó;it o. O. J ES PEI1 SF.:\ - Ob. eil.. pp . 2.).2 7.
"Sólo a tr;n·és d el habla pod e mo s a cercarno s a ella [ a la le n gua l. L a
le n gu a apare ce s ie mpre sólo pan·ialrn e nt e. En ci e rto modo ocurre eo m o si la
totalidad d e la l e n gua e stuyi e ra co n stant e m e nt e e m ·u elta e n la &lt;h curidad , pero
se hici e ra vi s ibl e o eon cr e ta aqu e lla parte d e la mi sma iluminada por e l haz de
lu z d el habla . En ei'te se ntido e s t·n mo pu e d e res oiY e r se la di spat·idad d e opi·
ni o n es sobre e l eará ete r eonere t o o &lt;dJ , tra cto d e la l e n~ua " (()b . cit .. p. 3 (2 .
no ta l .
(") C. NEi'"C I O'ól - ld euf.i.&lt;IIIO " rerdis11w llf&gt;lla s c i e 11~11 del li11 g zw ggio , Flo ·
re ncia , 1946. pp. 109·11 0.
(4)
B. C tHJ CE Est etica colll e sci e11:.a d e ll'es pr ess ion e e lin guistica g en e·
r afe. l ~ e d., Pal e rm o, 1902 · Tr. e sp., 2 ~ e d. , Madrid , 1926, partir. Cap. XVIJJ .
pp . 176·1 86. Tambi é n Yari a, ohras ,u ces i,·as .
( ~)

"126 -

�co ,,o
ci en.
ar.

la e, tet11·a «e n lo q ue ti e ne d e re tlncibl e a fi] o,of ía » y «co m o ver dad e ra t ie ncia » .
!'ero «a spe rto de una t'ienria redu .. iltl e a filo ,ofía » = «,·e rdadem ¡·ie nf'ia » e; una

muy

_,,_, llama «e; té ti ca» la t'ienl'i a d e la expre,ió n. d e toda la ex pre; ió n, pod e m os y

1" .Y

urg

rtal

·lo,
rn.

as
e-

p ueva

fOnv e neió n

:-e rnánti C'a ,

qu e

pu ede

aeep t ars &lt;"

o

r cr haz a r ~e .

F in alrnente ~

si

de be mn ' a r ep tar f¡u e 'e id e ntifica co n ella la &lt;&lt; ci e n c ia d e l le n guaj e&gt;&gt; ( d e lo qu e
Crol' e llama «le n guaj e»), o. m e j o r, lo que Cror e llanw «r ie nria d el l e n gua je»,
pe ro no n cre,a riam e nte qu e ,e identifiea f'O n la mi sma «es té ti f'a » l o qu e otro s,
y e n print c r lu ga r l os lin g iii s tn5, IIHIII On &lt;&lt; Lingiií stiea ». En e fet'to , e~ ta últinHl r ie n r ia
t iene a5pecto 5 qu e n o so n r e tluribl cs a filo sofía. El probl e ma mi m10 d e la lin güí stic a&gt;&gt; :-S in adj e tivo s ( (.&lt;' ÓB!O ~e pr ese nta . ('ÓI110 :-'C rnanifi e~ t a e l Jeng uaje? ) C !di stin to del d e la «lin giií stif'a romo filo w fía » o «fi] o, ofía del l e n guaj e » (¿ qué
e, e l lenguaje? ) . Y toda ri c nria trab a j a n ecesariam e nt e con ge n e ra li zac ione s, qu e
, on al " trarrione &gt;. &lt;&lt;formalizacione s». Por es to , s i C ro ce ti e ne pe rfef'la ra zón al
rul oca r,e. romo filó ,of o tl el lenguaje. e n la rea li dad conere ta de és te, qu e es e l
hnblar. t ambién ti e ne 5Uó ra zon eó d e ::iau ss ure al ex igir que e l lin güi sta. co m o
rient ífif'o. 'e f'oloqu e en e l plano d e la a lt strarr ión que ]];unam o s len gua ( con lo
l o nwl no se qui e re dec ir qu e e l lin g üi ~ t a de be ignornr o pe rd e r de ,-isla e l
hab la r co ncre to, , ob re cuya lw se ha c·e su s gc n e ralizari o ne s), d e l siste ma lin güí ; tic o
qu e tambi é n Cr orc ,-e. d e a lgu na m anera. romo opues to a la e xpre; ió n indi,·idual ,
pero qu e, ~eg ún é l. se ría &lt;&lt; urw t'On stru ceión e mpíric a ~ in e xi stene ia real&gt;&gt;. Co n
e;te liltim o e nuneiatlo. un poro modifieado (« una ah str;l!·r ió n s in exi st e neia co n·
cre ta ») pued e n e~ t ar tl e acuerdo la m ayoría de los lin giii sta o. pe ro nin guno d e
ello s pi e n ~ a por c llu quitar "dor a m i1w cs ti gal'ió n, rlarlo qu e ju ; tameute e~ a
;¡!J stnH'I'iÓn e; objeto d e gran part e d e la lin ¡riií , ti ca. cL11l o que al. stra cr io nes semejante s so n toda s la s ll amada s &lt;&lt; in ,;titul'ion e; 5o,· ia leo», v que ro n ab straef'i one s
tl e l mi,mo tipo t rabaja t od a una ser ie de c ic nr i:1 s, qu e ,o n tal es ju stam e nte porqu e
no se "litnitan n r e~ i ~ trar y da~if i car el n1at er ial rnn cre to que se pre sen ta de nla ·

n e ra inm edia ta a la eo n 5ide rarión. E s qu e Cro1·e, oponiéndo se, ju ; tament e, a la
eon s ide raeión materia li sta d e la le n ¡r ua co m o realidad autóno ma . romo orga ni sm o
indep e ndi e nt e d e lo ,; indiYiduo s h a bl antes. ha ea íd o en la e xage n11· ión co ntra ria.
qu e e &gt; la d e co n si derar e l len gua j e romo fenómeno exrlu ' i,·ament e ; ubj e ti,-o v
de nega r toda obj e ti \ idad a In l e ngua eon1o

:= i ~ t e nu1.

P e ro

ohje tivi ~ mo

- t·o rn o ya

&lt;&gt;Iro s han ub,en·ado - de nin guna manera qui e re rl e eir mat e ri&lt;1l ism o (la «le n gua »
e " un «ohj c to » inu•;~t e rial, ;~h s tra c to ), y el ideal ismo filn sófif'o pu e de pe rfe cta·
tnc n tc

eonl'ilia r~c .

:-'i n

nÍil f!: l'r n

eo• upr onJ i :--o

t eó rie o.

eo n

e L ohj e ti,· i:~ nlo

y h a:--: ta

con e l e stru eturali , m o lin giií sti eo 11).
Quedando en el terrrnu d e la fil owfía d el l e n guaj e, Croce no lu\·o qu e modifit'ar w p o, ición . pero seg uram e nt e l o habría hec ho si se hubi e se ocupado d e
lingüí stie a hi ót Ór iea, eo 111o le tocó a m a migo y di 5eÍpu lo al e m;Ín T'ossl er. En
efe(·Lo, éste partió, e n ~u~ prin1 e ras obra:' ( 2 ) , de un crorian i ~ niO
para JJ eg:ar. e n \·a ri os en sayo s S ll('C::"i \· 0~

(=~).

a

una Cüll('Cp t·ión

intran s ige nte.

lllllf'ho nt[I S COil·

C'il iaclom, re querida por ;u 111 im 1a la b or d e l in giii ; ta ¡ ·l). En e l co mi e nzo . Vo " l e r
¡·ou sitl era ¡·o mo IÍnieo o bj e to d e la lingiií, ti ea la paro /e 1y pr eeisa m ent e la paro/e
po é ti ca) y propon e e5e ncialm e nt e una ¡·onY e nrión se nH\ nti ca !'01110 las d e C ro&lt;·e.
iden tifi cando la cie n c ia del l enguaj e co n la de l e stilo ( lin güí , ti ca = e stilí stica )
v e liminand o d e la lin güísti ca ( o d e la '\·e rcl ade ra lin güí sti ca " = es téti ca ) toda
im esti gac •on no-e&gt; té ti ea, qu e a tribuy e a ln Kulturgeschicht e, a ];~ hi storia de
la f'Uitur;l. Pero en lo su ce s iv o ll eg a a una se ri e de opo sirion e; co m o: aspec to
este t1eo o crea ti,-o a sp ec to hi stóri co o e YolutiYo , unifi cación -difere nria r ión .
indi viduo -a mbiente lin giií sti eo , e tc . ( qu e , o n. en parte, retorno s a Humboldt " e n par te , eonf'e s ion es inconf e~ ada :;; al s au s~ urea ni ::: nio ), y ll eg a ha s ta adrnitir la
( ')

( ~)

v. G. NEXCIO!';J , Oú. cit .. p. 110.
K. Voss LER
Positi vismu s wul 1deali smus i11 d er Sprachwiss e fl scha ft.

H e id elb e rg, 1904, y S prach e als Schü¡¡ju11 g wul En t wicklu 11 g, ibid., 1905 - Tr.
e sp . de amba s obra ;o. Positit"ism o e idealismo e11 la lin g iií.~t ica. Madr id 1929.
( ~) R eunido s e n su mayoría en Gesammelte Aufsiitze =ur Sprachphiloso phie, Munich, 192 3 - Tr. es p., Filosofía d el len guaje. B. Aires, 21' e d., 1947.
(4)
CL G. NEXCJO'il. Ob. cit .. pa ss im y partie . Cap. I V. pp. 45-62, y Ca p. \'.
pp. 65 -79 .

-

]27 -

�-- - --- -

-- -~~-~-

---

....

-~-==~--

~ ~---~'

lenguct co rn o pensable "in abstracto ('O lllO un sistetna de conducciones " y repre.
sen tab le co m o una m e di at·ión o " medium entr e el indiYidu o y su co munida d
Jingü istica" ( 1) .
No diríamo s, parafra sea ndo una expresión de Jaberg ( 2 ), que el mérito del
ideali smo está má s hi e n en un aspecto negativo , e n lo que ha el iminad o de la
lin güí sti ca , que en el a specto po siti,·o, en lo que ha aportado a nuestra ciencia ',
porque ahí están para de sm e ntii'IIO S la r eva lora ción de la lengua literaria, el
florec imi e nto d e lo s e studio s e stilí s ti co s, la s hi storia s de las lengua s co ncebida s
en íntima relación con la hi storia de la cultura y del gusto, pero, indudable m e nte, la lin güí stica ideali sta h a co ntribuido mu y po co a la dilucidación d e la s
rela cion es e ntre lengua y habla , que no es un p se udo-problema ni un problema
sin importancia , sino el problema mi smo d e la co nstitución de la lin gÜÍ&gt;ti ca
co mo cien cia pe rfectam e nte co n ,c ient e d e su objeto.
Tampoco puede con side rarse como contribución importante la doctrina " id eali stizante " más bi e n que ideali sta afirmada e n varias obra s por Giulio
Bertoni ('l ) qui e n, a la di co tomía d e F. de Samsure ( langa ge
langue parole) , qui siera oponer una co n ce p ción aparentemente moni sta d e una única
realidad la "expresión co n cr eta " ~ que podría estudiar se en su totalidad,
p ero también e n su mom e nto subjetivo, d e crea ción o estéti co, llamado "l en·
guaje" ( lingua ggio), o en su momento objetivo, in strumental, llamado " l eng ua"
(/ingua). El "len guaj e" estaría e n la ac tivid a d d el pen sa miento, se ría "el mi smo
mom e nto estético del pensamiento" y se manifestaría " e n el a ce nto , e n el timbre,
e n la tonalidad y en el color que asume e n cada hablante la l e n gua". El mom e nto objetivo sería " pe nsa mi ento pensado", "l a l e ngua d e la cultura, la l engu a
instrum e ntal, la l e n gua que está a di spo sición de todo s y que puede estudiarse
d e varias mane ra s, co mo h echo fí si co, co mo h echo soc ial o como m edio d e
co munica ción etc." (4) . L a "ve rdadera l e ngua " se ría e l " le n guaje individual", y
la abstracción de una " len gua " latina o italiana, e tc. sería ju stificada y le gítim a
desd e un punto d e vista didá cti co, de simple oportunidad práctica o como did ad
e mpírica , pero co n stituiría un e rro r d esde el punto de vista científi co -e specu·
lativo. La con cepción d e Bertoni ha sido criti ca da como co ntradi ctoria , por
no-crociana ( o no e nte ram e nte rrociana), por B. Croce (0) , y co mo in co h ere nt e
de sd e e l punto d e vista lin giií stico, parti cularm ente por G. Ne ncioni ( U) . En
e fecto, no se logra compre nd er bi e n ha sta qué punto el " l e n guaj e" d e Bertoni
se id e ntifi ca rí a ro n l o que, seg ún Croce, se ría todo e l lenguaj e, ha sta qu é punto
se trat a ría d e l pen sa mi e nto mismo e n actividad y ha sta qu é punto se id en tifica ría
con la paro le d e de Sa uss ure o con a specto s de ella ( tono , ace nto del hablante,
etc. ). Por otra parte, su justifi cac ión teó ri ca d e la " len gua " apa rece in sa ti sfa c·
toria: la lingüística se ría realmente una e xtraña cie ncia si su objeto fuera produ cto de un "e rror" científi co. Ademá s, esa "l e n gua " tan precariamente co nstituida se ría un objeto de cierta man e ra materia l o natural (" Jingua naturale")
y podría es tudiar se na turalí sti ca m e nte. Sin e mbargo , nos parece qu e h ay qu e
mantener de Bertoni la id ea qu e co nsid eramos fundamental en su concepción,
es decir qu e la realidad primaria d el l e n guaj e es l a expres ión co ncre ta, sobre
la cual l a ciencia lingüí stica estm ctura sus indi spe n sables ab stra ccion es; pero
esto no significa para no sotro s que las misma s abstraccio nes no exi ste n en la
&lt;·onciencia de lo s habla ntes, como virtualidade s pronta s para ser actualizada s.

=

( 1)

K. Yo ssLER - f'ilo .,ofía d el leng .. p. 223.
Cf. G. NENCJON I. Ob. cit ., l'· 70
(3)
G. B ERTONI - Pro grmnma di filologia romanza com.e scienza idealistica,
G in e bra, 1922; Breviario di n eolinguistica, Modena, 1928, Parte 1, Prin cipi ge·
nerali, pa rt. Cap. I y IT. pp. 9-40 ; lntroduzio ne alZa filología , Modena, l9·U.
Cf. tambi én art. Linguaggio en la Enciclo pedia italiana, XXI, pp. 199 y sgs.
(4)
lntrod. a la filol. , pp . lO y sig s.
(5 ) La fi losofía del lingua ggio e le sue condizioni presenti m ltalirt, en
La Crit ica, XXXIX, 1941.
(G)
Ob. cit., partic. Cap. JJ, pp . l i-26.
( 2)

-

128 -

...

~----

�Las co n eepc io n e, de

C rol'e

v

de

Bertu n i ha n

co n tr ibu ido

e \"ide nt e m e n te

a ren o var y ' "i'"if ica r los e,; tudi o,; .lin gü isti l'oo;, so b re t odo e n Itali a. y h a n d ej:1do

hu e ll a, m á "- o me n o,; profunda, e n las act it ude,; teór icas d e mu eh os lin güi sta s
ita li a n os. Y, qui zás . la d oe tr ina de B e rt o n i h aya sat isfel' h o a l o s glotó logo s m ás
que
110:-.

_la d e C r ot·e t ~a qu e l as teo ría.:; rne n o.:; e oh e ren tes n o ~o n ~ie rn pre l a s 111e·
l'r ur tu o::;as). P e ro. e n gener.tL anth cts h a n ~ id o ~ u pe r ada ~ y e n es ta supera·

l' iÓn no ha dejado de l'O nt r ib uir e l para n gó n l'On la doc tri na sa u ,; su rea na. Ho y,
a u n -los q ue n o ~e oc u pan e n parti eu lar d e li ng: ÜÍ 5ti ca teórint y acep ta n t'o nu al-

m e nt e e l pen sa mi ento de Berton i

111

rec u rr en tam bi é n a l a uxili o d e o t ro s pen·

sado re:o; , ll egan a eo n ce hir l as lengua:- c on~o " in ~ ti tueio n es sociales", co rno
s tste tu .t.. · de her h o:-'" , l'Olllú ''d e te nu inar io n es h i .:; tóriea~ del leng uaje''. t'O ll ::" id cr:l nd o e l n10n 1e n to e~ t ét i co eo rno "nton re nto ini l' ial " de la _l e ng ua y co n fonn ánd o~e ('0 11 ~ uhra ~· a r "la net·es idad de inte~ra r la l ingiiÍ 5l Íf'a con u na ~e.- e i ón qu e

e'tudie e l elemen to e,té t ic-o·· del l enguaje. ,·omo " faetnr deter111 in a nte d el de ;a rr o11o l in :ri i í .. tico ' ' ! ~/.

El r·mwc pt o d e ' · len c: u a" como d e tc rr n i nació n hi;;tórica d e l le ng ua j e h a ,;id o desarroll a d o de m a nera ad rnira hl e , a t n r,·és de nuia;;
o b r as ~- ,·ar io,- c ur5os UJÜ\· c r sita 1·i o~. po r A11 to nin o Pa¡t.lia ro 1'1 1. qu ien
pa r le .. ju sta llte n te, d e l a rea lid a d conc r eta d e l indi ,·idu o h ab l an te y
de la co n,- ide ración d el le n guaje co m o ac t i,·id ad coc: nosc it i,·a. para
lle¡La r a l a l l'ngu a que es " p royecc ión ohjc ti nt ~- , al 111 i,;mo ti em p o.
co ndi c ió n téc nica" d el lcnc:uaje 1 acti,·id ad li ng ii ísti ca). L a " le n c: ua··
p e r te nece a l i n di , idu o ~- al mi smo t iPm po a s u co mu nidad. ~- e n el
m i,; mo ind i,·iduo sP pr P~P n ta co rn o al tPrida d , como alc:o que per tc·
ncce ta rn h ién a otro.• : e,; "o b jeti,·aci ón con crf'ta de la ac t iY irl ad linc:ii ís t ica d e un ;rru p o hu ma no en el e;;paci o y e n el t iempo" 1 4 1. Tam·
Lié n e n e l ti e mp o. po rr rue la u nid a d lin c:iií;;tiea no es ;;;ólo ,-innónica
"i n o t a m hi&lt;'· n d iac rón ica. es co n t inu irl ad . La leng:ua P~ '' u na d ::- la•
r·o nrli cione,; m ás típ ica,;" de la w lid a r id a d de l o,; ,:Í,;tema,; "e u que
;;r' rea li z&lt;J la ,-ida h i,; tó ri l'a de l g:é ne r o h urnano''. Co m o unid arl, la
'· 'ie n g: u a " es u n ;;istem a d e Ple me n tos y re l ac io rws , y , como taL ;;e
o po ne a o tra,: lenc:ua,.; , pf' ro de n t r o del sistema "queda ampl ia l ih e r·
ta d a las r nani fc~ t ac i o n e ,.; de l h ah la'', de l a crea t iYidatl individual.
darlo que el ~ i ,.;te t na ~ólo l i111ita e l arb i tr io. Final111ente, cada sistem~r
p r e~e n ta una fi,-ono nr ía particnlar, por la tl i,·er,;irlad del d i,;tin !-(u ir
, . la tli ,·er sidad del conoce !'. que i'e rnaniíie.• tan en las l cn!!ua5 f'n
f' l ,;i;;!c m a fo noló¡!it·o. en el ;;ic: no le xi('al \" rnorfolú;.!ico L re;;pt&gt;cti 11 )
A lfe fnn ti d el latino. Floreneia, 1'1L'i.
\". , por ej .. C \HI.f&gt; ll .\ TT I STI
Cnp. L pp. S ' " . ig;. Cf. tam!.i(·n G. HnTTICLl0"\1 11 l' ro blema ¡dot !oln¡á cn nei
stw i or ientam en ti. Bolo p; na. 19+6 1 ap art. ciPI R emliro n to d elfp Sess ioni del/a .·le ·
cademia delle Sc ienze rlelf"lnstituto di Rolowut - Classe di Scien:e m ora li. Seri P
lY, \ol. l \ 1. pp . :&gt;:J .J.L
1~~ C. B .ITTISTI - - Ob. cit .. Ju ¡: . .-it.
('1)
A. l)I GLL\HO
Som m ario di lin ¡wi.&lt;tico orineurop eo. l. Ro ma . 1030;
L' unitn arioeuro¡;eo , Roma , 19-12, ,. partic .. Cor.&lt;o di Glottoiop:ia. Rollla. 19511.
1 · QuPstioni teoriche. Cap. 1 \'. pp. S7-JI):l. de donrl e c itamo s.
(4 )
" [nfatti. nclla wa forma zion e e nel la , ua .trnttur:l. la li n p;ua
prel' Í; ".l·
ment e J"obiett ivazione co n neL1 delle fo rn: e in ,· u i s i é altegg iata l"atti,"i tiJ lin·
g u i s liea tl i un gruppo uma n o nellu .:-.p azio o nc l tf'nlpo . E:-. ~ a e un a ~ petto , fo r:--e
i l piu t ipieo cd importante, di qu e ll "u,,·ir c da ;é e real izzar,;i in form e duratur e,
l'he é nppannaggio dell ' u omo. ¡wr la sua ; te ,;sa natura··. ! Corso d i Glottof .. T.
p. 61 ).

e

-- 129 -

�'. ;:unente. en d ,j,t e n;a , emú n!ico. en f' ! !'Uai .- e re fleja una par tif·u .lar clas ifi ca c ió n d e l o re a l ,. un ;! rado e~pccífi c o d e ah i't racción e n
la clasif icación llli ~ m a ( 1 1.
Es evid e nte que J'agl iaro &gt;'e ace n ·a al c~ tn¡ c tnr ali,;n¡o en la co n, ide rae ión d e la " leng1w " CO III O ~ i-tema obje ti vo , só lo qne proyec ta
e:sc sis te ma en la his tori a. COJIIO manifes ta c ió n de la unidad Y ~ olida­
r irlad de un grupo hu111ano. :Ha ~ ¿e,- ese sistema un s istema c~ncrc t o?
¿ O exi ste só lo e n la con c ienci:1 de la ~ oli flaridad lin¡.!iiís ti ca y e,;pi ri1ual que se coinprueb a en los hablante!'? Pu e,; e~ e,·itlcnte qu~' P]
&lt;Í st c ma ~e co ncr e ta. para e mplear la Í111agen de " · \\"ar t burg. ~ó lo e n
' ·e l l1az de luz"' de los a c tos lin ;! iií ~ ti co,;. Cree111os q11e Pag:!iaro no
potlría d Pja r d e admitirlo, d a do r¡ue para t-1 el propio acto lin ;!i iístico indi,·idual e,; 1111 act o no sólo de hab /11 sin o tandJi(·n de len g ua ,
po rqu e el indiYiduo ' no se con tra po ne a la colecth·ida d ,in o que es
él mi sm o colecti,·ida d ' 12 ). , . la "leng u a reprc,enta con r e;: pecto al indi,·iduo 1m llni ,·e r~ al conc ,:e to, histó r ico. en qu e ~~1 ,p re aliza como
haldantc " 1:¡).
La~ conccpc i o ne~ ha ;; ta afJll Í cxpue,ta;:,

f JUC ;;on toda ~ po,;t-san smu c h as rl e e llas declaradam e nt e ";; au s,; ureana,; ''. y q ue
n o ~ on toda s las qu e se h a n ha s ta l10~- e nunciado, prese ntan , co m o se
l1a visto, eYide nt es ~ - se ria s tliYergenci a;; a cerc a de l a def in ición de
los dos concep tos funcla!ll e ntal es , le n g ua ~- habla: ;:e e, tabl cccn en
ella s toda 1111a se rie de opo,-icion e;;, ca;:i nunca e n té rmino,; totalm c nlt: idénticos.
¿A qul'· se tl eh cn esas di,·erw·nc ia-? E n prim e r hl¡.!ar, ~; in duda ,
a la diY e r,;i darl d e l o;; p nn tos de Yi~t a. de lo,; p'lano;: en que se Ps ta hlct·cn l as o po,;i c ionc;: .
Al;!uno~ es tudi o;:o,; co n ~ideran el le n;!uaje . e n primer término,
en ;;u;: rlct e rntin acionc " ex ternas. e n ,u exi,tenc ia e n cl indiYiduo ~~
e n la comu n idad , ~- t&gt; Lalll ece n. por con s ig uiente . op os icion e,; como:
;,1;:pecto intlivid11al - as pe cto ,; oc ial: acerYo lin !! liÍstico indi,·idual ace iTO lin giií;;ti co socia l : actos lin;!iií,-t icos indiYidual cs u,;o lin¡.!iií"Lico de la COI!lllllida d: acto ,; indi,·idua ]c. - pat rim onio o in stit uoon soc ial: af'l o;; indi,·idu alc;:
p rodu c to hi,;; tó ri co - col ect ivo.
O tros r·o ns idcran e l lcn;!t Ja jP d es d e e l punt o de Yi sta rl e ;:u " conformació n'' " oponen, por lo tanto, cl a;; pc ci o ocm;i onal al as pecto !!f'·
11eral. la u nicidad a la repetición . lo a,; i, te Jn út iro a lo s i,tem útico, la
realiza ció n a l ~ i,;t P m a, el imp 11ls o rx ¡H-cs i,·o al ,;istem a funcional. Y
o t ro,; interpre tan la di,- tinci ó n sa u ,~u r cana t'OIIIO iti&lt;'•t tti r a a la df'
H11m ho lrlt ( r n ¡", r~f' i a - t;t-¡!,on, Tiit i ~kl'i t- 11 - erk ) ~· opo ne n , por consi¡.!Ui e n tc . ac tiYidad lin giií,-t ica a produl'to lin giiís t ico: o co1110 d r r,·i·;:

~ llrea n as

1:? 1

1::1
l e u ~u a

r

Cf. CL C. pp. l 91-20ó .
Corso di Gloll nl .. l. p. ól. A c.ta vi . 1on hi,lórii'O· , i•l e mátit·a tl c h
se ~ .. e r¡·a . e n lo C',e nri a l. la rl e E. Olio. quien ind e pc n d ie nl cmcnl e d e F .

de Sa u ~:-- ur e . lli ~ tin f!: u e en e l lc n p:u aje el ac t o lin :!iiésticn . al n1i :- ntn ti e nqlo intli
·
y j¡Ju a l ,. ,;:;;· ia l, y la / e , ~ua. proclurto hi ~ tóri co - c nltural ( hi.&lt;toris('h ge ¡cortle11es
Kultur¡;rodu kt ) . d. Alli eit.. p. 35:).
¡4¡
L'u11it i1 ar ioeuropen. l' it. 'eg ún G. "'en eion i, Ob. r it .. p . í9.

-

13 0

�de la upo,ición de Humboldt : ,;;aher - act i,-idad . a!'en o lin¡!iiísti co -hablar. acerYO lin¡!iii,tico -- [uncionamient o l in¡,o:iiis t ico. in ,:t rumen to
-- emp leo: o. mejor. Yen el h abla !'O m o 1111 e~la h ón Pntre dos "len;,;.tt as' 1 condi!'ÍÚn preY ia - acti ,·idatl lin¡!ii í,. t ica - product o l. Cier; o,
estudioso' con,.idera n lj lif' "e trata tic una oposició n entre concre:o ~­
abstracto l r11aierial -- formal. real - i1l eal. cfccti ,-o - ,-irt ual o potencial l ; oi r os oponen lo p,:ico-fí, i co a lo puramente p,;íquico (rea lidad P"Í¡·o-física in dividual - rcalid&lt;Jd p&gt;'Íqnica ; ocia] l. Y o tros lo !'tthjctÍ \'0 a lo ohjctiYo, la li hertad a ]a,. re¡!Ja,.. a la ir np o&gt;"i c ión ,;ocial , o.
haciend o hi n capü~ en fn n ci m1 es pnrticnl&lt;~re, del len¡!tJ:Jje. la exprcsi\Ídad a la com·e n cionalida1L e l a;pe c!o afecti,·o y Yo1iti,-o al &lt;~specto de
comu ni cación. Otra:' di,_;crepalwi:~s se dehen n que lo" !!rndos de ah,;1racciún cprc se to ma n como ha ;;c pa ra definir la .. lcn¡!tra'" no son irlén1i&lt;'os 1 pu e,_;l o t]UC se Ya desde el si"te nr a de pa la bras co ncr e tas d e
Prn tti ]¡¡ a l a " red dr fu n ciones" rl r lljelm-de ,· i . o a que se d ef in e
a YCce,; la l e n ~ua con respecto al ha hla y otra• n'cc~ e l habla con
re~ p eci o a la Je n¡rua 1 y no e,; é;;ta un a fútil Cll!=', ti ón tl e priorid&lt;Jd.
puesto que. sob re todo e] conce p to de lcn!!ua. cambia nccP:'ar iamcn tc
;;c·¡!tÍn la per;; pce!iYa en qne no~ coloqucnws ). o "e de be n a pnrticu1:11-e:' con,·enc ioJH':' semántica,-, conto l&lt;1s d e iden t ificar ·"a b;;t racto''
con " irre:tl" 1 Cro!'c. Be ~ ·lo n i l o . . cotHTf' to" con ' ·o!J jc ti,·o" ( Pa!i lia rol. Ademá:'. puP d e intf'n-cnir llll :t con,; i dc:-aciún l t i~ t ór i ca . como la
!le P a¡! li ar o. opue;;ta a la co ncepció n i!:f' nc r almenle :' Ín crónica d e la
m :1yoría de l o,- e,-tndioso ,_; , ,- l o• ,-a r io" punt o• de ,.¡,_Id pu erlen romhi nar~c. awci cíl]{lo~e en la caracl e r iz:Jeión de hb co ncepto,;; a ddinir.
H oponii·nd o,;;c. plan o" n o corrclaii\-os 1 ac tiYid ad sistt&gt;ma 1. A sí, por
ej .. e l carác ter •o t·ia l interviene e n ca!'i todas l as definiciones. p ero.
mientras 1m os p oco s e,;;t udioso,;; encncn! r an e~e cará cte r social e n el
mismo indiYi&lt;l!to y en s us actos 1 Je;;ppr·sen , GanEn er. Pa¡!liaro. Üitol,
ot ros considera n 1111 in di,·idno ab,;tracto. a-ocia!. opuc;;to a l a colcf· ti ,·idarl y no el emen to de la mis111a y coor di n a do con ella .
Se J1 e¡!a de est a manera a atrilmi r di,; tin tas ex ten sion es . a Ycces
cont r adicto r ias. a los do:' conceptos. El habla es para ;:; [ ~·:r!nos el impu lso hacia la expresión (Sechcha~- e. Rrondall, para ot r os se i den i ifica con el a r·to lin giiísti co ( J csper~en . Ganl i ner 1 o con la produc ción de e:'e acto 1 Palmer. Bcrtoni); o comp rendf' t Oll o.• lo~ ac to ~
l ingiiísticos intliYidnalc•. ,oohre to1lo en cuanto Yitalc;; . afe e! ÍYo-nJliti Yos (Rally) o en cuanto no ~istcmáticos 1 Pf'nttilii l : o e;; el aspecto
liiatcrial ~, .psíquico de c~os mismo,; acto,;; y para otro• t oda..-ía e s lo
mi smo fJUC accryo o u;;o lin¡!iiístico i111li,·idual 1 J es pcrsen i. o se identifica con e l aspecto cada yez JHICYO f' in,~dito de ]o;; aclo,. lin!-! iií,_;t icos.
Ln lengua , por otro laflo. es la condición qu e hace posib le e l hablar.
C:' el "producto'' del hablar como t aL o el mi~1110 ''pro1l ueto" con •i derado si,-te nHíticall!entc; es para al!-!unos el aceiTO lin g:ii ístico indi' iclual y para otros el llamado acetTo l in¡,o:iiístico ,.ocial: f'~ el sistema
&lt;Jh:;;t r aclo que !!obicn1a el ltalJiar. o e ,.; lo P; piritwll del l en~naje
opuesto a lo materiaL lo Yirlual opuesto a lo conl'reto: es suma, o
r·ualquier sllma, de ac to ~ lin¡!iií~tico ,_; 1 cf. PorzÍ;!. o l as ·colecciones

-- ]31 -

�d e mal c riar d e qu e h ahla Ga nlin e r ), o ~ i ;: t e ma de ac lo5 Jin ¡Iiií;:ticos.
o el s i~t e ma d e norma 5 ~- eo m ·e n e io nes qu e ~o bi e rn a e l hablar , r¡u e
~e aplica e n lo;: ado~ lin g:i ií;; ti co5 co nc re tos. Por Jo lanlo , IPn guo ~­
habla apare ce n como conccptos d e cx te n;; ión ,-ar iahl e: lo que e~
l en gua e n tilla conce pci ó n e~ hrtbla o, por lo m e no5, es e n parte habla
e n o tra s conce p c io nc;;, ~ - ,-ice ,·e r5a: ~- e n ca da una rl e l a,: co n cc pc io J :e~ par iir ul a re, apa rccP n in c ,· it a bl e~ in co her e n c ia~ 111 a;; o meno;:
gn.l\ · e~.

Micntra s la ;: di ;:c re pancia;: d c pcnden fundaJIJ e nt a lm e lltC d e la
d!,·e rsirl a d d e los punt O:' rl e ,·i;: la a d o ptad os, la s incoh erc n C" i a~ :'e d e J.cn a u na se ri e d e razon es 111ás íntimas ~ qu e conci e rn e n . por llll
b d o. a l p la nt e amiento ~·· por otro. a l fondo mi i' IIIO d e l pro bl e ma :
] 1 e l h ee ho d e qtw ]a ;: di st in cione;; se es tabl ece n e n un le n gu aje ¡¡[¡ ,. .
&lt;ra c to, ap r ioríst icamcnt e eonr c hid o co mo e ntidad oq.ránica qu e sc
man ife5 taría en ,·ario;: plan o;:: :2) la te nd e nc ia a co ns id e rar !a lengua
~: e l habla CO liJ O d o;: rca lirl ad cs allt Ó noJIJa ~, cO III O d o;; compon r nt e;;
d e l lengua j e: 3 1 la in .• nfici c n c ia Ini :' ma d e l a di co :oiiiÍa . qu e. o no
a¡..':o ta la co mplcja t·ealidad d e l lenguaje, o d e be ncce5 ariamrntc auna r
aspec~o s h e te1· o~é n e o s hajo nn mi , m o r ó tul o: -~ ) la int e rfe renci a e ntrc
] o;; ,·a rios punt os rl e Yi~ta, co n co n;:en¡e nt e opo5 ic ió n e;; tahl ec ida e ntrc
¡&gt;!ano;: n o-corrc latiyo;;: S 1 el h cc h o el e con;: id e rar:'e e qu i,·a le n tc;:. rl esdc c l punto d e Yi sta d e la e xten s ión. conceptos como ' ·a ce n ·o lin¡.;' ÜÍ;: ti eo ''. " aspec to social d e l l e n ¡! uaje ", "s iste n1a " . "~ i;:t c ma fun c ioJca l" i lo c ual. na turalm e nt e. eo n ~ ti t u~- e corolario d e -1·1.
A h ora , d e l a n ;il i s i ~ y d e la crítica d e la s ,·a ri as d oc tr ina s cxptw,; ta .•. h e m o~ rl e dn c ido qt.le : 1 1 d e nna m a ne ra concret a e l lc n¡!uaj c
ex i,- te ;:ó lo ~- exclu,-iYa lne nt e co mo h abla r, como a ct i,·idad lin :.riií:' t ica:
:2 1 ll'ngua ~· habla no p11 e den se r rcalidarl e,- autónoma , Y ne tam c nl e
se parab les. dacio que, por 1111 la do. el habla e" realiz ación cl e la !!'ngua ~- , por otro lado. la le n gtw cs co ndici ó n d e l !tabla , ;:e con"titu~· e
,-o!J re l a ha ~e del h a bla Y ~e rna nifi cs la con c rcta me n le sólo cn c l
hahla: 31 l o~ rótulo;: ha jo lo ,- c ual e~ se di:' t rillll\ e la realidad d e l
Je n ¡! uaj e pn ede n multipli can;c. se¡! Ún los pnntos de Yi;;ta ~- lo,: crit eri os adoptados: -l-1 la ma~- o r ía d e la s Ycce,- la s opo;;icio nes q uc ,,,
(·s ta lll e cen ;:ó lo con,-ti tu~- e n ca rac lc ri zacio nes e intcrprc taci onc, d e
l :na opo;; ic ión funrlanJ e ntal e n t re virt ual ~ - real, abst ral'lo y conrr f'/ o
( s is te m a - realizac ión 1: 51 lo;: ,·ario:.: con ce pt o;; a que se da el n oml n·c
cle le n¡! ua ¡'·a('e n -o l in¡!iiístico·'. ' ·u:'o ]in ¡!ÜÍ:.:t ico d e tina co n1unicl ad ...
" si;; te m a fnn c io nal ", e tc.) n o son e quiv;d entes, po rqn c rcprc:;e nta n
cli,.tintos tip oo ~- di " tinto;; ¡!raclo;: d e a iL•tra ceión.
Co ns id era m o;:, por lo tanto. qu e una do c trina co h e re nt e y reali sta ace rca d e las di s tinc iones a lw cer :&lt;e e n el lrn¡waj c deh e r ú fundarse en los s ig ui e nt e,: prin c ipio;: :
l )
las eYe ntnal c;: dis tincion e;: y opo,iciones d e be n e:&lt; tahl cce r;:e
c n prÍni CI' 111 ¡!&lt;1 1' en la re ¡didad co iwrcla d e l le n ~ naj c. o ~c a e n e l
h a 111 ar:
2 1 a l hablar &lt;·o ¡n o tal no •e le pu e d e oponcr com o r e alidad di,:! inl a la ll' n gurt , d acio qu e C.:·s ta es tá p re;;e nt e e n el h ab lar m ii'lll O y

-· ]3:2

�;;e manifiesta concretamente e n lo~ actos lingiiísticos; los término,.
cc•mo fpngua y habla no designan secciones autónomas y ni siqui e ra
"maneras de presentarse de la l engua " sino más bien distintos puntos d e vista, o se a manera s rl e encarar el fe nómeno lingiiístico, di,;tintos ¡rrados de formalización d e la mi sma r e alidad objetiva;
3) adoptado el criterio de los distintos grados de ab stracción ,
habrá que r econocer y nombrar las dife t·en ciaciones qu e se des ta ca ren, s in tratar de red11cirla s a los mold es d e la famo sa di cotomía;
41 el plano en qu e hay fJU e ha cer la s di stinciones e; e] phno
el e la "co nformación " d el l e nguaj e, el plano e n qu e se co ns idera cómo
H" manifi es ta e,;e fenómeno , y no el plano de sn esencia, d e s u r ealidad inti"Íni'eca , qu e es un plano de unificación y síntesis, no d e rlife•·e nciación y análisis; el punto d e vista d e las det e rmina cion es e;d e rna s d el le n¡ruaje se co nsid erará e n seg:nndo té rmino, como cara cte rización ult erior de lo establ ecido en e l plano ant e di cho : se com!derará particularmente la determina ción indiYi&lt;hw-colectiYidad 1 uno 111ucho.• l y no la s determinaciones fí si cas y púqui cas 1e n cnyo ca mp o
no se es tahlecen r el&lt;~ c ioneo; múltiples d e l tipo d e la s que nos int e resa n, s ino otras. ei'tric ta uJ e n te binarias, re la cion es generale,; de fonna
y co nt e nido: sonido signifi ca do, mat e rial - inmat e rial, articulació n -- impulso expres iYo ) : p ero el e le m e nto socia l se co mproba rá
e n e l mi;; mo hablar indi1·idual, ahanrlonándose toda ficticia oposición
e ntre un " indi,·idno asocial" y nn a "socie dad ex tTaindiYidual";
51 algunos d e los co n ce p i o ~ co n que se iden tifica la " lc n g••a "'
q ue dan e limin ados de n ne;;t ra considcraeión p or lo c~ t a hlc ci ol o en
('J 1; a:' Í, e l co ncepto de "aeerYo lin giiís ti co''. flll e es nn .-:onct&gt;pto P"i •·ológico y. por l o tanto, pertenece a la p ~ icolo¡rí a d e l le n gua j e más
hicn que a la lin giií,-ti ea propiam e nte di cha: pe ro, aun entre concepto' pfectiq mwnt c l i n ~i ií,.:tico,.: , como "w,o lin g:iiísti co d e una comunidad" y ' \ i,- tema fun cio n a l" ha~ un a neta diferencia de pl:mo
al,st ra ctiYo: ju,.:tamente, la di st i nl' ión qu e cntenden10s co;t,,hlccer entre
i! Or/11 fl y si S 1P 111 (1.
3. Cna SC).!u nd a se ri e de wg:cren c i a~ acerca d e la posib ilid a(l '
Heee,.:idarl d e di ,.ti n!! nir entre 11ornw ~, siste ma, como acerca del lut,!·ar
donde h a ~· que e~ta bl ceer la di,.:tinción , no" ha llegado de la fuent e
misma de la opo,.:ición fundan1ental e ntre le n gua y habla, eo; d e cir,
.lel Curso d e de Saus,.ure. E l ex trao rdi na rio libro p Ó,otnmo del maestro gi n elHi no co nti e ne. también baj o este a,;pecto. preciosas ide:1~ e
i11tuicioncs s usce p tibl es de desa rr ol lo - en se n t id o po;;it iYo o negativo--, así como co nti ene e l em hrión y sem ill a de tantas doctrina " y
a ctitudes de la lin!!'iiística actual. En efec to. co m o se h ah rá Yi sto por
hs notas, ca:o;i todos los enun ciados ace r ca de le11gua y habla repre~P ntan paráfrasis. d esa rr oll os o int erpretac iones, a n1 en1Hlo llnil atc·
rales, d e pun tos de Yista sa ns,; ureanos. ConYi cnc, por l o tanto, voh e r
a la obra d e d e Satlssure, p ara en contra r el o ri g:en tle l as dificult ades, contra dicc ion es e incoherencias seiia lada s e n dichos e n un c iados.
eomo tambi én para halla r eyen tua] c,; s u¡rer encia s en Yi,.:ta d e una solu ción n1 ús ace ptable de l problema.

-· 133

�\~ ar i o~ crítiro . . . t"ntrt' IJtru . . Sc·hnrh,udt ~ H.o{!~er. han ;-.c ilalado eon tradictio) punlo .... o .. l·uro:- e n Ja nti~uta co n&lt;·c p cjón de tl e
~:aU · ;:, Ul't' ( 1 1. Ahora . que f'll ~ 1 Curso h a ~· a una rnultitu d de ... u gc re
n ..: ia::; s u.,.cep ·

nc::;. ine o hc rrncia . . . Ja~uru ....

tibi e;

de

dc,arrolln,

•·nnlrad i&lt;'turi" ' no , parere e\· id&lt;&gt;n le v dcmo .- tra do. Pero
inf,~rir d e c iJo una fundaurenlal i1H'~h e rcncia de la floe lrina 'nuo, nr ra n a. puc, to qu e . , i e, venl acl qu&lt;' 'a llllll'ha- te; i, d e l ma
e&lt;lr o
g in e h rin o pu e d e n oponcr~e antít c ·d ;:, d cd u eida~ t~t' :--11 mi:--ma obra ,. t a rnhi~·n
e.,
,·erda d qu e a la - in terpreltl&lt;·ion e- unilaterak , ' ,.,,nlrad in oria, p ue d e n opo
n er.-e
intcrprei&lt;H'j nne... l'o h e r e nt e~, tná .' or¡ran~t ·a~
~- objeti' antcnt e
m a~
ju . . tifieada :O.
r·o mo Jo ha nt n -.trado re t·ientcntcntt· J-ff!nri F'rci . en ~u re:-puc :--ta a I'
Íer tas f'n t rra ...
d e E. /Juy.&lt;sens 1"1. J., , qu e. , í, hay que admitir e, que la co ne eprió n ,]e
tl e
~a ll ~:-. u re oft·,-.ce di fit' n lt a d c~ d e Íll tf"rp re ta t' iÓn ; qu e
por la:- llli:--nw :;: ¡ ·on dicionP ~
1l( : · · apunte~ de rla ~e-- e n qu e ~e puidit'Ó :--u o ln·a-- ntut'ho ., punto
s quedan e n
e lla o&gt;r ur o,. " in • ufi ricnleii if' n te clal,oradn .-, o no l•i e n fund adoo ; que •·iert:h
,.,]u, ionc ' ,e en.· u en lra n e n ;o u libro 5Ó i o e, J,ozada-. o apena ,; aludida
,, y
cie rt a s d ificultad e . . &lt;~ p :tr et· e n toda, Ía n o pe rf el'l :llnc nt e r e~uc lt a~ ~ que
. ha.io ni U·
ch o s a;pec l o,. d e :-iau , ur e, •·nmo p e n , ador li ga d o en parl &lt;' a la m e ntalida.J
tl e
, u ,; ¡,oca, 5e queda e n la 111Íl a d d e l ¡·amin o por él mi , mo a hi e !'lo. Qu izá s
ju;ta·
l!l e nt e por e~ t o ~e d c:-- t·u h ra .... ,, 5U !ihr o -- ~~o n :o oh ~ t·na Bühl f'r ! ::¡
al go nur,·o
ct:da y ez que ;e yu eh e a ,... n ,u lt a rl o .
no

nos atre,·er íanro ... a

¿C uál , ,~ la opo,;ición fu n dantenta l de de Sausstn·P? El h abla
( pa r ol e 1 ~e id e n t ifica e Yitl Pn temc n tc para é l con la ac ti,·idad lin ¡.:tll st ica co n cre ta o. pot· lo rnc n os, co n ;! ra n pa r te de e ll a: p, " fo n ación' ' . "ej ec uc ió n fl p la,; imá¡!CJH's act't,; tica,;''. mús . toda la '· act i,·idad
,1e[ su jc:o ltahla nt c' ' : e;: " la p art e in di,·id ua l del l Pn ¡r naje". " l o qu c
, ~ acceso ri o y ut&lt;Í,; o men o;; a ccid c nt al'·. una rca li dad ps ico-[í:; iea f!U C
.-~ opo ne a la real idad puramP n te p síqu ica de la len¡rua: Pi' " l a ,qr
ma
dr todo l o q ue las ~entes dicen .. ,- ro mp re mk "eomhinac ione• ill(]¡.
'· idual c,. depentl ie nlPs d e la ,·ol11ntad de lo5 lt ahlante,; " y " act o~ de
f, lllaei ó n Í,!!:tt a lnw n te \'o]un ta rio• , JI C('f'~ arÍO :' para cjccul:tr tal e:' COlll·
l• ín a cion&lt;:&lt;·. '\o h:1Y e n C'lb " nad a rlc co lccti,·o". "" "" ma nife,; tari o n c~ so n indi,·idt :a le;; Y PIO III Pn tánC'a"., 1 1 1.
Ya Ye rpmo• p ro nto r¡uc Ci'P ro n cepto del l1ahl a r '' no coiPc l i,·o.
in di ,·id ual, an·idPn t:tl \' momen tá neo" t·esulta. a la luz d e la mi sma
doct r ina de d e Satl:'" lll:e. unilateral e in ,.ufic ic n te. P e ro ro n.• id e rPmo •
a n tes ,;¡, con ce p to dP l en ,!.!;llfl. En realidad . ,;e pued e n di .- t i n~uir cn dP
~\tll~~ lll' ~ no 1111 0 ~ i!l o tr c~ con r·e-pio..; df\ !e :~ g t:f!: a l acer,· o li n ~·iií~
1i co:
l• 1 in s litn r iún , oc Í;l l: e 1 ;; i~t Pma funcional.
a 1 I.a l enp.u u P- l! ll &lt;t rP n1 idad i'"Íq11iea qu e t'0!'1)&gt; re nck ;; i ~n if i­
cado• (' in u'i¡!e n e.- aní•tic a, 1:,1. ei' "un ,i,.tPnta p:ra nta!ic:d Yirt u alnt e ntc cx i,-te n tp P ll c:ula t·cre in·o. n. rná;; Pxal'la nw n'.L en !o.- cPrehro- rk
un eonjtlll!O rJ ,.. indi,·itluo• .. 1"1 : c• "11n a :'t rn w .le aruií• triones tl cpo•il arla;; e n ra d a cf' rPh ro. 1 ~ 1 :;,. :1 Ineno:' r·omo un diec;onari o f'tl\·o,
11)
, .. C. :\¡.:~uo~I
Ob. ri t .. pp. l !~ y .-ig-. U. tamhié n 1\:..
Ob. rit .. pp . 17-20 y 62 \' -i g,. ' .\. PE'.TT!t.'\ - Con: . r· it .. 1'· ].)7.
(~)

~- Ul' L'.

Hr:'\ HJ f"H EI

'.ílll ..:.·q¡re

rnntrC'

9, Cinch ra. 1950.

l:l¡

('l
1''1
1''1

K_. Bl.i!!. ER - Oh. cit .. p. 1 ~­
C /"C. pp. S7·5'J ~ ():1-f•~ .
Cf"G. pp . 5R·S 1i .
c tr; . p . ....

SniiS"!Ir (' "!.

C:1hicr:--

Ri.l!t. ~: l: ·-

Fe nlinantl flp Sau:--·

•

�ejempla re;, idéntico,;. fu e ra n r e par tido, entre lo:' .. iru]j,~iduo,:' 1 1).
La lcnl-!ua "e,; el conjunto de h á bitos li n;!iií~l ieo,; lf U C permilen a un
s u jeto comprend er ,. ha &lt;·cr•e co mpre ndrr .. 1 e 1 r ··Ja" a:'ociaciones r a tíficaola,. por el coH~Pn i' n colec li,·o, ~- &lt; · n~~ o co nj u n to ('Otl ~ titure la lenp: ua , ;;on realid mle:; que tienen ,; u a,;i e nto cn e l cerebro' ' 1"1 .
h 1 Pero e'a realidad púqui ('a c., para de S au s~ urc. al mi smo
t ie mpo, una r e alidad ~ oci"l. un '· prorl!! do-' o ··¡n, titn(' ión .• ocia l'', como
~a h ahía so"teni d o IT'l1i lne \·, porque la l e n).': ua no está completa en
JlÍll !-!Ú n indi,~ iduo , " no exist e perfectamente má,; qu e en la ma~a"
(·11: e,; '·a la Ycz ttn producto social de l a f acultad del l e n l-!uaje y un
C(ln junlo 1k ('OllH'n cione:; nrre:'arias ad opt a d as por el nwrpo social
para permitir el eje r eic io de r,;a facultad e n l o:' intli,·icluo,:- 1 ·' 1: e :•
" prorl uc to soci al d epo;;ita 1lo en el rerehro &lt;le ca rl a uno'' 1'; l. ··]a
J&gt; .1 rte social d e l l eng u a j e. exterior al individ uo, que por ;; Í Eolo no
l'u ede ni crea r la 11i mo tlifica rla: n o exi,;te má s que en YÍr ll lfl de una
to p ecie de cont rato establecido e ntre los mie mbro:' de u na conm nirlad" ( 7 1.
e ) li la" l o important e es. ;;oln·e todo_ qu e esa rea lidad es 1111 :J
realid a d ,-i ,o te !ll ál i ca ,. h1n c i0n ::J I. La ]en ;r na -- ,. r~,;to ya !lOS par~' c f'
indepen dien te de 'u re a li rlad p • íq ui ca ~- dP ;;11 ol Pt&lt;:&gt; r n¡ i rució n 'ocia le' p:Jra ole Sa us,;11rt' '· un •ist cma d e !'Íp1os d is tintos qu e corre,ponrlcn
a idem; di ,- tintas" " l. e,- un "có di !-!o" ( ~ 1, un siste ma en el qu e "sólo
es esencial la unión del se ntirlo y de la im:Jp:c n a c ústica" 1 10 l. La
kn¡rua , como r ealidad p SÍrjuic:J, e" para de Saw•,ure ''un obje !n de
n a tural eza co nc re ta" ( ll ) . pero ese último conc e pto. eminenteutent P
funcional, 'lo lleYa mur .l e jos rle todo lo qne ¡mede ll a m arse r·o ncre to. En efe cto, :Js Í concehida. la len;rua "es una .forma, no tilia .' II Struz c ia" ( l e l. e• nn "ju c;ro rl c oposic io n e;:-: 'lo único esen c ial C'JJ C'lla
e" que un ,-il-!no no se confunda con o tros' (n 1; "e n la lenp:un n o hay
más q ue diferencias'' 1 14 ) : "1111 ;; i.-t e ma linp:iiístico f' s nna se1·i e de rliJerenci&lt;:~s de so n id o,; comhi n a olo,. con un a serie de rlil'crenci:Js d e
irleas" 1 1·' 1 y ''cn un esta rlo •l e l c n;_:11a todo •e hasa en re laciones" (ll;).
Esos t res co ncepto-. co rre,;po ndi e ntes a tr e;; oposH·rone,; 1 reali dad psi co -fisi ca - r eal i1la d psíquiea. aspec to inrl i,·irlual - aspecto so1

111
12 )
1: : ¡
( ·1 ¡
( ~. 1
( G)
( 7)
1 R)
(D )
( l O)

(1 1 )
( 12)
1 1::¡
( 14 1
( 1.&gt; )

( 1' ' 1

r: LG.

1'· 6~ .

CLC . 1'· lll.

cr.G.
c r.c.

p. S9.

p. S7.

CLC . )l . S I.
CI.G. ]J . íl.
C LG. p. SiL
C!.G. p. ~ 3 .
Cf.G. p. 51 .

cr.c.

pp. ;)8 ..)'!.

CL G .
C T.G .
CLG.
C /,G.
CLG .

p. 20().
p. 202.
p. 20 3.
p. 20 :) .
p. ~ ()~

cr.c. p.

SCJ .

-- 13 5

~

�ucto ve rbal, A fJ 1fe nó m e no ,- uhj e ti,·o 1 y forma lin giiísti ca , F 1f enóm e·
no int e r suhj e tivo 1;
- d esd e el punto d e Yi sta del ~ rarlo d e formalización: l J en el
plano indi,·idual: arc ión VP rbal 1fe n ó men o co nc re to 1 ~· ac to verbal
e n el plan o int er irHli,·idu a l: producto lin giiís1 e ntidad formal J ; 21
tico 1 fe n ó m e no conne to 1 ~- fo rma lin giií stica 1e ntidad fo rm al '·
O ~ea. e l , igui e nt c c~ qu e ma:

a

J

¡,

1

I

II

A

p

AfJ

F

1

1

En r e alidad Biild e r no s upe ra aqt~í la rli co to rní a ~aussureana ;; tno
,im pl e m e nt e la co mbina - - ~- es to r e~ ult a s um amente prO\·ec h osoeo n la o tra . dicotornía famo sa. la es tab lec id a po r Hurnb o ldt : l' n é rgeia
( T iitigl&gt;rit ) ~- 1&gt;rgo n ( lre rk ) 1 1 1.
En efecto , la di stin c ió n fundan1 ental d e d e Sa uss urc ~e cs tah l ece,
&lt;" 11111 0 ,- i mo ~ 13er. co nce pt o d e " len¡wa'· l. e n t n' con cr eto ~- abst ra ct o
o fo rllutf 1 id eal. fun c io nal !, ~- es to a pesa r d e l a af irm ación se;_!Ún
h c ual ta mbi é n la lc n;.r ua ;;c ría "concreta'' 1pro b a bl e m e nte. te nrlría noos fJU e t rad uc ir co n " re a l") . P 11 e,.: para d e Sa uss ure es habla 1 ¡)(/·
role ) tanto la acc ió n indiYiclu a ] m o tn e nt ánea 1S prechhandlun g),
cot no d produ c' o a,.: is tc ntá t ico d e una H' ri e d e talc,- ac&lt;· io nes 1c f. l a
l "' ... 1:!11 . es de c ir,
1"
l'
f ó rnnda ,.: au ,.:su rc ana 1k l h a ld a: l
lo q ue Bii lde r ll an 1a S ¡Jrrwl11cerk: e;;. e n catnbio, ll'ngua ( la ngul' 1 el
,i ,.: tema de fo rrnas lin ;.riiís tica ,; ( S pra chgt&gt;bildl': d . ,: u fórmu la: ]
J . . = I 1:: 1 l. co m o d e b::-ría ,.:e r lt cc lt o d e l e n ~ ua . por ~u
J
l
&lt;·::rú cter fo r mal. lo qu e Bi illl c r ll a ma S ¡Jrec lwkt. Es d ec ir qu e l a opo, ic iún rl e rl e Sa ussu rc se estab lece f undam e nt a lm e nt e e n e l sentido
de la ,-ecciú n ho r izo nt al d e l e,- qu e rll a d e Bii ltl c r.
La dútinci ó n d e flt tlltiJO Jdt ~e e~ta hl ecT .. e n camltio. e ntre in di1· irlual e in 1erindi1"idual, cnt re ac ti v idad y ¡¡rodu r to. Para ~j se ría
1'1/ Prgeia l ito~~ &lt;h·íanto,: lw hla 1 lo que Biiltl e r ll a nt a Sp r Pc hh an dlun g
~ - S ¡n·e f"hah-t : ~c rí a 1;r¡:on !le ngua 1 lo qu e Biiltl c r llam a S ¡Jrac hr re r hSprac h gl'bilde 1·1 1. E~ d ce ir qu e la oposic ión ltut11h o ldt iana !'e esta -

+

+

+

+

+ +

La utili dad ,. la nntaiJ ie agudeza d e e, ta eo •nhinarión de punto s d e
eorn e nl' e una ,·ez mÚ 5' d e q ue e l t·a nli no para ll e~a r a un a teoría
o·o h e re nt e d el l e n g uaj e e, e l e- o·ng id o po r Biihl e r. e- d eo· ir, í' l que i'al e de b
lalw r e m pirira 1 y teór iea 1 de lo, lin giii st&lt;l, rOb. cit .. Prefat· io. p. 11. y f]U e
toda te or ía d e ' i ntiLI aco·ro·a d e l le n gu aje deheriÍ t o m ar eo m o l.:, ,e la g ran ohrn
dP 13iihl e r. t" UYa dol"lrin a nere, ita indud a hl eme nt l' m tdtipl ei' ro rrcer io ne• y pre·
,e nt a to da,·ia mu eha , zo na , o~r ur a&gt;, p e ro qu e ha ton1d o prú l"lira m en te todo•
lo, punto, fundan 1e nt ale, , f]ue rcpre-e nta p ] """ or e-f uerzo d e ~i- t e m a ti z;Jt" Í Ón
qll&lt;' 'e h a,·a h ed10 h a- ta ahora e n la mat e ri a.
¡:!¡ C L G, p . 65 .
¡:q lhid.
E l IH'd1 o d e que Bi.ihl e r e mpl ee el pre fij o id e S p rec h - 1 d e spr ech en .
1 4¡
h:d tlar 1 para lo, térm ino, qu e ,e refierPn al a.pel"lo ,: uhj e ti,·o v e mpl ee. e n
eamb io . ."Íf;rllch- I S¡¡mch e. len¡!lla 1 pa r a lo,: que ;e r ef iere n al aspe ct o int er111

'i :- ta

n o.-:

~~

l 3í -

�lt!ece Ü! rHiarn e ntahn e n ie en el ,cntido d e la
que nra dc Biildcr.

~ClTÍÓn

\ e r·ti ('a l dcl c, .

La,; tlo, opo&gt;i('ionc .- .• c , itúan . pu e,. de la ,i l! uicn!P nrarr c ra:
ind i,·idu al
oubjctiYo

··pxt rai n• 1i\·id u a¡-·

intcrouhje ti ,·o

[1('('1011

concrclo
formal

,·er lw l

p r oducto
lin l!iií,;t ico

acto
YP rha l

Io_~-~-~~~

linprr ;;trca

--------~,-------

E "\ ¡:~ H. GE l -\

' p \HOLE

-+

1

__

L

de

\~G l -F

Sau-- ur c

ÉR(;o::-,

1

+

Jlunr holdt
Bii lr le r p a rccc e nte nd e r· q rr c ."C'I!LIII de Sa u ~:; ur e la ¡m role c·orrc.; p o nd e rí a ~ó l o a la acció 11 ·ver ba l 1cf. la int e rp reta c ión tlc ] espcr,;r n 1:
per o la fó nrwla rn i ~ n ra tl e l a ¡¡r¡r o !e (l a d a por e l m ae~t r o gi rr c h r in o
i ndica q ue e l l a con tie ne t a m lJiC.:·n el p rod uct o li ll l! ii Ísl ico . El c,q ue m a
de la opo5ic iú n .;au5,;u re a n a d eh c rí a ~e r p or co n, iguie n te:

PAROLE
acc ió n Ye rh al

p ro du c to lin g iií- 1ico

a c to ,·e rh a l

forma li ngiií,-ti c a
LA~C t - E

Pe ro de Sa uss ure ag re¡_(a a ,u opo,iciún fu n da mc nt &lt;d 1 t·oncrc lo -ahs tra!'to 1 u n a dü tin ci ó n :-cc um la ri a ind iY id ua l -- ;:oc ial 1c;; de c ir, in d isi dual -- in te rin tl i, itl ua l l . elim i nando d e la "le u ~u ,r " torio lo que
110 es "forma l in ¡!iií:; t ica" ( cnti dafl ah ~ t rncta. funcio
n al. in tcr,;uhjcti Ya ), o sea ta n to l o c¡uc es acció n indi Yi dua l conc reta ~- rnomentá nc a
(acción ,·crhal 1 ~- el r espec li ,·o r esu l tad o asi ~ temú t i c o 1 producto 1i ng iiís ti col, CO! II O Jo qu e es forma l. p e ro &lt;!l rni snro t it'm po •u h je ti,·o
( acto Yc rl 1al l. Con c,o. ,u es qu e ma •e \uehc:
, , (,j e li H &gt;, par.-·n· i n dira r una ar e p1:11·ión Ílllp!i,·ita dP !.1 opo-it·ión d•' H u llll,ol
ril .
a pc ~ ar de que

:--ti

r•)llreptn de '' len g: u a" roi n r itl e ron f'l d e (1,,. ~nu, ... nrc ( ~ i ~t ~nta

de fon na:=: lingüí~t i t· : l:&gt;l. En tt:rm ino . . ~~a LL.... ur e&lt;l llO~ habría qu e deci r 1n:t ., bi en:
S¡, rechakt 1arto de h alda 1 ,. S¡; rerlu cf'rk 1 prMlu.-t• J dl' (,., !, la': S¡,ra chukt 1 ar·ta
de J.... ng ua 1 ·~ ·"'¡nach {!c !Jilrl&lt;&gt; ~fo rma lin :I ii í:-tira l.

- !38 -

�PAH.OLE
;IO ' t'l O 11

product o

Ycrlra 1

li nl!ii Í:-t ico
•••• 1

forllla

acto
,·nhal

lin 1:!i i í~t

1

---¡+
1

ica

1

1

+

L\:\C l E

Ademá~ . Í!! n ora ca~ i co nol ante111e nt e !o lJII C e n la acti,·idatl li ng:iií,; ti ca indi,· id ua l c;: fo r rnal (ac!o n •r hal l. oponÍC' nd o por lo l::mlo
acción Yerha l - pro du!"l o lin 1:! iií:; ti co (ha bla ) a .•i ;:ter n a d c forma~ ! int! i i í ~ t i f'a~

1

Í e n guu):

PARO LE

]ll"Orlli(~

acf'i ó n
Yerba !

li np:iií::tico

1

for~na
l in1:!i i í ~tit · a

L-\ l\"GUE
Fi n al111 e nt e. de,.p ut'" de 1iada la fórmula de l !rabia, d e ja d e lado

b ¡Ja ro/e co m o pro1lu c to Jin¡!iií,; t ico ~- opo ne no rmal me nt e la fo rm a
1in¡!ÍÍÍi'I Íca ú n ica nJ e n tc a la a cc ión \·cr bal. S u I'U III "f' JI CÍÓn podr·ía. por
con~ig: ui e nt c . e;:c¡u c matizar,.f' de e;: t a manera:

PA H. OLE

A

C

aC'C'IUI1
,·e r ha 1

B
forrna
1i ll¡!Íi j,.¡ iea

~

D

LA:\GPE

Aho ra. C'' c ,·idente qu e. en e,;te últin10 c,.;quc1 n a, la di;:tirwión
]• tr cde c5tab leccr,;e tanto en el ,;e n t ido de l a líll(•a fundarnental A -B
( concre t o - a hf'tra c tol. como en el i'Cnt ido de la linea sec undaria
C-D ( indiYidual -- ,:oc ia!. enérgeia - h-go11 l . E;:o exp li ca por q u é, en
la co n cepción ;:al'"" '"·eana. la " lc n!!u a" a p are 1·c tan dc;:lip:ada del " ha-

-- 1:\Y -

�h la ", a p esa r d e Ja af irm ada int e rd e pe nd e nc ia 1 1 1 l la r·ela c ión
se establece a tran:;s de l '·ac to ' e rbal ", qu e falta e n el esqu e ma
1, como
'amhién por qn é d e Sauss ur·e id e ntifica l o concreto y asiste máti
co con
Jo indi vidual, y lo formal y s iste nrátiro co n lo socia l, y por qu
é muc hos f' s tudio ~ os han co ns id era do la oposició n sa uss urea na id é
nti ca a
1a d e Humbo ldt lco mo lo es ~ó l o en el se ntido d e la lín ea C-D l
(~l.
E l último esquem a clernu es tra la co here nc ia de las id eas más
(·o nstant es e n de Saussur e: eYid e nte nr ente, a la langue concebi da
como
( n tid ad ge neral , idea l, aiJst r·acta, e xtraindiY icluaJ , puede o ponérse
le
diam e tralm e nte ;:ólo una ¡wr-nff, concebi da como mom e n tánea
y oca ~ ional, mate rial , co ncre ta, indi,·idu ai. Pero el mi
smo esqu e ma indi ca
a la ,·ez las fallas de una di co :omía tan ne ta ~· rí¡!ida , qu e qu Pda
le jos
de compre nder y agota r toda la rea lidad de l le ntruaj e.
La primera in :' ufi cie ncia e;: tá e n la id e ntificac ión ini c ial e ntre
indiv idual v concre to, soc ial y formal 1fun c ional l . En efecto
.. el es(¡ ue ma má s. co mpl e to imagin; rlo po r Biih lcr pone e n e ,·iden
c ia r¡u e
la opos ic ión no es tan ne ta, pnc;:to qtH' l os fenóme nos conc-reto
s puedrn co ns id e rarse co mo desli ¡Htdos del s uj e to o int e rs ubj et i,·os.
es cl el'ir, co m o "s ociale ~ · , e n la tennino lotría ~a u ss ur ca na 1 produ
cto ling üísti co 1, aú co mo. po r otra part e. los fe nómeno s s uhj e tiYo;;
pu e d en
co nsid e rarse en un plano ;: uper ior de formaliz ación 1 aetos Ye
rhal cs).
Por· eso, si se afirma qu e es " leng ua" ' lo qu e se co n,. id e r a desli¡!ado d e l s uj eto, hay que admit ir que el " product o lintriiíst ico"
es tan
'·cxtrain dividua l " co rn o la ' ·f o rm a lingüísti ca"'. En efec to. 1
l
·1.
co ntimía :' Íg: nifi cando acto individu al
acto indi,·iflu a l
acto intlividna l .. . , es derir. qu e no es al!,!O " má s soc ial '' que e l ,i mple
p rod ucto lintriiísti co i l
l'
·· 1. ;;ó lo qu e. en hrtrar de se r hec ho
co ncre to
h ec h o concreto
hecho co nc rc!o. e;; fo rrn a
forma
forma, o sea a;: pedo conu'111
a:'pccto co mún
a;;pec 'o co mún.
eso c.;; isoglosa. Se rnanifi e;; ta aq uí un co nfli c to entre el punto
de vi sta
'oc ia l Y e l pun to d e Yi sla formal. pue;;. ,¡ lo qu e c-;; ' ·;;oc ia]'" es
frlll f! IH',

+ +
+

+

+

+

+

1 11

+ ]
+

+

+

+

C LG . p. 6-1.

1:! t
.. \
l uo~a: ,u

p e:,ar

de

tod o.

la

di;'ltin('ÍÓn

fué ,

t·o nto

e~

... a h id o.

:- umatnent e

fru r·

important ·ia. aun r uand o no lll\ ic,c ,ól idu , funrlam enlo, te órieo,_
p O·
drín clcrn o:-:trars(' pra p:rnútit·ani en te. po r la in1portan da de
l o~ r c~ ultacl o~ a qu e
ha ll ent d o e n la rie nria g lot o l ó~ i nt. De una man era general.
la rlorlrin a d e d ~
Sa u ~.s ure ha dado un nu e ,·o. e?&gt;..traordinarin irnpul ~o
a lo:, c~t udi o:-- :-int'rÓ ni cos .
Y 'o bre w ' &lt;~&gt; p e l'lo' parlinrla re' 'e han fun&lt;lado te nd e neia '
d e la , má s vitalt'&gt;
en la lin giií,t ira ac lual. La e'e ue la gin e lorin a. pa rli e nd o de
la di , tinrión lan ¡w e·
¡mrnl e. ha d esa rr o llad o juHamen le aquella lin g iií ~ r iea de l habla
r u ya t·on,L ilu ción e l ma e, lro h a loía só lo indi cado r·o mo p osi bl e ! l3 all y. Seeh
eiHJ\ C. Fr e i l . La
e:-c uela de P ar ís, sig ui e nd o U1111hién s u ge r e neia ::~ an t e rior e~.
part it'ul annen te J e
llréal. ha lomado co m o lo a,e la o p o, i(· ión indi,·idu a l- ,oe ial
, oeupúnd ose d e la
le ngu a romo in stilu r· ión ,ocia ! 1 :Yie ill e r l. Fin a lm en te. lo, lingiii
,ta; má ' eotri e·
lame nl c '" u,5ur ea no s, J o~ fonólo go~ d e Pra ga y la e, t·uc la
d e Co pe nha g: ue, h an
lvmado co m o ba ;e la di , tin e ió n fu ndamen tal e ntr e eont'relo
'" formal, d e,ar r ollando b nu eva lin giií,tiea e' Lrllt'lllr·a l y funcional . En
la fon o log ía ;e ha
r.-a liz ado a de má ,, por int e rm edi o de :'\ . S. Tru iJelzkoy. e l
e nru e ntr o e ntre la
doc trin a 8aus sureana ) la do ctrin a t" ico log i,l a de J. ll rwrl
ouiu rle Court etwv .
Pero es 8int omá l ico. por lo q u e ('O nl' ie rn e a la "tlorarió
n d e la ,·e rdader a

-

l-+0 -

�e nton ces e l ··producto

lin¡áii~tico "

no pu ede ca b e r de ntro de l&lt;t ¡)(lrnle,

y s i, e n camhio, el " producto liné(ÍÍÍI'tico" es paro/e, entonces és ta n o

''e id e ntifica co n el a;; pccto cxdu ~ iYaru en t c indiYidrral rle l lcn¡ruaje. En
ef ec to , h opo,;ición e ntre ·' produ c to liné(ÜÍstico·· y ' ·forma lin ¡r iiísti ca ·'
no se has a e n la antít e~ i ,; indi,·idual - soc iaL s ino e n la antítes i;;
asis te nrá! ico - ~ i s temút ico, con c re to - ah st rac to .
Po r otro l a do, si l u 11gu e es l o que es fo r·mal , e nton ces no pu ede
ex el u i r·se de e~ t c concepto el ' ·acto Ye rbal'·. qu e e¡; formalización d e
la af'ción Yerba! f'Oncreta, y ,- i. e n f'arrrhio , el ·'ac to Yerhal " es parnle,
e nt o nce;; és ta no es íntCé(ralmerrtc f'Orr c rc ta , s in o qu e cont ie ne tamhi i·n
l' l enH'n to ~ forrnale;;. Es dec ir q ue tene m o;; rrue,·arne n tc e l mi s n1 o co n :fli c to anterior, porqu e aquí de S&lt;tu;:wre ~- a no hace la di stin c ió n
seg ún la oposición co ncreto - ahstra cto. s ino :'Cé(Ú n la o posición inllividrral sof'iaL
Por co n,; i¡! ui e nt e. rni e ntra ;; como punto d e partida te n e m os e n
F. d e Saussurc 11na opo;;ición bilateral e ntre concreto y ahstrar lo .
as i:; tc múti co ~- s iste rn át ico. m e diante la e laboraci ó n d e l concepto d e
sis tcr na se ll cé(a a una oposició n múltipl e entre " indi,·idual asi;;te rn úti co
,or ia l asi~ternútico ·t- indi,·idual forrual " ( paroll' ), p o r un
lado, y '',;oeial-formal " ( lall gu e), por e l o tro, aurrque los aspecto,. ,;oci al-a.• i,;tenriitico e indi,·idual-fo rrnal d e la ¡)(lrule qued e n e n b pe11lllllhra. Pero. , i lr111 g u e es sólo lo qu e e:; soc ial y al mi~1110 tie m¡w
formal , ew quiere d ec ir que, ~e ¡!Ún e l rni smo d e Sau~sure, ha y en e l
lPn ¡!r.wje elemento:; ;;oc iales ,- !'lern c n •o~ form a les que 110 ~o n lan gue,
no "on s istell!rt 1,; is!ema funcional l. Es decir qu e. o se d e,;ee lra la opo f if'ión fundar ncnt&lt;t l Pn lre co nrTeto y ah,;tracto. o ha~~ qu e abandonar
l a id entificación entre ~ocia] y for m a l.
La 5C¡!UIIda in ,; ufi c ie n c ia d e la dicoto mía ,; au,-,;¡rreana. e n ~ ~~ forrna ú ltim a, e,; la de ,;er dc nw,;ia d o r·í¡!iJa , es d ec ir. d e illno rar· e l punt o
e n que " l en¡!ua .. ~- ' "habla ' ' ;;e e ncuentran ~~ se co mbinan. o ;;ea el
"'ac to ,~ e rhal" ' . p,-o,·ie ne eso del h echo d e 11 0 h ahe r;;e co loca do ti !'
~au,;;;u r !' e n e l campo eo nc rf'to del l e n~uaje. c, !o e:'. en la prim l' r·a

+

r.

o ri ~i nalidad de
d e Sau,,ure, qu e ni 1:t e,o·ucla d e Pr:qra-\'iena ni la de Cn·
pe nh ag ue t'Oih·C n ·a n nada dP ~u p:-:icologi::'ll ll O ~ t· On lo n o :O:f" con:"crva e:-:.c a ~ p ertn

d P Baudo uin tl e Court e n;l\· 1 , - fJLII' . por lo qu e concierne a h opo,ir ió n sor ial·
ind i,·ichraL lo:"- c ... trudurali.; ta:-- y funl'i onali:-t a... ;,C limitan a t·on::!~ na rla t·On!o
pr in cipio en la f'IIU ili"Íaf·i ón de ~ u ~ lt':-&gt;i :-. iniria le:-. dedit·úndo--e l uf'~O entcra rn t•nte
a

Í n\·c:-:. t igar

la

len~ua

romo

~ i :--te nta.

Por otra parle. :-i t·ie r la:' t·icnria~ lin gii í:--til'a . . . no :--e han dc:Oarro ll ado en la
Jin g üí ~ tiea po :- t .. au~~u r eana. e~to no c ... ~in duda . independie nte d~ la s in~ufi­
!'Íenda, del e,;qne m:~ de de Sau .- ;ure. A,í , por ejemulo, , ¡ una ,c m á nti ra del
habla no ~e ha e:O- taltl e(' id o tocLn·:a ron objf'lO y nH~todo~ lin ~ ii í4ieos riguro so:5.
e :,O depende,

:--eg ún

n o~otro:-.

de

la

:.u15enc i a

de

una

teoria

org.:init·n:

del

·'ar t o

ver ba l'' . SoiJI'e e l mi ,; m o ronre pl o d e ''arto \ Cr bal " &gt;e ¡·onstituiría una e, til i. ti · L
¡·omo la de Groeber 1 y de \ ' o"ler, e n ,o u .• ro m ie n zo, l. rlcd i,·ada a rli 5 tin ~ uir lo
qu e e n un rex t o e; o r i~ i nalidad. non•dad . e le men t o \Crdaderamen te in é dit o. de
Jo qu e es re pe tit·i ó n. u:" o lin g:iií:-tit' o de l a t·ornun id ad. e t t'. N in J! una l'i eiH' ia, en
ca mbi o. pued e e' tal,l erer~c ;ub re e l o·o n o·rpto de "pro du!'lo l in giií ; t iro" ron ~i­
derado a:O-is t en l:.Ít i cam e nt e. euyo c~ nnp o ro rH'ir·rne n1Ú ~ bi e n a ] 1 o pe rar ió n pre\ ia

de r!'o·o lerrión de n:at er i:d e -.

-

1-f] -

�~cccJon

de la dieo lomía de Ilundo oltlt. en la 1'1/(;rge ia o adn lin triií,;tico. En efecto. ~ólo co lo c úndono~ en e l acto lin tr iií;; ti co po&lt;lrcmo,; di,:ti n i,!ll ir lo que en el nii :'IIIO hahlar es '·acción verbal" de lo que cs.
en ca mbio, "acto ,·crbal''. fonna. o sea, de all!una manera. hl'c ho di'
len g ua. lla sido mérito de Ganlin e r f!e;;ta cn r. jnsta1nentc. &lt;]IIC en e l
habla•· eo nc rcto h ar qu e YCI' no ,:ólo hech o,: de habla , facts of sprPch,
,: ino también hechos d e lengua. facts of languagr, hecho" qu e pe rtenecen al ,. ¡,;tema ( cf. también \\' . Yon \V' arthurg:, Bally 1: ~- Ganlincr·
~ e coloca prcci s:.I lllentc tle;;de el punto de Yi,:ta del acto lintriiístico.
La nh stracción nos llen1rit. sin dudn . a la "forma lin giiística". JH'ro
no se o lvide qu e i-:'ta es e l mis mo " a c to Ycrhal". co nsid erarlo co1n0
desligado del ~uj cto. Y el ]J echo de qu e ya altruno;; intl-rpre te;; d e
de Sauss urc ha~· an Yisto en el habla ( hablar 1 altro que per te nece a
la lengua (sistema 1 no• pnrcce 11111~ - i111port ante, porque constilll)'e
el te rreno e n el qu e la, conccpcionc" tlualistm: y la s moni,tas 1 cf.
Jes p c rsc n l ~ e cncJJe ntran. El punto de parti •la para una concepción
unitaria ~- cohere nte de be rá ~cr. por consil!uient c .. p,;e asp ecto tlc
languf' qnc existe Pn la ¡wroh•, e n e l acto lingiiístico . que es al misn1o
t iempo S¡Jrrrh lllllldlun g ~ - S¡n echakt o. mejor, s!'HICl/(/1.-t.

Po r otra parle. colocándonos en e l campo df'l Ie nÓ 111cno lin('Onúderndo indf'pend ie nt e tHentc del ,ujcto 1 prodneto lin¡.:liístico
forma lingiií ~ tif'a l. deseuhri re 1nns que ha y elementos que
110 so n únicos u Ol'asionales, ,-ino soria!e .~, e~ rlf'eir. non1wlf's ~- rr•¡¡etidos e n el h ablar de 11na co munidad. ~- que, sin e mhargo. no per tenecen a l s istema funcional d e l a:- forma' l i ngiiística~. o se a que ~- a RO l•re la hase de l llam a do " prodn clo linp:tiís tico" puede cst&lt;! hl e ccrs c un
sitrmu normal di , tinto del sistema funcional que :'C c;; tahl cce en el
~Tado 111a~ · or de ah ~ tra e ción . el de "la s "Jonmts li ngiiística,:'.
En tercer lu gn r. la d!coton1Ía ~a ussu rcana aparece demasiado rí¡:i da ta~t~bi én p o r ]a &lt;·o¡we pción rl c l incli,·irlu o qne ti e ne de Sa us ~u r e.
un indi vid u o cornple taltlcnte ;;cpararlo d e la socied ad ~- que no ;;:cría
t'· l lliÍ:"IIIO "col cct i,·ida d" 1 d. GarrlinrT, J e;; pcrse n. Otto . Pagliaro ) : en
]a ¡¡aro /e indiYidu a l no habría, ~egún de San,-s urc. nad a d e ('Olcct [,·o.
Per o. s i así f¡¡ e"c. si hubic;;c rcal111 c nl e c;;c ahi~mo e ntre soc ie d a d e
indi,·iduo, ¿cón10 podría ;;uhsislir aquella íntima intenlepcndcncin
t·ntre la11gue y ¡JI/role que el misn1o rl c Saussurc reeonocc'?.. ¿,cómo
podría rea liz a r,.c por el indi,·iduo el si,.tc111a social? Si. e n eamhio.
e;; e\'idente que el ,. ¡ ~!C illa "ocial se realiza f'll la acti,·irlad indi,·itlual.
; no hahrú nad a social. nada Ü1t c rsuhjcti,·o, en c~a act i,·idad'? D e
Sau:',IHC ha('c una .Ji s l inción dc1na siado rí gi da entre ' ·inll i,·irlual" y
",.ocia!"' o. m ejo r dicho, id e n tifica ' \ocial" con " intcrindividual'', ''in·
tcr sn hj c ti,·o", mi c nlra :". ,:i ;;e l'on~id c ra 11 11 intli,·iduo real. que e;; "ielii Ji re social. '·social'' ~' " 1111 co nee pto nJÚ:' a111p!io y cou lprenrlc tanto lo
indi,·id11al f'OlliO lo interindi,·idual.
¡:iií~ tico

+

Hay qu e con 1probnr. pt1C5. lo ~oc i a l en lo indi,·idual. e n lo5 acto~
Jin!!iií;;ticos del ;; uj e to. Y. darlo que lo "oc ial e;;, como ya YilllO:'. sist r nw normal Y sistema f nllr·iollrt!, lo;; do ~ a ~ p ecto;; potlrún com pro-

ll2 -

,

�loar8e en lo;: acto• irHli Yit lnalr- . arler n ú, tkl a,pee to que perten ece
exe lu, iYanr c nt c al intli,·iduo.
E,ta o l"p ;· ,a.-iún tan&gt;¡oO&lt;"o la han• ll iih kr. En de..ro . ,~ pue d e ad mit ir con
1 ~ ¡, mcl11rcrk
' S¡;roch ¡Leb ild e ) e, to do Jo que , e enn, iderc fu e ra
de l , uj eto h ab la nte . a unqu e lo ~ " pr ndue to ,·· tlt · p u 1· -i ¡·e pre,e ntan só lo el m ate·
rial a~i:·- lcmá t iro H dH·c e l t'll al ~e co n ~ titu\ e l:1 ''lt:" np:u a·· . ('0!110 nornta
y si stc tna .
P e ro , por un lado . n o pu e de a.-c pl :n ,c .que ,e tr ata d&lt;' fe nó m e nos '· Px train di.
,-idn ;d es" o ind epe ndient e- d e lo - in d i, itlu o, hah lan!t'-: ha,· qu~ reeorcbr qu
e
el tütbidcra rl o:"' así es u na tonYenl' i Ón: q n e lo:"' "p r n durto~ -- ~- "fo nna:::.
'' n o e\ j.;.
te n '''" " " tale s. &gt;Íno qu e ,o n a b -tr;w.- io ne - d el ol&gt;-en·arlo r. e la borada ' ,ni ,rf' la
ha'e d e la rea lidad lin giií , ti.-a t·OJH-rf'ta , pa rti n d:11·nwn tl' ,ol&gt;r e In qu e en l
o
c·nnrre tn e :"' rc-('r cación. rep el ici ó n de un tHOfl el o anterior: qu e
!'a da
a l'!' I On
lin giií-ti&lt;·a· · IS¡¡ rerhh ruullu n ,!! ) e, al mi-m " tiempo S pred"1kt l a cto \ e rhal 1
'
tarnhi i-r. S¡J rachakt ! a('t o de h:- nf!ua l . pne~to qu (' ~ ·on tí e n c un ;J ··ro rma ]in
g üí ~ ­
ti&lt;" a .. qu e e n l' il a -e co ncr e ta 1 d. , .. \ Var thuq: 1: o -ea que c n e l a r to lin gii Í; Ii eo
se romp ru e l&gt;an lo q ue ,e l lama " h l' r h o, de le n gua" 1 Ca rdi ne r : f act.&lt; of l a ii ¡LIIII·
ge). e:- dc,·ir . i .. o¡.dn ~« :- en t re e l a('ln , -on~ id c r ado y ad o8 Jingiií:--ti,·o
s an t e ri o r e~.
del mi-mo indi ,·iclt'" o d e o!ro; inrii,·iduo,, que ,e h a n tor na d o eo m o m odelo
.
Por otro lado, n o d e be nh· i cl ar ~e que. e n e;C\ , modPJo s antcriore' de ea d a ado
t• l qu~ "lt· n g:ua ..

]in g tií ~ t il'o.

no

to d iJ

e:-:

"forma

Jin g: iií~tit ·a",

no

todo

e:-0.

fun c·ión:

Jo~

m o d elo::-

(' :.:' nt ie nen ta rnhi é n a l,7o que c .. n ornLtl. repe tido e n una (' O II Iunid~ul. y qu
t&gt; . sin

emb a rg o, n o &lt;"a l,e d e ntr o d e l re-pecti' o -i-t cma hnwin n:d . no Ol ta ri c a la "e,tr u etu rn .. de la rP-.per ti \a Jc ng: ua.

Ahora .

prq.:rmta ruo, ,i tori o (',to lo i:.:noní real111ente F . rl e
Yerdaol que el Curso no no,: di ce nada csplícit o al res perl o. S in e url1ar!.:.o. no, parece que hay en ]a obra al !:!' trno ~ cnun(·iado;; ,-.u rnanwnt c ,if!nifi rat i,·o;; a c, tr pr o p ó;; ito.
En prin rc r lt q.:: ar, ;.por &lt;[ l!t' :~firma d e Sil li Si' ltre c¡u r la l c n~ua r s
connt'l:r 1 1 l. a [l f',.:a r d e ilf'cir luc f::O qu e es un s i ~ tcn 1a d e puras opo~ ic i onrs forrnal c-'? ;_Serú f'~to nn Fimpl e e rror tl e c xp r c~ i ón o tma
" rle f' Yia c ión fun c-ta ... 1m a tar¡ ue :r s11 propia tc ~ i s tlf' la " iilealirla d
d el ohj c to lengu a··, co rn o le pa rece a Bii ld c r '? ( 2 ) . ;. 0 cnce rra r ú un a
,]e e~ a " ,·e rda•1c,.: , ólo aludida;: Y qr;c el C urso no •l e;;a rroll a'?
Ahramo,; nu n ·arncnt e e l C ttr8 o : (le Saw•,.:nre nos dice qu e la l e ngua se puede '·loc al iza r e n l a po"ic ión tletf'nnina da del circnito [ de
1rn ac to lin~iii ;; ticn l do nd e nna im af!Cll acú;;t ic a Yien c a a;;oe iarsc con
1• 11 conce pt o .. 1:: l . P ero c"c c irc uito. f' ier11lo c ircn il o de
l lll acto lin¡c iiístico, dchc ,e r pa ra tlf' Sall;;,; n rc part e d e la ¡Jaro/e. d a rlo qu e para
t- l toda la "ejecución"' df' la l c n ~ua e;; paro/e. E nton cc8 CJ IIÍCrc tl ccir
Cfl! C la " lcn¡cHa ". romo oh jc to concreto. se "loca liz &lt;~'' en
el lr ahl a, o
~ea q ue se conereta en e l hab la, ~- . p or con ;;i;! ui e nle. 8e co mpn
rcha
en ésta .
A d cmá,.:. di ec rlr Saus-rrr·c qu e ··al i'f'pn r&lt;n la l e n ~1 1a como sis tema ] del h abla. ~e !'C par a a la Yez: ] l !o qu e es soc ia l de lo crue
e,.: incliYi(hi a l : 21 lo que es e;:c nc ial tle lo (JI IC es accew rio y m á• o
me no" a cc id e ntal .. ¡ ·J l. Y hr c~o : ":\'ttcs tra de fini c ión de l a l enf!na
110,

Sau~~ure . E ~

r

' , 1
¡e¡
1::1
141

CT"C. p. 59.
K. B i.HL!-.•1 ~ Ob. ci t .. 1'·
C LC. p. 58.
C LC , p. Si.

i ~.

- l -(3

-~

�t upon e qu e d e~ca rlarno ~ d e e lla torio lo qu e sea extraiio a s u o r ¡t anr~rn o .
a s u s is tema " 1 1 1. ¿S i)!nifi ca e sto &lt;JLLe lo e~e n c ial ,;e id e ntifi ca co n
lo soc ial ? So nos p a rece. Creemos má ~ hien qu e para de Sa ussu n'
"ese n c iar ' se id e ntifi ca co n " int e rn o", e " int e rno es tod o lo q ue
l 1ace va ri a r el ~i~trnra e11 un ¡rraclo cualqui e ra " 1"1. Ahora. al di stinguir la "lin¡riiistica ex te rna " d e la " lin¡riiis ti ca interna ", d e Saus·
s ur e e l i rn i na d e és ta to do lo qu e es ex tra río a 1 ~ i sle m a 1'1 1. o sea
t a mbi é n la d ete rmina c ió n social: e n efecto, la ' ·lin)!iiísli ea int e rna '·
d e be es tudiar la l e n¡!ua e n sí. y e~ e ,·id e nl e CJU C l o qu e pu e d e e~ lu·
dia r ;;e ·'e n s í" es sólo e l ,- ist e1na funcional y no l a norma , tjii C de¡,ende d e ,·arios faci o res operanlr,.; e n la comunidad cor"'idcrada .
E n o tro lu p u d e Sa uss nrc indi c a que una id e a d e la "lcn ;! ua " pu e d e
darse, d e manera l1a stant c f ie l, m e di a nt e un a p: ram á ti ca ~ un cli cciollario 1 11: ,. a quí. e ,·id c n le rn e nt c .. ~- a no se lra la d e la l e n )! ua e nl e nclida co rn o "' si4e m a ]in ¡! iiísti co''. s in o el e un conce pt o más ampli o. dad o
que la )!rarnática ~- e l diccionari o 110 co nti e ne n sólo la ~ opo s i c ·ion e~
f iot e m ál icas d e una le n gua , s ino todo lo que e;; n o rmal e n la .&lt; e xp re~ione s d e una co nrunid ad.
Finalm e nt e, no i)!no ra d e Saus:' ure la ind e pe nd e nc ia d e l ,.; i,-tcll!a
co n r c~ p cc t o a la norrna: " la le n )!ua e,; un s i ~ t c rn a qu e no co noce rn ús
q ue s tr o rd e n propi o ~- peculiar·'' 1 ''l . Pero h a ~- . ace rca d e rs tc punto ,
u na aclara c ión toda da 111iÍ ,; e xpli c ita~ - ,.; umam e nt c úp:nificali\·a: " . . . a l¡runos 1-cjuc] ;;e dan c u c&gt; n la d e qu e e l SÍ)-!110 d C'hc cs tudi a r ~c socia lm e nt e, no r e tie ne n 1nú5 qu e lo,; nt5)!0:' de la le n )! ua que la li ¡ran a
otras in ~ titu ci on c~, aqu e ll o,: qu e d e p en den 111á5 o me no;: d e nue-tra
Yolu nt a d; ~" a~í es &lt;'0 111 0 ~e pasa Utn)!e nc ia lm e lllc a la n1 c la . cl cs d e Jiando los cara c teres qu e no pe r tC' necc n más qu e a los 5 i ~ t e tna,; ,.:c rn iológicos e n p:e n eral y a la len;!ua e n parti c ular. Ptw&gt; el signo e:; ajeno
sie mpn' 1'11 rier!a lll l' rlida a la voluntad indiv idual o social, v l' n eso
c;:tá su carácter esencial, aurlf1 uc ;;ca e l que n1 c n o~ e ,·id e nt c - ,;c ha ;!a
a p rirn r ra ,-i,.;ta 1'; 1. ! S triH·a ~" ado nu c&gt;5 1ro].
Xos parece. puc"-· que exi,;tc e n de Sall:',u rc - aurHJ IIf' ap cna5
¡¡l udirla-· una oposic ió n e ntre los dos co n ce pto:; d e " le n )! ua" que e n
:--u dod ri n a parece n ('a;:i s ic m pre id c nt i fi ca rse: la " len¡!: ua ., e01110 in,.:titución "oc ial, li ga da a ot ras in~t itu c ion e5 soc iales, ,- f}ue eo nti e nc
t:unhién ele m e ntos no funcionales ( nor111a ) ~- la " lc n )!ua ·· co rn o ;:istetna abqra c to d e o p o~ i e ion c&gt;s funeionale,.: ( \Í.\ t l'llllt ) .
Pero ha~ :d f!o 111 á'= ¡_por qué rlic e d e :'au"urc que e l indi,·iduo no pu e rl e
('am iJi a r la le n gua . qu e e lla ~ e l e impun e. para luego af i rnwr qu e. :-' in c 111hargo.
f'am!Jia'? ;.Se rú é ~ta 1111:1 :" Ín1pl e l'On l radil'l' i ón. 5illl ple paradoja, o e~ que
en l a .. l e np:ua' ' l en :--e ntido a mpli o ) ha~ algo quP se imp one a l inrli Yiduo y a l go
qu e. e n ea 1nbi o, es libre'? CrecnHJ ~ c nl' o ntrar en tl e Sau .. !'u r e la intuición t..l e i,l

Ja

flexibilidad.
1 1)
1 ~)

l 'll
( -l)

1 ,, 1

1 1;1

la

de

Cf,G.
CLC.
CLC,
CLG ,
CLC,
CL G.

p.

relati \ a

libertad

d e l , i,tema:

r,¡ _

p. 70.

pp. 67-711 .

59.
10.
p. 61.

p.
p.

-

}.J...J -

,-éa,e.

por ejempl ...

lo

qu e

�dice d e l a s Je ,·e s ; in cro m ca s 1 1 1. e u yo ord e n ' · e~ precar io porqu e no e ; imp e·
rati vo " ( 2) . S i nue ; tra int e rpre tac ión es exacta. de Sa u surr e se hahría , bajo e ; te
a specto. adelantado a aqu ell o s de &gt;U&gt; co ntinu adore s que co n sid era n qu e el ,- i; te ·
n1a se . j~p o n e al individuo de man ~ra rí g ida ~ a bso lul a .
"
,
A s om"mo. no~ pare ce que no Ignora d e :;a u ss ure el eon cep t o d e l eng u a
como si st ema a posteriori d e isoglo sa 5, opue st o a la ' ' le n gua ' · con siderada com o
prel'ede nte al habla l norlllfl o _,ist e nw d e o pos ic ion es funcio n a les ) : ,-éa n se . a
e ; te p ro pó sit o, la ,; página s ace r ca el e dial e cto s y lengt"" desde e l punto d e YÍ sta
geog r:Ofieo (~) . Y con es t o ya se sa le de la s in cronía pur a y se puede eo ou ·e hi r,
eo m o haee Pa g li aro. un a ' 'le ngua " ro m o ent idad hi stórica ohjc tÍ \a. cuya unidad
, e defin e p o r tlo , dim e n sione; : l:o e spacial ,. la temporal.

Para aclarar m ejo r la natura leza d e l a tli stin c ió n en t re siste m a
normal v sistema funcional 1 e n es te se ntid o e mpleamos los té nnin os
norma y siste ma 1. pod e mos recu rrir a ]a célebre analogía saussure ana
con el ajedt·ez 14 l. aunque t·ef ir ién d o nos a la Ye rdade nt "¡.!:ramáti ca "
rlel juego, e~ d ec ir. a sus re¡.da,; , y no sól o al núm e ro d e l a• pi ezas.
Evid en te m ente, e ntre e l '·códi ¡!o' ' del juego ~- su realiza c ió n e n ese
o aqu e l part i d o , p ode nt o• co mp ro b ar cie r tos m ovimi e nt os . cie r :os as ·
l' ectos const&lt;tntes, qu e no ~t~ od ifi ca n la• reg:la i' . el "s i ~tcma ' '. pe r o fJU e.
s in e mhaqro, caracte rizan la man e ra de ju¡!ar d e un indi,·iduo o d e
1;11 g rupo rl e ind i,·irluos má~ 0 m e n o~ a rnplio , co nstituye n ra,;go~ norHoales de la realización d el "có1lig:o'' pot· e l individuo o l0• indi,·irhtos
con si1le t·a1los. Y e l Jútl)()l , aun te nie nd o la;; rni s rn as regl as in te rn a·
ci onal e~. ;. no se ·' rea liza' ' d e man e ra rli ,; tinta v caract e rí ~t i c a e n lo,:
va rios paí~es. p o r los \·a rios cuadro~ ~- lo,; vario..; j u ¡!a dor e~ '?
Otra amdo¡!Ía p os tsa n:-;s ureana e,; l a que a;;emc j a un siste ma lingüístico a un tren. E" c ,·id e nt e que ·'el e xpreso de París d e las 8 ~- 20 '' .
~; i m a nti e ne c ie r[as ca racte rísticas fu n c ionales 1 co rno la tk ;;al ir a
una hora d e te rmin a d a, 1lc llegar a París a una hor a d etennin arla. d e
parar en d e te rminadas esta cion e,; ' · e,.; ;; ie tnpre e l tni,; nr o t re n. aun
t'amhiando el n ú m e ro. e l orde n. la for111a ~- e l col or d e l o,: ,·ag:onc,-. ,. lo;;
,-ago nes tni s nros. el per,.;o rt a l , etc. Si n e mba r¡!O. los 11ue viajan e n el
expreso sab e n q ue lo;; elemento,; no-fun cionales no :-;on tod os indifer e ntes y ocasion a le,;. p or e j e mplo que tiene s ie ntpre diez vago n e~ . r1ue
1os vago n e;; D , E. A, B se encuentran s ie mpre e n e,;c o rden .. q ue el
oegundo y e l quin to Ya¡!Ón . conta n do d e;;de l a locon10 t o ra ., son ..; iempre
de primera, que todo,; Jos sá b ado;; ca nrh ia el turno d e l p e rson'l l. etc.
Es d ecir qu e &lt;:onocen toda un a serie d e as pec tos que c aracterizan e l
expreso d e Parí,;. au n no te niendo ,-alor fun ci o nal, ~- e ncon tra rían
ononnal un tre n que no Jos prese ntara : a quí también. e ntre el tre n
r: bstracto, como fun ci ón. y el tre n concreto que e l se íior X h a tomad o
~~~- er o tomará maiíana. ,;e int e rpon e una "'re alización " nor111al ,. más
o me nos co ns tant e d e l tre n tni s nJO.
La di ,.t inc ión e ntre a5pec to n o rmal ~- as¡wcto funcional pu e d e
hacerse eon ma,·or clar id ad aú n ett la a nal og ía con la l Lt,·e. e mpleada
(1 )
( ~)
(~)

14 ) ,

CLC ,
CLG,
CLG.
CLG,

pp. 16+ y ,- ;g,_
p. 165 .

pp. 320-325 .
p. /U.

-- l-1-5 -- -

~

--~.

�- - - -- - -

¡:or \Iat·t in ct

..._...__

~

1

l. En cfc!'lo. &lt;'" ,·enbd que. e n un a ~e ri c de ILl\· e~ ,
fun c io nal e;; o '· pe rtinent es·' 1Jos qu e per nt il en
H la ~ lla,· e~ tni s tna s abrir &lt;l e te rminacla:; pu
ertas ~- la:; c lasi fi can !'e~ ún
ia:; puerta~ qu e ahrcn 1 ~- o tro ~, en ca tnbio, son accesorio ;; y ''no-p er ti nente,. ·' ¡fo r ma de l anillo. m eta l em p icado. ctc. l 1"1. P e ro tamhi&lt;; n
e ,- ,-enlad que los a;;¡wrlo,; "'no p e rtin e n •e,;" no son todo;; inrlifc rc nlei' ~- ocasionalc~: a,; í. por ej ., la,; lla,·e,: ti enen no rmalm e nte el anillo ,
~P !t acen normaiH teute de ntcla l ~- no d e mad e ra . ,-idrio o
dia111antc . ele .
En tod a; la,; analo¡!Ía ;; aducida; . pueden di stin¡!uir;: e s ientpre tre,;
~e ric~ de ca ra c l c r í,:ica~. "C¡!Ú n e l /!~"&lt;tdo de ah~traeción o
formali:r,a l' ión: 1 1 la~ caractcrí • lica;; concre tas , infinitam e nte ,·ar iad a,: Y Ya ria llle;;. d e !o, oloj cio;: oh .'; cryaflos: :21 l a~ ca rac tc rísl ica;; norma le;, co munes ~- tná,; o tn e nos con:'tanlc~. ind e pend ie ntem e nt e de la función
e:; pccífica de lo,: objeto,; i l e r. ¡r rarlo d e ab s tracción 1: 3 1 la ;:; car actc t·_i;;t ica;; in (~ispens ahl es. cs derir fun 1· ionale;; 12&lt;:&gt; ¡!rada de ah~trac c iónl.
Se t rata de la llli;:nta distinció n q; tc puede e;;ta hlcce rsc entre tod :¡ ,:
ia,.: se nt enc ias particula res que repn:;:c nl an la aplicació n d e una l ey,
el re!!lamr n to que indi ca eón to la Jc,· debe apl ica r,:c 1 o. tncjor. la
.lp li cac ió n norll!al ,. habitual d e la Je,· l ,- la le ,· mi,;¡na . co m o s i;:te m a
&lt;le princ-ipio s aiJstt:aclo~.
. .
.
:'iaturalm e n tc. no pretende utos qu e e n de Saw,~u r c ,. e n 1a lin~i ií ~ tica estrictam ente :'alt:'snre a n a se e nc ue ntre ~- a el co nce
pto de nor mu c xpl ícil atn c nt e opuesto al conce pto de "ist e ma . Sólo
nos pa rec-e
r¡ne e l concepto de h•nl!.U fl f'Ollto s i,;te m a abst ra cto d e oposicion es fnn('io n a les implic a el dc"a rro ll o dc l conce pto de n orm u 1 ab • tra er ión
i nt e rm ed ia 1 y que en el mi,:rno de Sau ss urc pu e d en c nconlrar;;e la ~
¡:re mi sa;; para la es truc t uración de ese concepto .. como también not a·
],l es ~u¡!erc n c ia ,; a cere a d r su naturalez a.
; tl¡runo ~

1

a~ p eeto~ ~on

-J.. P e ro el impuho &lt;l ccisi ,-o para la con;:ti tu c-twl d e ]o:; do:: co nreptos d e norm u y sistl'mu sur¡re dc la nti s nw im·e,:li¡!a ción e mpíri ca
del h ec ho lin ¡! iií::t ieo y. particula rm e nt e. de los adelanto s d e la fono ·
lo¡!Ía ~- -. en ¡!encral. de la lin !! iií,-ti ca cslrucl ural.
Ya h ace d e eso ali!unos a ti os, al estu diar la len ¡! lta d e un poeta
r umano, e n una coH ;uni c ac ió n leída. en di e iemhrc d e 19-l-8, e n el
··S o tlaliz io t:lollolo!! ico lllilancse " 1'1 1, oh::erYúh atnos qu e la s inn o,·ar· ion es, sohrc todo sintácti cas ~- se mánti cas, co mprobad a s en la c xprc ·
~ i ón de dicho poeta. aunque a b,:olutam e nte iné ditas, auda
ces y sorpre nd entes, y, de a li!una manera , " anormale s·', no res ultan ab errant es
d es.de e l pun to de ,-isla d el sisl c tn a, no se pe r cib en co mo "c rr o t-c ~' · ,
no chocan el .. ,.cntido lin¡!iií ~ ti co" d e los l ect ores lwnw~l ot a;;. "E l
¡•r oce dimi cnio rle Barhu --anotáb amos - es sie ntprc id é nti co : e;; l a
exl e n::i ó n de w•o:: par t icular e~ a o tros casos . ló!!icam ent e semejant es,
A. ~h HTI'' ET - - Oit e 11 es/ /u ¡•iwnolu ." · i e~. en Lingna. I, l, pp. 3-1-SR.
A rt . cit. . p. :38 .
1:l)
E. CoSEH I U - r.(/ lin gllll di loll IJ!Irbu . e n Atti d el So d!lli~io g/ouolo gico
n.ila n e.&lt;e. I. 2. Milán. 191'1. pp. -17-5:3 .
( 1)

1 :!)

-

l..t6 ·-

�pero e n lo ~ que la com·c nc 1on JJormal es di,.tinta· ' 1 1 l . E~ de cir qu e
i:acíamo,, aunqu e e n t t' l'lnino ~ algo impreci,;o,; l soh re todo por lo
que concierne al l!.unado "se ntido Jingi.iíst ico " , que co nsideráhamos
rle índole ca usa l y no co mo efecto del si;;tc1na 1, .l a di~tinción entre
~ ¡ &gt; tema funcional ~- eonn· nc ió n 1 realizac ión 1 nor mal. Por otra parte,
¿ no son de e"e mi:'IIIO tipo la nw~· oría d e la s inn o,·ac ion es poéti ca:,;?
¡_So so n casi s ie1npre ,-iolaciones o ampliaciones d e la norma , pe rll ;itirlas pot· el sistema ?
\ "eanws Jo qtw se d c du cf' a e•te r~'spec t o de las im-cstigaf'iones
f'•tructurales.
Bertil .Hal111berg, reco rd a ndo un a di sc usión del Círc ulo Lin gi iíst¡ co d e Copenhag11 e y un a interven ción de Hjelm s lcv acerca del proldelua del substrato 1 s i el s ub st rato afceta efee t ¡,·amente el "sistema "
de una l e ngua "e n e l se ntido estri c to d el tt; rmino·' 1, ob serva que "en
el es paiiol paragua~ · o res ulta a ltera da la realización fonética , mientra ~
el o i ~ t e ma fun ciona l queda intacto " ( " 1. E ,·id e nt e m en te. :Yfalmhcrg
;to se refi e re aquí a la re alización fonética indi,·irlual ~- oca,;ional , a
' ·h ec hos d e habla"' no im·es tigabks sistemáti ca m e nt e. sino a lllla r('a!i::ar ión normal. qu e ca racteriza el hal1lar d e toda una re gión ,. es
di stinta de las re alizacion es nonnales de l mi s mo s is tema e~pa1io l en
(Jtra ,; regione~ , pe ro que. si n e mbargo. no afectaría .la e,: tru c tura (l e
la lengua de~de el punto de Yi:;ta funcional.
SugcrenciaF lllll~' important e~, en el mi ,: mo se ntido , se en cuentran e n variM h1~ares de los Princi¡1ios de Truhetzko~' · Así, e n e l ca)'Ílulo acerca de Jonolo¡!Ía ~- fonoe stilísti ca 1'1 1, se indi ca que hay e n
la s le nguas realiza ciones a c ú stica~ particulares d e c ier tos fonemas ,
que caracterizan e l hablar de las Yaria s ge ne ra c iones, o d e los dos
~exos, de ciertas comunidades profesiona.les o cu ltural es: evidentemente. e;;as rea.lizacionc;; distintas no impli ca n di s tin c ion c~ e n los
r cspccti,·os sis te rnas lin gi.iís ti cos: ,: in embargo, no son individual e5,
no son mom e nt á ne as .v oca s ionale~. sino norma/ e~ .\' COIISI!IIlf('S en l a
expresión de grnpos hunHlllO,. 1nás o nw nos amplios. Es Ycrrlad que ,
r n casos como ésos, no se tra taría de caracte rís ti cas en tera m e nte afuncio nales, pues to qtw, a un no te ni endo fun c ión propiament e fonoló~ica (represe ntativa 1, ten drían función cxpres i,·a . P e ro ¿,qué deci r
de los "sonidos normales' ' que Truhetzkoy opone d e una manera general a Jo ~ "so nidos d e s ustitu ción" admitidos por una comunidad
para la realizació n de e ie rtos fonema s ?
Más adelante, e n e l capítulo accrea d el concep to de fonema 1~ 1,
d esp ués de hab e rse definido el fon e ma como "s unra d e las particnLridarl es fonológicamente pertinentes qu e comporta una imagen fónica " ( .-,). :::e ob se rva qu e e l mi s mo fonema pu e d e se r r e a liza do por
Cc m . ci t ., n. ·19.
1~) 13. J\hurBE.IlG - /,' /~'s p1l ¡:llo/ d1lll .&lt; le .Yout ·e"" .ll o nr!P. ap~rl. de Studia
liu guistic1l l. l ~ 17, Il. 19-1-H, p. 17 11. nota.
¡ :1¡
.\1. S. Tllum:TZKOY. Ob. cit .. pp. J6.29.
(4J
Ob . cit., pp. 36 -IJ.
1:; J !bid .. l' · ,¡o .
¡1)

~-

J1í --

�""'

una multitud d C' ~onido o . r¡ue ~e d e:; i;.:nan co n e l n oJnl!l·e de variantes
o v uriu ll fi'S frmr;lir as. S in emhar¡!O, d e lo~ c j Pmplo,; que ;;e au ucc n ~e
de"p ren d e que. tl !' n t ro d f' la inf inid a d rk re alizacione5 po :5i bl C'~ d e
llll fonema. 5C p ue d e d i~t in ;.: uir un lll·lm C' ro limit a d o rle \·ariantes-t ipo.
nonna l e~ ~- co n,; ta n tes . por (' jem plo C' n dC't e nn i nada s po,;i c iones C'n
1a palabra.
P ero e l capítul o m á,; impo r ta nte, p or lo fjlle ataií e a l p1·o bl e m a
q uC' aquí no.• int c re;;a , e,; aq né l e n qu e ,;(' trat a rl e la di,-tin C' ión C' ntre
fo n e ma ~ \. \·ariant e,; 1 1 l. En efec to, Trubctzko\· oh se LTa qu e l1 ay va:·iante,; f ucultatints 1 ;.:e ne rales (' indi\· idnal e~ 1 r que de és ta s una pucde ser co ns id e rada co mo la variante n orma l e n una le n;.:ua : así. por
ej ., para c l fo ne ma r , la r C'a li :.o:aC'iú n 1 \'a riantc 1 normal C' n fran cés
Y a le n1 á n e,; la r und a r. 111i e ntra ,; en cs paií o l, italiano. e tc .. es normal
Ia r lin ¡.! ual 1 á p ico-a l veolar ) . O : ro tipo d e n 1riant es . ,; on las va ri a nt es
r·ombinatorius, qu e d e pen d e n d e los JonC' n1 as vec in os 1as í e n japonés
e l fonema f oe rC' aliz a :' ie mprc co m o h, d e lante d e u ) . C ie rtas Yaria nte5 fa c ultati\·a,; ti e nen . indudabl c nt e nt e. va lor es tilísti co y al¡!una o
Je las co ml1inat orias te ndrán la función qu e Truh e tzkor llama rt.~o ­
riativ a o aso ciot i va rwxiliar, e,; d ec ir la d e indi car el límit e d e 11na
pa labra , o e l n torfe rna o el fon e m a con ti;w o 1 a s í, por e j ., e n r ioplate n se, l a re a 1i;r, ac ió n ·¡ del fonema / g/ d es pu é~ rl e s/ i nclica e~te últim o
fonema . e u~· a reali ;r,ac ión se r e duce a l mínimo ). S in c mhar ;.:o. mu c ha ~
Yariant e~ ~o n simpl e rn e n le twrmrtll's e n la l e n ~ u a co nsiderada , aun
~ie nd o to talm e nt e afunrionales. 1 E l mi s mo Truh e tzkoy e mplea varia,;
n•c e~ los términ o;: nonnu y nornwl, e n C3a di~ c u s i ó n a ce rca d e la,;;
\ar iant csl.
lT n pa ,.;o má " en la m i:mta direcc ió n ,.;(' h ace al co nsiderar lo,.; ca pít ul os acen·a d e la fl f' ll lra/i;:;,arión d e la o po,.; ic ió n fonoló ;.: iea di gt in ti va 1~ 1, es rl ee ir. acerC'a d el fenóm e no po r e l c uaL e n d e terminadas
pos ic io nes e n l a palabra , dos foncma s co rre la ti vos, cli,-t into,; e n ot r a~
pos i c ion e~. apare &lt;" C' n int e rcamloialol es, ;: in qu e e:;o altere la ~ i ¡! nifi­
•"aeió n 1:; l. J u ~ t a m e nte e n ca~ o rl e neul ra 1iza c ión "e co mpru eha con
to da ev id e nc ia qu c la realiz aci ó n e,.; indife re nte y los fonema s C'O ITela ti vos apa r ece n in te rcam biables ~ ólo tl c3 d e el punto d e v is ta d e l .sis/e ma funcional. n1i e ntr as sólo mu r (I(H' a;; \" eee ~ Ja re aliza c iÓn C'S rf'a iI!Ie n te indife re nte d e;; d e e l pnn lo d e \·is ta d e la norma rlc la le n!! ua:
más: la ne utra 1iza c ión existe jus tamente porqu e e xist e u na d C' terrn inada rea li za( ·ió n no rmal c¡u e ha ce qu e un fon e m a ,;p co nfund a con
~~~ cor re lati\·o 1 o. e n ca;;o d e cor re lac ión múltiple . co n miis co n ·e la1 11 Oú. '·it .. pp . ~7-5 :1 .
1~ 1 Oú . cit ., pp . 2 ~6 - 26 1.
1:¡ 1 E n •·aso de n e urraliza r ión. la rea li za,· ión ,,..ú, ri r:t ,.a no e, d e un o de
lo s fo ne ma s inl c rearnh iahles ' in o d e un arr!ti{on e ma qu e los co mpre nd e a ;unho s. A ~ í. e n es ptlli o l, la opn .-- id ó n e nlrc r v rr :;e ne utrali za e n po s ici ó n fin a l,
p o r l o eual un a reali zar ión r o rr 1 indifer,; n lc d esde el p unt o d e YÍ, Ia de l sig·
n ifi cado, e n tal p osic ión ) co rre,ponde a un a r..ltifon e m a I n ! . At·e tTa d e o tra s
n e utra li z; ~t·i o n e . qu e ocurr e n en e'pa ñ ol e n po , ir·ión fin al, \'. A\IAOO ALOI\ SO U na ley fo n ol ó{!ica del es pwlol. a h ora en Estudio.' /i, ¡úi.ísticos. T e11w.&lt; e.&lt;pario /e.&lt;.
Madrid. 195 1. pp. 2HR-30:l.

-

l -18 ·-

�ti,·od. es d c .. ir qu e ni('IYe in o perante una opo,i e ió n fonoló¡úca. A,í.
por ejemplo. en el s i:"te ma fonoló;óco ru ,-o. la opos ic ión d i"tintiva
e ntre ~o nora ,- ~- ,oonla" aparece neutralizada en po,ición final o delant e d e ,oo rda . pe ro la realización d e Jo,. fonemas corrclati\·os implicados ( b - p ', Id/ - /t/, e tc. 1 no e:' d e nin¡!:una man e ra in clife1 Pn tc d es de e l punto de ,- i,,;~a d e la norma . pu es to que e llo:' se realizan
,ie rupre ~:omo ~o nl o:' .
Subraya Truh c tzkoy qu e la fonolo¡!:Ía. como c ie ncia d el siste ma
l in¡!:iiís tico, se ocupa de los hec ho;; fónicos ~ó Jo e n la medida e n que
cumpl e n una de te rminada fun c ión en ]a Jen¡!:ua 1 1 1: pero es evidente
•rn e una l en¡!ua se ca ra c teriza tarnbién por he chos fónico ;: no fun c io2
nales . Al di sc utir los prin cipios de ]a Jonom c tr ía de Zrcimt&gt;r i L el
mi s rn o Tru b e tzko~' reco n oce la exi s tencia d e " normas de re a 1iza c ión ",
pero - iflentifi ca ndo " le ngua " con "s i:' le rna funcional " r " r ealizació n '" con " habla"'- afirma qu e se trat a de norma s de la ¡mroiP y no
de la lan gu P. )fa,- ¿se pu e d e n Ycnl adera me nt e co miderar como he1
dws de parofp fenómenos normales y co nstantes en una leng ua ? 1' ).
1
Ob se rva a es te r es pecto Jl1artinr&gt;t ( ) qu e la s varian tes n o pue d e n
dejarse de lado e n ]a descripción fonoló¡!:ica de una fpn g ua 1con lo
c ual se atribuyen a ]a langur&gt; - en un se ntido, ev id e nt e m e nte, más
amplio que e l de "siste nra funcional"- - la s nornra " d e re alización qu e
T ru h ct zkoy al rihu~' e a la JIU role ) . El mi smo es tud iow ace pta co n •·eticencia la opinión de Truhetzkoy ace rca d e la función asociatint d e
las va rian tes ro mbin a tori as . Se ií ala , en camb io, co rno s i¡!:n ifi ca ti,·a la
comprobación el e B. Malmbr&gt;rg d e que ci e rta s var iant es co ns titnye n
rasgos cara c terís ti cos de determinada~ e~ tru c tura s lingüís ti cas (") e
.indica, por s u parte, co rno e jemplo, la norma tl e l a breYc •!ad de las
voca l es finale s en franci- s ( que es caract e rísti ca de la lengua france sa,
a p esar de no e xistir e n ella, e n ese ca,o o. l a opos ición fonoló¡!ica di ;; tintiva entre ,·orales lar¡!:aS ~- bre ves ).
I-ljr&gt;lm slt'v (';) . ap]icando un m~todo es trictanr c nte est ru c tural y
funcional no ,ú lo al plano de la ex pres ión , o fón ico, sino tambi én al
plano del co ntenido, o !'e mánti co. comprueba en los dt.&gt;s planos la
exis te ncia de variant es libres o indi vitlualc,.; ( variarionPs - cf. la s variantes facrrltali\·a;; d e la fonol ogía 1 , . Yarian tcs cond ici onalc;; o co mi 1)

Ob . cil. p , 12.

( ~ J O h. e ir. . pp. 7-9.
El he .-!1 0 de que la opo , i•·ión do Tin ·n..:Tzi,OY e nlr e fonolo¡!Ía y fo n élira
i :q
no eorr e~ pond e f'On c xal'lilurl a In a ntirnnnia 5- au ss ur ea na lau J:u e - parofe h a ~ id o
notad o ya e n e l 111 Cong r e~o d e Ci e neia; Fon •; li ea&gt; ( Gan lt', julio d e 19381 , parti cul a rm e nt e por N. \"Ai\" \V uK y J. L \ZI CZIL·s. Cf. N. \".\:X \V uK , [,a d élimitatinn
des clomaines d e la phonolngie et d e la ¡¡lwn éti&lt;¡u e y J. LAZlCZ I US. Di e Sc h eidun g
lan gu.e · parole in d er l,au/for.&lt; clwng. e n Pro ceedin gs of lhe Thircl lnl enwtional
Congress of Phon etic Scien ces. Canl e, JlJ3lJ, r e; pef'li v. pp. H-1 2 y 13-23 .
A. MARTii\"ET - Phonolog,- a.&lt; fun ct innal Phon et ics. Londre,. 19.f9, pp . 7-9.
(4
Cf. B. MAL J\ lBEHG - Die Quantitiil al.&lt; phouelisch-pho n olo gisch er B egriff.
(5)
e n Lull(ls Univ enit e /s Ar.&lt;skri/1 , Lund , l9H .
L. HJELM S LE\" - - Omkri u g S progteo ri ens Gnuullue ggels e. Co p e nha gu e,
(6)
1943.

-- 149 -

�ltinator ia,:
r.-.l udia r ~e

l l '((ri f'd(( d es 1 1 1 1. ~- o h ,;oTa que la~ \·a r Ía!'ione,- pue d e n
111 edio~ e~t a di~ii('o~ 1fonoml-tr it · o ~ ' · En lt h do ;; plano,:

po r

r·omp ruelta . arle ntÚi'. el fe n Úllle no que lla111a sincrf' t i ." Ho. co rr c,;pond icn te a la ll r' lltrrdi::nf' ió ll d e la fonolo;1ia . C:t da •:ariante e:&lt; rt&gt;a li za('ión
de una illt' a ria nlt' (/o l /1'11111, e n el plano de la e:xprc,iú n: jip11n. f'll
l'l plano d e l contenid o 1 ~- e l , i,- tc ma lingii í,:t il'o e,; . ju ,t am t&gt; nte. ,i,;lC!na de i11vnrirtnl l'S.
Si i den! i fica ll lCh la lr'IIJ!flO con e,tc ú 1t in1o concepto . tlchcrc1n os
t1 ecir, natiJraln~t•nte. que la, -.-ariantc,; no p e rten ece n a la II'II;!U&lt;l. Pe ro,
,.; tla 111o, a e,f' lt;nnino el ,e n t itl•l 'f!l C' t iene con ll.lllll! Cnte en expre.- ton c,; como .. Jcni!ua e~ pa!-iOla" " . "leni!ua fra!lt 'f'"a ''. hal1rÚ q ¡¡e rc1 ·onoecr. ,ollrl' la ha~c de la ,; olt,;cn &lt;!eiOIH'" que ~- a hi :·i mo,. que en la
·'!cni!ua' ' 110 ~ (' t'O! Ilpruc!t i\1 1 ,¡jlo in\·a rian'e" ,i no tandtit~n '·ti po • de
Yariauic,: .. o ··nu·i a n le;;-Lipo'" 1ela,:c·,: de la, ;·ar iante" puramen te lllOJll&lt;'ntúnc a, \ or·a, ional e" i . ::\o ;:úlo la,; in\·ari;mi :'"· ,ino lan dtién la,
'a ri a n ~e ~ nonnak-,; :&lt;e dan en nÚnH·~·o iimi •a d o en cada
lcn;:;ua ,. ra rac! c ri ?- an l a k n i! :• a llli,ma. E ~ det·ir que c xi .•t c n en ('ada leni!ua
opo.-il'in nc, con,tanlf ':' ~ pccu1iar e, ta nto entre ]a, inL:ri:tn ~ C5 COliJO
e ntre la~ Y arianlc~ llorn !alc,-. t'Oil la diferenci a qu e la,: opo .. icio :w,;
cn:rc in\ a riant c, .;o n fun ;· iorlal e,. mientra,; la, opo,il'ion c" entre Yar iantc,: no t ie iWil lal eariil'ler. aun no ,;ie n do n i intlife ren!e5 ni a r bitraria.; en la len ;:;ua dada. O ~ca que cxi,;ten a'pef'to, e x i rafonoló; !i t·o,;
:-. en ;!C lle ra l. exl rac.- l r 11c l 11 ra l(',. af llllt'Í o na le~. n o p c ,· :('nee ien te.- a
1
:- i,lcnla ~- q11 c. ,in r•rnltari!O . no ,;e d an como puranren t c l'a,;ualc,; , -ino
que l' ¿lrat'le r izan un :r lcnt!t la : In /e n¡:w1, en el sr•niido ft!11f1l i o rf,, ¡ tr;,.
_
mino, no r·s sólo si st e11111 ju11rionf ll únn W111hir; 11 rer:! i-::.r•ción
nort•w l.
'\ ,.; í. po r ejen!p lo. 11.-;:dc el ¡•un'n de \' i:" Ll del ,.¡,.,,..n:a ft111t·ion a L
e l fonen1a c::pa iiol / él ( rcprc,-en tado en la i! r afía f'Omún por el tlia
·
¡.: r aJna f'11) ~e de.;ni!te ..-ui'it' ien!('n:cn !c por ]o, ra~;!O :' de afrirarfo
~
medio¡)(l flf llll, dado que no ha~ otro fn llcma c,: pa iíol que ITÚn a tal&lt;'.;
f·a raclerÍ.;ti ea.;. 111icn t ra, ('1 lwe lw de t r a!ar'e de u na eon,;onan éc sorrlu
l'•
fo n o lói!iea m ent e no-perl in en te. puc,: to q11c no C'\Í,;!c ('J1 ('.• p &lt;l tll&gt;l
nn fon c!lla &lt;Lll&lt;' ,; e oponi!a a j (- po r lo 5ola ,o nori•l a d. Sin ctnbar(!O
,
1'5 indu dalt!c qu e / é . e n e-pa iíol. en la lenptrt es¡~ttrlola Y no ~o lo
l' n (•,te o aqnc l ado lin;:;iií;;ti co r·ontTC io de (·,;te o aque l indi,· idno,
e, n o "ólo ofricado ~- fllf'rlio¡)(( lo!al , :'ino tatnhit'· n sordo. por ,u rea li;.: ac;on t· on,tante . ~- que., , pe ~ ar de lralter un l11i!ar \·ado en el ,; Í&lt;C llla.
e,(' fonrma no .- e realiza IIIIJJI' a 1'01110 , u eorrclali \·o /,i!./ ( ~ it aL ti
c

f~ l ' /1!111(/).

Pero ;. dr'.nd f' ha~ qHc ('olor·ar en el lcni!uaje e.-:o, elcn t en ~ o~ norcon.-.ta n !c.- en 11na lcni!ua y i' in endtar;10 ' ·no-pe r tinente,.·· d c,;tle e l p11nto de ,-i,:ta f11nciona L dado que no ¡n1 erlc n cla,:ifiear ;;e en
el sis f&lt;'!lla'? Pu e,. jll,tamcn tc. e n &lt;IIJIW IIa otra n!t,;t r aeció n , anterio
r
;, ! ;; i" t('!lla. que henro,; llamado norma. :.\o' parece que 1111a con"idera t' ión e ." ' r ut'l u r al del knt~11aj l' n o puede dej ar de condu('ir a e;;c
l ! Jalc~ ~-

~ 1)
Pnr f'j .. e l fon P i lla
1t
t)L!C :O:f' reali za f'·ll l'::-pa 1iol r nn to :'lpi(·o-ah·eo
la r
J.ilahial. lal,i •Hicn tal , dent:d . pa la ta l inqdo . i' o. ' c iar. en I!IW IIO. 1111
padre. 11 i 11 fa .
onda. an cho ~ l tl ll f!.O. re:- J: et·t ¡, a rHent e.

- - j :':') -

�concepto, y e~lo ~ ín elimin a r totalm e nt e de nut&gt;, lro t&gt;slufl io la ~ ~~~­
tancia fú ni (' a. E ,.; dee ir q tte 'e Jl e~a IWCC:'ar iamcn tc a una reforma de
b O)JO:'ición langu e - f la r oll', como lo e ntren:·. COIJ ,.;u[icienlc daridad.
:Uar t inc ~: '· . .. il aur ail él&lt;~ int é rc,,-;mt de &lt;S Íf!:nalcr e t de di,;ntter ln
lcntati,·e tle M. J\Ialmi Jer gc de rl i,.;tiH¡!IICr e ntre l e" fait~ c:,'ra phonolü~iquc~ uni Yc r ~cl , cl ccns qni c i! ral'l(; r i:'en t un e lan:c:uc d o n n éc. Ccc i
aurai t pu notl:' ai!H' !I e r it r ep remlre l'ex an1e n d1'" clwpitrc,; d c,. Grunr!::.iige l de Trubctz:~o\ l con,.;acr(·,; aux \·;u·iantc, el cclui de la question
en care forl m al n;,, o/ue des H I Ji f iO rl S d e la per / Íili'II CI' phollolo p·iqur' 1'1
di' la dis tilll'lio;¡ srw.&gt;.,urie n/11' Jnmlam &lt;· ntall' l'fl lr e lofl g u e l'f ¡mr o l e 1 1 1
[ Suln·.¡~·ad o nuc:'t ro ] .
Prohahlcn!cnte. dado el ,;entido qu e atri buye a l té l'lnino ' · !en~u;:··,
~fariin e l \T r ía la nn r illfl l'O i ll O un a ,.; p er lo de la lengu11 . coordin ad o

ron e l sÍ.&gt;!f' ll !fl . H aci a una ,ol uciún di ,.ti nta , por lo meno:' formalmente. no ,o; impu l,.ar ia. c n ca lllh io. Bnmd a L con :'ll f' (Jncc p io (le ··u~o lin !"iií,;tlco'' (uso;¡;l'): ··A propo,; de la d i,-t inetion cnlrl' l&lt;tn :c: uc l't p arolc
on "e d enwn (ll' ~o uYcn t q uellc c;; t. f ous ce rap¡wrt. la pos ition d e
lT' ,.a~r. On p e u t admcltre ccltc nntiun COI/11111 ' 1' 11 qu"lque so r/ !' intcrlll! ;d i ai r l' l'll!r e lan g 1u' e! ¡•oro/e, ;, co ndi t ion de eo nc e \ o i r l'u~a ~c
('Oilll!lf' l lllC I'Sfll~ l'l' t!l' nonll ' ' secOIHiair", ¡wnn ise f lOr 11' s y st1~ 1111' r¡{¡:; .
lrait el sup é ri c ur de Ja lan:c:uc :'an;; po;;s ibi lité pourtan l d e ~ upp r Í 111e r
ou m em r d e m odifin eelui -ei '" 1" 1. Suhr&lt;WiHio,- nu e ; t ro,- 1. Y e s n a tu ral que Rr"n d al llq~ue a e,;¡ conce pció n , pu e;; p a ra ,:,¡ " l en~u a'" e,
justamen te, ~· :'O lall!cn te , PI FÍ:'tcm a a!J~traeio . i1leal.
E;; decir. que, de cualquier 1nan e ra 1 ~ ;; i no ,- e atriJn¡~· e la lo ta litlad de l a r e alización a la flflrrJ! e), ;oc lle~a a tmo de e,;to" tlo~ e ,;qu e ll!H S 1.:e:c: •'m ,;e ton11' el concep to de ·· J e n~ua"' en e l ,;e n t ido ~&lt;lllssureano
a mplio - t odo lo consl anl c ~ · s is temático c n el kn ~ u a je d e I!IJa comuni dad - . o en e l sen ti do ' au,- ,; urea no es trec ho. de ,. ¡,.tenia fun¡·Íon~! 1
1

,1

l

PAROLEI

s i ~tC" ! llll

norma

1
1

hechos

cslrafun c io-

nall's con,otantcs 1

L\:\ GCE

~~R

rSA GE
( nonna

in lennt&gt; rlia

o sec undaria )

LA.\"C l"l~

1 ,;Í s tcllla funcional !

Ya ,·e r emos lJlle nin~uno d e lo.• d os I'Sflt!l'll!a s e,; sati•factorio
1lesrle el punto de vi~t:~ de nna eonec¡H'ión unitaria que cono;idl'rP e l
i 1¡

A.

M .\IF L\ET

i"J

Y.

llROND "\1 .

O:i en e."! !'t pli onolo !!iP'! . p. ,)/.
U11 ;t. slruc/. p. '16.

151 --

. /.J
...::..

�k'1(.!llaj c e n - u rea lidad pr irnf' r a e in t r ín, ef'a d e act i,·id
a rl : pe ro la
Ye rd a d qu e lo,; do;; e n c ie rran no;: p a rece inn cr:a ld e .

5. L o ,- ej e mpl o" d e rno, tr·a ti,·o;: de la op o rttmida d d e
la trip ar ·
ti eió n r esult an eY itl c nt ei' ,;o b re to d o e n e l ca mpo fó ni co
- qui zá ,; p o rque ju ;: tam e nt e p a r a e;: e cam po exi ;:te un a d oct rin a d e
la ,; o poo icion e,;
pe rtin e nt es perfee ta nr c nt e d esa rr o lla da- . pero pu e d e
n dari'e e j e mp lo,. ~ llfi e i e ntcrn e nt c c laro;: . re la ti,·o,; a la morfol o r: ía propiam
e nte dic ha .. a la deri vac ió n , . comp osi c ión , n la sintaxii ' ~- al ll-xico.
A . Ernpe za re m os p o r e l c ampo fóni co :
11 E n e;: paíi o l no cxi ;: te opo;;i e ión d ii' tintinl e ntre
,·o ea l e;: larr: a s ,. hre ,·c,- ( sistrma ) : l' in enrbarr :o. la,- ,·o cal e, finalei'
:' C re a liz a n
no rmalm e nte co mo lar g a ~ ( norma ) .
2 1 En l e n~na i' co mo e l cs paíiol. e l italiano . e l frnn c~;:
. et c .. no
~e es tablece n in).!l!n a opo,- ieió n di s tintint
d e ntro del r e~ i s tro d e la
YOZ.. es d e cir que no pu e d e n es tabl ece rse di stin c ion es
s i~nifi e ativa s
e ntre palabra ;: sólo pot· la altnnt mu s ical ( :ústenw } : s
in e mhnr¡ro , Jos
l imit es del r e ~i ;; tro no i'On indife re nte;;. ;: ino. al contrar
io, bien rlete rrl!innd o, . y cara c te rizan Jn itHli Yicluali d a d rl e en ria le
n¡wa: e l it&lt;tliano ti e ne un c ampo d e e ntonac ión d e d os o c ta,·a;: :. el
es paiíol "es un
idioma grnve" preci santent c por t e ner un campo d e e ntonac
ión d e sola me nt e l!na oct&gt;n·a ( norma ) . Por e sto. para los oídos
es paíiol e,, los
i taliano s "c antan ·· al hablar: es d e cir que ,-e ,; ienten coruo
anorma les
la ;; rcaliza c ion e ~ a c ú s ti c a~ qu e ~ u ¡ lf'ran lo;; límit es d el
enmp o d e ento nación no rr nal e n e!'paíio l.
3 1 El fonf'ma / z/ ( en la ~rafia corri e nt e j , o g, d
e lant e d e r. i 1
e- un e lement o conn'm dd ;;i ste ma fonoló~ico e;; paíiol
: ;o in e mlwr¡:!O l!na fra "e co mo A rtajo t rrrjo la v al i j a ab fJjo produc e un
ex [ra íio cfedo
P' til ís t ico. po rqu e la j r l'c u e ni'Ía rl'la•i t·rt d e l fon e rna e ,ttllt c lto me nor
t ' ll la norma e;; paiíola . Co ns id e rnm
o,.. j us tam e nt e. q uf' tod o l o qu e
;; e refi e re a la fr e cu Pn c ia d e lo,- foncrna ;; e n una
l e n ~ u a 1 1 \ , tod o~ lo,.
hc :' lt o;; d e e;;ta (F , tic :t f o no! úi~ i c· :1 t ~ ' · con c ie r nC!l a la
nonna ~- no al
.- is t r ma : e n e ft&gt; ct o ., ;;e tra! a d e he ch o" qu e caracte
ri zan una len~rr a pe ro
uo pe r ie necP n al conjun to rl e :' tt i' intrín ;;ee:r" op os ic ion es
fundam e ni a les.
-11 E n e-¡: a íi o l no ex is te o poi' ici ó n .Ji ,-t intiva e ntre ,·oc al
e;; ahi c r!a ,- ~- ce rrad a;: , &lt;·o mo e n itali a no . fran et~ ,. o p o rtu ~ u é!' .
" La e del e,; p .
n •r e;; fon é ti ca rn e nte tan n!Ji e r!a 1 o pu e d
e ,oerl o 'l co m o l a rl e l fr.
cha n •ais, ~- la e d &lt;' l c, p . t •r•s ta n ce tT&lt;Hla como la d e l
fr. f'llflllll'r ·· 1 :\ ) .
JH' ro es to no ti e ne irnp o r tan c ia e n e l ,; is te ma fon o l ó~ i c
o e,; paíiol , p o r&lt;p re lo,; d o ;: ~ onirl o;; no func io nan " co mo ,·alore;o difc
rc nt f's" : ,o n
rf' a li za c ion es de un tíni &lt;"o fo ne ma 1 e . E !'o e s pe rfec
tarn e nt e e xa cto
¡ or lo qu e con (" ic rn e al ~i,..t c rn a: no e;; m:í. e n ca ml1i o. e
n la norma ,
pu e;; to qne la re aliza c ión norm al es cerra da e n queso,
cabl':::a , sello ,
¡ 1 l A ~ í. p o r ej .. el hee h o el e q ue e n es pañol
la ,·oral a e s nHÍ s fr e nr e nl e
qu e la e 1 re ,pe!"li,·a menl c 12 7c y 10.15 o/c ), n1i e ntn" e
n fran eés e italiano oc urr e
lo &lt;· ontra rio. C f. T . N Anmw To~LÍ S - f:t acento caslellan
o. Madrid. '1935.
C~)
Cf. N . 5 . THL"BETZ KO\ - O b. cil., pp. 276-289.
e:&lt; ¡ A. Ar.w; so - Arl. cil .. p. 2!!9.

-

152

�J' f ro C&gt;' nhierta e n papel, of t'(' /O , Ji r&gt;i n e: a,;Í l'O IIl O la t·ra li zación de
la o f'~ cc rr nda e n l!rmtó, boda, es¡w~a , , . ah ie rt &lt;. e n rosa, hoja,
dogma; el pronunciar qu '{ SO, J&gt;IIJ! &lt;;l, es¡J() SII , r o w no afecta el sis t r&gt; ma,
pe ro r e~ ulta in ~ó lit o , ano rm al. Ten e mos. por con5i~uientc. un úni co
fonc rn a o en f' l ~i~ t ema . do ~ ,-ariant c' típi ca". do5 tipo,; d e o, en la
nor m a y. fina lnr cn te. una infinidad de rc aliza e ione~ di,..tinta s 1variante,; indi,·iduales v oca .•i o nale,; ) e n el lraiJiar co ncre to. e n l o" acto,.
1in;!iií~tico~:

O'

~QII

_¿:::.-- Q
/Q~QIY
-----Q"

111

/

o~

o~
o
0 ~ 0 111
11

-~Ól'
----- Q y

SISTEMA

NORMA

HABLA

E n el s iste ma , o se opo ne como unidad fonoló ~ i c a di stintiva a
i, 11 , a, di s tin~ui e ndo , por ejc111plo, ojo d e ajo, p e ro no h ay nin guna
diferencia f un c ional entre Q y 0 : e n la norma , se agrega la distinci ón
e ntre o ahi e rta ~' o cerrada , e ntre la rea liz ació n nor111al d e l a o d e
rusa y la rea li zación normal d e la o d e esposa ; y en el hablar se
opo ne la o abierta pronun c iada e u este m omento por Juan a las rea liza c iones d e la rni ,; ma ,-ariante n ormal por Pedro, Pablo, Di ego, e tc.,
y también a las o ahierlas pronun cia da,. e n otros mom e ntos por e l
mi s mo Juan .

(&gt;,

51

E n e.pa ñ o l no ex i, te ,;i n o para r y 11 la opos ición í'onol óg ica entre eon·
s_in:pl e y l'O il 50 n a nt e r e fo rzada ( s i:sl e nla ); ~ in e rnh argo, l'ierta s co n so·
nant es se pr o nun eia n nnrnwlm en te refo rza da s e n d e te rminada s po~i•·ione s ( norm a)
A,i, por ej., la afr iead a
! eh ) d e lante de "· o, u : un italiano. al'O~ tumhr ado
a un , iotema fonolÓ g ico en el qu e exi ote dicha OpO SiL·iÓn . int e rpre ta rá Ja C es p.
de chit·o co m o idéntira a Ja d el ital. r ia r fa y la tl e tach a co m o id ,; nti ra a la d el
ital. caccitt.
61 La opo sieión fonológira e ntrP. la ,-ihrantr , impl e y Ja vibran te múltipl e
l r - rr ) ex i ste e n e, p;u'í o l só lo e n posición int e rvorúli ca ( p ero ·perro, ca ro- carro }
y se ne utraliza . e n earn bio. e n totla s la s d e má s po s icion es, e n la s qu e la s relativa ,
:5o nant e

e

\'ar ia ntes :::o n

realizal'ione :-;.

de

un

a rt'hifon e nta .

A sí,

por

eje n1plo .

en

po si ción

inieial, d esde e l punto d e vi sta d e l &gt;i,;te ma , imp ort a sólo que se trat e d e Yibrant e.
es d ec ir qu e no se eo n funda mro eo n paro , r ey eo n ley y ru so con puso. Pero
no es és ta la sitmu·ión e n la norm a: e n e fec t o. la rea li zación normal d el ar ehi fon e ma e s una v ibran te mt'dtipl e ( rr ) en po s ición ini c ial y d es pu és d e l. s, n ;
es una vibrant e simple ( r ) de,;p nés de oclu siva ( cr eo , presCL); y es r ea lm e n te
f:u·ultativa ( pe ro má s a men udo simple ) s ólo e n po sici ón final y delan te d e

-- 153

-llilill

�f'O il ~ nnant e r¡ut f! rla~ rer ) . Por e :--o. pronunt·iandn re ." - con Yil,ra n l e .. i mpl•-' l' ll
lu gar d e múltipl e . no ,e :~ fcet:~ e l -i-t•'illa 1 ]" p ;d ;d ,·a n o , e ronf u 11tle t·un otr:1.
t'Oil l O O('urr ir ía e n r· l t' ..bO de ¡m rrtl - p oru . ni :-- f' \ Ul·h· c irr cro n ori ltle l . pero L1
r e aliz ae ión t:':-- ~ 1n or m al l'll e:--p~ni nl. AdPH l ~Í ... la rt •a li z;J eión nnr n1:1 ! de lo :"' d o~
foncnw ;-; y del ari'hifnnetn:l e :-- u na \ iiH·dnt c a h eolar y thJ U\ u lar. p •1r ,~j .. t·fnlln
e n frant é:--.
Jrl P nt ~ t':l ~ d c:-dc e l punto d e ' i:-- ta de l .. !:-- tcllla. pt.. . r o no en to d o ;¡ .. pedo d e:--de
el !HIIllu de \i -ta de la nonna . e:-- la ~ itu ació n de la npn:-- ic ·ión \ il,rant, · :- im p k·
, -ihr a 11l e '"ú ltip lc lo ,; !o r ante ahe n lar-\ih r al1 1&lt;' "'ular l e11 p orlllf!Ut''·
7) E l h c l'lto de :--e r la .., t·a:--telhl n :l dor:--a l n rnron:d p er tenerc a la nonn :1
y n n al ,i -telll a ft!IH·inn ·d tlc la l en1,!Ua. En pfcrío, tle,tle el pu n to tl c- ' i.- la tk l
~ i:--t cma, el fn nt' HW ·"· p odría rf• al iz a r-e í'OtH O ........ ;. :; po r que 11 0 h ~ !~· en e-.,p:11lo l
fon e nw,..: ,. ; .... .~. :: qnt~ :--f' le opongan 1 lo rn:d . t.' ll t'a!llldo . n o :--ería po:--iltl t&gt; t'll
~ l'i.lll l'l'~ o i ta l iano. d nn d r- lw~- o po :--iCÍO I It':-o t'Oillt J : chut . so . Cf!Sfl - Cll .'&gt;S ' t • ...;alfl
sciolo. etr. ): pe r o talt •:-- rt•aliz:ll'Íonc:-- n n -.,on lll)rt11alt. . ..... En rinpl :llf'n:--c . no h a.
l1iendo .. i qu it~ra 1111 fon eina () quP ~L' lt.. t. po n ga. s po d J Í:t re_diz:tr:--e ron P!Ú . .
di,er . . id a d t uda \ ía~ pe ro la .. ,·a ri anle . . nnrnt a le. :-- Pil la denlal ~- e n po -.J:· ton
fin:d Y~ :--ol1rf' t o dn. d e lante de t·un .. o tl. llll t': b a~p ir at · i ón h t ¡;rtsíu . pron. ¡mhtr, ) .
D e l 1ll Í :--ll l O modt &gt;. f'll fr a n tt• .. , r p11Ct!t• r f'; di z ·lr ... t• d e , -aria .. nwn e r.! ... . li~ · :!;P ! d &lt; l
d e l a Yihranl e aht•o lar tl P lo' di ale.-to, 11H' ridion :d t•, h a-la la \ÍI;rante ~" ub r
po r qtt:-&gt;
del fr;HH·é~ lit e r ari1'1 d e- P arí ... . y pu ede llf'l!:ll' lta-.i.a :1 n•alh;!r:--e eu1 n u

no h a~

un ÍOttr'I Ha

z

z·

que ~e lf' oponl!.l 1 t' OiliO oru rr e e n e ... p~ltl u ! o en alt&gt;mÚn 1 :

:- in f' nt h ar ~o, e ntre t or l:! :-&gt; la ... variant e~ !H) . . ildr• .... la llJÚ .. nonn a l ~ g:cnc ral e"' h
fin a l. por cft·l'lo dr- el o:-- r:t&gt;!llr:di z:lt· in llt'-s
\·i hra nte U\ u lar. E n por tu ~ u é :-- . la
:-. in :ultún e a :--. (' 011:--t.... l'\a ('OillO ra :o; ~o pcrtincnlt' :--ó lo f' i d e :--f'r fri ra ti,·a ~ d e n •
'e r n i int e rd c 11tal. ni \Ciar. ni l arin~al lp , rlPrir t¡lll' pu ede , ,, ,. tle&gt;tlal o ah e ··
Jar: 8 • .: . o palat a l : ;. Zl. El _..:i ... tenw no e:\ i¡;e tli ;Í:-- t(llf' e:-.o o. nl f'j or , oi'I'C'l' f'
una :-.c ri c d e po .. ih il idadt •... En camhin b n o nHa 1 y ~e tra ta d e n n rnli! ¡·OJlll ti·
11at nr ia 1 e; mllrhn '"'' ' impt'rati,·a: la llOriiU de ~an P alo lo ,ólo atlm it e la y "" t·on: o farlllta t iva, . ; Íno t·omo nlo!i y la tle Río . ;, : .
rpalizar·io n e, .~ y
ga lo ri a~. :;;eg ún . la 1~ a t uralcza del i'onf'ma. quP ~ i;zu c. ¡\:-:í qu e. e n un t·a:--o t·Oni'J
os ollws. la n o rma d e Río , por In que c·o 11c·iern c a la -' d e os. no -ó lo ex i~ P q ue
la r ea liza t' i ó n t·o n :-- t itu~· a Yar iant e ai'Ú :--tir;J iJC" un de t e rminarlo an· hifon e nw. ::- in o

=

z.

'='·

tan:hi i· n qu e Lo nrianle ,e a dental , . ,o n ora
81 Lo s eje mpl o, pu ed en lllldti p li .. ar ;e ind ef i11idarn e nt e. A'í !' 11 lat; ll .-I;Í·
u . p e r o :-- U r e ali z:~t· i ó n normal era ron,..:onúntif·¡t o
:ú eo hahía un ú n i ru l't)llf'!IW
,-o ¡·;í li ,·a . ~e~Úll la, p o, ic i one;. In uwl ll e,ó a '" t' ' r· i, ió ll en rl o, fon e m ;b ,] ¡,.
tinto:-- ; e n e l :-i SIPma fr:nH·é . . la u de puis. suit e f':-. \ariante d e l mi:--1no fon e ma
qu e r e aliz ~1 la u dt' p11r . ét ude. per o e n la norn:a la u tle ¡uti s. suil e · · ~ un a
ron :-nnan t e. n1i en tra:-- la d e ¡;ur. ét ur! e e . . una Yo1· a l, .' ' una rf' ali z:J ción ,-o"ú!ka tl c
la u de puis. sru' te r e ~ult ~1 rÍa anorma l a In:-- oído . . de la rn: 1yor ía d e lo ~ fran r c :- e r C'&lt; d iza obli ga toriamente ¡· o1 11o )P
e
~cs; t.... n ru :-:o ~ e n runwno e l l' onf' ln:l
e n det e rm i natL " p n,i .. i olle, ; l a ,egumla l rl~l i n ¡d. lillle " la l d e l f r. peu¡Jle
w n di , tinta' en ];, norma el e la primera 1 d e liufe ~ d e la l d e loe. , iendo ,or d :•,
" no sn 11 ora ó. n: ic ntr a, tl e,Ll e e l punt o de 'i ~ la tl f' l ,i , t ema ,o n ,- ,oriant e~ d e l
m i ~ n1 o

fonc nta.

B. Por lo q:w c·o;wiP rn e a la tli .• tinción e ntre Horma Y sistema
en el ca lnp o d e la mo rfo lo;.: ía . ~ tand 1it'll p:1 ra adarar el carádcr
Eocial-cul t u r:d d e la nonl! a. ¡:cn,-a mo,; fp cc la ~ e-.·i(kncia,; int .wc li a la,
habrá que hu •f·a rla,; e n lo.• e l-rore• tlc flex ión fJ:iC ha1·en lo,: niiío &lt;. o.
¡·n general, [a,; p e r ~ ona .• qu e no conoce n ,uficientemc n lc la nonu :1 . En
d ecto, ta le ,; P!Tore,; proce d e n ca~i s ic nq1 rc de una a p l icación de J.¡ ,
uposicionP;; funcio n ale,; d e l ,; i;;tcma contrari a a la apli cación CO!F a;.o: ra da como n or mal en la re:'pcf'liYa co nllmidad lin;.:i.ií;; t ica. es llcc ir.
ele la uti li zació n an o rrnal rle nH' dio ~ que e l ;: i;: te m a proporc io na ru n1o
fo rma ,; ideale;:. rle ~ li t: ada , del u ~ o CO IH-ret o. p e ro que la normil ],:,

-- l;')-J.

�fij &lt;Hlo. t·o,lifinHio ' cla - ifi('ú!o e n molde, t r adicio n alc" de r ea li zación .
Si tll t n i iio in¡!!,:. ~ di'T "· ox, pi. oxes len lu !!ar dí' oxe11 ), ~- u n niiío
fran l't;, "· r rt nw nt! - ¡;l. rriTJU/ I'fl!l.r 1 r n iu1.~a r tk r·unwvrt !s } , e-. po rq lle
el ,i ,.tc lna conlic n í' dcc l i·,- amí' nt c &lt;·onw lí' !!Ítinw, talf', opo,ieionc,.; ;
p ero e n la no r: !J&lt;t ella, no ,f' r ea !izan en t·- t o• "i no e n otro •. c ~L' O" ( u~s­
a.SS I'.c, rhe1Atl- c !t evrwx 1. Exi,.; t P. por !o ta n lo . e n la morl'o lo!!Ía b nti ;;ut a opo,il'ión. e n r l pl ano de la !lUI'll l:t, cn l rc --,·ar ianlc" nhl i!! a l or i; o~-­
'JUC :a e 1H·o n t r&lt;i ln o, en la fonnl o;.: ía : de ~ d c el p1mt o de 'i,ta fullt·io l &gt;al. OX('S :· nx, •n ,on ·' ¡ot' l'!nut;ddc, .. o in tc rca lll iJi a h k", pu c ,to 111 1e !a ,
do, fo rJJt&lt;1:' ,e r nt ientlen t'Ol!IO p !urale,, pero la nonna admite ,.;/, !o
o.H'/1. De Í&lt;! ;ni,lna 111anr ra . ,on pcrn1ulahk- en d plano func ional
' ·es !f'a .. : · eslt;, '· ruul r;· · :.- anrlu n• 1 c n el , i -lcma d e ,·ir i uaiitl n d c, tlP
Ja }f'n~l!Ll~ este a .. f' opone a ''s fo y &lt;·n :_no se u a soy: ~ and(: :--f' o pon e a
o ndur co tuu c r// 1/ &lt;; a ('llill'tr ), ¡oe ro la uon na ''~pariola ~ólo admitc r•,,/ 1;
\

11/ldlt !'1'.

Y nuc,lr;:"- !!ratn(tlica~ latina .- ltah la n dc ,u , tanti'o' tic ia :)''
tlc&lt;·linaciún q ue ' ·atlmitrn" e n C' l a&lt;'ll "ali ,·o la tl e" in c n c ia -&lt;'111 o -Í " I :en e l a hl&lt;t ! Ínl .,. o .¡ t febri .&lt;, ¡ll'lt-is, .&lt;{ 'l' ttr i .~ , etl'. l, \ dc o t ro,.: nom iH· r·t¡uC' en la tl cd ina ciún ptJ('tlen , c!! u i r el ¡oara tl i!!ll la de la ~ '-' d edin;H·iúJJ
'. e11 !!r an parl c , t amhii·n c l de la -1'-' ( ('ft¡Jrl' s.&gt;~: s, fagu5. ficus, la ~t ru .&lt; ,
etc. l . Ahora , intlud a ld C'nle n te , hubo una é p oca e n la l1 i,;ioria riel ,; i ~ ­
t P ma latin o e n la qu e coex i ~ tían b;; p o,.:ibili rl ade,.: refer id a ,; , p c ro la
ronna nunea f111; t ota ln1 e ntí' inrlif e r c nt f'. ,; ino que ,i &lt;&gt; m¡orc prefirió
i! tla 11 o l ra tic la,; fo r 1na, indicada,; llu ho un con tinu o dc ,¡.l azalni c nto
d e la no r ma c n fa,·o r d e Lt ,; tlf',i n encia,: · 1'1 11. -e ' d e l p aratli!!ma tlc
b 2'-' d edi n a (' ión , re " pcdi,·am c nt c.
Ff'nóm c· no ;: análoi!O" pue d c n oh;:en·ar,e e n Hl tl e , ·cnir e n el r u mano ac t ual. En efec t o , cn runtano ]o,; n o mbr e,; &lt;l c d o;: ;_!~ n cro,; IIIW ~ ·
c ulin o, e n el ;: in g ul ar ~- f e m e nin o " c n el plura l ! qu e n o t cr min c n &lt;'n
-e o -itt pu r tl c n t c n e r cl plural c n - 1' ( sra t/!1. ;;illa. pi. SCit/111 1' ) o en ·1 11.;
(ce r, c iclo, pi. ceruri ). Gc ncra l1neuie Li C' n f'tH' lo,; p o li ;; í lahos y -uri lo,monoúlah o;; : ~in cnt!. a r!!:o. 1!1 1H';IO:' n o 1nhre , a&lt;l1n iten la;: tl o;: tlc,;iiH'llc ia , (r hihril , f ó-foro. pl.' c!tibri~e o d1ihr i1tn i) pero la n o r ma nun \':l &lt;'•·
indi feren t e. p refi ri endo ,;ielll prc una de la ~ d o,; forma;; 1 y p a rece d C' -plazar,e cada ,-ez 111á, en fanll' tl e la d c, in enr ia · lt ri ) .
l'na sc ri c de rlinlimtt i,·o,; ru nt an o, prí',;entan en e l ~ in ¡: ular lo ~
~ ufijo ,; i nt crca m hia hlc , -ic:-1 o · t'a ( r!nr/11n ir :·1 · rindutli' H · ;.ro lomlrin a ;
Jloricir:·l . f lo ri cea · florl'ila 1 y h at'e n el p lural, r e ,p e l'l i\-a lnrnte. en ·ÍI'i
o en ·f'Í&lt;' ( rinrlt111 i ci, r inrl lltlf'le i : la, do, o po,;i t·ionP;: ;;o n p e rmutahke n e l .• i;: tem a , pero la n or m a prcfit'I' C' .¡,.;·¡ en cl , in;..:.u lar :· -ele en el
plur al ( rin rl~t n ir· :·t - r indunl'if', J!oriric:·l · Jloricde ). po r lo c u al c,- t.:t
;;ur!!icn do c n e l ,;i ,t f' llt a una n uc\·a opn-i•·ió n -ic;·t -ele. por t'ruc c de
la, do s pret·í'dcnte".
Pe ro el !'a,;o 1nú ;; in terc .;; a n lc c ,; e l de l o~ f c tlH' nin o,; C' ll -f'1. Pt w·
de n ···-lo.• tener el plu r al en -e, , in metafo n ia ( cH.&lt;I - n tse ), o cJ plural en -i, con ltl ('ia foll Ía ( ~ar:-1 , paí~. !:"l ri ) . E n C' l , i.;; lema. lo -. p lur alc~
,;u n e qui Yalcn te .- , ianto que práet ic a n1 e nt e t orlo;; l o ,; n o mlore.;; in di ca do.;; po dr í a n tf'n e r a tnha s fonna.;;: s in em !Jar;.ro . c 11 carla ca,;o. la norm a
prcl' ie rc n ei alll c nl e u n a u o tr a d e ella;; . co n te nd encia ¡:e n f' ral a pre ferir. ; e!!Ún par ece . la, fo r ma- e n .¡ co n me ta fonía 1 e l plural no r¡--

'

, ) ,)

�mal de ~r oal5 - e;;c ue la. e~ ac lual!nente ~co li . p ero la norma ante rior,
scoaiP, se con i'e rva en e l nomhre de una i n;; titución creada en el sido
pasado: Ca.m ~coalc for.
·
~a luralm eniP , en e l pa..;aj e d e un a norm a :1 otra. h a\ un mom e nto
e n e l fJ Ue la norma f'" incif'rla. :.;ohre tod o ,.¡ r¡ucremo;: co mprob a rla
t•n to do un idi oma: e n JTalidalL h a ,· Ya ría ;; twrnw ,; p a rcialc ,: (soc iale;;, r e~io nal es 1, dado qu e la norma, p o r ;: u mi s m a índole. e,: "ie mprc
me nos ge neral quc e l ~ i s t c ma. Con..; id é r ese. p or e jeruplo. e l caso del
da ti,·o y acrr sati ,·o d e l pronombre per..;o n al d e 3'' per..;ona , d on d e el
;-Íslema ofrecP tod a una .'-e ri e d e po;;i]Jilidarle;;: l 1 le-lo 2 1 le-lP 31 lo-lo
41 le-In S 1 la-la. En el Río d e la Plata , comtituyen norma las poúbili Jidarle;; ] 1 y cJ, \, r e..; pec iÍYarn e nt e para el ma ~ culino ~- f emenino. En
Es paiia la norrn n c ult a e;; le-lo par a los objetos d e gé n e ro m a;;c 11li no ,
le-la para el fem e nino y o,;eila e ntre le -lo ~- le-le, con ,-enlaja de estos
ú ltimos. parn la s perso na :' ma sc ulin ns; la-fa es popular : lo-lo es pl eheYo 1 1 l .
C. Por lo r¡ ue co nciern e a la Jonna c ión d e la;; palabras. a la
ol e ri\·ación y !'Omposición, la di s tinción e ntre norma ,. sistema se
maniJi es ta e n rela c ión con las n ecesidadc,. expresiY a!' co tidiana ~ d e
c ua lquier hablante. Si con sid e ráramos como inexi!'tentes la s palabras
CJUC no se e n c uentran en el Dicrionario dP la Academia 1código d e
la norma 1, n o podríamos d ecir planteo, concre tamíento, orultamient o, sincroniz ar·ió n , sacapu ntas: podrí amos e mple ar papal sólo en e l
~c ntido d e " pert enecie nt e o r e lativo al papa " y no e n el d e " planta&lt;. ión d e papa s"; podríamos dec ir ¡wfatizar y labializ ar, pe ro no ¡mlatiz ació n y labiali=aci ón : podríamos rlecir nasalidad, na sali=ar, twsali:ación, pe ro no vclaridarl, "V&lt;' Iari=ar, ¡·e!ari::;ación. Puede se r qu e la
111ayoría d e es ta s palabra s no ex is tan e n la norma , p e ro existe n d e
al g: una man era e n e l sis te rna , en el co njunto d e est ru cturas. posihilidalles y opos icio ne..; f un ci onal e~ d e la l e n ~ u a espaii o la . En el si;;.
lema exi ste n co mo virtual es todo ~ los nombres posibles e n -miento y
-l'ión , (l e riva tlo ~ de ,-e rbos; todos los ,-erb os posih l es e n -i::;ar y los
,dJ~t ract o~ e n -idarl, e le., ind e pe ndi entement e d e su con,;a!! ra c ió n por
la norma: el s is te ma es un con junto d e da ~ ce rradas ~- das ahi crl a s,
ole coo rdinada s p rolon ~a blcs y no prolonptbles. So n pro lon ~a hks l a s
línea s d e los Yc rb os e n -ear, -i::;a r, -ecPr, pe ro no las d e los verbos en
-Pr, -ir : se puedPn ampliar indefinidam e nte l as lin e as d e l os d c ri vallos
e n -ción, -mie nto, pero no la f!c los d e ri vado~ en -iego. D e carla no
pod e mos dcrÍ\'ar un aume nt ativo en -ó n , porqu e e ncontramos el camino ce r-rado por e l ca rtón : y para el con trari o del té rmino fonol ó~ ie o ¡)('r/ÍtH'Il!e no pod e m os empl ear el prefijo n c~ ali v o in-, porque
e nco ntr a mos el c&lt;! mino ce rra do por o tro i m¡l&lt;'r ti n e nte ; así como e n
italiano l os pue bl o~ d e l N or te pu ede n llamarse nordici pe ro los d el
S ur no se llaman sudici 1 pi. d e stuliáo, suci o\ .. s ino m eridionali. P e ro
srtcrtptlll ltts es pPrfcctamenle le¡!Í lim o rl estle e l punto d e v ista ri el sis( 1)

Cf. R .

LA PE SA

--

H isto ria d e la /e u p. u" es pl/liola. 2.a e d .. Madrid, s. a.

11950 ] . p . 29 1.

-

156 -

�te ma 1 cf. sa rrtllllt ela:;, :;ar·a¡¡efota:;, socabotas, srH·r11 ·nrchos, e tc. ) ~~ sacacla v os es '"a m e ri ca ni ;: m o '' ,;ólo p o rqu e e n c;; tc ~c ntid o la no rma ya
ti e ne eon6a¡!ratl o el LL' I'Inin o desclrtt•ador. Y ¡){(¡wl, e n e l se ntido d e
' ·plantac ió n de papa ;: " no e;: '"arn e ri ca ni ;: rn o" ;; in o d e ,.;d e el punto d e
Yi,.; ta d e la norma a c tual d e K •paria. ruientra,. d c;;d e e l punto d e vi sta
d e l s iste ma cs forrrra e ió n d e lo má;; ca;;t iz a. E n dc c to, palabras p e rf ecta rn cnl c ei' p &lt;lliolas ;.e c rea n no só lo e n E:; patia i' in o ta mbié n e n
A mé r·ica. poH¡r w tarnhi (· n e n A mé ri ca fun c io na e l :'i;: te m a lin güísti co
cs paiíol, ~~ -. ,. ¡ l a;. palabra,; nu e \·a" rt&gt; prese nlan re aliza c io nes d e posihilidad e;; del s i:' lt&gt; rna . nada importa qrr e hayan wq!ido e n Madrid o
e n Maldonad o.
Ahora , tambi é n p o r lo qu e conci t&gt; rn e a la d e rinwi ó n. la norm a
c,;;co¡¡:e, fija ~~ opon e la,; n rriant es . Aú. por e j .. para el fe m e nino el e
lus nombres el e a ;re nt e e n -tor, el i'istcma proporc iona las pos ibilidad es -tora r -tri=, pero e n la re aliza ción normal e:; os modelos se opon e n y ;;e di\·e r,;; ifi ca n: la norm a pre fi e r·e ac tri= y dire c tora, rese rvand o
actora para e l d e rec ho ~ d irectri= para la ;reorn e tría 1 con lo c ual rlos
Yat·ianl es p e r111ulabl e.• ,; e nrcl ven unidade;; di stinta,;; ). A sí ta rnhi Pn la
norm a admit e la opos ic ión ma estro 111ar•stra , pe ro no la opos ici ó n
ministro ministra : prcfi e rc oye ntP a oidor, pe ro tw vegant e a nav ef!a dor, ~~ la mi;:n1a no rrlla limitada qu e pe rmit e estudiant e/estudiwlla,
[' residente/¡Jreside llta no admite navegante! nrtv f' ganta ni rtllwnt e/
rllllrmlrt, e;; d ec ir quc re aliza ,;;ólo parcialrrr e nt e e l s i ~ t e ma.
D. Má ,.; difíc il p a rece comprobar la cli stirwión e ntre norma y
,·i,- te rna e n el campo ~ inl&lt;Í c tico. Sin embargo , cree rnos qu e puede ha! e rsc , porqu e no con ~ idcra rnos q rr e e:"te en"' po pe rte nece al " habl a"
más bien qu e a la ·' lc n;rlra"'. corrro afinrrarr ,·ar·ios autores 1 Gardine r.
Biihlcr. Rrc ttHlal i.
Com o d e r o, tundn·e. n rH e ncontra m os a quí r on e l d esa rr oll o. a nu estro
e nt e n c!er unilat eral , d e una id ea ,a u.&lt;w rea n a . En e fee to . d e Sa u ss ur e a firm a q u e
pe rt e n eee n a) habla " )a , t·o mbitwt·io n e' por las cual es e l w jet o hablante utili za
e l e ódi g o d e la le n g ua ('O n ruir a~ a e xpr e~ ar su pe nsarni e nt o pe rsonal " (1).
En

otro

lu ga r

(:!L

de

Sa u s::~ ur e

se

preg unt a

"¿.h a ~ t a

qu é

punto

p e rte neee

la oral'!on a la l e n ~ ua ?". " an ota la infinita. va ri e d a d d e l.a s o rae io nes, ~· f in a lme nt e , e n otr o ra pttul o. eo nt e&gt; ta a ' u pro pta preg unta. aftrmand o qu e la or ae ión pe rte nec e a l habla , no a la le n gua " ('li . E sta t'tltitna afirmat·ión se e n cue ntra
re pe tida con:o do gma e n la lin glii sti ea po sb a u ss urea n a. Pe ro ;, qu é quiere d e ei r
esa fra •e d e d e S:u" sure? S itnpl e m e nt e qu e la o ra r ió n es la unidad de expres ión ,
Jo cua l es inn e ~ a hl e. P e r o c.:~o n o 5i gni fil' a q ue n o ti e11 e e~ truetura Jin g iiís ti c·a
d e te rminad a. S i se quit'rc ~e ti a l a t ·. e n rami.Ji o . e l r ará r rer in érlit o de toda o ra c ió n
y la infinita \·a ri e dad de la ,; o ra f'i ttn e,;. ra be o h,e n ·ar qu e lo,: el e m e nt os d e la
e xpr e ~ ton
1 palabra s I'O il l' re ta ; . i'O nido ,
qu e I' Omp o n c n las pa la bra; ) so n ta n
in é dit o, e n e l h a blar r o n r re to I'O lll o la o ración mi , ma y q ue l o d e la vari e d a d
de

la s o rat'i o n e::

no

e~

pr o hae ión are rl'a d e la
man o~ qu e se exprc~ an
d e lo, 'o nid os, :u·e r!'a
signo . e te . ). Tamp oc· o
¡i ¡

1" 1
('\)

de

po r :5 Í una eo rnproiJaei ó n

lin g iií ~ ti c a

~ in o

un a ro m·

in finit a ,·ari e dad d e ]o ; ,e ntimi e nt os \' p en sami e nt os h ue n e l le n guaj e 1 la rni ~ nta oh ~e n· ;u· i ó n p~1 e d e haee r~e aee r ('a
de la 'ari etl a d d e ; ignifi r ad o; qu e ,;e atribuye n a un
no:.-- pa re ce ,-,í lid o t&gt;l n r ~ unt e nt o t·nnlrario , adut'ido por

CLG . p. 5 7.
Cf,G. p. JR2 .
Cf,G. p . 211 9.

-

15-;- -

.,..¡¡

�Bründal , ~eg LÍ n e l eual lo:- tipo~ d e o ra(' ÍÓn ~ o n gen e rale ::: y no raraet cr í ~ tÍ l ' O ::­
de é&gt; ta o de a qu e lla l e n ~ua 1 1 1 : "' afi1·ma ro n c, lo ,ó lo la ,ulm ira ld e u ni·
y c r~ a lid ad y h n Hi oge nei d ad d e l e~p ír ii u hurnan o~ ~n:n e n ~u in finita ,·ar ie dad
v multiplieidad 1 ,. é d:1 ,;,) Co una paradoja l . E , d e cir qu e la orarió n e" infinitatnent e variabl e y uni,·e r ::-a l por lu c¡u e e xpr esa . pero no n o:- par cee qu e In se,l
l&lt;~ mhi é n por cú m n lo e.r ¡u e srr : e n lo qu e ti e ne d e lin g i i í :- til' o~ la or~1dó n " p e rtenece a la lengua'' en la mi .:- m n: m e dida que Jo : - d e mú~ her h o-3 d e l len guaj e, e s
del' i r por ~u e:-trudura idea l ~ por la nor ni ~! d e ~u rea li za ci ón . El :n i:"n::. d e
Sau " ure. por otra part e. ron,id era q u e la orar ió n p erle nc re al h a bl a 5Óio h a- ta
l' Íe rto punto_ pue!" t O qu e e l s. int agnla t qu e p u ede ~ er part e d e una o ración o
taniiJi én una onu·ió n ente r a ). qued:1 dentro d e la le n gu a t ~ ~~ ~e r eal iza ~eg ún la ~
regla~ d e la leng ua. Y Ca rdi ner , romo 'i mo :-0 . re ,·o nore q u e la ~ funri o n c 5 sintúctira . ; se e n,·u e ntra n e n L: '' le n gua '' l'O lll O e~ qu e n w:-~_ e""' tru d 11ra :-::. nt ndelo~ n o
aplifatl o E- . P e ro. ;. ,. l u~ tl e1nú~ h ec h o:- iin g ÜÍ :". tie n~ ex i;"' !e n ; lt'a~o d e o tra n wnc r a
e n e l : - iste rn a'? L ~"' ~ oni d o:- . In:- vucahl o:; ;, no e xi:-t e n e llo ~ t~nH IJién :-ó lo co m o
esq u e rna ~, t·ont o e ~tr ud ur a : -: id eal e:- . e n e l rni :- Ino ... i:-t ema ah"'traeto '! (. De qu é
man e ra. ~ ¡ n o rorno é:- trudura a~ot' i : trL I , op u c ... ta a otra s e :-t ruf'tura .... c xi ~ t e e n
Lt ''l e n gua' ' un a pa la bra t'O lli O lat. lu pus·_ l11pi - lu po - l u punL t=~) o ron to e:-: p.
reo - t·e m o s - re !a - ri ell tlo! ~i Jn: ' 'le n g ua " ~ co n1 o dit'f' Gard in e r. e:- un '· :-a be r''.
c ..: te sah e r ('O nrp rend e lan d,i l• n lo!" e~ qu e n:a : -: :-: int :.í eti co!", qu e. a nu e:- tr o cn te n tler.
no ¡;:e di ~ tin g: u e n e~c n e i a lm c nt c de Jo s es quen ta ~ de .l a~ unid : 1d c~ fón ica s y ~ i g nifi .
•·at i,·a ; 1·1l. E n e fe eto , n o;o tr os pod emo' e ,tu diar e l ; i;te 111 a de la , in taxi , lati na
' eon,tr uir ho y fra ;e&gt; latina, qu e r ea li ee n eoe ,i; te llla. P odrú d er ir ;e que ia
• i nta , i, la tin a. ,. la ; int ax i, rl e cualqu ier l eng u a, se e; tndi a whr e la h a,e d e
h e eho s d l' h ab la. e&gt; deri r de fra &gt;e&gt; r e alm e nt e dorum en tada ;. P e r o e- l o n o on11-re
,ólo r c n la La;e: todo, lo, he c h o,; el e lc n :z u a d e h e n haiJe r ,i d o al gun a ,·ez habl a .
A~í, por cje nt p lv _ n o ~ otru ~ n o reC'O il O('C J HO ~ . para e l ln:tín elú s i, ·o. un a fo nn a ':' d ee,
,·ora ti vo rcgu la r de deu s. :- impl e n1 e n te p or qu e n o Ja e nronlramo ~ nunra d o eu·
n1 e ntada 1e, l .
Enton!' C.'. ;. ha ,;ta qu é pu nt o la 01·ar ió n p e rt enc•·e al hal1la? Ya ' in1 n,; la
eo d e&gt; tar i ón implirit a l'n e l nii , m o de :-'au -wr e . que a t ril1uY e a la l e n~ua ]o ,
mod e lo s fij o, y tr ad ie io nale, d e ' int ag m a ' ''l. ,, n o ;Ó io la , fór mula .'. ·· lo s g ir o s
que no ~e pu e den irnp rO\ i .. ar ''. ~ in o tHmbi é n ··¡o dn ... l o ~ tipo:- d P 5 inta ~ m a~ eon..;·
!ruido,; ,obre forn,a, re¡( ular e;'. la.- ¡·o •nhina r i o n es en rres ponrli e nl e s a tip v'
¡::e n e ral e~ que " ti ene n ~ u It a::: :"' e n h1 len p: ua e n forma d e r e nu~ rdo s (·on r r c t o /'.
Pero ¿.hay e n la l e n g ua , e nt e ndid a ronio "'at·en·o idiomútiro' ' - ·-rO Jn O aq uí se
la er: ti e nd c - algo qu e n o te n ga ~ u ba ~ r· en r el' u e rrl u~ c·o n c r e t o ~ . qu e n o :-ea
ab:- t i a l·r ió n c~ trut'lur ada ... o J,re rec ue r d o ... ronl· r e t os! Pu t' :- d e a l• ~ tr &lt; tt'l' Í Ó n : - e tr a ta
f ~ ¡ p o r ab ~ tr aeeió n :-e e nti e nd e '" forrualiza ción ··, ' ' id eal izar ió n " J. y tl qu e _ al a firrnar b ex i ~ 1 cnc ia de '' tipo ~ ~c n era l e~' ' :-.e afinna cxa rtam c nt c lo eon tra ri o d e lo
••o JH' rc t o de la le n gua 1a p e .: - ar d e qu e. par a d e Sau.::-surf' . c~ o rni sm o ~ i g nifiqu e
qu e e n e lla " nad a ln y de ah , t rarto .. l. F.n e fec to . s i e n e l plano I'O n er et o del
hablar la o r ae i ón e' la c xpre ; ión unitaria e in di ,·i.-il,l e d e la r e lar ión que 'e
e~ tahl ere e n tr e un ~ i !! no y una ~ itua rió u o e ntre una .::-c ri c d e ~ i g n o 5 , po r un
\ ' . BHo:\DH .ll orlolo pi og SnJ/ 1/.r. p ..).
C LC. pp. 209 -11 l.
1")
,-.A . MEILL ET
Le coroct i&gt;rc concret du 111 0 1. e n Lin g. 1/istor. et Lin g.
Cé n. 11 , Parí s. 1Y36, p . 11 y , ig;. C f. tambi é n C 1-1. B.U.I.Y. Un g. gén . et lin g. fr ..
pp. 289 -290.
( 11

1 ~)

( ·1)
C f. , a e; te r e, p e .-to. e l inform e pr e&gt;e ntado p o r Bo humil Trnk a ante el
\ -J Co n gr eso Int er na cio n a l d e los li ngii i; ta &gt; ate r ra d e l probl e ma d e la d ef ini c ión
de la m o rf o l og·a ,. d e la s intaxi , 1e n Actes du S ixiem e Con pres lnt emotionol d es
U nguist es. Rapport.• . .. , Parí s, 1948, pp . 19-:lO ).
1")
Podríamo s po,tu lar la. tratánd o,e d e una fo rm a p e rfe cta rn e nt e p o s ibl e
d e ; de e l p unt o de ,·istn d el ,; i,; tem::t; per o la le n g ua no e~ sólo ~i s t e n1 a. s in o
l&lt;.l lnb ié n n o nna. y, e u a nd o lo e n to ntnlll! O~ e n la n o nna, el Yora ti,·o d e d cus
no e" d ee s in o d eus.
110 )
C LC. pp . 209 -211.

-

158 -

�lado, \' entre ]a n1i~tua 5er ic l ton :a d ~l c·otno eo!ljur.to. l'O illO unid a d ) v una si tu a ·
f' ión , .por el o tr o lado. es e,·id e nt e qu e , en el p lano al"tra ct o de l . , i,; te ma. b
or a e ión no puede :&gt;-er ~ ino ru o d eJo p; e n er~ l. e:'quen1a id e~ d . d e e:-:' a::; r e la r ione:o: . La
o ra('i ó n, pue ~ , 1'0111 0 tod o berh o "lin giií sti ro . pe rt e n e ce a la " Jcng u a " ro n1o est ru ctura . ron1o fo rm a id ea l, v pc rt e n eee. e n t·;,u nblo, a l h abl a. como reali zaí'iÓ n, rorno
utili zac ión l'Olll'reta. in di.Yidual . il e u na e~trurtnra id ea l ; per te n e ce ex rlu si Yan1e n·
te al hahla , ólo Jo qu e es expre,; i ó n inf o rm e. falt a d e e5 tructura : e l a na co lut o.
l o s lapw,, la s i n t e rrup c io n e , 1 11 .
L a , ·e rdad e r a di findt ad s ur ge, seg ún nowtros , de! h ec ho de que, va en e l
habl ar conere to. Ja funeión 6Ínt{!rtica e~ un a fundón de tip o e~pee i al: una fun•· i ó n de re la,·ión . E ll a puede e xpre,;ar ;e m ed iant e morf e ma !', pero n o está e n
lo ~ ru o d e rna s n: i : ;. n1 o~ - que d e por 6Í ~e e rH·uentran e n el plano paradigmút it'o- ,
sin o e n Ja rela c ión ( r ég itn e n , conr o rdancia ) qu e 6C cs tabl eC'e e ntr e Jo s sig n o~,
e n Yirtud de lo s m o rfe ma s que prc ; en tan 1 , . entre ln s m ode rna s incluim os la m·
hi é n e l orden d e l o, ,; ign os l . ,._ al mi"" O ti e mpo . e ntre e l •·n njunt n d e lo; s ig n o;
y la s it u ación . Y e,;a re L,..i ó n - la única que se e nn1en tr a e n el plano pr op ia·
rn e nte ~i nt.J g mtttllo es de por 6Í t otal m e nt e innu 1ter ia J: n1 ~1 t e rialtnent e p u e d e
car,tt· ,e r izar,e a pe n '"' por , u unid a d m e lódit·a. qu e. ju ,;l a m e nt e pnr e s n, h a sid o
tomada pnr ci e rt o, es tutlio, u,, y e n parti c ular por J. S1e:~ze l . como f un ch m e nt o
l ;ar a L1 defi nit" iÓn de Ja o rad ó n (:.! ). P ero~ 5i e l ha l.dar c·on 6is te p rer isatnc nte e n
c dah lere r esa mim1a re lación , es e,·id ente qu e lo qu e no.- po n e e n •·o ndiei ón
fl e h a blar, e l saher Jin g iii H i en. e l acc r yo idiomú ti •·o. d e l• e con t ener n o sólo Jo s
~ i g n o s ai:.dado s ( conocer tod o e l \·or.1hulario d e una Je n g ua no s ig nifi l'a t oda\· Ía
l'O n ore r la l e n g ua tni s n1a ), ~ i no lamhié n la man e r a d e actua li zarlo ~ -y d e r e lari o u arJ o~) e nlrc e llo ~ ~ ('011 una situanon (::¡ . Y~ si e l ~ i :0. L e n1a lin g iií ~ ti ro e s el
, ¡, t e ma aiJ ~ tr a;-to de las op&lt;H i cio n es q u e ,e e ,t ah lece n en e l hal,l a r co n c r e to y
d e las funcion&lt; '.' que e lla s cumplen. e, e\' idente qu e d e h e po ; tu la r se l a e xi , t e n•·ia
e n e l n1i s rn o d e todas la ~ fu nd o n e ~ l ing üí s l iea ~ : a) las func io ll e.;; fon ológira:s o
dis tillti L·as, qu e i n dividua li za n. se paran y d i ..:tin g u e n l o~ si g n o:: ( la f. c11 l n,;fl a·
li ¡;r¡, la f. delimitalit'a y la f. di stintit·a p r op iam e nt e dicha 1; IJ 1 la s funciones
estiií~tic a."i u o rientado ra s. que d e t e nuinan el \·a lor e~ p er ít'iro d e l ~ i g n o e n el
af' t u ve rh :d. orientúndolo h :tt·ia e l h"hlante. e l oyente o la f'O ' a 1 f . exp res i.t'a ,
f. a¡; e /atit·a. f. d é icti ca); r) las ftu lc ion es morfo ló gica.&lt;, es d ec ir la fun ción cla·
:úficadora , qu e t"l asifica e l si g n o eon1o in s tnnu e nl o par ti cu la r d e co n od rni e nto
1 l'O BI O t'ateg oría \ e rhal
o '·pa rte d e la oral'ió n " ): y la j ufl c i Óil actuali;:,rulora,
qu e ,·ue iYe e l s ig; n o apto para un e mpl eo co n c re to e n un nl'lo \-er ha l 1 o se a ]o
in trodut" c e n una l'ategoría g ra rnali t" al : gé n e ro. núrn e r o, ea~o, ti empo , mod o,
~~ ~ p edo. per ~ ona , eit'. ); d) la f~tn c i {; ll sintúcti('a o rela cionad ora. qu e r elaci o n a
lo s ~ ig:no s en tr e ellos, lo :0 e on ~ tituye e n unidad es expre~i\· a s y l o:' re fi e re a una
.- ituae10n ; e 1 l as f un cion es simbólicas, es de eir la fu n ció n r e ¡;r esenlativa , qu e
per l e n ere inm e diatam e nt e ~ 11 ~igno , eon1o rn e d i o ('Ogno sr iti\·o. ind ep e nlli e nt e rn cn~
t e de 6U at"tualizaL·ión y de ~ u ~ r e larion es. y la func ión a~ociatin1 1 -l), que a so{'ia
lo ~ s i g: no :-; ro lll o fa e tores d e eonodn:ien t o . por su formn o p o r su co nt e ni do.
To d a, e. ta ; fuucion es so n 'e m tÍ nti cus. pue sto qu e 'e r e fi e r e n a los s i g n o s lin·
g iií ; tieo s y a .- u e mpl eo 1 v en e5te , e ntid o. ere e mo ' . ha,· qu e e nt e nd e r l a f a m o sa
frn sc d e St hu t' h ard t ~eg ún la eua1 "c :x i :.; te un a soJa g rarnúti r a y se llarna se n1 á n ~
1Í t'a o . 111 e jur toda YÍa. t'i e n e ia d e la de:--ign ari ón ") ¡:-.1

En el campo é nt á!'lico, la di s tinción e ntre norma y sis te ma a p ar ece e n prim e r lni'ar como rli~tin c i ó n entre los tipo,; g:eneral es o " re1 1)

(~)

Cf. K . \ ' o ss1.u: - Filo .&lt;. del len p: uu,iP. pp. 18-1.·185.
Cf. J . ST E I\' Z E L - · Fifo,o fía d el len g uaj e. tr. esp .. Madrid , l 93:i, pp. 67 -71

v i5-7H.
1'1)

t•)

Cf. \V.

Poi!ZIG - -

Ob. cit .. pp. 106-10 7.

:\'o se eonfunda eon
funeión di stint;,-a sec undari a.

1'' 1

la j. asoc iatit·a d e

la fo n o logía, qu e e; ,ó ]o un:1

/-1 u go Sc hu clwrdl-fhet·ier. Hall e. ] 922, p. 127 .

-

159 -

....,;,¡

�;•. ttiare~·· de (·on:: : rul·ciún ~ la, fórmula,: fija " de que haiJi a de Sau,:,o;ttrt' :
m ien tra s aqt 1 é ll o~ pe r te necen a l ,;i,;tema. é;; ta;; r&lt;' pre;;e n tan t·&lt;'aliz:I!'ÍO·
nes t rad ie io nal e,: de e;;q uemas ro nt e nid o~ e n el ;; i,;te m a mi::mo . &lt;':'
~lec ir que son !t eci to~ de norma.
E n sc!:!und o lt: !:!ar. aq uí ta mhi t'·n. en tre la,; ,·ariantes d e un c~­
r¡uema ~ in : úct i co ¡wr111it ida, por e l ,:i• le tn a . una pu ede co n- id crar,c
como la realización norma l en la l c n pta dada. mi e n tras la;; dcmá,;
o so n ano rtn a lc;; o a dqui e ren normalidad só lo e n una d ete rminada
co nve nc ió n e,: ti lí,t ica. As í. po r e j e mpl o. e n e" paií o l es normal l a fra,; e
SA m P ha darlo, pe ro no lo es l a fr ase me SI ' hn dado, qu e, s in t&gt; mhar g:o.
m an ti e ne to d as la ;; di stin c iont&gt;,: requerida;; por e l s iste ma y que e,;,
Pn cambio, normal en i tali::no ( mi si i• dato). En es pa tio l lta y que
t!ec ir no voy má s, co nto en italiano ( 11011 vado ¡Jiii ), tni e ntr a" en runta·
no se dice 1111 111 ai m erg 1 " no más ,·oy"' 1. y e n a le m á n ich ge he nicht
m e hr 1"yo ,·oy no mús"' 1: es dec ir qu e, a quí también, la s re aliza c ioHes norm a l es ca rac te ri za n nn a l engu a m á;; a llá de las o posic ion es fun c ional es . D e l mi s m o ntorl o .. es ,-e rrlad q ue e n la tín el úste ma p e rmit ía.
]'anl d ec ir " Pedt·o ama a Pablo ''. cual q uie ra de es ta;; ex pres iones: Pe tru s
Paulum rnrwt. Prwl11nt Pe tru s amat, Pe tru s 11/llal Paul um , Paulum
runa! Petr11s , .-lmat P('f ru s l'au lum , A m a' l'ou lum Petru s : pe ro tatnhién e:: verdad qu e la prim e ra e ra la construcción normal , mi e ntra:;
Ja s de más o no e ran nonnal e,- o ten drían p art ic ulares Yal o re;: es til íst icos: el o rd e n de l as palabr as e n la fra:; e latina e t·a mu ch o nwn os
;¡rhitrat·i o ~- facu lt a ti vo d e lo ']Ue di ce n nu est r o ~ mant!ale,;.
Finalmente, tambi é n e n el cam p o s int áctico, dos ,·ariantei' permutables d eúlc e l punto de vista rlt&gt;l s is tema pu ede n oponcr"e e n la
Horma. A s í, por e j .. e l s is tema es paiíol p e nnit e, e n determin ado;; casos, l a con stnr cc ió n d f' l co mpl e m e nto obj e to pe t·w nal co n la pr&lt;'pO·
"ició n a o s in e ll a: pero es ev ide nt e qu e e n la norma querer a 1111
criado se opo ne nctanH'nte a qu('r(' r un criado 1 1 1. 1Compárese. f' n
el mi s nt o se ntid o, r-1 s il:!ni(i c ativo e j emplo fr a n e~s es tudiado p o r Bally:
( roire en Die u - rroire o u rliable ).
E. S in e tnhat·!:!o, l as tlificultade ~ mayores por lo que co nc if'rne
a la di stin c ió n e ntre n o rma v sist t• mo se e nc ue ntran en el ca tnpo de l
l éxico ¡wopiam e nl c di c ho. ~s deci t·, e n e l ca111p0 dond e actitan ]as
f tm c ion es qu e ll a mam os re presl'nta!iva y asorio t i t:a. P e t·o no sr- trat a
de difi c ult ades inhet·e ntes a la di stin c ió n tni s ma , s in o d e d ificultad e,q ue se d e be n a la e no rm e colll pl ej id ad e in f init a va ri e d a d rle ]a;: opo·
, iciones qu e se cs ta hl ecc n en e;;te ca mp o y qu e vuelven tan arduo el
es tudio s is te ntúti co del vocabula ri o: e n efec to, a pesa r d e l os ;r i;:ra ntescos es fu e rzos que se !tan h ec h o, a un l os !:! r a nd t&gt;s mont1111 e ntos l f' xil'O!:!ráficos no dejan d e se r. e n máxim a p a rt e, repertorios en qu e l a;;
pa labras ::e co ns idf'ran como f'ntidades ai ,dadas ~- n o co mo ele m e nto:;
de un s istema . o r¡r úni ca m en te opues tos ~- asocia d os. La s oposicione;;
fnndatnental c~ p odr ún . quizás , di s tin ~ uir ~e y re du c irse aq u í ta111hit~ n
a tipos constantf'i' 1 a ban rlou án do,;e. de;; .l c luc!:!o. el a rhitrari o o rden
(f. K. , . O,SLI·:H
¡I¡
A ire s. 19-D. p . óP..

A l g tlllO S

coractere., de lo r ultura ef' p rulolo. Ru o n o~

-- 160 -

�alfabético), pero su núm e ro resultará, sin duda, mucho más ele,·ado
que el d e las opo,•iciones cotnprobadas e n el ca mpo fónico , e n la
morfología. en la fonnación d e la s palabt·as y en la si ntax is.
Creemos qne. por lo que conciet·ne al léxi co, corresponden al
~ isleTiut la parti cu lar claúficar·ión conceptual del mundo que toda
lengua representa ( ju11 ción re¡Jri'SI' IIIativa) y la manera p eculiar de
que esa clasificación se r e aliza formalmente e n cada idiom a, tanto
en e l momento de la ct·eación del ~Íf!:HO como en s u re p e ti ción ( Jun&lt;ión asociativa). Considérese. por ej. , el caw del persa khordiin , al
c ual corresponden en e~ p. dos ,-e rbos, comC'r y b e ber 1 , . a nu estt·o
ro:nC'r, co t-r es poml en e n a!emán ess!'n y frC'SSI ' II , e ntplea do5 rcspec tiYamcnte para ;;ere,; humanos ~- para animales, ~- e n tamanaco. lenf!:ua
indígena del Brasil, jucurú , jemC'rÍ , j((fwrí, respect ivam e nte: ''corner
pa n ", "co m e r frttta o t!r iel''. "come r car n e'') 1 1 1, o el caso d el lat.
1 - ~se, al cua l corresponden e n espariol SC'r y estar 1 y t a tnbién existir,
hallarse, hab e r ): !'On ésta" diferencia,; de s i:; te ma. d esde e l punto de
vista de la r e presentación, con que :'e e n fren ta quienquiera que h ava
consultado alguna YCZ un dic c ionario hilinf!:iie o hay a traducido tle
nna len !!ua a otra. Por lo que alaiit&gt; a las 1lifercncias ,; i ¡o;tcmal!ca~
&lt;ti'OI'ÍatiYas , oh;;{·n·e,;e que para los la tinos el nombre d e la luna
( luna
lucs11a
" !ou1·sna ) s ig:nif ic aba en s u orif!:Cn " la respl a nll ecieJJt e .. , r e lacionándo~e con lu rl'o, mientras para los g ri egos 1 ¡J.S:; 1
H:' rc lacioaaha , como para Jos c~ layo ,;. con la id ea •le "medir" 1 el
tiempo 1, o qtte a nombres co mo in g L bar, ita!. ¡Jipis!rdlo, fr. clw11VI'·
:oouris, esp. lllllrciNago corresponden a ~ o ciac i ones distinta~ en lo~ respect ivos irliomm•: lo mi s mo pu e de contp roiHtrse tandtit: n en ej e mplo,
IJan ales. I'Orno el tle c;;p. sob retodo l''sohre-todo", corno ei in !!. Ot:l'rtdl,
;J] c u al tradu ce) hcnt e a it. sop rnbi ro 1"s ohtT-vcstido" 1. fr. fHtrdessus
1"por-arriba ") ; o el de ngujero, que ~e ¡·elacio na con 11guj11, lo &lt;'! tal
r.o ocurre co n fr. lrou, it. bu co : o el 1le es p. tenedor, relal'ionado con
tener, mi entras it. for chet ' o. fr. fo urch('t/1' ,;e relacionan con jorca ,
fo urrhe, etc.
Por lo que concierne a la nonna, o ,;ea a la realiza c ió n nonnal
del sistema, se cotnprueha que, aquí lamhiPn, e ntre las ,·ariantes admi t ida s por el ,;istenta. tanto d e;; d e el punto d e yjqa "i!!nific at i,·o
co mo desd e e l punto d e ,. i ~ ta formaL una ,;uel e :;er la normal, mient ras Ja, de m á~. o res u 1tan anonna le,-. o tien e n d e te rminado Ya !or
c~ tilí s tico . 1hí, es e ' id e nt e qu&lt;'. e n ca,;m; de ]o,; má s co nn tll&lt;':'. I'Omo
bra::o, árbol, cusa, nwr, un d c!cn ninado signific a do e,; " nuclea r" o
]' rincipal. nrient ra.; ]o.; d e m á,; :'Oll "latl'raks''. d e ntro d e la e,;fe r a d e
,if!:nificatlos p osi IJ les tlc eso, nomb re,; : ('Ol!lO que. e ntre filTr o ~- can ,
la primera c.• la ym·i a n te nor l!lal e n c.;pa tiol. Pero el hn·h o 111' &lt;' xis tir
l os sig nificados '· Jatl'ralc&lt;' o ,;ee11n rl ario.• 1 perm itidos por el ,-i,;te m a
pero 110 eonmncs , o cotu plc u t e nt ario~. o fijado s en dct c rtttinado~ f'ill·
pleos tradicional!':', en la norllla ) es muy illlportani e, pues e:xpli&lt;'a el
Jlwca ni ,;mo d e mtlf'hoF cambio~ ~e mánt ieo:' 1" l. dado lJlle. j u~!am en t e

&lt; .,

111

1"1

CL A.
Cf. \-.

&lt;

l' .H.LI.,IW

!'1 ' ''' -

-

Corso d:; {!lott.. l. p. 81J.
L' /0 im ologiu. Mil;ín. l91'i. p.

-

161 -

l ~H y,¡~ ,.

�J•Or lo;; s i¡!nificado~ ' ·l a te rale!i'\ las e;;fe ra s s i ¡! nifi c ati,~ as d e !o:' vano~
si¡! HO!i se e ntr cc ru ~a n y se relacionan 1 d .. p or ej., cá ndido - ' blan co'
':'in man c ha ' · '~ in c ulpa ' - inocP IIf P, por .lo cual t e n e mo~ : cá ndido 'i no ce nt e, puro , in ~e nu o ') ltl .
Y tambi é n a quí se co mpru e b a la opos ic ió n. e n la nor ma , de Yal·iantes qu e co n c~ pond e n a una única im~ a rianl c del s iste ma. E l cj e mt•lo má s claro e n es te se ntido n o;; parece e l d e los sinónimos, c uyo
e mpleo no es c a ~ i nun ca indife re nt e e n la no rma 1 en es te se ntid o
~e dice qu e en .la le n¡!ua no hay sin ón im os 1 : e n ef ec to, terco no es
l o mi smo qu e obstinado, ligar no es lo rni ;;mo que atar, permalll'ce r
no es exa c tam e nt e quedar, tom o no ti e ne los mi ~ mo s e mpl eos fJu e
t·olumtYn: d el mi ;; m o modo. se dice ¡1erro rastre ro pero no can rastrero, mi e ntras e n la ast ronomía se di ce Ca11 nra yor y no P1Yrro mavor .
Y es ta &gt;' opo5ic ion cs e n l a nonna tarnbi é n ca ra c le t·izan la s ]cn ¡!ll&lt;lS,
como muy bi e n se pu e de com proba r e n la tradu cc ión : aú, por e j.,
&lt;-' ~ notabl e ~- m e rece ría un es tudi o parti c ul a r e l caso rl e la s pare jas
de ,~ e rb o s es p a ií o les, d e rivados res pecti,·a rn e n lc del infinitivo ~- d el
Hrpino latino , a loo c ual es co rres pond e. e n cada ca:'o, un úni co Vf' rbo
e n francés ~' e n italian o 1 cf. coll currir - concursar, diferir - dilatar ,
lran sferir - trasladar, fr ente a fr. concouri r, différer, transférer; it.
r·o n corrPr r&gt;, di f fr&gt; rire, tra sferire ) .
A simi s rn o, es ev irl c nl e que no tod as la s a;;ociaciones pos ihl P:' e n
el sis te ma ( po r el lad o d el con te nido o po r· e l lado d e l a forma ) ( ~)
se dan tamhi é n e n la no r ma: consid1~ rese qu e l a labor cr ea ti va e n el
l e n l!uaje, y e n p a rti c ular la labor poé ti ca, cons is te e n gra n parle e n
•lescub rir· c ada vez nu eYa s asociaciones ;; ignifi ca tiYas ( imáge nes) o
formal es 1 rim a, aso nancia , alit e ra ci ó n. a rrn o nía i mi la tin1. e tc. 1, po~ihl es e n el s iste ma (es d e cir. vir tualm e nt e exi stent es), p e ro inédita s
e n la no rru a. E j e mplo ~ int c r c;;antes pn es te se ntid o son los d e l os
té rminos correla tivos ~· los de los antónimos. qu e no ti e nen e n la norma e mpl eo~ co rrc lati1·os o rx a c tam e nt e co ntrarios, como podrían tener desde e l punto d e ,·ista d el s is te m a: as í, una pieza e n que se
co m e se ll a ma ro medor, pe ro 1ma pie za en qu e se beb e no se ll a ma
Úl' b edor: a origen oSf·uro corrrsponrl c normalm e nte origl'n ilu slrl',
más hien que o rigen claro: los co ntrari os normales de imfllacal)lc,
i m[lertur bable, impa sible no son ¡¡fa cable, fl l' rturbabi P, flasibl e: ]o
c-ontrario de una muchacha imposibll' n o e~ una mu chacha ¡wsible;
a un hombrr&gt; bien no co l'l' e~ pond e 1111 hombre mal y a una pr·e¡! unl a
eom o "¿Va mos? "' oe pu e d e co ntes tar "B ir•n"' ( s í l pe ro no " M~al " l no ) .
Y Yi CC' ,~e rs a. a l ¡uu1 blan co se opo ne e l pan n egro, que no I'S n e~ r o ,
Y al agua sa la da e l agua dulce, que et', ;. impl c ru e nle no-salarla ( :;) . Se
trata oiempre rl e opo~icionrs e n la norma , que ca racterizan l os idio11¡
E n n11 cs 1ro anúli , i, d e l a l c n ¡: u a d e Io n 11arllll ( co m. r il . ) . he mo ' i ncli ~
t·ado un a se ri e d e r ambi os sc mán tir os d e ese tip o rea li zados por el poeta: ca mbi os l egí t imo s e int e li gibl es d es d e e l punto de ,·i, ta d el ~ i s t ema, p e ro in ;ólit o s
de;dc e l punto de vi sta d e la n o rm a.
1"1
Cf. C J. C . PP~ 211-213.
1~)
C f. \ . P r ~A:" r - Ob. cit .. p . l 7H.

-

]62 -

1

�ma s a qu e pe rteneee n : aú. nu es tro vi no tint o e~ rojo e n italiano ( t"ino
rosso ) y neJ!,rO e n ~erv io-er oa t a ( rr n o v ino } 1 1 ) .
H e m os eomprobad o. pu es, que en todos los ea mpos, en todas la s
func ion es que se pu e J c n comid erar e n el l e n ¡!uaj e, es pos ible y n efes ario di 5tin¡!uir Jos d os as p ec tos d e n or ma y sist e ma, para una co mpre ns ión m ás í ntima de los h ech os lin ¡! iiísti cos : o. m ejor. qu e ., al l ado
&lt;le! sist PIIHt f un cional, ha y qu e di stin¡!uir l a rea li::a c ión n o rmal, o sea
1• n g rado infe rior d e abs tra cc ió n . qu e ta mbi é n eara c te r·iza la s l en~ ua s. En efec to. si al s istema fonoló¡!i co de nna lengua corresponde,
¡!rosso m od o. lo qu e Sweet llamaba broad tran :;cripti n n 1 transcripc ió n fo né ti ca amplia ), es im ludahl e qu e és ta n o a¡!o ta la J escrip c!ón
f ó ni ea d e la lc n¡!lla mi s m a, que prese nta siempre. co m o ca ra c te .-ísticas ge nerales y no accew ria s y es porádi cas, tambi é n h ech o;; co mprol,aLl es sól o e n una IIIIITO II ' tra11 srri¡Jiio n 1transc rip c ió n es trec ha l . Se
oh se r va asi rni s mo que l ns forma s id eal e,- qu e se atribu,·e n al siste ma
~P re alizan d e la mi sma man e ra aun c uando no ti e ne n ,·a l o r fun c ion al
1 as í, por ej .. e n 1111a l engu a co mo l a la tina, l os c asos d esin en c ial es
suhsisten tambi é n ah í donde l a funci ón se indi ca sufici e nt e me nte m ediante prepos ic io n es) : qu e l as Ya r ia n tci' facultatiYa s d e r e alización
no son tales des de el punto d e v ista d e la norma , qu e r e qui er e rlete rrninarla s r ealiza ci on es; qu e la s variant es comhinatoria s n or m a l e~, a un
c n el cam p o fónico 1 do nu e aparentem en te te nd r·ía n aspec to d e " nec·es id a d " física u Ol' f!:á ni ca ) , di stan mucho d e ser id é nti cas e n l as
va rias l en ¡!uas; y qu e, finalm e nte, e n e l campo d e la n o rma s ur!-!en
o posic ion es sec undaria s ohli¡!atoria s. qu e no co rrespond e n a oposi&lt;:Íon es frmcional es del sis tem a, p er o qu e . !'in e mbargo. constitu ye n
ra sgos gen eral es e indi spcnsahl es d e la le ngua co n s id e r ad a .
La norma pu e d e coinc idir apare nt e m e nte co n e l siste ma 1 cuando
e) s is tema ofrece una 1íni ca, p os ibilid ad ), as í como la r ealiza ción indiv idual pued e coin ci dir con la n o rma . 1w ro es to no si gnifi c a qu e pu ed e de jarse de di stin g uir los dos con cept o;:. qu e !'e r efi e re n a distintos
}'lanos de ab s tra cci ón . Sin e nrhargo, la distinción adquiere evid e n c ia
sob re tod o ahí dond e el s iste m a admit e m ás var iant es el e r ealiz ación ,
&lt;;pare nte m e nt e fac ultati vas, com o e n el ca~o d e la s voca l eo e y o en
es paiíol, d el plural d e l os no rnhrcs f e nr e nin o~ e n nnu a no. o d e l a
r e dupli caci ó n y r ep e ti c ión m e diata , fe n ó m e n o~ que ta nt a imp or tan•·ia t ie ne n en la es tru c tura d e la,- l e n ¡!ua - t11r ca,- 1 ~ ).
Aclaramos ade más que n o oe t r·at a d e l a 11 orma e n el sentido
&lt;'Or ri e nte, es tabl ecida o impu es ta se~ ún c rit e ri o~ de co rrecció n ~- de
Yalorac ión subj e tiva d c lo cx prc5&lt;Hlo, sin o de la n o rma ohj c tivarn en tc
t·o mprobahl e en una lc n¡! L!a . l a norma qu e SC¡!ll imo ~ n eccsa riam e n tp
po r oe r mi e mbros d e un a con nrnid ad lin ¡! iií,; tica y no aqu ella se¡! tÍn
la cu al se re co noce qu e " hahlan1os bi e n ·' o de rn ancra cjcm plar. en
la r ni~ ma co munidad. A 1 co nrprol1ar l a norm a a qnc no~ rcferimo,o,
( 1 1 En c r na la 'e o p o n t' lamhi é n e l 'café n e~ r o ' ( cr n a kar11 ) . eo dee ir p ur o.
al ' ca fé blan co ' ( bijela knt·a) . qu e e' e l ' café ron ]ec·he·.
Cf. J. OE.'\Y - S tru cture d e /11 lonf!u e turqu e . en C on{éreu ces d e l' ln s·
( :!)
tit u t d e Lillf!llistique de I'U11 i rersit é d e Pnri s. lX, 1949. pp. 17-51.

-

163 -

�·¡
~e comprueba cÓ1110 se dicP y no se indica có111o se debe d Pcir: lo ~
conceptos que, con r es pec to a e lla , se oponen son nor111al y anormal,
y no correcto e in correcto . El h ec ho d e qu e las dos normas pu e il e n
co in cidir no no" inte resa aquí: ca he , sin C1nbargo. se iíalar qu e mudJas veces no coinciden , dado qu e la " norma normal" se adelanta a
la " norma correct a " . es 5Íclllpre prece dente a Sll propia co dificac ión .

6. Trataremos a hora d e colocar l os concPptos que lw!llos di~­
tinp:uido e n una Yi;;ión coh e re ut e ~- unitaria d e l l c n ¡w aj c CO liJO actiYidad c rea dora .
E n e l lenguaje como actividad - incluyendo los fac tore.• qu e lo
co n~li c ionan n ece,; ariamente , p ero excluyendo e l a;;pec to puram e nt e
fis ico-fi siológi co y. por e l mom e nto. tambi é n la ~ d e te rminacio nes W·
cial es- di sti n guimos. e n prim e r lugar, un a;;pecto ps ír¡uico ( len guai''
lJirtual ) y un asp ec to propia!ll enlf' lin g iiístico ( hablar concre!o, len¡;uajP realizado ).
En el a;;pecto psiq nico. a nt er ior a l a!'lo lingiií,;tico CO IHT&lt;'ta nie nl &lt;'
reg is trahlc, di stingui!llo;; el saber que es co nd ic ión d e l hahlar.. e,.;
dec ir, e·l an'r vo lin gii íslico (S¡Jrar hlwsit::, ). ~- el iiii¡JUiso e xprPs ivo, o
se a la intuición p a rti c ular q ue r e quiere expr&lt;';;ión con cre ta , mater ial
: c f. e l habla ile Scch ehaye, D evo to, Brn ndal l. D P p or ~í, e,; te últim o
co n ce pto no es un concepto propiatn e n te lingiiÍ:3l ico - aunque intf't·esc
t' n la lingüís ti ca ~- atmqu e pu c~1a ll t&gt; garse a ¡:.¡ por m e dio d e la liu ;.:iiística- - s ino p ,; ico! óg ico : pt&gt;•·tenece a la IHÍ ro logí a. r no :"Ólo a la
l '"i co logía del le nguaje, si no a la p :' icología d e la expre, ión en ;.-:e Heral. A la psicol ogía dPl l e n;.-:uaje pt&gt;r ie nect&gt;. e n cambio. el S¡;ra r h ·
l,esilz, qu e s ie 111pre e,- i11di\·idual ~ - ' ocia! al misn1o tiempo 1 darlo qu e
,,r: co nstitll\·e e n el in rl iYid uo w hre la ba ,-e d t&gt; l a memoria d e lo~
;1ctos lin g iiístieos por él ex p e rim e ntad o,- &lt;' 11 la com 11nidad . como halda nte y como o~ e nte 1, pero que pue d e co mprob a rse en un indi\·idu o
( S¡;ra c hbPsÍt::; individuo!, d. el 2'-' f'O n ce pto d e "' !ea~ua' ' e n W. Porz ig 1 o e n llll gnqw d e indi\-iíluo" ( SI'rac hb Psit ::; social ) . Es t&lt;' últim o
puede consitlt&gt;rarst&gt; como ''llnia de acen·os 1i n;r ii ¡,.t i co~ inri i\·i el na !!'s o.
Jnejol', co mo ;;.i~tema de los a;;pecto,; conmn es eom pro balde;; e n ta les
ace tT OS 1 d. la '·l e ngua '' social precedente al h abla indi\·irlnal. e n
la conce ¡wió n d e d e Satl5su rc. Balh-. Gardin e r. Porzi12· \- t amhit:ll
.1 espen,en , 3 1.
El hablar CO!H-rcto p n Ptlc. a ,q¡ ycz. co n,-iderarsc &lt;'11 i' ll realidad
in m ediata, COillO rtcto !ingiiístico, o con10 su ma d e a!'los lin g iiístieos
reg: istrados 1cf. e l habla \- la kn~ua d e Penttila, el h ab ia d e fórmula
1
l'
1'' ... de de Saus,-m·c, el "'p rodu c to lin gü ís1ico" d e Biihler.
~-1 pri111Cr co n ce pt o de " l e ng ua'' e n \'\-. Porzig 1, qu e llamar&lt;'tnos lll n l e 7 ial lingüístico. Sob re la h ase de l os a c tos lingiií;; ti co;; co n c reto~ , se
co ns litu\·e como a bstracción 1d . Hulllholdt , Pa ul. ]e,;pc r;;en. C 1·oce.
Berloni 1, colllo sist e ma rl l' isoglosa s 1asp e cto,; co lllun e" co mprohados
e n los ac tos co ns id e rado" l . el co nce pt o de lengu a, c u,·a forrnula r ión

+ +

-

16-t -

�Jllá' clara y co h e re nt e en e:' te sentido ha s ido dada . se¡!ún nosotros,
po r Vittore Pisa n i ( 1 l.
T enemos, por co n ~ if!U ie nt e, el esquema:
L e ngu a j e ,-it·tual
1 a ~ p ec to

Lenguaje r e alizado
1 asp ec to

p s íqui co )

lin giiísti co 1

Acto lin g üístico

Aceryo lin g. wc ial

f

1

Materia l

Acen·o lin g. indi vidual

Impul so

exprc~ i,· o

lin~iií s ti co

1 Lengua: s i,; te ma d e isogl osas

E l té rm : no le11¡nwje nontlna. puco:. un conecp to qu e .. para noso tros. se identifica co n e l hablar con creto. es decir. co n la ac ti,·irl ad
lingiiística , dad o que e l asp ecto púqui eo lJUe aparece e n el esq ue m a
no es si n o lenguaj e YÍrtuaL o se a, por un lado. me moria es tra t ificada ,
;;c ncralizada y formalizada de a c tos lin giiis ti eos re ales y, pot· otro
]&lt;J do. co ndi ció n y posibilidad d e un nuevo h a blar con c re to. P e r o n o
'cm os ningún obs tá cld o para que se e mpl ee lenguajC' eo mo té rmin o
~~ cncral p:ua indi car e l co njunto d e co n ce pt os hablar - acl'rvo lingiiís tiro - lengua , ;: i se t ie ne s ie mpre pre,;ente que se trata. e n último
.máli;ois, del mi~mo fenóm e no ronside t·ado desd e tre;: pun ios de vista
distintos - 1 1 en ~u re alidad co nc reta : 21 e n s u ,-irtualidad y como
¡·o ndieión. co m o ·'s uhst rato", del hahlat· co nc reto: 31 co mo abstra cción
r¡ nc se es tru c tura so bre la hase de l os actos lin g üísti cos co ncre tos- y
que la len gu a se co mpru e ba só lo e n e l h a blar 1~ ).
A hora. poniéndonos d es de e l punto de v i,; ta d e un acto lin giiístico eoncrcto. pod e mos co nsid e rar un co n ce pto d e .l e n ¡!lta qu e comprenderá e n una iso¡! lo;:a ese mi smo acto, p ero también una " l e n gua
a nt erior", sis tema establ eci d o, en la mi sma co munidad . ~ob r e la hase
de los ac tos lingiiísti cos JH·ece d e nt es al ac to e n q ue n os coloca mos:
el ~iHe ma en que se e n c ue ntran los m od e los de ese mi s mo acto. o
fre nt e al cu al el ac to se co nstituYe co mo inn o,·ación. E se con cep to
&amp;

1 1 1 Cf. \ .. Pt S.\ !\ 1 -· La /in gu a e la .&lt; 11 a .&lt;toria. a hora e n Lin¡wistica gen era le e indeuropea , '.Vlilán. 19-1 7, pp. 9-1 9.
Cabe se iinlar, ; in em ba rgo. que la di stin ció n en t re l en gua ) l en guaje
( J)
puede hneene e n es te ,e ntid o e n español , ro mo e n fran ('é, (lan gu e-lan gage ) , en
italiano ( /in glUJ·lin gua ggin ) . e n po rtu gués ( lín {! tlft·f i nguage nl) o e n rurnano ( linl b{¡- limbaj ) . pero no "e puede hace r ta n n e ta m e nt e en in gl és o alemá n. d onde
un único término 1lan¡wage. Sprache ) de i'i¡r n n loi' do, •·oncepto i' .

-- 165 -

�d e " l e n gua a n te r io r·· e ~ tnur i l!lpo r ta n te, porc1 ue c orrc ~ ponrl e, jus tame nte, a una r e al idad h i,;tó ri c a co n t inuada por e l nu c \·o ac to cons ide r ado. al cu a &lt;lro e n qu e ~e r-eal iza co m o ha hl ar una nueva intu ic ió n
i nd i\·idual e in ~ d i ta: e~ un conce pto li n ¡.!; ÜÍstico, por co m ti tuirse d e~ rl e
u n pun to de vista est r· ic tamc n tc lin¡.!;iiísti co, p e ro, p or su con teni do,
co in ci de p rác tic ant e n te 1 po r lo m e nos e n ;:! r a n pa r te l. e n e l ind iYid uo
o e n el g rup o de inrli\·id uos con s id e ra dos, co n el co ncepto p síq u ico
o psíq ui co-;;oc ia l d e ' ·sab e r"' o '' ace rvo lin p:iiís t ico " . A quí ta m bié n se
t ra ta de m o d o ~ di,;t intos de e nca ra r l os mis m os ob j e tos m ás hie n qu e
de oh j e to~ di stint os : por n n l a d o, se el abora un a ge n era liza c ió n .;;ob re
l a hase rl e f e nó m e no;; co nc re to;; : por e l o tro, se co ns id e ra l a mi s m a
;_!e ne ra li zaci ó n co mo ~a h e r de po s ita rl o e n la nt e mo ri a rle un o o m ás
i ndi viduos. Pero, por eso rni s llt O, el co nce pto d e "a cr r·vo lin p: liístico'"
resulta s upe rflu o e n l a lin p:ii ís ti ca, qu e est ru c tu ra w s ai J;; t racc io nes
t•xclus in lm c n te f.o ln·e la h ase d e h e ch os con c re ta m e nte. dir ía mos " f í~ic am e nt e", re gist rado;; ~- n o so bre Yirtu a lid a d es o co n j unt os rle re p r ese nt acio n es inim· es t i p:a bl e ~ c-o n m e di os g lo to lóg icos.
So bre l a hase del mi s ru o h a blar co ncr e to, úni ca realid a d in vesti p:a hl e rl e l l e ng ua je. han d e e l a b o rarse, seg ún nosotros, los co nce p tos
de norm a y sis t PIIUt , m e di a nt e una \'i:; ión re trospe c ti va qu e te n p:a e n
u re nta las r e la c i o n e ~ e n t re los ac tos lin gliísti cos co ns ide rad os y sus
m odel os. E n e fecto. lo;; a c- tos lin g üís ti cos so n a c tos de c rea c ió n in é d ita. p o r corres p o nd e r a i n t uicio n es iné dit as, pe ro son al mi s r11o ti e mpo
- po r la mi s ma co ndic ión ese n c ial de l l e nl!u a j e. q ue es la comuni• a c ió n- a c tos de re-cr·eaC'ió n : no ~ o n Ín Ye n c io nes ex novo y to ta lm e nt e arbitra rias de l indi viduo hablant e, s in o q ue se es t n 1ct ura n sob re m o de l os pr·e ce de n tes, q ue l os nu e \·os ac- tos co nti e ne n y al mi ;; m o
ti e mp o supe ra n . E.- de c ir q ue e l ha bla n te utiliza , p ara l a expres ión
d e su ~ intui cio nes iné d i tas, m o d e los, fo rm as id e ales q ue e n c ue ntra e n
lo q ue llan ra m o,; ··!c- n ¡r na an te ri o r"' ( s i ~ t e m a precede nte de ac tos lin¡..:l.iísti cosl . U , e a qu e el ind i\·id uo c re a ~ 1 1 ex pres ión e n un a l e n ¡! ua ,
ha h la n na l e n p: ua. rea l iza co nnf'ta rne nt e e n s11 h ab l a r m o l d es. es tru clnras, d e l a le np:u a d e su comuni dad . E n un pri m e r ¡rrado d e forma liza ci ó n . e~a~ e,;: tr uc tu ra s so n ;:Ím p ic nlf'ntc no rm ales ~- tr a dicio n ¡¡ le" e n
la com u nidad .. co nstit uye n lo r¡u e ll ama m os non na : pero. e n un pl a no
d e a i J ~ t r a f-e i ó n más a lto, se d e;:p re nde n de el las m i-n1 u,; una se ri e d e
de m e nt os esen c- iales e indi~p e !l s ahl es , d e o p os ic ion es f u nci on a les : lo
que llam a u1 o" si s te111 a. Pe ro IW rll lfl y sis t ¡• m n no ~o n eo ncC' pt o,; a p ri o r i
•¡u e n oso tro;;; a pl ic-a tii OS al h ab l a r. sin o fo rn ras q ue ;:e m a nifi est an C' ll
e l hahlar m is n1o : r e l ca min o p ara ll ega r a ell o;; e;; el C' alllin o que sal e
del hah l ar co ncre to ~, proced e por me oli o d e abstr ac-c ion es ,;urc• i,·a;:.
r el a c io n a n do el h a ld ar. los ac tos l in ¡r iiís ti co;; co n creto•. c-o n sus lii O·
tlelos, es dec ir. co n un h ahlar a n ter io r, con s tit u íd o, m e d ia nt e o tro
proceso d e fo rm aliza c ió n. c 11 ~is l e ma d e isop:lo,;a,;. Ya le de e ir· qu e e l
s i st f' m a :; la norm a 11 0 ~011 re-a litl a d e,; a u tó no mas y opues ta;: al halda r
~- tampoco ··a,; pcdo;: d el h ab la r"", qu e es un a r·ea lidarl u n ita ri a ~, h omop:é n c a. :' in o for m as q ue :'t' C011 lpru c ban e n el mi ,; nr o h abla r. a b;:-

166 --

�.,

tracciones que ;;e elaboran sobre la hase de la actiYidacl lin güística
co nc reta, en relación con los modelos que ella utiliza.
Nues tra concepción podría representarse ;!ráficatue n te mediante
el siguiente esquema:

A

B
Hablar

b

a
::\orma

a·

b'

Sistema

e'

e

1

1

1

d'
1

e

d

D

El cuadrado mayor A -B -C-D r e prese nta e l hablar e tnpirícam en te
co mprobado III'irlr liches S prechen, Gespriich), es decir , los actos lin ,:;iiísticos concre tamente re ;!istrado,- en e l momento !llis mo .-le su
1•rorln eció n.
El c uadrado inlermerlio a-b-c-d repr e~e nta el prim e r grado d e
abstracc ión , es decir, la norma ( Sprachnorm 1, que conti e ne sólo lo
c1ue e n el hablar concreto es repetición de modelos anteriort's. Vale
decir que la operat::ión abstractiYa r1ue se cumple al pasar de A -B-C-D
a a-b-c-d Ílllplica la elimina ción de todo lo qu e en el hahlar es aspecto
totalme n te in é dito, Yarian te individuaL ocasio nal o mom entánea, conf elTándose sól o los aspectos cou1unes qu e se comprueban e n Jos actos
ling:iií:' ticos con,-iderados r e n ,;us modelos.
El cuadrado menor a' -b' -c' -d' re¡n·e,-e n ta e l segundo ¡1ra1lo de abstracción o formaliza ción , es decir, e l sistema ISprachsysteml , r1ue contiene só lo lo que en la 11onn!l es forma indi spem ahle, oposición func ional , l1abi éndose eliminado por la nuc,·a operación ahstractiva todo
lo fJliC en la norma e,; simple cost u m hre, simple trarlición constante,
elemento común en todo e l hahlar de la co munidad considet·ada , p ero
ein valor funciona L o sea, e n último análi~is. una e•pec ie d e "aco mpaliamicnto" ~ icmprc prcscn lc en e l h a hlal'. pero ine,: c11cial por lo
r¡ ue ataüe a l as oposicioncs si¡1ni ficatiYas fundamcntal es qu e asc¡!:uran
~u funcionamien to como in,;trumento CO;!nOsc iti\·o Y de COlll unic ació n.
-

ló7 - -

�V ale d ecir qu e, pa sando de la norma al s iste m a, se elimina tod o l o
r¡ue es " yariant e facu ltativa" nonnal o ' \ ·a riant c co mbinatoria '·, con·
~e rvándo se sólo lo qu e es " fun c ionalm e nt e pe rtin e nte" .
Ahora , al es tabl ece r e l con cepto de " norma " se ef ec túa una dobl e
a bs tracci ó n, dad o qu e, por un lado, se elimina todo lo qu e es puram e n te suhj e ti,·o, Ot- i~inalidad ex presiv a d el indi,·iduo 1e n 1-!ener·al y
e n e l m o me nt o co nsid e rado 1, y, por o tro lado, se abstrae una norma
úni ca, ~e n e ra l e n la co munidad: e n re alidad Ia norma es variable,
~egún los lími tes y l a índole d e la comunid a d co nsid erada. A de m ás, s i
se cons id eran Jos actos lingi:iís ti cos d e un solo individuo. ha y qne .introdu c ir· e n e l es qu e ma , entre los límites de l hahlar y los d e la norma
social , un campo inte rm e dio corres po ndi e nt e a la norma indiv idual,
es decir·. un ca mpo qu e co mpre nda todo lo que es re p e tición , el e m e nt o
cons&lt;an te e n e·l hablar de l individuo rni s mo, e liminándose só lo lo
puram e n te ocas iona l ~- momentáneo. lo qu e. ha sta des d e el punto de
,-isla de l indi,·idu o co nsiderado. e:' or i~in a lid a d expresiYa absoluta ,
ele m ent o tota lm en te inédito.
Si identificamo~ e l hablar co n e l habla ( RPdr'), todo e l l e n guaje
co n;;id era do co rn o act i,·idad conc re ta es ha bla : p er o. en se n ti Jo rest ri ct i,·o. po d e mos llam a r· hPr hos d e h abla lo qu e se e limina en la
ilh s tracci ó n qu e se cumple a l pasa r d e lo,; actos lin~iií sticos conc re tos
a la norm a indi,·idual y. respeeti,·anrcnte, h echos rf p norma i11dividual,
hPchos de norma 80cial, lo que se elimina e n las dos formalizaciones
:'li Cesivas.

Co loc&lt;índonos d es de el punto de ,-ista d e Jos a c tos lin ~ iií s ti cos
con c re to,;, pod e m o;: d eci r que d h ablar contie ne to ·los esm• h ec hos,
~- ade más e l sisle m a, dado que norma i ndividual, n or ma socia l y sislt'TIW no ,-on s in o di st int os g: r·ado~ de formalizac-ión d e l hablar mi ~ mo ;
t1el mi smo rnorlo . la norm a individua./ co nti e ne la n orma socia l ~- e l
SÍs'enw , ~- la n orm a sorial conti e n e e l sis t f' ma .
Co locá nd o n o~, e n ca rnbio, en el ~ i s t e nra , po ll e m os co n ~ id e rar l a~
dos n o rm as ~· el h abl a r co ncreto co mo g: rad os i'HCei' i,·os d e rPaliz ución
del mi smo. E l si.stenrr1 se prese nta , e n efecto, desde este punt o d e vis ta ,
com o una e ntidad abstracta, " una re d d e funciones" que se realiz a
e n for·ma s soc ia les determinadas ,. más o me nos co n ~. tantes. las c uales
('Onst i tu ye n 11n sistt&gt; 111a dr rNJii:::acion r8 n ornwles, tambié n ahs traclo
( norma ), c¡tw ,;e realiz a a su Yez e n nor mtts individu a.!t&gt;s, como és tas
se r eal izan e n la infinita va ri edad y mult i p 1ieirlad d e la actividad
]in¡!iiís ti ca co n creta . Y. dado qu e lo" co n ce ptos d e norma sorial y
11orma indiv idual no so n n ecesari a m e nt e sHce,. ivos 1 e n efec to, d esde
e l comi e n zo podcmoi' co nsid erar actos Jin f! iií;; ti cos p ert e necientes a
má s individu os), p ode rn os decir que e l siste ma es un conjunt o de opos ieiones fun cio nal es; l a norma es la r e ali zac ió n colectiva d el s iste ma.
que co nti e ne el s iste ma mi sm o v, aden rús, l o;; e le mentos fun c io nalmente " no-pe rtine ntes" pero not·;nal es e n el hahl a r de una eo nnrnidad; e l lwblar 1 o, si se qui e re. habla 1 e:; la real iza ción individual eon cre ta d e la norma. qu e co nti e ne la no rm a mi sma ,-. además. la
o ri ginali dad ex pres iYa d e los indiYiduos habl a nt es.

-- ló8 ·-

�•

~

El sist ema es siste ma de posibiliclades. de coo rdinadas que indin
ca los caminos abi e rtos y los caminos ce rrados : pued e con siderarse
como co njunto de imposiciones, pe ro también , y quizás m ejor, co mo
c.:onjunto d e lib e rtad es. pu es to que admi te infinit as r ealizaciones y
sólo exige qu e no se af ec ten .l as condi c iones fun cionales del instrum e nto lin giiís ti co : más bi e n qu e " impe rati va", su índol e es consultiva.
Si se nos p e rmit e un a analogía. diríam os que el s iste ma no se impone
a l hablant e m ás d e l o que la teJa y los colores se impone n al pint or :
e l pintor no pu ed e sali rse de la te la y n o pu e d e e mpl e ar col ores que
no ti e ne, pe ro. d e ntro d e los límit es el e la te la y e n el e mpl eo el e
los col o res qu e po&gt;ce. su lih e rtad expreE' iYa es absoluta. Podríamos
d ec ir. pu e&gt; . qu e, rná;; hi e n qu e inrpon e rse al individuo, e l s iste m a se
l e ofrece. proporcionándol e los m e dios para s u expresión in é dita, pe ro
a l mi ~ mo ti e mpo co rnpre nsihl e para los qu e utilizan el mi smo s iste m a.
Lo (jU e. e n cambio. se impon e al indi vidu o, limita ndo su libe rtad expres iYa y co mprimi e ndo las p os ibili dad es ofrec idas p or el
"i stc ma de ntro d el marco fijad o p or la ;; realiza c ion es tr a dicional e;; . es
la normo. La norma e.•. e n e fec to, un s is tema d e r ealiza c io ne;; oh li~~ ada !' . d e irnposicion c:' soc iales ~- c ultural es, y ,-,n ía seg ún l a co muni dad. D e n! ro d e la 111 i;; ma co nru nielad 1i n!!ii íst ica na cio na 1 v d e ntro
del mi s mo ~ i qe m a fun c ional , pu e den co m1)1'~harse varias no rr;ws i le n!:! Uaje f am il iar. le ngu aje popular. le n!!ua lit era ria . l e n guaj e el evn do,
lenguaj e Yulg&lt;H. etc. L di ;; tintns ~ obre todo po r lo qu e co nci e rn e nl
,-oca h tllari o, pero a nt e nud o tambi é n e n la ;; fo rrn a&gt; ¡_!: ranraticaks y
e n !a pronun c iación: aú e.l !' ucco ti e ne una pronuncia c ió n lit e ra ri a
,- e )c ,·a da ~ - una pronu nciaeión u!' u al y co rri e nte : ~- e n e l mi s m o Río
ele l a P lata IHI\- todaYía quien co ns id e ra co mo norma de l h a hl at· ele,-ado 1 di sc ur:'o,; sol e nrn e;;. l ecc iones unin~ r s itari a:', Ptc. 1 la pronunc iaeió n cas tPll a na de ce, ci, :::, 11, y.
El ~iste n w. en ca mhio. au n ro n s titu~· e ndo la forma id eal l of!rada
po r la ac ti Yidad lin¡!: iií;: tica d e un a co munidad a Lnn·és d P s u hi stor ia,
aparece d e cierta man e ra co m o autónorno 1 cf. d e Sa u,;s urc, Bal l v) y
"eparado d e ,u u&gt;o , dado que lo qu e se e mpl ea e n e l hah h r no es
¡•r·op ia ~- direc tam e nt e e l siste 11ra. s in o fo rm as ca da yez nueYas q ue
e n el s is tema c ncne ntr an sól o s u co ndi c ió n, s u mold e ideal.
La labor es piritual de] individuo hablant e con siste. justame nt e,
a pli ca c ió n o ri f!ina l d el s it"t e rn a. d e ntro y fuera d e lo permitido
la
n
e
po r la norma. ~- la labor es piri t u a l d e una eo munid a d se manifi esta
Pn la n orma m i~ ma .. mi e ntras e l si,;tcma e!' al¡_!:o co m o e l lu ¡_!:a r dond e
oc urre n la norma Y e l h ab l a r co nc re to.
En su aeti,-idad lin gü ísti ca. e l individuo conoce o no co noce la
no rm a y ti e ne ma yo r o m e nor co ncien c ia del s i;; te ma . Al no co noce r
la no rm a. se f! UÍ &lt;'l por el sistema , pudi e nd o es tar o no est ar de a cue rd o
co n la norm a ( creació11 analógica ) ; co n oeié nd o la, pu e d e r ep e tirl a
dentro de límit e;: más o m e n os m odes tos d e expres iYid acl o rec h aza rla de lib e radam e nt e e ir m ás a llá d e e ll a. aprovechando las
po~ibilidad es que le pone a di sposic ió n el sistema. Los ¡r ra nd es cr e adore, dP le n¡ru a - co mo Dant e. Qu eYe do. Ce tTa nt e,; . Gó ngo ra . S ha kes-

169 --

�p~are, Pu s kin r·o mpe n co n;:eie nt e ment e la norma 1 qu e e~ alf!o co m o
el " gu s to de la t-poca'· e n el a1·te 1 y. :'o bre todo. utili t~a n y rea lizan
•' n el grado rná;; a lt o la;: pos ibilidad es d e l sistema: no f'S un a para d oja.
11i un a fra se h ec h a, d ec ir qu e un g ran poe ta " h a utilizado to tl as la~
posibilida des qu e le ofrecía la le ngua··. E n este ;:entitl o, pod e mos re pet ir con C r·oce qu e. e n realidad , no apre nde m os una l e ngua , si no
qu e apre nd emos a c rea r e n una l e n g ua. es decir que apre nd e mos
las normas qu e guían la creac ió n e n un a l e ngua, apre nd e rn os a co noce r la s direc ti,·a,-, las f l ec ha ~ indi c adora~. d e l siste m a y ]o, elementos
que e l s i ~ t c ma n os ¡Hoporc iona co m o mohl e,; para nu e~ tra expr·es ión
inédita .

.En la di stin c ión que h c mo ,; es tablecid o e ntre sisll' nut ~- norma,
Ir e mos co nse rTado siemp re la r·e.laf' ión co n e l hablar concreto, f'On
Ja su s tan c ia fóni ca del le nguaje, pre,;e nt c d e aig:una man e ra ha;;ta e n
las funcion es más inm e diatament e formal e;:. co 11ro las ;.; intá ct ica,;. E 5
posibl e, sin e nrh a rgo, llega r· a un a ab strac&lt;: ió n rnás ullá de l s istema,
i g norando totalnrcnte la s ustancia fónica: una abstra cc ión que podríamos llamar, con un té r·mino lrj el m slevia n o. esq u Pnw : e n e l esquema nos quetlaríarno s co n la s (un c ion es pura s, con re lac ion es al¡.::éb ri cas d e " ca ntidad es Yacías". despreoc upándonos totalmente de
t·ó mo esas funciones se exnresan foncmúti ca y nt or fe múti cam e ute, eE.
decir, d e los e le me ntos fón-icos qu e la le ngua ~ omiderarla utiliza para
&lt;. xpresa r las opos icion es que con5 liture n su ;: is te rna . ::\o ig noramos la
1-! ran iurporlanc ia teór ica que puede tener ese ('Once pto, ha sta para
la com pre n s ión má s íntima de los fe nóme n os lingiiíst icos gen e ra le,;.
Pe r·o, IIIU Y probable m e nte, esa s in c1·onia pura e int e¡r ral nos ll evaría
compl e tam e nt e fu e ra de la hi storia , y co n eso mi s mo fuera del ca mp o
d el l e nguaj e ( y d e la lingi.iística). tr an~fon nantlo nu es tra inves tigación
e n es tudio df' la " mentalidad de los pue blos", de una "forma inte rio1·"
lógica más hien fJU e ¡rlotológi ca. La ab stracc ión resulta ría pml Ht h l em e nte inaplic ab l e en la lin ¡r iiísti ca histórica, que no pu e de i¡rnorar ni
l a su s laneia fóni c a ni la rela c ión e ntr·e los. si¡rnos lin giiísí icos y la s
cosas d esignada s, p e ro tendría. s in e rn har¡ro, ut i 1idad e n la llama da
" g r amática gene ral " r e n la co mparac ión e; tru clural e ntre la s le n guas.
dado que s us mold es podrían aplicar·sc a má s rl(' una l e ngu a 1 así. tilla
g ramática c;; qu e m úti ca h únga r a co incidiría e n ¡r ran parte con un a
g ram á tica es cptemática turca y un a gramáti ca r umana f'oin c i(lii"Ía en
muchos pun to~ con una g ramát ica albane;:a l .
P e ro. dejando de bdo e;;te último co nce pt o de esq ue ma, ;.nr ál
puede se r. a l a lu t~ de la" di , tincion es e,tab le cidas. la ~olucióu de las
d ificultad es que impli ca la o po,;ició n en tre le n gua r habla? ;\o~ paJ ece que la d ist in c ión e ntre sis t ema , I!Or m as y l111hiar soluc io na to
talmente dic lra .• dif icultad es. p o n iendo tl c mallifie,-to la CO II H'llcionali d ad
de los crit er ios en qu e se ha,;a la m u~ tli ~c utitla o po,;i!"ión.
E n efecto. tenemos cuatro COJH'C pto, funda llr c nt a!e,:
l. Sis/t'lll't - :2 . .Yomllt - 3 . .Yo rma indil•idual - -1. llablar
COIICri' I O.

- 1-:-o -

\

�A lo;; pa~aje s e ntre l os Yarios planos d e abstracció n, corresponrle n , a d emá s, tres conce p to;; sec un da ri os: a 1 hechos de habla : b ) lz l' chos de norma individua l : e 1 h er!ws de norma social.
Por co miguicnte :
] 1 Si la oposición ~e es tahlece e ntre sist l' ma y realización, l a
fpngua compre nd e ;;ó lo e l sis te m a, y e l lwbln todos los de m ás con ceptos, abarcando va t·ios gntdos de abs tracci ón ( norma s socia l es e
indi v iduales 1 y el plano concreto del ha blar .
2 1 Si la opo ~ i c ión se es tablece e ntre concreto y abstra cto, el
habla co incide con e l hablar, y la lengua co mprende todos los de más
con ceptos prin ci pa l es, aba rcand o varios g rad os d e ab stracción ( normas y siste ma ), que, s in e mbargo, se m an if ies tan concr e tamente en
el hablar.
3 ) Si la opo,; ic ión se es tablece e ntre social e individual, la lengua
co mpre nd e el sis tPIIta y la norma, y el habla aba rca l a norma individual y el hablar concreto, conteniendo, sin e mbat·go, l os otros dos
co ncep tos.
4 1 Si la oposición se es tabl ece e ntre novedad u originalidad
e . ~:prlc'siva y repetición, el habla co mpre nd e ex clu sivam ent e l os h echos d e habla ( a ), y la lengua todos los d e m ás con ce ptos, in clu sive
los aspe ctos s iste máti cos y normales d el hablar 1 1 ).
Torio es t o~ si. po r un lado, ada ra Ja s di,·e r ge nria s e ntre l o~ vari os concepto s d e len gua. por e l ot ro n o s a!'on se ja e vita r ( o. por l o m e n os, u sar co n cir cun sp eeci ón l, e n e l ra mp o d el a n ál isis del hablar. un tér mino tan ambiguo y que
'e pres ta a tan tas co nftbion es. En e fe ct o. e l eo n ce pt o de len gua no e ncu e ntra
su j u stifi eae ión e n la vi s ión re t ro sp ec ti va d es d e el acto lin güí sti co y e n la
furnwlizaeión "e n pr o fundidad " J e ese 1ni :oo; n1o arto, s in o rn á s bi en e n la be n e~
raliz ac ión qu e se e5 ta bl eee " e n a mplitud " sobre la ha se d e una se ri e d e acto s
lingüí stico s, a ba r ca nd o Jo , '"pe cio s comu ne s qu e e n e llo s se comprueban. En
el a n i.Ji s is e n pro fundidad , se d es taca l o q u e e n un acto lingiií sti co es sólo
n onnal y lo qu e es fu n cional. co n res pee to a ~ u s n1 o d e lo s; e n e l e xrun e n e n
a mplitud se •·o mpru e ba lo qu e es co mún, lo qu e es isogl osa. en una serie d e
ac to s lin¡&gt;:ÜÍ sti eo s con sid e ra do s. sin preocup a r no s, además, si a lgun os d e ellos
son m o d e l os de otros. En otra s pa l ab r a s, el •·onL·e pt o d e l e n gua no es rmalítico,
s ino clescriptir o y sint ético, const itu yé nd o se co rno s iste rna d e aspecto s co n1un es,
sist ema d e isoglosas. so bre la ha se d e lo qu e ll a mamo s mat erial lingiií.&lt; tico
1 suma de af'lo s JingÜÍ 5tieosl. Por es to d ecía mo s qu e, m :is bien qu e a la !in·
~iiÍ :' lÍ ea teó ri ca, e l concepto d e l e n g u a pe rt e n eee a Ja l i ngijí ~ ti ra hi :-tóri ca, es
e l fund a m e nt o rn i ~ n1o d e é~ ta.
Lo ... 1ín1 i te ~ fl p una le n p;ua , ·a rí an :-ep:l.HI e l nwt c rial 1in g i ií~tieo co n ~ iderado :
p or ej .. :"Cg l.lll la {'Otnun idad o e l te rrito ri o ab ~!r e~do (" le ngua de Montev id eo " ,
" Je n p:ua d el Río de la Plata ". '' len¡; ua espa ñ ola " 1; y, aun ante s d e l a co mu·
nid :;d_ pofl e n1o ~ c o n:-id e rar un :-:; i::; tern a de i ~og: lo .:-as eo rr e~pon di en t e _ a un solo
indi,·iduu ¡·'lengua de Ce n antes". '' le n gua de Rodó" ). Pero e l co n cep to co rri e n·
t P d e l e n g ua n o se e:-::tah!ece co n e ri ter i os c xf'lu sh ·a nJ e nt c lingiií:-: t ico s s ino tan1 ~
J.ién eu ltural es 1 e~ i ·tenr i a de un a " l e n gu a romltn" o " lit e raria ") (:!), por Jo
~ 1 1 Toda opo:'- ic ión entre lengua y habla que no pe rte nezca a uno d e estos
t·uatro tip os, o n o agota le~ r ea lidad fle] lenguaj e, o t·o n fun d e c r it er ios di s tint o~,
o toma e n t·o n:Oide rari ó n tamb ién h ec h os que n o con ~ tituyen le n guaj e prop iarn ente dicho.
1:!)
CL Y P IS .\ :\ 1
l ntrvrlu:ione 11 1/11 lin guist ica indeuropea. 3.a ed., Turi n, l 9 -~ 9 . P!l. S·6.

-

l íl -

�r ual un a .. le ngua '' comprende toda una se ri e d e si :;tema :; m e n ore s 1dial ec tos, ' 'len ·
gua s" espee ial es. siste ma s di ;.tinto i' so rialm e nte o eulturalmente: len gua docta ,
le ngua literaria , len gua popula1·, len gua familiar ), d e limit es ,-ariabl es y con·
venciona les

11) .

Sin e mbar¡!;O. lo&amp; co nce ptos d e sisti'IIUI y 110rma ~· el con cep to de
l e n gua, aunque est ructurados d e di s tinta man e ra. no son antité ticos.
En efec to, los aspectos comunes de una se ri e d e a c tos lin güísti cos son
neces ariamente norrnaiPs y, en un plano supe r·ior de formaliza c ión ,
funcional es: pod emos, por con s igui e nte, hablar de norma y siste ma
refiriéndonos a una len gua 1si ;;; te ma de iso¡dosas l, e n lu¡_(ar de referirnos exdu sivam e nte al hablar. Sólo que e l conce pto de le ngua se
extiend e n o sólo en la comunidad y e n e l es pacio. s ino tambi é n e n el
ti e mpo: es un conce pto histórico 1 cf. " la leng ua es pañola des de los
o rÍ¡!en es ha sta nu es tros días" 1, mi e ntras sistl' ma y norma son conce ptos est.ructural!'s y, por eso mi s m o, si11rrónicos 1 aunqu e pu e dan
consid e rarse diacrónicarn e nte, e n s u e volución , que es e l pa saj e de
un sis te ma a otro s is te m a, de una norma a otra norma 1: es dt&gt;cir que
la l engua es continuidad , mi entras sistPnw y norma son c.• taticidad ,
son con ceptos qu e se r efi e ren al "se r" y no a l " d evenir" i e n cada
momento considerado e n la his toria d e una le n¡!ua , nos e nfre ntamos
con un sistpma y una norma, qne no son los mi s mos d el mom e nto ante rior l. En es te se ntido decimos qu e sis tema y norma corresponden
a un Pstado de lPn gtw 1~ ), es d ec ir·, a un mom ento q ue se coloca fu e ra
del ti e mpo, ai~lándo se. m e diante una necesaria - a unqu e di ~c utirla ­
ahstracción c ie ntífi ca , d el p er p e tuo mo vimi e nto d e la lc n ¡!Lta.
7. C rce mos que todo lo expu es to hasta aquí ju 5tifi ca ;;q rfi ciente m e ntc la impor·tan c ia teó ri ca y metodoló¡ri ca qu e atrihuimos a la
distin ci ó n e ntre noriiHt v sist f' m rt.
En efe c to, esta di stin c ión - qu e no es ni a r·hitraria ni com·e ncional , pu es to que se manifi es ta e n los asp ec tos formales de l propio
hablar eo nc re:o- nos p e nnit e ve r clara me nte .la ahsoluta corwe ncionalidad d e la oposic ión lNtgllrt -h abla , nos hace ve r cuá]e ~ pu e den
se r los c rite rios co ns id e rados al es table ce rse esa conve nción y, a l rnismo ti e mpo, nos indi ca la impresc indible n -: ces irlad de declarar en
ca da caso la conve n c ión adoptada.
En sc~ undo lu ~a r , la mi sma di st in ción nos ll e,·a n ecesa riam ente
a colo ca r· el con cepto d e lPngua e n e] lu¡rar qu e l e co rrespond e. e n la
consideración desc ripti,·a e hi stóri ca , y no analítica e inte rpre tativa,
tlel l e nguaje.
Por ot ro lad o, la di stin ción e ntre norma ,. sis t('nw nos aclara
m ejor el fun cionami e nto del l en¡!uaje, la act ividad lin güística. que es
al mi s mo ti e mpo creación y repe ti ción ( re-creación ), d e ntro del marco
( 1)
E n español e l té rmino idi om a 11 0' pe rmitiría di otin guir un siste ma de
isog los:b n1ltura lm e nt e de te rminad o. in . trum e nt o y Yehindo de la cultura de
uno o má s pueL lo s ( idioma fm ncés. idioma italiano. e tr. ). d e un , i. te ma &lt;l e i so·

~ l o~a~ rua lqui e ra
~~~

f / eil ,a.ua ) . ~in c 1nhnq: o, e ~ la d i . : tinr ión no

C L CLG, pp . l71i -l77.

-

172 -

:--C

h :!c e rom t'!tltnen! r .

�y seg ún la s coordenadas de l sistema fun cional (es dec ir, de lo qu e
es imprescindibl e para qu e el len ¡waj e c umpla con su fun c ión ) ; moYimiento obligado y IIIOVillliento libre, dentrO de Jas pos ibiJicJacJes
o fr ec ida ~ por e l ú stc ma.
A s itni ~ nto,

la

no ruhrad a

di stinci ó n

ju :-; til'i ~a

y

a e lara

los

f und aru e ntos

de

lo s varíe s a ~:ipel' to s, d e la s varia s le nd e n e ia :- y orienta e io n es de Ja lin giií :;tica . En
e fee to, la lingiií stie a pu ed e d e di car ;e 'o bre t odo al an:íli s i' d e l hablar, y e nton·
ee s es t eoría d el lenguaje, o lin güística general. e n se ntido es tri ct o; pu e d e o ri en·
tar 'e haeia e l es tudio d e l as l e n guas, y en toru·es es lingii í stira histórica (e n el
se ntido qu e da a es te t(· rmino A. M eill e t ). P o r otra part e, al ron sid e rar e l
le n g uaje. pu ede es tudi ar y , a Jo rar sobre todo la origi11alirlad expres iv a d e l ha·
!.!ante, y en ton ces es e,- té t iea; p~ e de e, tud iar la I!Orlltll. e l asperto qu e en e l
hablar es trad ición so cial y eultural , y e ntonces es hi sto ri a d e la c ultura ; pu e d e
es tudi a r el s ist e 111a . o pon eue e n prim e r lu gar d e, d e e l pun to de vi sta d el sis·
t e rna , y e nt o n(' e_;; es gran1útira pura. Ca d a una d e e:;as o ri e nta r ion cs es l eg íLitna
&lt;·o •n o vi s ión par('ial, p e r o nin g un a d e cUas agota por ~ í ~ ola e l nudtif o rm e y
comp lej o fe nóm e n o que es e l l e ngu:~j e h un:a no.
A_d e tn &lt;is. la mi ~ nta di ~t in ~ ión ju :5 tifi ca l::ts varia ~ l'iencia~ lin güístira s. a tr i·
bnye ndo a rada una el lu gar qu e le co rr e spond e e n e l es tu d io 1lel le n guaje. ::ion
co no cida s las dil'ieu ltade s qu e pr ese nt a, por eje mpl o, 1:~ •·on , titu c ió n d e la esti.
/ística de la l en g ua ( 1 ): a hora bien , es ta c ie n cia n o pu ed e se r ; in o e l es tudi o
de la s va riant es normale ,; con valor exp res iY o-aferti,·o. estu dio de la utili z:re ión
e't ilí sti ca no rmal d e las po s ibilid a d es qu e ofreee un s iste ma . d e aquello ; e le·
ru en t us qu e so n norn:a hn en te, e n la le n gu a d e un a co nntnid::td. p or t a d ores d e
un pa rLi e uJar vaJor ex pres iYo (:.! ), es d er ir, una cien r ia de la nunn a. rui entras
la e;tili sti•'a que e, tudi a e l Yalor pa rticular qu e !' ualqui e r e le mento d e la le n·
g ua pued e ad quirir en un te xt o, ron1 o or igi nalidad e xpre 5iv::J individu a l. es esti·
lí . .tica del hablar 13).
E ntre las !' ie nei as q ue se ocupan d e l lbpe rto fónico d e l le n guaje. la fo li O·
lo g ía. si se la e nti e nd e eo n1 o estu di o e:5 tru et ural y fun c ional , no pu e d e se r c ie ncia
d e la l eng ua , d e toda la le n g ua 1 si st e m a· n o rm a l. sin o sól o d el s istema. E s
pr el'ho, por l'O II s igui e nte , di stin gu i r e n e~ t e ca rnpo un a ciencia d e la s reali=.acion e:s nornudes d e l .~d s t en1 a fo n o ló giro d e una leng ua ( 4 )~ ya represe nt ada , en
parte , por los bu e n o~ " rn a nual e6 d e pronunciación ''. U na e ic nria d e e~ t e tip o
podría ser la {o fl o m etría de Z"·irn er. qu e. eo m o todo e5tudi o es tad ístico , se
p r ese nta efert iva rn e nt e eonro t'i e ne ia de la n orrna ( :-, ). E n euant o a ]a fonéti ca .
c' ta cie n eia ya se e nti e nd e por la m ayoría d e lo s estudio sos como es tudi o d e
l os ,o n idos co ncre tos, es d eci r, ro m o ci en•·ia d el hablar.
P o r lo que l'Onl'ie rn e a l a gra m útil'a propictme nt e tlic ·ha , la g ramática es.tru c·
1') CJ'. , a c; te prupo;!lo. J. J\1 ., TTflSO e \ .\L\Il 1 j r . Co n tribuÍI;tiu f)l//'(1 1/1//(/
cstilí stir" d a l ínguo JI Ortu gu esa, Río de ]an e i ro, l'.l.í2. pa rtie . p . 12.
1='1
(:f. Bnc.&gt;o ]\'íu :u o !U'II --· / ,ifl g ua e c ultu ra. Roma, J').J.3. p. 60.
1 :¡ 1 Compúre,e, e n e'te ;entido. la e' t i]i ,t i•·a de Ba ll y eon la de Vo"le r.
(!
Propo n drían t o~ e l té rmino fo n ología par~• la t"ienc·ia gene r a l del asp el'to
fó nit·o d e la l engua j ~ i .-ten~a furH'ionc-d y variante .. n onnalc s, fa rulta ti\· a ~ o t'Oilt·
bi na toria6) y lo ~ término s fonenlfÍtica y fonéJnica, re ~ p crt i va m cn t e. para la~ tien·
t' Í&lt;I ti fóni n:l~ tl e l ~ i::-t cnw ~
de la no rnHl . Ue todo ~ modo~ , lo~ té rmino s q u e se
e mpl een

~e rí a n

del si8te nut

y

fonv e rwio nal e:O: lo itnport a nt e
un a fvnologia d e la 11orn1a.

e~

tl i :-' tin g uir e ntr e una

jo 11olo gia

(e, 1 El e, tudi o es tadi ,- ti •·u. e, tu dio r uantitati,·o d e la n or m a. adq ui ere enda
vez mú s i m po rta neia , p ue s la nonn a re p re:'e nta e l eq uil ibr io de un 6 i ~ t e rn a en
un nton1 e nto dad o \ lo6 ('ant!J in s eua nlit at i vn:-' l le\·an s in falta a carnh io s e ualita tiv os : lo s •·amh ius .e n la norma llevan a l'amb iu ; en e l s ist e ma . Cf. lVI. Co H Ei\' - •
S ur la stuti.&lt; tique lifl guistiqu e. e n Co 11 /érence.&lt; de rt11 .&lt; titut de Linguist iqu e de
!Tni!'ersit é de Par ís. IX , l'H9, pp. 7·1 6.
1~ 3

�tural e' cie nci a del , i, te ma. mi e ntra s la gra!llÚtica desc riptint e, l' ie n .. ia d e la
n o rma . Má s b ie n como ri e nt·ia d el h a blar se prese nta , e n cambi o. la llamad a
"gramática d e lo., e rrores'' 1eL la ·G ra111mair e d es faut es d e Fre i, para e l fran ·
cé s ; o ]a obra d el mi sm o tipo qu e J. Iord a n ha pnhlicado par a el rumano ),
a unqu e es tudi e parti cularm e nt e aqu ella s modi l' ica .. ion e s d e la norm a qu e se
e stán difundi e ndo , qu e ya constitu ye n, d e al gún modo , " norma parc ial " . Y es·
ta mo s seg uros qu e di stincion es d e la mi sma índ ol e podrí a n ha ce r se ta mb ién por
l o qu e con cie rn e al es tudio d el léxi co.

P ero, sobre todo, .la di stinción entre norma y sistema nos parece
importante por la clarifica ción que puede traer en lo qu e se refiere
a la compren sión del m ecanismo íntimo d el cambio lingi.iístico. En
efecto, h e mos visto qu e lo qu e se impon e al hablan te no es e] sistema
( que "se ]e ofrece" l, sino ]a norma. Ahora , el hablante ti e ne ronciencia del sis tema, y lo utiliza , y, por otro lado, conoce o no conoce,
ohe dece o no ob e dece la norma , aun qu e dando si empre dentro de
las posilJilidad es d e l siste ma. Pero la orig:inalidad cxprcsiYa dd indi' iduo que no conoce o no ob e dece la nonua pued e ser lomada .-:omo
mod elo por otro indivirluo. puede ser imitada y volverse. por con siguiente, norma. El individuo, pues, catnhia la norma , quedando dentro d e los límites permitidos por el siste ma: p ero ]a norma refleja
el equilibrio del sis ten1a e n un d e te rminado mom e nto y, cambiando
la norma , cambia ese e quilibrio, has ta volcarse totalm e nte de un lado
o de otro. De esta man e ra , e] indivirluo hablante aparece como punto
d e partida tambi é n del c ambio en el sistema , que empi e za por el
desconocimi e nto o la no-aceptación de la norma.
Obse rva V. Pi sani que, por ]o qu e con ci e rne al camlJio serm1ntico,
('~ norma fundamental " que el nue \'0 significado qu e una palabra
Rsum e haya sido presente, como secundario, en el empleo precedente
de la misrna palabra" 1 1 ). E s d e cir qne, en cada momento, un determinado signifi cauo es el normal y otros significados son " laterales" ,
lat e nt es, posibl es desde el punto de vi sta del sistema. Pero lo mi smo
ocurre con todos los de más eamhios ling:iií s tico ~ : allend e l a norma
estahle cida, exi ste n siempre las posibilidades del siste ma 1 y e n este
sentido, pen samos, lraln·ía qu e interpre tar la doctrina de l\1e ille t acerca d e las t e nd e n cias latentes de las l enguas) . En cada mom e nto la
norma refl e ja un e quilibrio ine ~ tabl e del siste ma.
A sí, por ejemplo, e n latín clá sico er-a normal la d e clina ción rlesincn c ial , pe r o en nmchos casos se emple ah a n además pre pos ic ion es
(JUe ya d e por s í indi caban sufi cie nte m e nt e la función: la norm a se
desplazó c ada ve z m ás ha cia e l emple o de las prepos iciones, hasta
que el eq uilibri o d e l siste ma se Yolcó, qu e dando de la antigua d e clina c ión, en la mayorí a el e la s l enguas roman ces a etual es , ape na;; la
oposi ción entre singul a r y plural. D el misnw m odo, los sust antivos
de la 4'' d e clinaci ón pasaron gradualm e nte a la 2'! ( tribu- y l'spíritll
wn e n español prést anws cultos d el latín !. porqu e ya tenían Yarias
f ormas qu e coin c idían con las forma s d e es ta úl tim a y cier tos noml•res ~ulmitían los dos paradigmas : ~· lo s n o rnhres d e la ;)'! d eclina c ión
¡1)

\ . PI S A '&lt;I ·-~

L'Et im o logía. p. 158.

-

174

�Jla~aron

a la 3'-' .. ron la cu al te n ía n Yario~ casos_ en com ún, o a la 1",
dado que ya tenían variante,.; p e rtenecientes a esta declinación (es
d e cir que, má!" bien que n·nladero " pasa j e", hubo simplem e nte eliwinación de las forma s de 5", co mo pigrities, luxuries, avarÚÍPs, y
&lt;onservación exclu si va de las formas d e Fl, pigritia, luxuria , avaritia) .
La apli ca ción d e l s istema e n sentido contrario a la norma se
manifie~ta del mi smo modo e n la cr f'ar ión analógica y en la aparición de una forma "an o rmal " (e n el comienzo 1, p e ro que encuentra
~ ll lu!,!ar en la simetría del siste ma. Así, por e j., el español rioplaten se
posee una serie d e consonantes sord as ( ¡¡, t , k ) ~- conoce la oposición
e n tr e wnla y w nora en el caso de k - g ( cala -gala ) ~- , limitadamente,
tamhién en el caso de t - d , JI - b ( tienta- ti('nda, impele - imbP!P}:
no posee, en ca mbio. la correspo n diente sord a d e
d e zurar (llorar ),
es decir. el fonema correlatiYo / s/ . El sistemi\ fonológico riop l aten se
p osee, pues, una "cas illa Yacía ", la co rrespondi e nte a / s . casill a qu e
podrá llenarse 1 y, en efecto, ya se oye e n ciertos caws s. por ahora
como variante d e / zj ; p e ro el nuevo sonido podría adquirir con el
ti e mpo valor dis tintivo y \-olverse un fon e ma nu evo) .
Del mi smo modo, el cambio fonéti co es, e n primer !u~ar , desplaz.amiento de la norma ha cia Hna r e alización acú stica d e un fon e ma
admitida por el sistema: .i 1y) es en E s!-Hllia val'Íante actí stica de /( /
(//) y z es variante tanto de / j / (y) como d e j li./ (ll), pero e n el
Río de la Plata z se ha Yuelto realización normal d e y y ll y se ha
lle!,!ado con eso a la fu sión d e los dos fonema s.
Objeta Pi ~ ani, en una rese1'la de los Principios de Trubetzkov ( 1 1,
que e n el pasaj e d e lat. 1-.-l', 1.-i a ita] . CP, éi debe haher habido un
tiempo ba;tante lar~o durante el cual se pronunciaba ta n to 1-•P, ki
como él', éi, e n la misma comunidad , e n ]a misma familia y hasta
por el mi smo hablante. Pero es ta ob serva ción , ind u dab lemente exac ta ,
110 afecta sino que confirma la doctrina de Trubetzkoy: mien tras se
pronHnciaba tanto ke, ki, como él', éi, el fonema respectivo no era ni
1.- ni
sino otro. que contenía sólo los rasgos comunes de es tos sol!idos, y admitía la s dos realiza cionc ;;; acús tica s; luego la norm a se
desplaz-ó cada vez má :- ha cia la r ealización
ha sta qu e és ta se volvi ó
b lÍni ca normal, p er mitie ndo e ntonces la aparición de un nu evo fone ma / Id con valor rli stintiYo. (En esencia, no ha y una gran difere nci a entre es ta interpre tación Jonológ:ica y l o ((H e el mi smo Pisani afirma acerca del ca mhio semántico qne ocurre m e diante d es plazamiento
del centro de 1-!ravcdad d e la sig:nifi cac ión ha cia un "si¡mifi ca rlo
secund ario". 1
Por otra par le, .la oposición e ntre var iant e~ e n la norma puede
llevar a un desdoblamiento fonemática, es decir, a una oposición en
él si,. te m a. Es lo qu e ha ocHrrido con la 11 latina r e prescntada e n los
r o man crs mod ern os p or 11 y v. Y, por lo qn e concierne en p arti cll lar
al español , es lo qn e ha ocurrido con la oposición o - II P. Es ta opo~ i ció n fu é e n u n ti empo ,; implem en te normal. sie nd o IH' 1111 a par!i·

z

e,

e,

11 1

AG I , XXXV, JL pp. 186-- 189.

-

175

�cular r e aliza c ió n d e cie rta o ace ntuada 1 Sa nta T e r e,;a aplica to d avía
rígid a m e nte Ja re¡r la , di c iendo fuente - fonlecica ) 1 1 1, p e t·o lu ego.
pe rdi é ndose atl e mú s Ja di s tinci ó n fonológica e ntre o ce rrada y o abi e rta, se ha Yu e lt o s ignifi ca ti,·a , di ~ tin ¡¡: ui c ndo. p o r e j e mplo. foro d e
j u Pro, coro d e cu ero, bono d e bueno. A l mi i' III O ti e mpo, co mo co nlra pat·tida , se pi e rd e la co nc ie n cia d e la Yariant e d e realización ,. ~ e
li ega a d ec ir 1!111 ' '1' 0 - nuev ísi 111 o, bue•w - btii' IIÍ simo, t&gt; n lugar rl e
novísimo, bonísimo 1~ 1.
Na turalm e nt e. al gun os de es to s C éllnhio~ no se e nge ndran e n el s i:-.t e ma. :-- ino
qu e w n pr ovo!'ado .&lt; p o r la intr odu cc ió n rl e palabr;" pe rte n ec ie nte, a otr o si, te ma
(ex tranj eras o ~ impl e 111 e nt e r eg ional e~ J. qu e tran :&gt;. fo rm a n una o p o;-. idón norru a l
e n opo..;ición fun eional ( a ~ í . por e.i e tnplo. la intr o durción de un nlnn ero may o1
de pa labra , it roli a na ' e n e l ri o pl a te nse po drí a dar ,·a lor fun e ional a la opo; i• ·ión
e ntre i y g. qu e anual me nt e w n i'Ó io nr ia nt ei' d e real iz a ri ó n d e l mi , rno fon e m" l .

En e;t e se ntid o co m ·ie ne

reeo rdar la di , t in ,· ión d e Sec h e ha,·e e ntre .. l'a mhi o -

orga n~t·os' ' y ' ' r am hi o ~ ro ntin ge n ei:. d e:/·. Pe ro . po r e l

n1od o

(' ~ tn u

Ot' ur re n, :-- i

~e

e xcluy e e l mom e nt o ini &lt;' i a l del préstam o , todo s lo:-- t· ; nnbin ~ aparecen eo nt o o rJ! ii·

ni co5. A,í. po r e j e mpl o. la opo s iei ón s in g: ular·plural totalm e nt e nu en1 qu e ien !'·
m os e n ri op lat e n se e n e l ea;o d e clu · rluiJe.&lt; . :-ie trat a de un a palabra ex tran je ra.
pen etrad a e n e l si5te ll"' I'On Sll s forma s or ig i11 a le , de s in gul ar y plural ( club -.-lubs ) :
ahon1, club h a hría podid o seg uir e l ea min o d e ti q ue - tiqu es ( tick et ) . che qu e ·
cheq ue., y te ner u11 plural 1'0 111 0 clu s. clúe.&lt; o tam bi é n cluses 1 seg ú11 e l m ode lo
de lll ({ rlll'e dí·.&lt;, ·e.&lt;, ·.&lt;P.&lt; ) : pe r o. mi e ntra s , e d e!'Ía tocLn·í" club eomo Fr emd n•o rl
( ne olo g ii' m o no a simil " d o), w plural se ;li' imiló al sist e m a e, paiiol, hajo la forma
clubes ; lu e go, ,·ohi é nd ose la palabra u s ll ;~l. se ;~; imil ó ta11,hi é n ,u , i11 gul ar,
hajo la forma c/u y es ta forma se opu so al plura l '" a similado clu bes. El
ra mbi o co n siste ju ~ t a m e nte e n e sta a'o"i"r ión. pe r o e ll a or urri ó e ntre palabra,
ya pe rt e nec ie nt es al , iH e ll w. Lo mi , ,,,) p ue d e I'Oillprohar' " l'O II e l p l ur;~l ck
ó nu1ibus : rni e nt1·a 5 ~e di ee Otnfl i bu.o.;·Óni llibu s u Ol1l1Iib1Í s·Om1lib u.-;cs. e l :--i~ t c n :a
n o se afe eta; pe ro en e l mom e11 to e n qu e b n orma pre fie re un e le m e nt o d P
t'nda pareja ( Ónliiib ti .-. ·O IIIIlihus es.) . t e n c n ! o~ un t'i.l llll,i r, t' ll el ~ i:-tenut ~ ~· a
prepa ra e l &lt;·a tHin o a opo ~ i( ·io n e~ con! o t f!si .. -te .. i s.cs . .'\ Íllt csis -sint e:ú sc ..; 1=~l.

:- t-'

Los cambio ~ :iC pro du ce n pa r t ic ul a rm e n te e n lo:: ' ·punto:' d(&gt;hi!r'~ ··
del ~ i s t e ma , a lt í d o ntl e la o po ~ i c i ón no ti ene tnucha illtp or l&lt;! nc ia ~
puede, p o r co n,; igui c nt e, ignorar,: e e n e l !tablar, y lu eg:o ta1nbi é n e n
la nonna . E n e~ t f' ;;e nt id o. ju;;tant e nt e. p ara co tnpren rl e r ~· · r¡t t.i:.o:á ~.
Cf. R . ~ h; , ,:: ,llEZ l'lll.\ L · - 1\i e.&lt;tilu d e .'i11 11 111 Ter e.&lt;n. &lt;'n f~11 L e11{! 1111 de
(l¡
Cristóbal Colú11. Bu e no s Ai rei'. 19+2. pp . 1-15-J i 1.
Oc! I IIÍ -"' 1110 IHOdO , las opo 5iri o ne.:" nOrlll:tl e~ f!·;"t 0 · 0(1. qu e llll til'tHp u
( :.!)
e ran si mpl es ,·a ri ant e,; eomhin;~tori a5. h;~n adqu irirlo e n r umano Y;~lor fon e m átiro .
l lega nrl o " di stinguir palabra5. Cf. Ar.. Ctut.:n - De ce ~i cum se schimb ;"t lim b11.
c· n Sturlii. 11 1, JCJlil. pp . .i7 -6S . .-\ ; i t a mbil· n cl111ise , clwirP fuero11 e n •·icr ta épo1·"·
en francés, yari;~nt ei' n nn11ale, 1di a le ctal es l . mi e ,;tr;~ , hov ,on palabra s di stintao
t

~ i g niriea n do rc~ p c t"ti,· a m e n tf' '\ ilJa " y a('átedra' ' ) , l a r~ alizaeión de ,. conJo Z
pennitido a l rio plate nse una op.o sirión ~ i g ni(i('ativa entre yerb a . 1 ntat e ) v

ha

h ierba 1 p;B l O l. qu e e n Es p"iia n o ' e n •an ifie, ta , ino e n la g r;~fí a.
(:l) Compá rese lo que ha ocurrirlo e n itali;~n o ¡·o n ]o , plural e; e n ·.&lt; adop·
lado s d e] i ng lés y d e l fra ncé 5 1é;to s s impl e me n te por , u grafía ): la · 8 co m o
s igno d e plural h a sido aplil'ada tambi é n a pa la l11·a s qu e e n la l e n gua de la r u al
proced e n n o la te ndr ían ( Fiihrer-Fiilrrers. Quislill g·Quis lill gs. mu gik·lllll {!iks.
cnut -crwts ) . tanto qu e h o ,· 5e trata ya do' 11n e le m e nt o funcional qu e pert e n eee
al siste ma it a lian o co m o , igno re5e rnulu a lo' plur;~l c, d e Jo, Fremdrri.irt er.

-

176 -

�p a ra pre \-e r l o ~ c a mbi o~ . Ir a ,- qu e te n e r e n cue n ta la imp o rt a nc ia
r elativa d e la s o po ~ i c ion f' s ,; i,- te máti ca ;; , e l '"r e ndimi e nto fun c io n a l
d e l as opo,-icion cs" , como di ce lHartin e t 1 1 / . As í, po r e jc rnplo, es llluy
difíc il qne e n c~ p a í'í o l se ll c;:r ue a una c o nfu s ió n e ntre 1 y r, dado qu e
ha y un, ¡.!ran núm e ro d e palabr as. co m o lana - rana , qu e se di stin ;:rue n
por esta opos ic ió n . E n cambi o. la o posic ió n e n t res y O 1;; : e, e n ce, ci )
e ~ d e poco re ndimi e nto : n o Ira~- peli ¡.! rO d e qu e se co nftrrHlan p a laJ..ra s co mo su Pco y z ueco, e¡ u e d ifí c i lrn c nt c pu e d e n cn cont rarse e n el
mismo t:ont ext o. ni de qu e ,;e nr c h ·an irrecono cibles palabras co m o
mm;edi;;;o , PnfPrllli;;; o, ;;u rc·ir I d., e n ca mbi o. lago - "· rago ) . Lo mi sm o
pu e d e decir;;c de la opos ic ió n 11 · y , r¡u c fun c iona e n pocos caso;;.
co mo llanto - y ant o, halla · fr rt y a. P e ro, una n •z produ c ida la confu~ -ión en casos dond e e l r c nd irrri e nto fun c ional es nul o . e ll a se exti e nd e
y afec ta, como justam e nte Ir a oc urrido e n riop l ate nse. tambié n los
casos donde la o pos ición se ría ne cesar·ia . co rrr o r·asa · ca;;;a , cocer ¡;oser, ciPrvo - si(' rvo. O c urre, c nton ce:", qu e nos e n co ntrarnos f rente
a l a exi ge nc ia d e c ,-itar l a;; confu sion es, o e liminando una d e l a;:
palabras impli cadas ( yantar no se usa e n rio plate nse ~- ú e rv o se e rnpl e a poco 1, o aclara ndo la d istinción por me dio de la s intaxi~ . d el
con texto 1co m o e n el caso rl e ca sa - ca;;;a: una jove n SI' casa sin m ás.
mi e ntras un puma se crtza con el fu sil), o re h ac ie ndo de a lguna m an e r a el siste m a , co mo e n el caso de coce r - cosl' r ! la ~ a ma s de casa
unr¡.!ua yas d ice n. e n e fecto. r ocinar e n lugar· rf,., r·oc f'r y ha sta e l p a n
c ~ "cocinado'"¡ .
Ulte rior e~ d esa rrollos p o d rá n de m o~ trar d e man e ra má ~ cabal.
f·rcc rnos. la importan c ia ~- utilidad de la d isti nc ión e;; tahl ec id a. P o r
l o qu e nos con c ie rn e. p e n ~ a rrr o s qu e ,-a r·ios prolJ ie m as lin ¡.!iiís ticos de
d ifi c ultad univ c r~ a lm e nt e r eco noc ida p o dría n e n contrar w l ució n a
ln luz de di ch a di s tinción. A sí. quiz á~. e l a r·du o probl c nra de l as p a rtes
de la ora ción . co mo, jn5tarrr e nt e. o bse r vab a el Pro f. Lu i ~ Juan Pieca r do, en una co muni caci ó n lcída e n e l Ce ntro lin ¡.!iiísti co de Montc,·id c o ; en efe c to. p e nsamo;; qu c tamb ié n p o r lo c¡n c se refi e r·e a la
fun ció n clasifiNtdora p odr á co rrrpr o l1 a r ~e qu e "e nranifi e~ t a : co rn o
pos ibilidad , e n el si o; te ma: co m o tradic ión y re ali za c ió n de te rnrinad a.
cn la n or m a:~- !' O ill O rn o,-irrri e n'o diLJll-c ti co e n t re cr eac i ó n~· r e peti c ió n, e ntr·e lib e r ta d e impo;: ic ió n. e n e l habl a r co ncrc to . ("·)

i l ¡ " Pa rt o u t o iL d a n , le la n g: a ge. la co n fu , i"" n 'e st pa ' ¡, na indre, il p e ut
'e produire de s g li5'eme nts qui m o difi c nL _,in on le ta bl ea u d t', ph onc mes, du
rn o in s le' po s, ihilit és combin at o ires d e ce nx-c i"' IOti en e' t la plw n ologie ?, p. 55) .

( "J Este trab a j o , e e n contra ba ,·a e n la impre nt a cu a nd o no , ll e gó de G i·
nc bra nn no ta bl e a rtí eu lo d e H . F.R E I, t an gu e. ¡lllrole et di!f érPtH"irlli on 1 a pa rt. d e l
] ourrwl d e Ps,·clw logie II OI"!IIII I e e l pa tlr olo giqu c. a bril-j uni o l %2 1. e n e l cua l ~e
se •i alan la s rni ;r1: a s ro ntra dit·t·io ne, e n e l cl e;o:u Toll o d e la d ot'lrin a sa us, ureana y
:-:.e d e:-: ta ea la e xi ste n (·ia e n é:-&lt; ta d e d n ~

C' OtJ(' ep t O:-' d e le ng ua: Ja le ngua con1o in st i tución .&lt;acial y l a len gua co nw si.&lt; t e m a d e n do res- P e ro la soluri ón qu e e l e studi o,o
gin e hrin o d a d e l p r ol d e "'" e' ne ta m e nt e di stint a d e la qu e ;HJU Í &gt;e p ro p o ne : en

líi -

�ZL'SAJI .H EYF . tS S C NG
SPaA CIIS }" STEM.

SPR AC f! N OII .H rsn GF.S PF&lt;.:i C/-1

Di e 1·erschi ed en en Jl einun f!e n u e h n di e Hef!ri ff e S pra ehe und R e de. ~t•e l c h e
sich in d er S ¡;rac/ucis.&lt;en sch aft nach S au o~ ur !' 1·orfinden . st eílPn e in erse it s cin e
f!n n: e R ei h e r un Cn stin11ni¡tkeitet1 d ar in /J etr eff d er Art tmd A u sdehntm g d er
He¡tri f fe .&lt;e l&amp; .&lt; t . llllfl and er erse it s e rn stlic h e 1111(/ 11111·erm eidlich e L"nklarh eit en
und W iderspru ech e .
Gi e Cu:stinuni g k e it e n :. tci .. c h en d e n t·er ... r hie d e n e u A uffassu n ge n hab e n ihr e n

Gr und ror allem in d e r l 'er.&lt;chi edenlt eit der G esicht s¡nwkt e tmd d er Gebiet c
auf d en en di e b etre ff enden Ge¡tenueb erst ellun ¡wn stattfinden . D eshalb ersch eint
das. tUl.'~ in d e r e i n c u A u/fassttn g al.~ S praehpha e nom c n oufgefa ssl wird , n/t a ls
Redephacno., tc n in e in er ander en . und um ¡te k ehrt . Die U nklarh e it en Wlll /Vi.
d erspru ech e hab e n im w e.&lt;e ntlic h eu ihren G rlllul: 1) in der Tntsnche dn .&lt;s fii e
L' nt ersc h e idun f!e n fa st imm er in ei n e r uhstmkt en S pu{('h e {!C IIIfl Cht n·erden . H:el ch e
a ¡, riori als Or{!nl? isch e lr esenh eit attf{!efasst u•irtl. di e wll er verschi ed cn en F or·
111 en in f~· rsche illllll f! tret en u11d s ir h au f rers c h iedenen Ge bi e t e n a eusse rn 'lt'Uerd e;

2 ) in d e m Hestr e b en. S prad1 e und R e d c 1tls =tce i selb staeruli f!e tmd 1·oelli g cer·
sthi eden e n ea lit aeten =n b etracht etl: 3 ) in d e r 1\re uoun u =tcischen d e n 'l:erschi e.
d en en Ges icht s¡;unkt en 1 ntit d er si eh damu .&lt; er¡! eÚ e1~cl en Ge{!e nu eberstellung
nichtirorrelatire r Gebiete ) : 11nd 4) in d er L'n=ula en {!lichk e it d e r Z1 veit e il11ng
selbst ( n·el ch e en t1cetler di e v ielfaelt ige R Palita et d er S prach e nicht rtussclwepft ,
ocler notwendi gen•·eise r erschi ed en arti ge As pel.:t e unt er d em {! le ic h en B'pgrifj
rere inigen lllltss ) . od er . úcsser gesagt. i11 d er ein :lei ti ge n und unzula e ng li ch e n Ent·
tt 1ick lun a

u elt·i ss. e r

sehr

{ru c hlhar e r ~ 1nr e aullu e u

d ie. 1ci c 1111 .~ scheint. s i.ch Oll .l)-

rlru ecklfclt , od er .&lt;ti//ghu•e igend in d em ' ge ;tialen postlwm e n TVerk Sa u s.wr es
•·o rfinden.
Ein l"ergl e ich ~tvisch e n d er G ef!e nu e b er.&lt;t ellun g Sa ussures \ lan gue : par ol e)
u nd der H untloolrlt , 1 e nérf(eia : é r go n ) e in l 'er¡tle ir h d r&gt;r b e.&lt;nnd er.&lt; kl11r i11
dem t·on Bu ehl c r 11/l .&lt;{!.earb e it et en kombini ert en viert e iligen Sc h em a h er ,.ortritt -beu·e ist. d11 .&lt;.&lt; di e Cnt ersche idun {! S rw .&lt;s11res niclll {! r11ndsaet~lic h zn·isch en l ndi·
riduell em 111td So =iale m .&lt;tattjinde t. 11'ie f11.&lt; t ali{!e m e in b ehrtiiJil et u·inl. sonde rn
: tcisrh e n K o nkr e tc m ttltd A b st rakte m. t :n,y, te ma ti • •·h e m tllld S,·stc m a ti s1· he m.
A n rl er i-11111d d e.&lt; ¡tl e ich en Sc h e ma.• be obac ht et mau. da ss Sa u ss ure gewoehnlich
se in e G e{!elw e ú erst elltlll f! ron R Pd c tllld :;pra rh e 1111/ di e Gegenu e b ent ellun g
¡·o m
fntf it·idll e ff.f.-on J.-r e t·asyste matischen 1111d d e m S o~iaf.f o rm a l·s \·.,t e matisch e n
:uru ecl.:fu e hrt . da s h e isst t•on /Ju ehlers ::-iprer hhandlun ¡: rutd Sprarh ge hild e, 11nd
dass er 1111de r erseit s das lnclhidu e/l.f orm ale uud So=ia/.konl.-ret e 1 Bu ehlcrs Spr er h·
akt wul ::-ipradtwe rk 1 be i.&lt; eite laesst . D e.&lt;lwlb ersch e int di e Gef!enueberstellun g
Sauswre.&lt; so e ut .&lt;ch eid end 1111d and ere rse it .&lt;, o&amp;woh / sic sich in erst er Lini e au/
das Konkre te und A hstrakt e b e~ i e ht. tl'inl sie d och oft mil rl er G e¡tenu e b ers te /.
lu n g Humú o ldts ir! e ntif i~i ert . tcelch l' siclt ab er rw f di e U nt erscheid11n g b e=ieht
:n·isch en d e n S prachpha en omen etl rtfs d en S pr ech eu tlen bet rejfend und d en selb en
Ph aell o m en elt al., t·o m Subj ekt lo s¡te /oest. b et rach tet. d as h eisst ~n· i .&lt;ch en d e m
lndi,·id ue ll e n und Ex train d i,·idu e ll e n ( ocler. ú es.&lt;er. lnt eri ncli,·idu cll•·td.
Di e Sp ra(' h c ( l an:,~ u e l ist al so fuer Sruiswre ( tci e fu er Bu ehler) eiu :-\y , l e m
Yon Sprarhge hilrl e n. Aber be~uegl ich d er Hescha ffe 11he it d ieses Syst em s f inclelt
sie h in rle m Co u r; rlr ei ¡·erscltied e11 e A uf fas.&lt; lln ¡!Pn : 1 ) di e S ¡;m clt e al.&lt; p svt· hi " ·h c
R ea lit ae t. al.&lt; Spr:~t· hh c;i t z: 2 ) di e ::i¡¡ra clt e al.&lt; •oz i:d e E inri ch tun g: tllld 3 ) rli e
e fctto , Frci c · o n ~ id c ra _lo::- do::- f'O il ('e ptn:-- :-&lt;1 11 :-o:--ureano~ de hur g u e t·omo eoe.xtc n:=. i,·os

v n o •·o ntrarlil'lorio ; ' a tribuY e la s in ro h ere rwia• ,oó lo a lo; d esarro llo s es tructura·
j¡ ~ ta ~ d e Ja f· é lehrc :- ; nt ·inomi ~~ - Lle~a a e ~ t a c·o n d u bión tn e diant e el anúli:-:i ~ &lt;&lt;~ uh·
lingiii , tiro » de 1:" ,·:r riant es con d,inat or ia", o lo "e n ·anclo qu e e ll a s p e rte nece n a la
«l e n gua » por ro nt e nc r &lt;&lt;:- niJel e nl e nt o~ » di ~ tintiY O S op e rant e :- al

n1i ~ n1o

ti e ru po e n

"' e nl o rn o. ~ os pa rere. ~ in e mb a rgo, qu e tal a núli si' pu ed e aplicar se sólo a la s
\;H ia nt es ('OIIIiJi nat or ia:-. pe ro no explir a l a5- nnia nt es, far ullaticas nonunles q ue
c·a rat'le ri za n una le ngua a unqu e n o te n ga n nin gú n , ·a lo r di :- tinti,·o.

118

�'

/.

S¡.ruch e uls f u n kti o n e ll c~ Sy ~ t e m . Jr" en 11 reir di e e r ~ t e A u jjassu n!! b ei.&lt;c it e lus sen .
111it d er ;; rve il en
o b w o hl sich rw f e in (IIU/eres G e b iet b ezi eh end we fch e bez ueglich d er A usd ehnllll J! =.usa nuu en fa ellt. llllt .. ; s nut11 d arauf hiuu.:eiseu , d ass
di e be id en cerble ib e11den nicht di es e/b e A u sd e lwun g lw ben ko e n n en , we il C&gt;
in j c der Sp r3t·h e ; y,t e nJati ,c he u n d int e rin di,·id ue ll e A spe kt e gibt , we lr he in de r
be trar ht e te n Sp r ae h g e m e in ~t·lud' t n o nn a l sin d , di e a he r d e nn oc h n icht f un k ti o neU
, ind u nd ni r ht ZIIIIJ Sy &gt;te m d e r He d e utun g, gege nu e hc rste ll u n ge n de r Sp rach e ge·
hoe re n. 13 ei Sau ssure sch e inen d ie b e id en A u //a.&lt; .W n f!e n ;;ll sr11111Jt en ;; u fa llen , we il
d er R ep:ri ff d e.&lt; Vunkti on e lle n ni ch t uu .&lt;dru e cklich in d er R egren ;;wr g d er G ebiet e t•o n S p rar h .: un d Rcd e uu ftri/1. sond en : n u r in d er we it ere11 Clw ra k te ri sie·
nm g d er Sp r a r h e als Gegen stan d d er s_,·n ch ru nisch en L in gui sti k. T rot;;d e m {dii:J·
b en reir in d e m C O LII&gt; e in e lat ent e G e,uen u e b erst ellun g d er h eid cn /J egri f fe ;; u
/ iru len.
A ru l ererse it s lw b en sch on r erschied e n e Gcleh rt e darrw f hin {!ewie., en , d as.,
d as lnd iv idu e lle d e m Su:i alen nic h t dir eh: t gegenu e he rst eht . we il d as So ;;iale
sich im wirkl ich en Sp rech en sclb st ueu s.&lt;ert ! J e , pe r &gt;e n. Ganlin c r, P ag li a r o cte .).
so rcie auch das Indi vidu e/l e n ic/1.1 d e m Form a/e n ge¡tenu e b erst eh en 1..-a nn . da
das indil'idll elfe S ¡Jrer·h en fo rm a/e G estalt en. S prac h fak ten 1fal' IS o f l a n gua ge :
Ga rd in e r 1 ent lw elt. A ll di es sc h e int 11n s d arau f =11 d e 11/CII . dass d ie l.-lar du alist i·
sche A u//assung Sau .'is ur es dur c h eill (_) nl o lli st i s.ch e er se /=.1 w en l en lllll SS cuul d ass
d ie erk laerenden U nt en ch e idun gen . u·enn sie n oet ig .&lt;in ri . a11j d e m G c bi et e d er
A na lys e d e.&lt; rcirld ich en S prech en .&lt; . d e r S¡u echt aet igk e it . ge m acht u·erden m11 es·
sen. 1111d n icht als Tr cnllllll f!, .&lt;elb .&lt;ta endiger R cali w et en so11d ern als Unt ersch ei·
tlu n7 t·o n nr o ep:li c he n Graden d er A bst rakt i o n. d ie sich au f e i ne e in z ig e k o nkre te R ealita et b e: i eh e 11 . G/ e ich:e it i{! ersch ei n t d ie 7, weit e ilwr g lan gu e-pa r ole
un :,u/aengli ch. zve i l di e lnn gue al.-; no n1 1 a l c ~ ~'y := t c nl (''so:, ial e F: inrichtung" ) un d.
in e in em en ¡terell S i1111 e. als fu nkti o ne ll e; :; v, te m au fp:e fass t rcerde n h:allfl , mil
N u eck sicht d ara11 / , da s.&lt; nic/!1 alfes rm .&lt; no r ma l ( .&lt;oz io/) i.' l. a11 ch funkti o n cll
S€ 111

ll l ll $ ,¡¡; .

D ie No trce nd igk eit d ieser let ;; t ell U nt er.&lt;ch eidllll ¡! wird n och klore r, rcenn
m a11 di e Schlu .&lt;sfolgen 111 gen in Uet racht ;; ie ht . ;; u ti en e n ll n¡·erm e idlic h d ie Str11 k ·
111r. '" " ' f un kt ion sll nt er.w c h ll n ¡ten {u e h ren , 111"! h es onders d ie d er Pm ger un d
JC o penh agen er Sclwl e, u:e lch e sich m il d er S prach e im en gen S inn e Sa11 ssures ein es
/11 nkti on ellen Syste m s b esclw e fti gen . Sch o n t·or e inigen ] ahr en hat man d ara11/
hin ;te rci esen . d a., s di e G e;tenll e bent ellun g Trub e tzkoj s ¡·on Ph o n o log ie und Ph o·
ne tik ( be= i e hlln g.&lt;~ v e i se ab 5tra kt e m Svi' te m toul H e:di sati o n l nicht g f' nou d er C e·
genll eb erM e ll11n g r•on la n gue 1111 d pa r o le en t.&lt; pric ht ( we lln nw n I:Jn gu e al.&lt; so:.iale
E:inricht11n g b et rocht et ) . we il nat11 er /ich tl ie n nr lll a lc n und b e&gt;t ae n digen p h o ni.
~ !'h e n R eali &gt;a t io ne n in e ill er Sp roch e. lln d b r.w n d e rs di e r ·ariant en n·el ch e z rw n gs·
/ae11 / if! ah er n ich t/wrktion ell ú n d. n icht d er p a ro le im str en ge n S inn e Saii .,SIIr es
a11 gch o ere n ko enn en . Tr' ic htige R eobach t11 n gen in di ese m Si nn e m acht e !.VI alm be r g
( w c lch er b em erk t. d a." ge l('i sse l 'ariant en ge rcisse S pra ch en , au ch rcenn sie n ich t
fu n f.o ti on e /1 sind, ch nrakt er is ie ren ) und. in le t;; ter 7,e it. Ma rti nc t. A b er, 1venn
di e bes taendigcn j edoc h nich tfun k ti on e llen Va riant en n icht d er als funla ion elle.&lt;
Syst e111 au fge fassten la n p: ue und au ch nicltt d er paro le an ;telw er en ( ko n k rele un d
indi r itfu e ffe n eafi soti OII des S_,·st c m .&lt; ) . da 1111 11111 .&lt; ., /11 '111 Cll ll l'cd er ;; u geb e n . do SS
d ie S prach e ni cht nur ein f un kt ion ell es S yst c m ist. so n d enr au ch n orm a/e J{ ea fi .
.wr ti an . oder es isl n o eti g f u e r sie e in dril/ e s G e bi et =u f inde n . vielleich t jen es,
welch es eini ge G el ehrt e l t·g/ . R•·iin d a l i u11b est immt mil de m sogen a11nt en S prnch !!e brauc h ide nti fi: iert h ab en . d er als e in e Art m ill lerer od er seh: unduerer No n n
:ll'isch en de m Sy.&lt;l e m un d d er pa ro le betmcht et w ird .
D ie d amuf b e::. n e;tli ch en B eispi e le c rsch e in e 11 b es on d ers rw f d e m fo nisch en
G ebi et e rw sserordentl ich /dar : so e:risti ert i m S ¡m n isch en n ich t d ie u n t ersch ier/.
fi ch e Gegenu e b erst ellun ¡t ;; u;isch en lan p:e u wrd k u r::.e n l 'okal en . sowie auch h: ein e
u n terschied l ich e Ge;tenu eberst clfull ¡t ;;rri.&gt;ch e n of/ en en u n d gescl:lo.•sen en Vok a·
le n exist ie•·t ; ab er d ie En dvolw le , ill(/ n or m :d e n, e i.e la n g un d d ie R eali sn ti on
d er V ok ale e. o als offen od e r ge.'r·hlossen ist rlic/11 falwl tati r od er ind i f feren t,
so ru l ern ron d er No n11 bedin ;tt. Ab er " " " ' f.otlllll rw ch Hei.&lt;piele in d er .Mo r ph o·
logie f ind en ( r gl . d e n n icht falm lt ati r en G e b rau ch r on .\1or ph em en. di e vo m C e·

-- 179 --

......._._.....

�sicht spunkt e d er Funktion ··variant en'' dant e/l en ) ; in d er Ableitun g und ?.u .
( ,. g / . di e in d er Sprachnonu inexis.fentetl aber ge nl aes.~ d e tn
:i pr:u·h , y,tcm gescllfl/ jen en IT" oerter ) ; in d er S ynta x. da au ch d er Sat: al.s S truktu r
~ llr S prach e und nicht rwr :ur Red e geho ert ( t·g/. insb esondere di e /eslsteheml en
Ausdru ck .&lt;forllr elu. di e lf'ort st ellun !! u .s.n·.) : und auf d em Cebiete d er Se mautik
in beschra eukt enr Si nn. da s h cisst im Wor tsclwt:. 1 vgl. :. B. d en Fall d er suge·
nar1111 en Syuou,·m e. di e so lch e uur rom CPsichts¡!tlllkt d es Sprach sy, te m s, nicht
aber d er Spr:U"hnorm sirul . u;eil sie. ob wohl srh ei u/wr fuuktiou ell gl eich, d enuo ch
uirht imm er t·ertauschbar sind ) .
Es besta eti¡a sich also. dass di e Unterscheid un g :wischen ::Í¡H·3ch s y~ t e m t funk ·
tion e ll c m Syste 111 ) wrd Sprad111orm ( Sy, te m d e r norma le n Reali sationen J niclll rwr
~:orn m ethadologisch en Ges icht spu nk te :u·ec kma es.&lt; ig ist . sonden• da ss sie reo/en
S¡n·achfakten ent spricht. Aber. ge mde 11111 di e lriderspruech e :u verm eiden , di e
sich ergeben , wenn nl rlll so/che ll egri lfe als selhsraendi7e Hea litael en betracht et,
¡.dauben wir. das s di e Unt ersrh.eidun g sich aut" da ; wirklid1 e Sprerhen , die S pre ch·
taetigkeit (di e ein:ige 1.-onkret e und konh-r et b en·eisbare Henlitaet d er S prach e)
gru.e nden ntu .-;.s. mitt els eine."i abst ra h: ti ~;e n l 'organ ges, d er die B e::. iehu ngen zlvischen d en betrucht et en Sp rec hakt en und ihren l "orbildern beruecksichtigen soll.
lf/ ir nehm en rdso : um Ausga 11 gs punkt das Po., tulat, dass da s lndividuurn sein en
Ausdru ck sclwfft . aber 11icht ~:oe lli g l!'illku erlich . so11dem i11dern es ihn nach
t·orh ergeh e11de11 l ·orbi lder11 gestaftet. di e i11 d en 11 e11 en Sprechakten entlwlten
sind 1111d ¡:deich:eitig von ilw en ueberlwlt 1cerden: das h eisst. dass das lruli viduurn i11 .&lt; e .11 e111 S¡:rech e11 1-orbilder, l·'orm e n di e i11 sein er Sp rach gemeinschaft
gelaeu/ig si 11d. ko nkr et realisiert . In einem erst en Grade der Abstraktion, nun,
si11d dies e Form en einfach normal und in der S praeh~emein s rhaft h e rkoe mmlirh
und bedeut en das . u·a.&lt; rei r ~prarhnorm n erlll e f!; aber wenn man all das ausschaltet. u:a,;,; ;, d e r JVornt sta e tulige ah er. nlit He:;ug auf das Funlaion ieren cler
Sp rache uls l ' e rsta e n di gutl fpÚnsl runl e lll ~ llll Wese ntlich e '' /J egl e itung'' ist , verbleiben. auf ein em ho eh eren Plan der A bstraktion . nur je ne id ea len Form e n, di e
wesen tli eh s in d und un e nth e hrliche funk ti on e ll e Gege nu ehe rste llunge n bild en;
das. 1ws wir ::Íp raeh sys le m nenn en. S praehn o rm und S prarh sys te m sind infolge·
d esse11 k ein e /J egriffe a priori. di e wir auf da s Sprech en anwenden , und au ch
kein e com konkret en S prechen losgeloes te Healitu et en. so ndern Form e n, welche
sich i111 S prech en .&lt;elb.&lt;t aeu s.&lt;em . C.:nd d er 1re7 11111 :11 ihnen :u gelange n ist
jener_ d er sich au .&lt; d e111 konkr eten Sprech en ergibt und (/liS aufeirwnderfolgenden
Abstraktion en h en·orgeht. irulem man di e konkret en Spreclwkt e mit einem frueh erell S pr ech en cergleicht . n·elches ma11 millefs ei11 e.&lt; anderen Abstraktionspro::csses als fso glo ss.e n .~ yst e m aufstellt.
Nlll u erlich vollzieht sich bei d er Fcst/P g¡m g d es Begrifjes ~orm ei11 e dop·
pe/t e Abstraktion . 1ceil 11wn einerseits all d11 .&lt; IIIIS Sch eideJ , was rein wbjekti v
urul origin eller Au.&lt;drrrck d es /n dividwrm.&lt; i.&lt;l. rm d andererseits ein e ei 11 ::ige ullge ntein e Non11 ill e iner utelu· odcr tc eni¿;er grosse n Sprachgenl e in scha/t ab:'\tr.t·
hiert 1cird: i11 der Wirkli chl.: eit isl di e Norm t·eral'nd erlich. je nach den Gren: en
der bet ru cht el e11 Sprachge m ein scha/t . die l&lt;ocentirm ell festgelegt wen 1en : einem
e in:::i ge n Sprarh ::5 y~ L e m katltt also e in e gan ::.e /{ e ih e von 'N o nn e n entspr echen.
Ausserdem kann. :wischen konkretes Sp r ec he n u.nd sozial e i\'orm , die indi vi·
du e ll e Nor m ai., mittler e Stu/e /ret en . in u·elch er 1111r di e !'O ellig neuen 1111.d
gel egentlich en Elemen t e de.&lt; Sprechen s all.&lt;ge.&lt;cha lt et bleib en. aber all da ., .si t h
bewa hrt . 1m.&lt; ,..ied erholun i! rmd bleib end e.&lt; Elemell/ in d e rn Sprechen d es b etracht et en l11 diridullms i.&lt; t.'
l 'om S tand¡Jllnl.:t d es ~p ra chsy;te n b au .; . ko e11rH!n lt"Ír 1111n di e Normen und
das konkre le Spr eeh c n als nuje illallderjolge nde Stufen d er H. eali.&lt;ation d esselb en
bet mcht en. So ¡!e:&gt;eh en. en cheint das Sprac h;ysle m als ein Systern non iHo eglich.
k eiten , van Koordir111ten. welche di e u//en en rw d versperrt en W ege an:eigen ;
eh er ein Fr eiiH&gt;Í/s· als ein Zlnlllgskomplex, da es unb egrenzt e Rea lisationen :uluesst rwd tllrr rerla11 gl. da.&lt;s di e f~t nktion e ll e n /J edi11 gun gen des Sprachin strun: entes erhulten ble ib en : eh er als befehlerul, ist sein Clwrakt er berutend. IV as
sich aber d em l 11dit·iduum auj:win gt. ist di e No rm . Ic e/ch e se in e A u.sdrucksfreih eit be{{rell:l und di e 1'0111 s...ste m ge bot enen Mo eglichk eiten einschra enkt. inn ersalnln e n selztllt g

-

18() -

~'

�lwlb d es Ro/un en.&lt; d er dur ch h erko cmmlicl1 e Heali sa 1io nen gege ben i:;t . In d er
Tat ist di e Sprachnonn f' in Sys l e n~ zwa n g~ J a c ul'i ¡;er R P ali ~ a ti o n e n , e in so=.ialer und
k ultureller Zn·nng, u nd .&lt;ie isl jP nnch d em Clwrnkl er d er S pra ch gem ein sc lwft
verschi ed en ,
Es sch einl IIII S. da ss d ie Unl ersrheidun g Zlt'ischen S prnch sy, te m uu d Sprachnorm di e Sc h wi erigh: eil en loes/. welr-h e di e Ce;.ren sa el:.e z ¡cisch en Sp raeh e l.llld
R ede bi et en, indem sie ihr en kon t·en lion ellen Clwra k ler rw fd eckt. In d er T at :
1) tcenn di e C egenu eh ersl ellun g z wischen Sy ,; te m 1111&lt;/ R ca li ;a ti o n sl all findel, W l! fas st di e Spra che nur da s Spra eh sys tc m. wn ehr, nd alle u ebri¡;en n egriffe ( ein schliesslich v erschied en er Grad e d er Abslrof..·ti on ) , dn s h eissl, di e soz inlen un d
indi vid u e/l en No rm c n und da.&lt; ko n krel e C ebi el d es Gc, pra e eh ~ - d er R e de an gehoeren mu essen ; 2) 1cenn d ie Cegc nu ebersl ellu n g zwisch en K onkre tc m 1111d Abstrakt e m stallfindet. fael/t di e R ed e mil d em Ge s pra e ch z u .&lt;rlllllll en . 111111 di e Sp ra ehe
schli essl alle u eb ri gen JJ egri ffe e in _ und 11m fn.&lt;sl cerschi ed en e Grade d er A bstraklion ; 3) wenn di e G egenu eberslellun g z zcisch en Soz ial e m 1111d 1nd ;,·idu ell cm
slallfind et. so beinhall et die S prach e dns Spra d1 sy,;te m uncl di e S pradm or m, un d
die R e d e umfasst di e indi,·idu el le N o rm llrHI da s konkrel e S pre ch e n ; 4 ) geschieh l.
d ie G egerw e berst éllun g zwi .&lt;chen Ori g inalita et d es A usdruck e , 1111(/ W ie derholun g.
so wnfasst di e R e de nu .&lt;schliesslich di e v oel/i g gelegenl lichen urul n euen Elem ent e
d es Ge s praec h &gt;, un d di e Sprac h e oll e u ebrigen Hegriffe. eirr sc hli esslich der sysl ernalisch en und rwrnwlen A s pekl e d es 1virklic h en Sprechen s. Di es legl uns nah e.
d en A 11 sdro ck S p rac he ao s d er A naly se d es C e.&lt;praech s rwszuschl iess en 11nd - wi e
es seltr lr effend Pi sani machi. irlllem er ein er Lin ie fo lgl, di e wn Humb o ldt Zll
Paul 11ncl J es pe rse n fuehrt - i/111 fu er d eu fo lgenden Mom enl d er Synlhese .:1ci.~chen Sp rechakl en n11 fzus paren , das heissl_ ihn au f di e ho glosse n , y; te me an zn 1.l!enden , welch e au f d er Gnmdla¡;e d er konkrelen S pr eclwkl e in d er S prnch gemein schafl , im lúw rn 11nd in d er Z eil, aufge sl elll 1.cerden . Fu er un .&lt; isl afso ll er
R egri ff S prach e t la n gu e ) ei.n geschich1fich er n egriff, wa ehrend da s S p r a !' h &gt;y ~ te m
und di e S prne hn o rm slruklurelle und infolged e s.&lt;en synchronisch e 11egri f fe sind : sie
bezieh en sich 1111 j da s Se in und rlic/11 a11 f da.&lt; W e rd e n. ( Ab er, nnlu erlirh , kann
nwn f u er jeden synchronisch belrach lel en S pra r h zu stand eiu e N orm twd ein Sr·
;, te m unl ersch eirlen ) .
Un seres E~ achten .&lt; isl al so d ie U nl ersch eirlun g zw isch en Syste m und N orm
wichlig. ·u;eil sie d ie Sc hwi.eri gk eilen rler Zt ce il eilun g S pra ch e : R e d e behebt ( in·
d e rn .&lt;ie d en ko n t·enlion ellen Charakt er di ese r Zlt'eil eilun g au f::;e igl), ond da:u
beitra egl dn s Funktioni eren d er Sp rrrch e ( di&lt;' S pr ech la eligk eil ) , als Sdw e pfun g
u nd W ied erlwlun g ( W ied erschoe pfun g ) , als freie wtcl beschraenkte Ta eti gk eit in·
n er/wfb d er vo rn Sysl em ge bol en en M oeglichf..·eit en . ::.11 erh ellc11 . W ir d err k en au sserdern , dn ss d ie.&lt;e Urrl ersch eidu rr g vo /Tkomm err er di e Gr11 rr dl nge11 t·erschi ed err er
s prachtvissensclwfl lich er Disziplin en erkln erl , di e sch on besleh en oder geschaff en
w erden /wenn en ( z. B. ein e P h o no lo gie d e r n o rnwl e n R ea li sa t ion e n zwisch en
funkti o ne ll e r Ph o n o l o~ i e 11nd Pho n etik ). S ie 1.-anrr au ch da zu b eilra ,~te rr d en M er hrmi.&lt;mu s d e.&lt; S pracluvrmdels lief er zu erklnercn , w elch er in erster Linie ein e
vorn s , stem erlaubt e A 11fl e lwur~ g gege n di e N o rm isl , und B ejahur~ g d er Jl ¡¡ sdrllrk sjreiheil d es lrulit·i&lt;lllum .&lt; gegen d e11 Z1 car~ g d er _\' o rm. ab er in Ue berein slim11llll1 g 111it d en t 'OUZ. Sy::: l e tn f!C b o t en e tl M o egli c hk e it en .
1

-

181 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1984">
                <text>Sistema, norma y habla</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1985">
                <text>1 - Posibilidad de una distinción tripartita en la realidad unitaria&#13;
del lenguaje . 2 - Incoherencias y contradiccion  de los enunciados&#13;
acerca de " lengua" y " habla" . 3 - Insuficiencia de la dicotomía saussureana. 4 - La idea de " norma" en la investigación empírica y en la lingüística estructural. 5 - Ejemplificación. 6 - Esbozo d e una teoría coherente del hablar y de su formalización. 7 - Importancia y utilidad d e In distinción tripartita&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1986">
                <text>Coseriu, Eugenio</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1987">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Añ 6, Nº 9 : p. 114-1810</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1988">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1989">
                <text>1952</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1990">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1991">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1992">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="232">
        <name>HABLA</name>
      </tag>
      <tag tagId="64">
        <name>LENGUA</name>
      </tag>
      <tag tagId="231">
        <name>LENGUAJE</name>
      </tag>
      <tag tagId="233">
        <name>LINGÜISTICA ESTRUCTURAL</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="183" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="308">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/5264131c99def4965557d81d820d8113.PDF</src>
        <authentication>388259eeace73b60f1a7d3e69f19326b</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1993">
                    <text>COPIA
Montevideo, 18 de noviembre de 1946,

Sr. DirectDD de la Biblioteca Nacional.

Sr. Don Juan Silva Vila.

De mi considera^ión:
El abajado firmado, en represe^tación de
de la revista "Clinamen" se presenta al Sr. Director, para expoir^ner:
Un conjunto de profesores ade nuestra
enseñanza mediay estudiantes de la Facultad de Humanidades y '-•
Ciencias han acometido la tarea de sacar a luz Tana publicadión
dedicada al estudio de los problemas culturales.La misma responde a la necesidad del
movimiento evolutivo de nuestra cultura, que exige unaarevista
mensual que traduzca en la forma más amplia posible sus divere

sas tendencias, desde la creación original hasta el análisis
minucioso de los problemas,y que al mismo tiempo haga conocer
los valores extranjeros.-

No rigen esta revista principios dog
máticos sino por el contrario tratará de registrar con actitud
critica, la producción intelectual de distintas disciplinas, a
saber: filosofía, literatura,historia, arte y ciencia,así como
sus ranas colaterales.-

Por su origen y por sus propó^itos
esta revista estará ligada a nuestras principales Casas de Es
tudio y pretende constituirse en un instrumento de trabajo de
utilidad para el aula y para el estudio libre.Para ello se dará un papel prep^nde
rante a las investigacio^es en las disciplinas citadas.- Este
renglón ha sido especialmente descuidado en nuestro medio, y
considerando su gran importancia, la revista se preocupará de
fomentar investigaciones sobre temas nacionales o extranjeros.r-

En ese sentido obra ya en poder del ^^omitá de Redacción varios
trabajos, cuyos títulos ilustran de sus características:

�11 La vida intelectual montevideana bajo la Guerra Grande","Speneer

y Comte", "Análisis del Bamlet", "El problema de lahipótesis cien
tífica en Claudio Bernard", "La composición de Martín Fierro", etcAdemás la revista dará a conocer por pri
mera vez en español varmos estudios que han de ser benéficos para
nuestra cultura.- Entre otros destacamos:"Goethe y Kant, su natu
raleza y su cosmovisión" por Geo^geSimmel; Traducción con intro

ducción y notas de la CartaSéptima de Dante; " Qntologlo.de la poe
sía" por Marcel De Corte; "Vida psíquica de los insectos" por Bouvier.-

Por lo aateriormente señalado notará
el Sr. Director la trascendencia educativa de esta revista a cu
ya publicación estimanos innecesasio decir nos dedicamos con en
tero desinterés.-

Solicitamos en consecuencia de la Bi
blioteca Nacional, colabore con nuestra empresa, adquiriendo men- .
sualmente un cierto námero de. ejmplares para su distribución en
otras bibliotecas o para éi. intecambio.A los efectos respectivos sugerimos la

cantidad de 15Q4í5i-entjocainbuenta) informando que el precio de venta
de la revista es de $0,50(cincuenta centesimos).A laespera de una resolución favorable
saludo a ud. muy atentamente,
Firmado Ángel Rama.
Biblioteca Nacional.-

Enero 9 de 1947..Señor Ministro:
Esta Dirección está de acuerdo en colabo^^r en la for

ma más amplia posible para que pueda publicarse en el país una re
vista de altos estudios, muy necesaria en el ambiente e indispen
sable desde que funciona la Facultad de Humanidades.-

Si la Comisión Asesora de Compras tuviera el mismo crite
rio que el suscrit^ y é-í~ ái% Ministro lo autorizara se podría afee-

�tar el producido del Timbre de Biblioteca correspondiente a las Bi
bliotecas del Interin^ en la suma de setecientos veiñ*eppeses($t20^^
anuales, deducido ya el 20$.
,

Saluda a Ud.con la mayor consideraci^n
__' •Firmado Juan Silva Vila.
Director.^

MINISTERIO DE INSTRUCCIÓN PUBLICA I PREVISIÓN SOCIAL.Montevideo, 11 de enero de 1947.Pase a la Facultad de Humanidades y Ciencias, solicitándole
se sirva asesorar a este Ministerio, respecto a los valores de la
Revista de que se trata, como asimismo de la conveniencia que pue
da existir en la suscripción que solicita.' Por el Ministro,
^ '•'

.

Firmado Almeida Pintos.

Montevideo, enero 15 de 1947.Recibido hoy. Pasa al Sr. Director.
.

'

•

Firmado, Luis Giordano.Seeretario.-

Montevideo, enero 20 de 1947.
Pasa para resolución.-Firmado, Vaz Ferreira.
Director.Montevideo, enero 22 de 1947.-

^

En la sesión de la fecha el Consejo resolvió hacer saber que, aunqie no puede anticipar un verdadero asesoramiento sobre la calidad
de la Revista "Clinamen", sólo que se le consulta, tiene la presun

ción de que se trata, de una publicación seria y bien orientada, por
lo que este mismo Consejo ha resuelto subvencionarla.

.

Firmado, C. Vaz Ferreira.
.•- ..

Director.

Luis Giordano.
Secretario.-

Montevideo, enero 25 de 1947*Devuelváse al Ministerio de Instrucción Pública y Previsión Social.
Firmado, Luis Giordano.
Secretario.

-

�BM 563596

i,
0.50.CINCUENTA CENTESIMOS

Montevideo ,l_20 de jioyiembre_de J.^46.-

Sr. Decano de la Facultad de Humanidades y Ciencias
Dr. Carlos Va Ferréira
de nuestra consideración.

Señor Decano:
Un con junto de estudiantes ^eJ.a_Facul-

tad de Humanidades y Ciencias, alumnos de distintos _&gt;

íi
cursos, han aunado esfuerzos pa^a hacer posible la apa-

P
rición mensual de una revista que de la pauta de sus
r

:

^

•

•

•estudios y ocupaciones intelectuales,-

picha^jpublicación tendrá un carácter estricItamente cultural y tratará de recogen en forma amplia

i
¡

y sin imposición de dogmas, los distintos movimientos
valiosos.- que van originándose eñ- las disciplinas objeto de estudio, en ^iue^tra_Fac.ultad.-__ ^

^_

l

J

Las páginas _ée esta revista estarán abier-

í

tas a los miembros de la Casa de Estudios a que ^ertenecemos, es decir a^os Srés^Conse^eros,profesores^ y
, .
i.

•

_
•

•

.

especialmente a los efetudiantes,•J

•

•

_

•

i

j.

.• •í

A estos se dará la posibilidad de dar _a_|
conocer los trabajos de investigación que realicen^ en e
i

-

-.

.

.

-j

el aula o fuera de ella o sus obras originales.-. .._ _.

I

Junto a este carácter de posibilidad exprei.

siva, la revista tendrá tambián el carácter de instruI.;
mentó de trabajo.-Para ello se insertarán escritos de

�autores extranjeros o nacionales que fueran de uti-._
lidad para los cursos de la Facultad o. que en alguna
forma eleven el nivel cultural de nuestro medio.- .

!

. ;

En efecto, quienes están forjando esta

revista, quieren promover un movimiento cultural en
la Universidad y al mismo tiempo ^yudar a la_superajíión de nuestro ambiente,.considerando esto como un

deber de todo universitario.-

-•--•--•• -—

•'----

- Deseamos además provocar-una aglutinación
estudiantado, que por_diversas causas se encuentra
en la actualidad disgregado, en torno a una empresa de
entero desinterés y, creemos, de^fecuhdo porvenir*-5
^_• •-.

Para poner en práctica los principios an

teriormente expuestos, hemos constituido un Comit^é de
.Organización, integrado por:.Ida Vitale, Víctor Bacche
.tta,Manuel Claps,Héctor Massa, Carlos Puchet y Ángel
Rama.-

;

v

.

_^_

(De la solvencia de los mismos puédese re

cabar informes a los profesores, quienes han aprobado
entusiastamente nuestra empresa,prometiéndonos su ayuda.-

_:

._.; ;. ;_;_._ _: ;__: ^/.;._

i

En cuanto a la financiación de la revista^

.nos . hemos preocupado de efectuarla..mediante dos jtipos
.de contribuciones: .avisoB y suscripciones.-•_ ,

;

En el primero hemos recurrido a Institutos

�BJV2654650
VEINTICINCO CENTESIMOS

^//Oficiales y privados,habiendo obtenido ya la

i
colaboración monetaria de algunos.-En el segundo con
^tamos con el apoyo de gran jparte del estudiantado rei

-guiar de la Facultad.- _:
i
i

..jAmbos rubros, sin embargo, son in-

suficientes y precarios,ppdiendq disminuir imprevis-¡
¡•
^tamente.-

-

^

•

-._._._

...

^

!í

]

^Como la periodicidad de la revista j

i• i

^es una de las condiciones de su éxito, y considerando

I^que ha de ser provechosa esta publicación para el ¡ ,

!-i
-desenvolvimiento de toda la Facultad, solicitamos del
^^Consejo nos otorgue una ayuda bajo la forma de una
i
-subvención por número.-——
j_-

.A fin de ilustrar mejor a los Sres. •

i

_Consejeros les hacemos, conocer que la impresión de la
i'!
i •'

-revista nos demanda la cantidad de $ 400.oo mensuales
-sugiriendo la posibilidad de que el Consejo tome de
;i
_su cargo una cuarta parte de esa cantidad.-

.

!

-f~-De este modo podría constituirse un!
1j
i
"t

^ fondo seguro que facilitará los trabajos dando mayorj
estabilidad a la revista.-

.. ...

i

ij
-f •---Por nuestra parte ofrecemos nuestro'

!i
i!

^órgano periodístico para-insertar trabajos que encua-dren en los lincamientos señalados, para noticias de,
^la Facultad y para el Canje.-

�\

ñ

m ... •.._!_''.. _•.._._.:•. "

..

A_la-espera de,una, resoluci^n

favorable, saludamos al señor Decano muy atentamente,

, noviembre 26 de I9I4.6.

Recibido hoy. Pasa.al Consejo, ._ „

-'..• 1 &gt;,

Montevideo, noviembre .28 .de.
En esta fecha el Consejo resuelve destinar la

cantidad de fl.oo por página y por número deJLa
revista a publicarse por_los estudiantes•co^

•

mite en ^10d.oo para cada número de la revista.

�1/íon te video. 3 de diciembre de 1946^

!Sr. Decano de la Facultad de Humanidades y Ciencias.4
í••-.•...'
LGarlos ^az. Ferreira^_.^--.^:.:^i^...^ ^_:-:-ii^^1_^;.', -.:-:;"
.•

• .

.

-. de mi consideración.- ;' „-; .

Sr ...Decano '..}-.. •..ii..:"'A-. "v..-'. . -.._...:—.::...''; \ ::\'' •L^. i'.-:: •'•/''.Jí •:" .••• ..::
....-.i
^_:v ¿.:_^..^..-^..,:.L^i?_&gt;.^„^L.1 El abajo, firmado, en representa- !

Ción de' la Revista de los Estudiantes de la Facultad ¡
;'.•:•.!

¡se presenta al-Sr. Decano para agradecer la.acogida |
!••••'!

•.dispensada a nuestra empresa y solicitar reconsidera**
I

••••.!

Lción de nuestra nota anterior.--'.'.'.

i_j^

^

.-'.' - ¡

.-_;,_. Motivan : este pedido las sigui,en-

Ltes consideraciones* __i_j. í.:'

t

|_....*_.__._E1 presupuesto de impresión indi4
¡'.".•

cado en nuestra solicitud del 20 de noviembre de 1946
i
ha sido fijado para las siguientes características gra

i ficast Ml-.000 ejemplares de 4&amp; paginas en papel obra |

ii

| primera de 45 kilos. ^ormat9 28 ^/2 por 19 centímetros
y 1..000 carátulas a dos tintas en papel obra primera
de 80 kilos*.- L .

._-„..

._..: ;

•'_ /.

...

.

•• —'.—_-.-.._ Como se podrá apreciar estas- ca-

j_racterísticas suponen una revista modesta, de aspecto
sencillo aunque cuidado, y el alto precio que, en re-^
; lación a las mismas, ostebta, es debido a la situación

�anormal porque atraviesa el mercado en ese ramo.- —•—
„,,,,,,.,_,:,,-. , ^,,,T,,.r.Estimando que de acuerdo a la...:.

resolución dictada ha estado en.,el espíritu de loq ~ i

Sres. Consejeros colaborar con nuestra obra eubrien- do una cuarta parte de los gastos^ constantando que
la aplicación estricta de lo resuelto disminuiria ^esa_
ajruda a .un octavo, pues la revista,, incluidas las ta-i
pas, .tendrá ^2 páginas, ,rogamos se .contemple, esra e^en
tualidad,reconsiderando la decisión.- -.~^---^i^^-&gt;- ^ ^J-

^^.\. ^j. ;¡ .c&gt;tí .^,., ,,, •:_ ^;. A la espera de, un. diotado favora

ble saludo a usted muy atentamente, ., ,

,

^._-^ L.... í. . :_

Montevideo, diciembre.ij. de I9Í4.6,^ ^
¡. Re cib ido hoy... Pasa, al ^Pons e j o ._ ^. ^.^.

Montevideo,, diciembre :i^...de¡ _En_e sta _fecha el^^onseio. (resuelve:J¡n^mérito ja..1q ___

expuesto enj.a notaprecedente, destínase la suma de
para, cada,núme^o. -de,,la,Revlsta.jie,los JEstu=,,'

. que; tenga las características indicadas1, sin
perjuicio d© que se modifique esta resolución.taritcu.
para-el caso del cambio de, la forma de presentar la •,

�P ^^ 824549
UNIVERSIDAD- de MONTEVIDEO
FACULTAD
de -

_JEtevis-t^^-ie. los Es tudiantea^jCarp^.-IIa...J.60.

HUMANIDADES y CIENCIAS
^a Beyista © de su carácte^como para^el caso-de que
4J.as ^posibilidades^económica^ de la Eacuitad lo requirie-

t

ran.

^Secretarle-

�-/•

Sontcvid oo ñ

12 do
1046•-

Sofíor."Héctor do la Ünlvoraídcd' ^
35r ^oed. ^* Várela/,;;;;-:,.' ,&gt;' ' ^:.r/"::

De Di.
y_ ;

.

.

^;;

;ro^oronci

oionna una..ro^lati' da -ostudlantos &amp;o ceta Faaultaát
ton;^o ol a^rado do h^oor ^^bor al"souor hootor quo "".:

cuto donsojo 5oteiTjiR5,on au ^o^i^n del 11/12/46 doo
tirar,oou oarse a la partida• ^lobal- do íjuo' ^isj)ono ;
para ol aí-lo on car^o(1946íloasta la suaa- (tó C1^ K5-!603 pax. dicha
Saluda &amp;1 oo?íor tóotor

v ^arloa Vaa Forroira
•••;'• •''::.'';•/.. Director •"•&lt;-•••.'•'',:

Luís, ^loirdono
'• :•. 3oc.ro' ario-:

�-1

/• y ;,,'., "'•.•: ..-:•:

•'••-•' ^ontevideo, .octubre lo. d©

Señor^ Lector de- la- Universidad,, i ;y.-y /","; •';•:'• yy:-.:.';''

.Doctor "José, ^earó Vnr^€W -.--uyyv; '••';* •'•,•".. . ,:"; •-.'.-' •-.• ]'

• Presente, y y .' V- •;: ; •• ^ ;'' ,: -.'

'.&lt;•"'"; :y V-'^'^ P-y;' ;-'-y V -'i;' ••

-. '.'., '•••••• .-' •^'• -^/;í.;-.;":.. ;.-•&gt;'..-•:• ;:•'• pago sabor aUstod que.,-el- Conse^a^

da la Facultad dscidisS contribuir con la surta -dé. cin- ;
-cuenta ^esos^ al sosteniaíanto" de la í;evlsta P
sin perjuicio.-de la .subvención de c.te^ pesos 'por cada

de la.

que.se p^lolique..' : .y :'•"' ''-;. ••; ^'..:.,•'-"

;-.' Policito del señor Sector s©
sirva ordenar lo pertinente para la doí/ida notíiica
:- cl5n a'Contaduría. : •".-• ,':-- -• •'•'• -• ':'.•••",:'[ 't:---.*^ "•-..év'.-.-:::' ^;.../

Paluda- a 'usted 'can la. ri^yor

sideración-^' ^^

Garlos Vas -..Ierre ira^

Luis, ^iordano.
Secretario

AB^

��i^844643
UNIVERSIDAD de MONTEVIDEO
FACULTAD
de

HUMANIDADES y CIENCIAS

Montevideo,setiembre ^0 de 19^-7
En su sesl6n de la fecha el Conse.io resolvió
^ontribuir con cincuenta pesos,por una vez,al sosten!itilento de la Revista Cllnamen,sIn perjuicio de la res
pectiva subvención de cien pesos por cada námero de la
3 ai ama que se publique.-

- Montevideo octubre 1
Remlti nota No, ^^ /Vref érente a este asunto.-Conste

-^^-^\

A

Montevideo octubre 1 de
nota de la prededente reso

Jua
.

Blurrun

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="309">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/3ada323a92f2dc39462ba4d251417984.PDF</src>
        <authentication>4f0cffd657f26d0cd41e260b1051dd89</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1994">
                    <text>t'&lt;5r
CA8A EO

A

"EL SIGLO ILUSTRADO"

= tele^ono: •=

ü" T' E' 8'53-15

IMPRENTA - ENCUADERNACION - PAPELERÍA

F U N C&gt; A D A EN

1276 - Yl - 1 276

OE

M ONTEVID EO

MARTÍNEZ &amp; ARTIGAS
Sucesores de J. ALBERTO AYA la

^^éfc^^^vü^e^.

FACULTAD

DE

-

16 Noviembre

e/e. ^^4 " ^

HUMANIDADES

Debe
Recibí de la Facultad de Hu^anidades la Ordefl W 206 por el valor de $ 100.00 (cien pe....^.ofiX auedandP saldada _co.n...esta__0.rd®..^..la cuen-

ta de la Revista Cl i ñamen del Nfl J&gt;,
y^)

RecJLbl el importe

-—

cr•• ^

1111

.-.
• •-

188O

�CASA E D

TOR

"EL SI6LO ILUSTRADO"

FUNDADA EN

188O

IMPRENTA - ENCUADERNACION - PAPELERÍA

1276 - Yl-

1 276

-

-= 'TELEFO NO: —

OE

U. T. E. 8 - 53-1

MONTEVID EO

MARTÍNEZ &amp;. ARTIGAS
Sucesores de d. ALBERTO AYALA

e/e, -/^^. ...8

EEVISTA

w

H

CLINAMEN

Debe
Pr 7QQ(sctGÍnts.) eje...del..I?..... 5 c Ir Be^lüta "QXinamen" que csn^ta ¿e^
2.5 p.ik*uL._SJ3, H/12 mee. 23 impre^a en pape]
meéis pluma 8l x 118 de 44 lcil*s r $ 74.00 e]

f 115 .63
21 pág*^ gp, 10/11 mee. 28 inpresa en pape:

^eéis ^luma, ^1 x 118 de 44 kilee a $ 8^.50 :
plieg. de...l6 páginas

"

117 .48

n

92 .15

14 pág, cp. 8/8 meé. ló y 23 impresas en ps
-i

. •

.

f\—

T^Q ^^.. &gt;!A Vil.. ^ A 1 ^i^

pcl m^e 1 pluma ol ^ lio ae 44 xhb a s xuo

^ec^ri^* par ntas en cp. 8a bastardilla, ti

25 .00

p^rafia y avis
I^px..n.i*.a....Ce....2....p.ág.Ína

de Avisos, en papel #b •a

9 .25

^e de c©lr
pr 700 ej. aratulas a 2 tintas

impresas e

papel meé. i* hili" 8l x 118 de 80 Lila

. . .

,"

65 .00

7

300 ejü. fajas imprsci.s en papel bra 12 de

í

3Q icil-s^ y fajado de 3QO ejs

• 50
--

Impxeaiín

íntercal^^^n de Avís^ de Zubirí
11

y Cía
Aunen t* del 3

t

%

••••

c 1.50

1

13í

^

57' ^.04

V
JL _

�casa EDV.ORA

Í1EL 5|QLO ILUSTRADO"

= telefono: =

FÜNDADA EN 88

IMPRENTA . ENCUADERNACION - PAPELERÍA

UTE-8-53-15

1276 - Yl - 1276

Martínez! artigas

MONTEVIOEO

Sucesores de J. ALBERTO AYALA

•

-•

^f^ ^

*.^r.r.

^,,a

RJE..Y....I..S....T...An.G....LI..H...A.M..E...H"^

Debe
Per 700 (setecientas) e.is. áel j^e 4 Ae la Re
yiste, "Clinanen" que cnst^ A^;
24 pags. ope. 11/12 mea. 28 imprecas en pape:

meáiejoluma 8l x 118 Ae 44 kilss a ^ 7^'00 e:

8

plieg ¿e 16 página

111 .00

... 14._p..ig^Jt_..cp.„... 10/11 meáj 2^^.impresas en^pap5
..^3M.M-j?.l.^^ft.....8.1..Jc...ll.8....Ae...4.4_kili..^

?í
1.8....p..&amp;S.........s;¡l#^^

• 52

.

meii pluma 8l x 118 Ae 44 kilea a ^ 106.00
"

^1 pUlíi ^ftl^ páginas

••

Imprasiln A a 2 páginas e Aviaea tn papel ^^
1

US .25

ic

.00

c

.25

%

.00

•a

At celer .^•*...^^*..,,^.',

Per 70 ejs. carátulas a Aes tintat impresa 1
en papel e^bra 1

8l x 118 Ae 80 kiles . . .

•

3QQ ej, faja^ impresas en papel bra 1 Ae
•

i .^o
.00

^umente 15 ^

Jj/^'. ^ ^j;jw^/j/;j;j^^^/.- / J/j.';;/-/;^•-. -. : ;

•"

5Í .24

$

44^ 5^

-••

^Jj.; J/-,Vj. ;"•; ;•;. • '• ^^^;¿^

:J CJ"/.JJ '/^^'/:1 //^^^^T^:. ^ "^/i/^^^:¡ ^:"^://::j yj^J^^;V:/;v' '. : '"J^J/"-:-.^i : \:' .^'-- ^ J"J ^J", ^
J^^J^^/J^^^^CJ-/ --v ;' ^ J;/-J^:•/'"• •';VJ/1'. ; JZ/Ji-^Zi ' :^^J J"^-C"i- ;;J^jJ."/C'- r-^ ^"/- ;'*;,' Ar¿^

/:/ÜV"IC'v^^-"&gt;^- ^ ^s^^^^^^: ^'^^^; ^ ^^l^'^^^!^ !i^ ' ^-r^^í^^i^^^^,j^-^v^J^/^^-^^v?1 j^^: 1^^^^^^ ^:^^ ^ ^^l^ /:: '^^:^^/:W!:Mi;H^^;-ij //-^ j/';:V/:' j ^';&gt;

j^;^^^^^^
^'-J ^'v^1^•^•^;. ,

v&gt;/^:&gt;;)J.j4;' ;-ji.j'/"^ ;--^t//J.^: ^V.:/.v. ;/'-/í&gt;/'; /J-. -ij'^/;'
//^^J^:/-^^^V^%fj:: x-^t^^ ^^^ V^-V i ^^Í'^^^^^^^?^-^^^- ^^~^^ ^.^^'^ - 2=; ^-^ ^:^ í^r" ^ ^ ^^ ir ^^^^^^^^^^ ^^ /I ^• ^-^^^^v^^^^^^'' • . '" •^ ' ^ ^^' V^^- "-^- ^r^'':^

./-•' J /'* ^^j:jJ/it',^*Jj:/ :J. / //:^;/iJ^J;x-^-^J^:^-/ ^/::^//

v/i/J^/; ^^j/jj^^

�29 de marzo ae I94ti. Montevideo

. Director de la .facultad cte nutrían iaaaas y uiencias
•. Carlos vaz Ferreira;
De nuestra consideración;

Al comenzar el curso
194 agradecemos en nomure ae t^linsunen la vaiiosisipía Ayuda, que esa i acuitad, nos na aispensaao aesal e i_

nacimiento de esta revista.
^uetra laoor no sera este
ano manos intensa que en el anterior. Pretendemos jaar
la mayor regularidad en las puulicaciones y su• •
payar eL nivel actual ael material. Proyectamos tam-_
•hjan la preparación de saparatas y cuadernilloa
plementarios, ate.,
^or todo esto, y consi aeanirido por las tarifas de impresioji
nos permitimos esperar ae la oenevolenuia ae ese conj-

sajo que ñus dispense una ayuda igual a la aei_ano_
pasado, a la cual trataremos ae responder con toao :

uon nuestra mas alta es-

�;evideo 30 de marzo de I9I4B
Cecibldo en esta fecha,pasa al señor Director

-Montevideo 2 de abril de
Pasa a estudio y resolución del consejo con informe
sobre disposiciones pecuniarias al respecto*
Vaz Ferreira

Monte ideo 2 do abril do
Señor Director:Con respecto a la disponibilidad
pecuniaria respecto al pedimento hecho en la nota
precedente hago saber al señor Director que estaba

entendido destinar la suma de $ 350*oo de la partida global de que se dispone para subvencionar durantn
-el año actual a la revista dimanen*-

I

�Montevideo ,31 de marzo, de 1949 .
Sr. Deoano.de la Paeultad.de Humaiidades y. Cienoias_
J)r.Carlos_Vaz Perreira

-

-

,

&lt; .•.

',•'--..

:—_ ^. de nuestra mayor consideración ...

Los a^aj o- firmados, directores de

la revista "Clinamenfi se presentan ante el Consejo de
la Paoultad para rendir jun informe de sus trabajos al
I •

• •

•

.'••.

frente de^esta pu^licación estudiantil y su -nuevo plan
de actividades para el corriente año.

—t--—-----

Hemos editado hasta el presente.

cinco números de la revista que, debido a la creciente
carestía de Ios-precios de impresión debimos &lt;j^j conti
nuar^e orno oo mpr o b ai t es_sd j unt amosLJLaa__cuentas d a_loa_
números 4 y 5, a. las gue-débe sumarse una cantidad de

100 pesos por concepto de clisés, y gast os varios de ais
tribuoión lo.que.hizo oscilar el costo total del..'.últl-&lt;
mo número entre 600 y 700 pesos .

.

••,.

^_.j

__^.___.1.__ .: Por lo mterior hemos decidido .j

cambiar el formato y presentación de nuestra revistapara.ej ustarla a nuestras posibilidades económicas, y
i

en earSteos en est os monentossa.re^parición baj ^^L^nue"•3*.

vo t ítulo de "Pábulal*
.^

7

A

Obra ya en^nuestro poder un va
lioso mat.eriaL^eztraijerQ_^del.que destacemos^poes;

., 3 ,

�inéditas de Miguel Hernández, Juan Ramón Jiménez,Re
dro Salinas; ens^yos de Guillermo de Torre,-José Bergamín, Banl landsberg, G.Frazer, José Luis Romero; •

otras de teafcro de Raf ael Alberti, Ussigli y Bontempelli,
las co labor aciones nacionales es

tarán representadas por los traba^os de los profesores
yestudim tes ^de la F acuitad^as i como los intelectua^
les unigu^yos , contando entre los primeros con artícu
los de Xanro-A^estarán,- luis E. Gil Salguero, Francisco
Espinóla, Gervasio- Guillot-Muñoz, etc.—:—-i-—
.. .,.,.__

:.; Finalmente nos hallamos abocados al

estudio del número de homaiaje a Unemuno gae ya anunciáramos
y en el que publicaremos cartas inéditas y ensayos y ..
cuentos nunca recogidos en libro daL maestro español,
,-...•,.;^ ;/^'_.— Dada la importancia d©l material -

qae publicarem^s y la-utilidad qao significará para lá
gestión cultural de nuestra casa de estudios, esperao mos contar nuevamente con el apoyo moral y económico -

'que nos brindara el Consejo Directivo en otras oportu
nidades,.—-^————-:•—

-•—-•'-•- -

_^_;_•i:Saludemos a üd, may atte.

•

��Montevideo, mayo 10 de
Señor Directori
Da Reviata "Clinamen** ha a ido publicada por un grupo
de pereonaa que es l^tieron a los cursos de esta Fa
cultad y bajo los auopiólos de su Consejo desde 19^-7
habiendo aparecido cinco números hasta la fecha fía
recibido una modestísima subvención que en total as
ciende a 1750.00 ( setecientos cinouonta pesos)
En cuanto a la Revista "Fábula1* que ahora se proyecta
publicar puede informarse que sus iniciadores se cuen
tan entre algunas de las personas que intervinieron
en la publioaoiÓn de "clinamen" No es posible pro
veerse mitre tanto el carácter que tendrá la nueva
Revista y si sus colaboraciones estarán o nó vincu
ladas a los estudios que se siguen en esta Faoultad,-

L Oiordano
Secretario

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="4">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="33">
                  <text>Acervo Institucional</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="38">
              <name>Coverage</name>
              <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="48">
                  <text>Montevideo-Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="49">
                  <text>Archivo&#13;
Archivo Central Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias&#13;
FHCE&#13;
FHC&#13;
</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="63">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="43">
              <name>Identifier</name>
              <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="64">
                  <text>UY858-UDELAR-FHCE-ACUFHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="65">
                  <text>Español&#13;
Otro</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="42">
              <name>Format</name>
              <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="87">
                  <text>Archivo papel, fotografía, digital y otros.</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="88">
                  <text>Expedientes, correspondencia, circulares, documentación contable, fotografías, legajos docentes, etc.</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="102">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="103">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Archivóloga Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1995">
                <text>Revista Clinamen&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1996">
                <text>Nota de solicitud&#13;
Informe&#13;
Factura</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1997">
                <text>Legajo 23&#13;
Revista mensual "Clinamen" que trata sobre pautas de estudios y ocupaciones intelectuales de carácter cultural en la Facultad, como la de promover un movimiento cultural en la Universidad.&#13;
Solicitud de ayuda económica para solventar la revista.&#13;
Factura de gastos.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1998">
                <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1999">
                <text>Archivo Central Universitario  de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2000">
                <text>1946 - 1949</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2001">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2002">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2003">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2004">
                <text>UY858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2005">
                <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="235">
        <name>Clinamen</name>
      </tag>
      <tag tagId="234">
        <name>Revista Clinamen</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="184" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="310">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/2b81e15a308968fb24e858f120839682.PDF</src>
        <authentication>896ac732e83caa6ca6d80ad10ef13c84</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2009">
                    <text>C ^VÍ44064

UIIIIISRSIGM BE LH EPÜEUU

O
rectoría
s¡g;j;

Montevideo,Enero 13 de 1950.-

Situase citar
4.Q^

uirc.

Señor ^ecano de la ^'acuitad de Humanidades y Ciencias

Dr.Justino Jiménez de Arécha^a

A fin de dar satisfacción a un pedido for

mulado por el líinis torio de Instrucción Pública y de
P,Social,solicito del señor Decano quiera impartir
las ordenes pertinentes para que cea remitida a es
ta Hectoria a la mayor "brevedad la memoria anual co
rrespondiente al año 1349.relacionada con las acti
vidades desarrolladas por esa facultad,
Saludo al Sr Decano muy atte.

Pro-3ecretari

^ ¡ •.. v . •... ^

^ente - \ •

Recibi^o II:-y y .^

C^^&gt;

^/^

^ ^eu

vt

��FACÍA

¡"US AT,TT-n íT :;^- y n-r ;;'1\t(- tic

KEN ORÍA DE 1949.

SESIONAS DEL CONSEJO.
El Consejo nombrado en 1945 de acuerdo con las disposiciones de la ley de /
creación de esta Facultad,funcionó hasta si día 9 de octubre del año 1949.Replizó 29 sesiones plenarias.Estuvo compuesto por los señores doctcr"c^r~
los Vas Ferreira,PioÉ~eBdB ^ltateLt^ Estable,Ingeniero Eduardo García de ¿u;;j.ga,Doctor ^ustino Jiménez de Aréchaga,Doctor Emilio Oribe,Doctor Lardo ^
pules y Doctor José Pedro Segundo.La asistencia de los Consejeros a las s_e
siones fue asidua,-~

egados elegidos por los profesores,loe señores Luis E. Gil Salguero y Ro
dolfo Méndez Alzola;dos delega^os elegidos por los estudientes,íos señores
Arbelio Ramírez y José -Redro Saenzjy cinco miembros designados por el Conse
jo Central universitario los señores Doctor Diamante Benatti,Profesor Cíe mente Estable,Doctor ^ustino Jiménez d^ Aréchaga,Arquitecto Aurelio Lucchini y José Pereira Rodríguez.
El doctor Justino Jiménez de Aréchaga fue designado Decano.
El Consejo Provisional ha re^lizado ya 5 sesiones plenarias.
Labor del Consejo.Sin perjuicio de su trabajo habitual atinente a la docencia general,el Con sejo preparó y aprobó un proyecto de Plan de Organización de los Institutos.
Asimismo preparó y aprobó diversos reglamentos para el funcionamiento de /
los cursos regulares.Su aplicación quedó euspendida hasta el año lectivo de
1950.Graves preocupaciones soportó la Facultad con motivo de su dilícil si
tuación financiera., pues hasta la vigencia, del nuevo Presupuesto, llamad o do
c^nte,solamente dispuso de las duodécimos correspondientes a un semestre ^?
dentro de una partida global de $ 50.ooo.oo. Después de julio,pudieron es
tudiarse fórmulas más amplias y completas en la organización de los estu dios,pues- le fueron asignados a la Facultad,para su presupuesto anual, //
$ 227.480.09.En tal tarea,se encu^ntran el actual Consejo recientemente djs
signado y el Decano,quien ha tomado posesión del cargo el 30 da diciembre
ppdo.-

.;

TSe crets.ría.-

• •

La Secretaría atendió todas las sesiones del Consejo,las reuniones de Comí,
sienes y de Tribunales de Concurso.Procedió al cumplimiento de las decisio.
nes de aquel y de las tomadas por el Director y,posteriormente,por el D^cal
no.ee remitieron 414 notas y todos los comunicados,circulares y re^artidos
que fueron requeridos por las circunstancias.L^ Secretaría, procedió a ha cer las indicaciones o,en el caso,órdenes verbales,necesarias a profesoras,
contratados y funcionarios,par© el mejor desempeño de todas sus tareas.
Se organizaron los archivos del Servicia de Prensa y de matrices mimeograíicas.La estadística de la asistencia de profesores y -alumnos,que abarca /
un procese diario,^ensual y total,ha sido reorganiz^^a.
El archivo de las lionas de estudiantes ha sido complet^do.
Funcionarios.
Han quedado definitivamente incorporados al servici^ administrativo de .la
Facultad,las siguientes personas :Oficisl Tercero,señor Juan Violff;Oficial
Quinto,señorita Angélica 3iurrun;Bibli©tecaria,señera Esthar Dosil de R*riresjAr.xilirr Taquígrafo,señor Rubén Piras Gin^lla; Auxiliar Primero ; seño
ra Joaquina Costa de Freit.s ;Auxiliar Segundo^aemr üsvalde Torres ;Auxiliar
Tercero,señorita Selva Agarbado Pall^din© y Ayudante de Cine^^tografía y

�Bord^li.^1 c
cargo v^cante de
//Proyecciones,s^ñor^ Daría T^re^a Ferrando á^Bord^li.^l
Auxili^r ^f-auígrafo será llenado por concur.x; as .p^^j-c^n.

DoctoíesÜRodoífoUvr^ílice y"Linc¡ln Machado Ribas y ia Doctora Esthcr de
En^ 1949* el- lla^^do a aspiraciones no dio resultado,pues no se pr^sentaron
candid^tes.
I^f^itrt^^.
C^c e^ ^íbi^to.la Fscultud Da oreodo los Institutos de Investigaciones Kis
+ .^irÓs -.e L^t^i^S Ciánic^s y ^e Astrcmomí..Lur^nte el ^no a que cerrespon-

diTesta'LmQri^jel primero de ellos ha des.rrolla.do las actividades oc^are
ú cuenisTei informe que 33 ^grega.Les ©troe dos Institutos están en vi^s
de organización.
^is^ones de Estudio y aal^fgc^n^.
Fueron confiadas las siguientes: al doctor F^rn^nd^ da B^en la ^r^senta
ción de esta Facultad ^^te el Congreso de fliaio^i^^rin* ae ^ .nti^gc &lt;W
C-'Í^;t 1 d^tor Eugenio Itiesa.el estudio en l*s ^ecult^o^ similares ce
1-vc Laboratorios de Química y la visita a centros científicos en nuron^,c^
pecialsante en Francia y Sniz^..
Bubvencionx1^.
La Facultad subvencionó l^ Revista de Estudiantes de la : acción Humanid^d^c.llainada Altaoira.A l^ Techa se ha public.de sal^ente un numero ce 1,
Revista citada.

tc ^-U!-- b^--- ^ ^4, el Concurso de Lengua y Literatura Griegos no fueren rea-

lj'^d^p"r^r deserción d^l único asp^rant^ presentado.fíe re.naarcn las ae
• Latín^résultando designado-despuéa col respac&lt;^vo^fcllo^í^vcr^cxc,par^ el
l-^c^cur^o^^d^ oposición rara proveer ios cargos da profesores titulares
deF.^r!efíar^&amp;% Investigación sn L¿.teratur^ y Arte y en Ciencias ne 1* Easc.

En 19^9 ^ inscribieran 432 estudiantes.Ge dictaro^ 2207 cl^sos c^n un go^&amp;1 de Íf.33 asistentes.El tormino m^di^ de asistencia a caaa c^use e^cii^
entre B y 9"estudiantee.Los c^rsos dictado^ fueron loe que se maican en /
^l Syllabus que sigue.

yi-&gt;&lt;,-+-ia. -f1 ^cto Metafísica."rafascr seú-^r Luí^ E.^il ^^iguare.

Hiítorla de la Filosaf Íc.-Arist 'teles.El re.lism^ íij.o^oi^-co. rois^or ^.-c-

His^orif d^^^Mic^ofía.-La Fil^sofía f^di^v^l.Frof os^r D^ctor Juan Ll^m^-Oi^ítu^íis^oVyÜpóüitivicií-.o en el'Uruguay.-Profesor-Lector Arturo Arda©.
^^ói^'.-D^ctores^ Al^jandro Rías y ^^ri© Gilva ¡a, re la.
P^icol'^''áa-.-rrefesrra Doctora mar^ Rey Alvarez.
p •
lÓ^'írr^ie^o-" D-ct^r J-^n C. 3rit^ d^l Pin^.

introd-uccilñ ^l*?^o*r&gt;ÍU.^ro^esor^sefler Ju^n ^ilveira larrart.
Liter^tura y Arte.^Pr^fes^r Intoriu^ ooemer ^üx^i® O^ioe.
•A''

�el ^'en^uí; j^.^clocl^r Molí© Berr^ G^rcía,
/C /Cienci^
de
1^
Educació^.—Catedrática
Int^rino Pr^fesara Reina Reyes.
óá
ienci^s
j..

len^ua y literatur^
Literatura
y Literatura
Lengu^ y
Lengua y Literatura

Griegas.-Profes^ra doctora l^a iestisri d^ ocu^^^cch
Latinas.-^r^iesor á^ctor Ar^í^ ¿chl^eirig. •
Latinas.-Pro^esor señer Vicente 0. Cicrlsse.
Espuñolas-.-Brcf ^s^r señor Jes-tí Bsrgarrín.

Lengua y Literatura Esp^ñ^lus.-Profesor señor Carlos bab^t rrcasty.
Lengua y Literatura; Italianas.-l'r^fesoi dent^r Giov^nni 3. Rieci.
•^enguá y Literatura Italianas-.-Brotesora doctesr^ Luce ísfobri de Cres^tti
Lengua y Literatura Francesas.-Broíeser señor Gerva^io Guiil^t Muñoz.

InstitUt® d^- Investigaciones Históricas.-Director Interino doctor Emili© Ra.
vign^ni.Jefes de Investigación,Breí^s^r^s se^^r En^una© Haranci^ y se_
ñur ^o^é ^. Tr^ibel.
Ciencias Históricas.-ductor Lincoln ^a aliado Ribas,
Histeria Uní ver sal.-Prof^sor doctor ^ructu^s^ Pitt,,luga.
Historia &gt;-ra-ric;-ns. y ^pcional.-Bi'oíes©r doctor I^üilie Ravign&amp;ni.
Intr^ducción .s. los Loiudie^ Historióse.-risfeor ¿actor Jasé Luis Ror^ero.
Prehistoria del Liter^l Riopl^tenr-e.-Pr^fes^r doctor Sageni^ B^tit l^.o^.
Pilosofía ele la Piisteria.-Brefescr doctor dsse Luis Rrcrc.
n t ;-.v¡. ,-1 T q TT T •'; T •^ A '' TT "i" f/i Tf1 O "'. ,' ;" ^O,

Aíw
C
L^/J

Instituto de Astron^^ía.-Director Inte2l.n0 s^ñ^r Carlos tcñec^p*r.
Física.-Inaenier® señor ^ultor Hill.
QuÍt^ícü-FÍeíco-.-Doct^r Juan Rodrío:ues Réguü.
*^ ¿it^r ¿^ticas Huperioreu-.- Prof^sor Ing^^io:^ s^oor ^afacl Lag-iordio .-

Matemáticas Superiores.- Preí^ser Ingeniera- seher J&amp;sé Luis L^Esara.
l^uría ñatei¡¡áj-icp de 1&gt; Relativid^d General.-rr^íe^er lugenioro señor Félix
Cernuschi.•

Matemáticas.- Profecor sed^r Carlos Etcirco¿&gt;-r.
Química. Orgánica y Analítica Superiores. -^ re fe ser ásct^^r Eugenia Riesz.
Ccirientes del Pensamiento Cientíric©.- r^i^s^r d^ct^r Fesideri* Papp.

ftS BIOLÓGIC^S
Cienci^s Bielóoicí&lt;?.-Doctor RsjNlft V. Lálice.
Geografía Física y Biológica..-Preies^r E^ñer J^rge Cheb^-fvrofí.
Pulee.nt^{3.^gí^.-Prcf^?or d^ctor Roficlf^ Ménde^ Ál^^la.
Botánica,--"-roícser Ingenios© Bernardo R®s^ngurtt.
Genética.-Brof^sei Ing^nier© c^ne^^rei^ Lízir©.
Oitog^nética.-Broi orc-r doctor Fianc-isc® Alberto Sa^u.
Citf.--.l^ía e Hiftc-lorí^ ^xperimental.-Prsís©r d^ct^r Julio María Sosa.
l^rol.--rás• ,Ec^l©gí&amp; y Sistem^tica,p^ct^s ^ BactracioB fie]. ^ru;uu.y .-Pr
señor Raúl Ya^ Ferréira,
Eni":7g"&lt;l^:ía.—Brtj-íes^r Ingeniera señ^r C*rj..u3 Salva;"'^i- Cí':íb¿sn^ll.

Biol^gía lar'ina.-fi^ct^r ^ernand© de Buen.

APD^X.MkISA
Las Huevas Direcciones fie la Pintura en Europa.-dseter Jorge R^mer^ Brest.
Artes Plástica..*^.-Pint^r señor Joaquín lrr^,^ darcí. y Esculter Fjfiu^?.^.® Ye-

Fúsic.-Br^íescr s^lí r Laur® Ayesturán.
Confercnciufci y cursillos.
Además d^ los profesores citad^s n el Syllabus,actuar^n ^n l^ Facultad,en
conferencies © cursillos de corta duración,loa sigui^ntes pi.vi t;. res ^.ürneír
B-ocl:,Aj.Lert9 Bvcr.^erj^estcr Cacciaputi.,^ Il^rt Cai^us, Federico te Oní;.,I.ren&lt;-

W. fia Eweiis^nfB^nvenuto 1 erracini,J^^n Gcguel,Julec Gu-srsUjFr; -•c-j L3i..b^rfii,
Angol^ kontev^rai,Juliw E, Payró, Jenn B^ut^ui y Efielmir© ki.á.

^ Facultad con^^n^ró el segundo esnt^nari* del nacimicnte fie Gaethetcon /

�//una ceremsnia realizada en el salen de ^ctús da la Universidad;asi^ismo /
conmem^ró el centenari^ de Alfieri con una ceremonia de la misma, naturaleza.
El C®nsej® de la Facultad ha pr^yectado la c^nme.mer^oión ^el cincuentenario
de la publicación de M Ariel l! de José Enri^ue Red ó,a cumplirse en el año

1950.
Publicaciones
La Revista^de la Facultad pude publicar,por insuficiencias financieras,sola
mente un numere de su Revista.El sumarie de este cuarta numere es el signien
te :
Crónica.-Caries yaz Ferreira.-Conclusiones sobre les preblemas áe la Liber
tad y del Determinism©.—•
.
^islas Milner.- Gáng^ra y ^uliarme. (Tr^ducción y ampliación de netas y /
ejemplos,áe Emili^ Oribe).Juan Llambías áe Azevede.-EesnOrígenas de la Filosofía ¿el Derecho y del Bs_
tade (Continuación).Luis Juan Piccarde.-Des Mementos en la Historia de la Gr^mática Españ^la.Desiderie Papp.--¿Es la teoría atómica de P^iten una c^ncepción aprierística?.
Clemente Estable.-Bi®micr©scepía del ^^?}^&amp;!^*%..Exploración paralela de ner vi^s y centros cardíacos y ©btencién simultánea ée micr9Cinerr¡at©graiía,elec
tro y f-®t®cardi©grasias. -Estudio eomplementari© histlógic© experimental /
de las relaciones neura-esrdí^cas.^ernsnd© de Buen.-La Oceanografía y la. Limn©l©gía en ca^pañas y labora^© ri®s,••

Laura Ayeotarán.-La Música Indígena en el ^ruguay.Por su parte,el Institu^© ds Investi^aciones His^óricas ha publicad® el to_
me primero de la edición facsimilar áe l! La Gaseta "y el tm© primer de
las "Fuentes para la Historia de la Universidad".Esta importante publica ción se hace con motiv© de la celebración ¿el Centenaria de la instalación
de la- Universid^d de Montevideo y par encarga del C^nsej^ Central Univers_i
taris.
Profesores fallecidos.
El pintor Joaquín for^es García y la señorita Sara. Roy Alvares,que actúa ron en la Facultad dictar^ curs@s de Artes Plásticas y de Psicología res•pectivaniente,fallecier^n durante el añe 1949.
Trabajos realisaaos en los curc^s.
De l®s inf©riñes presentad es per las enc^rg^d^s de cursas "y les prf eseres
titulares resulta que se han realis.de en las clases y cursas gran canti
dad de trabajes.Están a la fecha pendientes áe la entrega que han de hace^
sus autores y deberán pasar a estudio de una Cemisión qu^ iníermará a la
voz sabré su valere-

Fresupuest©.
La Facultad cuenta con un Presupuest^^anual de $2?7.480.©.Sl Censej es
tudia en estes m^m entes la. distribución de las p^rtidas gl^bales pra d@c
cencí^ y administración general.
Apre_ciócién General.
El alumnad© que asiste a los curses, tant© en serie cm libree,ha den¡©strad© interés en ellos,concurriendo con regularidad a las clases.El cuerp ¿acerté, tant© el titular come el que fuera c^ntratad per c^rtas perío_
á^s y aquellos pr©fes@res que gener^samente han ^^Ctu^d© en frma h^noraria,
ha prestad® sus servicios s. la Facultad en ferra correcta,siend© su asis
tencia asidua.A la fecha,el nuev® Conseje estudia diversas fórmulas p,ra.
orientar les estudios áe tal m©d* que puedan rendir el beneficie necesaria
para la Investigación superior d^ scuerd© al espíritu que promovió la croa
ción áe este nuev© ©rganism© universitari©.-.

SAP.

Justino Jiménez de &gt;rée.ua.&gt;.

Luis
Srcretaria.

Decm®.

&lt;

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="4">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="33">
                  <text>Acervo Institucional</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="38">
              <name>Coverage</name>
              <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="48">
                  <text>Montevideo-Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="49">
                  <text>Archivo&#13;
Archivo Central Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias&#13;
FHCE&#13;
FHC&#13;
</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="63">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="43">
              <name>Identifier</name>
              <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="64">
                  <text>UY858-UDELAR-FHCE-ACUFHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="65">
                  <text>Español&#13;
Otro</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="42">
              <name>Format</name>
              <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="87">
                  <text>Archivo papel, fotografía, digital y otros.</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="88">
                  <text>Expedientes, correspondencia, circulares, documentación contable, fotografías, legajos docentes, etc.</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="102">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="103">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Archivóloga Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2006">
                <text>Memoria 1949 de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2007">
                <text>Informe&#13;
Nota</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2008">
                <text>Informe desde el nacimiento de la FHC hasta 1949, detalla la labor desarrollada por el Consejo, la Secretaría, Funcionarios, Pensiones de estudios en el extranjero, Institutos, Mensiones de Estudios y delegaciones, Subvenciones, Concursos, Alumnado, Syllabus de 1949, Conferencias y Cursillos, Conmemoraciones, Publicaciones, Profesores fallecidos, Trabajos realizados en los cursos, Presupuesto, Apreciación general desde el inicio de la Facultad.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2010">
                <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2011">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2012">
                <text>1949 - 1950</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2013">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2014">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2015">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2016">
                <text>UY858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2017">
                <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="236">
        <name>Memoria 1949</name>
      </tag>
      <tag tagId="237">
        <name>Memoria Anual</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="185" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="311">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/1ee73e9d38069af1138ad3ed001614f5.PDF</src>
        <authentication>f4e441a70bdd3fbf00cf7cdddb69df10</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2018">
                    <text>ARENAS NEGRAS
AVALUA CION
CURVAS

DLL

,

• &gt;

ATLANTilJA

ZONA lJL

''

o•.•t••• y wPw /,1/, M . Jvnio

el.

195 1 _

~

!Jorrrmco'

1

lbskLv.z -

1

~/

--o -

fi'/ pésJxo
r/J
~/ ,'

/ l1l iltl'

~

¡

~

..- ... -

__...---

~

i

~

~

~

~

~

[ 1 1 ;~ ~
.

~
1

-;-

v

~

./"

1

!

i

,
i

1
1

J
'

1
1
1

~

. / ·· -

/

]'., ./
¡

-¡

~

~

~

~

1

1
1

1

1

1

i

~ v

, 1

•

·-- ~l

~-

-~

~

~

~

- 1 ~ : -_~_j ~ :- ·/
_!_- 1 -~~-~

-~-

1

v

1

"""-.

t ·~

1

~

1

1

1

--

1¡'

~

1- 't\~
'' j

L-

pt:sJt.UJck

-~

1

? -1

1

1

1

1

1

¡

1

'

t

i\

,

0... ...L-/
~

1

1

______v

~

1

'

fjJ

- , .//

/ V

:

1

1

1

1

\J~ ~
f\ Y
_v L
1

\

1

1

1

1
1 1
1
1
1
TT
1/'i----.. 1 1
~ T-- , L
A
~-;
1
1
11
1

' V
--

1

i --

E s Q UE MA

-· -

1

-~ -

;

~

'

·

L_ ~

~

-

1

/

'

~
J- -~-:~
L ~~~
~

- ~~--- -

1

1

1

_ 1
!--=:i_ ~
[V

1

~1
1

1

1

1

~

~

1

~

1

i

;;71:. ~J;~oh~~sore~
1;

!

- - - ]~

1

60

1

1P

'

-

•

1

1

·-- ·

1

1

~

ooo=.

- - -- - - 40
-

~IVOSOt .fJir?clf'

h Boltanca

~ ; !bjllo'ees¡;esotes
JO

,

:

-u

.

__

1

'

'{

-

:_

1

1

PI'Omer:lio
e~
J

-~-

LEl_l

1
1

!

1
1

1

1
-

-----

Refore!lCia.

/ . • fi¡1' ·

/

' '

'~

ti

l200

Cscolo Jlet!icol

(AP!?OXI11ADA 5)

!N!.TITUTO D~ i"'S!CA ..4r••- ~u . 11 A

l/0(}0

fscolo l!orizolllc;!:

YAC/11/LNTO

PL iG UAL CSPéSO R

efec/;vos m e?/~
ot'omroío

r·

- - - - - - !J/7
60 CITJ5.

·

�Por ](AY C. CO \"! (1)

Arenas negras ilmenítico-monacíticas
del litoral sur uruguayo
l ll'l comunicación 1'

1é

1

'' INTfWDCCCfO Y"

Este tt·ahajo e~ la continuación de la noticia sohrt&gt; estos depÓ·
s; tos eru¡:!:uayo~ Jt&gt; arenas ne¡_!:ras aparecida,- en [12] 1:: l. ~- como parte
de un pro~t·ama de tt·ahajo más ¡_!:eneral ~obre " Radioactividad de nuestro suelo Y subsuelo··. 1 1 ·,
Esta conmnicación comprende:

1 El estudio mineraló¡_!:ico riP la fracción dcn,-a 1 densidad ma,·or
rlf· 2,751 y no ma¡_!:nética de las arena,; nc~•-as que fonnan pat·te de la
costa de la playa '·Atlántida ''. Este punto incluye el análisis de:
a 1 extens.i ón e importancia de estos depósitos.
h 1 especies minet·aló¡ácas nue\·as encontradas ,- ,;u identificación.
Se adjunta croquis y microfoto¡_!:rafías.
e 1 contenido mineralógico de las ha nanea,- que marginan e,-tas
arenas.
Il Descripción v estudio de otro;; se dimento;; detríticos tle nuestro País, conteniendo similares constituyente,- de !o,- encontrados para
bs arenas de la zona de Plan1 "A tláutida''.
III Cuadro esquemático del conjunto de catione;; encontrados
mediante el análisis cspectro¡n·áfico.
IY Trazado de la cutTa rle distribución de lamatio,-_
11 1 Quím. lnd . Juan C. Gorii. A~ utlante del In,tituto de r;,¡,.,,_ Actualmente
en Parí:;, ron una bera de perfeerionanriento eientífieo. bajo la direceión de
los profewres Oree[ y \Yynrt.
(~)
La primera Comuninu·ión apareeió en el Boletín de la Faeultad de Ingeniería. Yol. l\ ~9 1, mayo 1950.
1:; 1 Lo, número, en tri:' parénteoi, reetoo indiran la hihliografía ¡·on,tdtada,
•·u~ a refereneia ,e da al final de e,ta l'Oillllnicacíón.
14 1 E,tas inn·stiga!'ione, ,e realizan. bajo b dirección del Prof. \V alter ::i .
Hill, por la Di' isión de Jnye,ti~;u-ione, Científit·rb de la Anea p. el Tmtituto rle
Física de la Facultan de rngenit·ría ,. la Fa&lt;·tdtad dP Humanidade- , Cieneia,.

�J. -

F:STL DIO ,\1JSERALOGJCO VE LA FRACCIOS DESSA 1 df'nsidad mayor de 2.751 Y "'VO MAG .YETIC:-1 DE LAS ARF:\.AS
SEGRAS QL"E FOR ll1A.Y PARTE DE LA COSTA DE LA
f&gt;LA YA '·ATL /L\TJD.r.

Esta fracción fué obtenida pre,·io secado y tamiza1lo grueso. mediante la a~· uda de un elec troimán y po,terior separación Hsall(lo yodomercuriato de Pota,-io como líquido pesado 1densidad 2,751. La técnica operatoria e,: c]á,ica ~- se encuentra descripta en Yario~ tratado~
mineralógico,; de Jo,- cuale,; [2] [3] [.J. ] 1 5] [6 ] [7] no~ parecen los
&lt;tpropiado,;.
la. -

Extensión e

im¡wrfllllcÍ•t

d!' es/os de¡&gt;ósitos

I'l.dl~
3J a l e~tudiar tlcpú-ito~ ,inti!arc, 1 por lo meno,: en cuanto
a 'u lli,tribueión l . que ,e en c uenéran cerca de la de,;emiJoca!lnra del
Hio Columhia. plantea un ,i,tenw de trahajo mu~ interc;;ante, que
¡·on,-i,;te en efe,·tuar un número muy grande de pozo&gt;' para poder Yi" ualizar L di,;trihución y plantear d cálculo del cubicado del ,·acimiento. El c ,; quema aflj11nto 1e,;q. 11 re,ultante rle este tipo de trahajo,
: realizado por )o, 1\grirneJbOrl',; SeiHJr(',; R. Quintana y \V. Po,-ti;::lion(' para d ln, tituto d e Fí,; ica 1, doculllenta el hecho de que la
acumulación má,.; gntnd e de arena:; ;;e CJH'11entra en la de,.cmhocadura
de los pequeíio, cauce, formado, como re,ultante del desagiie de las
agua,: continental(',; que materialmente ··]ayan" la,.; ]¡arrancas arra:'trando el material mc~eorizado al mar y dejando profundos efectos
ct·osi,· o~ en el úrea atacada. Suponemo;; entonces que, por lo meno,-,
parte de la arena actualmente dcpo;;itada en la co,.;ta, es producida
por el " laYado'' de las barranca,.; e interior de la co,ta. hipótesi;; ratificada al analizar~e c1 contenido mineraló¡:ico de la,- barrancas qul'
hordean los ya c imiento~ de arenas neg:ras. 1 Yéa~e mús adelante l. Si
dectnúramos un cor~c perpendicular a la co,ta. Yeríamo,.; la di~minu­
eión del espe,-or de estas arenas, desde un máximo ubicado cerca del
rie rle la barranca. hasta un mínimo cerca de la orilla del mar: a~í
como rlesde el máximo de e,pe&gt;'or 1 pié 1le la han·anca 1 se nota una
disminul'ión hrusca, internándo~e por los cauces exi;;tentes ,;;iempre
en di •·ección pc•·peiHl icu lar a la costa. Exi ste cntonce~ un área de
concentración efectiYa, producto en parte del aporte cont in ental de
las a¡:uas de laYado. Ha~~ que tener en cuenta [9] [ 19] el efecto producido en la sedimentación por las diferencias de densidad existen tes entre estos ;;edimentos detríticos metálicos y lo~ comunes cuarzosos.
Para determinar la importancia económica de estos ~· acimientos,
el Instituto de Física tomó como hase el citado e:;quema l. asumiendo
un espesor de 20 cm . whre un área de 300 X lO m" y una densidad
media de 2.3 gr ce.
Resulta así una nut;;a de -J-500 Tonelada;;. formando un depó,-ito
superficial de fácil extt·acción. susceptible de enriquecimiento po!'te·
rior. por medim; físicos tales como espirale;; de concentración, ,.;epa1

-

210 -

�radares ma¡:nético~ y electrostáticos, me~a,- ,-ibratorias, flotación, etc.
Se obtendrían así constituyentes aproYechables industrialmente ( ilmenita, zircón, monacita. etc. l.
Dehemo,; tener presente los trabajos efectuados por di~tintos técnico,; como YOn Bernewitz l lO]. Grigg [32], Gutzeit-Kovaliv [31]
acerca del posible aprovechamiento y comercialización ya sea de
todo el conjunto mincraló¡:ico de estas arenas, o de algún mineral
existente en particular 1ero mita monacita, oro, etc. l. En el estado
actual de nuestro trabajo no podemos afirmar la pre¡;;encia de otros
mineraJe,; como oro ~- platino que según [ lO ] encierran las arenas
nq!;ra;; que alude en ;q¡s tralwjos.
Para poder tener una idea de la extensión de lo;: depósitos de
&lt;t rena ne¡:ra , no es po,- ihle efectuar la mera in;;pección Yisual pues
depende de la intensidad y dirección del Yiento dominante que la
pla~· a aparezca más o meno,; '' ne¡:ra''. Este fenómeno ~- a anotado por
Poole [11] al e,;tudiar formaciones siutilare,- en :'íew South \\'ale~ . se
debe a qu e se haya o no depositado sobre los ~-ac imicntos de arena
negra una película más o menos espesa de arena cuarzosa. La playa
la Yeremos aparecer "negra·· en extensiones considerables después de
la acción continuada de un fuerte Yiento de dirección S.\V. En ca,;o
contrario que la;; dunas mar¡:inales aporten la sílice hajo la acción
de un viento contrario, la playa se hlanqueará notablemente. Este feJ1Óllleno se puede reproducir a escala de laboratorio pudiéndose notar que, en una mezcla de Yarios tipos de minerales y mediante la ac( ión de una co rriente de aire o agua. se separan fácilmente una por&lt;"ión pc;;ada de coloración obscura y otra li\'iana de colores daros
tom¡we~ta ca;;i enteramente de óxidos de silicio. Como minerales clen,o, comprendemos no solamente los metálicos, sino también otros
1 turmalina. granate, olivina. etc. 1 que no son generalmente de color
ült,;curo pero que dentro del conjunto total del sedimento sus colores
,e ,·en enma~carados por las tonalidades más ohscura~ de los otros
minerales constituyentes metálicos 1 ilmenita , hematita. casiterita, etc. l .
Ycr microfoto :'\~ 5.

lb. -- F;s¡)('cies

mineralógica~

l'ncontradas, su identificación y carac-

teri::,aCÍÓtl

SuiHiiYidiremos e~te Capítulo en dos partes:
1 1 Técnica de trabajo.
2 1 Descripción de las e~pecies.
] 1

Técnica de trobajo.

Con la fracción no ma¡!net1ca y pesada de la arena bruta de
Atlántida. se efectuó. bajo el microscopio. la separación de especies
mineralógicas, teniendo en cuenta para efectuar esta separación, fundamentalmente los caracteres organoléptico;;, como ~er: ,-dstema cristalino. kdJi'o, brillo. &lt;·lintjc. fractura, color. etc. Con la antda de

-

211 -

�una ,-arilla e-tirada e11 capilar ,e Pxtrac .lcl carnpo del mict·o-copio
el microcri,tal en e~tudio. 5e acumulan en un portaobjeto- para YolYer a efeeluar· una nlle,·a ,elección tendiente a rt' unir un número :\:
de ni-tale~ lo má,., hom O)!t;rH' O po~ihle para. dc,;pu~- de ¡!Uardar ai¡!Uno~ como te,ti)!O•- em·iar d c"pe&lt;·;ró¡!rélfo en ntímero de 15-20 microcri,;talc~ ~- - en al¡r11no~ nrinerale,; meno, aún par.r ,;er· cfeciuada la
placa cot-rP,opomlicn:e. Oe;;dc el punto de YÍ•ta del trabajo de cxtraccióH, como tamhit'll de la tPcnica oper·atoria e11 el c,pectrÓ¡!rafo. &lt;·on,.,idero inútil de,crihir la, dificultade,- que ,e tu,·ieron que ahontar
í repetición de placa-. pi-rdida de cri,;tale- al -·,.altar·- por efecto dPI
arco. etc. 1.
La técnica ,e¡!uida e::- ju,tificatla tc11iendo en cuenta que. t!entro
de un conjunto de c,.,pc&lt;"ie, con propiedades fí,;ica,; tan ,;imilm·es 1 den,.idad, índice de r·cfracciórL ma¡rneti,;mo. fluorc;;ccHcia. cte. 1 e,. prácticamente impo,;ihle efectuar una separación en cantida&lt;l apreciable.
Corno con;;ecuencia, y teniendo en c11enta los e,;caso::- 11redio,.; de aparataje mineraló¡!ico que contarnos. la separ·ación microscópica e, la
única YÍa factible de "cparación. despu~s de lrahcr· a¡rotado los otr·omedios anotado,;.
Con respPc:o a la,; mierofotO¡!t·afía,; que ,e adjuntan, se operó
por reflexión. fotog:rafiando. prirnen1mente una red de difr·aceión de
espaciado conocido 110 malla, mm.) a ]o;; efecto, de tomar este ínterYa lo como medida del tamaiío del cristal foto¡rr·afiado posterionnente
sohre la misma placa. Se bu;;có especies cri~talo¡rráficamente bien definidas tr·atan(lo de hacer· ,-isible la simett·ía que pre~entan.
Para facilitat· la interpretación de la;; mierofoto¡!rafía,;. ~e tr·arr,cribcn c,;quema:' de las for·nra~ encontrada~ en la arena, tomatla:-; de
la hihliol!rafia [1]. [13]. [J.l.]. [15), [16].
Al¡!una,; de e,ta• forma~ no putlier·on ,;er microfotografiada.;.
Se utilizó un rnicroscopio polarizantc Leitz-\'Cetzlar con ohjetin1
' ocular· 3X.
Se u.;ar-orr placa- Lumii&gt;re Altichronrc ' película- ~\ 'SCO color.

21

Descri¡wión de las I'S¡wcies 1'/U'VIItradas.
ZIRCO.\

Este nrincral con,;idcnulo rnodernanrente como 1111 silicato dt'
zi rconio. de fónnrrla teórica ZrSiO 1• se pre::-cnt a cn nuiada coloración, rojizo. ro,.ado. amarillento. anaranjado e incoloro. Esta gama
de colore, con todo, lo, rrraticc" de transición e,- acompaíiatla por:
!'? ~ la prc.crH'ia de un mírncro elcYado de forma, cr'istalo¡rráfica-.
2'? -- una ,·aria c ión cn la con"titución química que ,e manifie,;L¡
por la aparición en al¡!urw, ,imetrías de metale, del l!rti(JO de laTif'rra, rara::-. Imkpcndierrtementc de la ,·ariaeiÓII en color ~- cri~ta­
loquirnica rlc c,;tc mineraL -on car·l!cterí,tica- &lt;·on,tantc..: que penuitcn '" identifil'ación rnino-eópica. !as ,il!uicnte- pr·opicdadc-:
Brillo YÍtrco a adianrantino.

:?1::?

~

�Fr&lt;Jclura L'Oncoidal e ini¡rual en mucha~ de ,n~ ari~ta~.
Clivaje 1 J ]() 1 neto.
Form&lt;~ alar¡r&lt;~th de prisnw tctr&lt;~¡ronal ~implc o L'ompuc~to. en
al¡runo~ ca~o~ la aparición dt' una hipirámidc má, o meno~
modificada.
Fluorc,;ccnci a a m a ri !Io-ana ra n jada.
lnelusion&lt;'~ ya ~ea de impurezas de otro~ minerales que lo
lle¡ran a colorear en distin•a~ tonalidades como ser amat·illas,
roja~. cte .. aú como tamhii-n nm~- frecuentemente hurhujas
¡ra,;eosas perfcetamcnlc Yii'i!Jies que resaltan notoriamente SO ·
hre la m~n·a del cristal en las Yariedades incolora~ (khido a
su diferente índice de refracción.
Entraremos a estudiar los problemas enunci&lt;Jdos líneas antes soIJre la gnm variedad de formM que ocurren y la Yariación en la constitución química de estt' mineral.
Casi to(las la,; formas que anotan los g;randes mineralo;ristas l1].
f 13], !18], así como las que se encuentran detallada,; en el tr&lt;~hajo

FoTo N.'' 1 -

Zin·ón simplr.

de\\'. R. Poole [11] y Thomas [30]. se han encontrado en e"ta fraceión de la arena pro\'enien&lt;e de la costa de "Atlántida''.
Lm; croquis ~ microfotogxafías que se adjuntan muestran claramente este hecho 1fig;ums 1 al 11. fotos L 2 y 31. Ahora bien. todas
aquellas fonnas simples 1 prisma tetra¡ronal ¡}f'oto o deuto con una o
dos pirámides l e incoloras del zit·cón. no presentan en su constitu•·ión elementos fiel ¡rrupo de las Tierras raras: en cambio las formas
•·ompucstas de esta especie 1combinación de prisma y bipirámidcs o
hipirámidcs compuestas) contienen Tierras raras r en fuerte propor('JOn, en su red. Es así que el análisis espectro¡rráfico de los cri~tales
del primet· g:rupo acu~a la presencia de:
SiO~ y Zr ,

213 -

�!'.

.,

~

/

l"

f

~ -¡

1

-

~--- ~
F,g 1- Zucér. (Lc:: cox.)

_./

'

...

""

/

'
'

F,g 3- Z~rcó~ (la:ro&gt;) Fg ._:_;:: :::&gt;r (le :·: -' )

F.g 2 -Zr::ón (locro,x)

/

-----

.,
\

F1g. 5. Z rcon (lc:ro x)

"""/

Fig 6- Z ~rcón (l ocroiX)

l. ....,___..
. . ""'
-...

.

\
\

''.:

·~

\

.

..

F,g 8- z , ·có~ (Dono)

. . ¡:..o.: ::

\,

\;_• :-Lr'·;

F,g. 10- Z ~rcó n (Dono)

f ,g 9- z ,rcón (Dono)

/ /

1

(!
1

1

'---

Fig 12- Mono cito (leonordos)

-

2H --

--------- '

�-

:1=-;'

:\

~-~)
\-,
' ,_,,
~
~-

F.g 15 - Gror.ote (C::Jrobb)

F,g 16- G ranate (LocroiX)

~~

1

-~-\

-

1

F,g 17 - T~rmolmc (lccro•&gt;;

1

\

\

\

1
\

\

\
F,g. 18 - Turno '•n::: (Loco.x)

F,g 19- T:ta~.ta (Locro~&gt;)

-.,.-

·.-

-

215-

�FoTO N.'' 2 -

Zin·ón t·omJHl e ,to

FoTo N .'' 3

-

216 -

�f'n C'a tn h io la·· fo nna~ C'O n1p t1&lt;' - ia~ &lt;'' idenc ia n la pr e~enc i a d e:

Zr. SiO::. Ti , ¡ ·, lln. La, .\"y. Ce, Lu .
E~ t e

fe nó m e no ya eo n oe id o de qu e el zircó n e n c ie rra e l e m e nt o~
a su co nstitu c ió n teóri ca [ 17]. n· ~ult a p a rti c ularme nt e i nteresa nt e cuand o se es turlia la r e la ci ó n d e la sim e tría co n la constitu('ió n quími ca. Pro babl e m e nt e sea e n el f o nJ o un proble ma de diad oj ía. [20 ] . [21 ] . Es ta Yaria c ió n quími ca d el z i1-cón es ind e p e ndient e
,Je la presen cia d e impure zas vi sibl es.
Lo h e mos co mprobad o ex a minand o pla ca~ d e mi croc ri sta les con
, im e tría s ~ impl e ,. cont e ni e ndo e s ta ~ impur e za ~ y qu e ~ in e mb a r go,
n o evid e nciaron la presen c ia d e Ti e rras Haras e n su constitu c ión .
.No se ría aYe ntura do so:;p ec har la presen cia de THORITA e n es te
conjunt o tl e forma s. p e ro eso qu e da r el egado a futura s inv es ti gac ion e~
en es tas are n as. En el es tado a ci ual no pod e mos afirmar ni r echazar
d e plan o es ta hip ó tes is.
La s cara c te 1·ísti cas anot a da s p a ra e] zircón no se aju ;;tan e n un
tod o a las expuestas por \~7 • R. Poo lc rn ] en S il inform e. pu es tom a
eo mo fo rma m ás conu'm l a redond ea d a y acla1·a más ad e lant e " th e
ny~ tal,; , e en , a re alw ays mu e h more round e d than those des crih e rl in
o th e r tle posit s ... ·• Par a nu es tras a re nas e l zircó n a p a rece p e rfeetam c nt e r-r i ~ t a lizado. lo qu e ad c m á, de se r un m e dio mu y importante
d e id e ntifi ca c ió n indi ca ría. q u iz á~ . o tra s co ndi c io n es de se dim e nta ción
qu e las qu e ~ ufrier o n la s a r e na~ ne¡!ra, tambi é n coste ras es tudiadas
p o r e~ t e mine ral og ista . R e m o~ e n co ntrad o e n es ta fr acc- ió n d e la a re n a
d f' Atl á ntida. e l zircó n Yari e dad JA CI K TO. d e colores ro ~ ado ~ a rojizo~ : d e ~ im i lar co mp o~i c i ó n quími ca qu e la e n contrada para el zil··
c·ó n e ompu c~ t o . Se l e apli can las pro pi e tl a rl es ¡?;e ne ral c;;; d e e ~ t e minC'ra l ex pu c,: ta ;: ant c ri o n11 e nt e.
T o das l a~ fo rm a;: a n ota d a~ ~e g ua rd a n e n p o r ta-ohj c to,o ~e ií a lad o~
I'O n ] o,. mim e ro': 6. 8, 9 Y 23.
e xtr a ii o~

' 10 \ AC!L\

En la prim e ra co m1mi ca ci ó n so bre es te min e ral 112 ] no se h ahí a efect uad o ni la Ye rifi cac ió n e~ p ec tro g ráfi c a. ni se había podid o
e n contrar una e ~p cc i c c1·istalizada. Se para ndo c ri stal es d e la llt&lt;lll CI"a
d esc ript a a nteriorm e nt e. e l es p ec tróg rafo h a ac usado l a JHese n cia el e:
P , Y, Ce, La, Zr, Ti , y tra za s d e M g.
Se ha pu c~ confirmado ple nam e nt e la presen c ia d e es te min eral:
a d e m ás y com o corroboraci ó n cri stalo ¡.:ráfi ca se han e n contrad o a l¡!, Unos c ri s tal es, I Ye r figura s 12. ] 3 y 141 .
Leo n a rdo" 116 ] al es tudi a r la s are n as monac íti cas ]¡rasile ra s, anota una Jo rma , (jllf' pu e de se r co ml"m e n filon es p egmatíticos y qu e co r respond e exa c tam e nt e a la e n contrada por n osotros e n nu es tro sediln e nt o. Lo ~ c ri "tales oc ur re n comúnme nt e r e dond e ados co n f ra c tura
i rregula r y brillo r es inoso. 1 foto 41. E ste mine ral d e color a mat·illo

-- 21 7

�-- su; -

"1! 11.11!114![\

·¡ 6.\

"' '':1

.,. e) \

o¡u.¡

�obscuro o más exactamente "miel". aparece casi siempre tto·hio con
f!ran ntÍmero de estriacione~. Raramente pre~cnta inclusione.,, y cuando las posee. hacen tomar al cristal un color más rojizo.
En la microfoto l'\í' 5. en la que se a¡H·ecia una ~elección de
los elementos de la arena. los cri~tales más ¡!rancies, (de colo•· amarillo \'erdoso 1, ;;on los de monacita.
Los prohlemas rlel ciclo ¡!Coquímico 1 20] l21] de este mineral
forman un capítulo muy importante de la moderna mineralof!Ía que
rlebet·á ser encarada en futuros trabajos. Pot· ejemplo, es importante
la influencia ejercida por este mineral sobre la constitución química
flel apatito ~- una posible introducción de los metales del ¡!ntpo de
las Tierras Raras en la red del apatito u ott·os.
La aparición, dentro del análisis espectro¡!ráfico efectuado a diferentes e,pecics mineraló¡!icas. de elementos de las Tierra s Raras nos
hace ~ospechar la presencia de un fenómeno similar al expuesto. Lo
mismo cahría plantear en lo referente al Vanadio, el cual, aparece
('ast de una manera sistemática en los análisis.
Se ¡.!Uarda la monacita en porta-objeto;; ::\í' L
SERPE~Tl~A

E~tc

~JQl'ELTFFR

\

1G

\R'\JERITA l

mineral de alteración, Hlministró el si¡!uiente anúlisis:

SiO-c, .\ i, Fe, llg, Ti, YTn.
En ,u p:ran proporción e~ clasificahle como una serpentina nt·
quclífcra l¡.!arnicrita 1 [l] 1 13 ]. atliHJtH' en al¡!llllOS mict·o ct'i~tale~ es
posible obseryar la pre,;cncia de minerales primarios como OL[VJNA
con todas sus características tan notorias y ltasla Broncita e,·idenc-iahle por ,-w, típi('o~ reflejo,; ~ su color bronceado. l!n color verde
fresco pronunciarlo ~ la pre~encia de una hipinimide rómbica hace
e,·idcnte la prc,-etwia del minera 1 orip:inal 1 oli,·ina 1, pero &lt;·ontunmenle ,;erpcnlinizado. Su forma tiende a la arriíionatla teniendo el cri;;tal
una coloración alllariUo-,·erdosa. Podría ser factible la prc,;cncia de
tina ·"oli,·ina rubcfit&gt;" con1o producto de crecimiento de hc111alita soLrc oli,·ina. E,te hecho, ba,ado cxdu,i,·amentc en la oh~crYación mi('l'o,cópi('a no e~ factible &lt;le \'Crificación analítica al¡!una dado el tamaíio de los mineraJe~ en e,tudio.
GRA'\'ATE

1 PIROPO!

Se pre~entan con una coloración rojo-oh;;cura ~- brillo 'ítrco. Prcfl'ntan comúnmente una fuerte proporción de inclusiones d&lt;' IIIUY diferent&lt;' coloración. La masa principal de la &lt;'~pccie es bas tante oh~cut·a
tli~min11~ enrio ~~~ coloración por lo meno,; aparentemente hacia la
~r~pcrficie. El análi,i;; c,·idcnció la presencia de los ,;ip:uicnte~ e lementos:

SiO-c, Ti, 4.1,

1!~,

L

en menor proporción: Cr, Cd. Co . B.
-

219 --

�La fuerte proporeión de Ti re,·elada por el aná]i,io proviene de
la presencia de impurezas de rninerale,o titanífrro~. visible; al microscopio como inclusione, oh~r·ura, en la superficie de e,te Piropo.
Ha sido po;:ihle encontrar la forma cri,ta lo¡rráfica tí pica que cal acteriza incquh·ocantcnte a c,.ta e,.pccie: combinación de cuho-oeta&lt; rlro-rlodecacrlro. fi¡rura, 1 ;1 ~ 16.
GRA'\ -\TE

1 l'\

ARO\ ITA 1

Cristale, transparentes colorarión ,-crdc intenw. todo~ redondearlo,. La pcrfcrta e,fcririrlad indica la pertenencia al si;:tema cúhico:
combinación cnho-octacdro -d odecaedro. fi¡rura 16.
En la foto 5. pueden oh,ctTat·se fácilmente esto,- cri,ota]p, redondeados de color ,·erde ose u ro.
El análi~is espedro¡rráfico permitió identificar:

Cr, Jfg, Si, Ca: trazas de Al

~

Fe.

Porta ohjcto ::\&lt;:' 2-f.
FELDESPATO ORTOCLASA

1 1¡

i\Iinoni~tales alaqrado,. casi incoloros. perfectamente prismátir·o, de composición:

SiO..,, Al, K.

~.

cn nwnor eantidad: Zr, Ti.

Se nota en esto, cri~tales una c,·idente meteorización química. no
l'ohrc el mineral los producto, de su dcscontpo:;ición. Comtínmente fracturado en ca,i toda;; sus arista,. prc,.cntando una fractura
concoidal. Posee un número de imput·czas rnu~· ¡rt·andc que. sicndo
imposihlc ~u ~epat·ación en el micro,.copio. afectan el rcHdtado ana·
lítico. Al¡runas formas presentan hurhujas ¡ra,co&gt;'a,.
Cristalc, en porta-objeto .\&lt;:' 17.
P~tando

-\PATITO
~finocri,tale, rlc color amarillo tnuy pálido. alguno, casi incoloro, . Brillo vítreo. Rf'dondeado~ a suh -redomlcados.
En esta especie e~ ca;:i imposible cfectuat· una sistematización por
la rnorfolop:ía. Si hicn. con excepción se presentan fornub prismáticas
con extremo~ piramidado~. ésta~ no permiten un juicio cate~órico
sohre su simetría. Comúnmente presenta un gran número de impurezas. lo que haría imposible la interpretación mineraló:óca con vías
a determinación de especies. con el solo aporte del espectrógrafo. E~­
te ,.,uministró lo siguiente:
( 1)
La dcn-idad de e&gt;te mineral e , inferior a 2. 75. Durante el proce&gt;o de
&gt;&lt;'paración fué arra;&lt;lrado con la fracción pe,ada.

-

220 -

1

l

�SiO~.

Ca. f&gt;. _lfn.

L

en menor cantidad: .\"a, Ug, Pb, Fe, Zn, Cu,
'. como

traza~:

Si.

lfin;!IIZZÍ ! :Z3 j. al c,:udiar t&gt;l fenómeno de b, ,u~titucionc~ isoen e~te rninC'ral. hace re~altar la cornprohación efectuada de
la ~u,titución Í:'omorfa de Ca por S a: a,í mi,rno en la pá¡!. 346 rli~cute
e] problema del dc;;plazarniento del Ca por Tierra;; Haras. lo que pone
de nue,-o en juc¡!O el fenómeno po,;ihle del inten:arrrhio atómico de
la monacita con el apatito. zircón, anfíboles. etc. Se Ira lle¡!arlo a
obtener eloro-apatito-cc rífero, cloro-apatito-d i,limífero. etc.
Pn
razonamiento ;;irnilar ,;e sostiene por parte rle este autor para el caso
rle Jig, Sr, Ba . .Vfn , Fe, A 1, Cd, Be, Sn, etc .. Todo esto .. e independientemente de las impurezas 5eíialadas por el especlrÓ¡!rafo, hacen faetihlt&gt; la afirmación de que en nuestro,; rnicrocristales cstamo~ t&gt;n preserwia de un fenómeno ,inrihn al planteado antes.
Porta-objeto Kc:&gt; :Zl.
morfa~

BERILO 1 Tran,parente_ t·f'le,te claro 1

Cristale;; poro comunes de color eeleste claro. Generalmente redondeado:'. ~o ,;e Ira encontr·arlo una forma si~tematizahle de t'stc mineral. La composición obtenida es:

Si(F. Be, Ca, Cr, .lln, Al,

r·,

.1 /g.

la que. acornpaiiada de otra,; propiedades orp;anolépticas corno
brillo. fr·actur·a. cte. hacen inequí,·oca su dctenninación.
Porta-objeto;; ~Q 2:1.

~er

su

BERILO 1 \wl O,ruro 1

E;;ta ,-ar·iedad se diferen rlc la anterior en Hi color· azul o~curo.
Yer· foto color ~Q 5. \ficntras que aquella contiene Cr·orno corno elemento cr·omatóforo. é;;ta uo lo contiene. En caml1io contiene Titanio.
Hierro y Cobre. ademá, rle lo;; elementos corrrunc,;. rcYelado,; por el
espcci ró¡rraf u:

_·11. Si, 81', Jlg

~-

1\..

Son rnu' c,casa, las forma..; nistalina,.:. Se ¡Hre1lcn oh~erTar al¡!unaforrna~ pri,.:rnútil'a,;. En al¡runo, cri,tale~ ~e oh~en· ó !lieroi,-rno.
Porta ohjeto~ 2;) ~ ~6.
TI R\IALII\' .-\ \1\C'\'E:o;I\'1-\

El

análi~i, anr~o

la pre,.eneia de lo,

Si(F . . 11. Vf[[. Jln, Fe, Ti,

,.i~uiente,

~- traza~

clel!lento,;

de Zr.

\linoni,.:tale,. al¡!uno, de ello,- fuertemente dicroico,. Cri;;talepoco 1ran,.parente, ~- de i rnperfect a ~i met ría. E;; oln·ia la cxi"teueia de
un eje polar. Ocurren línea, de di,·aje paralela, a la pinacoidc ha:'e.

�El color es ro~ado pálido y de brillo vítreo. La forma más comun e:;;
la prismática hexa¡!onal simple. )1á5 raramente se pre~entan turmalina~ ne¡rras (chorlo~ 1 de forma ~imilar a lo anotado por Lecroix [12],
fi¡!uras 17 y 18 y foto:;\~ 6.
Los elernentos pneurrratolíticos pre~cnles en la constitución de
e~le mineral, como ser R, F, ele., en razón de su volatilidad no son
detectados por vía espectrO¡!ráfica. rle alrí la razón de la no aparición
de estos elementos en el análi,-is anotado.
Porta objetos X~ l.

Foto .\9 ó.

Turmalina 1nagne!"liana

RODO"\ITA
)licrocri:-talc~

perfectamente lromo¡!l-neo:-, de color ro,..ado puro.
a translúcido,.. ) de fractura irrqwlar. :\o ha sido posihk
ohserTar una simetría bien definida en este mineral. Siempre se presenta con bordes muy a¡!udo,.. y es posihle obsen·ar. en algunos cristales. la presencia de burhujai' ¡.tai'eosa,.;. Al¡runa:- forma:" pr&lt;'i'Pnlan
reflejos azulados sohrP mdimentos de caras que po-een.
La composición encontrada es la ,..i¡!uiente:
tran~parenles

SiO~,

Wn, ,Wg, Fl', Ca.

Sahama-Hankarna 120] al estudiar la geoquírnica del manganeso,
establece la distinción entre tefroila [Mn~l Si0 4 1l, redonita [ 1 Mn, Fe,
Ca) SiO:d ) piroxman¡rila ! tMn, Fe) Si0,1 l. E,..las diferencias nos
rarecen particularmente interesantes para nuestro;: microcri;;;taies Cll·
) a constitución química podría parecer aherrante.
Porta-objetos ::\'.' 2.
MA:\GA:\O:VIELAl\'0. 1Sin bpeeie l.

La lerminolo¡!Ía es lomada de Lacroix, Dana, Lapparenl ! 12],
222

�[13], [5]. y la indeterminación es comprenúble teniendo en cuenta
que los productos no cristalinos del manganeso, son imposibles de
sistematizar sin una preYia dosificación de este elemento, cosa difícil
de realizar en la escala micro en que estamos trabajando.
Al1ora bien, dentro de los óxidos de Mn conocidos y no muy bien
definidos los ,:randes mineralo,:i~ta~ coisideran los siguientes:
Braunita, ~'lan,:ano,;ita, Hausmanita, Polianita 1 Pirolusita), man~:anornelano. pirocroíta ~~ mang:anita.
Las características de nue;;tro,; microcristales son las si~· uientes:
color negro opaco. redondeados, de fonna lig:eramente arrii'íonada,
aspecto netamente terrow y aw;encia absoluta de cistalización. El aná]i"i~ c~pcct r·o,:rá fico indicó la pre~encia de:

Yln, Si0".
De la~ caraeter¡,;t1cas expuestas ,;e dednce la eliminación de tipos
f1e óxido~ como ser. Polianita, Hau"manita, etc. quedando como más
pro ha hle circun;;crih ir e, tos m icrocrista1es. "in identificar especies. al
~rupo del mang:anO!llelano. Lo mú;; interesante. quizás. sea el hecho de
la exi"tencia de óxidos de nwn¡!aneso dentro de esta fracción de la
a re na en f&gt;;t u dio. "\o 1nenciona m o~ la .- características mineralógicas
de lo~ distinto;; óxido- de Yln, por c,tar perfectamente descritos en
Jo,- tratado,. rle :\lincralogía.
Porta-objeto, ~(_) 7.
CRO.\IJT \

\1 icroni,;t ale~ de color Yerde a amarillo Yerdoso. Redondeados.
Brillo suh,·itroso y c&lt;~&gt;&lt;i totalmente opaco. _\lo pudo efectuarse una r-la,ificación por w simetría JHie" no fné posible encontrar formas cristalizada~ en este mineral. Frecuentemente presentan inclusiones de
;,pariencia férricas. En ,;u conjunto. e;;;tos cristales presentan su ~u­
perJicic externa con un claro indicio de de,;composición mientras r¡ue
1.1 masa interna se conserva perfectamente inalterada.
Son aplicable,; a nuestra especie bs consideraciones que efectúa Lanoix ll2]. sohre la cromita de aluviones en Madagascar, así como los
concepto;; mineralógicos sohre espindidos: ésto último justifica la pre,encia de Al en este mineral.
El análisis espectro!!rúfico suministró los siguientes elemento~:

Con respecto a la existencia de ,\1n en la cromita, creo le son
aplicables los conceptos de dinámif·a f!eoquímica enunciados al tratar
el apatito. la monacita. etc.
Por~a-ohjeto~ _\"? 13.

Estos microcristales de color marrón rojizo obscu•·o a caramdo,
presentan nna forma al!!o confu,;a tendiente a la prismática. Fi!!Lll'as

-

223 -

�]9
llo

~

20. Son ¡wrfel'tamellle 1111iforme- Cll cuanto a ~u colot·aciún. Brien fra!'lura ft'{'.'&lt;Ca. El anúli~i~ e~pcetro¡rt·áfico dió:
SiO~, Ti, Ca. Zr, 1·. Cr, 11. Cu, Ya. K ~- en menor propon·ión
al¡runo- elentent(l• de la- Tiel'l'a• Rm·a~.
He~ulta notot·ia la pre"encia del \ anadio. eu~ o ori¡rcn 110 rl'~ttlta
explicable a e;;ta altu1·a tle tllle.- tro !rahajo. 1 ,·er lo didw antc•. al
lrata•· la \lonacita 1.
Quizá~ en el 1'-tudio dt&gt; la fracción nta¡rnt!tica -urja al¡rtÍn minetal pt·imario de e-te elenwnto. En lo que rc~peda a 1&lt;~ pre~encia tic
elemento- dd ¡rrupo de iai' TictTa~ Rara-. ltaectno- nue' anwnte hincapié en la nece~ana reac('fon cri~taloquímica que dehc Pxi;;tir
entre c;;to~ mineraJe;;. ~ lo- pt·im&lt;~t·io~. c~pecialmcnte monacita. quP
Htmini~tt·an la mayor pat·tc de lo;; elemento- de e"e ¡rrupo.
Tfahría que experintentar en ei'te ,;entido de una 111anct·a análoga
a la cxpuc~ta pot· :\Tini!uzzi !23]. \'en10~ arlcrná~ que lo.- elementoole la~ Tierra;; Rara~. c. tán má, difundido;; en esta- arena,;. de lo
que cn un principio ;;e pudo ,;o,;pedt&lt;~l'. Hemo~ Yi,to que no solamentl'
la monacita posee e;;to- e lemento,; ,;ino tamhién. el zircón compuc-.to.
la titanita ,. quizá;; otro~ mineralei' aún no de;;cuhicrtoi'.
Pot·ta-ohjcto- :\ fJ 12.
re~ino~o

E:0:.\1 \LTI'\ \ · COHALTI\ \.

1 -~ 1

Se han cncont rado microcristale- perteneciente- a la el a;; e T cpcnlái!ono dodeeat;drica. 1n·r figura 21 y foto :\'! 71.

tt·a~drica

Foto \

0

-

Cohaltina.

E-te heeho ~ la pre-en('fa de una ftwrtc con!·entra!'ÍÚn de Co
a la \ cz quc alguno- ('araetcn·. ori!anoll·ptÍ!'O• eoin!'identcs co11 lo•¡ue -e le~ a•ignan a c-t•' mineral. 110- permiten -o-pcdJar la prt"-

�~en('ia

d e e,.;ta P:'peeie. deiJiendo ~in e rnhar¡ro dectuar,c la ratificación o rec tificación dc c~tc juicio.
Sc pr c~c ntan c n rrmr forma perfcc tarn c ntc rcdondeada. cl f' r·o Jor ro.- ad o hlanqrr ec ino a in co loro 1 co n brillo ,·ítreo pcdccto . Son
1ran,;parf'ntc,.; a trarblr "rciclo~ f' n toda la nw~a.
El ~1n&lt;Íii"i~ C:'J&gt;f'ciro¡rr·úfico diú:

Co,

SiO~,

Cu, Cr, Vl f!, 1·, Zr,

traza~

d f' Sa ,. lln .

E~ p o ~ihlc

c nr·ontrar· dentro de c~ t c min c ral c ri;;talc,. rlc rrna ~•­
J!JC tría p e rfec ta . toda, p e rleneei c nt c~ a cla~c~ &lt;ici ~i,Lerna i-orn(•tri&lt;" o
p rep o n df' ra nd o la tct ra(·rlr ica pen t a ¡ronod odcca(·d rica .
Porl a-objeto,; \ -,_, 1.) .
1-IOB 'dl LE.\' Il \

·\ l¡runo~ ,-ri,-talc, ~ &lt;' han d c tf' nninado inequín)("am e n tf' &lt;"orno
pertcne c it&gt; nl e,- a e,tc nrinf'ral. ,-in la a~ uda dcl anúli ,; i,; e,pcctral puc"
t-1 nÚ111 c ro p e q11eíio cl c llrinoni,;taJ c, illlpo~iJ,ilitaha la cjcnl("ión d c
e,e anúli~i,;. Sin crniJar¡ro. todo, Jo,. caractcrc,; fí ,. ico-mincral ó¡r i co~
tan eo nocido~. a"í conro cl halla;r.¡ro &lt;ic fo r111a;; ni;;talizada,; e n ,i•netría , que ¡·orTf',;ponden exacta111ente a la hornhlerHla 1 fi¡rura- :2:2 . :23
2-J.r lta('e n fá c il la ,i~!f'malización de e,ta e,pecie.
1Ll\1 E\' ITA

.\linoni,;tale, rn111 llllln c ro,;o~ de color n c¡r ro co n tint e li _!!f' ra'liCnte a;r.rdado. La forma e;; ~ub-redorulcada 1· en rnuclto~ cri~talc, an)( td o~a . ra ram c nt e perf cct a ment e rf'clondeada. Brillo opac-o. La Hl p erficie ~ e prP;;cnta ca~i p e rfectament e inalacada.
El anúli,;i ,; c,.;per·tro¡rráfico acu,.;ú la prc ~e neia d e: Fe. Ti. 1'. 1 f' n
Hrcnor proporción: Wu . Cu. C r , Si(P ~ Hg.
Sf' f' rH·o nlraron Jornra~ ni~talina,.; pri ~ nrútica~ al¡runa, pirarnidad a,_ , in po&lt;lcr~f' d e tf' rrninar f' i ,i,tl'nra a quf' per·tenf'&lt;·en. Se ¡rua rclan
e n f'i p or ta-ohjcto \ &lt;.' 11.
A('f'l"&lt;·a de la prc~cncia &lt;if'l 1· e intkpcndi f' nl f' lll e nt e d e nuf',t ra~
o h .- cn acionf',- cx pre,ada, auteriorrrl('nte. 1·pa,;e \Tin ¡ruz;r,i [3:i J. e n rlondc j11,t ifica la cxi,tf' ll('ia df' c,tc clf'rnf'n to tcnif'rlllo f'll nrenla qrw.
la diado;.!Ía e, J'I"CI i,iiJlf' lrahiendo una ,cnrcjanza f' ll ,u,- radio, lonrco, 11 1 - 0.61 1 Ti 1 - 0 . 6~ 1.
Lo, dcnrú, &lt;·on,titu\entf', menorc, de la ilnH'!Iita f'n&lt;·onlrada -on
pcrff'danwnlf' _jr r,tif i("ahlc, ha-úndono- f'll &lt;·on~idera("iorH·, ¡rcoqrrtllll·
• · ~!- 1 ;¡ I'Xprrc,ta, f'll el ¡·orTc r df' f' -te t rahajo.

1(".

Con/l'llido min l' roiÓf!Ú ·o r/1' lo .~ horrrtn&lt;·as 'f/1 1' tnarp111111 "'/"·'
or e 11as.

1 1 Tt·&lt;"nif"a , c ¡rr rid a.
Corno &lt;·o rnp rollaci&lt;Íll experilllental a la lripútc-i, de que , parl f'
de f',la, arcrw, rlf'¡rra~ pro\ iencn dd lavado
po-terior arra-trf' dd

�-900

lf:tl Lft:] [001

'lt~:l
·liO[&gt; ,l.l

•,lj11J"!-I.l •o¡

J[' O}LIJ!IIIl?,)j'

J}.IJ11J lll1 1?!.HI,lll.l,J•!IO.J OlllO.J O[Hil?.lO \O.HI •1!!-lliUJ•!¡&gt; •,Hli.IOUJ 1?

OJ.l.ll!.H? U11 U,!.)ll¡&gt;O.Id ,H1f&gt; "I?.IJ}•O.J •l?ll!.W1ll •,)Jli,J!.I.IO.l •l?t .&gt;p U~l!-l-ll?
.1l?,li'j •,J¡&gt;
·,).tl~

O!.W•,),),HI

•t?]•J .&gt;p

'll~l!.l.lll.i¡-',J['

liO.l ' j ~0 j

Jl1f&gt;

OliJlll~HI,Jj

·•,J[I
-o¡

U[

J¡&gt;

li 01

•o¡

'"0Jl?.I,)~Jlll![Jill

'i ', )J,)

o!',&gt;tdlliO:)

,&gt;-.ll!.IJUO.lliJ

jJ

Jq,&gt;¡&gt;

!-'1?.) 1!j

Jq!.l.l•Ut?.ll

'•l!li,).IIJ

'-',HIO!•Il.IJll!

\

ll~!!'i'iJ.I

1!11

q

·,p::

\

J.IJ"l?.l.ll:

J¡&gt;

ll~l!.&gt;H&lt;II

Oi!J11}1

J['

1!(

n¡pn!Ju

'..;OJ"!ilh"J

-I'.HU

,Hlil

"l!J'-',)

,l[l O! .tl!lii!.HI

•1!1

liJ \1q! J•Ut),J

,)ll

h

'"!,)ll;i

ll~l!.l.llll,

.lp

'-'•&gt;[ U.IJU! 111

llJii!.IO 1·' ,lllh .&gt;¡'jt:[lll[lll! ":•{
Z,&gt;pll~?li.IJ.':{

0.1.11!\1!,

.llliJittl!.tn¡.&gt; 110- -: .. Hu

LIJ

n\

''-'l!.l]ll,HI

•l?f'!·l~!

O

U~llll

J[!

•n¡ O[&gt;lll!ll.J
UO•

"l!.JO.I

J[' 1:!.H11?pl11lljl! l!( ,J[l ll~ll!IO,J Oo•l? 1

!J.,

-n¡ !' UU.lJ•:.f ,![' l?lii.IOJ l!( UJ U Í.

(.&gt; UJJ•Od

li~l!.ll!.l!ll,),)[((I,J

d['

lil?lil.IOJ

u:•l ·.. "1!.&gt;!"~!1[

o¡-.&gt;

l!l!l•HJ:iUllt·OIIl))!,L

OillO~)

,!Jlt,lol?

'O!.ll?[llf!l.l,J-' O]ll,l!lll!.ll? \

'[901

u¡

·!do

,&gt;p

1 ()1 1 .IO!.I,l]•Od O]ll,l!lll!.l,)llf&gt;!.llhJ lll1 •J O['!·l.til.JO 1?·¡

t:•l

[&gt;l!['!ji?JO]

&lt;J}.IOd•Ul?.IJ

•,l[H.IJll!lli

,l¡li,J!Ihl\O.HI

O.l!t?.l.l\

lhl

,l[l

'jl))ll,HliH[lllllJ

•OI!Jill!I•UO.)
1?j

·.IOj

'OJ!ltl!.l:i 1

-,)

"O,J!:i~&gt;[O.lo "Jil!!.l,)ll!lll "01,. :JI1f&gt; ;&gt;¡U,)Illl!.l

J[l

·!11 ~1 optt;&gt;!.&gt;!¡&gt; '-'1!.llll!.1.1Uq -'l!( .&gt;p t:lliJiqo.HI (l! Hu11:i¡n ll~l!.lliJill J,ll!l( Oll
·•1?!.1l?lll?~) -'UI"l "1!1 J¡&gt; "JJU,l!ll,&gt; 1o.1d •tu;;Ju "l?ti,l.t1? •l!l"·&gt; .II!Jl?.IJ ¡u ·u~&gt;!·'
·1?.lllllllllo.l

JJUJ,HI! IUO.&gt;

\11111

ou

11•

'O,J!¡/9(0J:i

·¡ sz. ¡

uJ

0[-l!,l

1111

·!lll -o¡•;¡ U1!.1J"!ll!ll111" 'J•.w;;J.I7'iu..;Jp ¡u

i.

\oq ,JI1l&gt;

·ll! UO.IJ![&gt;I1d ,)(lh "l?.Jll1?.:.tl!q •Ui J[l !!( 1! .IO!.IJdll[&gt;U[!J l?[ JJU;)I!IJ[![l?[ll1[lll!
tJ\l
'l!

"0JliJ!Ili!.Jl! \

\qd

•J

•&lt;)J",J

[J[l

Ol[.lJl[

[.J

O.tJd '•l?.llll!.I.IH&lt;[
!ll

I!Z,Uild

\1'1!

'JJII,).)I!
•O.l! ]ll~l[l!

UJliJ! JitO.!

'l?[&gt;!lli~![J\

UliiJ(&lt;¡O.Id

•U(

UJ

IJ

"l!liJ.IH

•Hj

J[J,llld

,)•

·o7'i,J11f

J['"JQ

Lt,Jlld!JUO.l "I!J"~l ,)l]j,
U,) •,JII!.I.lll!ll1
0!1

"liJ!q

,Ji'

-u¡

UO.IJil,l

•l!.llll!.l.LH&lt;[

.II?J-,l

H}.ljlOd

.&gt;p

Jllb

'} JI!Zl?.l \

Í.

.Jilb

l!.1J.I [&gt;Jd

•!![ Jllh .ll!lli.I!Jl! "0liiJ[Hld
'"Jll0!"11t-JUOJ

'1?.l!l~lJ
opntt!lllt!JUO.&gt;

"01

I?.IOI[\-

l![ J[l H.dJU UU,).IH l!j ,JiliJ .;,_¡¡uJ Í.llJ!l•UO l

1! \H¡d

•Hi

\

.II!.W&lt;l!lliJJ

''1!¡&gt;1?ll! llll!'\J

\t:¡d

•1!

l?l

[l? "1?[.1!111-&gt;

UO,J O(l1?li0!,Jil(O" ~!]•.)

'OJUJill!.tJdX;&gt; ,) J"J

tt.J:i!.IO

J".lt!lll.tOj

Í.l1111 •.J "l?li.J.It! "l!( ,J[J

l!j J[l "l!lt,J.IH •l![ ,lllb •J[1!.1;)lt!lll "0lll"!lll •&lt;&gt;¡

!l~l!.'I?.IJUJ,JliO,l

!!')

•,)11d

,&gt;p

~&gt;fJ-&gt;.WH

oui?Jilli?¡\

01"-&gt; 110.1 O[lll1!.l.IJ,l '•J¡t?.IJll

1 (.

ll~l!.J . lU .10d ·n.t7'i.JU HUJ.Il? ,J [l '0111?.1¡¡ UO .l
'[l!!·'!J-I,Jdl1•

(1?!·' ·' 11?111

·o¡dtll;&gt;!'.¡ .10d

-~q

·.ll!.l"J[&gt; ..JS ',l[qi•Od H I!JI!III.J•.J.HiJ.i -'~!111 O( U.IJIIJ 'O!('IlJ•,l UJ l!.Jlll!.t.IH&lt;[ Jj'
l!.IJ•..llllll

H[

-o¡.mpo.td

Jl1b

.&gt; p

O¡'l!f'!ll-l

-l!dJ- l!llll J)li.JIII.IO!.IJI"O:I
·ll.l.IJlliO[lO Í. 1 '•O•!IJ(l
'!"J.l
'1!11;-¡U

ly
d[l

(l!!,lJd".J

J¡U,JIIIH.&gt;!d~&gt;.HU.&gt;!lll

•o¡

\

•O¡&gt;!lliJ}[

Hllll

,![1

,JS

'•O('!LIJ¡t¡o

•O•U,J[l

'l?.l! l ; HGll!lll

U9!·W.i

J,l![!• U[ .ll?ll!lli![J U.Wd • 1 O!"l?JOd J(' 0!1!!.1
.10d

li9!•JI!.lUdJ.;

'li.}UIH~,) U,) l!.lli1!.1.1HI[ .l[l OZO.IJ
JJIIJ!.I.IO.l

o \111

J•opu~!![li1J""

lfl_l!·l ,Jl?

l!llll

911J.l;),I.J

[J[l O[Jl?Z!IIIUJ

Í.

J[

J•

011['

O('l?.J.J~ O! \;),1.[

U[ JJliU![lJlll ~l!l1¡¡!,liO.J .¡..; 01":•1
'I!U!J.11!

li9!J,JU.IJ
UJ

U[ ;l[J

li~JI.Jnll!lll!(•&gt;

J"llJ!lllU)OdO-J]\

H[ li.J OUHJdtttnd

1![ O!.ll!"JJ.Jlt :111J 'i}!l!ZH.I\ 1 •;).ll!'iiilf '-'O.IJ !)
jJ¡&gt; •J¡&gt;.tJ .\ "U[i !-l.ll! ll~l!&lt;[IIII!J i. HP!lli~?P\ J[l HUO'~

Olll!l

',J¡tt,llli11?JUJiliU[JllllJ ll~l! ,J 11l!l'll0.l

11" O[HI;)!S

'll.Jll.J!ILLOJ "Hl!..l JI11J •J[t?.IJU!III •o¡ J[l Lt9t.l.W.IJ'-J n¡ oq.&gt;Jt¡ nq J" ·n.l:iJu
Hli.J.IU

J[l

"0 Í.ILJ

1!

•0!!•9dJp
l!J•O,l

H(

•O(

•O¡&gt;l!ll!lliJ"![l •OUJLII

·'[' •l!,ll!l?.l.ll?t¡

•l!i

lll!IH .IO.J

O "~!111
,J ill!

lii!.IJIIJI1.JliJ ,_¡..: "J!d

O!.&lt;I!Jli,JIII!('J• [U!.IJJI!Itl

�cotllo
&lt;Jueda en pie. ~in endwrgo. el hecho de que. admitiendo
lógico- una aloctonía ~ rodado tan ;_!randc. ,e manten;_!a, el zircón por ejemplo. con una cri~talinidad ~ ~i111ctría tan definida. SPrÍa
interc,ante cfeciuar 11na experimentación en ma&lt;TO·C~cala ~ medir
en todo, e,to, lllinerale,. el ;_!rado 1le rcdondca111icnto. ,u ta11wiío. etc .•
.Je,pué, de -omctcrlo,; a un tratamiento prolon;_!ado de mm i111iento.
ehoquc. frieción. etc .. al;_!o -imilar a lo efectuado por Alling 11. l22].
Se- de"prende &lt;Jlle no ,on t"mica1ncnte la, eon,iderac·ione, mincralógi&lt;a, acerc·a de la dureza ~ den,idad la• c¡ur hay q11c tener en cuenta
en e~lc problema. ,ino tandJién la ~imetría, cliYaje. etc .. qtw pueden
llegar a primar "ohre la, otra, propiedade, anteriormente ,eíialada,.
Twcnhofel. en ~u notable trahajo 12 ~ 1 133 ]. efectúa el análi,i~ de
l''-le fenómeno ~ entra también en con,iderac·ione, referente" a la ac•·•on que jue¡!an actualmente la- krrranca- en la concentraciún de
e-la- arena-.
e~

11

/Sf'l

IWSC IV I'C/0 \
TFUTICOS

COST/Tl )

[)f~'
¡~·

\

J)J()

1)!·7 OTNOS

.'i/~D/HF.\TOS

Vl~­

l FSTRO P liS CO\TF:\IF\IJO .'.J\l!L -JRF:S

\ T FS

1 LOS F\CO\TR -JI)().&gt;.,

F\

LIS

IR/~ -

\ /S VE ·· ITL-JY'ff/) 1"
En di-tinta, cxcllr,ione, realizada, al interior de nuc,lro, Paítamhi&lt;'·n por el litoral ~ur ! Oe~tc. -e h&lt;~n eiH'ontrado arena" nc;_!radi-eminada- en 111a\ or o menor canti&lt;Ld. E,ta- arena- Ol'liiTC'll ele di' er,a- 111ancra-:
a 1 &lt;"&lt;Hno forrnacione- litoralc, en un todo ,imilan'' a la- anotada¡•ara la zona de .. \tlúntida" 1 Portezuelo. Bella \'i,ta. Flore-la. etc l.
h 1 en la- &lt;·uncta- ~ horde, ¡]p lo- &lt;"atnino, formando pequctíamanclra, o c01110 hilo~ que rc~altan -ohre el fondo hlanquc('ino formado gcneralnwnlP por arena ~i!ícTa &lt;'OIIIlrll 1 Carretera Dolorc~-\lcr­
' cdc, 1.
c·l en pleno l' ampo. -oiHe la" ··('uchilJa,.. .. donde e- po,ihlc aprct·iar. e,¡H'I·ial111cn :e de~¡Hu··- de 1111a intcn-a llu' ia . &lt;·onto reflejan la ltu:
Jo, eri-lale- rle 111inerak- tnl'láli('O•. prodnt'icndo un hrillo &lt;pw llama
ju,talllf'nlc la aleiH"iún. 1 Punta• del \rro~ o \ alcntín Crandc. Dpto.
de Salto l.
Podc1no- a!!,rnpar la- arena~ &lt;k nllc,tro l'aí- lra('icndo C'-&lt;·lu-iún
de la- ,ilí&lt;"ea- 11 lllll\ o]i, íni&lt;·a- 1 \raza tí l. en do- :.rrande- ¡!l'liJlO• alcntliendo 'u &lt;'Oinpo,..i&lt;·iún:
\quclla,.. &lt;J!Il' tienen idt'· nlil'a o 11111~ ,i1nilar t•on-tiltl('iún mi1"1
neralúgil'a que la- dc,.nipta, de la pla~ a de " ,\tlúntida".
ll(' 1 La- &lt;jllt' pre,cntan eo1no l" on,titu~ ente- hú,..it'o~. magneiita
~ titanomagnctita ade111Ú,.. de una 'ariahle cantidad de ~ílice.
Analieemo,. la, priiiH'ra~: el cuadro 1 A 1 da una ,ínte,i~ eomparati\·a ele la- di-l inta- arena- C&gt;tudiada, l'0111parúndola,. con la compo-i-

Y

�r)-0(·(.·

' •l?.l!;j~¡¡tU .lll!lll

• ,ll iO! .li? !.IO•I: •1:•.1,)\lfl

d•

1? 111 ,1f1fO.Id

·.liU.J n¡

Jfl

0111•!111

' .. I?[IIJII\:11\ ..

•,)

·•[ • O.IJU,I[I

1?1111

0111!1!1.1

fiU,Ill!lll

,Hih

!'"

.10d

'O

l!ll,l.IH

l?f

H.l!J~lll;jHIII

,l fl

I!J!J d ll ;j i!IIIOIII :;j iii:UI

-,1

:-,J ¡I:.Idli,J'ii

-od11 .1.o

'•0.1!1\~J.lW

1:

"![IIIJ•-' 1111 .II:II J.J J.J,I O! .I I?"'J.J,HI

-:·L

•OJ•J .1p

•,lfi?.I,JII!III

U~ll 1

o.¡¡uJp

·- ,1!-•·•d - ,J -n¡

·o¡n:;-i11o¡o.1d ,JJ•n;-i-,¡p 1111 Ofl!·IJII"' unq

11 ,1 111~ \.l ,l• liO .l •,lfl?.l,lllllll •0)• ,1 ,1[1 •dfl!i•!.L' •Of

l?lt:l

,lllh

'•,HIOI.JI!I.)()•I?

\1 ,)

pnp!fi?IOJ

!•i!.l

11·

.II?¡OU ,l)lll?•,l.IJIII! · :· [

'l?l!l•lll;jl?lll 11f ,¡¡¡ " l!.l !.lfl,IJ·lo • 1!.11!.1 •l?f 1? ,¡¡U,IIiii!J-lfl? .ll? d
,)• O[lUl}JII,I•,J.Id

I!J!.l.i,I.JO!•JII

•Ojllf~lU!d"',) •Of

•0)• , 1 ,1.11 f0 " O fl!II ,IJ,I ['

,11tl1 oq.l,llf ,JJ•,J Ojllln.l![lll! 'I?).I JJlll!• I?J.l,l]-i,Jd

-1 ! !.1] • ,1 UJ

O

•Oill,llfJ[' •O.I!.I.I~I.J

f •l !' .l!ll;jii! J"' !I '

.II?! .IU,l.l.l.J !i' ,l f l •OJ .I,l.J-1 •Of

ou

,l fl

!'

ll .llll l!'-.1 ¡ .• 110.1 ,&gt;¡ ll,lllll?¡ llll l'uo .l \!.l·'llll,udiiiJ .1- O ![HlJ•J .IJ-:-l

'I?J!l·lll ;jl? l iiO IWJ!I
.;jl?lll 1!1111

1:•1

U , l OU

l!f .ll?!f111)•,1 ¡n ~IJI.l•ll•

· ¡ n ¡ (l!IIO.I 1!.1.111.10 üll .qU.IIIIdfljl:qo.Hi .lllll l:l!LIJIIIII

.J.I,I.Wdn

•I!J"' , llld " ![l •,HIO!.l

Wf

I?J!liOJif·l!.l:)

'1 •O.IflJl!).lO •Of
J[' 1!f.11Hil) •OfH!f.JI!lll J)ll,)lllll\11110.1 J•O¡lli\!.IJUO.HI.l O.l!f\!JJIII 011!·11[ '().1;-i,¡u
.w¡o.l ·•o;.l.l.J.I,Jd •o.1p .J 1:¡ .10 .lfl llllt.IO.J ol'nq I!JUJ• , J.Id ,¡, I!J!l•Ju;-inlll
'I!J!liOJif.l!.l.l
J[l

l?!.lU,l•J.id

l?f

O[JI!ll!lli.IJJJ['

·)lll!l"'UO.l ,l)ll,llllfl~!-lll ,)"',l

¡.&gt;
·•J

U().)

l:IJU

l?l.)llJ.IJ.J![I

u~'!·•ill!l'uO.I

\!J"'J
I?Uil

I!I!UJIIlf!l?l!IJU;-il!ul

w1

'I!J!lJll;ll~lll

,J"' 0f1U~l!ljl?1f '"'O.l!f\!JJLII "'Jfi!.IJII!Ill .10d O[!
''J llln "'I!JU!f "'0lll!!.![' OLUO.I '"'JIHI .IO!.IJJUI?

J,),l.IJO

n \11 .1 ·-nuJ.w

\

Ji'

'H

O.l[ll?ll.l

odn.1;-i

IJ

UJ

opun:;ld"'

¡n

1!.111;;!.1

t: .J !ll}lllJIIh

op,HI•J.I

UOJ
",J)J '.;Ji'l

·I?!,IIIJ.IJ,Jd['U!

•I!Jlt:i'i!

•I? .JO.I

'0l"!llh[lll,lf!f11.10t¡

.lp

¡.lllO[.J'f·lO.I 1

l!.lO.I

Jfl

•OZO.IJ O[Jlli!.I.IJ.IU.) 'O"Jil.l:;l OLIIU;-i 1: -'I?"'OZ.IHII.l J)liJLUfl!!.lliJ•,l liO" ' 1 JI"'![
¡a¡1 I?JUilrf 1 ,, 1?\IUS: ..

\ .Y"'lll!l\ .. 1: \n¡d .l p

"JJli,I!IIJ\0.111 -'llll ,l.ln ~Wj
'"'O•liJj'

().Hid "'Jji!.IJIIIIII J [' 'IU,Jfl?-&lt;1~11

O.IJd '.ljlliiU:;l ll~l!,li?.I)IIJ , JUO.l I:UII .1!-lllf'O.id

lldfl.lllli "J)Il;UJ!&lt;jllll? .;,JliO!-l!flliO.l "'l!f -&lt;,)lld 'l!f.ll?jl:.q fL! Ofii?JOIII? Of ll\l;l.J~

u~l!.li?IIJ.llliJ I!Uil l!).i!fi ~ .J u ~'!'fllli?.J . 'I!.IJ&gt;'Jillll 1~1 opnwo¡ n \nq ,l"' Jpuop J[l
.lldllf

fJfl

,) [lli.Jd.lf! 1?111 \![0

UJ Jjll.)lllfi!JU,llllll[HIIl.J

l~f

¡n.I,JliJ:;l

u :.J

'OZ.II?II.l

\

\

OZ.II~Il.l ,lfl OJI!U.l)UO .l fl~ J.l,l!J-1.1 J" JIIIJ Of

IW.:J.II? .IJ!IIhfl?ll.J Jfl
UJ

Hfll! \JfJ

l!.)l:;l~l)I!.IJU!III U~l! , IIIJ!l'IIO.l

ll~l!-li:.IJU.).JUO .I

l?llll

lll!)IIJ"J.HI

OU!.J

\11111 OIIILI;j .lp OfJIIZJ).II\[ J[' ~W[ 'I?U! \!)0 J [' LIQ! ·l.IOdO.HI ,l).l,lii.J !)1111 U J U
·.l!JliO .l ')Jl?ZIU \" J[l O).IJilr( fJ[' "'J)U,)!ll , l \O.Id ~l!liJ.II) -'I!J 'JIIlJ )"1?

"tJ

'•,lfl!J

·"'!·1 ,) "01 J[' 01_1l?llll7J jl? O 0-l!;jQ¡t?.I,IU!III OfHIIJ)UO.l fl? OJUI!Il .l UJ "01!-'~HIJp
•Of

•O[lOJ

ll.l

,) [lJIId J..; . ,

[ll?[l!IU .IO.JIIIIl

Jl"!'-•l

OU

:

,JIIh

•J

\

ll~ll"11f .1 UO.J

o.q11:11.J )J U ,l "'l!J"'JildX,l "l?ll ,l. ll~ •l!f J[' "!'!f\~UI!

HUI1

.ll!.)))-&lt;

\ O!{JI1J"'J fJU

'O[ll!!.l!ll! "lliii ,Jif Oll 11111? O![llll"•) o\11.1 U~l!.l .J II.Ij 11".1 ,1f1 ll~l! .l i1J!I"'li0.J Uf J['
[lllfl!I"IOI

n¡ •Oll!lll.l , ll •OJ"J uo.J .I.)J.)IIIO.HiuiO.J ll!' o.1.Jd ...&gt; J,l •J.li![!LII!• o

l?J!iJu:;lnlu '"'11).J-101110"'! "11"' o
·11• J•

'11)11.) Of

.10d

' • ."[l!llll}[l\ •• 1! \t?¡d

UJiliJillfl J[' l?!-&gt;liJ•J.III l?f JJUJIIIl?.J!U~l Juo.!

·l~fH!![!IIJ"J O['!" 111) OU
n¡

,l[!

-'I?IIJ.II~ "'111

UJ

UIW

1? -l !J ,&gt;U:;lnlll

t:pt!.IJUO.Jli,J

U~l!J.H?.IJ

l?.J!;j~¡¡tUJll!lll

Wl

liOL l

�(T ,\ UHO

-\

++

Olir·ina

11 orn/,/en·
tia

+

-+

T'

Heril o

-¡··

1

-r'

-t-

+

T

+
-,

'
'

'

1

1

T

J-

+

_!_

1

1

-r

T

'

_¡_

1

1

Cobalti11J

1

-¡--

t

+

'

+

'

1

-J-.

+

'

+

+

'

_J

'

+

+

-,-

1

E.,feno

-1

1

_j_

-.-

l&lt;odu11ita !

_j

1

1

1

Garni t&gt; rit(/

+

="-·

1

A¡JIItito

--

1

,_

1

Gnu111te

_¡_

1
1

_j

1

_l_

+-

Cromita

....!

T

-¡

'

'

_,_.

-t

'

+

1

.\lan¡wno·¡
melanu

t

Ortnsa

T

1

T urnut 1lll(l l,
1

Jlonacital

:1 irrun

1

r
'
'

+

'

+

+

+

+

_j_

+

Hru.ml'titaJ

Cuar:u

-"-+

++

_j

1

1

1

1

lim en ita

+

~+

++
++ +

..,..

,,.,

j--+

++
':'1

_j__

i-+--r
-:::

T

-t

~

~+ -¡

T

t

-,-

-+

_¡_

-l

-+

_j_ __:_ +-r
1

1

- 'r

-l

'

--¡
1

+ ++
'

TI
1.

&lt;+
..,..

-+--

~

~

:;-

+-¡- +-,
-1-~

-,-1

'

~+

+_j_

+

++

-

':'1

~

�u
;-¡

·'-

.\

-...

-~

2.

-

\DRO

1\
::

~

-

-'
'-

~

¡:...,

t

..:.

""'

~

:.::;

~

::::

·f:

- ·~

--"-1

R
-+-

e
J)

E
-1-

F

--'-

En lo~ Cuadro~ \ ~ B lo- -índwlo- 1 -+- 1 indican la exi-tenci a del
mineral e.peeifi¡· ado: lo- ,índJOio~ ( ~ ) e\ itlencian ffllt' e-a e,peeie
e- m u\ abundan te con relación a Jo~ df'má- ¡H·e,ente -: 1 -1 irHlica
au.encia.
En el ('liadn) -\. lo. número- -e refieren a Jo, -iguiente~ lu¡!aremue,tra. :
.\rena bruta Pla, a ·· \tlántida '' . . . . . . . . . .
"\lan~a·· ....... . ... . .
"Br &lt;l\a" ..... . .. ..... .
"Portezu elo" ........ .
··entre Colonia ~ Real
de S. Cario- .... .
"\razatí '' ........ ... .
"Bella \i-ta"
"La Flore~ta''
.. \gua. Dulce... . .. ...
"Barra Río Cchollat í".
··Balnear io ~- Lui-" ..
.. \ &lt;:! Ba¡!re"

·)

3
,)

6

S
9

111
11
1:2
13

--~-

:\Lue-tra .\'! 11

l¡!naci()"

·)

(¡

S
9
J(¡

.. Sil
..

:)ti

.. 3.)
..

3(¡

.. .'1-1-

Con re-pedo al l'uatlro B. lo- ltq.!are- indicado - por la- letra-. Hllr:

\1

h. m. :B f Carreter a Dolore- '[ercede- . .

\lue-tra .\"

,)

�B

1

e

1

DI

E1
F1
Hl

Cuneta Ca111ino a Punta (;onla ....... .
D&lt;'plo. 5alto-Punta, \. \ alt'lllÍn CrandP
Carr&lt;'tera a Durazno ................. .
\rTO\O \aliza- .............. . .. . ... . .
Carret&lt;'ra DolnrT- \lcrT&lt;'de- ..... . .... .

~~

IVRO /~SQl 1-." 11-IT/CO I&gt;FL U)\.Jl \ TO JJJ-; LOS F,U~ ­
l!J•;\TOS 1~' \CO\TR W0.'-1 l!E0/1\TJ·: L'L 1\ IUS/S F-S-

U

!'f''CTROGR IFICO.
Se t"qWn&lt;' en &lt;'1 cuadro 1 D 1 un re-trrn&lt;'n ordPnado &lt;k lo, elC'mcnto- !rallado~ e~pcctrO;!rúfieamente para dar una idC'a ;!loba! de' la O!'tt·
nerwia de Jo, di-tinto- elemrnto, en lo, rnirwral&lt;', lra,ta alrora C'n&lt;'Olltra&lt;lo,. En el ca,o e-pceial 1kl anú]i,i, de la -&lt;'rpentina niquelí[era.
'er ::\lin¡!nzzi [ 28] corrro t•orrohoración m u~ intC'rc,ante de la inl&lt;'rpr&lt;'taeión dada por no,otr·o, al dado &lt;'"¡wctral. Ya lran ,ido plantl'ado,, en
el correr d&lt;' c,t!' trahajo. Jo, irrrportante, prohl&lt;'nw, ¡!eoquímico-&lt; a
r&lt;'-oh·&lt;'r·,c en el futuro. como ,er:
a 1 ahundan&lt;'ia de \ anadio &lt;'n &lt;'-lo~ minera le, ~ fuente principal
d&lt;' e-ti' l'l!'mcnto.
~ 1' co rr10 tamhil-n !'nlrT T.R.
h 1 prohahll'- diadojía, entre
,- p !'lc ..

z,.

&lt;',ludio tk la fra!'eión nw;!nt;li!'a ~ deducción di' la \ertladera
!'1
con-titución d!' lo- 1'-pindido- fl-rTico- lma;.!nl'tita. ihrwnita. !'lc.l.
c 1 planteo ;!!'n!'ral del proh!errra de una po-ihle rl'lación en tri'
!'-a, di-tinta- ar!'na, !',ludiada,.

1\

TR IZ WO

nr:

L 1 C[ Rl 1

/JI~

J)/STR/Bl CJ(J\' 1 T ll/1\0S

Para !'1 tr&lt;u:ado de e,ta ctrr·, a d!' tamaiío,_ "~' ,i¡!uieron la, lt;cnit•a, indi!'ada- por· T~ ekl'll [-+ ]. tkhit;rHlo-e d!'etuar prinwrarrl!'nte la
calihra!'itÍn del ocular min·onH;Irit·o. lo qu&lt;' •!' lrizo contra una r!'tl
de difral'ción de' traza- conocida, d!'terminúndo,!' que cada diYi•ión
del ocular &lt;·orrc-ponde a l / 60 nrrrr.
SI' trabajó &lt;·on &lt;' 1 mi-mo ohjl'ti\o para toda la ,!'ri!' de medida-uh,i;.!U ient!',,
El lri,to¡!rama qu&lt;' -&lt;' adjunta 1E,querrw 1 [) repre,!'nta la fre&lt;·u!'ncia d!' di,trihución de tan1aiio, d!' ]o, ni,tal!', rrretlitlo,. La media
'"·itrrlt;lit·a d!' -102 rrwtlirla, d!' lorr;!itud ~ anclro dan !'omo 'alor de
l 7-l microrw-.
diárrwtro r!'lati\ o d
Para hallar d ,!' utilizó la fórmula:

d
donde 1 c- la lon;!iluol

\ l 'x. a

a el ancho del minoni-tal. En realidad. e--

�N".L

-+

T

+

r

u

1

T

uz

+

'Id
d

1

--¡
--¡·

-t

'1

1

¡-

+

+

-,

JI ' )

_J

r

"\

+

~

'

11 ' )

J:)

~

1':)

-+

-t·

1

1
O' )

,,

-+1

1
1

t

1

·'Z

'.

!.L

1

T

1
1

1

liJi

T

1

1

&lt;i Jt
1

''. 1

l

t

+

-+

~

+
T

,.

1

+

1

1
+

1

1

--¡

o ¡a(qo
-11/ .iOd

1" 1'

6.\

_J

1

1

__L
1

j_

r

T

-;:_
&lt;:

T

--'--

1

~~·

~

t

1

1

JI

-

~

1

-

..

- :_;-

·•

'-

'-

·'·

-..
- ·-- -..- - - ·-- -- - .- "
- ;., ..-- - -- ..- - -' ::=- .. ....- .....;:_ ._.1
,_ Y: Y:
•r:

¡:

1

~

~

~

~

~

,-=

~

;-

J

+

'

~
1

l-

~

'

'7'1

'7'1

.,
:..

-

-

.'

..,..

'7' 1

""'

~

...,.

'7'1

----2:12

�preferible media armonrea:

la fúnnula difiere de la &lt;"OilH'nt'ional '

3/.a.e
l.rt

+

/.e

rt . &lt;'

T

f'n quf' no t·ontienc la tercer dimcn,ión del ni,tal "· La dificulta&lt;l
para 1ncdir e,-ta ter&lt;"cr dimen~ión moti,·ú el u~o de la fórmula anterior. lo que ,jn e1nhar¡!O- no pare&lt;"&lt;' introdu&lt;"Ír un f'ITOr i1nportante,
dada la forma de lo,; cri,tale;;.
Se cxpre,a en ordenada~ el diún1ctro d &lt;"ail'ulado ~ en ab,.t·i,a,.,
la frenrcn&lt;"ia 11 &lt;"Oil que aparecen e,o;; diámetro,.
La ma~- or fre&lt;"ucn(·ia ('OI'I'f',pondc a diám e tro.- \'Oinprendirlo, en
150 1ninone,.
el ran¡!O ] lO \demá, del diá1nf'tro l!ledio aritn1t-ti&lt;"o. ,e &lt;"akularon otro~ diáme.ro, 111edio •. tal !'OiliO lo indi c n '1\ch.ell l-J].
\/ ,, . '-~ nd / '-~ 11 - 17 ~ 1111none •.
Diá1netro 111edio aritnH'·t i&lt;"o

"-

/1(,~

Diú111ctro llledio •uperfi&lt;"ial
Diú111etro 111ed io &lt;·t'lili&lt;"o

1

"~ /1(¡::

Diú1nctro !ll e&lt; 1i () 'olunl!''t ri!'o -

"

" - 1111

-

"'/1 j'
nd·'

"- 1111~

19

~

111 Í\'rOnc,,

1&lt;) 1 IIII ('I'Onc •.
::!17 llli('I'One,,

l'od c!II O· con&lt;"l:rir f!ll(' la- ;u·••na. n ei! ra, df' la zona de "Atlánti.la" t'·IÚn &lt;·omprcndida-. df'lltro de la cla,ifi&lt;"al'iún 1-!ranuloml-trit'a.
•·on1o arena- finfl s 1 l 5. lkpt. \1-!ril'. IJur. o!' ~oil-. Bull. \') -L citado por '1\ ckf'll 1 111.

n¡;s¡

11"''

:'e ITaliz,) el P·tudio d1• la- arPna- exi.tenle· f'll la /.Olla df' ••.\tlántida" -obre la fra l' t"iún d&lt;•n,a ' no nla¡.!"nt'·tit·;r.
~P f'IH·on'raron lta-ta ahora lo- ,i¡.!"uientc. 1nineraif'-: Zin·ún. }lonal'ita. Tur1nalina. t lrtoda-ia. \lani!&lt;illOmelano 1,in f'•pecie l. Cromita. 5er¡wntina nir¡uelífcra. HodOilita. e-ft&gt;no. \palita. Cobaltina 1 '? l.
Cranate. Berilo. Hornbl¡•nda. Oli\ ina p llnwnita.
Se ha confir1nado la .upo.iciún de que la, l~;uTan&lt;·a. &lt;¡ue hordf'an lo. ~ acimiento- aport;nl 1ninerale. id&lt;:ntit·o, a lo, exi,.tcnte,; en
la. arena •• &lt;le birlo a un III'OI'e•o de inten.o "la' adu'' ~ de,trucción que
•oportan e,ta- llarntn&lt;·a,.
Sf' lt:tn e,tudiado otra• art&gt;na, nei!ra, ¡•xi,trnte, rn nuc,tro
paí,. qur pucd!'n &lt;·la,ifi&lt;·ar,e f'n do. !-!1'11(10' fttn•lanlf'ntale~: la~ .. metálica·" i lllilf!"llt'tila. llla!-!ll&lt;'tita-titanífera. et1·.1 qur ,on la- que ocurrrn f'll el interior de llllf'•tro Paí, ~ aqnella- df'l litoral Sur de corbtittti'Jon 11tU~ -imilar a la encontrada para la arena dt•"-\tlántirla".
['&lt;'I'O df' un !'Ontcnido ntctúlit·o IIIU\ inferior.

�E-Qt

\

d~ Tamaño

Disfril:)(;c/ón
11at~r/q/

1"

ll

de

PO'r/iéola s._

: A rena.
de

A!lonlído Ul'ugvoc¡._
1

J

ll 1 e r o n e s
R a n g o

430 -44
440 -450

d
){

4J5
445

F're c.

H 1 s t o g r a ma

n

1

l

1

1

1

-

380

L------------------------------~------~--~----

�:-ic ha dccluado. por tdlimo. un e~tudio tnicro~(·upH'O de -+O:Z
ni,talf'- del conjunto tk la arena a fin de drlcnninar ~u cla~ifica­
ción ¡.!ranulométrica que rc,ultó ~f'r la de una uri'IIU ji11a.
::;c adjunta a e~lf' trahajo. hihlio¡rrafía. noqui, ~ minofoto¡rra-

fía,.
Para tf'rminar. debo a¡rradcccr al Prof. llill por f'l apoyo y la
•upf'n i,ión que brindó {'11 lodo ntontento a f'•tf' trabajo.
\fc complazco l;tmiJi('n f'n a¡rt·adcef'r a la Dra. l. \\'. dc Ewcn,on por -u importante colaboración en todo lo rdercntc a análi~i~
c,pectrog:ráfico y a la Dra. -\nna F. de :\fereatini por "' Yalio,a contribución en la ~eparación ntino,cópiea c identificación de diYcr,a,
c-pccie- mineraló¡.!ica,.

�K 1 B l. 1 O C R \ F 1 A

111 L 11 HO" \. \linPmlo.rtie d&lt;• .1/ada.ga.&lt;car. Tomo l. Geolo¡.:ia. 1\linéralo¡.:ie
dP-ITiptiYe . F:d. \. Challamt'l. P¡¡ri,. 1922.
121 \\ .E l'-~fiiE'-h. · CJ.\Hh.. Petrogmphic '\lethod. '\lrCn11' · Hill 1&lt;)12.
1:~ 1 Ut 1' \HI.. 1\Jo-.. "n.tL TraitP de terlwir¡ue minémlogir¡ue el pétrografic¡ue.
\ ei¡.:t · Leipzi¡.:. l'IH.
111 T\ Ch.Et.t. F. ..The e.mmirlfltiofl uf /ra¡mrefltal ruck.\'. ~tanfonl l ,,¡,. l'r~-1'1 li 1111 ed.l.
1~1
DE L\1'1' ·\IO ::\T \ .
.. Cour.&lt; de minémlogie ... .\la-,on et Cie. l'HlL
161
\HOBRI. "Lezioni di miflemlogia'' . Ed. \ allardi ti ed.l.
171 M \TEI.~h.t Rm. ~e¡Hiration of mi11eral.&lt; h .' · .&lt;td)(/i¡·iding .&lt; olidified bromo·
¡Jhormafter cPntrifugation''. ~oil ~ ... \ol. /l.J'J:il 126'!1.

e

1R1 KEI.I .\ .1 \\tE~ \ . ··ColumiJia Hit·er ll otp1Nit e .'ia11ds. Clat.&lt;Ofl CountL Ore·
.!!o fl. a11d Pacific Cuunty. 11 ashington lfrtfllfiiOIIII arul lh(;o"''"' depo.&lt;it .&lt; ... ( . S.

Dep. of the lnt. Bur. of 1\linP,
H. l. 11111.
1'11 T\\E'-IIOFFL \\. H . .. l'rinciple.&lt; of .'iedimefltatiofl ... :\lrCra" llill i'l:iO.
1111 1 \O'- lh:tnE\\ nz \1. \\. ..Treatme111 tlflll .&lt;~t!e of black .\lfftd .\'. l.~ .
D~pt. of tlw 1nt. llureau of mine, lnformation t·irt·tda r '\ " /11!111.
II IIPooLE \\. R . .. 7ircofl and liutile from beach blal'i&gt; .&lt;afld.&lt; depo .&lt; it .\'. Cht•nl.
En¡:. and Miuin¡.: RP\. 1fehr. 1'1~ 1 1 1.
11~ 1 Co'\1 .1. (:.
·· lrellrt .'i tu' ,!.!.rfl., i!mf'IIÍticn,.mo:uwitin:.,·· . Bolt'tín !}p la Faf'llitad dt• ln¡.:t•nio• ria \ ol. 1\ \
\la~ o 1'1.)11. l ru ~:n; l\,
113 J 1)'" \ '...,. ··s) ·'ten1 of mint'rolo!.!.y· ·.
11 11
\wn-..r E . . . 1/ mifiPmli ... llo e pli l.
ll.il BounHE\ \.h. . .. Cri.&lt;talogmfía··. Ed. l .a hor 1°1:!1.
1161 LEO'-\HilO~ . .. llonazita no i'&lt;tado da llahia .. .
1)/ 1
\ l.'- 1 BI.E.
7 i reO// tlfld i 1·' ('0/llfJOIIIU/.\'.
IIHI BH\11\1' H. " // regno minemle··. Etl. \ allardi F. '\lilano.
11011 Ln m.I&lt;I·." \\ . .. \!in Pral de¡w.&lt;it.,··. \1 cCra11 1o¡:n.
1~01
~\11\\1\.
(;t•oc!temi.,fn··. Tite lni\. of Chica¡.:o l'ro·---1°1.)0.
1~11
Hrno' 11~. C\,Tito \. ··Gl'tHfiiÍmica ... 1~ 1.1 \lono .rr. do• Cit•n. 111nd. )1/J.i.
1 ~~ 1
\1.1 .1'-&lt;; J-1.
·· lbmsio11 of nine rnint•m/, oj .~111 1d Si=e in bn/1 milis". \m .
.lour. of ~ ... \ ol 21'1 '\' ' :J.[ 01l:i pÚ.!f. :il&gt;'l.
1~:¡ 1 ~]¡-..e;¡ zzr. ·· I¡JIItiti .&lt;i nll•tichP co 11 Cr. trirnl&lt; ntt• ed "''ll'aiPnte .. . l'o•r io·
dico di rnirwr :do¡..da. :--it'l. 11)11. Horn:1.
1211 1\\~. ..,IIOFEI .. ·· lfineralo .úutl 1111d l'"'·'icnl cont¡w.,ition of th e Sand, ol
the Oregon Coa.'t from Co11.&lt; Htn lo the Ho11th ol th e Columbia Hirer ... ~tato• of
O~t•¡.:on. Dep. ol' (;¡•ol. ;nHI \]in. In. Bol. \ ' :lO. )'! 16.
1~.11
B\l&lt;t.EI.O 1\1 \'ll 't 1'-0 J . H. ··t.a pre., e ru·iu d e l Tita11io ert las aretlll.&lt; rte·
.!!~'~'·' d&lt;• la ., l .&lt;la.&lt; Cu11aritt.,··. \na lo•- do • quin1io·a ~ l'i-io·a 1 '\ladrid 1 11 . ~Ho.:¡ 1 1°1 li l.
1~61
FEH'-\'-IlEZ '\\\llHO . c .. o~rafia lllli\ . tlt&gt;l In-t. Callao·hi.
1~71 J{ \(,l n . . . , ,,,, ,!!ili'.' minf'l'tlln··. Etl. \Ia--on t'l ( iP.
12111 J\lnc1 ZZI. .. Hicerche su/In /orrnu:ionp ofiolitinr d e ll'lmprufl('{lf e Fireu·
=••1. \tti ~ocit•tú To"·ana di~ ... \at. l"IH.
12'1 1 i'Fin:z '\1 \TEO .1. ··¡.;1 P.,tudio tniu&lt;•ruló.!!ico d&lt;• la' are n as . \n. In-t. En&gt;l.
, fi-iol. \e!! . \ 11. 61~·6.12. 1'1 IR.
•
1 ;¡o 1 1~110\1" H. 11. 1'111~ .
.. '/'he mineralo ,.!! ical t'O fl .,fitution of th1• ji.1Pr n111·
fl'rinls of tllf' llunter l'ebble !IPd in the 11 P.&lt;f o/ l\'n glwul ... ()uart. .lournal. ~oc .

!{'""""· ..

.)H

ú2.) .

l:l l l CttZLIJ · h.0\11.1\ . ··¡.;,,,,ai• de flolfntion .,e/el'fin• de., minPrtl//.1 ,.,,~,,.
titlltlltf., de., .wtbl es noire., ... \n ·h. -ci. ph)'· nat. 21. 2611 . 01 . l ) t)~'l l.
1321 CBtL(., \1.1 . \'- . .. Chronrite !J ea ri11 gSa uds of the Southem¡mrt of the Coa.,f
of Or&lt;'gon ... l .~. Dep. lnt. Bull. 01J.i.E·I 0JI.i.
I:UI 1\a-..IIOFEI. \\. 11 . .. Origin of the block .'iand., o{ the Cou.,f of Solltlut·e.,f
Ore,!!Ofl
l&gt; e¡J. of Geolog.'· 111td 1/in"'. lnol. "tate of On·¡.:on. Bull. \ " 21.
1;¡ 11 B \kl.ll C. ··l!ear.' block Sar11ls 011 somP 1 il'forittlf /Jencltl', ·· . Journ. of
:-&gt;t·d. l'etrol. \ ol. l:i 1\ " l. \pril 1111.1.
1:¡.; 1 .~11'-&lt; .t ZZI C. ··¡ con.,tituenti minori dei mineruli di f••rro t•/lw11i ... \tti
olt'lla ;:,,.,.

T.,.,.'"'"

di

~ ...

\at. \ ol. L\ 11. :-&gt;t·rio• \. ) 11.)11.
~36

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2019">
                <text>Arenas negras ilmenítico-monacíticas del litoral sur uruguayo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2020">
                <text>GOÑI, Juan C.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2021">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Año 6, Nº 9 : p. 209-236</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2022">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2023">
                <text>1952</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2024">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2025">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2026">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="240">
        <name>ARENAS NEGRAS</name>
      </tag>
      <tag tagId="239">
        <name>RADIOACTIVIDAD</name>
      </tag>
      <tag tagId="238">
        <name>SUELO</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
