<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<item xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" itemId="98" public="1" featured="1" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/show/98?output=omeka-xml" accessDate="2026-04-06T22:14:50+00:00">
  <fileContainer>
    <file fileId="155">
      <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/545ac759c3c57fdf312a01adf3bcb3eb.PDF</src>
      <authentication>e5983ad11044f504e0d8df00ead01110</authentication>
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="5">
          <name>PDF Text</name>
          <description/>
          <elementContainer>
            <element elementId="52">
              <name>Text</name>
              <description/>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="881">
                  <text>— soi —
'sopipunfuoo uoqo^sa ja ua anb 'sajonjoo
stnuat A satuat^joo sajqoíauinuui opouiuuaiap vi¡ 'svapt sns ap umonq
-oudo o ozotpaj. uod '•^ • ¡^ ms jap 'ojijopjaji anf anb ooijouoosajd
ajsa 'sopijunosupuj soplis soj ua otupo a^uauiojsnf vjjsaniu oposiaau A
opouoiooaja^ 'ouiuioo atsa uaiquio$ uojaiStja sauotno soiuisii^jnw anb
vjupwijsat vifouSotjqiq vq •j.apuajd'O ap opotu un sa uauua^ \a saouofua
umtiwvx^^ 'jinSwistp uod uno uopanb sotvpno aqvs uamb A sajoio
•nn sotuawaja so^ ap sovoniu optnSui^sip ^vu as vÁ, opuvno 'ofttaivi
-loajo ns ap ojuauiout ojjo ua Á, oi[ 'npm nuisriu vj ivipntsa sa sojjvip
•njsa 'atuauinojfppojuj ^ow/j oj A ajdijjnffl oj autua vpvauoip 'atuvs
•uad vpm 0/ ap uoiuatsod o\iojum$ap ja opo$ ^atuauijmouaiod 'nuaiujjd
asvf ns ua visa sapiuauuvj A oiyp/OAaj^ u^^ 'lopvsuad opmnuij.a tap
un ua 'jvuiutuaS o^uauiotu ns ua otfosojif nj ap ofpnjsa -¡a uod optp
-íoap asuaqvu votjduii ofvqvuj afuasaud \ap vuiaj \ap uppoaja oq
•sa ou uno A oías anb oj ap 'oioafoud
ap opouaud pjs^f •sopoi^uauaffput uno sdiuod sns uoo 'ooitatuuau A
otj.ajstui ap opüjjas osad 'jambo anb oj ajuauijontum auanuoo uatuuaS
ua uas j^^ -opoui o^uaíp ua ajqtSijafut a ojojo sa opnjjouuosap onm uas
j^^ 'sauaSuo sns ua o 'ouisjui oiuaivti ioaio ns ua o 'ojuaiuitoauo ns ap
pnijuajd vj ua uoipntsa apand ag 'souiuivo sou^nui Aou 'oaia outsiuoS
-jo un uvipmsa aund ouioo 'otfosojtf untpntsa o^od 'saouo^u^ -aoaio
A vjjojuosap as o%wo% ua 'opouinm aiuawonjaduad pisa ojuot ua opm
uajqiuoi sa ísoujsaoui sapuojS soj ap sauoiooajaiui snsomSiuaa soj vjsou
'oiotui as anb jap sosvd sounSasuj soj apsap mnS anb vzuanf vj sa jaqws
jo ojmsauajuisap jowv j^ •ojaoj.at ja auayiuoo 'opow unSjo ap 'upto
-tmfap onSpuo svui ns A 'outuao soj vjjrj •wtfosojtf :unuioo opooipaud
un uauait saut scj 'saj^op pjuatui as anb upi^njos oj voijduii opoz
-yjna^ oíoqojj j^ 'jacijosaj o oiaaud vutajqojd un aAn%i%suoo 'tíjaqosn
'tiuapna^dnn 't¿ivipnzsan soquaa saut soj ap oun opoo opuof ja u^
•uaqos :otaw ouolaj mtn opuatuat Uapuaudo ouod soipaui souoniu soj ap
oun ouioo 'jmpnjsa 'oijspdoud un ap opojjnsaj jb sa oívqouj

OOOTOUd

oiod 'op^íi^zy ap smquiDj^ uon[ 7OJ&lt;/ Í9V ^pp^a^ip vj oívq opüzijvaj, oíoqvuj^

aa
ovaio vaaaovHDS vMiisntor n

�Pero el propósito último es otro: basándose en lo anterior re
construir su época, situarlo, averiguar cual fue su estilo de pensar,
y una vez conseguido esto, acercarse a él mismo, escucharlo directa^
mente, atentamente, porque no podemos dialogar con los antiguos
hasta que aparece Sócrates. Escuchar directamente es otro medio de
aprender, ya sea porque se oyen a veces inflexiones que escaparon
anteriormente, o porque la voz, con sus resonancias, en el interior del
que escucha, está indicando sendas insospechadas pero existentes.
La solución de los tres problemas previos y la realización del
trabajo, que sigue en sus divisiones fundamentales el orden clásico,
se llevaron a cabo bajo la dirección del Prof. Dr. Juan Llambías de
Azevedo, quien además facilitó, de su biblioteca particular, parte de
los libros consultados. Lo hecho es un esfuerzo consciente y modesto
para llegar al conocimiento de los límites de la propia ignorancia,
reconociendo que si alcanzamos la etapa socrática previa, lo debemos
a quien guió y encauzó el aprendizaje y el estudio.
M. Agustina Schroeder Otero
Montevideo, Noviembre de 1947.

HERAKLEITOS
"Su carácter- es para el hombre su destino". (Fr. 119)

/ VIDA
1. — Co-ordinación
"Las ideas germinan y viven en el hombre de carne y hueso, no
en una sucesión desvitalizada de espectros en forma humana" dice
José Corts Grau. ¿Será posible, como en la visión de Ezequiel, revestir
huesos e insuflarles el espíritu? ¿Será posible, no hacer una fría ex
posición, sino preguntar al filósofo, al que nos enfrentamos, qué lo
llevó a un sistema y no a otro? ¿Si su doctrina es oscura, época, vida
carácter, no la aclararán? Al permitirnos por "simpatía" (sentir
con...) instalarnos junto a él (¿por qué no dentro?), es decir con
la mínima diferencia posible con su punto de vista, que determina
toda la perspectiva ¿no nos será dado juzgarlo con amor, caridad, es
decir con justicia?
Si esto fuera posible, entonces quedaría señ&amp;lado con exactitud,
en esa dinámica sin tregua de la filosofía, en esa posta de luz con
meta en la "verdad", el punto de apoyo dejado por un pensador para,
que salte el siguiente.
Ya una palabra nos ha introducido de lleno en el tema, porque el
filósofo y el poeta de esa dinámica es Heráclito.
¿Será quitarle seriedad a un filósofo el tratarlo, de poeta? En todo
caso respondería a la verdad, porque en el remoto siglo del que hay
que llamarlo, no estaban fijadas todavía las fronteras entre filosofía y
poesía: en las obras de los grandes rapsodas hay un germen de fundamentación universal, mientras el pensar racional de los "sabios^
se envuelve en el ropaje de gloria de la poesía.
Hay que empezar por consiguiente trazando dos coordenadas
para situarlo:•
.'
Espacio: "Heráclito, hijo de Blisón, o según algunos, de Heración,
fue efesino" (1).
Tiempo: "y floreció hacia la Olimpiada LXIX" según Diógenes
Laercio, lo que está confirmado también por textos de Suidas (2) y
de Clemente (3). De acuerdo al dato cronológico de Diógenes Laercio,
(1)Dioc. Laert. IX, 1 (22 A 1 - Diels).
(2)Suidas. Heracl.. (22 A 1 a).
(3)Clemente. Strom. I, 65 (22 A 3).

— 106 —

^

— 1QT —

�— 901
'( V ZZ) S9 'I 'vojtg -aiHawai^ (g)
•(• I V ZZ) ~13OJ3H •svmns (Z)
r(siaia • I V ZZ) I 'XI MavT -doiq (I)
^ sauaSoiQ 3p ooi^ojouojo ojBp jb opaanoB ^q •({?) ajuama];;) 3p
i (^) sBpmg ap so^ea} jod naiqtiiBj opBinjijuoo Bisa anb o^ 'o
saua^oiQ unSas ^XIX^ ^P^^uniO BI BÍ3BH 9P3JOIJ ^,,
^

"(I)
'nops ¿ajj ap 'soungp unSas o 'uosi{g ^p ofiq ^oiipBjau,, : opBdsg
sop opuBZBJj ajuamSisuoa jod ^Bzadma anb
•Bisaod v\ ap euo[S ap a^^doi p na aApnAua as
ttsoiqB8,^ so[ ap jBnopej JBsn^d \o SBajuaiin '[B8.iaAiun u^pB^uaraBp
-nnj ap aamja^ un jÍbij SBposdBi sapnBjS boj ap seaqo sbj na :sjsaod
A bijo8O[ij aiiaa ssja^noij sbj BjABpoj SEpsíij nBqB)sa on 'o^^uiB^ anb
Ávi\ anb {ap o[Sis ojoraaj p na anbjod 'p^pjaA B{ b Bi^apnodsaj osbd
opoi ug ¿B^aod ap o^jbjbjj p ojoso^ij un b pspaijas a^jBimb Bjag?
•OJI[OBJ3JJ S3 BDIlUBUip B89 ap BJ9O(J ^3 A OJO8O^T}
p anbiod 'Bina) p ua ona^f ap opionpojim bij son Biqc^d san bj^
•ajuamSis p ajps anb
BJBd jopBeuad un jod opsíap o^od^ ap oiund p 'ttpBpjtaA,, b^ na Bjam
uoo znj ap Bisod ^sa na 'bijoso^ij b[ ap Bn3a.ii uis BouuBuip Bsa na
'pnjpaBxa noa opBpuas Bia^panb saonojna 'ajqísod BJtanj ojsa ig
;•¿Bpt^snf no^ apap
sa 'p^piJBa 'jouib uoo o^BSznf op^p Bjas sou ou? BApaadsjad v\ Bpoj
Buunjajap anb 'bjsia ap ojund ns uod a^qísod Bpnaaajip biutuiui b^
uoo jpap sa '(¿o^nuap ou anb jod?) p b ojnnf souaB^jsm (•••uoo
junas) ttBjjBduiiB,, jod soujiiinuad ^y ¿ubjbjbpb b^ on 'j^^objeo
BpiA 'Booda 'bjtioso ea Bmiioop ns xg? ¿oj^o b ou A Btua^sis ttn b oa3[[
o\ anb 'soinEjuajjua son anb [B 'ojoso^ij ^b jBjunSajd ouis 'nopisod
-xa bijj Bnn jaoBij ou 'o^qisod Bj^g? ¿niuídsa p sajjB^nsui a osanq
jpeaAaj 'pmbazg ap U91SIA B^ na oraoa ^a^qieod ?iag? "nBj-^ 8JJ03 ssof
aaip ttBUBranu biojoj ns sojjoadsa ap epBzip^iAsap uoisaons Bnn na
ou 'osanq A aujso ap ajqmoq p ua uaAtA jÍ uBuiauaS s^api

'LP61
Haa^oHH3g VAiusn^y 'Vi
'otpnjsa \3 X ^fvzipuaudv p oznvou^ X ovni uamb v
sotu^qap oj 'tna^id noitoioos vdvja vj soiuiizrtvojtt ís &amp;nb opu^ioouoo^j
'motiououSi vidodd vj ap sajtuiij so/ ap otuajtuiooitoa fo jüSaj^ vjvd
oisapovi X aju^psuoo ozuanfsa un sa otfoa^ oq •sop^^pisuoo souqtj soj
ap 3tuvd 'jx&gt;inot%jmd vo^totjqiq ns ap 'ptfjjovf smuapn uamb 'opaoazy
ap smqwvjrj uvnf mUQ 'fo^j jap umooajip w¡ ofvq oqno o uojvoajj as
'o^isvp uapio ja sajviuatunpunf sauoismtp sns ua anSts anb 'oívqnjj
jap uptooztjvau vj X somaud svuiajqojd sai% soj ap iippnjos vj
•sajua^sixa ouad svpvip^dsosui svpuas opwootpui njsa H)ipnosa anb

vaiA 1
(611 'vd) 'aoupsap ns a^qwot¡ ¡a vjmd sa

jap jotjajui ja ua 'smoumwsau sns uoo 'zoo. vj anbjod o 'ajuauiuoiuajun
uoxodvosa anb sauotxajfm saoan t&gt; uaXo as anbuod vas vX 'uapuaudv
ap oipaw ojjo sa atuauwjoajip Jvuonos^^ 'sajodoog aoauvdv anb njsvu
sonSifun soj uoo JvSojmp souiapod ou anbiod 'aiuawvjuap 'ajuaui
•^toajnp ojjvyonosa 'ouisiui ja o as^oouaov 'otsa optnSasuoo zan vun X
'josuad ap ojitsa ns anf joño jvn^uano 'ojjon^is 'nooda ns jmijsuoo
-9J jotdaiuv oj ua asopuysnq :ojjo sa ouitjjn ojjsodoud ja ouaj

�habría "florecido" entre 504-501 A. J., es decir al terminar el siglo VI
y sobre el umbral del V.
Examinando estos dos datos más detenidamente se intenta indagar
qué tenía el pensador del pasado, cómo se situaba en su momento
histórico contemporáneo, cuáles eran los elementos de ese pasado y
presente que reflejaba su sistema, determinando entonces en qué so
brepasaba a su época y apuntaba al futuro con la flecha disparada
de su pensamiento. Porque si siempre es menester esta precisión,
en el caso de Heráclito con mucha más razón, como hace notar
O. Spengler: ningún filósofo se dejó llevar en la antigüedad tanto por
sus inclinaciones, deseos y sentimientos como él. "Seine Lehre ist
gelbst für einen Griechen in ungewohnlichem Grade persónlich, ohne
dass von ihm selbst viel die Rede wáre" (4).

la expulsión de su amigo Hermodoro (8). Legendarios o no, estos
hechos están apuntando vinculaciones del filósofo, además de su
origen sacerdotal, que han dado la base para señalar el carácter reli
gioso de su pensar, haciendo de él un teólogo e iniciado (Tannery)
o vinculándolo a Jenófanes por su punto de partida (Aloys Fischer).
De todas maneras, frente a Efeso está el mar y junto a Efeso el

Espacio

A fines del siglo VI, religión, lengua y arte son el fondo común
de la civilización griega. Jonia ha sido la campeona de esa cultura.
En arquitectura el siglo ha visto nacer los grandes templos en torno
al capitel jonio, de gracia y esbeltez, al dorio, más severo. La cerá
mica, de ornamentación asiática, y la escultura, anuncian el siglo clá
sico; en la literatura el yambo, la elegía y la oda han libertado el
sentimiento personal, llenándose de imágenes graciosas o apasionadas;
Hecateo y Anaxímenes han creado la prosa jonia, y en filosofía Tales,
Anaximandro, Anaxímenes de Mileto, Jenófanes de Colofón han inau

Efeso
La ciudad jonia del Asia Menor estaba situada en la Lidia,
cercana a la costa, sobre colinas, cercana también a la desem
bocadura del río Cayster. Las colinas se levantaban en una lla
nura fértil donde se construyó más tarde el templo de Artemisa que
le dio celebridad en todo el mundo egeo y fue considerado una de
las 7 maravillas: a él acudían con dones y rogativas todas las ciu
dades vecinas, griegas y asiáticas. Era el puerto obligado de Sardes,
la capital de Lidia y tenía situación comercial privilegiada.
El origen mitológico de la ciudad se remontaba a Efeso, madre
de Amazo, fundadora de las amazonas. Por su posición estaba abierta
a las influencias griegas, asiáticas y egipcias. Es interesante hacer notar
que la Artemisa venerada en Efeso era justamente de este último
origen, como se deduce de las estatuas arcaicas encontradas. En una
de ellas lleva tocado egipcio y tanto por la manera de representarla,
como por los atributos, se la caracteriza como diosa de la fecundidad
y nodriza universal, de modo que se distingue fundamentalmente de
la Artemisa dórica. Los colonos jonios del siglo XI la confundieron
con ésta y transformaron en griego el culto de la diosa, permaneciendo
sin embargo poderosa la influencia oriental. Se la celebraba en el mes
de Artemisión con ritos orgiásticos. Strabón, citando a Ferécido de
Leros, dice que fue Androclo, hijo de Codros, el fundador jonio de
Efeso y que sus descendientes eran tenido por reyes, usando las insignias
reales y presidiendo las fiestas de Demetrio Eleusino (5).
Aquí se enlaza la historia de la ciudad y del templo con la vida
del filósofo, porque Diógenes Laercio (6) afirma que es descendiente
de la antigua real familia sacerdotal y hace referencias al templo en
más de una ocasión, ya sea para afirmar que Heráclito depositó allí
su obra, (7) o que se retiró al santuario de la vida pública, después de
(4)Spencler. op. cit., pág. 5.
(5)Stsabon. XIV, cap. 13 (22 A 2).
(6)Dioc. Laert. IX, 6. (22 A 1 ).
(7)Dioc. Laebt. IX, 6 (22 A 1).
— 108 —

Río Cayster, uno para sugerir al contemplativo ese movimiento con
tinuo en busca de una nivelación nunca alcanzada, el otro para pro
veer al poeta, que ocultaba el filósofo, de una imagen con que re
vestir y aclarar una idea (9), tan del gusto griego por otra parte.
Tiempo

El pasado —es decir el siglo VI— el presente o el siglo V

gurado el pensar racional sobre el universo.
Por lo rendido culturalmente el siglo VI ha llenado de admi
ración a sabios y críticos.
"En el siglo VI salen a luz los maravillosos conceptos fundamen
tales de espíritu griego, que han llegado hasta nosotros como una es
pecie de símbolo de su más profunda idiosincracia y que parecen
inseparables de su esencia... al lado de la causalidad compacta de
la fe en el derecho de Solón, se ofrece con el descubrimiento de la
armonía y el ritmo otro mundo sujeto a la más esricta legalidad:
mediante la idea de armonía se llega a tomar conciencia del aspecto
estructural de la legalidad cósmica...".
"La época es una lucha para una nueva estructuración espiritual
de la vida, no sólo en el sentido del esfuerzo filosófico, sino en el de
la elevación religiosa..." (10) dice Jaeger, y O. Spengler, raptado de
entusiasmo, en su introducción a Heráclito, quizás bajo la influencia
de Nietzsche, afirma que Grecia no produjo hombres más grandes
que estos, capaces de crear con trazos maestros una imagen del
Cosmos, llevados más que por ciencia o crítica, por una intuición y
una visión del mundo.
Pero Grecia "ayant essaimé dans tous les bassins de la Mediterranée" (11) va a chocar con dos pueblos "no griegos", vale decir,
"bárbaros", con los cuales limita gracias a su expansión: cartagineses
(8)Dioc. Laert. IX, 2 (22 A 1).
(9)Frag. 49.
(10)Jaece, op. cit., t. I, pág. 186-187.
(11)Cohén. L'Hellenisation du Monde Antigüe.
^- 109 —

�— 601 -^
•anbpuy apuoj^ np uojjotiu^y/Sf/^ -N3HO3(H)
•¿81-981 "^*?"5 'I "l 'W'P 'do "a^avr(01)
•6* '*"A(6)
•(I V ZZ) Z 'XI M*a&gt;l 3oiq(8)
:uotsuBdxa ns b sbiobjS ií111^! 8aIBno SOI uoa '8o-retIJ[Bfl
'jpap ajBA 'í4soSaijS ou,, sojqand sop uoa jBaoqa b ba (jj) ttaauBjjaj
'TP8W Bl 8P 8uí88Btl 83[ ^tlOl SUBp 9UI1BS83 JUBÁB,, BpaJf) OJ3J
•opunm jap uoisia Bun
A uoiomiur Bun jod 'boi^tjo o Bpuap Jod anb bbui sopBASjj 'sotnso^
jap uaBtnt Bun soxjsaBUi sozbjj uoa xv^io ap sao^dEa 'soisa anb
sapuBj^ 8bui eaiqraoij ofnpojd ou Biaaj^ snb biujtjb 'aqaBz^aif^ ap
Biauanjjuí bj oÍBq sszmb 'oiíjasjajj b uopanpojjuí ns ua 'otnsBisnjua
ap opBidsj 'aajSuadg -q a 'ja^aBf aaip (qj) u- • -BSOiSija.! uopBAaja bj
ap ja ua ouis 'oaijoeojij ozjanjsa jap opuuas p ua o|os ou 'BpiA b^ ap
nopsanianjisa BAanu Bun bjb¿ B^anj; Bun sa saoda B^,,
*'"" ^^íra89;&gt; p^pi^Sai B^ ap ^mj^nj^sa
pp BpuapuoD jbuioj b b9(^ as biuouijb ap sapi b^ ajucipaní
Sa^ B^aijsa sboi b[ b oiafns opunm ojjo ouijij p Á btuouijb
b¡ ap o^uaiuiíaqnasap p uoo aoaajo as 'uo[og ap oipaiap p na ^J [
ap BiDBdtuoa pBpijBsnB v[ ap opB^ ys • • • Biauasa ns ap sa^qBJBdasui
uaDaJ^d anb A Biosaouisoipi Bpunjoíd sbui ns ap ojoquns ap apad
-sa Bun ouiod gojjosou B^SBq opeáoj[ ubi| anb 'oSawS n^ijjdsa ap sa[Bj
-uaraspunj sotda^uoa soso^iabjboi boj zn^ b ua^s j^ o^Sis p ug,,
•sodijijo A soiqBS b
ap opBuajj; Bq j^ o^Sis p ajuauíp^jnjpn^ opipnaj o[ jo^
•osjaAtun p ajqos [buoijbj jBsuad p
i ubi{ U9jo[o^ ap sauBjpuaf 'oiaiJj\[ ap sauarajxBay 'ojpuBuiixBuy
^ijoso^ij ua a 'Biaof eeojd v\ op^aao u^q sauauiíxBuy A oaiBoaj^
d o SBsopBjS sauo^ciui ap asopuBU3[¡ '[Buosjad ojuaiuiT^uas
p opB^jaqii UBq Bpo [ A Bi^ap v\ 'oqui^X p BjnjBjaji[ bj; ua íodis
-Bp oj;^i8 p UBpunuB 'Bxnjpnasa b^ A 'boi^bisb u^iaBiuauíBUJO ap 'b^iui
•BJ33 vj "OJaAas sbui 'owop ye 'zajpqsa A biobjS ap 'oiuof piídBa [b
oujoj ua so^draa^ sapuBjS boj; j^obu ojsia sq o^Sis p BjnioajmbaB ug;
'Bjni^iD Bsa ap BuoaduiBO b^ opis Bq Biuof -BSaijS uop^zi^iAp b^ ap
unuioD opuoj p uos a^aB X Bn^ua[ 'uoiSipj 'j^ o^áis pp sauíj y
is p o Bjuas3J.d ja —j^ o^i^is p jpap sa— oposvd j^

bj^o jod oSauS ojsnS pp ubi ' (6) B3Pí Bun -^^rep A
•aj anb uod ua^sini Bun ap 'ojos^^ij p Bqsj^iao anb 'Bjaod ya aaA
-oad BJBd ojjo p 'BpBzuBDp^ Bounu u^pBpAiu Bnn ap Basnq ua onui^
-uoa ojuaiuiTAoui asa OAijB^draajuoD ya joaSns Bj^d oun 'jajs^B[) ojjj
p osajg b ojunf A jbui p Bisa osajg b a^uajj 'sBJauBin SBpo; 3q
•(jaiiosi^ sXo(y) BpijJBd ap oiund ns aod sauBj^uaf b opDpuBpnDniA o
(AjauuBx) opBpiut a oSo^oaj un \f ap opaapBq 'JBsuad ns ap osoiS
-ipj ja^oBJBO p jB[Buas BJBd asBq b¡ op^p ubi( anb 'p^jopjaoBS uoÜijo
ns ap SBuiaps 'ojoso^ij pp sauopBpn^uíA opuBjundB uBjsa soipaq
so^sa 'ou o soiJEpuaSa^ • (g) ojopouuajj oSiuib ns ap uois^dxa b[

— 801 —
"(I V Z^) 9 'XI ^savi ""a(¿)
•( I ¥ 8) *9 'XI MiravT doiq(9)
"(Z V ZZ) 1 "d^ 'AIX Moavaxs(s)
•s -íyd '-tto -do
ap sandsop 'BDi{qnd BpiA B[ ap oiJBnjiíBB yB ojpaj as anb o (¿) 'Bjqo ns
j[[B oiisodap oji[üBjajj anb jboijijb bjb¿ sas vA 'uois^ao Bun ap SBtn
ua o^duiai ye SBpuajajaj aa^q A [BjopjaoBS bt^iuibj yeai Bn^puB B[ ap
aiuaipuaasap sa anb buuijb (9) opjas^ sauaSpiQ anfa.iod 'ojosojij pp
BpiA B[ uoo opdraaj pp ií pBpnp bj ap Biaojsiq b( BZBfua as jnby
•(S) outsna^g oiJiauíaQ ap SBjsaij sbj opuaipisajd A
sbiuSisut sbj opuBsn 'sa^aj Jod opmai ubj3 saiuaipua^sap sns anb A
ap omof jopspunj ja 'sojpo^ ap ofiq 'opojpuy anj anb aaip 's
ap oppaja^ b opuBiía 'uoqBjjg •sooijsbijjjo goju uoa uoisinia^jy ap
sata p ua BqBjqa^aa B{ ag -^b;u3ijo Biouanjjuí v\ Bsojtapod o^aBquia uis
opuapauBuuad 'ssoip bj ap ojjna ja o^auS ua uojbuuojsubjj A Bisa uoa
uoaaipunjuoa bj yx. l^I8 Í3P somof souojoa sc^j ^B^ijop Bsitaajay bj
ap aiuainjB^uauíBpunj an^uiisip as anb opom ap 'jBsaaAiun Bzijpou A
pBpipunaaj bj ap Bsoip ouioa BzuaiaBjBa bj as 'sojnqiJjB soj Jod omoa
'BjjBiuasaadaj ap B.iauBin bj jod ojubj a opdxSa opsoo; ba^jj SBjja ap
Bun u^ 'sBpej^uoaua sBoiBaa^ sBniB^sa sbj ap aonpap as omoa 'ua^uo
ouni^n aisa ap ajuaiuBjsnf Bja osaj^ ua BpBjauaA Bsiraojjy bj anb
jbjou jaoBq ajuBsajaiui s^ 'SBpdi^a A sboi^bisb 'sB^au^ sBpuanjjm sbj b
Bq^isa uopisod ns joj 'sbuczeuib bbj ap Bjopspunj 'ozBmy ap
'osajg b BqBjuouiaj as pBpnia bj ap oai3ojo}im uaáiao jg
-BpBi^ajiAijd jBpaaiuo^ u^pBinis Biuaj A Bipiq ap jb^hIbo bj
'sapjBg ap opBiíi|qo ojjand ja Bjg -sboijeisb A ssSaij^ 'sBuiaaA sapBp
-nía sbj SBpo} sbaijbÍuoj A sauop uoa usjpnaB ja b :sbjjiabjbui ¿ bbj
ap Bun opBjapisuoa anj A oa^a opunm ja opoj ua pBpuqajaa oip aj
anb Bsiuta^jy ap ojdraoj ja apjB) asm ^Xmisuoa as apuop |HJ?J BJnu
-bjj Bun ua uBq^juBAaj as ssuijoa bb^j "jaíB^B^ ojj jap BjnpBOoq
-masap bj b uaiquiB) BUBaaaa ^8Buijoa ajqos 'B^soa bj b
'bj ua BpBnjts BqB^sa jouaj^j Bisy jap Biuof pspnp

osaj^

* (f) uajBM apa^ aip jaiA ^sqjas raqi uoa sssp
auijo 'qaijuosjad apBJ-^) maqoíjuqoMaSun ui uaqaayj^) uaup jiij jsqjas
jsi ajqa^j aupg,, -ja omoa so^uaitmjuas A soasap 'sauopsuijaui sns
jod ojub^ pBpan^i^uB bj ua jBAajj ofap as ojosojij un^uiu zjajáuadg -q
jb^ou aoBq oinoo 'uozbj sbui Bqonuí uoa ojipBjajj ap osbd ja ua
'uoisioaad Bisa Jtaisanaui sa aadmais is anbaoj -ojuainiBSuad ns ap
BpBJBdsip Bijaaj^ bj uoa ojnjnj JB BqBjundB A Baoda ns b BqssBdaaq
-os anb ua saauoiua opuBuimjajap 'Binajsis ns Bqsfajpj anb aiuasa^d
A opBSBd asa ap soiuauíaja soj ubj^ sajBna 'oauBJodmaiuoa oauo^siq
o^uaiuoui ns aa BqBiijis as omoa 'opBSBd jap jopBsuad ja Biuai anb
jB^Bpui Biua^ui as ajuaiuBpuiajap sbui sojBp sop sojsa opuBuuuBxg
'A PP ^-^fl11111 Ia a-iqos A
IA I^ÍS Ia JBUimjai jb jpap sa '• -y jQS'f'OS 3Jlna

Pía3JOIJ,,

�en el oeste, persas en el este. Desde el punto de vista de la política
exterior, diríamos hoy, el problema se plantea por dominio del mar;
desde el punto de vista interno la disyuntiva es "unidad o multipli
cidad", porque el esfuerzo común puede poner la ocasión para que
Grecia rompa los límites de la "polis" y se transforme en nación. Los
acontecimientos se escalonan en unas pocas fechas, siempre en el úl
timo cuarto del VI.
Ciro ha conquistado Lidia tomando prisionero a Creso en el
547 - 546, lo que ló constituye en vecino de las ciudades griegas del
Asia. Cambises se anexa Egipto (529-521). Darío (521-486) ordena
el imperio que le han dejado sus predecesores en 20 satrapías. Las

un sentido más amplio, la guerra, de la cual es contemporáneo, ter
mina con el predominio cultural de Jonia, que es sustituida por
Atenas. En su meditar ininterrumpido los grandes acontecimientos
que finiquitan el pasado y preparan un porvenir, en muchos aspectos
fundamentalmente distinto, se han realizado por la lucha, el combate.
De aquí a inferir que era el "padre de todas las cosas" (13) había
uno de esos relámpagos geniales, que son la grandeza y la debilidad
de los filósofos. "Pero como la Poesía o como el Arte, más que ele
girla, es la Filosofía la que elige a ciertos espíritus y los deja tran
sidos para siempre" (14).

ciudades jonias le pagan tributo, conservando su libertad interna.
De 499 - 494 la revuelta jonia en torno a Mileto retarda el cho
que entre bárbaros y griegos. Atenas manda una ayuda irrisoria, pero
un puñado de hoplitas tienen la audacia de incendiar Sardes.
Dominada la insurrección prepara Darío una expedición que es
detenida por mar y tierra (monte Athos) : corre el 492.
En el 490 está pronta la tercera expedición, que termina con la
victoria griega de Marathón.
Jerjes, diez años después culminará la obra. En 489 los griegos
ganan Salamina y en 480 Platea.

2. — Vida

Terminadas las guerras médicas se inicia la supremacía de Atenas,
que en 478 agrupa la confederación de Délos. Se plasman definitiva
mente las constituciones democráticas.
Históricamente, Heráclito vive en una época de transición, en
que desaparece el VI, pero impregnado de las agorías de una plenitud,
la del siglo V.
Interesa que cultural, histórica y socialmente se anuncia la su
premacía del hombre sobre la clase. En la literatura el sentimiento
íntimo se expresa libremente, en las artes plásticas el cuerpo humano
es objeto de estudio cuidadoso. Aquí se inserta la época en el filósofo
como antes se había vinculado a la ciudad. Corresponde a lo señalado
por O. Spengler: ese carácter de personal que tiene su obra, aunque
de su personalidad no diga nada explícitamente. También el hecho
de que al fracasar nuevamente la unidad histórica, la "polis" implica
y sigue implicando el aislamiento cultural y racional de cada ciudad.
Cada filósofo, lo señala también Spengler, aunque de hecho dependa,
por su misma reacción, de sus antecesores, se considerará inaugurador
de un sistema, negando la obra realizada en el pasado. Heráclito no
escapa a la regla (12). Políticamente culmina la transición comenzada
ya por Solón, de la constitución aristocrática a la democrática y so
cialmente se lleva a cabo la sustitución de la supremacía de la aris
tocracia por la de la burguesía.
Heráclito, aristócrata por linaje, después veremos que por tem
peramento, vive la decadencia de su clase, que es la que ha plasmado
esa cultura del pasado, erigiendo en costumbre universal la aristo
crática por excelencia según afirma Spengler, es decir la lucha. En
(12) Frag. 40 y 42.
— 110 —

A este hombre nadie le discute que sea un filósofo. Quizás esta
es la única afirmación en la que están de acuerdo sobre él los demás
pensadores. El principio que caracteriza su sistema, la tensa armonía
de los contrarios, parece proyectarse proféticamente en los juicios
emitidos posteriormente, referentes a su vida, su persona y su obra.
Burnet al tratarlo se preocupa solamente de fijar la fecha de
su nacimiento, descartando de una plumada todo lo que tiene rela
ción con su existencia en ese lugar y ese siglo (15).
Tannery, según ya indicamos, deduce de su origen sacerdotal im
portantes conclusiones, porque debido justamente a ese origen, tenía
que poseer una instrucción religiosa, sino superior, por lo menos dis
tinta a sus conciudadanos, aunque sólo fuera por el conocimiento
detallado del ritual y su simbolismo (16).
O. Spengler afirma rotundamente que hubiera sido un impedi
mento para la comprensión de su sistema el que se nos hubiera per
dido la grande y trágica personalidad de Heráclito (17).
En verdad, lo que sabemos de su vida lo ha consignado Diógenes
Laercio principalmente.
Señala éste que renunció al reino y al sacerdocio en favor de su
hermano (18), que habiendo exilado los efesinos a su compañero
Hermodoro, opinó que bien merecían morir por ese hecho y las opi
niones democráticas que sostenían, retirándose de la vida pública (19),
que fastidiado de los hombres, se retiró a los montes (20) y que al
sentirse enfermo regresó a la ciudad, muriendo de lo que algún mé
dico llamó "un trágico error de la medicina" y que Diógenes Laercio
diagnosticó como una "hidropesía" (21).
Plutarco nos ha trasmitido una anécdota: invitado por sus con
ciudadanos a definir la armonía, subió a la tribuna: en un vaso de
(13)
(14)
(15)
(16)
(17)
(18)
(19)
(20)
(21)

Frag. 53.
CORTS CRAU. Op. &lt;cit., t. IV, pág. 7.
Burnet. op. dt., P ág. 145 -146.
Tannery. op. dt. pág. 175-177.
Spengler. op. dt. pág. 5.
Oiog. Laert. IX,
(22 A 1).
Diog. Laert. IX, 2 (22 A 1).
Dioc. Laert. IX, 3 (22 A 1).
Dioc. Laert. 3 (22 A 1).

\

—111 —

�ZZ)

— Olí —

— III —
•(i v
•(I V ZZ)
•(I V ZZ) Z
•(I ¥ ZZ) 9
"S •8yd
•iil - Sil •Sed
'9^1 • ""
Ed 'AI -11 ''1J*

•xaavj •3OIQ (IZ)
'XI •XH3V^ •DOia (OZ)
'XI "xaavq •ooia (61)
'XI •xaavi •soia (81)
•^iO 'do *Han!3H3dg (il)
'do "AaaNMVX (91)
dNau^ (SI)
sxao3 (ti)
•S •SBJ.J (1)
•do

ap o8ba nn n^ :eunqixj bj b oiqns 'biuouub bj Jiurpp b souBpBpnp
-uoa sns jod opBjTAiu :BjopoauB Bim opiiitusBJi Bq sou
'(IZO "J^^o^Piq,, Bun OUIO;)
orojaB^j sauaSoiQ anb A ttBupipam bj ap joxia oaiSBJi un,, ouibjj ooip
-ara un^jB an^ l 3P opuaijnm 'pBpnp bj b osajSaj ouuojua asjijuas
[B anb ^ (o^) sajnora soj b ojpaj ^s 'sajqtnoq soj ap opBipijsBj anb
'(61) B0!I&lt;Il1&lt;^ BPÍA BI 3P asopuBJiiaj 'usiuaisos anb SB^iifjaoraap sauoiu
-ido sbj Á oipaq as^ jod jijoui UBpajam uaiq anb ouido 'ojoponuajj
ojauBdmoo ns b souisaja soj opB^ixa opu^iqBij anb '(81)
ns ap joabj ua oioopjaoBS ¡b á oniaj p3 opunnaj anb ajsa B
opBuSisuoo bi^ o^ BpiA ns ap somaqBS anb o[ 'pepjaA ug;
'(¿I) moi?1^ll aP pBpip^aosjad b^i^bj^ ^ apuBi^ B[ optp
-jad Bjaiqn^ sou as anb p Btnaisis ns ap uoisuaaduioo B[ BJBd o^uam
-ipadnii un opie Bjoiqnif anb ajuouiBpunioj buijijb ja^Suadg -q
•(9^) otnsijoqrais ns Á pnju [ap opB^Bjap
oiuaiintoouoD ^a jod Bjanj o^os anbunB 'souBpepniouoo sns b bjuij
-sip souaui oj jod 'jowadns ouis 'BsoiSipj uopanj^sni eun jaasod anb
Biuai 'uoSijo asa b aauauiBjsnf opiqap anbjod 'sauoisn^ouo^
•ini |BjopjaoB8 uoSijo ns ap a^npap ^souiB^ipni bX un^as
'(Si) I^Ts 383 ^ JBnj asa ua Biouajsixa ns uoo nop
-Bpj auan anb o^ opo} BpBuinpi Bun ap opuBjjBosap 'ojuaiuipEu ns
ap Bq^aj bj jbítj ap ajuauiB^os sdn^oajd as o^jbjbjj [b jau^ng
•Bjqo ns A suosjad ns 'BpiA ns b sajuojapj 'aiuanuouatsod soppima
soioinf so[ ua ajuaiuBoijajojd asjBjoaioad a^ajBd 'soijejiuoo eo[ ap
biuouub Bsuaj bj 'BIU3J8IS ns czijajoBJBo anb oidiouijd [^ "sajopEsuad
SBuiap so^ if ajqos opjanas ap uBjsa anb bj ua uppBouije B^mn b[ sa
Bisa Bzin^) "ojoso^ij un Bas anb ajnosip a[ aipBu ajqmoq ajsa y
PÍA — 'Z
'(Vi) ^-iduiais BJBd sopis
-ubj; Bfap so[ Á snjuídsa sojjap b aSip anb B[ bijoso^i^ b[ sa 'B^aiá
-ap anb sbui 'ajay p oiuod o Bisao^ b^ oinoa oía^,, 'sojosojij so^ ap
qap B[ A BzapuBjS b^ nos anb 'sa^iuaS soSBduiBpa sosa ap oun
(g-[) W8B8O3 sb^ SBpoj ap ajpsd,, p Bja anb Jijajuí b in¿B 3Q
js 'vif^nj oj jod opBzi^aj ubtj as 'ojut^sip ajuauíjBjuauíBpunj
sojaadsB soqanm ua 'jiuaAJtod un uBJ^dajd A opssBd p UBjxnbiuij anb
sojnaiinpa^uooB sapusa^ so{ opidtnnjjajutuí JBjipaui ns u^ 'SBua^y
jod Bpmmsns sa anb 'Biuof ap p^an^na oiuimopajd p uoa buiui
-jai 'oauBJodmaiuo3 sa p^n^ b[ ap 'sjjan^ b[ 'oi[duiB sbui opiiuas un

•z\

(zi)

^bj jpap sa 'ja[3uadg btujtjb nnSas Bpnapoxa jod boijbjd
-o}sijb b^ p38jaAiun ajqtuniso^ na opuaiSija 'opBssd pp Bjnipna Bsa
opBiusBjd Bij anb ^\ sa anb 'as^p ns ap Bpuapsaap b[ ^aia 'oiuauíBjad
-mai jod anb sotuajaA sandsap 'afBui[ jod BjBjaojsiJB 'ojipBjajj
•BjsanSjnq B^ ap b^ jod biobjoo}
-sijb b^ ap BiaBuiaadns bj ap uopn^i^sns bj oqsa b BAajj as aiuamjBp
-os A BoiiBj^oraap bj b boijbj3ojsijb noianjnsuoa bj ap 'uojog jod ^A
BpBzuoraoa uopisuBj} bj Buiuijna ainaraBoiii^oj ' (z\) BjSaj bj b BdBasa
ou oiíjaBjajj 'opBSBd ja ua BpBzijBaí Bjqo bj opu^Sau 'Braajsis un ap
jopBjn^nBui BJBjapisuoo as 'sajosaoaiuB sns ap 'uppaBaj buisiui ns jod
'Bpuadap oqaa^ ap anbunB 'jajSuadg uaiqniB^ Bjsuas oj 'ojospjij BpB^)
•p^pnp Bp^a ap jBuopBj A jBjnijn^ oíuaituBjsiB ja opue^ijdmi anSis A
Boijduii Ksijod,, bj 'BDijpisiq pspiun bj ajuauíBAanu ^bsbobjj jb anb ap
oxpaq ja uaiqui^j^ "aiuauíBipjjdxa Bpsu ^Sip ou p^pijBuosjad ns ap
anbunB 'B.iqo ns auaji anb jsuosjad ap jaiaBJB^ asa :ao[Suadg -q jod
opBjBuas oj b apaodsajjo[^ -pBpnp bj b opsjnauíA Biqsq as saius ouioo
ojosojij ja ua Baoda bj BiJasm as inby 'osopspma otpnjsa ap ojafqo sa
ouBtnnq odjano ja SBOiis^jd eaiJB sbj ua 'aiuauíajqij Bsajdxa as oiujiui
oiu^iuipuas ja BJniBjaiij bj u^j -asBja bj ajqos aaquioq pp
-ns bj BpunuB as ajuauíjBpos A s^ppisiq 'jBjnijna anb

"A IST8 FP I
'pniíuajd Bun ap sbjjoSb sbj ap opBu8a.iduii ojad 'j ^ ja aaaJBd^sap anb
ua 'uopisuBjj ap Baoda Bun ua 3aia o^tpBjajj 'ajuaniB^iJojsijj
•gBoijBiaomap sauopniíisuoa sbj ajuaiu
-BAiiiuijap usuisBjd ag #sojaQ ap uopBjapajuoa bj BdnjáB g¿^ ua anb
'SBuaiy ap Bi^Buiajdns bj Bpiui as SBoipaui SBjjanS sbj SBpBuiuuaj^
•B3JBJ^ Q8Í7 U9 ^ BUIUIBJBg UBUBS
so^aijS so[ (,^f u^ 'Bjqo bj BJBuinijn^ sandssp soub zaip 'sofaaf
*uoqiBJB]^[ ap B^aijS biioidta
bj uoa Buirujaj anb 'uopipadxs Bjaajai bj Biuojd Bisa 06^7 Ia n3
'Z6f V3 ^-1-103 : (^oijiy ajuoui) bjjsii A jbui jod Bpiuajap
sa anb uoioipadxa Bun ojjbq BJBdsjd uopasjjnsur bj ^psuiinoQ
*sspjBg jeipusaui ap Bpspn^ bj uauaij SB^ijdoq ap opsund un
ojad 'bijosijji Bpn^B Bun BpuBui SBuaiy "so83ij jÍ soJBqjBq ajiua anb
-oqo ja BpjBiaj ojajij^; b oujoi ua Biuof BijanAaj bj ^5^ - gg^ ^q
•BUJ9JUI pBijaqij ns opuBAjasuo^ 'ojnqijj usBd aj sbiuoí sap^pnp
SB^ •SBidBjjBS O^ u9 sajosaoapajd sns opBÍap UBq aj anb oiJaduit ja
Buapjo (^Sf'^I^S) JJBQ "(I^S"6^S) oidiSg bx^ub as sasiquiB^ "Btsy
jap esSaij^ sapspnp sbj ap oupaA ua aXniíisuoa oj anb oj '9^5 ja ua osaj^) b ojauoisijd opuBiuoj Biprj opBjsmbuo^ Bq
*IA I8
-jn ja ua ajduiaie 'sBipaj sBaod SBun ua usuojBasa as sojuatinpajuoDB
so^^ #uopBu ua auuojsuBjj as A usijod,, bj ap saiimij soj Bduioj Bpaj^)
anb BJBd uoisbdo bj jauod apand unuioa ozjanjsa ja anbaod 'upBpp
-ijdiijnuí o pBpiun,, sa BAijun^sip bj ouaajuí bisia ap ojund ja apsap
i jbui pp oiuimop Jod BajuBjd as Bmajqojd ja '^oi{ eomeijip 'joijaixa
bj ap bisia ap ojund ja apsaQ -ajsa ja ua SBSjad 'aisao ja ua

�agua revolvió un poco de cebada, la bebió y se fue, indicando con
esto que el contentarse con lo que se tiene mantiene a las ciudades
en paz y concordia (22). La misma relación se precisa más en otro
texto, situándola en el momento en que los persas sitiaron a Efeso
(23), llegando hasta la ciudad jonia la gran conmoción que agitaba
al mundo griego.
¿Qué pensar de estos hechos? No se puede juzgar de su exac
titud, pero tienen un sentido. Revelan a primera vista la conside
ración que tenía el pueblo por el hombre, más bien por el "sabio".
Diógenes Laercio, en ese "pele - méle" colorido de sus relatos lo afir
ma: "fue admirado desde niño" (24). El "sabio" era el hombre "pru
dente" para toda la Antigüedad. Implícitamente se reconocía en él
una perfección ética, correlativa a la intelectual. Explícitamente
Sócrates lo afirma y Platón hace del filósofo un Rey. Vice - versa, el
soberano de un pueblo en ese momento cautivo de los persas, el
hebreo Salomón, como supremo don para poder gobernar, había pe
dido la sabiduría ya muchos siglos antes. Por consiguiente, los efesinos
que ni remota idea tenían de estas sutilezas, dejaron a Heráclito enca
ramarse en la tribuna, para darles la muda lección de frugalidad.
Parece que siguieron el consejo, de lo cual no podrán gloriarse mu
chos sabios.
• También dentro de este "estilo" de vida que se adjudica al
"sabio" o "prudente" está el desdén por lo que los hombres vulgares
reputan valioso: posición, dignidad y bienes, honores, de lo cual hizo
Heráclito, según su biógrafo, gala, confirmando ese desdén hacia todo
lo comunmente apetecible, las cartas apócrifas entre el filósofo y el
Rey Darío (25), que al fin y al cabo no hacen sino insistir sobre lo
mismo. Pero, "plus ultra" hay en todo esto una conducta y una con
ducta correspondiendo a un temperamento y un temperamento cono
cido y determinado antiguamente como "melancólico".
3. — Temperamento
Durante mucho tiempo los médicos creyeron que los tempera
mentos respondían a la constitución fisiológica, que a su vez hacían
depender de la doctrina de los cuatro elementos y los agruparon en
cuatro modalidades. Luego se empezó a discurrir que esos cuatro
temperamentos no se daban puros, sino que sutilmente se combinaban,
uniéndose hasta los opuestos y sobreviniendo según las épocas de la
vida. De la primitiva clasificación quedó muy poco o nada, depende
del autor, y en los actuales apenas se reconocen los rasgos de aquella
tetralogía fundamental.
Lo dicho hasta aquí de las actitudes del filósofo, que tanto ex
trañaron y dieron de cavilar a los efesinos, cuadran perfectamente
dentro de los puros rasgos psíquicos del temperamento citado como
(22)Plut. de Garr. 17 (22 A 3 v).
(23)Temist. P. Aretes. Rhein Mus. 27, 456, 7 (22 A 3 b).
(24)Dioc. Laebt. IX, 5 (22 A 1).
(25)Dioc. Laebt. IX, 13-14 (22 A 1).
— 112 —

melancólico. Se oponía al linfático por la sensibilidad profunda y
por la incapacidad para manifestarla al sanguíneo, creando el tipo
del distante, el silencioso, de una profunda vida interior, en el cual
todas las vivencias van dejando huella porque causan sufrimiento;
que tiene conciencia de que nadie siente como él y la convicción ín
tima de que no se le devuelve en la medida que él ha dado. Su sen
sibilidad está en pugna constante con su voluntad, lo que se manifiesta
en el exterior por una actividad alternada y desorganizada: períodos
de gran intensidad cortados por otros de total desgano y apatía. Temperamentalmente un introvertido, está más en contacto con su "yo"
íntimo que con el mundo exterior, y si es dado a la especulación, en
tonces hará introspección auténtica. Un agudo sentido de lo que es
bello le es característico, pero silencioso, aparente o realmente desde
ñoso, e irregular de trato y laboriosidad, para el hombre común es
un raro, para los antiguos, que no tenían ideas precisas del sistema
nervioso, un individuo de tal temperamento era un melancólico y
explicaban su idiosincracia por el predominio de uno de los cuatro
elementos. En realidad era el temperamento que con más facilidad se
desequilibraba, en general con tendencia a la neurastenia.
Heráclito "sentía en todas las cosas elevadamente, (lo que no
desmiente, sino confirma las cualidades apuntadas) dice Diógenes
Laercio (26). Llamado por su origen a un rango alto, lo abandonó,
se negó a participar en la vida pública y se retiró finalmente a una
soledad, que para los jonios tenía que resultar por demás estrafalaria,
y que Spengler sugiere explicar por el gusto a lo notorio que muchí
simos griegos han revelado. ¿No es más humano buscar la razón de
esas actitudes en uno de los momentos de su curva depresiva, cuando
hasta la misma compañía de los hombres se le hacía insoportable?
Otros datos vienen a corroborar esta hipótesis: Según Diógenes
Laercio, Teofrasto había dicho que la melancolía "le hizo dejar sus
escritos, unos a medio hacer y otros a veces muy ajenos a la verdad"
(27). La fama exageró esta nota: ridiculizándolo lo transformó en
un llorón.
"En vez de irritarse, Heráclito lloraba, Demócrito reía, afirma
Sotion y Luciano aprovechó el tema para parodiar las doctrinas de
Heráclito en una sátira" (28).
Resumiendo, este hombre nacido a mediados del siglo VI, en una
época de transición, por nacimiento sacerdote y aristócrata, esta ten
dencia la tendrá agudizada por su misma natura psíquica. Es un me
lancólico, un introvertido. Pero por sobre todas las cosas, es un PEN
SADOR: su pensamiento llevó el sello de ese determinado ser hu
mano que él fue, en espacio y tiempo. No estará por consiguiente
vertido sobre el universo, sino que el mundo se le aparecerá, por de
terminación temperamental, a través del prisma de su propio "yo".
"En Heráclito el corazón humano constituye el centro sentimental
(26)Dioc. Laeht. IX, 1 (22 A 1).
(27)Dioc. Laebt. IX, 6 (22 A 1).
(28)Lucían. Vit. Auct. 14 (22 C 5).
— 113 —

�— gil —
'(S O ZZ) H 'vmy ija -nvia.i l (8Z)
•(I V ZZ) 9 'XI Miran ooia (iz)
•(I V ZZ) I 'XI ia^i ^oia (9Z)
jBiuatapuas ojjuod p aAnipsuoa ouBmnq nozBJoa ja oitpBjajj ug,,
'uoAn oido^d ns ap buisijcI jap saABjj b 'jBiuamBJadma) uopBuiuua)
-ap jod 'BiaaajBdB aj ^s opunin p anb ouis 'osjaAiun p aiqos oppjaA
ajuainSisuoa jod BJBjsa o^ •oduiap ^ op^dsa ua 'anj p anb ouem
-ni{ jas opBuunaajap ^sa ap ojjas p oAajj o^uaiuiBsuad ns :}^OQVS
"M3d un 8a 's^soo sbj aspo; ajqos jod cuaj -oppjaAOJim nn 'ooijooubj
-ara un s^ -Boinbjsd BJnisu buisiui ns jod BpBzipnS^ Bjpuaj bj epnap
-uaj Bisa 'bibjo9isijb ^ a^opjaoBS ojuainiioBu jod 'uopisuBjj ap saoda
Bun na 'j^ ojíhs pp sopeipam e oppen ajqraoq ajsa 'opuaitunsajj
' (82) BJTJ?8 Btm ua oiíP?J3H
ap SBnijj^op sbj jBipojsd BJBd Btnaj p oqaaAoadB ouBprr^ A uopog
BuiJijB 'Biaj ojiJoouiaQ '^qBJOjj ojijoiuajj 'asjBiíJJi ap zaA ug,,
•upjojj un
na ouijojsubjj oj o^puBzi^nDipiJC :bjou Bjsa cua^exa Bmej ^j
upepjaA B{ b souafe Anuí saaaA b sojjo á jaaBq oipaui b soun
sns j^fap oziq a^M Bi[oouBpra v\ anb oipip Biqs^ o^SBjjoaj^
sauaSoiQ un^ag :sisajodii{ Bisa jBJoqojaoa b uauaiA sojep soijq
¿a^qBjjodosui BiaBq a{ as sajqinoq so( ap BiuBdiuoa buisiih b[ B^seq
opuBna 'BAisajdap BAano ns ap sojuauíoui so[ ap oun na sapninaB SBsa
ap U9ZBJ v\ JBasnq ouBiunq sbui sa o^¿? -opepAaJ u^q oáai^^ somis
-jqanuí anb oijo^ou o[ e ojsnS p jod JBai^dxa ajai^ns aaj^uadg anb Á
'BiJB|BjBJ}8a SBiuap jod JBi^nsaj anb Bina} somof soj BJBd anb 'pBpu^os
Bun b ajuauí^uij oji^aj as Á Bai[qnd BpiA B[ na jBdp^jBd b oéau as
'onopuBqB o[ 'o^[b o^usj un b naSwo ns jod opBuiB^ '(92) opjaB^
saua^oiQ aaip (SBpBjundB sapBpi[Bna sb¡ Bnuijuoa ouis 'ajuaiinsap
ou anb o[) 'ajuaiuBpBAa[a gBsoa sbj SBpoj. ua Bpnas,^
•BiuaiSBJnau bj b Bpuapuaj uod ^jaua^ ua
as pBpijpBj SBui no3 anb o^uauíBjadtna^ p Bia pBpi[Baj u^ -soiuamap
ojjBna soj ap oun ap omimopajd p jod BpBj^uísoipt ns uBC[Boi[dxa
A oDTj^auBpni un Bja ojuauiBjadraaj pj ap onpiAipui un 'osoiAjau
Biuajsis pp SBspajd SBapi ueiuai 011 anb 'soiiStjub so[ BiBd 'ojbj un
sa unmoa ajqtnoq p Bjed 'pBpisoiJoqB^ A o;bjj ap JB[nSajJi a 'oson
-apsap a^uauípaj o ajuaj^dB 'osoiouajis oaad 'o^ijsuojaBjBa sa a^ oj[aq
sa anb o[ ap oppuas optiSs nQ •Bapua^iiB uoiaaadsoj^uí Bjeq saauo^
-ua 'aopBpn^adsa B[ b opsp sa is X 'joijajxa opuniu p uoa anb oiuijui
tíoAn ns uoa oiaB^uoa ua sboi Bisa 'opnjaAOJiui un aíuaiujBiuaniBjad
-inaX -BijBdB A ouB^sap [bjoi ap sojljo jod sopBjioa p^pisuajuí ubj^ ap
sopoijad : BpBziuBájosap A BpBUJajjB pepiApaB can jod joiaajxa p ua
BisatjtiiBin as anb o[ 'pBjnn^oA ns uoa ajuBjsuoa Buánd na Bisa
-uas ng 'opBp Bq p anb Bpipain B{ ua aApnAap a[ as ou anb ap
-ui uoiooTAUo^ B^ A [a ouioa ajuais aipsu anb ap eionapuoa auau
íoiuainrujns uBsn^a anbjod Bj[anq opusíap uba bi^u^ata sb[ s^poj
p^na p ua 'joiaajut BpiA Bpunjoid Bun ap 'osopua[is p 'a^nBistp pp
odij p opuBajo 'oanmáuBS [B B^jB^sajiUBUi BJBd pBpioBdBaut B[ jod
A Bpunjoad pBpi^iqisuas B^ jod oaijBjurj p biuocIo ag -

•(t V ZZ) I-ÍI 'XI Mavi -sota(SZ)
•(i v zz) s 'xi ^iiavi -ooia(tz)
'(I E V ZZ) L '9S^ '¿Z '"^í u?8Vif -saiaHV 'a ^isiMax(Z)
•(* s v zz) :i 'jjüo aP ••''T'a(zz)
oinoD opBjp ojuauíBjadtnaj pp soambrsd so^sbj soand eo\ ap oj^uap
aiuaniB^oajjad UBjpBiia 'gouisaja go[ b jb¡iabd ap uojaip A uojbubji
-xa ojuiu anb 'ojoso^ij pp gapnjijas sbj ap inb^ bjsbij oqaip &lt;yj
B[pnbB ap soSsbj soj naoonooaj as s^nade sa^njoe so^ ua A 'Jo;nB pp
apuadap 'ep^u o oood Anuí opanb uopBaijiSBjo BAiiimijd bj 3q 'Bpu.
v\ ap sBooda sb^ un^as opnamiAajqos A so^sando soj b}8bi[ asopuaiun
'uBqBuiquioa as ajuauíjijne anb ouis 'sojnd usqsp as ou eo^uamBjadnia}
ojjBno sosa anb JiJjnasip b ozadina as oSan^j *sapBpijBpoui ojjBno
ua uoJBdnjSB soj A eojnainap oj}Bna soj ap Buiajaop bj ap japuadap
UBiaBq zaA ns b anb 'eai^ojoisyj uopn^ijsuoa bj b uBjpuodsaj sojuam
-Bjadma) soj anb uoja^aaa soaipam soj odinai^ oqanra
— -g
•ttODij90UBjaraM oraoo a^uauíBnSijuB opeuin^ajap A opp
-ouo^ ojuauíBjaduia; un A ojuaraBjadinaj un b opnaipuodsajjoa Bj^np
-uoo ^un A Bjonpuoa ^un ojea opo^ ua ^^q 4tBJijn snjd,, 'oaa^ -orasiui
oj ajqos jt^sisui ouis uao^q ou oqBD jb X uij jb anb '(^^) JJBQ -^3H
ja A ojosojij ja ajjua SB^ijaodB SBjjBa sbj 'ajqpa^adB ajuauiunuioa oj
opoj BpBq uapsap asa opuBtanjuoa 'bjb 'ojBjáoiq ns unáas 'ojijDBjajj
oziq jBna oj ap 'sajonoq 'sauaiq A p^piuSip 'uopisod :osoijba UB^ndaj
sajBápoA sajqmoq soj anb oj jod uapsap ja Bjsa 44a^uapnad^ o MoiqBSM
jb BaipnfpB as anb BpiA ap MojpsaM ajsa ap ojjuop uarquiBj^ •
'SoiqBS soqo
-nui asjBiJtojS uBjpod ou jBno oj ap 'ofasuoa ja uojainSts anb
•pBpijBSnjj ap uopaaj Bpnux bj saja^p BJBd 'Bunqp^ bj ua
-Baua o^tpBjajj b uojBfap 'sBzajpns SBisa ap uBiuai Bapi B^ouiaj m anb
somsaja soj 'ajuamSisuoa joj -sajuB soj^is soqanm vA BTjnpiq^s bj opip
-ad BjqBq 'jBujaqoS japod BJBd uop oraa.idns otuoa 'uoraojBg oajqaq
ja 'sBSjad soj ap OApnBa o^uainoin asa ua ojqand un ap onsjaqos
ja 'B8J3A - a^^^. '-^8H ^ JOS9IÍJ IaP ^a^q U9JBJJ A buijijb oj sa^Bja^g
ajuaniBjioj[dxjj •jBnjaajajuí bj b BAiiBjaxioa 'Baija uopaa^ad Bun
ja na Bjaonooaj as aiuaniBípijduij -pEpanSpuy bj spoj BJBd Kajuap
-njd,, ajquioq ja Bja MoiqB8,, jg ' (fZ) MOnIa 3p^^p opBJiuipB ?nj,, :biu
-jb oj soiBjai sns ap opuojoa 4t3jaui - ajad,, asa na 'oiojaB^j saua9iQ
•ttoiqB8H ja Jod uatq sbui 'ajqraoq ja jod ojqand ja Bjnai anb uopsj
-apisuoa bj bjsia Bjauiíjd b nspAa^j -oppuas un uauap ojad 'pnjp
-3Bxa ns ap jB^znf apand as o^ ¿soqaaq sojsa ap jssuad an^)?
•oSat.iá opunm jb
BqBjiSB anb uopoiuuo^ ubjS bj Biuof p^pnp bj Btssq opu^^ajj '(^)
oeaj^ b nojBijis SBSjad soj anb ua ojuamora ja ua Bjopusniís 'ojxa;
ojjo ua sbui Bspajd as uoiaBpj emsim B^; '(^^) ^ipjoouoo ^ ^d na
sapBpnp sbj b auauuBtn auau as anb oj uoa asaBjua;uoa ja anb o^sa
uoa opuBaipni 'anj as A oiqaq bj 'speqa^- ap oaod un oiajoa^j

�y apasionado en que convergen los radios de todas las fuerzas de la
naturaleza" sintetiza Jaeger (29), lo que parece más exacto que el
juicio de León Robin: "la teoría del alma refleja esta concepción
general" (30) porque si en cierto sentido es exacto, fundamentalmente
parece que toda la doctrina y el sistema reflejan el estudio que ha
hecho el filósofo de su propia alma.
"II semble qu'Héraclite lui-méme expliquait l'univers par l'homme, plutót que l'homme par l'univers" dice Burnet (31), porque claro
está, si él sirve de base, lo que aparece de humano en sus fragmentos
ha sido despojado de los caracteres individuales y universalizado, lo
que no impide, sino purifica esa tendencia eminentemente psicoló
gica de su modo de pensar, que O. Spengler ha captado y explicado
justamente, porque trazó con admirable maestría la personalidad de
Heráclito. Sobre él parecen escritas las palabras de Ortega y Gasset
"no faltan sospechas para creer que la verdad será siempre conquista
dolorosa de unas cuantas almas solitarias y a menudo perseguidas".
El pensador reflexionó sobre sí mismo, es decir sobre el hombre,
y con esto empieza la tan mentada revolución copernicana en la his
toria del amor a la sabiduría. Significa que también en el campo in
telectual Heráclito cierra una época y apunta al futuro, al centro
mismo del siglo V. Aquí se inserta una íntima correspondencia con
los sofistas, lo que confirma Platón en su presentación de Protágoras,
y por paradójico que parezca, con Sócrates, que es el que bautiza la
sofística, purificándola de su pecado original, pero manteniendo un
punto de partida, que en él más que humano, es antropológico.
Pero ¿a qué tanto testimonio y tanta cita de contemporáneos y
sucesores? Vamos directamente a las fuentes (Ah!, si esto se pudiera
decir siempre) y él mismo, Heráclito en persona nos provee de tres
datos auténticamente autobiográficos, contenidos dos de ellos en el
discutidísimo fragmento 1, y el 3. en el fragmento 101: "Aunque
esta razón existe eternamente, los hombres son incapaces de com
prenderla, lo mismo antes de conocerla que cuando por primera vez
la conocen, y sin embargo de que todas las cosas suceden conforme
a esta razón, se revelan inexpertos cuando se ponen a prueba en las
palabras y los hechos tal como los expongo, distinguiendo cada cosa
según su naturaleza y explicando como es. Pero los hombres no saben
lo que hacen cuando están despiertos, como olvidan lo que hacen du
rante el sueño" (32) y
"Yo me he investigado a mí mismo" (33).
Se intenta aislar por ahora sólo un contenido de ese extenso y
pletórico primer fragmento: lo que nos dice Heráclito de sí mismo,
dice dos cosas:
1. Que tiene conciencia plena de un descubrimiento sobre la
naturaleza de las cosas hecho por él en persona y para no desmentir
(29)Jaecer. op. cit., pág. 200.
(30)Robín, op. cit., pág. 105.
(31)Bubnet. op. cit., pág. 171.
(32)Frag. 1.
(33)Frag. 101.

su natura aristocrática, tiene también conciencia plena de que eso lo
diferencia del rebaño numérico.
2. Que él procede en esa explicación sobre la naturaleza de las
cosas de manera distinta.
3. Afirmación, quizás la más sorprendente, porque entre estos
filósofos ese sentimiento de admiración hacia sí mismos es común y
no extraño para quienes los primeros ejercicios de reflexión iban
unidos a descubrimientos embriagadores, vedados a los demás mor
tales.
"Yo me he investigado a mí mismo" es la Confirmación más
rotunda de la tendencia del introvertido a la introspección, la afir
mación de que eso fue realización en su existencia y este dato sí que
le imprime un sello distintivo mucho más notable que aquel, del
cual sabemos ^positivamente que se enorgullecía. Porque si al frente
del Templo de Apolo en Delfos se aconsejaba el "conócete a ti mismo"
Heráclito es el primero en dejar constancia histórica de haber sobre
pasado ese umbral, para encontrarse en plena investigación consigo
en el fondo de su alma.
4. — Temperamento y sistema
Si se llega a este punto, tienta todavía otro paso, que es más
arriesgado y difícil, pero que tiene el sabor de la aventura, del in
tento en pos de la reconstrucción de la verdad histórica de un sistema.
Porque el contenido psicológico no está agotado, sino pide un
examen más detenido, pide aclaración de lo que puede haber llevado
a Heráclito a hacer estas tres afirmaciones autobiográficas y no otras,
o expresado de otro modo, ¿cuál es ese descubrimiento sobre la na
turaleza de las cosas, del cual Heráclito tiene clara conciencia, y qué
relación tiene con la más asombrosa de sus afirmaciones?

El descubrimiento de Heráclito
O. Spengler dice que el descubrimiento sobre el cual basaba
Heráclito su visión del cosmos es el famoso "jcáv-ca ^sí", el movi
miento, el transcurrir, el flujo, aunque ninguna de estas palabras
agote el significado griego, devenir que se realiza de acuerdo a una

ley (34).
J. Burnet (35) afirma que el descubrimiento de Heráclito está en
el concepto de la lucha y armonía de los contrarios "la unidad en la
oposición y la oposición en la unidad", trayendo en confirmación de
esta tesis una cita de Philon (36), agregando luego que esa oposición
y armonización tiene lugar en el seno de un devenir.
Por consiguiente es la ley misma del cambio, su contenido, ese
tan mentado descubrimiento de Heráclito: "la diferenciación de lo
(34)Spengler. op. cit., pág. 13.
(35)Burnet. op. cit., pág. 160-161.
(36)Philon. fie, div. her., 43 (R. P. 3 i c).

— 114 —

— 115 —

�— su —
'( f ( 'i "&amp;) CT '••^V ""ÍP •&lt;* -MOHHJ (9)
•J9I-09I -8?d '-jo -do -x
•I -Siid '• -&lt;fo

•101 •
"t "
•\ll -ÍRd '-tto -do
•^ol "^^d '-Jto -do '00Z "8?d '~n3 '

(0)

• (gg) wouisHn ira b opBifrisaAut aq ara oj^,,
^ (^) oans p a^u^j
-np uaDBq anb o[ u^piAjo otnoa 'so^jaídsap usisa opu^na naDBq anb oj
uaq^s ou sajqraoq so\ ojaj 'sa omoa opuBoi^dxa A BzajBin^Bu ns unSas
B8O3 Bp^a opuamámjsip 'o^uodxa so\ omoa pj soqoaq eo^ A 8Bjqs[Bd

Bim b opjanaB ap Bzipaj as anb JinaAap 'oSauS opBotjiuSis ¡a
SBjqspd SEjsa ap BunSuiu anbunB 'ofnjj p 'jiajnasuBj; p 'ojnaini
-TAom p 'It)3^ diím,, osornBj p sa souisod pp hoisia ns
pna p ajqos ojnaiuijjqnosap p anb aoip J3[aadg -q

: sbsod sop aaip
•orasim is ap oiipBjajj a^tp son anb o\ :ojuaraBjj jamud oaijojapi
L osuaixa asa ap opiuajuoo un o^os bjoub jod jbjsib B^uajuí ag

o\ ap uopspuajajip B[,, :ojipBjajj ap ojuaiunjqnasap opBjuaui ub^
983 'optuajuoo ns 'oiqmBo pp Bmsinr jíaj bj sa ajuain^isuoa joj
•JiuaAap un op ouas p ua jB^nj auaii uopBziuoinjB ^
uopisodo Bsa anb oSan^ opusSajáB '(o,g) uojiq^ ap bjio Bun sisaj Bisa
ap uopBmjijuoa n^ opnaXej) '4tpFpiun b¡ na uopisodo ej X nopisodo
bj n^ pBpmn bj,, soiJBjjnoa soj ap biuooijb A Bqanj bj ap ojdaauoa p
n^ Bjsa ojipBjajj ap oiuaimijqnosap ja anb buuijb (^g) jaujng •[

ap ojumwidqnosap
sns ap BSOjqmosB bbui b[ no anaij
anb A 'spuapnoo BJBp anai; ojipBjajj jBno pp 'sbsod sbj ap
-bu bj ajqos ojuairnoqnosap asa sa ^^na? 'oporn ojjo ap opBsaadxa o
'sbj^o ou A eBDijBjSoiqojnB sanopBnuijB saij SBjsa jao^q b oji^asjajj b
opBA3^{ jaqBq apand anb oj ap nppBJBpB apid 'opmaiap sbui uaiuBxa
un apid onis 'opBjoSB Bisa ou oaiSojoaisd opmajuoa p anbaoj
•Buiaisis un ap B^iJ^jsiq p^pjaA b[ ap uopanjjsuoaaj b^ ap sod na o^uaj
-ni pp 'Bjn^u3AB b[ ap loqss p auaij anb o^ad 'iPJJip ^- opBSsaijjB
8Biu sa anb 'osBd ojio BiABpoi Bjaaij 'ojund ajsa b t;Sa{[ as ig

q ns ap opuoj p ua
oSieuoa u^pe^ijsaAui Bna[d na asJBJjuo^ua BJBd '^jqnxn asa opBsed
-ajqos jaqBq ap Boij^jsiq Bpusjsuoa jBÍap na ojamud p sa oiipBjajj
ítomsim ij b aj3Douoo?? [a BqBfasuoaB as sojpQ ua opdy ap opiuiaj^ pp
ajuajj ^ is anbioj -Bjaa^nSjona as anb ajuaniBATiisod' somaqBS pna
pp 'pnbB anb a^qsion sbui oqanra OAi^upsip o^ps un amuduii a[
anb is ojBp ajsa A Bpua^sixa ns na nopBzi^aj anj osa anb ap uopBnr
-jijb v\ 'nop^adsoJinr b^ b oppjaAoaiui pp Bpuapuaj b^ ap Bpunjoj
sbui uopBuijijuoD b^ sa ^omsini jnr b op^Si^saAm oq ara oj^,,
-jonr SBniap so[ b sop^paA 'sajoptíSBijqtna sojuaimijqnasap b sopinn
uBqi uoixa[pj ap soppjafa sojamud soj sanamb BJBd ouBj^xa ou
A uniuoD sa somsim js Bp^q nopBJimpB ap ojuatini^uas asa sojosojij
sojsa a.ijua anbjod 'ajuapuaadjos sbui b[ s^zinb 'uopBtujijy Q-g
•Bjuijsip BjauBur ap sbsod
8B[ áp Bza^jniBa B[ ajqos u9pB0i[dxa ssa na apa^ojd p ^n(y Q-^
•oaijaranu ouBqaj pp Bpuaaajip
o\ osa anb ap Bua^d BpuapuoD uaiquiBj auai) 'BapBjao^sijB BjnjBu ns

Jiiuamsap on BJBd A Buosjad ua p jod oqaaq sbsod sbj ap
bj ajqos oinaimjjqn^sap un ap Bua^d spuapno^ auaij an^) 0-\

sb^ ua Bqanjd b uanod as opu^na sojjadxaui nBpAaj as 'uozbj Bjsa b
arajojnoD uapaons sbsod sb¡ sepoj anb ap oájBqraa uis A 'uaDono^ b^
zaA BJamiid jod opuena anb B[jaaouoo ap saiuB orasinr o[ 'Bjjapuaad
-moa ap saoBdBaui nos sajqraoq so[ 'ajuauíBuaaja ajsixa uozbj Bisa
anbuny^? ¡XOI ojuaxnSBjj p ua o-g p A '^ ojuaniSBjj omisippnasip
p ua so^p ap sop sopiuajuoa 'sooijBjSoiqojnB ajuatuBapuajnB so^Bp
saij ap aaAOJd son Buosjad na o^ipBjajj 'orasira p A (ajdraais jpap
Bjaipnd as ojsa is '¡qy) sajnanj sb[ b ajuauíB^aaJip soras^ ¿sajosaans
A soanBJodtna^uoa ap Bjp bjub^ A oiuotnpsaj ojub^ anb b? ojaj
•oai^o^odoJiuB sa 'ouBiunq anb sbui p na anb 'Bptjjsd ap ojund
nn opuaiuaiuBra ojad '^uiSyjo op^aad ns ap BppuBDijijnd 'bdtjstjos
b[ BzjjnBq anb p sa anb 'sajBaa^g uod 'Bazajsd anb oatfopBJBd jod A
'sbjo^bjoj^ ap u^pBjuasajd ns ua uoib^j Btniíjuoa anb o¡ 'sbist^os so^
uoo BtauapuodsajjoD Bmpui Bun B^jasui as mby m^ op^is pp omsira
oj^nao p 'ojnjnj p Bjunds A B^oda Bun Bjjap ojipBjajj [Bn^aap^
-ui oduiBD p ua uaiquiB; anb BoijiuSig 'BjjnpiqBS b^ b jouib pp bijo)
-siq B[ na BUBamaadoa uppnpDAaj BpB^uara ub^ b^ Bzaidraa ojsa uoo A
'ajqnioq p ajqos jpap sa 'orasira: js ajqos ouoixajjaj jopBsnad [^j
*((SBpinSasjad opnuara b A sbijbi;[os sbiujb sbjubiid sBun ap Bsoaojop
Bjsinbuoa ajdraais Bjas pspjaA b^ anb jaaaa BJBd SBqoadsos UBj^j ou,,
jaess^) A BSajjQ ap ssjqB[Bd sb[ SBjxjasa uaaajBd p ajqog -ojijoBjajj
ap pspi^uosjad bj BjJisasra a^qBJiraps uo^ ozbji anbjod 'ajuauíBisnf
opBoi|dxa A opBjdBo Bq jajSuadg -q anb 'jBsuad ap opora ns ap boi¿
-opDDisd ajuauíaiuautiua spuapuai ssa Boijtjnd ouis 'aptduit ou anb
o\ 'opBzipsjaAiun A sap^npiAipui saja}DBJBa soj ap opB^odsap opis ^q
^
sns ua ouBiunq ap aaajBd^ anb o[ 'as^q ap 3ajis p is 'Bisa
anbjod '(l) jaujng aaip ttsjaAiunj jBd araraoqj anb ^ojnpi 'ara
-raoqj JBd sjaAiunj jiBnbi[dxa atnarn-m[ ajipBja^tnb a^qraas ¡j,,
•buijb Bidojd ns ap ojosojij p oqaaq
b^ anb oipn^sa p uBfa^pj Braajsis p A Buijjoop bj Bpoi ano aoajBd
aiuonqB^uauíBpunj 'ojoBxa sa opijuas ojaap ua is anbjod (gg) ((pjaua3
uopdaauoa Bisa Bfo^jaj biujb pp Bjjoaj B[,, :uiqo^j uoa^ ap opraf
p anb ojoBxa sbui aaaxBd anb o¡ '(62) ^^^aBf Bzijajnis ((Bzapjn^BU
b¡ ap SBzjanj sb^ SBpo^ ap soipBj so^ uaS^aAuoa anb ua opBuoisBds A

�uno en múltiple y la integración de lo múltiple en uno": a esto no
escapaba nada y haberlo captado era el motivo que llenaba de or
gullo al sabio.
El efesino, en un esfuerzo tremendo, tratará de fijar o señalar
el concepto más difícil de señalar y fijar: el del cambio. En el mismo
lenguaje esa dificultad está implícita.
"El lenguaje es filosofía eleática" dice Spengler (37), "man
fiihlt dass die Subjekte dieser Satze bereits ein zustandliches Sein
enthalten", lo que como afirmación vale un Potosí.
Es la gravitación de su reflexión sobre este problema y la sor
prendente solución que le da, lo que ha desencadenado sobre nuestro
filósofo el torrente de juicios que poseen como única característica
común el apasionamiento. Pero todavía esto no interesa. Se necesita
inda^ar por otro lado qué resultados podía ofrecer su: "me he in
vestigado a mí mismo", es decir.
El campo de experimentación de Heráclito que es él, es decir un
campo psicológico, humano, personal. Cualquiera que se adentre en
su conciencia se encontrará frente a una realidad tensa, movible, en
transformación permanente, lo que le ha valido el nombre de "co
rriente", en cambio perpetuo y que está sin embargo referida a una
unidad en el "yo". Agregúese que esa movilidad y tensión perte
necían a un "melancólico" en el cual los cambios son mucho más
opuestos, bruscos y sin transición aparente. Entonces se tendrá que
justamente el campo de observación que tenía Heráclito, su conciencia
propia, era donde mejor se manifestaba ese perpetuo fluir tenso de
la realidad reducido sin embargo a la unidad por ese "yo" que ponía
con firmeza tratarse siempre del mismo "Heráclito", aunque se ha
llara un instante en el orgullo y en el gozo que su actividad intelectual
le deparaba, para situarlo más tarde en la depresión en que el trato
con los semejantes se le hacía odioso y su misma obra le aparecía
vana, abandonándola a medio hacer.
A Es decir: Heráclito ha sido llevado a plantearse el problema
del movimiento y su ley de oposición y armonía de los contrarios por
investigación de sí mismo, a esto fue por introspección y a la intros
pección por ser un introvertido temperamentalmente.
B Es decir que su punto de partida es psicológico y que es
aquí donde está todo su mérito, porque en ese campo pierden su
sentido las feroces críticas que se le han hecho.
C Es decir que en ese punto de partida, donde está su mérito
especialísimo, está también el origen de su pecado mortal, por haber
aplicado a Dios y al cosmos su descubrimiento. Pero parece que mu
chos han pecado como él, porque el hallazgo intelectual trae apa
rejada la alegría que da el buen vino y la embriaguez proporciona
una distinta visión del mundo.
¿Qué más se puede aducir, probatorio de ese punto de partida
psíquico que, llevando a Heráclito a plantearse el problema del mo
vimiento, es la explicación de la génesis de su sistema?

"La conciencia humana se contrapone al objeto" dice Vorlander
y Corts Grau lo define: "Todo él se nos revela en esa tensión cons
tante de los genios hipercríticos".
La exactitud de estas observaciones se verifica en el análisis de
las imágenes que él usa y que aplicadas a la conciencia, revelan su
riquísimo contenido, como las clásicas del arcó y la lira (38).
Nada más gráfico se podría encontrar para designar el mundo
que la introspección revela, siempre en tensión, siempre cambiante,
entre dos polos o dos contrarios y sin embargo reducido a la unidad
de una persona, referido perpetuamente a un "yo" como el arco re
duce a la unidad dos fuerzas distendidas en direcciones opuestas;
como el esfuerzo intelectual, que antecede a todo pensamiento, que
surge al fin, como la flecha buscando su blanco, "Que aún yo mismo
no tuve más remedio, viendo por ambos lados cada cosa que una
vez, otra y otras muchas, cual flecha disparar el pensamiento" decía
Jenófanes, también en líneas autobiográficas. Es como la belleza de
la armonía que producen las cuerdas proporcionalmente distendidas.
Otras muchas imágenes llevan "l'empreinte" psicológica de lo humano
como esfuerzo, movimiento (39). Si Heráclito mismo no sacó las úl
timas consecuencias de su sistema (lo que por otra parte, histórica
mente, nunca corresponde a un filósofo sino a sus discípulos) aquellos
en los cuales se hace sentir su influencia no son otros, sino los que
hicieran del hombre, cuerpo y alma, definitivamente, el centro de su
investigación, es decir, sofistas y médicos.
Burnet señala un pasaje de Epicarmo (40) como alusivo a la
doctrina del filósofo sobre el hombre: "Considera ahora a los hom
bres: uno crece, el otro disminuye, y todos son presa de cambios
continuos: lo que cambia en su sustancia y no permanece jamás en
el mismo lugar será ya cosa distinta de lo que ha perecido. Así tu y
y yo, nosotros, éramos ayer distintos y hoy somos personas totalmente
diferentes, y nos tornaremos otros y no seremos jamás los mismos".
Es justo por consiguiente designar a Heráclito como el pen
sador, el filósofo y el poeta de esa dinámica, según se dijo al prin
cipio, inseparable de todas las manifestaciones de la vida espiritual.
Nuevamente la pluma tiende a inscribir, al lado de Heráclito, el nom
bre de Sócrates, señalando al primero como antecesor. ¿Es sólo
amable ironía lo que llevó al ateniense a un arte espiritual de dar
a luz? ¿No encubre la formidable realidad psicológica señalada por
el efesino y poéticamente comparada con la tensión en el arco y la

lira?
No en balde la vida es maestra del pensamiento. Por algo fue
Sócrates hijo de una mujer cuya profesión era ayudar en el alum
bramiento a sus hermanas. Más realista, quién sabe si no más poeta,
y tan pensador como Heráclito, el mundo le reveló un paralelo entre
el esfuerzo físico y el espiritual. Los dos culminan en un parir, en
(38)Frag. 51.
(39)Frag. 30, 60, 66, 65, 101.
(40)Epicabmo. Frag. 2 (Oiels).

(37) Spenglek. op. cit., pág. 17.
— 116 —

— 117

�¿II —
Z 'StlJJ -OMavo
'101 'S9 '99 '09 '0E '^
•IS •'

(6E)
(8)

ua 'JijBd un ua uBuiuqn^ sop scj 'jBniíJidsa ja a" o^isjj ozjanisa ^^
ajjua ojajBJBd un ojoa^j aj opunuí ja 'ojijoejajj omoa jopesuad ub^ a"
'Bjaod senr on is aqes uainb 'BjstjBaj sbj^ -SBiiBuuaq sns b o^uaiuiBaq
-uuijb ja ua jBpn^e Bja uotsajojd B¿Cno jafnuí Btm ap ofiq
anj oSjb joj -o^uonuBsuod jap BjjsaBin sa BpiA bj apjeq ua
ej jC oojb ja ua uoisuai bj uoo BpBjBdmoo ajuauíBoiiaod A ouisaja ja
jod BpejBuas Boy^o^ooisd pepijsaj ajqBpiuuoj bj ajqnoua o^[? ¿znj b
.iBp ap [BnjiJídsa ^jjb un b asuaiuaiB jb oabjj anb oj bjuoji ajqBure
o^os s^? -josaoaiue oiuoa ojoraud je opuejeuas 'sajBjaog ap ajq
-inou ja 'ojijOBjajj ap opBj^ ^ 'jiqíjosur b apuai} Buin^d ^\ ajuatUBAan^
•[Bnjiaídsa BpiA bj ap sauoioBjsajiuBiu sb^ sepoj ap a^qBJBdasui 'oidp
-uiad [b ofip as unüas 'eaiuiBuip ssa ap Bjaod p Á ojoso^tj p 'jopes
-uad p oraoD oii[OBJcajj b JBuáisap ajuamSisuoa aod ojsnf sg;
\jsoiusjtu soj svwvf soiuauas ou Á, sojjo sowajvuaoj sou Á 'sajivaja/jp
ajiíatíi/wjoj svuosuad somos Áoi¡ Á sotuifsip jaX sotuoja 'sojjosou 'oÁ. ^
Á rt} isy 'oppajcad Bq anb o¡ ap Bjunsip Bsoa vÁ Bjas J6án[ oiusiin p
ua sbuibC aaanBnwad ou A BiauBjsns ns ua BiquiBa anb oj :8onuxjuo3
soiquiBD ap Bsoíd nos sopo^ Á 'aXnuuusip ojjo p 'aaaja oun :sajq
-uioq so[ b BJoqB Bjapisuo^),, :ajqnioq p ajqos ojoso^ij pp Buo^oop
bj b OAisn^B oinoo (Qf) oinjBatd^ ap afBSsd un Bfeuas jaujng
•soaipaur Á sbjsijos 'jioap sa 'upiD
ns ap ojjuaa p 'ajuaniBApraijap 'Buqe Á odjana 'ajqraoq pp^
anb so[ ouis 'sojjo nos ou Biouan[jui ns aiiuas ao^q as sapm^ soj ua
sojpnbs (sopidpsip sns b outs ojoso^ij un b apuodsauoo Baunu 'a^uatn
-Eoijcnsiq 'aiaed bjjo jod anb o[) Biuajsis ns ap SBiouanoasuoo sbuii;
-jn sb^ odbs ou ouTsiui ojipBjajj ig '(6g) oju^iuriAoul 'ozjanjsa o moa
ouBuinq oj ap Boio[o^isd ^ajmajdraaj,, uba8{[ sauaáBoii seqonuí sbijq
•SBpipuaisip ajuauqBuoiaaodojd SBpiana se^ uaanpojd anb biuoumb b^
ap Bza^pq b^ omoa s^ •SB^ijBjSoiqoinB SBauí^ ua uaiqniBj 'sauBjouaf
Bpap KojuatuiBSuad p jBJBdsip ^qoajj ^na 'seipniu sbj^o á b^jo 'z^a
Bun anb Bsoa BpB3 sopsj soquiB aod opuaiA 'oipauíaj sbui 3Atn ou
oinsim Oit nnB an^),, 'oauB^q tis opuBosnq Btpa^j b^ omoa 'uij jb a^jns
anb 'ojuaxuiBsuad opo^ b apaaa^uB anb 'pm^oapiui ozjanjsa p otnoa
íSBisando sauoiaaajip na SBpipuajsip s^zjanj sop pspiun bj b aanp
-aj ojb p ouioo uoÁn un b ajuaniBnjadjad oppapj 'Buosjtad Bun ap
pspinn bj b opianpa^ o^.iBqiua urs A soi.ibj^uoo sop o sojod sop aj^ua
'ajuBiqmBa ajduiais 'uotsuaj ua a^duiais 'BjaAaj uoiooadsojjuí bj anb
opunuí ja jBu^isap BJBd jBj^uooua Biapod ^s oaijB^á sbih Bpejt^
•(gg) bjtj bj A oojb jap SBaisBp sbj ooioa 'opiua^uoa oiuisinbij
ns uBjaAaj 'Biauoiauoa bj b SBpBaijdB anb A Bsn ja anb sauaBiui sbj
ap sisijbub ja ua BoijjjaA as sauopBAjasqo SBjsa ap pnjuaBxa b^
•^soaijjjojadiq soiuaS soj ap ajuBj
-suo^ uoisuai Bsa ua BjaAajt sou as ja opoj^,, :auijap oj nBX^ s^jo^ A
aoip 4toiafqo jb auodBjjuoa as BUBumq BiouaiouoD wjn

— 911 —
-Sed ••tto -do -aaioi3JS (¿g)
sis ns ap sisauaS bj ap u^iaBaijdxa bj sa 'ojuairaiA
-otu jap Bmajqojd ja asjBaiuBjd b oiíjaBjajj b opuBAajj 'anb oaxnbisd
Bp^jBd ap oiund asa ap oiJojBqojd 'jpnpB apand as bui an^)?
•opunuí jap uoisiA Biui^sip Bun
Buoiaaodojd zaráteuquia bj A ouia uanq ja Bp anb bij^^jb bj BpBÍaj
-BdB aBj^ jBnjDOjajuí oSzBj^q ja anbjod 'ja ouioa op^aad usq soqa
-nm anb aaaiBd oaaj -ojuoiuiijqnosap ns souisoo je A soiq b opBoijdB
jaqeq jod 'jBjJora opBaad ns ap ua^iJO ja uaiquiei Bjsa 'oinisjjBiaadsa
oipaui ns B^sa apuop 'BpxjjBd ap ojund asa ua anb Jioap e^ q
•oqaaq ubij aj as anb sboij^d aaaoaaj sbj optjuas
ns uapjaid oduiBo asa ua anbjod 'ojijaui ns opoj Bjsa apuop mbe
sa anb A oaiS^oaisd sa ep^jed ap ojund ns anb apap g g
•aiuomjB^uaiUBJoduiaj oppjaAoiiui un jas jod uoioaad
-sojjui bj b A uopoadsojiui jod anj ojsa b 'omsini is ap uopBSpsaAUT
jod soijbj)uo3 soj ap biuoiujb A uopisodo ap Áaj ns A o^uaimiAoui jap
euiajqojd ja asjeajUBjd e opBAajj opis Bq o^ijDBjajj :jiaap s^ y
•jaaBij oipaui b BjopueuopueqB 'buba
BiaaJBdB aj Bjqo buistiu ns A osoipo Biosq aj as sajuBfatuas soj uoo
ojbjj ja anb ua uoisajdap bj ua apjB) sbui ojjeniís bjbcI 'BqsjBdap aj
j^n^oajajuí pepiAijoB ns anb ozoS ja ua A ojjnSjo ja ua ajuBjsui un bjbjj
-bij as anbune 'ttojij0Bjajjw ouistuí jap ajdmais asjB^Bjj Bzauuij uod
Biuod anb 4íojCm asa jod pBpiun bj b o^jBquia uis oppnpaj p^pijeaj bj
ap osuaj Jinjj onjodaod asa BqBjsajiuBui as jofam apuop BJa 'eidojd
Bianapuoa ns 'o^ijoBjajj Biuai anb u^pBAjasqo ap odinea ja aiuauíBjsnf
anb B.ipuai as saauo^u^ -aiuaJBdB uopisuBjj uis A soosruq 'so^sando
sbui oqonuí uos soiquieo soj jBno ja ua MODijoauejauiM un B UBiaau
-ajjad u^isuaj A pBpijiAoui Bsa anb asanáajSy \pAn ja ua p^piun
Bun b Bpoajaj oSjgqina uis Bjsa anb A onjadaad oiqmeo ua '^jnaiu
-oo55 ap ajqiuou ja opxjBA Bq aj anb oj 'ainauBuuad uopBiuaojsuBai
ua 'ajqiAom 'Bsua^ p^pijBaj eun b ajuajj BJBJiuooua as Bpuapuoo ns
na ajniapB as anb Bjambjen;) "jBuosjad 'ouBiunq 'ooiSojoaisd oduiBa
un jpap sa 'ja sa anb ojipruag ap uptovtuauiiuadxa ap odwno j^
upap sa 'uouisiia ira b opBSpsaA
-ui aq atuM :ns jaoaijo ejpod sopejjnsaj anb opBj ojjo jod jBSepm
Bjisaaau ag -Bsajojuí on oisa BiABpoj oja^ •ojuaiuiBUoisBdB ja unuioa
BaijsjjajoBJBD Boiun otnoa uaasod anb sopmf ap ajuajjoj ja ojos9jij
ojisonu ajqos op^uap^auasap Bq anb oj 'Bp aj anb uoionjos ajuapuajd
-jos bj j Binajqojd ajsa ajqos uoixajjaj ns ap uopBjtABj^ bj s^
•isoioj un ajBA uopeuuije ouioa anb oj 'tlnajjeqiua
upg saqoxjpuBjsnz up sjpjaq aziBg Jasaip ai^jafqng axp sssp Jjqnj
ubuim '(¿g) Jaj^uadg aDip ^Boi^Baja bjjosojij sa aÍBn^uaj jgM
•B^pjjdmi Bjsa pBijnatjip esa afBiíSuaj
ouisiui ja u^j •oiquiB jap ja :-iBfii A jBjBuas ap jpijip sbui ojdaauoo ja
jBjeuas o Jefij ap bjb^bji 'opuauiajj ozjanisa un ua 'oiusaja j^
•oxqBS jb ojjnS
-jo ap eqsuajj anb oaiioui ja Bja opBjdBD ojjaqsq A Bpeu sqsdBasa
ou oisa b :(loun ua ajdiijnuí oj ap uopBjáaiui bj A ajdiijnuí ua oun

�el cual la tensión del cuerpo o del espíritu alcanza los límites de la
capacidad del ser humano, los dos van acompañados del sufrimiento
inherente a las más altas actividades, los dos traen consigo la
alegría arrebatadora. Sócrates, que conocía la exultación de los que
tras largo peregrinar racional poseen la Verdad, la comparó al gozo
de la mujer que ve en sus brazos al niño recién parido, y olvida
instantáneamente los dolores por que acaba de pasar. Ni él ni el otro
hablan de los acontecimientos personales, pero su sistema está pletórico de esas vivencias, que insertando el pensamiento en la realidad,
lo hacen perdurable.
Heráclito, reflejando en el suyo su temperamento, le dio ese
carácter oscuro, dinámico y paradójico que ha hecho abrir sobre él
los juicios más contradictorios.
"La manera o estilo de pensar tienen relación con la doctrina, son
un intermediario entre personalidad y sistema", dice Spengler.
Heráclito por su origen, un aristócrata, por su modo de pensar
es un psicólogo. Su sistema se puede llamar una psicología del acon
tecer universal. De esta nueva posición de la indagación filosófica
van a surgir nuevos problemas: un problema social, uno psicológico,
uno crítico, sobre el conocimiento (41).
También se deriva la orientación hacia las ciencias del espíritu,
y un cierto desdén hacia las ciencias naturales que León Robín llama
"indiferencia altiva" (42). Lo mismo podría llamarse romanticismo
en Heráclito en cuanto es el incomprendido, el solitario, el analista
del propio "yo".
5. — o conclusión
Todo esto podría ser sintetizado como la explicación de la fama
de "llorón" del efesino insigne, o el origen psicológico y la génesis
de todo su sistema por el enlace del "me he investigado a mí mismo"
con el perpetuo fluir en tensión de los contrarios en la realidad
(campo de investigación lo psíquico — campo de aplicación lo cos
mológico) confirmado por tres datos autobiográficos, y terminado con
un fragmento profético de sí mismo. "Su carácter es para el hombre
su demonio" es decir, su destino (43) lo que trae a la memoria, ni
se afirma ni se niega nada, sólo se "apunta", las aventuras del "yo
pienso" en la historia de la filosofía universal.

// ESCRITOS
6. — Formación
Heráclito tiene conciencia de haber averiguado la verdad por sí
mismo.
Ya se vio el contenido psicológico y la afirmación autobiográfica
del fragmento 1.
Pero también se le puede encarar al "Prooimion" exigiéndole
una respuesta de orden histórico. ¿Qué dice de la formación de He
ráclito? "...sin embargo de que todas las cosas suceden conforme a
esta razón, se revelan inexpertos cuando se ponen a prueba en las
palabras y en los hechos tal como yo los expongo, distinguiendo cada
cosa según la naturaleza y explicando como es" (44).
La respuesta es pues que Heráclito creía poseer un conocimiento,
que lo distinguía de todos los demás hombres y si los distinguía de
ellos, no podía naturalmente, haberlo adquirido de ninguno. Diógenes
Laercio aclara aún más este dato:
". • .y siendo mancebo decía que no sabía cosa alguna, pero
cuando llegó a la edad perfecta, decía que lo sabía todo. De nadie
fue discípulo, sino que él mismo se dio a las investigaciones y decía
haberlo aprendido todo por si mismo" (45).
O. Spengler atribuye, ya se dijo, este "volver a empezar" que
significa cada sistema filosófico en la antigüedad griega a un reflejo, en
el campo intelectual, de la organización en "polis".
J. Burnet observa acertadamente que mientras Heráclito hace
alusión de Pitágoras en el pasado, es a su vez objeto de una alusión
de Parménides, sumándose la coincidencia histórica a la del contenido
racional.
Es interesante averiguar qué dicen del propio saber estos dos
puntos de referencia filosóficos:
Jenófanes:
".. .su dignidad no es pareja a la mía, que es mi sabiduría más
excelsa que vigor de hombres,
que de caballos fuerza" (46).
conservando sin embargo en algunos pasajes conciencia de la limi
tación de su saber (47).
Parménides después de relatar el camino seguido por el carro de
veloces caballos guiado por la "demonio" (48) hasta el misterioso
palacio que tiene por puertas la noche y el día, que sólo cierra y
abre la Justicia (49) y que recuerda la misteriosa mansión que para
sí edificó la Sabiduría según el Rey Salomón, dice:
(44)
(45)
(46)
(47)
(48)
(49)

(41)Spencleh. op. ciu, pág. '.10.
(42)Robín, op. cit., pág. 98.
(43)Frag. 119.
118 —

Frag. 1.
Diog. Laert. IX, 5 (22 A 1).
Jenófanes. Frag. 2 (21 B 2).
" 8 (21 B 2)
Pabmenides. Frag. 1 (2Í! B 1).
"
"
— 119 —

�— 6X1 —

H
•(I a sz) i •
iaaitiaHHV^
(z a iz) 8
•(z a iz) Z •ÍBJJ •SSNVJON3f
•(I V ZZ) S 'XI •^ H3V1 'DOIQ

811 —
(6t)
(8t)
(l^)
(9f-)
(S^)
(W)

•6ti -oji
•86 -3^d '-tto -do •maoa
l •^^d '-jis -do •aaiaijadg

:9Dip 'uotuopg A3^j p unSas BpnpiqBg bj ooijipa js
anb uoisubui Bsoiiaisim bj Bpjsnoaj anb ^ (^^f) Bpijsnf bj a^qB
^ Buap o[9S anb 'Bip [a X aqoon bj SBj-rand jod auau nb opBjBd
osoijajstui js BiSBq (gf^) uoiuomap,, bj jod opBtnS sojjBqBa saaojaA
ap ojjb^ ja jod opin^as ouiuiEa ja jbjb[3j ap sandsap sapiuarajBj
•(¿^) JaqBS ns ap uopB}
-imij bj ap Bpnapuo^ safBssd soun^jB ua oSjBqiua uis opuBÁiasuoa
'(9Í7) BZJ3nJ 8Of[BqB3 ap anb
'sa.iqraoq ap joSia anb
BjanpiqBB ira sa anb 'biui b^ b BÍajed sa on p^piu^ip ns • • •
:sooijoso^ij Bpuojajoj ap soiund
sop sojsa jaqss oidojd pp naoip anb jBnSuaAB aiuBsajaim s^
•pjUOIOBJ
opmajuoa pp bj b Boijpjsiq Bionapiouioo b^ asopuBnms 'sapiuauuBj ap
uoisti[B Bnn ap ojafqo zaA ns b sa 'opBSBd p na sbjo^bjij ap upisnjB
aBi[ ojipBJtau SBjjuaini anb a^n^uíBpBjjaDB BAjasqo j^uang •[
•tt8ip3dM na uoiobziubSjo v[ ap 'pmi^apiín odniBo p
na 'ofa^jaj un b BSauá pBpgn^ijuB b^ na odijosojtj Braajsis Bpo botjiuSis
anb MJBzadtaa b j^a^oa,, ajsa 'ofip as Bj¿ 'a^nqijjB jca^Snadg -q
"(SI7) onistra is jod opoj opipnajdB o^aqBq
Biaap A g3uoi3BSi}S3Ain sb^ b oip as ouisiui p anb ouis 'o^ndjosip anj
aipBa aQ -opoj BiqBS oj anb Bj^ap 'Bjaajjad pBpa bj b pSa^j opusn^
ojad 'BunSps bsod BjqBS ou anb Bjoap oqaouBiu opaais "'„
:ojBp ajs^ SBín utib BJBpB
saaaSpiQ "ounSmn ap opiJinbpB o^aqBq 'ajnaui[BjnjBU Bipod on '8
ap Bin^uijsip so^; is Á sajqmoq SBinap so^ sopoj ap BinSnijsip o\ anb
'ojuairaioono^ un jaasod BjajD ojt[aBjajj anb sand sa Bjsandsaj B^j
• (^) t(sa otnoo opuBDiplxa A Bza^jnjBu re\ nnSas Bsoa
Bpa opnainSuijsip 'oSnodxa so[ oÁ ouioo ^i soqaaq soj na A SBjqBp^d
sbj na Bqanjd b uanod as opn^na sojjadxaui uBpAaj as 'hozbj Bjsa
b auuojuoo napaons SBsoa sb[ SBpoj anb ap oSjBquia uis**"5? ¿ojxpBj
-ajj ap uoiobuijoj b{ ap aaip an^? 'oouojsiq uapjo ap Bjsandsaj Bun
^uoitniooj^,, p3 as^Bana apand a\ as naiquiBi oja^
••[ oinatnSBjj pp
B uoioBnuijB bj A ooi^opDDisd opiua^uoa p 91A as b^
•oiusuu
is lod pspaaA B[ opBnSijaAB jaqBq ap Bpuapuoa auop

S0IIVDS3 II

^bijosojij b^ ap Bijojsyq b^ uá ttosnatd
oAn pp SBJtninaAB sbj '^B^undB,, as o^os 'Bp^u Bgaiu as in buijijb as
tn 'Bijorasni vi b sbjj anb o\ (f) ouijsap ns 'jpap sa t4oinoniap ns
ajquio^ p bjb¿ sa j9^objbd ng,, 'omsini js ap o^yjajojd oinamSBjj un
uod opBuiuuaj A 'sooijBjSoiqojnB sojBp sajj jod opBuuijnoo (oaiSop^ui
-soa o\ nopBaipiB ap odinBo — oambjsd oj noiaB^iisaAní ap oduiE^)
pBpijBaj vi na souej^uoa eo\ ap umsuaj na Jin^ onjadjad p noo
tíomsiui ira b opB^psaAní aq ara)5 pp aoBjua p jod Btn^jsis ns opoj ap
sisaua^ bj A ooi^o^ooisd naSiJo p o 'au^ísni onrsajs pp 44npjo[j;?? ap
B{ ap nopB3i[dx3 B^ ouioo opBzija^uis jas Bjjpod oisa
iiotsivpuoo o — 's
'uoAn oidojd pp
p 'oiJBjipDS p 'opipuajdraoDui p sa oiu^no na ojipBjajj na
oraspiinBraoj asjBinfij^ Bjjpod orasira o'j '(Z^) ítBATlIB ^P^-^^jíp^í,,
bhib^ uiqo^ noa^j anb ss^jnjBn s^pnap sb^ Bpsq napsap ojjap un A
'njwídsa pp SBpnap sb^ BpBq uopsiuaijo v{ BAwap as naiqrasj^
'(Tí7) ojnairaioouoa p ajqos 'odijij oun
'ooiSopoaisd oun 'ppos Braapqojd nn ¡SBiua^qojd soAanu Jijns b uba
B3IJ98O[IJ UOpBBpHI BJ 3p UOpiSod BAanU BJ83 aQ '^BSJSAIUn 133^}
-uoaB pp BiSo[oaisd Bnn jbuib[[ apand as Binajsis ng -oSojooisd nn sa
jBsnad sp opora ns jod 'BjBJopjsjjB un 'u3ho ns jod ojipBJsjj
•J3[Snadg aotp 'ttBraaisis A pBpi[Buosjad ajjua oiJBipanua^ui nn
nos 'Bnpjoop bj uoa uopBp^ uauap JBSuad ap ojijsa o BjauBta b^,,
•soiJojoipBjjnoD sbui sopmj* soj
p ajqos juqB oqoaq bu; anb ODifopBJBd A ooitUBUip 'ojnoso
asa oip aj 'ojuauíBiadraaj ns oXns p na opuB_fa[jaj[ 'o
•8^qBinpjad ua^sq o\
'pBpijBaj B[ na ojuaunBsuad p opuBjjasui anb 'sBpuaAiA sbss ap ooijoj
-a[d Bisa Braaisis ns ojad 'ssp^uosjsd sojnairatoaiuooB so[ ap nBjq^q
ojjo p iu p i^[ -jBSBd ap BqBaB anb jod sajopop boj; ajnaiuBauBjuBjsut
BpiApD A 'opi-isd napaj omu \v sozsjq sns n^ sa anb jafnra B[ ap
ozoS ps ojsdraoa bj 'pspja^ b[ naasod pmopBJ JBnijSajad oSjbj sbjj
anb eo^ ap nopB^[nxa b^ bjoouoo anb 'sajBjraog -BJopB^BqajJB
B| oStsuod naB^j sop soj 'sapBptAijaB SBjp^ sbui sb[ b
oiuairaijjns pp eopBUBdraoaB uba sop boj 'onBtnnq jas pp
e\ ap sajiniij soj BzuBop nipjdsa pp o odaano pp noisuaj b^ ^na p

�"Recibióme la diosa propicia y con su diestra mano tomando la
mía, a mí se dirigió y habló de esta manera" (50) :

"Preciso es pues, ahora
que conozcas todas las cosas..." (51).
Los tres tienen conciencia plenísima de la dignidad con que los
reviste el ejercicio mental. Es un rasgo característico de la época, de
grandes acontecimientos, de grandes individualidades, llevadas a adop
tar un tono un tanto profético (52): hay también "una tendencia a
la expresión hierática, síntoma de la dignidad personal, no sólo en
Heráclito, sino en Jenófanes, los pitagóricos y Empédocles, quienes se
distanciaban de la multitud y fijaban su aislamiento voluntariamente
en la expresión lingüística (5). Pero esta conciencia de la dignidad
personal asciende por tres peldaños de Jenófanes a Parménides. Está
teñida todavía de cierta modestia en el primero (54).
Es ya reputada inspiración divina en el segundo, que se limita a
a oír lo que la diosa va diciendo en tono imperativo:
"Atención, pues,
que yo seré quien hable,
pon atención tú, por tu parte, en escuchar el mito,
cuales serán las únicas sendas investigables del pensar" (55).
Heráclito también en esto es el escalón del medio, según la po
sición fijada por Burnet, porque por un lado no asoma ninguna clase
de humildad, por el otro no se limita sólo a estampar palabras dic
tadas a su oído, aunque considere ya: "Si no me escucháis a mí, sino
a la razón, es sabio reconocer que todo es uno" (56). Razón no es
personal, no habla, el filósofo es el que la ha buscado y encontrado
por sí mismo, aunque ella no se incline hacia él para llenarlo de los
elogios que escuchó su rival y detractor, el que tirando por el camino
más opuesto, y sin embargo juntamente con el efesino, había de llevar
la filosofía griega al momento más crítico y trágico de su historia,
donde justamente lo Uno y lo Múltiple parecían definitivamente irre
conciliables, destruida la tensa armonía que los une, para emplear
términos heraclíticos.
Pero ¿basta que un filósofo afirme que ha "aprendido todo por
sí mismo" para cerrar el capítulo de su formación con un solemne
"creo"?
Heráclito involuntariamente, nos invita en persona a desmen
tirlo, confirmando esa gran ley negativa que parece cumplirse tan
exactamente en el campo físico como en el intelectual: de que nada
nace por generación espontánea. Una ruptura total con el pasado y
(50)
(51)
(52)
(53)
(54)
(55)
(56)

Parmenides. Frag. 1 (28 B 1).
Burnet. op. cit., pág. 147.
Fischeb. op. cit., pág. 58.
Jenófanes. Frag. 2 (21 B 2).
Pakmenides. Frag. 2 (28 B 2).
Heraclito. Frag. 50.
— 120 —

un renacer nuevo totalmente, no se dan en el dinámico fluir ininte
rrumpido del esfuerzo intelectual.'•
Si un filósofo cita a otro, aunque sea para darle por la cabeza,
es señal que de algún modo (negándolo) ha sufrido su influencia.
"Lo que necesita el sabio no es precisamente que lo alaben o palmoteen, sino que lo tomen en serio, aunque más no sea encarcelándolo
abusivamente" dice un estudioso hoy, recordando el proceso a Galileo.
En la antigüedad no hay una vida mejor coronada que la de Sócrates,
condenado a la cicuta. Uno se pregunta si el admirable diálogo sobre
la inmortalidad no se debe justamente a los execrables verdugos, que
al condenar al ateniense, lo pusieron cara a cara con la muerte, obli
gándolo a reflexionar sobre ella. En ese sentido no se pudo quejar el
maestro de Platón: con más seriedad no pudo ser tratado.
Heráclito no usa los "crudos" términos de un Parménides, por
ejemplo cuando habla de los hombres: sordos —ciegos, estupefactos—
raza demente, pero cita indignado, dentro de los límites que le son
propios, a pensadores que le han precedido.
Hornero y Arquíloco merecen ser echados de los concursos con
una buena tanda de palos encima (57), aunque el primero sea el más
sabio de los griegos todos (58);
Hesíodo, reputado como maestro de los más, no sabe siquiera
que el Día y la buena consejera de la Noche no son sino uno (59);
otro fragmento está íntegramente dedicado a la crítica en bloque de
varios de sus predecesores que hoy, y ya entonces, se consideraban
ilustres. "La erudición en muchas cosas no enseña a entender ninguna,
en caso contrario, hubiera enseñado a Hesíodo, y a Pitágoras, a
Jenófanes y a Hecateo" (60) i
No habiendo sino aún practicado el diálogo, la "negación" de
una doctrina tenía forzosamente que adoptar paradójicamente esa
forma de "afirmaciones" despectivas. Pero esto no quita que tal "ne
gación" no sea el final de un proceso, en el cual, en esos tiempos sólo
"interiormente" se han oído y contrapuesto argumentos. El resultado
es lo único que se exterioriza y entonces toma la violencia de una
erupción volcánica.
••
Corroborando estas observaciones está el tratado de Diógenes
Laercio. "Sin embargo dice Soción que algunos lo hacen discípulo
de Jenófanes" (61). Si la exactitud de la afirmación pudiera ser
puesta en duda, queda de todos modos la influencia manifiesta, lo
que en cierto sentido opina también el citado Aloys Fischer. El mismo
fragmento 40 cita O. Spengler al señalar el probable parentesco del
pitagorismo con Heráclito.
Aquí se termina lo que se puede deducir, en cuanto a su for
mación, de sus propios textos. Sin embargo, siempre dentro del marco
de contradicciones desencadenadas, los autores, al juzgarlo, han se(57)Heráclito. Frag. 42.
(58)"" 56.
(59)"" 57.
(60)"" 4U.
(61)Dioc. Laert. IX, 5 (22 A 1).
121 —

�— izi,
"(I V ZZ) S 'XI
-soia (19)
(09)
"¿S ,.,(6S)
'9S tl(8E)
"Zt •J -oxnDvaaH (¿S)
•as nBq 'ojjBSznf jb 'sajojnB soj 'sepBuapBanasap sauopaipBJiuoa ap
ooJBta jap oajuap aaduiais 'oSjBquia uig -sojxaj soidojd sns ap 'uopBui
-joj ns b oluen^ n^ 'jpnpap apand ^s anb oj Buiuua^ as mby
•ojipBJajj uoaS
jap oasajuajBd ajqBqo^d ja jbjbubs jb jaj^uadg -q bjio q^ ojuauiBjj
oinsirn jg uaqasig s^ojy opBjp ja uaiqniBj nido opimas ojaap ua anb
oj 'BjsaijiuBui Bpuanjjuí bj sopotu sopoj ap Bpanb 'Bpnp ua Bjsand
jas Bjaipnd nopemiip b^ ap pnjijaBxa bj ig "(19) ltsauBjouaf ap
ojndpsip uaoBq oj sounSjB an^&gt; tI9í:)OS 33íP oSjBqma uig,, •opjaBrj
saua^oiQ ap opBjBjj ja Bisa sauopBAjasqo SBjsa opuB.10qo.uo^
. •.•
.. •BaiuBDpDA uopdnja
Bun ap BiouajoiA bj; Binoj eoono^ua X BziJotjaíxa as anb oaiun oj sa
opBjp^saj ^^ 'sojuaninSaB oisandB^juoa A opio uBq as ^ajuauuoiiajuí,,
o^os sodraau sosa ua '^na ^a ua 'osaaojd un ap [buij p sas on ttuoi0BS
-^un p3j anb Bjmb ou ojsa ojaj -SBAiioadsap K8auoiaBnuijBH ap buuoj
Bsa aiuaniB^iCopBJBd iBjdopB anb ajuaraBsozjoj Biuaj BuiJiaop buii
ap t4uopBáau,, bj 'o^op^ip ja opBOiiDBjd uns ouis opuaiqBq o^[
' (09) O31BD3H B ^ sauBjouaf
b 'sbjo^bji^ b A 'opoisajj b opcuasua BJcatqnq 'oijbjjuoo osbo ua
'BunSntu Japuaiua b Buasua ou seso SBq^nra ua uoioipn.ia vj^ 'saJisnii
uBqBjapisuoa as 'sa^uojua b^ A '^oq anb sajosaaapaad sns ap soijba
ap anbojq ua bdijjjo bj b op^aipap ajuaniBjSajm Bjsa oiuauíSBjj ojjo
í (6S) onn oms uos ou aq^o^f bj ap Bjafasuoa Buanq bj A biq ja anb
Bjainbis aqBS ou 'sbui soj ap ojjsaBtu ouioa opsindaj 'opoisa^
•' (85) sopoj so^aij^ soj ap oiqBS
sbiu ja Bas ojainijd ja anbunB '(¿^) Buiíaua soj^d ap BpuBj Buanq Bun
uoa sosanouoo soj ap sopBq^a jas uaoajaui ooojinbjy A ojaraojj
•opipa^a^d usq aj anb sajopBsuad b 'soido^d
uos aj anb sajiraij soj ap oxuiap 'opsuSipui bjid ojad 'ajuaniap bzbj
—ojaBjadnjsa 'soSaxa— sop^os :sajqmoq soj ap BjqBq opusn^ ojdraafa
jod 'saprnainjBj un ap souiuuaj 4tsopnJ3,, soj B8n ou oiíjDBjajj
'opB^BJi las opnd ou p^pauas sbui uoa cuo^ej^ ap oajsaBín
ja j^ fanb opnd as on opijuas asa 03 'Bjja ajqos jtBnotxajjaj b ojopa^S
-ijqo 'ajjtanra bj uoo bjb^ b bjbo uo^aisnd oj 'asuaiuaiB jb jsuapuoa jb
enb 'soSnpjaA sajq^jaaxa soj b ajuaraBjsnf aqap as ou pBpijB^jourai bj
o^ojBip ajqBjiuipB ja is B^unáajd as ou^ "Bin^to bj b op^uapnoa
g ap bj anb BpBuojoa aofaui BpiA Bun ^Bq ou pBpanuuB bj ug
jjf) b osaaoad ja opuBpjcoaaj '^oq osoipnjsa un aaip MaíuauiBAisnqB
ojopuBjaajBaua Bas ou sbui anbunB 'oijas ua uamoi oj anb ouis 'uaajoui
-jbq o uaq^jB oj anb aiuauíBspajd sa ou oiqBS ja Biisaaau anb ^jM
•Biouanjjuí ns opiJjns Bq (ojopuBSau) opoui unjB ap anb jBuas sa
'Bzaq^a bj jod ajisp bjbÓ Bas anbuns 'oj^o b bji^ ojosojij un ig
.-jBnjaajaiui ozjanjsa jap opidiunjj
-ajuiur Jinjj ooiuiBuip ja ua u^p as ou 'ajuauijBjo^ OAanu jdeu3i un

-0S 'ímj •oin^viaaH
(Z a 8Z) Z 'ÍÍBJ^ 'saaitiani M
'(Z 8 IZ) Z "ÍM,J •S3NVJO
•gg '^vd "fií -do 'aaHa IJ
"¿^i "^?"1 '"'J3 •^" 'J^"'^3
t* 8Z) I "^^J
&lt;
&lt;(
(I a
"saaiMaM:
&lt;"d

(9S)
(SS)
(ES)
(ZS)
(IS)
(OS)

A opBSBd ja uod jbjoi Bjnidnj bu^j "BauBjuodsa uopeiauaS jod
BpBu anb ap :jBnjaajajui ja ua oiuoa ooisij odineo ja ua
ubi asjijdrana aaajBd anb BAi^BSau ^aj ubjS Bsa opuBUMijuoa 'ojjjj
-uamsap b Buosjad ua bjiaui son 'ajuauíBijBjunjoAui

¿

anmajos un uoa uoiOBrajoj ns ap ojnjidBD ja jbjjoo BJBd ttouisini js
jod opoj opipuajdBw Bq anb anijip ojosojij un anb BjSBq? oi^^
•soaijij^Bjaq souinu^j
JBajdma BJBd 'aun soj anb biuouijb bsu^j bj Bpinj^sap 'sajqBijpuoa
-ajji ainaniBAi^iuijap usiaajBd ajdijjnp^ oj A oui oj ajuaraBjsnf apuop
'Biiojsiq ns ap ooiSbjj A oaijjjo sbui ojuaraom jb s^au^ bijosojij bj
jBAajj ap BiqBq 'ouisaja ja uoa ajuauísiunf oSjBqma uis A 'ojsando ssctt
ouiuiBa ja jod opuBJi; anb ja 'jo^aBjjap A Jbaij ns oq^nasa anb soi^oja
soj ap ojjsuajj Bj^d ja BpBq auijaui as on Bjja anbunB 'orastuí js jod
opBJiuoaua j opsosnq Bq bj anb ja sa ojosojij ja 'Bjq^q ou 'jBuosjad
sa ou uozB^j "(95) t4oun sa opo^ anb jaaouoaaj oiqss sa 'uozbj bj b
ouis 'itn b stBijanasa aur ou igM :bjÍ ajapisuoa anbunB 'opio ns b sspBj
-aip SBjqBjBd JBdraBjsa b ojos bjiuiij as ou ojio ja jod 'pBpjiranq ap
asBja Bunuiu buiosb ou opBj un jo¿ anbjod 'jaujng jod Bpsfij uopis
-od bj nn^as 'oipaui jap nojBosa ja sa ojsa ua uaiquiBj ojijaBjajj
"(SS) MJ^Suad jap sajqBSijsaAui sepuas SBomn sbj usías sajBna
'ojira ja jsq^nasa ua 'a^jBd nj jcod 'nj uppuaiB uod
'ajqBq uamb ajas ojC anb
:'sand 'uppuajy,,
:oApBjadmi ouoj ua opuapip ba Bsoip bj anb oj jio b
b b;iuiij as anb 'opungas ja ua BuiAip uopBJídsui Bpsjndaj tbA sg
'(fS) oj^uíud ja ua Bijsapoin Bjjap ap BiABpoj Bpraaj
Bjsg •sapiuauuB^ b sauBj^uaf ap souspjad sajj jod apuapss jBuosjad
pBpmSip bj ap Biouopuoo Bjsa oja^ "(g) BaijsjnSuij uoisajdxa bj ua
a^uauíBijBjunjOA ojuaiuiBjgiB ns UBqBftj A pnjijjnuí bj ap uBqBpuBjsip
as sauamb 'sajoopaduig A soauo^B^id soj 'sauBjouaf ua ouis 'ojijaBjajj
na ojos ou 'JBuosjad pBpin^ip bj ap buiojuis 'Boi^Bjaiq uoisajdxa bj
b Bpuapna) Bunj? uaiquiB) jÍBq : (^&lt;j) oapajojd oiubj un ouoj un jbj
-dops b sspBAajj 'sapBpijBnpiAipui sopuBjS ap 'sóiuaimpainoaB sapu^j^
ap 'Booda bj ap oopsijajaBjBa oSsbj un sg -jEiuara oppjafa ja 9jsia^j
so[ anb uoa pBpiuáip bj ap Buiísjuajd Bpuapnoa nauai} saji e^yj
"(IS) 44*"'SB8oa sbj sBpoj SBazouoa anb
'sand sa

: (os) ttBjtauBui B^sa ap ojqBq A ^i
bj opuBuioi oubiu BJisaip ns uoa A Bpidojd ssoip bj

as im b 'biut

�ñalado en él analogías y semejanzas, que han permitido entroncarlo
a influencias de lo más diversas. Macchioro lo considera un órfico.
Lasalle lo cree discípulo de los persas y de Anaximandro, pre
cursor de Hegel. Zeller en cambio apunta también a los órficos como
fuente del pensamiento heraclítico.
Burnet parte, para la explicación del sistema, del descubrimiento
de Heráclito, la armonía de los contrarios, y afirma que el fuego es
un elemento real.
Spengler interpreta el sistema de Heráclito como un energetismo
puro, viendo en él un negador de toda sustancia. Lo único constante
es el movimiento sin sustracto, pero sometido a una ley, una forma
matemática, pues se manifiesta en una sucesión mesurable de re
laciones.
Jaeger halla en él una antropología, una síntesis del hombre y
del cosmos, a lo que Heráclito llegó por una intuición de la vida hu
mana concebida como unidad biológica: física y espiritual.
Tannery por otra parte, partiendo de su carácter de sacerdote
y de los conocimientos religiosos que como tal debía tener, hace de
él un teólogo, dedicándose a mostrar la analogía de los fragmentos
de Heráclito con las creencias egipcias.
Gomperz lo describe a Heráclito como precursor de los grandes
descubrimientos de la física moderna, señalando la coincidencia de
sus teorías con las contemporáneas.
Olof Gigon afirma que el pensamiento central del efesino es ético.
Pero como la ley, a la cual debe obedecer el hombre, es también la
ley del cosmos, habla de una cosmología.
7. — Obra
"El sabio suele ser para escribir más bien abúlico. Contemplar
es un deleite, inventar un júbilo, pero exponer al público lo inven
tado, si a más hay que aguantar la protección de los poderosos y la
contradicción de los necios, es un trabajo" dice L. Castellani. La afir
mación puede proyectarse, sin alteración ninguna, sobre el pasado.
Desde el momento en que el filósofo tuvo conciencia de serlo y resolvió
comunicar los resultados de sus investigaciones en forma oral o escrita,
tenía forzosamente que plantearse la cuestión. Lo extraño es que tan
universal como la incomprensión, acompañante fiel de todo ser que
se destaca, es la necesidad de comunicación que la motiva. En los
presocráticos el problema se caracteriza en toda su nitidez por los
violentos tonos en que se plantea.
Porque ¿para quién hablan o escriben sino para esa muche
dumbre de la cual se sienten fundamentalmente distintos, a la que
cubren de improperios a menudo, quizás en retribución de los oídos?
El sentimiento de desprecio en Heráclito está agudizado aun si cabe,
por su nacimiento aristocrático y por la certeza pesimista de que no
será escuchado (62).

La alegría es lo que lleva más fácilmente a la comunicación. El
pensador se balanceará entonces entre la tendencia a la expresión del
descubrimiento, que lo ha llenado de intenso júbilo, y la pereza de
comunicarlo, en previsión de los dolores de cabeza que esto le puede
traer aparejado.
En Heráclito venció el primer impulso, es decir que escribió una
obra, por lo menos una, sobre lo cual, sin lugar a dudas, parece que
todos están de acuerdo. Llevado también por no menos poderosas
murrias la dejó sin terminar.
"el libro que de él nos queda, por su contenido se intitula "De la
naturaleza", bien que dividido en tres discursos, a saber: Del Uni
verso, de Política y de Teología" (63).
El primer título que da Diógenes Laercio parece el más probable,
la división en cambio que sigue es más discutida. Diels dice que no
existió tal división, sino que se debe a algún resumen alejandrino
posterior. Burnet tampoco cree que pueda ser imputada a Heráclito,
aunque Bywater la haya tenido como base para la disposición de sus
fragmentos. Agrega que los comentadores estoicos encontraron la po
sibilidad de dividirlo así por la misma naturaleza del libro.
Diógenes Laercio da todavía otros títulos:
"Algunos lo intitulan Musas, otros De la naturaleza: Diodoto
Exacto Gobernalle para el nivel de vida" (64).
El haberlo designado como "Musas" puede deberse al hecho de
que Platón al referirse a Heráclito hablaba de "Musas jónicas" (65).
La tradición doxográfica ayuda poco para aclarar todas estas cues
tiones. Pero Hipólito, que en general es fuente invalorable, da una
serie de datos (+). La razón de la parquedad de los doxógrafos hay
que buscarla en el hecho de haberlo unido Aristóteles a Hypasos en
un pasaje y haber sido en consecuencia considerado pitagórico.
Los estoicos fueron sus grandes admiradores y por eso mismo lo
falsearon, al atribuirle doctrinas propias. Tuvo muchos discípulos:
"su libro se hizo tan célebre que llegó a tener secuaces llamados
"heraclitanos" (66).
La admiración que se sintió por él está confirmada por el hecho
de haberse encontrado en Efeso monedas romanas que lo representan.
El mismo Diógenes Laercio relata, en colorida anécdota, el juicio
que la obra mereció a Sócrates, al serle presentada por Eurípides
"lo que he entendido es muy bueno y juzgo lo será también lo que
no he entendido, pero necesita un nadador delio" (67), de lo cual
se deducen tres cosas:
1.)

La buena opinión que merecía al ateniense la obra del
efesino, lo que al efesino no le había ocurrido con ninguno

(63)Dioc. Laebt. IX, 5 (22 A 1).
(64)Dioc. Laeet. IX, 12 (22 A 1).
(65)Platón. Soph. 242 d.
(66)Dioc. Laert. IX, 6 (22 A 1).
(67)Dioc. Laebt. II, 22.
+ Contenidos sobre todo en Ref. IX, donde se han transmitido numerosos frag
mentos heraclítieos.

(62) Hebaclito. Frag. 1.
— 122 —

— 123 —

�•odij;i 3BJ3 q sojnam
•Sbjj eoíojarana oppimsDBJi ueq 98 ^pnop 'XI *] [ na opoj 3jq&lt; 8 Siopiuaiuo^ ^
•zz 'II •xirav-j -ooia
"(I V ZZ) 9 'XI •X83VT *DOIQ
tfdOg -NOXTI^
•p z
•(I 1V ¡;z) zi 'XI •xaaví -ooi^i
•(I V zz) s 'XI •xnavj -doiq

(19)
(99)
(S9)
(t9)
(9)

onnSmn uoa opijjnao Biqsq aj ou ouisaja je anb oj 'ouisaja
jap ejqo bj asuaiuajB jb Bjaajam anb noraido Buanq B^ (o#j;
:sbso3 saaj naanpap ^s
jBna oj ap '(¿9) t4oijap jopspBu nn Bjisaaau ojad 'optpuaiua aq ou
anb oj u^iquiBi Bjas o[ oSznf A ouanq Ánva sa opipuajua aq anb oj,,
sapidjjng jod BpBjnasajd ajjas jb 'sajEjaog e oíaojam gjqo bj anb
oramt ja 'B^opaauB Bprjojoa na 'bjbj^j opjaB^ saua^piQ omsuu jg
•uBjuasajdaj o{ anb sbubuioj SBpauom osajg na opeiiuo^na asjaqcq ap
oipaq p jod Bpsauíjao^ Bjsa p jod oijuis as anb uopBJiuipB vj
•(99) KsoaBiip^-i3H,,
sopBraB^ saosn^as aauaj b ^Saj^ anb ajqaja^ ubj oziq as ojqi^ nsM
:80[ndiostp soq^nin OAnj^ "SBido^d SBnwjoop a^mqrjjB ^b 'noJBasp3j
o^ omsim osa jod ^ saaopBJiuipB sapuej^ sns uojanj sooiojsa so^
•oaTjpSBjid opBjapisnoD BpuanoasaoD na opis jaq^q A afBSBd nn
na eosBd^jj b eapjpisuy opiun o^aqBq ap oqaaq p ua B^j^osnq anb
^í^q sojBjSoxop so\ ap pspanbjBd b^ ap uozbj wj •( ^ ) so^sp ap ^u^s
Btm Bp 'a^qBaop^Aui ajnanj sa ^Biaua^ ua anb 'ojijodijj oja^ 'sauoi^
-sana e^jsa espo^ jbjb[ob Basd oaod Bpn^B BoijBj^oxop uoiaipej]. Brj
•(59) K8BDiuof 8Bsnj^^ ap BqB^qBq oitpBjajj b asjuapj p uoib^^ anb
ap oqaaq ^ asjaqap apand 4t8Bsnj^^ onioa op^uSisap opaqBq ^g
• (f^9) tt^piA ap pAiu p bjb¿
oiopoiQ :Bza[BJtijBu ^i aQ sojio 4SBsnj\[ uB^iíjui o\
isojnjij sojio BiAepoi Bp opjaB-^
•ojqt]^ pp BzajBjnjBU Binsini b^ jod isb o^ipiAip ap
-od bj uoJBjjuooua soaioisa sajop^^uainoD 8O[ anb SS
ene ap uopisodstp B[ BJBd assq ouioa opiuaj B^eq b^ aa^BMÁg anbuns
b BpBjnduiT jas Bpand anb aaja oaodtuBj ^aujng -aoijajsod
p^ uauínsaj unSp^ b aqap as anb orne 'u^isiAip jbj pijsixa
ou anb aaip 8P*G 'Bp^n^sip sbui sa an^is anb o^quica ua uoisiAip b[
'a^qBqoad sbui p aaaaed oiajaB^ sauaáoiQ ^p anb o[njij jauíijd ^g
*(€9) itBI^IoaX 8P ^ Bí)PJIocI 3P 'OSJ3A
'Tníl laQ :J9^BS B 'sosjnasip saJ^ ua opipiAtp anb uaiq 't4B
bj 3Q,, B^njxjuí as opiuajuoa ns jod 'Bpanb son p ap anb ojqi^
•JBuxuuai uis pfap
SBsoaapod souarn ou jod uaiquiBi opBAa^^j "opjanaB ap uB^sa eopoj
anb aaaJBd 'sspnp b jBSnj; uis 'pna o^ aaqos 'Bun sonara o\ lod 'Bjqo
Bun oiqrjasa anb jpap sa 'osp^drai jaiuod p otouaA oji[OBjajj u^
'OpBÍaiBdB J3BJ1
apand aj ojsa anb Bzaq^a ap saiojop so^ ap upisiAajd ua 'o^JBarannio
ap Bzajad bj; á 'o^iqnf osuajuí ap opBua[^ Bq o\ anb 'ojnairauqnasap
pp uoisajdxa tb\ b Biauapua) B^ aj;ua saouo^ua BJBaouBp^q as aopBsuad
i^ •upiaBoiunuioo bj b ajuauqpBj sbui ba^^^ anb o[ sa BuSajB wj

-oinovHaH (Z9)
'(^9) opsqanasa B
ou anb ap Bjsiiuisad BzajJaa bj; jod Á ootjBjaojstJB ojnaitniaBn ns jod
'aqB3 is unB opBzipn^s Bjsa ojxpBjajj ua oiaaadsap ap ojuairaijnas ^g
¿sopio soj ap uoionqjj^aj ua SBzinb 'opnuara b soijadoadrai ap uajqna
anb b^ b 'sojuijsip aiuaiujEiuauíspunj najnais as ^sn^ b^ ap ajqiunp
-aqanni Bsa BJBd orne uaquasa o UBjqBq uamb B^Bd? anbjo^
•BaiUBjd as anb ua souoi sojua^oiA
soj jod zapxjra ns Bpoj ua Bz^aiaBJBa as Buiajqojd p sooijBiaosajd
boj ug *BApora bj anb uoiaBDiunuioa ap pspisaaau bj sa 'saBisap as
anb aas opoj ap jaij ajuBUBdraoaB 'upisuaadraoaui bj oinoa jBsiaAiun
ubi anb sa ouBJixa o^ •up^san^ bj asjBa^uBjd anb ajuainBSozjoj Binaj
'BjiJraea o jbjo buijoj ua sauoioBíiueaAui sns ap sopBijnsaj soj jBaiunraoa
otAjosaj A ojjas ap Biauaiauoa OAni ojospjij ja anb ua ojuaraora ja apsaQ
•opBSBd ja ajtqos 'BunSutu uptaBjajjB uis 'asjB^aa^ojd apand nppBm
-jijb B^ 'tUBjjajsB^ ••j aarp MofBqBJi un ea 'soioau soj ap uppaipBJiuoa
bj A eosojcapod eoj ap uppaaiojd bj jB^uBn^B anb jÍBq SBtn b is 'opsi
-uaAui oj oaijqnd jb lauodxa oaad 'ojiqnf un JBiuaAui 'ajpjap un sa
JBjdmajuo^) -oaijnqB uaiq sbui jiquasa BJBd jas ajana oiqBS jg,?

•BiSo[omsoa Bun ap Bjqsq 'soinsoa jap
bj uaiquiBj sa 'aaquioq ja .laoapaqo aqap jena bj b 'Áaj bj ouioa
•ooiia sa ouisaja jap [Bjjuaa oinaiuiBsuad ja anb buijijb uoSif) jojQ
•SBanBJoduia^uoa sbj uoa SBjjoai sns
ap Biauapiauíoa bj opusjBuas 'Bnjaporn b^isij bj ap soiuaiuiijqnasap
sapuBjS soj ap josjnoaad omoa ojif.^Bjaj-j b aqiaasap oj zjadmof)
•9Biadiáa SBiauaaja sbj uoa ojijaBjajj ap
8oiuamBjj soj ap bjSojbub bj jbjisoui b asopu^aipap 'oSojoaj un ja
op aacq 'jauaj Biqap jbi ouioa anb sosoi^ijaj sojuauuiaouoa soj ap A
aiopjaaes ap ja^aejBa ns ap opuaijjBd 'ajjBd bjjo jod jÍJauuB^
•jBnjtJídsa A Baisjj tBaiSpjoiq pBpinn ouioa Bpiqaauoa bubui
-nq BpiA bj ap upi^iniur Btm jod pajj ojijaBjajj anb oj b 'soinsoa jap
A ajquioq jap sisa^uis Bun 'Bi^ojodoJiUB buii ja ua Bjj^q aaSa^f
•sauopBj
-ai ap ajqBjnsam uoisaons Bun ua BísaijiuBm as sand 'B^ijBiua^Bm
buijoj Bun 'jCaj Bun b opilamos ojad 'ojaBjjsns uis ojuaiuiiAoni ja sa
aiuB^suoa oaran ^yj 'BiouBjsns Bpoj ap jop^Sau un ja ua opuaiA 'omd
ouisijaííjaua un omoa oiíja^jajj ap Binajeis ja Bjajdja^uí jajSuadg
•jBaj oiuainaja un
sa oSanj ja anb buijijb A 'sooBjjuoa soj ap bjuouijb bj 'o^xpBjajj ap
ojuaitntjqnasap jap 'Braaists jap upi3B3ijdxa bj BJBd 'ajjBd ^aujng
•oapijaBjaq o^uamiBsuad jap aiuanj
ouioa soaijjp soj b uaiquiB} B^undB oiqui^a ua -tajpz "ja3ajj ap josjna
-ajd 'ojpuBtnixBuy ap A sssjad soj ap ojndiasip aaja oj ajjBSB^
'oaijjp un Bjapisuoa oj ojoiqaaBj^ -SBSjaAip s^ra oj ap eBpuanjjuí b
ojjB3uoj^ua oppinuad uBq anb 'sbzub famas A sbiSojbub ja ua

�terior, le señale al intelecto humano el carril aceitado por donde de

de sus predecesores, quizás por temperamento y también

concluyendo "..:Es en efecto la falta de enlace lo que los hace os

porque eran otros tiempos.

curos la mayor parte de las veces" (69) .
Los antiguos podían tener razón: la dificultad máxima para ellos
radicaba quizás en la señalada, aunque el juicio socrático hace ma
liciar que tuvieron otras. En el transcurso de los siglos, las dificultades
no han hecho, más que aumentar; O. Spengler hace sobre el punto
observaciones interesantísimas, influidas en parte por su intención
fundamental, de demostrar como el sistema de Heráclito es un ener

•

•

2.) El patente sentimiento de la modestia socrática, opuesta de
raíz al orgullo sabio de los pensadores anteriores .
3.) A la vez el hecho de que aún para Sócrates tenía la obra
grandes dificultades en la comprensión, es decir que Só
crates con todo el peso de su autoridad se hacía eco de la
fama de "oscuro" de Heráclito. Esto tiende el puente hacia
el tercer punto a tratar, referente a sus Escritos, es decir:
8. — Estilo
De la obra que hizo pensar a Sócrates quedan unos 140 frag
mentos, que hacen la impresión de una colección de aforismos, al
gunos de tono sibilino, dignos en suma de mantener en toda su
intensidad el vaivén de los comentarios.
Hermann Diels se muestra escéptico en cuanto a los brillantes
intentos de sus prepecesores para sistematizar el pensamiento del fi
lósofo griego. Para él estos aforismos no forman más que un mosaico
y le recuerdan la manera del Zaratustra de Nietzsche "Vor allem aber
sieht man hier die Zusammenlosigkeit der einzelnen Steinen welche
das Mosaik bilden".
En cambio O. Spengler, cuatro años más tarde, en su tesis de
doctorado para la Universidad de Halle, llega a resultados totalmente
opuestos, tratando de mostrar la profunda unidad interna de los
mismos..
Nietzsche mismo encontraba en los fragmentos una prueba de es
tilo claro y transparente..
...
Jaeger ve en la expresión aforística, la prueba del vigor de su
saber.
En la Antigüedad no fue sólo Sócrates el que señaló la dificultad
de sondear a Heráclito en toda su profundidad. También Aristóteles
da testimonio de ella, aunque atribuyéndola a causas diversas de las
que se empeñan en señalar los modernos.
"Es preciso, de manera absoluta, que lo que se escriba sea fácil
de leer y comprender, lo que es lo mismo. Esto puede conseguirse
cuando las conjunciones son numerosas, pero no cuando están en pe
queño número, ni cuando las obras son de puntuación difícil, como
es el caso de los escritos de Heráclito. Lo más trabajoso es su pun
tuación, porque no aparece claramente si cierta palabra se relaciona
con la que le sigue o con la qué le precede, como por ejemplo al co
menzar su obra, en donde dice:
"Aunque la razón existe eternamente los hombres son incapaces
de comprenderla". No se sabe, en efecto, a qué debe ser vinculado
'"eternamente" por la puntuación (68).

getismo puro.
Sin entrar a juzgar la interpretación, es útil recordar esas ob
servadas dificultades. De parte del lector, porque los conceptos usados
se han ido reelaborando en el correr de los siglos, también porque el
filósofo no tuvo, para expresarse, el vocabulario de expresión actual,
porque la filosofía de Heráclito está constituida por la generalización
(Spengler dice alegórica) de algunos hechos. De parte del filósofo
mismo, porque el pensador tiene a mano podríamos decir, un len
guaje no apto para la expresión de realidades no sensibles.
De parte de la historia, porque se han perdido sus escritos, lo
que implica la imposibilidad de una reconstrucción completa de sus
doctrinas.
Lo más valioso de las observaciones de O. Spengler es apuntar
al centro de la cuestión. Es decir que la oscuridad de Heráclito está
en el estilo de pensar, no en el estilo del lenguaje literario. Es aquí
donde el mismo Sócrates tiende el puente real y verdaderamente, no
sólo como una argucia elegante para la transición a otro tema.
El cambio en el "modo" o "estilo" del pensamiento es lo que ex
plica que el ateniense no entendiera al efesino, cambio que justamente
revela esa humildad implícita en el reconocimiento de los méritos de
un predecesor por otro lado. Porque en la época de Heráclito todavía
no se había descubierto que la verdad puede surgir de la relación
intelectual de dos personas, que la tendencia "arquitectónica a hacer
la filosofía una obra de arte de los griegos", en términos de Spengler,
transformaría en el "diálogo". El "diálogo" está por sí solo indicando
la revolución copernicana en el mundo filosófico, y trae aparejado un
sentimiento de modestia, porque el pensador no encuentra ya aislado,
y por sí mismo esa Verdad, que es meta de sus afanes, ya no necesita
empinarse hacia una divinidad o que la divinidad se incline hacia él.
Ella está oculta en el fondo de todas las almas, las que tienen por con
siguiente la misma dignidad. Entonces él puede "ayudar a dar a luz"
pero no "dar la luz", no es ya ni atalaya ni profeta, ni favorito de los
dioses, con una gracia distintiva "gratis data".
Todavía queda por dilucidar una importantísima consecuencia: la
dialéctica y el diálogo son nada más que dos etapas primeras en el
modo de pensar discursivo, razonado.
Falta Aristóteles, que resumiendo y aprovechando la obra an

La misma falla en la puntuación le atribuye Demetrio de Falera,
(68) Aristot. Reí. I (III) 5. 1407 b. 11 (22 A 4).
— 124 —

(69) Demetb. De Elocut. 192 (22 A 4).
— 125 —

�— ssi —
V ZZ) Z6I -tnoojs a -iiiawaa (69)
ap spuop jod op^ipoB jijjb^ js ouBumq ojo^piui jb sjBtps 3j 'j
•ub ejqo bj opaBqoaAOjdB A opusiumssj snb 'ssjsjpjsijy bjjb^
•opsuozBJ 'oAtsjnasip JBsnad ap opora
[3 ua sBJsmijd s^d^ja eop anb Sfta Bp^u nos oSojBtp J9 ^ BDija9jBip
bj : Biananoasnoa BunspuBiJodmi san jBppnjip jod Bpanb BtABpo^
•wBlBp SIJBjS,, BAIJUIJSip BIDBjS BUT1 UO3 'saSOip
soj ap oiijoabj tu 'Bjajojd iu BíCbjbjb iu b^ 89 on 'l(zn[ bj Jep,, on ojad
uznj b jBp b jBpruÍB,, apand J9 sgauojug -pEpiuSip biusiiu bj ajuaraSis
-uoa jod usuai} snb 8bj 'sbiujb sbj SBpoj ap opuoj p na B^jnao Bjea Bjjg
•[a Bp^q sutjaui as pBpiniAip bj anb o pBpiuiAip Bun BpBq ssjBuidms
Bjisaaau on vA 'eauBjB sns ap Bj^tu sa anb 'pBpaa^ Bea orasini ts jod Á
'opBjstB tbá BJinanaua ou aopBsnad p anbaod 'Bijsapoui ap ojnatuiunag
un opBfajBdB ^bjj A 'ooijosojtj opnnra p na BOBainjadoa upion^oAaj v\
I O^OS 18 Jod BJB9 4tOO^Bip,, ^g 'O^0!?!?,, P U3 BMBUUOJBtlBJl
adg ap souiuwaj na 'ttsoSaiiS so^ ap aiJB ap Bjqo eun bijoso^ij b[
b Boiuojaa^mbJB^, Bi^napuai v\ anb 's^nosiad sop ap |BnjDa[ajni
uopBpjt b^ ap JiSjns apand pepjaA v\ anb ojjaiqnosap Bjq^q as on
BjABpo^ oixpfjajj ap Booda v\ na anbjoj "opB^ oajo jod josaoapajd mi
^p sojijain so^ ap ojuaimponoaaj p na Bjpijdmi psp|;ininq Bsa spAaj
a^naniBisnf anb oiquiBO 'ouisaja ye Bjatpnajna ou asuainaiB p anb Boi^d
-xa anb o^ sa ojuaiuiBsnad pp 4to[ije^,, o tlopoui,, p ua oiquiBa ^^
•Buiaj oijo b uopisuBJi v\ BJBd ain^gap BpnSjB Bun ouio^ o^s
ou 'ajnauíBjapBpjaA A ^aj ajnand p apuaij sa^BJopg orasini p apnop
jnbB eg 'oijejaii^ afBnSua^ pp o^usa p na ou 'jBSuad ap o^psa p ua
Bjsa ojipBJtajj ap p^pimoso b^ anb jpap sg 'npiisana v\ ap ojjuao jb
B ea ja^^uadg -q ap sauopBAiasqo sb]; ap osoijba sbui o^
sns ap Bja^dinoo u^ponjisuoaaj Bun ap pBpxjiqísodnii b^ BOijdrai anb
o^ 'sojiiasa sne opipjsd usq 38 anbjod 'Bjjojsiq b^ ap 8íjb&lt;1 ^q
•sa^qisnas ou sapBpipaaj ap noisaadxa ^\ BJBd ojdB ou afBnS
•U3j un 'jpap souTBjjpod oubui b auatj jop^suad p anbjod 'omsim
ojoso[ij pp ajJBd 3Q -soqaaq eounS^ ap (BouoSaps aoip ja^Suadg)
uopBztjBjauaS v\ jod Epinjusnoa Bjsa ojipejsjj sp bijosojij b^ anbiod
'pnjaB upisajdxa ap owBjnqBaoA p 'asjBsajdxa BJBd 'OAni ou ojos^^ij

— ni.
'(^ V ^Z) II "q LOVl 'S (III) I "'

-lo^siav (89)

ap oijjsuiaQ ajínqij^B a{ uoiDBnjund bj ua b^[bj biusiui
•(89) uopanjund v\ jod ^a^
opB^nauíA jas aq^p anb b 'oioap ua 'aqss as o^¿ •^Bjjapuajdmo^ ap
saasdBaui nos saaquioq soj ajuauíBuaaj^ ^jsixa upzej B[ ^nbuny^,
:a^ip apuop ua 'Bjqo ns jBzuam
-oa ^ O^dni9f9 jod onioa 'gpgogjd 9^ anb bj uoa o anSis 9^ gnb B[ uoa
BuopB[aj as BjqB^^d Buap ts 3}uauiBJB[a aaaJBdB ou snbjod 'uppBnj
-und ns sa osoÍBqBJi sbui o^j -ojipBJsjj sp soiuasa soj ap oseo p sa
ouioo 'ipjJíP u^pBnjund ap uos ssjqo sbj opu^na iu 'ojaninu ouanb
-ad ua UBisa opusna ou ojad 'sBsojamnu uos sauopunfuoa sbj opuBn^
aejtnSasuoa apand ojsg •ouisini o\ sa anb o[ 'japu^jdmoa A aaai ap
jpBj Bas Bqxjasa 38 anb oj anb 'BjnjosqB bj3ubui ap 'ospajd sg
•souj9poni soj; jbjbtos ua UBuadina as 9nb
sbj sp SBSjaAip SBsn^a b B^opua^nqijjB onbutiB 'Bjp ap oiuorapsai Bp
sapjoj8ijy uaiquiBj^ *pBpipunjojd ns Bpoi ua ojipBjajj b jBapuos ^p
aijip bj o[buos snb p sojBJOog ojos anj on pBpanSiiuy bj ug
ns ap joSia pp Bqanjd b^ 'bdijsijojb uoisajdxa b[ us 9a
••aju^JBdsuBjj A ojBp o[ij
-sa ap Bqsnjd Bun sojuainSBjj so^ U9 BqBJjuoau9 ouisim 9qaszj9i^[
•sorasiui
soj ^p Bujajut pBpiun Bpunjojd v\ jbj^soui ap opuBjBJ^ 'sojsando
aiusuqBjoj sopE^nsaj b Ba^[ 'ai^H aP P^pisj9Aiufj B[ BJBd op^joiaop
ap sisaj ns ua 'apjBj sbui soub oj^Bna 'ja¡^uadg -q oiquiBO ug
"4tUapjiq 5[IBSOJ\[ 8Bp
uaupig uaupzup jap ip-^Siso^uaraniBsn^ aip Jaiq ubui jqais
raa[^B jo^,, ^qaszjsij^j sp BjjsnjBjB^ pp BjauBui bj u^pjanaaj 3j 'A
oaiBsonr un 9tib sbiu ubuijoj ou souisijojb so^sa p bjbj -oSauS ojosoj
-ij pp ojuaiuiBsuad p jBzijBinajsts BJBd s^josaaadsjd sns ap sojuajuí
83juBj[ijq soj b ojusna ua oa^daasa Bjjsanuí ss sjaiQ uuBtujajj
•soiJBjusmoa soj ap u^aiba ja pBpisua^ui
ns Bpoj ua jauslUBUi sp Biuns us souSip 'outjtqis ono^ sp soun^
-jb 'souistjojb ap uopaajoa Bun 9p uoisaacliui bj ua^Bq anb 'sojuara
-Sbjj q^I soun UBponb eajBj^og b jssuad oziq anb Bjqo bj 9q

[3 anbjod uaiqtUBj 'so^^is soj ap J3JJO3 p na opuBJoqBpaj opi uBq 38
sopBsn sojdsouoo so^; snbjod 'jo^a]; pp a^jBd aQ -sspBj^naijip sBpBAjas
-qo SBsa JBpjoa^^ \i^n sa 'uopBjajdjajut b^ JBSznf b jbj}U3 uig
•ojtnd ouisijaS
-J9U9 un sa ojipBjcajj ap Braa^sis p ouiod jBjjsoui^p ap
uopuaiux ns jod ajjBd ua 8Bpmjjur 'SButisiiUBsajajuí sauopBAJasqo
ojund p ajqos aoBq ja^Snadg -q -jEjuaranB anb sbui oqaaq u^q on
sapBíjnaijTp ev\ 'so^Sis soj ap osjnosuBjj p ug "sbjjo uojaiAnj anb
-Bin sasq ooijbjoos opmf p anbune 'BpB^ugs B[ ua SBzmb
so^p BJBd BtnixBUi pBj^natjip v\ lu^zBj jauai uBjpod sonSiju^ so^
• (^9) ít8339A sb]; ap ajjBd jojÍbui bj sojtio
-so saBq so^ snb o^ 3ob^u3 sp Bj^j B[ ojaaj9 na sgr"-^, opua^npuoa

:jp9p sa 'sojoasg ens b siuajspj 'jbjbjj b ojund jaajai ja
Bp^q aiuand J3 apuap ojsg -ojijobjsjj ap ítojnoso,, ap buibj
bj ap oaa Bio^q as pBpiJojnB ns ap osad ja opo^ uoa sojbjo
-pg anb jp^p 89 'upi8uajdraoa bj u9 sapBjjnaijip sspuBjS
' S3JOTJ31UB SSJOpBSUsd 8OJ 3p OTCJBS OJjnSjO JB ZIBJ
ap Bisando 'BaiíBjoos Bi^sapora bj ap oiuaiuniuas aiuajBd jg (o*2
. . 'sodu^^ii sojjo UBja anbjod
uatqmBj A oiuauíBjaduiai jod SBzinb- 'sajosaaapsjd sns sp

�tizarse a velocidad máxima y en línea recta. Falta la gran indigestión
lógica de las postrimerías de la Edad Media.
Todo lo cual no ha pasado en vano: ¿sería muy aventurado decir,
parodiando a Spengler, que el modo nuestro de pensar es dialéctico,
como el lenguaje es eleático? Si se quiere pues saber como pensaba
Heráclito, cual era su "estilo", es menester "negar" todo lo hecho desde
Zenón hasta aquí, olvidándonos de definiciones y demostraciones, con
clusiones, etc.
Partir por consiguiente de que hubo una época en la que el filósofo
alcanzaba o creía alcanzar la verdad por sí mismo, lo que es el caso
de Heráclito, según se ha visto en los fragmentos citados, y pregun
tarse cómo podría explicarla a los demás.
El único camino que queda es el de la analogía, el comparar y
ejemplificar. La imagen es el lenguaje filosófico hasta la invención
de la dialéctica. Pero todavía quedan a señalar, en el uso de la misma,
históricamente, tres etapas: en la primera se compara un objeto ma
terial a otro material; en la segunda etapa se compara algo espiritual
con algo corporal; en la última y más difícil, se establecen correla
ciones espirituales.
Todo el pensar griego está aún en la segunda etapa, es decir, es
un formidable esfuerzo que trata de explicar lo invisible por lo vi
sible es una etapa también del gran misterio de la Encarnación del
Vero, que da a conocer a Dios en forma visible, para atraer al amor
de las cosas invisibles.
Heráclito no escapa a la ley. Pero es un gran poeta y las imágenes
a que recurre para su expresión tendrán altísima belleza. Pero está
vinculado por su origen sacerdotal al interior del Templo, donde la
Sibila habla inspirada y el respeto que tiene por la Verdad lo lleva
a rescatarla al manoseo de todos, como se rescata la imagen sagrada.
Su estilo es aforístico, impregnado de solipsismo, revestido de
imágenes. Es imperial, como dice Spengler, está perfectamente ade
cuado a la persona del autor, apasionado y artista.
No demuestra ni prueba, sino indica. Allí está su dificultad, por
que la clave es justamente la imagen, como acontece en toda la li
teratura oriental. Sería menester entonces investigar exactamente su
significado en esa determinada época, en esa determinada región, para
esa determinada persona, si se quiere comprender su sistema. Lo que
aún no ha sido realizado. Por otra parte ¿es ello posible?
9. — ¿Método?

ha tomado conciencia, pero que está implícito en todo su pensa
miento: el estudio, mejor dicho, la visión del cosmos a través de
la contemplación de su propia vida espiritual. Pero nuevamente se
puede señalar, que en tanto Heráclito explica por imágenes, como toda
la filosofía antigua y el pensamiento oriental, se vincula con el pasado,
al plantearse el problema en los términos que lo resume Werner
Jaeger, se afirma en su presente, como una de las individualidades
grandes, características de la época, que iban a abrir al pensamiento
un nuevo campo de investigación: el alma humana.
En Heráclito encontramos algo más: él tiene noción clara de que
su manera de pensar lo distingue en cierto sentido de sus contem
poráneos, con lo que se insinúa un problema crítico y un método
consciente. Al hablar de la existencia eterna del Logos, afirma que
expone distinguiendo cada cosa según su naturaleza y explicando
cómo es (70), con divisiones y sentencias, dice García Bacca, es decir,
hay un germen de análisis y síntesis, lo que lo constituye en el pre
cursor de la investigación lógica, que culminará en Aristóteles.

// DOCTRINA
10.— Los tres círculos concéntricos
El hombre, el cosmos, Dios. La idea es de Jaeger "frente a los
filósofos primitivos aparece la doctrina de Heráclito como la primera
antropología filosófica. La filosofía del hombre es, por decirlo así, el
más interior de los círculos concéntricos mediante los cuales es po
sible representar su filosofía. Rodean al círculo antropológico el cos
mológico y el teológico" (71).
Pero es menester aclarar: si se elige esta ordenación es porque
hace resaltar mejor que ninguna el punto de partida humano de la
filosofía del efesino, señalando su posición de "pre-revolucionario".
Eso no quiere decir que en el sistema de Heráclito los temas estén
netamente separados, sino más bien íntimamente compenetrados,
pero que en cambio los otros problemas de su filosofía pueden ser
agrupados en "sub-temas" dentro de estos grandes capítulos. Toda re
presentación geométrica aplicada al pensamiento tiene el inconve
niente de la inmovilización: la presente cercena al heraclítico el ca
rácter de dinámica perpetua, atormentada, que se revela en los frag
mentos que nos quedan.

Si frente a cada caso particular, en que la imagen concreta el
pensamiento de Heráclito, el problema del sentido exacto se vuelve
a presentar, en cambio, en términos generales, se puede hacer una
observación: el contenido psicológico casi constante de las mismas, la
referencia a una realidad espiritual personal generalizada luego, lo
que por otra parte está de acuerdo con el punto de partida, tal cual
fue caracterizado.
Hay en Heráclito entonces una especie de método, del cual no

Jaeger afirma que con "la vuelta del alma a sí misma" se revela
un mundo nuevo a las tareas del conocimiento, cuyos únicos caminos
hasta entonces habían sido la intuición sensible y el pensamiento ra-

— 126 —

^ 127 —

11.— Primer círculo o sea el hombre

(70)Frag. 1.
(71)Jaeger. op. cit., pág. 205.

�— LZl —
•S02 -2?&lt;I '•; -do
•I

(i¿)
(o¿)

-bj o^uaiuiBSuad ja A ajqtsuas uoioinjuí bj opts uBiqBq soanoina
souiiubo sooiun so^na 'o}U3iinpouo3 jap sb3jb} sbj b oAanu opunm mi
BJ3A3J 39 UBUISIUI J8 B BUIJB J3p BJJ3nA BJ^ UO3 3nb BHIJIJB
^uqiuot¡ ja vas o ojnojio uauiuj-—"jj;
•ucpanb son snb soiuaui
-Sbjj boj n^ bjsasj ^s snb 'bpbjusuijoíb 'Bn^sdjad B^imimip sp jsjobj:
-BO J3 O3UJPBJOIJ JB BU33133 3)U3S3jd BJ : UOI0BZT|IAOUmi B[ 3p 0JU9IU
-sauosui js auan oiusiinesusd jb BpBoijds Boixjaiuoag uopEjuasajd
-3J Bpo^ •so^n^jdBO sapuBaS so^ss ap o^juop 4tsBui3j-qn8w n^ sopBdnjB
jsb napand bjjosojtj ns ap SBinsjqojd solio soj oiqtuB^ na anb d
'sops^jauadmoD aiuamBinpuj naiq sbiu outs 'sopBJBdas
najsa sBina^ so[ o^ipBJojj ap biuojsis [a na anb Ji^ap aiainb on
•ttotJBnopmoAaj-ajdw ap uoptsod ns opnB^nas 'ouisaja jap bijoso^ij
bj ap ouBiunq BppjBd ap ojund p Bun^uiu anb jo Cara jsipsaj aanq
anbjod sa u^pBnapjo B^sa aííip as is iJBJBpB jajsauatn sa oja^
•(T¿) ti,o otSo^oa^ \a A oot3o[oui
-soa \9 ooiS^odojjHB ojn3.Tio ^b UBapo^ 'Bijosojil ns jBinasajdaj a^qis
-od sa sajBiio so[ ajuBipam Booijjuaauoo so|tioaio so¡ ap joijaini sbui
^a 'jsb ojJioap aod 'sa aaqmoq pp bjjoso^ij b^j •Baijosoj^ij BiSo^odoj^nB
Bjaraijd b^ oino3 ojipBjajj ap Buo^aop B[ aoaJBdB soAijiuiijd sojosojij
so^ b ajnajjM jaSaBf ap sa Bap; b^j *soiq 'sorasoa ja 'ajqtnoq j^
soptOMO sajj scj — *o

VMXlDOd II
•sap^ojsuy ua BJBuinqna anb 'botSo^ uopBSnsoAui b^ ap
-ajd ja ua aAtijtjsuo^ o[ anb oj 'sisajujs A stsijbub ap uauíaaS nn
'iioap sa 'BaoBg bjojb^ aoip 'sBpuajuas A sanoxsiAip noo '(o¿) sa
opuBoi^dxa A BzajBjniBU ns unSas Bsoa Bpsa opuainSuijsip anodxa
anb BinjjjB 'soSo^ pp ^ujaja Bpuajstxa bj ap jBjq^q jy -ajuapsuoD
opoiam un A oauj-ta Bmajqojd un Bnmsui as anb oj uoa 'eoansjod
-uiaiuoa sns ap opimas ojaap na anSunsip oj JBSuad ap BiauBui ns
anb ap bjbjo nppou auoi^ ja :sbut o^jb soniBiinoaua o^ipBjajj u^
•BiiBumq BmjB ja : uopBSpsaAut ap odniBo oAanu nn
ojuainiBSuad jb jijqB b u^qi anb 'Booda bj ap SBoi^srjajaBJBa 'eapuBaS
g^pBpi[BnpiAipui sbj ap buii ooioa 'ajuasajd ns na buuijb as ^ja^asf
amnsaj oj anb souirajaj soj ua Burajqo^d ja asjBajnBjd jb
ja uoa BjnauíA as 'jBjuaiJO ojuaiuiBsuad ja A ^nSiiue bijobojij bj
p ouioa 'saua¿Bini aod Baijdxa ojifosjajj ojubj ua anb 'jBjsuas apand
as a^uauíBAanu oja^ -jBniuídsa BpiA Bidojd ns ap uopBjdma^noa bj
ap saABJi b eomsoa jap uoisia bj 'oipip jofara 'oipnjsa ja :o^uaira
-Bsuad ns opoj na oipjjdnn Bisa anb oaad 'Bpuapuoo opBuioj btj

— 9^T ~
on ¡Bno jap 'opojara ap apadsa Bun saonojua ojijaBjajj ua
'opBzua^aBjBa anj
jBr^ jBj 'Bpujsd ap ojund ja uoa op^anoB ap Bisa aiJBd bjjo Jod anb
oj 'oSanj BpszijBjaua^ [Buosjad jBn^iJídsa pBpijBajt eun b Bpuajajaj
bj 'sBiasiin sbj ap a^uBjsuoo rsBa o^i^ojoaisd opiuaiuoa ja ^nppBAJasqo
Bun aaaBij apand as 'sapjauaS soninuai ua 'oiqui^^ na 'aB^uasajd b
aAjanA as o^o^xa opijuas jap suiajqojd ja 'ojijOBjajj ap o^uaiuiBsnad
ja biojouoo uaáBiuj bj anb U9 'JBjnatiJBd osbd Bp^^ b ajuajj tg

¿ajqísod ojja sa? ajiBd bj^o ío¿ -opBzijBaj opte sq on utiB
anb o^ *Buia)8is ns japuaidmoa ajamb as is 'Buosaad BpBuimiaiap Bsa
BJBd 'u9jáaa sp boj ai ja jap Bsa ua 'Booda BpBninijaiap bs;&gt; ua op^oijiuSis
ns ajuauíBjaBxa jBÍiíjsaAui saanojna jaisauaui Bjjag "[Bjuaijo BjnjBJa^
-ij bj Bpoj ua aaaiuooB omoa 'uaÜBtuí bj ajuaiuBjsnf sa dABja bj anb
-jod 'pBjjn^ijip ns Bjsa jjjy 'Boipui onis 'sqanid tu BJísanuiap o^
•BisijJB A opBuoisBdB 'jojnB jap snosjad bj b opBna
-apB ajuauiBjDajjad Bisa 'jajSuadg aoip omoa 'jBuadmi s^j -saua^Bini:
ap opijsaAaj 'omstsdijos ap opBuá^jdini 'oapsuojB sa oj^sa ng
•BpBJiÍBS na^Biui bj B}BgaJ as ouioa 'sopo} ap oasouBta jb B[JBjBasa^ b
BAajj oj pBpja/^ bj jod auai} anb ojadsai ja A Bpejídsut Bjqsq ^jiqtg
bj apuop 'ojduiaj^ jap joiaajuí jb jBjopjaoBs uaioijo ns jod opBjnoaiA
Bisa o.ia(j 'Bz^jjaq BinisijjB uBjpuai uoisaidxa ns Bjed ajjnaaj anb b
s^uaSBuii sbj Á Bjaod ubjS un sa oja^ -Áa[ bj b BdBasa ou onpBjajj
•sajqísiAUi 8Bsoa sbj ap
jouib jb JaBjjB BJBd 'ajqísiA buijoj ua soiq b jaaouo^ b Bp anb íojí3^
jap uopBuiBau^ bj ap ouajsiui ubjS jap uatqniBj Bdsja Bun sa ajqis
-ia oj lod ajqisiAut oj ^Baijdxa ap bjbjj anb ozjanjsa ajqBpinuo} un
sa 'jpap sa 'Bd^ja BpunSas bj ua una Bisa oSaii^ jBsnad ja opo^
•eajBnjiJídsa sauop
-Bjajjo^ uao3jqB)S3 38 'jpijip sBui A Btni^jti bj ua 'jBJodjoa o^jb uoa
jBiijiJídsa o^jb BJBdmoa as Bdsja BpunSas bj ua íjBiJajBta ojio b jBija^
-bui ojafqo un BJBduros as Bjam^d bj na :8BdBja sajj 'a^nauíBaiJojsiq
'buisiui bj ap osn ja ua 'jBjBuae b u^panb BiABpoj oja,j -BaijDajBrp bj ap
UOpuaAUI BJ BJ8BIJ ODIJ98OJIJ 3_fBnSu3J J3 83 Ud^BUII B'J UBOIJTjduisfs
A jBJBdnioa ja 'bi^ojbub bj ap ja sa Bpanb anb ouiinBa ooiun [^
•BBUiap 8OJ B BJJB3Ijdxa BJjpod OUI93 3SJBJ
-nnSajd A 'sopBjp sojusuiSbjj boj ua ojsta Bq as un^ as 'ojij3BJ3jj ap
ose a j3 83 anb oj 'ouisini js aod pspjaA bj jbzub^jb bj^jd o BqBzuB^jB
o^osojij ja anb bj ua Booda Bun oqnq anb ap ajnainSisuoa jod jijjb^
•a^ 'sauoisnp
-uoa 'sauopBJisoraap A sauoiomipp ap souopuBpiAjo 'inbB Bjseq nona^
apsap oqasq oj opoj 44^bS3u,, jajsauain 83 'í4ojiíS3,, ns bj^ jBno 'ojij^bjsjj
BqBsuad ouioa jsq^s sond aaainb as ig ¿oaij^aja 83 aÍBnSnaj ja oinoa
'oopaajBip 83 jBsuad ap ojjsann opoia ja anb 'ja^Suadg b opuBipojBd
'jpap opBjnjuaAB Anm Búas? :ouba ua opBSBd Bq ou jBna oj opoj[
•Bipaj^f p^p^ bj ap SBuaiuujsod sbj ap boiSoj
uopsa^ipnr ubjS bj bjjb^ -Biaaa bsuij ua A BinixBin psppojaA b ^sjbzij

�cional. Sostiene empero que la auto-observación nada tiene que ver
con la investigación psicológica de sus peculiaridades e idiosincracia
personal (72).•
Sin embargo, parece más exacto y de acuerdo a lo señalado hasta
aquí, concluir que Heráclito se ha observado a sí mismo. Luego, desin
dividualizando y generalizando, ha llegado al concepto de "hombre"
que constituye el fondo permanente, vivo, de su sistema.
Jaeger sintetiza "él se plantea con tremenda violencia el problema
de cómo se afirma el hombre en medio de la eterna lucha entre el
ser y el devenir" (73), y al plantearse para él la cuestión en esos tér
minos, naturalmente vincula a su concepción del hombre, su concep
ción del "devenir" —el cosmos, y su concepción del "ser"— Dios.
Después se verá exactamente qué significado encierran para el filósofo
estas palabras y cómo, a pesar de todos los esfuerzos, no se les puede
dar contenido puramente formal, como ha hecho Spengler, sin mutilar
o violentar los textos, que hay que aceptar, no negando, sino expli
cando, las paradojales afirmaciones que presentan.
Por consiguiente le cuadra la designación de "antropología", pero
para seguir el ritmo mismo del pensamiento heraclítico cabe empezar
por una
a)

Psicología

que abarque las observaciones hechas por el gran melancólico "in
vivo", sobre su propio espíritu, aunque él ni soñar pudiera con ese
título. Su cantidad y su importancia dentro del sistema la justifican,
justificando a la vez el punto de partida psíquico con que se pretende
explicar la génesis del mismo.
Un gran número de fragmentos son de contenido psicológico. A
menudo indirectamente destacan la experiencia espiritual íntima, que
está, por decirlo así, elíptica, en la crítica a la masa. Presuponen la
aristocrática conciencia de haber hecho él lo contrario, aunque ex
presamente no lo diga, y contiene observaciones interesantes sobre la
psicología de la multitud.
"La mayor parte no reflexionan sobre los hechos que encuentran,
no los comprenden ni siquiera después de que se les ha enseñado,
pero se los imaginan (74); "no saben ni escuchar, ni hablar" (75);
"no lo comprenden ni aún cuando lo han oído, por eso se parecen
a los sordos". Es de ellos que dice el proverbio: "presentes están
ausentes" (76).
"Las opiniones humanas son pasatiempos de niños" (77). "No
hay que obrar y hablar como las gentes que duermen, ya que en este
estado creemos también obrar y hablar" (78).
(72)
(73)
(74)
(75)
(76)
(77)
(78)

"Lo mejor es ocultar la falta de juicio, pero esto es difícil en
el atrevimiento y la borrachera" (79). "Los perros ladran contra lo
que no conocen" (80). "¿Cuál es pues su espíritu o su inteligencia?
Se dejan persuadir por los cantores callejeros y tienen la demencia
por maestra, sin saber que la mayor parte son malos y que no hay
sino pocos buenos" (81). "Más vale ocultar la ignorancia que ense
ñarla en público" (82).
"El necio permanece fascinado ante todas las razones" (83).
Yuxtapuestos estos fragmentos, tienen en común el olímpico sen
timiento de desprecio y trazan un colorido cuadro de la reacción del
hombre perdido en el número, la muchedumbre ignara siguiendo a
quien le sabe adular los deseos, como cuenta la fábula que seguían
las ratas, la melodía del flautista de Hamelin.
¿Cuál es entonces la propia experiencia, la que está elíptica en
estas observaciones, la que ha mantenido ese rictus de asco defor
mando la boca del efesino al observar la multitud?
Cuando Heráclito habla de ella cambia el estilo y cambian las
imágenes, que se transforman en las más finas y delicadas de todos
sus textos. Están íntimamente relacionadas con el contenido sorpren
dente del "me he investigado a mí mismo" (84).
¿Qué es lo que ha encontrado al auto-observarse?
"Los límites del alma, cualquiera que sea el camino que sigas, no
podrás descubrirlos, tanta es la profunda razón que encierra "(85).
Este es el descubrimiento del "Nuevo Mundo" en la filosofía,
cuando el propio Almirante no sabía aun lo que encerraba y la gloria
se mezclaba al espanto de los abismos sin fondo, por donde los barcos
se podían precipitar al vacío. El gran continente virgen será apenas
explorado por su descubridor en sus costas, él señalará sólo algunos
puntos donde poner pié y apoyarse para lanzarse a la conquista del
ignoto interior. Con el hacha del investigarse a sí mismo, que él apli
cará también a los demás, puesta en sus manos por Heráclito, pene
trará Sócrates desbrozando selvas, derrumbando árboles, para que
entre el sol.
La realidad ilimitada, que se ha revelado al Descubridor, al me
lancólico, al hombre volcado sobre sí mismo, es una realidad palpi
tante, dolorosa, frente a la cual no es posible permanecer indiferente.
"Así como la araña inmóvil en el centro de la tela, apenas una
mosca rompe uno de los hilos, se apercibe de ello y corre rápida
mente, mostrándose afligida por el desgarramiento, así, cuando una
parte cualquiera del cuerpo humano recibe daño, el alma humana
se traslada de prisa, como si no pudiera soportar la lesión del cuerpo
al cual está ligada sólidamente en una cierta proporción" (86).
(79)
(80)
(81)
(82)
(83)
(84)
(85)
(86)

Jaeces, op. dt., Pág. 201.
Jaeces, op. cit.. pág. 201.
Frag. 17
Frag. 19.
Frag. 34, Cf. 56.
Frag. 70.
Frag. 73, Cf. 74.
— 128 —

Frag. 95.
Frag. 97.
Frag. 104.
Frag. 109.
Frag. 87.
Frag. 101.
Frag. 45.
Frag. 67 a.
— 129 —

�t¿ •

— 6Zt —
i9 -8b^U
•^
"101 •*••'i
•¿8 •••^
•601 •*••^
•^Oj -8b.'i
•¿6 •••J
•S6 "ÍB'&gt;á

(98)
(S8)
(t8)
(8)
(Z8)
(18)
(08)
(6¿)

"(98) Muoiajodojd Bjjaia sun na ajuaurepijos BpBSij B^sa pno jb
odjana jap uotsaj bj jBjjodos ejaipnd ou is omoa 'Bswd ap BpBjsBjj as
BUBtunq buijb ja 'ouBp aqpaj ouBiunq odjana jap BjambjBna ajjed
Bun opu^na 'jsb 'oiuatuiBjJBSsap ja jod BpiSijjB asopuBJjsora 'ajuara
-BpidBj ajjoa Á ojp ap aqiajadB as 'sojiq boj ap oun admoj Basoui
Bun SBnads 'Bjaj bj ap ojjuaa p na jiaouiui bubjb bj oiaoa rey,,
•aiuaaajipui jaaauBuuad ajqísod sa ou jsna bj b a^uajj 'ssojojop 'a^uBj
-idjBd pspijBaj Bnn sa 'orasira js ajqos op^ajOA ajqmoq jb 'oaijoauBj
-ara jb 'jopuqnasag p opsjaAaj Bq as anb 'BpBiiraiji pBpij^aj b^j
•jos p aj^ua
anb BJBd 'sajoqjs opuBqmnjjap 'sBAps opuBzojqsap saiBjaog bjbjj
-auad 'oji[DBaajj jod soubui sns na Bjsand 'SBraap so^ B naiqoíBj bjb^
-i^dB p anb 'omsiui is b asjBSiisaAui pp BqDBq ja U03 uoijaiui ojouSi
pp BjBinbuoo tb\ b asjBzuBj BJisd asjBiCodB Á aid jauod apuop soiund
sounSp o\os BJEjBuas p 'sbjsoo sns na jopjjqnosap ns jod opBJO^dxa
sbuoJb Bjas uoí^jia ajuantjuoa ub^ ^g "oidba p jBjidpajd xiBipod as
so¡ apnop aod 'opuoj ais souisnje so^ ap ojuBdsa p sqBpzain as
b^ A BqBjaa^ua anb o[ unB BiqBS ou aiUBJiinjy oidojd p opusna
'bijoso^ij ^\ ua ttopunj^ OAan^j,, pp ojuaitaxjqnasap p sa ajsg
"(S8) B-wapua anb u^zBJt Bpunjo^d bj sa b^ubj 'so^ijqnasap SBjpod
ou 'sbSis anb ouirasa p Bas anb Bjambpna 'Binp pp sajiinij so^,,
p opBJiuoaua Bq anb o\ sa an^)?
(

ouibiui iui b opBSijsaAUi aq aui,, pp ajnap

-uajdjos opmajuoD p uod SBpBUopBpj ajuauíBniuui uBjs^ •sojxaj sns
sopo^ ap SBpsoipp A sbuij SBta sb^ ua ubuijojsubii as anb 's
8B[ UBiquiBa A O{tjsa p BiqraBO B^p ap B^qBq o^ipBJajj
¿pnjijp^ui tb\ JBAJasqo p onisaja pp BDoq v\ opireui
-jopp oosb ap snjotJ asa opiua^uBui Bq anb v\ 'sauoiaBAjasqo SBjsa
ua Boijdj^a Bjsa anb bj 'BiDuatJiadxa Bido^d B[ saouojua sa x?nD?
•UipUIBJJ ap Bi8IinB[J pp BipOpUI B^ 'SBJBJ SBJ
uBtnSas anb B^nqsj bj Biuana ouiod 'soasap so^ JBpnpB aqBS aj uamb
b opuain^is bjbu^i ajqranpaqanm v\ 'ojauínu p ua opipiad ajqraoq
pp uoiaDBaj bj ap ojpBna opijo^a un ubzbx^ A oíaaadsap ap o^uairap
-uas oaiduii[o p unuioD na uauai^ 'soiuainBJj so^sa soisandBjxnj^
*(8) ttsauozBj sb^ SBpoj ajuB opBmasBj aaauBuwad opau ^^,,
•(ZS) o^iqn^1 ua BFBU
-asua anb BiauBJOuSt bj jBj^nao apA sbj^,, -(x8) souanq soaod ouis
^^q ou anb A sopra uos ojasd loAem v\ anb jaqss uis 'BJjsaBui Jtod
Bpuauíap b^ uauai^ A soiafajpo sajojuBa so^ jod jip^nsjad uBfap ag
¿Biaua^ipjux ns o njiJídsa ns sand sa ^^rr)?,, *(08) naaouoa ou anb
o[ BJiuoa uBjpB^ sowad eo^,, • (6¿) wBjaqaBMoq bj A oíuairatAaJ^B p
ua IPíJip sa o^sa oaad 'otamf ap B^pj b^ aB^jnao sa joCaui kj,,

'¿ •*MJ
•9fi O '^ "^BJ^
•gl "ÍBJ^
¿1 •••^
IO^ •*!id '-tto -d
•ioz •* Bd -,p d o na3avf

(8¿)
(¿i)
(9¿)
(S¿)
(W)
(E¿)
(2¿)

"(8¿) ti-iB^qBq A jBjqo uatqniBi somaaja p
ajea ua anb ^A 'uauuanp anb saiua^ 8B[ outoa JBjqpq A jBjqo anb
M ' (lL) 8OU!U aP soduiaijBSBd uos SBUBmnq sauoiuido

"(9¿) e
ub}89 satuasajd,, :oiqjaAOjd p aaip anb sojp ap s^j *usopjos so[ b
uaaaJBd as osa jod 'opio u^q oj opusna utiB iu uapuajdmoa o\ ou,,
• (S¿) ti^I^H ín 'JBqonasa tu uaqBs ou,, i (^¿) ubuiSbiui so[ as ojad
'opBuasua Bq saj as anb ap sandsap Bjambis tu uapuajdnioa so[ ou
'uBjiuanoua anb soqaaq so^ ajqos uBuotxa^jai ou a^jRd jo^biu b'j,,
•pnjt^pnni bj ap BiSo^ooisd
B[ ajqos saiuBsaja^uí sauoiaBAJasqo aua^uoa A 'Bátp o\ ou ajuainBsajd
-xa anbuns 'oiJBj^uoa o^ p oqaaq Jaq^q ap spuapuoa Boi^BJaojsiJB
b^ uauodnsa.Tj -esbui b^ b Bopjjo bj ua 'Boijdip 'jsb ojjpap jod 'Bjsa
anb 'buiijuj pnjiJídsa Biauaijadxa v\ UBDBjsop ajuoinBjoajipui opnuam
y 'oai^ojoaisd opiua^noa ap uos sojuam^Bjj ap ojamnu ubjS u[\
•ouisim pp isanaS b^ jeaifdxa
apua^ajd as anb uoa oambjsd Bppjsd ap ojund p zaA bj b opuuaijusnf
'uBaij^snf b^ Biuajsis pp oajuap BiauBjjodinr ns A p^pijuBa ng -opnjji
asa uoa Bjaipnd jbiios iu p anbuns 'njijjdsa oidojd ns ajqos '41oaia
ut,, oai[oauBpm ubj^ p jod ssqaaq sauoiaBAJasqo sb^ anbJBqs anb
VI3O^ODISJ (B
Bun jod
jBzaduia aqBa oaijjjaBjaq ojuairaBsuad pp otnsim ouijij p Jin^as BJBd
ojad 't4BjojodojiuB,, ap uoiaBUnisap bj BjpBna aj aiuam^isuoa jo^
•uBjuasaad anb sauoiaBuuijB sapfopBJBd sbj 'opu^a
-ijdxa oais 'opu^Sau ou 'JB^daa^ anb ^Bq anb 'sojxaj so[ jBjuajoiA o
JBjijnra uis 'aajáuadg oijaaq Bq oraoa 'prajoj aiuauíBjnd opiuaiuoa JBp
apand sa^ as ou 'sozjanjsa so^ sopoj ap JBsad b 'ouioa X SBjq^pd SB^sa
ojo8O[tj p BJBd uBjjaiaua opBaijiuáis anb ajuaiuejaBxa BjaA as sandsaQ
•soiQ —^^^,, PP uopdaouoa ns A 'sonisoa p— itJiuaAap,, pp uoia
-daauoa ns 'ajqmoq pp uppdaauoa ns B^nauíA ojuau^BJn^BU 'souiui
-jai sosa ua uoijsana B[ p Bjsd ^sjBajuB[d p A '(¿) ttJiuaAap p A jas
p ajjua Bqan^ cujaja bj ap oipaui ua ajqraoq ja BrajijB as oraoa ap
Binajqojd ja BiauajoiA Bpuainaji uoa saiusjd as ja,, BZTjajuis jaSaBf
•Binajsts ns ap 'oaia 'a^uauBmjad opuoj ja a^njnsuoa anb
^ajqraoq,, ap ojdaauoa jb ops^ajj Bq 'opnBzijBjaua^ A opuBzijenpiAip
-uisap 'ogan^ -orasira is b opBAjasqo Bq as ojijaBjajj anb jinjonoa 'inbB
B)6Bq opsjBuas oj b opjanas ap A ojaBxa sbui aaajBd 'o^jBqraa utg
'(ZL) J^aosjad
BpBJamsoipi a sapBptJBijnaad sne ap Bai^ojoaisd UOTaBSijsaAui bj uoa
anb auaij BpBU umaBAjasqo-o^nB bj anb ojadraa auaijsog -{Buoia

�de un silogismo, contenido implícitamente en tres fragmentos ya ci
¡Por los inanes que han estampado en la frente de los modernos
hiper-sensibles el sello de la poesía!
¿Cuántas veces el enemigo de los hombres, el huraño de los bos
ques se ha detenido en su deambular pensativo, a observar el trabajo
del animal, que va tejiendo con su propia sustancia la red donde
atrapará el alimento? Acurrucada y como muerta se queda en el
centro, donde se reúnen todos los radios en que se apoya la espiral
fina y pareja. Pero apenas incide un insecto sobre la trama, se estre
mece y sale disparado a buscar su presa.
Sintetizando en una cuadrito lleno de color la imagen va reve
lando su contenido riquísimo. Así está el alma humana, perfectamente
centrada en una especie de punto tenso, en donde transmite hasta
la más ínfima vibración que sobre el cuerpo imprime el cosmos,
aunque sea tenue como el batir de alas de un insecto. Ante
esa impresión, no queda indiferente —por aquí asoma la punta de su
teoría del conocimiento y va en busca de lo que la ha motivado, que
es a su vez alimento y vida.
Pero la llegada del insecto a la tela no se produce sin un des
garramiento de la misma. Heráclito sólo piensa en la aflicción que
ésto produce en el bicho, no en el gozo de ver su víctima. Porque
ha estado proyectando su mismo "yo" sobre la imagen, y en él toda
experiencia era espiritualmente dolorosa.
Entonces afirma: "El alma va, corre", porque para el hiperestésico el sufrimiento tiene agudos refinamientos que los demás no
captan.
Su propia alma reacciona de inmediato. El, que es poeta, lo ha
traducido en una exactísima imagen de rara belleza.
Se podría aún continuar la exégesis, hasta que con indignación
alguien objetara: ¿Pero pensó tantas cosas el "oscuro" al escribir esas
líneas?
¿Qué importa? Ese es justamente el signo del pensamiento de los
"grandes": estar preñado de virtualidades, que se van descubriendo
y tendiendo líneas de fuerza al futuro.
La marcha por el continente descubierto no es fácil, y el descu
bridor lo expresa casi con una queja.
"Duro es luchar contra el propio corazón: cada uno de nuestros
deseos está comprado al precio de nuestra alma" (87).
Aunque avanzar no sea fácil, Heráclito está convencido de que
ese camino practicado por primera vez por él es el bueno, y que
todos los hombres lo pueden seguir:
"Es dado a todos los hombres conocerse a sí mismos y ser
razonables" (88).
"El pensamiento es común a todos" (89).
La última parte, aunque la forma no la ayude, es la conclusión
(87)Frag. 85.
(88)Frag. 116.
(89)Frag. 113.

tados, y que podría expresarse así:
1.)

Razón existe desde siempre (90).

2.) Razón existe en el alma (91).
3.) Luego, es necesario para encontrarla, volverse sobre la pro
pia, o lo que es lo mismo "investigarse".
Ergo: si no hay investigación refleja, no darás con razón,
si no das con "razón" serás como los perros (libera nos Dómine de
ira Herácliti!) que ladran a lo que no conocen, pertenecerás a la
turba
infecta.
Tertio,
como no tienes "razón", los datos de los mismos sentidos
te engañarán, tendrás oídos y no oirás, tendrás ojos y no verás, como
diríaEl
elmundo
autor bíblico.
no ha escuchado aún a la palabra humana traduciendo
los arcanos del amor divino. El efesino hace justicia, y ésta sin caridad
es muy dura, quizás ni siquiera sea justicia. De modo que no es de
extrañar su lenguaje durísimo al referirse al prójimo y tan lleno de
delicadezas cuando expresa la íntima experiencia.
Hay en Heráclito por consiguiente una relación entre los datos
de los sentidos y la razón: se podría afirmar que esa relación es de
subordinación, sin concretar más. Teniendo en cuenta esta observación
desaparecen las contradicciones entre aquello fragmentos que hacen
una crítica cerrada a los datos sensibles como engañosos, y los otros
en los cuales reconoce la validez de los mismos, y aún indica que los
prefiere como experiencia personal. Dice entonces: "Los hombres se
dejan engañar completamente respecto a las cosas manifiestas, como
sucedía a Hornero, que no obstante era el más sabio de los helenos
todos" (92), especificando en otro texto: "los ojos y las orejas son
malos testigos para los hombres que tienen almas bárbaras" (93). A
lo que se ofrece un contraste violento: "Los ojos son testigos más
seguros que las orejas" (94) porque el oir implica un intermediario,
luego en primera persona, "las cosas que se pueden ver, oir y conocer
son las que yo prefiero" (95), con lo que se apunta ya la relación
no especificada, pero indicada más arriba entre los sentidos y la razón.
Es decir que él ha descubierto por investigación de sí mismo la
razón en su alma: por consiguiente los sentidos no lo engañan, antes
bien, de algún modo le ayudan a conocer. Pero: "Hay que acordarse
también del que olvida adonde conduce el camino" (96). Aunque
estén todos engañados, pueden salir del error. "La razón es peculiar
al alma y se alimenta de ella" (97).

(90)Frag. 1.
(91)Frag. 45.
(92)Frag. 56.
(93)Frag. 107.
(95)Frag. 101.
55.!
(94)Frag.
.
(97)Frag. 71.
115.!
(96)Frag.
— 131 —

— 130 —

�— isi —
su •"&amp;
•u •***&amp;
-SS '***&amp;
101 '^bj^
¿oí -8b-&gt;^
•9S -Sbjj
•s^ •gBJ^
•i -bj^

0I —
(¿6)
(96)
(S6)
(6)
(Z6)
(T6)
(06)

•II -b.'^ (68)
•911 -8b.•^ (88) •
•S8 •^.'d (¿8)
uoisnpuoo bj sa 'apn^ÍB bj on buijoj bj anbunB 'ajJBd Bnnjjn b^j
'(68) 9OP1 B unuioa sa otuaiuiBsuad jg,,
"(88) eajq^n
jas A somsnu js b asjaaouoa sajquioq soj sopo} b opsp s^n

•Bfanb Bun uoa isb^ esajdxa oj jopijq
-nasap ja A 'jpBj sa ou oviaiqnasap aiuauíinoa ja Jod Bq^jBm b^j

•uozbj bj ^ soprnias soj aj^no BqiuB sbui BpBaipui OJad 'BpBaijpsdsa ou
UOIOB^OJ BJ B¿ B^UTldB 3S anb OJ UO3 ' (%) OJ3ÍJ3a&lt;^ ^ 9n^ SBI nOS

(¿8) tíBlnIB ^iisanu ap oioaad jb opBjdinoo tr^sa soasap
soaisann ap onn Bpsa :uozbjo3 oidoad ja Bj^uoa jBq^nj sa ojnQ,,

'(¿6) MBIP aP ^Ji^^nnjB 98 A biujb jb
jBijnaad 83 nozej B^,, -jojcja jsp iijbs uapand 'sopBiiBSua sopo} uajsa
anbuny " (96) ttouiniBa ja aanpuoa apuppB BpiAjo anb pp uaiqurei
9nb -í^bjj^ :oaaj -jaaouoo b uspnAB aj opom uti^jb ap 'ugiq
'ububSu^ o[ ou soppuas soj aiuainSisnoa jod : BiiqB ns na uozbj
bj omsim je ap uopB^i}saAui iod o^jaiqnasap Bq p anb xpap s^j

jsaonoa A jio 'isa uopond as anb sesos sb¡?? 'Bnosjad BJamijd na oSarq
'oiJBiponu^juí un B;&gt;i[dtut jio p anbaod (^6) ttSBfaao sb^ anb eo^nSas
sbui soSpsa) uoe sofo so'^,, :oiua|oiA aiSBJ^noo mi aoajjo as anb o^;
V '(6) SB^^qjcq 8Bmp3 nan^i) anb sajquioq bo^ Bj^d soSijsaí sop^m
nos BBfaJto sbj á soto so[M :ojxaj ojjo na opnB^ijpadsa '(^6) lt8OPl
sonapq eo\ ap oiq^s sbui p Bja ^juE^sqo ou anb 'oiamojj b Bjpa^ns
oulo^ 'sBisaijtuBiu sbso3 sb[ b oioadsaj ainaniBia^dnioa jBns^na nBÍap
as sa^qmoq so^,, ^saouo^ua aoiQ •[Bnosjad Bpnauadxa oraoo ajatjajd
so[ anb Boipui unB A 'ouistui so{ ap zapi[BA b^ a^onooaj sa^n^ so[ na
8OJJO SO^ A 'SO8OUBbU3 OUIOO SD^qiSUOS SOIBp 8O[ B BpBJjaO BOIJIJ^
uaoBq anb soinam^Bj^ ojpnbB aa^ua gauoiooipBunoo sb^
uopBAjasqo bjso Bjusno na opuoiuoj^ 'sem jBjajouoo uis 'nppBurpjcoqns
ap sa nopBpi Bsa anb jbiujijb Bupod as :uozbj bj A sopiinas soj ap
so^sp soj ajina nopBpj: buii ainainSisnoa jod o^ipBjajj na Í
•Bpnaiiadxa biuijui bj Bsajdxa opnsna
ap onajj ubj A omifojd jb asjijapj jb oinisjjnp afBnSnaj ns
ap sa on anb opoui oq •Bioijsnf bos Bjambis ra SBzmb 'Binp Anva sa

rjináas napsnd oj sajquioq soj sopo)
anb A 'ouanq js sa ja jod Z3A Bjauíiad jod opBonaBjd outuib3 asa
anb ap opiDuaAUOD Bjsa oji[3bjojj 'jidbj bss on jbzubab snbnny

•ojnjnj jb Bzjanj ap s^anij opnaipuaj A
opuauqnasap uba as anb 'sopBpijBtijjiA ap opsuajd JBjsa :usapuBj^,,
soj ap ojnoiuiBsuad pp ou8ts ja ajuatuBjsnf sa as^j ¿Bjjodnii ?n()?
¿sBaujj
SBSa jiquasa jb ttojn3so,, ja sesoa sbjubj osaad o^a^? :BJBiafqo nain^jB
uoioBU^ipui uoa anb Bjsi;q 'sisaSaxa bj jBnu^uoa une Biapod ag
'Bzajjaq bjbj ap uaSBmi Biutsij^Bx^ Bun ua opionpBJj
Bq oj 'Bjaod sa anb 'j^ "ojEipamuí ap BuopaBaj buijb Bidojd ng
ou semap soj anb sojuottnenrpj sopn^s auaii ojnaiuiujns ja
-saaadiq ja BJBd anbjod 'MaxioD 'ba buijb j^,, ^buuijb eaouoju^j
'Bsojojop aiuauíjBniíJídsa Bja Bpuaijadxa
Bpoj ja na A 'uoSbuii bj ajqos uoAn oiusiai ns opusiaa^ojd op^jsa Bq
anbjoj -Buií^ojA ns jaA ap ozoS ja na ou 'oqoíq ja na aanpo^d O)sa
anb uop^ijjB bj na Bsuaid ojos oj^aBjojj -buisiui bj ap oiuoiuibjjb^
-sap un uis aanpojd as ou Bjaj bj b ojDasni jap Bp^Sajj bj o^a^

)uy *o)33sui un ap sbjb ap JjJBq ja omoa anua} Bas anbunB
'soiusoo ja amudmi odaana ja ajqos anb noioBjqiA buiijui sbih bj

•oai^qiq jojnB ja BjJip
omoa 'SBjaA ou A sofo SBjpuaj 'sb^io ou A sopio SBjpuaj 'ubjbubSu8 ^j

*epiA A oiuamijB zaA ns b sa
anb 'opBAi^om Bq bj anb oj ap Bosnq ua ba A o^naimponoa pp Buoai
ns ap Bjund bj buiosb jnb^ jod— aiuajajipni Bpanb on 'umsaadnii Bsa

pBpiJBO UTS B)S3 A 'BlOlJStlf 33Bq OUIS3J3 {^ "OUIAip JOUIB pp 9OUB3JB SOJ
opuapnpBj} BUBinnij BjqBpd bj b un^ opBqonosa eq ou opunm j^

sopiinas souisitu soj ap sojBp soj 'uuozbj,, eanaii ou omoa 'opjaj^
•Bjoajni Bqjnj
bj b ssiaaanaiiad 'uaaonoa ou anb oj b uBipBj anb (¡uijaBjajj bji
ap auiuioQ son Bjaqij) sojjad soj ouioa ssaas ^npzsj,, noa ssp on is
'u^zBj uoa sBJBp ou 'sfajpj n^pB^iisaAui Av\\ on is :o^jg
•4íasjBSiisaAui,, orasira oj sa anb oj o 'Bid
-oíd bj ajqos 38J3ajoa 'BjjBjjuoana Bjsd otJBsaaau sa 'oSan^ (o#g
(o'j

'(06) a^^^iais apsap ajsixa uozbjj

(0-^

•(•[g) Btup ja na ajstxa uozb^j

BjeBq ajiinsuBJj apuop ua 'osuai ojund ap apadss Bun ns spejinaa
aiuauiB}33jiad 'BUBiunq BmjB ja Bjsa jsy -omisinbiJ opinajuoo ns opusj
-aAaj ba ua^Biui bj jcojoa 3p ou3jj ojijpBnD Bun u^ opuBzijajuig
'Bssjd ns jeasnq b opBJBdsip ojbs A a^aui
-ajjsa 3s 'buibjj bj ajqos oioasui un appui SBuade oaaj -BfajBd A buij
jBJídsa bj Biod^ os anb na soipBj soj sopo} uannaj a^ apuop 'ojjuao
ja ua Bpanb as Bjjanm omoa A upBonjjnay ¿ojuauii[B ja BJBdsj}B
apuop paj bj BpuBisns Bidoíd ns uoa opuaifa; ba anb 'jbiuiub jap
ofsqBj} ja jBAjasqo b 'oAi}Bsuad iBjnquiB^p ns ua opmajap Bq as sanb
-soq soj ap ouejnq ja 'sajquioq soj ap oSimaua ja saaaA SB}usn[])?

:isb asjBsa^dxa Bjjpod anb A 'sopBj
-p BjÍ sojuaniSBjj saxi ua aiuaniBipijduiT opiuajuo^ 'omsi^ojis un ap

¡Bisaod bj ap ojjas ja sa^qisuae-jadiq
soiuapoui soj ap ajua.ij bj na opsdiuBisa usq anb sauBm soj joj!

�Llega el momento de preguntarse qué es esa razón, ese conoci
miento que posee Heráclito, que los demás no poseen pero pueden
llegar a poseer, que es causa y razón de la tristeza del insigne, porque
desespera de ser escuchado. Otra afirmación rotunda nos sale al en
cuentro, condensando muchos conceptos ya insinuados o presentidos:
"El pensamiento es la más grande de todas las virtudes, y la sabiduría
consiste en decir la verdad y en obrar conforme a la naturaleza,
enseñándola" (98).
De golpe Heráclito nos ha instalado en su

ticular" (104. Sin esa nueva vida del logos: "muerte es lo que sen
timos estando despiertos y sueño lo que sentimos estando dor

midos" (105).

La sabiduría consiste en una sola cosa: conocer la razón que go

bierna todo penetrándolo todo" (106).
"Con la razón que rige el universo están en desacuerdo, aunque
estén en continua relación con ella y las cosas que diariamente en
cuentran les parecen extrañas" (107).
"Los hombres, en el estado de vigilia, tienen un solo mundo, que
les es común a todos. Pero durante el sueño, cada uno retorna a su

b) Etica
simplemente uniendo la intelección y la acción, más, mucho más,
poniendo la intelección como causa y fin de la acción. No es la pri
mera vez que lo ha hecho, pero nunca con tanta claridad como en
esta ocasión. En su primer fragmento lo había anunciado en tonos
proféticos: la razón existe eternamente y todas las cosas suceden,
acontecen, conforme a ella, "pero los hombres se revelan inexpertos
cuando se ponen a prueba en las palabras y los hechos" (99). Des
pués había usado una de sus más raras imágenes para traducir su
realidad psicológica: la araña que se "percibe" y "corre" inmediata
mente, en cuanto siente la ruptura de la tela (100). Ahora la encon
tramos coronando la actividad humana o íntimamente unida a ella.
Asoma históricamente de nuevo el tema socrático. El "Logos" y la
vida, palabra y acción, se encuentran. Heráclito es el primer filósofo
para quien: "El conocimiento del ser se halla en íntima conexión y
dependencia con la intelección en el orden de los valores y de la
orientación de la vida y con plena conciencia, incluye el primero en
la segunda", dice Jaeger (101). En la plenitud de los tiempos recién
se escucha la fórmula definitivamente sintetizada e identificados los
términos "Yo soy el Camino, la Verdad y la Vida". "Yo" es el Verbo,
el "Logos" divino hecho hombre. Heráclito lo atisba de algún modo.
Al fin y al cabo "si se dice la verdad y se obra conforme a la natu
raleza" se avanza en una sola dirección; el esfuerzo humano forzo
samente busca a Dios, aunque pretenda darle extraños nombres.
Hesráclito pues, está de acuerdo con el genio griego, que cree
alcanzar la virtud por la sabiduría.
"El "Logos" da una nueva vida sapiente (102), enseña a actuar.
Por no seguirlo ".. .los hombres no saben lo que hacen cuando están
despiertos como olvidan lo que hacen durante el sueño" (103). "Es
por eso que es preciso seguir lo que es común, pues lo que es uni
versal (la razón en el alma) es común. Más, aunque razón sea uni
versal, la mayor parte viven como si tuvieran una inteligencia par(98)Frag. 112.
(99)Frag. 1.
(100)Frag. 67 a.
(101)Jaecek. op. cit., pág. 202.
(102)Jaeces, op. cit., pág. 202.
(103)Frag. 1.
— 132 —

propio mundo" (108).
Una nueva imagen, la de vigilia y sueño explica o indica el pen
samiento. A través de todos ellos surge la gran dignidad moral del
que sigue la razón, del que entiende y actúa según ella.
El efesino trata luego otros temas, mejor dicho otros puntos que
tienen relación con la ética. Muchas observaciones son finas, aunque
parezcan pueriles comparadas con estas sentencias rotundas en las que
se habla del "logos". Pero en el fondo están jerarquizadas en relación
a ese valor supremo, puesto como estrella polar de todo el afán hu
mano. Por consiguiente, aunque dotado Heráclito de la extrema sen
sibilidad de un artista, no será un eudemonista, como hace notar
Aloys Fischer, lo que se corrobora en más de una ocasión: "Si la fe
licidad consistiera en los placeres corporales, deberíamos considerar
felices a los bueyes mientras comen" (109. "Los asnos preferirían la
simple paja al oro" (110).
También en este sentido se puede interpretar un fragmento ya
citado, "...cada uno de nuestros deseos está comprado al precio de
nuestra alma" (111), si se aclara yuxtaponiendo otro texto:
"No sería mejor para los hombres que todos sus deseos fuesen
satisfechos" (12).
La felicidad no está pues en el placer sensible y la tendencia
moral del pensador es elevadísima, aunque no esté exenta de con
tradicciones. Lo anota el mismo Aloys Fischer: según él en ningún
momento Heráclito dice en qué consiste la quinta esencia de la mo
ralidad, no indica su contenido; parece que esta respuesta está en el
texto en que se ensalza el pensamiento como la más alta de las vir
tudes y se define la sabiduría (113) que se convierte así en una
"ascesis". Donde parecería subsistir una contradicción es entre ese
deber que ordena seguir lo que es común y el hecho de que Heráclito
no puede prescindir de su índole aristocrática y un ideal individualista
que le hace despreciar la multitud.
(104)
(105)
(106)
(107)
(108)
(109)
(110)
(111)
(112)
(113)

Frag. 2.
Frag. 21.
Frag. 41.
Frag. 72
Frag. 89.
Frag. 4.
Frag. 9.
Frag. 85.
Frag. 110.
Frag. 112.
— 133 —

�•zii •**&amp;(su)
•on •*^^(zii)
•S8 "J(III)
"6 '***&amp;(Olí)
•f íbjj(6oi)
•68 "'"¿I(801)
Z¿ •Í"J^(¿01)
• -"^(901)
"IZ '"J(SOI)
•Z SBJ.J
•pninjnuí bj jBtaajdsap aaeq aj anb
BjsijBnpiAipui ^op; un ^ boijbjoojsijb ajopuj ns ap jipuiasajd apand on
ojijaBjajj anb ap oipaij [^ Í unuioa sa anb oj Jináas Buapjo anb jaqap
asa ajjua sa uoiaaipBjjuoa Bun atjsisqns Bi.iaaa.ied apuoQ *4tsisaasBw
Bun na jsb aiaaiAuoa as anb (gn) ^jjnpiqes b[ auipp as A sapnj
-jia sbj ap bijb sbiu bj ouiod ojuauuBsuad ja BzjBSua as anb na oixai
p na Bjsa Bjsandsaj Bjsa anb aaajBd ^opiuaiuoa ns Boipui on 'pBpijBj
-om bj ap Biouasa Bjuinb bj a^sisuoa anb ua aaip ojij^Bjajj ojuaioom
un^um na ja unSas uaqasi^ SA"ojy oiusiur ja bjoub vj -sauoiajipBjj
-uoo ap Bjuaxa ajsa on anb une 'BnnsipBAaja sa jopBsuad jap piom
Bionapua^ bj X ajqisuas jaaejd ^a na sand Bjsa on pBpiaijaj Bq
nasanj soasap sns sopoj anb sajqmoq soj BJBd jofam Búas o^[,,
:oixaj oj^o opuaiuodBixn^ bjbjob as is '(ixi) BnlIB BJisanu
ap oí^aad jb opejdino^ Bisa soasap sojjsanu ap oun BpBa---?? 'opBjra
ba" ojuaitóBjj un jBjajdjajuí apand as opuuas a^sa ua uaiqniBj^
'(Olí) OJO IB BÍB&lt;I ajdrais
b^ UBiJijapjd sonsB so^,, '601) uainoo SBJiuaiui saÁanq soj b saaijaj
jBjapisuo^ souiBjjaqap 'sajBJodaoa saaaoBjd soj na Baai^eisuoo psppxj
-aj bj ig,, :uoisBao eun ap sboi na Bjoqojjoa as anb oj 'jaqosi^ s^ojy
iBion aDBi^ omoa 'Bjsiuoraapna un Bjas on 'bjsijjb un ap pBpijiqis
-uas Einajjxa bj ap o;ijoBjajj op^jop anbunB 'ajuain^isuoa joj -oubui
-nq ubjb ja opoj ap jBjod Bjjaxjsa ouioo o^sand 'oinaadne iojba asa b
uopBjaj na SBpBzmbjBjaf nsjsa opuoj ja ua ojaj *(^o^oj,, jap Bjqsij as
anb sbj na SBpun^o^ SBiouajuas sbjs^ uoa SBpsjBduioa sajuand uB^zaaBd
anbunB 'sbuij nos sauopsAJasqo sBqanj^ -Bopa bj uoa uopBjaj uauau
anb soiund sojio oqaip jofam 'SButaj sojjo o^anj b^bjj ouisaja j^j
'Bjja niii&gt;as BnjaB A apuaijua anb jap 'uozbj bj anSis anb
[ap jbjoui pBpinSip ub.iS bj a^ins sojja sopo} ap saABjj y •o^uaiiues
-uad ja Boipui o B^ijdxa ouans A. btji^ta ap bj 'uaéBiui babiiu buq
"(801) opunm oidoad
ns b BUJOjaj oun Bpsa 'ouans ja ajuBjnp oaaj 'sopoj b nnuioa sa saj
anb 'opunin ojos un uauap 'biji^ia ap opBisa ja ua 'sajqinoq so^,,
•(¿Oí) u3BuBj}xa naoajBd saj UB^iuana
-na ajuaraBiJBip anb SBSoa sbj á Bjja uoa uoiaBjaj Bnuiiuoa na uajsa
anbunB 'opaanaBsap ua ubjs^ osjaAtun ja aSu anb uozbj bj uo[),,
*(90l) PO;* ojopuBJtjanad opoj Bujaiq
-08 anb uozbi bj jaaouoD :bsoo bjos eun ua aisisuoa BunpiqBs ^j

'(SOI) 8oPíra
-jop opuBjsa somiiuas anb oj ouans Á sojjaídsap opuejsa somi^
-uas anb oj sa ajjanui?) :so8oj jap BpiA BAanu Bsa uig ~fQ\) ^J

i •&lt;/•zii
-asa
•

T\ "8bj J (SOI)
^0Z 'ÍBd '-jia
T (ZOI)
ZOZ *?&lt;! 'm&gt; *rfo 'Ha^av f (IOI)
•B ¿9 -8M i (001)
•t -8b J^ (66)
Já (86)
Biaua^ijajuí Bun uBjaiAn^ is omoa uaATA aja^d jo^bui bj 'jbsj^a
-inri cas n^zBj anbunB 'sbj^j •nnuioa sa (buijb ja ua uozbj bj) jbsj3a
-mn sa anb oj sand 'uninoa sa anb oj am^as ospajd sa anb osa jod
83 "(SOT) ttou8ns Ia aiuBjnp uaoBq anb oj uspiAjo omoa soiJaídsap
uBjsa opuBna uao^q anb oj uaqss ou sajquioij soj- • •^ ojJin^as ou joj
UBnjaB b Buasua '(zot) ^inaidea BpiA BAanu eun Bp ^soSo^j,, j^,,
•BunpiqBS bj aod pnjjiA bj jbzubo^b
aaia anb 'oSauS oiuaS ja noa opjanaB ap Bisa 'sand oijpB^ajj
'sajquiou souBjjxa ajjsp Bpua^aad anbunB 'soiq b Basnq ajuauíss
-ozjíoj ouBuinq ozaanjsa ja íuoiaaaaip bjos eun na bzubab as ttBzajBa
-niBu bj b anuojuoa Bjqo as A pBpjaA bj aaip as is,, oqsa ^e A uij jy
•opoui nnSjB ap eqspB oj ojijaBjajj -aaqiuoq oqaaq ouiAip soSo^^,, ja
'oqja^ p sa ^o^n 'ttBpi^ bj A pBpja^ bj '0U1UIB^ ja Ao^ oj^?5 souiuiaa^
soj sopBaijpuapi a BpBzpaiuis a^uauiBAijiuijap Bjnuuoj bj Bqanasa as
uapaa soduiaii soj ap pn^iuajd bj u^ *(xot) -laSasf aaip 'uBpun^as bj
ua w^niud js aÁnjoui 'Biouapuoa Buajd uoa A BpiA bj ap u^i^B^uaiao
bj ap A saaojBA eoj ap uapao ja ua u^iaaajajuí bj uoa Biauapuadap
A uoixauoa buii^uj ua Bjjsq as jas jap ojuaiuiioouoa ^^^ :uamb bjbcI
ojosojij jamud ja sa ojipBa^jJ -UB^juanaua as 'uoiaas A Bjq^jBd 'BpiA
bj A 448080^^ J^ 'ODíiBaaos Buiaj js oAanu sp ajuauíBaraoisiq Bniosy
'Bjja b Bpmn ajuauíBuitjuj o BUBumq pBpiAijaB ej opuenojoa soiubjj
-uoaua bj BJoqy "(ooi) BI3^ Bl 9P Bjn^diu bj a^uais ojiiBna ua 'a^uaui
-BiBipaumi tt3jjOD?? A ttaqiaj3d^ as snb bubjb bj :B3io[ooisd pttpipa.i
ns ji^npBJi BjBd sauaS^uii sbjbj sbui sns ap eun op^sn Bjqsq sand
'(66) ,,soqoaq soj A SBjq^j^d sbj ua Bqon.id b uauod as opu^no
i UBJ3A3J as sajqiuoq soj ojad&gt;? 'BJJ3 B anuojuoa 'uaasjuoaB
•uapaans SBSoa sbj sepo} A ajuauíBuaaja a^sixa uozbj bj :soatjajojd
souoj na opBiounuB Bjqsij oj o^uauííÍBjj jaiujjd ns u^j -uoisboo Bjsa
na onioa p^piJBja bjubj uod s^unu ojad 'oqaaq Bq oj anb Z3A bjsui
-ijd bj sa o^¿ 'uop^e bj ap utj A BsnBa ouioa upia^ajajuí bj opuaiuod
'sbui oqanuí 'sbhi 'uoiaa^ bj A uoiaaajajuí bj opuaiun ajuauíajdiuis

(q
ns na opBjBisui Btj sou ojipBjajj adjoS

"(86)
bj b auuojuoD jBjqo ua A p^pjaA bj jiaap ua a^sisuoa
Bijnpiq^s bj A 'sapn^jiA sbj SBpoi ap apuBjá sBm bj sa ojuaxniBSuad j^j,,
rsopijuasaad o sopBnuisui vA sojdaauoa soqanm opuBSuapuoo 'oJiuana
-na jb aj^s sou Bpunioj u^iaBuuijB bjjq 'opBqanDsa jas ap BJadsasap
anbaod 'auSisui jap Bza^stJi bj ap uozbj A BsnBa sa anb 'jaasod b js^ajj
uapand ojad uaasod ou ssuiap soj anb 'ojipBjajj aasod anb ojuaiui
asa 'uozbj esa sa anb asjBiun^ajd ap ojuaraoni ja

�Pero "hombre" que se recoge para mirarse cara a cara con su
alma, teniendo una interrogante ético-intelectiva, al que se le presenta
el eterno problema de la felicidad, no puede rehuir el que se viene
con este de la mano: el de la muerte. No importa tiempo ni lugar.
La solución dependerá de esas dos mentadas coordenadas. Heráclito,
"investigándose a sí mismo" se lo topó y se lo planteó en términos
griegos, como la aspiración a la fama perdurable.
"Hay algo que los más nobles prefieren a todo: la gloria eterna
a las cosas perecederas. Pero la mayor parte se contentan con estar
alimentados como el ganado" (114). "Aquellos que cayeron en el
combate son honrados por los dioses y los hombres" (115). "La
muerte más gloriosa recibe los honores más grandes" (116). "Las
almas caídas en el combate son más puras que las que sucumben a
las enfermedades".
Textos que no desmienten por otra parte la apasionada admi
ración del aristócrata por aquella costumbre que según Spengler había
forjado una cultura. Se agrega la creencia en la inmortalidad per
sonal y el juicio individual, expresados en fragmentos oscuros donde
reaparece la imagen llena de poesía. Todo lo cual, en conjunto, pre
senta una flagrante contradicción con otros puntos del sistema, según
se verá: con la ley del eterno obrar, que en último término se con
funde con la fatalidad y los mandatos del destino.
"No son más que cosas probables las que el hombre más digno
de confianza conoce y retiene. Pero la Justicia alcanzará ciertamente
a los autores de mentiras y falsos testimonios" (118).
"¿Cómo podría el hombre ocultarse de quien no desaparece

La necesidad de ordenamiento también es anacrónica, pero títulos
y ordenación, si en cierto modo lo desfiguran, en otro destacan una
armonía que escapa al primer golpe de vista. Por sobre todas las cosas
ha surgido ya con claridad suficiente la plataforma antropológica de
las doctrinas de Heráclito. Se puede hablar del concepto de "hombre",
no en el sentido de que Heráclito tuviera conscientemente un con
cepto (esta palabra data de Aristóteles), pero sí de una imagen per
fectamente coherente, que aparece bajo esas pinceladas maestras del
efesino en sus sentencias aforísticas y de las extrañas metáforas pro
ducidas en colaboración entre un magín que trabajaba a explosiones
geniales, y una sensibilidad hiperestésica.

jamás?" (119).

"Los que han leído "de los jóvenes" (en Hesíodo fr. 17. 1, 2)
afirman que según Heráclito, el período de una generación es de 30
años, espacio de tiempo en que el padre ve a su hijo hacerse capaz
de engendrar" (124) Aquí la perfección tiene un sentido puramente
fisiológico. Spengler sostiene que el concepto de "vida humana" para
Heráclito se identifica con el de "generación", en el cual la existencia
individual no es más que un momento, una fase de una ininterrumpida
metamorfosis, visión según él, más morfológica que fisiológica. Aduce
este concepto como ejemplo de la concepción del movimiento hera
clítico, como un eterno cambio que constantemente se repite según
un ritmo (125). Para probarle se apoya en los textos: "es la misma
cosa que vive en nosotros: la vida y la muerte, la vigilia y el sueño,
la juventud y la vejez. Estas últimas, al transformarse, se tornan las
primeras y al transformarse de nuevo, son las segundas" (126); "una
vez nacidos quieren vivir y luego morir, o más bien reposar. Y dejan
atrás de ellos niños que a su turno morirán (127). La vida se debe
pensar como un cambio constante de vejez y juventud, como un
aumento y disminución de energía.

"Allí, ante el que es (los héroes) se levantan y se hacen guar
dianes vigilantes de los vivos y los muertos" (120).
Creencia en la inmortalidad personal y el juicio que había ano
tado ya Hipólito, adjudicándosela en los términos de la catcquesis
cristiana, lo que la falsea, porque le atribuye la resurrección de la
carne (121).
Pero aquí ya es necesaria una "mise au point", una especie de
recapitulación, porque ya tenemos lo que podríamos llamar:
c)

El hombre lógico

siguiendo a José Corts Grau (122). Quizás no mentira, si exagerado,
sería dejar atrás páginas encabezadas por dos títulos como "Psico
logía" y "Etica". En todo el texto heraclítico, claro está, no se
encuentran.
(114)
(115)
(116)
(117)
(118)
(119)
(120)
(121)
(122)

Frag. 29.
Frag. 24.
Frag. 25.
Frag. 136.
Frag. 28.
Frag. 16.
Frag. 63.
Hippol. Refut. IX, 10 (22 B 63-66).
Corts Grau. op. dt., pág. 69.

— 134

El "hombre" pues tiene alma, y en el alma habita la razón, la
que se descubre por la investigación de sí mismo. Los sentidos en
gañan al hombre de "alma bárbara", pero no al sabio que busca su
testimonio, una vez descubierto el "logos". Siendo el "pensar" la más
alta de las "virtudes", reflexión y acción son inseparables y se puede
decir estrictamente que el hombre de Heráclito es un "hombre ló
gico", teniendo este último término un contenido ético-intelectivo.
El "logos" es una ascética del hombre, una "ascensión", un ca
mino de perfección, que es común a todos. El filósofo se planteó con
cretamente cómo y cuándo esa perfección era alcanzada y los límites
temporales dentro de los cuales se desenvolvía. "Heráclito y los es
toicos dicen que el hombre comienza a conseguir su perfección hacia
los catorce años, época en que el líquido seminal se pone en movi
miento" (123).

(123)
(124)
(125)
(126)
(127)

Aet. I, 23 (22 A 18).
Plut. Def. Orac, 11, f. 415 e.
Spencler. op. ci(., pág. 26.
Frag. 88.
Frag. 20.
^ 135 —

�si

— sei —
*0Z *^BJ^ (¿ZI)
•88 '^"*^ (9^1)
od '
&gt; 'H313I3dg (SZI)
'II '•ovio •fag 'inij (^zü
•(81 V ZZ) ÍZ 'I '•l^v (ZI)
ap u^ionuiump ^ oiuainne
un oraoD 'pn^uaAnf ^ zafdA ap aiUEjsuoa oiquiBO un ouroo jssuad
aqap ^s BpiA B^j • (izi) ubjijoui ouanj ns b anb souiu sojjs ap sbjjb
UEfap j^ '.resodaj uaiq bbui o 'jijoui o^anj ^ jiaia uajainb sopioBU zaA
BimM í (9^l) 446BpunS^8 sbj uos 'oAanu ap asjBuuojsuBjj jb ^ SBjamijd
SBJ UBUJOJ 38 '38JBUIJOJ8UBJJ JB 'SBIUIljn SB^S^ 'Z^Í3A BJ 1 pnjuaAnf BJ
'ouans p A biji3ia bj 'sjjanuí bj ^ ^piA ^I :sojjosou na ^aia anb bsod
Btnsini bj ea,, :8ojxaj soj ua BXod^ as ajj^qojd bjb^ '(s^l) oraJÍJ nn
unSas ajida^ ae ajnaniajuB^suoa anb oiqiuBa ouja^a un oiuoa 4oaiijp
-Bjaq ojuaiiuiAOin pp uoiadaaaoa B[ ap o[dmafa oinoa ojdaauo^ ajea
a^npy *B3i!á9[oi8ij anb B^iSp^ojjora sbui 'p unáas u^isiA 'sisojaoinB^atn
epiduraxiaiuini enn ap as^j enn 'o^uaunoni nn anb sbui ea ou pnpiAipui
Biaua^sTxa e\ pna p ua 'ttu9iaBjauaS5^ ap p uoa Baijpuapi as o^ipsjajj
BjBd 41BUBUinq ^piA,, ap oidaanoa p anb auaijsos ja^uadg 'ODiS^^oisij
ajuaraBjnd oppnas un auaij uop^aj^ad b^ mby (^Zl) tt-iB-ipnaSua ap
ZBdea asjaa^q oftq ns b 3a ajpsd p anb ua odraai^ ap oiaBdsa 'soub
Og ap sa uoiaBjaua3 Bun ap opouad p 'ojTpBaajj una as anb ubuijijb
{Z 'i '¿I 'JJ opoj^aH na) tísauaAof soj ap,, opia[ ubi[ anb so^,,
'(2ZI) oiuaiui
-iAoin ua auod as puiraas opmbi[ p anb ua Booda 'soub aaJojBD soj
BiaBq u^iaaajjad ns jin^asuoa b Bzuaimo^ aaqiuoq p anb uaaip soaroj
-sa so[ Á. ojipBJajj^^ 'BiA^OAuasap as sa^na so^ ap ojjuap sajejoduiai
saiiuiij so{ Á BpBzuBa[B bj3 uopoajjad Bsa opu^na A 00193 aiuauíBjaj
-uoa oa)UB^d as ojosojij ^^ -sopo} B unuioa 83 anb 'U9paajjad ap ouiui
-bo un 'ttuoisuaosB,, Bun 'ajquio^ pp BaijaasB Bun sa 4tsoSo|;w ^^
•OAijoapjm-oaija opiua^uoD un ouiuiaaj ouiijjn 3)83 opuaraai 'ttoaxS
-o^ ajquioq,, nn ss o^i[aBaajj ap aaqtnoq p anb ajuaiuBjajj;sa jpap
apand as A sajqBJBdasui nos uoiao^ A uoixa^jai 'usapniJiA,, sb[ ap bj[b
sbui v\ ttJB8uad,, p opuaig *tlsoSo^,, p ojjaiqnasap zaA Bun 'oraoraxisaj
ns Basnq anb oiqBS ^b ou ojad '^BJBqj^q Buip,, ap aaqraoq p UBUBá
-ua sopijuas so^j 'ouisiui is ap u^iaBáyisaAui bj jod ajqnasap as anb
bj 'u^zBa v^ BjtqBi| Bmp p ua A 'biu[b auau sand Maaqnioq,, ^^
•Boisaisajadxtf pBpijiqisnas Bun A 'sa^iua^
sauoiso^dxa B BqBfBqBjj snb ut^bui un ajjua uoiaBJoqB^OD ua SBpionp
•ojd SBJojB^aux 8bubjjx3 SB^ 3p A SBaijsjjojB gBiauajuas sns ua ouisaja
pp SBJisaeui SBpspauíd SBsa oí^q aaajBÜB anb 'ajuajaqoa ajuaniBjoaj
-jad uaSBUTT Bun ap ib ojad ' (sapj^jsixy sp BjBp BjqBpd Bjsa) ojdaa
-uoo un ajnauísiuaiasnoo BjaiAn^ ojipfjajj anb ap oppuas p ua ou
'ttajquioi^,, ap ojda^uoD pp jB^qsq apand ag •ojxpBjau ap SBuiJjoop sbj
ap Bai^ofodoJiuB BuuojBjB^d b^ ajuaiatjns pepiiep uoo Bj opiSans Bq
SBSoa s^\ SBpoi ajqos aoj *bj8ia ap ad^oá aauíjjd p Bd^asa anb BjuonwB
Bun uBaB^sap ojio ua 'uBináijsap oj opom o^aaio ua is 'u^iaBuapao A
p ojad 'bdiuojobub sa uaiquiBj oiuainiBuap.ro ap pepisaaau ^\

•69 -gyd '• -do -nvaQ SIB03
"(99-E9 a ZZ) 01 'XI •"/" "
•9
91
-8Z
•9SI
'SZ
•J-Z
•6Z

(IZI)
(OH)
(611)
(811)
(¿II)
(911)
(SU)

•uB^juanaua
ae ou 'Bisa ojb[o 'ooijipBjaq o^xaj p opoi ug -^oxia,, A ttBjSo[
-odtsj,, ouioa 8O[njjj sop jod SBpBzaqBana SBui^Bd sbjib jBfap buss
'opBaa^Bxa is 'BJiiuaui ou SBzm^) •(^i) nBj^ suo^ asof b opuam^ís
o^iooT aaawoH ^^ (a
:jbuib[[ soraBupod anb 0[ soraanaj ba* anbjod 'uoioB^njid
ap aiaadsa un 'M}uiod nB asini,, Bun BiJBsaaau sa vA inbs oaa^

(I^T)
()

b^ ap uopaajjnsaj bj ajínqijjB a^ anbjod 'Baspj b[ ^nb o[ 'bubi;sij3
sisanba^BO bj sp eouitniaj so^ ua BpsopuBaipnfpB 'oji^odijj tbA opBj
•oub Bjqsq anb opmt p A [Buosjad pBpipiJouini bj ua Bpuasj^
"(OZl) K8ojjanni boj A soaia bo[ ap saiuBjiáiA sauBip
-jsnS uaoBq as A ubjuba^^ as (eaoaaq eo\) sa anb p aju^ 'j[iy,,

•(611) ¿6?niBÍ
aaaJBdssap ou uamb sp aejBjfnao ajqinoq p Bjjpod ouio^)'ín
*(8Il) soruounisaj sos[bj A SBjpuaui ap eajoinB soj b
aiuauíBjaap BjBzu^ap Bpijsnf b^ oj^j auanaj A aaouoa BzuBtjuoa ap
ou^ip 8BUI ajqnioq p anb sb^ sa^qBqoad SBSoa anb sbui uos o^¿n
oupsap pp soiBpuBta so^ A pBpi[BjBj B^ uoa apunj
-uoo as oniraaaj oraij[n ua anb 'jBjqo ouiaia pp Aa\ B[ uoa :bj3a as
nnSas 'eraajsis pp so^und soj^o uoo uopaipea^uoo ajusaáB^j enn B^uae
-ajd 'ojunfuoa ua 'pno o[ opoj^ -Bjsaod ap Bua[[ naá^uii b[ dasjBdssj
apuop sojnaso soiuaraáBjj ua sopBsajdxa '(BnpiAipux opinf p A [buos
-jad pBpipiJomuí b^ ua Bpuaajo B[ b3jb ag ^Bjnip^a Bun opBfjoj
BiqBq ja^uadg un^as anb ajqninisoo BjpnbB jod b^bjooisijb pp u^p
-iinpB BpsuoiSBdB bj ajJBd bj^o jod uajuaiuisap ou anb

^ppJ^
b uaquinons anb sbj anb s^jnd sbui uos aiBquioa p ua SBpjBo 8Bmp
8B1 '(911) sapuBiS sbui saaouoq boj aqpaj bsoijo^S sbui ajjanuí
vjn *(SXT) wB3jquioq so[ A sasoip soj jod sopBJuoq uos aieqmoa
p ua noja^BO anb so^pnby,, '(^&gt;n) MopBUB8 p omoo sopB^uaraijB
JB)sa uoo uB^uajuoa 38 aiJBd jo^but v\ oaa^ 'BBjapaoajsd bbsoo 8B^ b
cujaja btjo^^ B[ :opoj b uajaipjd sajqou sbui soj ^nb oSjb ^bjj,,
'sjqBjnpjsd buibj bj b u^pBJídsB bj ouioo 'so3aia3
souinua) ua oainejd oj as A odoi oj as uouisini js b asopuBSiisaAor,,
'o^ij3Bjajj 'BBpBuapjooo BBpBiuam sop SBsa ap BJapuadap uopnjos ^j
•jBánj iu oduiaij Bijodun o^¿ 'aijanm bj ap p :oubui bj ap a^sa uoo
3U3IA as anb ja jmqaj apand ou 'psppijaj bj ap Buiajqojd oujaja ja
Bjuasaad aj as anb jb 'BAijoajaiur-oaiía ajuBáojjajuí sun opuaiuai 'buijb
ns uoo BJBa b bjbo 9SJBJIUI BJBd a^ooaj as anb uajqmoq,, oja^

�En apoyo de la idea de Spengler parece que se puede citar este
otro texto:
"Un siglo es la más larga duración de la vida humana, que está
limitada por el nacimiento y la muerte. En consecuencia, los que
han reducido el siglo a un espacio de 30 años, han cometido paten
temente un error. Es Heráclito quien llama a este lapso "generación"
porque constituye una revolución de la edad del hombre y llama re
volución de la edad del hombre, al intermedio comprendido entre el
momento en que el hombre es engendrado y aquel en el cual en
gendra" (128).
Esta constante tensión movible entre dos puntos opuestos, que
Heráclito ha encontrado en sí mismo y lo ha conducido a un sistema,
la tenemos ya aquí aplicada en un sentido más amplio: hallada en
el fondo de ese "hombre" determinado que él es, está convertida ahora
en ley de vida del "hombre" en general, de toda la especie humana.
"La unidad de Heráclito se realiza mediante la tensión. La in
tuición biológica que se halla en esta idea genial es de una fecun
didad ilimitada", dice Jaeger (129). Queda todavía por fijar otro
punto: la posición de ese ser lógico de palabra y acción respecto a los
otros dos grandes temas de los fragmentos de Heráclito: el "cosmos"
y "Dios", sin olvidar que se trata de círculos concéntricos, es decir que
hay una superficie común a los tres. Dos puntos de referencia se en
cuentran: uno de lo más sorprendente: el mono por un lado, por el
otro Dios.
El mono más bello es feo, cuando se lo compara con la especie
humana (130). "El más sabio de los hombres, comparado con la di
vinidad, parece un mono en cuanto a sabiduría, a belleza y a todo

lo demás" (131).
Por aquí nuevamente se asoma, como criterio de jerarquización,
el supremo valor, la sabiduría, causa de toda elevación. Esto se con
firma en otro texto: "la naturaleza humana está privada de sabiduría,
pero no la divina" (132) y otro "point de repére":
"El hombre, en relación con la divinidad, es tan pueril como el
niño lo es con respecto al hombre" (133). Con lo que se aclara aún
otro aspecto: el criterio de la perfección es la sabiduría, cosa que
comparada con Dios no tiene el hombre, pero sí con respecto al mono,
en lo cual el niño se diferencia del hombre como el hombre de Dios.
Entonces entre la edad y la perfección no hay sólo una relación
fisiológica, sino ética-intelectiva y Heráclito atisba en la vida humana
una real y verdadera "edad perfecta". Atribuyéndosela al "hombre
lógico" (que deriva del logos palabra y acción) exclama:
"un sólo hombre vale para mi diez mil si es el mejor" (134)

porque de esa imagen, por no decir concepto del hombre, que el efesino forja, resulta inmediatamente lo que se podría llamar una
d)

Filosofía del estado

Es que política y ética se implican "existe una ley también, la
de obedecer a la voluntad de uno sólo" (135) se sobreentiende que
por ser el bueno, por sabio, por seguir la razón, porque la mayoría
de la multitud no lo es, ni la sigue. La sentencia supone una forma de
gobierno aristocrático, pero supone también que la fundamentación
del individuo y de la sociedad es la misma: es decir el logos, uni
versal y eterno, Heráclito lo afirma y lo desarrolla expresamente:
"los que hablan con talento debieran apoyarse en lo que es común a
todos, como la ciudad sobre la ley y aún más fuerte todavía. Pues
todas las leyes humanas toman su fuerza de la única ley divina que
extiende su poder tan lejos como le place, que basta a todo y lleva su
victoria sobre todo (136).
El pensamiento de Heráclito permanece fiel a la esencia del
hombre griego, vinculado a la "polis": se siente miembro de una co
munidad universal y sometido a ella. El hombre que adquiere con
ciencia de que lleva en su propio espíritu la luz eterna de la vida del
todo, adquiere la capacidad de participar en la más alta sabiduría
cuyos decretos proceden de la ley divina, comenta Jaeger (137).
Dentro de la interpretación de Spengler, el cambio es el principio
formal de la naturaleza orgánica. Ese cambio no escapa a nadie, pero
sí su ley. El mundo de los sentidos está sujeto al movimiento ininte
rrumpido. Todas las creaciones de la cultura: estado, sociedad, costum
bres, son producto de la naturaleza, están sometidas a las mismas condi
ciones de existencia que lo demás, es decir a la ley rigurosa de que
todo cambia y nada permanece. Para él uno de los grandes descubri
mientos de Heráclito está en haber mostrado la íntima relación entre
naturaleza y cultura. Concluye que nos encontramos frente a un sis
tema de relativismo completo, llevado a sus últimas consecuencias,
porque donde no hay un punto inmóvil los conceptos de ética y esté
tica sólo pueden tener un valor personal (138).
Olof Gigon, después de recordar que ética en los tiempos ar
caicos significa también política, hace observaciones valiosas: el
"logos" es llamado eterno por Heráclito, atributo que en Hornero y
Hesíodo corresponde a los dioses. También le adjudica el carácter de
"común", lo que dice relación a la comunidad o "polis". El "logos"
en su relación con los dioses se compara a la relación que existe' en
la ciudad entre los ciudadanos y las leyes, comunes a todos. La fuerza
de la "polis" es la ley, la de los hombres el "logos". Se le puede lla
mar "fuerza" porque defiende en el interior ¿el desorden y en el
exterior del ataque enemigo (139).

(128) CENSOBIH. 17, 2 (22 A 19).
(129) Jaecer. op. dt., Pág. 204.
(130) Frag. 82.
(131) Frag. 83.
(132) Frag. 78.
(133) Frag. 79.
(134) Frag. 49.

(135)Frag. 33.
(136)Frag. 114.
(137)Jaecer. op. etc., pág. 205.
(138)Spenclek. op. dt., pág. 28.
(139)Gicon. op. cit., pág. 203.
136 —

— 137 —

�— ¿El —
•0^ -?&lt;i[ '• • dO 'NO31 9
5 -8Bd '•;ito 'do
JS
02 -Sed "113 ' do -Hasa'*t
•m •^•'&amp;
S -3.Mí

(6I)
(8EI)
un)
(9I)
(SI)

*(6l) o^iraaua anbBjB jap jouajxa
n^ ^ napjosap jap joijajuí p ua apuaipp anbjod 44Bzjanj,5 jbhi
apand aj ag *448o2oj,, ja sajqraoq soj ap bj 'Aaj bj sa 44sijod,, bj ap
j ^j 'sopoj b saimiHOD 'saAaj sbj j. sou^peprno soj ajjua pepnia bj
n^ .ajsjxa anb uopBjaj bj b BJBdtuoa as sasoip soj uoa uop^jaj ns ua
44so2oj,, jg "m8!!0^,, p^piunraoa bj b uopBjaj aotp anb oj 'ítunraoD,,
ap J9JDBJB3 p BaxpnfpB aj uaiquiBX "sasoip soj b apuodsajjoo opoisajj
A ojamojj ua anb ojnqijjB 'ojijoBJajj jod oujaja opBmBjj sa 4tso^oj,,
p :sbsoijba sauopBAjasqo a^sq 'Boijjjod uaiquiBj bdtjiuSis soojbd
-jb sodraaij soj ua Boija anb jspjooaj ap sandsap 'uo^t^) jo^q
'(8l) IBnosjiad jo^ba nn aauaj napand o[os boi^
-ajsa ^C B^ria ap sojdaouoo so^ [iaohiui ojund un jÍBq ou apuop anbjod
'SBpuanoasuoo sBraijjn sns b opBAaj]; 'oja^duioD orasiAijBpj ap Bina)
-sis un b a^uaaj soniBjjuoaua sou anb a^npuo[) -Bjn^no Á BzajBJniBu
ajju^ uopBp^ Btnijm bj opBjjsom jaqsq ua Bjsa ojxjDBjajj ap soiuaim
-uqnosap sapuBj^ soj ap oun ja b^bj; -a^anBuuad Bp^u Á BiqraBD opoj
anb ap BsojnSii ^aj bj b ^pap sa 'SBUiap oj anb Bpuajsixa ap sauop
-ipaoa sbuisiui sbj b sEpijauios uejsa 'Bz^jBjnjsu bj ap o^onpoad uos 'sajq
-uinjsoo 'pBpapos 'opBjsa :Bjnjjno bj ap sauopsai^ sbj SBpoj^ •optduinjj;
-ajuiui ojuoiraiAotn jb o^ofns Bjsa sopijuas soj ap opunut jg; -Aaj ns is
ojad 'axpBu b Bds^sa ou oiquiBO as^ #BamBJO Bz^jBjn^Bu bj ap jbuijoj
oidpuxjd ja sa oiqniBo ja 'jaj^uadg ap uppBjajdjajuí bj ap ojjuaQ
'(¿l) ^^^aBf B^uauioa 'ButAip ^aj bj ap uapa^oad sojajoap soAna
BunpiqBS bjjb sbui bj ua j^dpijJBd ap pBptOBdBO bj ajambps 'opo^
jap BpiA bj ap Buaaja znj bj njujdsa oidojd ns ua ba^jj anb ap epuara
-uoo aaainbpB anb ajqmoq j^ *Bjja b opijamos A jBSjaAiun pBpmnra
-oo Bun ap ojquxouu ajuais as :ws;jod,, bj b opsjnDuiA 'oiáaijS ajquxoq
jap Bpuasa bj b jaij aoauBnuad ojijaBjajj ap ojuatniBsuad jg[
'(9l) P0^ 3^t{os btjojdta
ns BA3JJ 'A opoj b Bjssq anb 'aasjd aj oraoa sotaj qb^ japod ns apua^xa
anb BuiArp jíaj Boiun bj ap Bzjanj ns ubuioj SBUBranq sa^aj sbj SBpoj
san^ *BjABpo^ ajjanj sbui utib A jíaj bj ajqos pspnp bj oiuoo 'sopo^
b unraoo sa anb oj ua asjBAodB uejaiqap oiuajej uoa uBjq^q anb soj,,
:ajuauiBS3jdxa BjjoJJtBsap oj A buuijb oj ojijoBjajj 'oujaja A jbsjba
-iun 'soSoj ja jpap sa :buisiui bj sa pBpapos bj ap A onpiAipui jap
uopBjuauíBpnnj bj anb uaiqraBj auodns ojad 'o^ijbjoojsijb ouj^iqo^
ap Btnjoj Bun anodns Biouajuas wj -anSis bj tu 'sa oj on pníijjniu bj ap
bijo^bui bj anbjod 'uozbjc bj jmSas jod 'oiqBS jod 'ouanq ja jas jod
anb apuaijuaajqos as (l) I98 oun ap pB^unjOA bj b jaoapaqo ap
bj 'natqiuBj ^aj Bun ajsixa,^ UBOijdrai as Boija A Ba^ijod anb sg
oavxsa ^aa vi^osotij;

(p

Bun jsraBjj Bjjpod as anb oj aiuaniBjBipauíai Bjjnsaj 'bÍjoj ouis
-^ja p anb 'ajquioq jap ojdaouoo jpap on jod 'uaBuii Bsa ap anbiod

— 9l —

•61 -Sbj^(I)
•8¿ -B--^(ZU)
•S8 •8BJ^(II)
"28 •^J^(0l)
'tOZ '^?^ '•'? 'do -aaravf(6^1)
"(61 ¥ ZZ) Z '¿I -H
^ofaui ja sa is jim zaip ira BJBd ^jba ajqmoq ojos nn,,
:BniBjaxa (uoio^b A BJqBjBd eoSoj jap BAwap anb) ítoai8oj
ajqmoq,, jb Bjasopua^nqujy -^Bjaajjtad pspa,, Bjap^pjaA A jb^ Bon
BUBUinq BpiA bj ua BqspB ojijoBjca|j A BAijoajajui-Bopa onis 'Baigpjoisij
uopsjaj buti ojos jÍBq ou nopoa^ad bj ¿ p^pa bj ajjua saouoju^
•soiq ap ajqnioq ja omoo ajqraoq jap Bpuajajip as omu ja jBno oj ua
'onout jb ojDadsaj uoa is ojad 'aaqraoq ja auaij ou soiq uoa ^pej^duioo
anb Bsoa 'BjjnpiqBS bj sa u^paajjad bj ap 'oijajiao ja lojaadsB oajo
una bjbjob as anb oj ho^ "(ggx) t4ajquioij jb ojaadsaj uoo sa oj ouiu
ja oraoa jwand ubi sa 'p^piuiAip bj uod uopBjaj ua 'ajqraoq jg,,
:aJt^dM 3P Jaiod,, ojjo A (^g^) MBuiAip bj ou'ojad
'BunpiqBS ap BpBAud Bjsa BuBranq BzajBjnjBn bj?, : ojxaj ojjo ua botjij
-uoo as ois^ -uopBAaja Bpo^ ap Bsn^o 'BjjnpxqBS bj 'jojba oraajdns p
'uopBzmbjBjaf ap ojjajjjD oraoo 'Braoss as ajuaraBAanu jnbB jo^
opoi b A Bzajjaq b 'BjjnpiqBS b o^uBno ua ouom un a^ajBd 'p
-ip bj uoa opBJBdraoa 'sajqraoq soj ap oiqBS sb^^ j^,, '(oci) BUBumq
apadsa bj uoa BJBdmoa oj as opuBna 'oaj sa ojjaq sbot ouora jg
•soiq ojjo
ja jod 'opBj un jod ouora ja : ajuapuajdjos sbui oj ap oun lueajuana
•ua as Bpuajapj ap sojund soq -saji soj b unraoo apipadns Bun ^^q
anb jpap sa 'soaijjuaauoo sojnajja ap bjbjj as anb JBpiAjo uis 'í4soiq, A
Msorasoa,, ja :oiijoBja¡j ap sojuaraSBjj soj ap sBma^ sapusjS sop so'xjo
soj b ojaadsaj u^ioa^ A BjqBj^d ap oaigoj jas asa ap uopisod bj :o)und
ojjo JBfij jod BjABpoj Bpan^ "(6^I) ^^SaBf a^ip '41BpBjiraiji p^pip
-unoaj Bun ap sa jsiuaS Bapi bjs ua BjjBq as anb BaiSojoiq uopin^
-ui b^j •noisua^ bj a^uBipara Bzijsaj as ojijoBJau ap pcpiun vjn
•BUBranq apadsa bj Bpoj ap 'jBjauaS ua 4tajqraoq,, jap BpiA ap ^aj ua
BJoqB BppjaAuoa Bjsa 'sa ja anb op^uirajajap 44ajqraoq,, asa ap opuoj ja
na BpBjjsq roijduiB BBra opijuas un ua epeai[de jnbB b^ soraauaj bj
'Buiajsis nn b oppnpnoa Bq oj A orasirn is ua opBJjuo^ua Bq
anb 'sojsando sojund sop ajjua ajqiAora uoisuaj ajnBjsnoa

t

,'(2ZI)

p

-na jBn^ ja na janbB A opBjpuaSua sa ajqraoq ja anb ua ojuaraoni
ja ajjua opipnajdraoa oiparajajni jb 'ajqmoq jap pBpa bj ap uopnjoA
-aj BraBjj A ajqraoq jap p^pa bj ap uppnjoAaj san a^njijsnoa anbjod
;4uopFjaua?, osdBj ajsa b botbjj uainb ojijaBja^ sg -jojj'a nn ajnamaj
-uajt'd opijaraoa usq 'soub q ap opBdsa un b oj^is ja oppnpaj u^q
anb soj 'Bpuanaasnoo u^ -ajjanm bj A ojnaimpBn ja Jod Bpsjiraij
Bjsa anb 'BUBranq ^piA bj ap uopBjnp bSjbj sbui bj sa ojSis u^j,,
:ojxaj ojjo
ajsa jBjp apand as anb aaajBd jajSuadg ap Bapi bj ap oAode ug

�Llambías de Azevedo señala que la ley universal del cambio y la
oposición implica no sólo la transitoriedad, sino la inversión del pre
dominio de ciertos individuos y clases. Teniendo en cuenta esto es
que desaparece la contradicción apuntada entre sus preferencias aris
tocráticas y su actitud frente al pueblo (140), al que alienta a defender
sus derechos (141): "El pueblo (demos) debe combatir por la ley
como por sus murallas" (142). Interpretación la más adecuada, por
que soluciona una de las contradicciones que generalmente se atri
buyen a Heráclito.
Como el pensamiento heraclítico vincula temas imposibles de se
parar, se inserta aquí una visión originalísima del efesino, que tiene
relación con uno de los principios suyos fundamentales, que en rea
lidad en el curso de este estudio aparecerá al tratar el cosmos: el
combate. Por un lado lucha es justicia. "Hay que saber que la guerra
es universal, que la justicia es una lucha y que todo toma su vida de la
discordia y la necesidad" (143). Por el otro la lucha, de la que re
sulta la justicia, es la ordenadora de la sociedad en clases, lo que
constituye uno de los aspectos del acontecer cosmológico en su
totalidad:
"El combate es el padre de todas las cosas, el rey de todo. Hace
representar a los unos el papel de dioses, a los otros el papel de
hombres, vuelve esclavos a los unos, a los otros libres" (144).
El cuadro tiene tintes proféticos y paradójicos señaladísimos.
Porque el "oscuro" está anunciando el trueque de los poderosos por
los humildes y viceversa, la inestabilidad del gobierno y la sociedad.
Esto sería una visión pesimista, si se olvidara que de la lucha resulta
Ja realización de un valor positivo.
Volviendo a Olof Gigon, hace notar que la comparación entre el
logos y la ley se transforma. El logos mismo se vuelve la ley, la única
ley divina, que es el prototipo de todas las leyes humanas; el logos
se convierte en el origen de todas las leyes de la polis, pero el logos,
mas que las distintas disposiciones del estado significa, en Heráclito,
el orden de la vida, todo lo que es uso y costumbre. Podría llamarse
también "nomos" porque es la regla que rige todas las cosas (145).
Olof Gigón acentúa constantemente el contenido ético de la
visión de Heráclito, lo que no hace sino confirmar el punto de par
tida humano. Está de acuerdo fundamentalmente también con Jaeger.
El efesino opone en fuerte antítesis a la ley divina, que tiene
los atributos de la divinidad, la ley humana imperfecta (146). Pero
llegamos aquí nuevamente a una encrucijada:
1.)

La naturaleza humana carece de sabiduría (147).

(140) Pág. 133.
(141) Llambías de Acevedo. op. cit., pág. 255.
(142) Frag. 44.
(143) Frag. 80.
(144) Frag. 53.
(145) Cicon. op. cit., págs. 203-204.
(146) Frag. 114.
(147) Frag. 78.
— 138 —

2.) Sabiduría es decir la verdad y obrar conforme a la natu
raleza (148). Verdadero disparadero sin salida aparente, porque si
eres hombre estás desprovisto de sabiduría y entonces ¿cómo vas a
decir y obrar sabiamente?
Si mal no recordamos, por algún lado dijo Heráclito que la razón
estaba en el alma (149) o había calado profundamente en ella, vale
decir que el hombre, por su alma, puede llegar a poseer, o ser poseído,
por la razón esa universal, que determina su conocer y actuar, lo que
nos está claramente anunciando que Heráclito vio un
e)

PROBLEMA DEL CONOCIMIENTO

Ya se dijo, al tratar las ideas psicológicas contenidas en sus frag
mentos, cómo Heráclito se sitúa en una posición crítica frente al co
nocimiento que le proporcionan los sentidos. Aloys Fischer dice que
los filósofos de la época se han dejado llevar por la tendencia
a la objetividad contenida en todo pensar, y que Heráclito no deserta
de este punto de vista, aunque tampoco lo acepte como algo obvio y
evidente.
Olof Gigon plantea este aspecto con gran claridad: en Heráclito
la oposición "verdad-error" se transforma en la oposición entre "lo
común y- lo individual". La oposición clásica "razón-sentidos" hace
su aparición histórica más tarde y no se encuentra para nada en
Heráclito. Luego se identifica la apariencia de lo individual con la
irrealidad del sueño (150). Cabe entonces preguntarse en definitiva
cómo el hombre alcanza esa razón o se pone en contacto con ella.
Sobre este punto el texto doxográfico que ha sido trasmitido es ex
tenso. Los comentadores reconocen en él una fuerte influencia pos
terior estoica y una directa sobre Heráclito, la de Alcmeón, sin con
siderarlo falseado en lo fundamental. Este texto nos aclara también
el papel de los sentidos en el conocimiento y su relación con el "logos",
relación que indudablemente no es antitética.
"... este físico sostiene la idea de que el medio ambiente está
penetrado de razón en inteligencia..."
"Absorbiendo, pues esta razón divina por la inspiración, como lo
cree Heráclito, nos hacemos inteligentes, y mientras que perdemos
la memoria en el sueño, volvemos a nosotros en la vigilia. En efecto,
como los poros de los sentidos están cerrados en el sueño, el espíritu
en nosotros ha cortado el contacto con el medio ambiente; apenas
queda como un vínculo la respiración, comparable en cierta forma
a una raíz. Estando así separado, pierde pues la facultad de memoria
que tenía antes".
"Pero al despertar, acudiendo de nuevo a los poros de los sentidos
como a sus ventanas, y tomando contacto con el mundo externo, re
cobra la facultad de regresar. Lo mismo pues, que los carbones
cambian y se ponen ardientes cuando se les aproxima al fuego y se

(148)Frag. 112.
(149)Frag. 45.
(150)Gigoh. op. cit., pag. 205.
^ 139 —

�— 6SI —
'SOt •*?d ''*! •rfo "H0DI3 (OSI)
(6*1)
(8H)

ni •^

as A oSanj jb smixojde saj as opirena sainaipjB uauod 98 A
sauoqjBa soj anb 'sand omsitn cj MBsaj^aj ap pBjjnaBj bj Bjqoa
-aj 'oujaixa opnnm ja uoa ojoBjnoa opuBinoj A 'SBUBjuaA sns b o moa
sopunas soj ap soaod soj b oAanu ap opuaipnoB 'jeijadsap jb oja^,,
•m83jub eiaa) anb
Bijomam ap p^jjnaBj bj sand apjaid 'opBJBdas isb opuBjs^ -zibj eun b
snuoj Bjjap na ajqBJBdmoa 'nopsjídsaj b[ ojnaniA un oraoa Bpanb
gBuadB ^aiuaiqmB oipam ja uoa o^aB^uoa ^a opBjjoa sq sojiosou na
njijídsa p 'ouans p na sopexiaa usjsa soprjuas soj ap sojod soj omo^
'oiaap u^ "bijiSia bj na eojjoeon b somaAjoA 'ouans p na Bijomam B[
soraapjad anb SBjjuaiui A 'sajuaáipiui somaaBq son 'ojijasjajj aaja
oj oraoD 'uopBJídsui bj aod ButAip uozui Bjsa sand 'opnaiqjosqy^
um • • BiDnaSi[ajni na npzBj ap op^iianad
Bjsa a^uajquiB oipam p anb ap eapi bj^ anai^sos oaisij a^sa • • • n
•BapajijuB 8a on ajuauíajqBpnpur anb uopepj
'usoSo[,, p noa n^pspj ns Á oíiiaiuiiaouoo ^a na sop^uas so^ ap pded p
naiqniB} BJBpB son ojxaj a^sg -[BjuaraBpunj o( ua opBas^Bj o[JBJtapis
-U09 uis 'noauí^^y aP B{ 'oii[^eaajj aaqos B^oaaip Bun Á Baiojsa joiaai
-sod Biauanjjuí ajjanj Bun p na uaaouoaaj saaopBiuaraoD so^ -osua^
-xa sa opijiuiSBaj opxs eq anb oorjBj^oxop ojxaj p ojund ajsa ajqog
*ejp noa ojobjuo3 ua anod as o uozbj Bsa bzub^[b ajqmoq p ouioo
BAijiuijap na asjBjun^ajd saanojua aqB[) •(OSI) ouans pp pspi^ajji
bj uoa [BtipiAipui oj ap BpnauBdB B[ Baijpnapi as oSan^j -o^ipBjajj
ua Bpeu Bjsd Bajuanaua as on Á apjBj. sbui Baijojsiq nopijede ns
a^Bq wsopijuas-uozBJM B^isBp uopisodo B'j "^^BnpiAipni o[ -Á untno^
o[,, ajjua nopisodo bj na bumoj6ubj^ as 1^jojja-pepjaA,, u^pisodo B[
o}[[OBjajj ua tpspuBp ubj^ noa oiaads^ a^sa BajuB[d uo^i-q Jojq
A oiAqo oS[B oiuoa ajdaos o¡ ooodinBj anbuns 'bjbia ap ojund ajsa ap
B}jasap ou ojipeaajj anb A 'jBsuad opoj na Bptuajnoo pBpiAijafqo B[ b
epuapuaj B[ jod jba3¡[ opsfap usq as Booda b[ ap sojosojtj so[
anb aaip Jaqasijj siojy -sopiinas so{ uBnopjodojd a\ anb ojuaitnpou
-oo ^B aiuajj Bopjjo u^pisod Bim ua Bniís as o^iyoBjaj^ oiuo^ 'sojuaní
-^bjj sns ua SBpiuajuoD sBai^opaisd sBapi sb^ jbjbjj ^b 'ofip as bj^
OXN3IKIDOMO3 T3Q

(a

un oía ojipBjajj anb opuspunuB ajuauíBJBp Bisa sou
anb o\ 'jbiuob A laoouoo ns Buiiuaajap anb '[BSjaAiun Bsa uozbj b[ jod
'opiasod jas o 'jaasod b JB3af[ apand 'snqs ns jod 'ajqraoq p anb jpap
a[BA 'B[p na a^uatnBpunjojd opB[eo Biqsq o (6f\) Buqs p na BqBjga
uozbj b^ anb o^ipBjajj ofip opc^ uniB jod 'souiBpjoaaj on ^ui tg
¿a^uoraBiqBS jBjqo A jpap
b 9ba oraoa? saauojua A BjjnpiqBS ap ojsiAoadsap SB^sa ajqmoq saja
x^ anbjod 'ainajBdB Bpips uis ojapBJBdsip ojapspja^ *(8tl)
-nien bj v anuojnoa JBjqo A pepjaA b^ jpap sa BjjnpiqBg (

'SSZ "^?^ '"'P '^o

•os •*

(¿ti)
(WI)
un)

o

sa sviawvTj (tu)

BunpiqBS ap aaajea eneranq Bza^jniBu B'j

(o'{

^Bpefpnjana Bun b ajuaniBAanu inbB sotnB^afj
j '(9^&gt;l) BjDajjadini BUBmnq Xaj bj 'pepmiAip bj ap sojnqjjjB soj
auau anb 'BuiAip Áaj bj b sisajijuB ajaanj na ánodo oms^j^ j^
•ja^^B]" noa natquiBj ^juatajB^aaniBpunj opjanaB ap bjb^ *ouemnq Bpu
-jBd ap ojund ja JBuuijnoa onis aasq on anb oj 'ojijobj3j_j ap uoisia
bj ap oaija opmajnoa ja ajuauíajuBjsuoo Bnjua^s uo^i^ JOJQ
"(Sf'l) BB8o;&gt; 8I sepoj aSjj anb BjSaj bj sa anbjod ítsomou,, uarquiBj
asjBuiBjj Bjjpoj -ajquiniso A osn ea anb oj opoj 'BpiA bj ap napjo ja
'o}i[0B.iajj na 'Baijui^is op^jea jap sauopisodsip SBiuijsjp sbj anb sbui
'eoSoj ja ojsd 'sijod bj ap sa^aj sbj SBpoj ap uaáiao ja ua ^jjaiAuoa as
soSoj ja íSBUBiunq saÁaj sbj s^poj ap odi^ojojd ja sa anb 'BniAip ^aj
e^iun bj '^aj bj aAjanA as ouieim so^oj [g 'buijojsubj^ as ^aj bj A so3oj
ja atina uopejBduioa bj anb jbjou aaBq 'uoái^ Jojq b opuaiAjo^
•OAijisod jojba nn ap uop&amp;zijeaj bj
Bj^nsaj Bqonj bj ap anb BjspiAjo as is 'Bjsiimsad uoisia eun Bijas ojs^
•pBpapos bj A oujaiqo^ jap pepijiqejsaui bj 'BsjaAaaiA A sapjttunq soj
jod sosojapod soj ap anbanj} ja opu^puiiuB B^sa 4tojnaso15 ja anbjo^
-somisjpBjBnas so^ifopBjBd A soaijajojd sajuy^ auap ojpsna jjj
"(t^l) ííS3aíIíl SOJJ ^oj b 'eoun soj b soABjaga aAjanA 'saaqmoq
ap jadBd ja sojjo soj b 'sasoip ap jadsd ja soun soj b jejd
aaBjj 'opoj ap A^í ja 'SBSoa sbj SBpoj ap ajped ja sa ajBqmoa
.•pBpijBjoj
ns u^ oai^ojomsoa jaaainoaB jap sojaadsB soj ap onn aÁnjjisuo
anb oj 'sasBja na pBpapos bj ap Bjopeuapjo bj sa 'Bppsnf bj B^jns
-aj anb bj ap '^qanj bj ojjo ja jo^ •(g^'X) tlpBpisaaau bj A Bipjoasip
bj ap BpiA ns Buzo) opoj anb A Bqanj eun sa Bpijsnf bj anb 'jBSjaAiun sa
BJjan^ bj anb jaqss anb Ae-^ n 'Bpi^snf sa Bipnj opBj un jo^ "ajEquioa
ja :eomsoa ja jbjbjj jb Bja^ajsdB oipnjsa ajsa ap osjna ja u^ pspij
-B3j ua anb 'sajBiuauíBpunj soÁns soidiauíjd soj ap oun uoa uopejaj
auau anb 'ouisap jap BiuisijBuráuo uoisia un inb^ Bjjasui as 'jBJBd
-as ap sajqísodnii seiua^ BjnauíA oaiijjaBjaq ojnaiiaBsnad ja orao[)
•ojijaBJajj b uoinq
-ijjb as a^namjBjanaS anb sauopaip^j^uoa sbj ap Bun Buopnjos anb
-jod 'BpBnaapB sbot bj uopBjajdjaíuj '(ZV\) ítSBjjBjnra sns jod ouioa
A^i bj jod jpBquioa aqap (soraap) ojqand jgw : (tf7!) soqaajap sns
japuajap b B^uaijB anb jb '(o^l) ojqand jb ajuaaj pnjpaB ns A SBaijBjaoj
-sijB sBpuajapjd sns ajjua BpBjundB uopoipBjjuo^ bj aaaJBdssap anb
sa ojsa Bjuano na opnaiuaj^ *sasBja A sonpiAipni so;jap ap oinimop
-ajd jap uoisjaAUi bj onis 'pBpaoojisuBjj bj ojos on Baijdmi nopisodo
bj A oiqurea jap jBSjaAiun ^aj bj anb ejeuas opaAazy ap SBq

�apagan cuando se les aleja de él, así la porción del mundo externo
que se aposente en nuestro cuerpo por la separación deviene algo así
como privado de razón, pero por la unión mediante el mayor número
de poros, se hace semejante al Todo".
"Esta razón común y divina, por la participación de la cual nos
hacemos aptos para razonar, es considerada por Heráclito como cri
terio de la verdad. De donde concluye que lo que se manifiesta a todos
los hombres en general, es digno de fe (pues es por la razón común
y divina que ha sido aprehendido) y que al contrario, lo que llega
solamente a tal individuo es indigno de fe por el motivo opuesto" (151).
Hete aquí que si creímos ver una imagen en los textos que ya
encontramos, donde Heráclito habla de la vigilia y el sueño (152),
íbamos por mal camino. Estas dos palabras encierran la realidad, son
los dos polos opuestos (el efesino es siempre fiel consigo mismo) en
los cuales se apoya lo que con razón podemos llamar su teoría del
conocimiento.
John Burnet y Olof Gigon están de acuerdo en reconocer como
heraclíticas las dos comparaciones fundamentales: la de la respiración
y la de los carbones ardiendo.
La relación del alma del hombre con el exterior se mantiene por
aberturas con las cuales Heráclito designa evidentemente los sen
tidos, especie de ventanas abiertas durante el día y cerradas durante
la noche.
Estando la razón en ese mundo común a todos, el conocimiento
es justamente ese contacto que se establece entre el exterior y el in
terior por intermedio de los sentidos. Pero este "intermedio de los
sentidos" tiene en el texto un significado fundamentalmente distinto
del que hoy le adjudicamos: los sentidos desempeñan un papel com
pletamente pasivo, justamente el de la ventana que deja o impide
el paso de la luz, el del tubo que une dos vasos comunicantes para que
se pongan en contacto los contenidos. Los sentidos no llevan nada por
sí mismos. En este aspecto Heráclito es fiel a su época y en su
"hombre lógico" el conocimiento mismo es una "pasión".
El contacto así establecido es el que Heráclito compara con los
carbones que se encienden cuando se les aproxima al fuego y se
apagan cuando se les aleja de él. Entonces, otra nueva determinación:
el contacto lo es de algo luminoso con algo oscuro. Parece que esto
hizo decir a Teofrasto que Heráclito consideraba el conocimiento
como el resultado del contacto de los opuestos. Pero, por otro lado,
al establecerse éste, lo que es común y universal se pone en relación
con lo que es individual, penetra en el alma, y en último término,
ella se hace semejante al "logos", porque el "logos" la invade y es
entonces que lo puede seguir.
También, ya lo dijimos, encontramos que en el fragmento que
describe a la araña en su tela (153), apunta la teoría del conocimiento
en más de un aspecto. Ahora cabe señalar como Heráclito no locali(151)Sext. Adv. Math. VII, 127, 129, 130, 131 (22 A 16).
(152)Fraga. 2, 21, 89.
(153)Frag. 67 a.•
— 140 —

zaba el alma en ninguna parte del cuerpo, sino que ésta se puede
mover donde hay sensación.
Se vio al principio como el efesino melancólico fue llevado a
descubrir en sí mismo dos de sus grandes principios: la armonía de
los contrarios y el eterno transcurrir. La aplicación del primero a
su teoría del conocimiento la acabamos de ver. Pero ni el "logos" ni
el "alma", que adquiere la sabiduría al contacto con él, escapan al
segundo: una y otra están sometidas a su vez al movimiento incesante.
Consecuencia lógica que ha llevado a decir a Aristóteles:
"Heráclito mismo considera el alma como el principio, pues con
siste en la exhalación de la cual forma las demás cosas. Es la más
corporal (de las sustancias) y está en flujo perpetuo; lo móvil además
es sólo conocido por lo móvil, y como casi todos, él creía realmente
que las cosas están en movimiento" (154), texto del cual, para este
propósito sólo interesa la última parte. La primera trata de la esencia
del alma, lo que pertenece aun, para ser fieles al pensamiento antiguo,
a la cosmología. Otro texto, heraclítico de pura cepa, a fuer de mis
teriosamente poético, es explicado por Olof Gigon de acuerdo a esta
solución del problema del conocimiento: "El hombre se enciende para
sí en la noche una luz, cuando la luz de sus ojos está apagada. Vi
viendo, enciende al muerto en el sueño; despierto enciende al
dormido" (155).
Hay una oposición entre el exterior, para el hombre apagado du
rante el sueño, y la luz que él enciende en su interior para sustituirlo.
Verosímilmente con esta luz ve las imágenes de los sueños. Pero es luz
individual, que el hombre ha encendido para sí. No es la luz de los
ojos, que durante el día se enciende, al aproximarse y tomar contacto
con el exterior. Es una luz que hace visible la irrealidad individual
de los sueños y no la realidad de lo que es común (156).
De la posición en el problema del conocimiento, en la cual He
ráclito no hace sino estar rigurosamente de acuerdo consigo mismo,
se deriva una conclusión lógica: la validez universal de los juicios
verdaderos determinada necesariamente, porque estando en el prin
cipio un mismo logos y una misma capacidad para captarlo, o más
bien, si el hombre no pone obstáculos a que lo invada el logos eterno
y común, el resultado de lo pensado es el mismo en todos, según
señala Aloys Fischer.
Una gran contradicción parece estar implicada: esa validez uni
versal de los juicios se opone a la afirmación del constante movi
miento de todas las cosas, que lleva a un relativismo completo. Por
eso la posteridad representó a Cratilo, ridiculizándolo, como el
hombre que considerándose incapaz de toda afirmación, (vuélvete
planta! — le gritaría Aristóteles) había enmudecido y señalaba con
el movimiento de un dedo la imposibilidad del conocimiento.
Que Heráclito influyó posteriormente en el desarrollo de una co
rriente escéptica es indudable. Platón, cuando cita la frase de Protá(154)Aristot. De anim. A 2 405 A 24 (22 A 18).
(155)Frag. 26.
(156)Gicon. op. di., pág. 234. '.'•••
— 141 —

�— xn —

•9Z
•(81 V ZZ)

YS

Z ¥ ••"?•"&gt; 3Q

(9SD
(SSl)
(tSI)

-bjojj ap asBjj bj Bjp opu^no 'uojbjj; -ajqBpnpui sa Bopdaosa
-oo buii ap ojjojjssap ja na aiuauuoiaajsod o^njjuí oiíjoBjajj an(")
. •ojuaiuiioouoD jap pBpijiqísodun bj opap un ap ojuaimtAoin [a
uoo BqBjBuas A oppapnmua BjqBq (saja^jsijy bijb^ijS aj — ¡BiUB[d
a^a AjanA) 'uopBuuijB Bpoj ap zbcIboui asopuBjapisuoo anb ajqiuoq
[a ouioo 'ojopmmjnoipij 'o^ijb^^) b piuasajdaj pspijojsod bj osa
joj -ojajduioa omsiApBjaj nn b ba^jj anb 'sbsoo sbj sepoj ap o^uaiui
•lAOUI 3^UBJSUO3 J3p UOpBUIJIJB BJ B 3UOdo 3S BOpmf 8O[ ap JBSJ3A
-iim zapijBA B83 :BpEoi[duii jb}83 aoajBd uoiooipBj^uoo ubjjí buq
•jaqosi^ s^ojy Bjsuas
un!uas 'sopo^ n^ ouisnn ja sa opssuad oj ap opBjjnsaj [a 'unuioo X
oujaia soiioj p spBAUi oj anb b sojnoBjsqo auod ou ajquioq js is 'uaiq
sbiu o 'ojjbiobo BjBd pBpp^dBO BIU8UU Bun A soSoj omsiui un oidp
-utjd p ua opuBisa anbiod 'ojuouibijbsooüu BpBunuaojap soiap^piaA
soioint' sof ap psjaAiun zapipA b^ :bdiJjO[ noisnpno^ Bun BAijap as
'ouisini o^isuoo opjanaB ap a^uauíBgoanáij isa ouie aasq ou oíi[dbi
-ajj pno b^ na 'oiuaiuiíoonoo pp Buiapqxud p na uopisod B[ bq
"(9ST) unnloí&gt; sa anb T 3P pBpip^ai B[ ou Á souans so[ ap
{BxipiAipur pBpip39Jii B[ a^qísiA aoBq anb zn^ Bun s^ -joij^íxa p no
oiOB^uoD jbuioj ií 39JBuiixojdB [B 'apuapua as Bip p aiuejnp anb 'sofo
so[ ap zn[ bj sa o^j • BJBd opipuaaua Bq ajquioq p anb '[BnptAipui
znj sa oja^ 'souans so^ ap saua)5Buii sbj sa znj B)sa uoo aiuaui[iuii8OJia^
•o^mjijsns bjbÜ joiaajuí ns ua apuapua p anb zn^ b^ á 'ouans p ojubj
-np ope^Bde a^quioq p BJBd 'joijojxa p anua uopisodo Bun á

"(SSI) O
[B apuapna oijoyds^p íonans p na ojjonin \v apuapua 'opuaiA
"ÍA 'Bp^^BdB Bisa sofo sns ap zn&gt;[ b^ opueno 'znj Bun aqoou ^\ ua is
BJBd apuapua as ajtqraoq ^g?? :ojuairapouoa pp Bma^qo.id [ap U9pn[os
Bisa b opaonaB ap uoSt^) Jo^q JO(i opBotpixa sa 'ooijaod ajuauíBSoiJaj
-siui ap Janj b 'Bdao Bjnd ap ooijipEjaq 'ojxaj ojjq -BiSo^orasoa b^ b
'ongijuB oiuo¡uiB8uad ye sapij las BJBd 'me ^aau^jjod anb o^ 4Buip3 pp
Bpuasa bj ap bjbj^ Bjaraud B'j gaj.iBd Brap[n B^ Bsgjajuí opps ojisodojd
ajsa BJBd 'p3no pp ojxaj '(^SX) ttojuaimrAoui na n^isa sbsod sbj anb
ajnaui[Baj; bt^jo p 'sopoj tsbd ouioa Á '^tAonr o^ jod oppono^ ojos sa
SBtcrapB ^lAora o^ íonjadjad ofn^j ua B^ea A (SBpuBjsns sb[ ap) pjodjoo
SBIU B^ S^J '8B8O3 SBlU^p SBJ BUIJOJ JB113 B^ 3p n9pBJBqX3 BJ U3 3)818
-uoo sand 'oidpuud ja ouiod buijb ja Bjapisnoo orasiui ojij3Bjajj)?
^sajajoisijy b jpap b opBAajj Bq anb boiSoj Bpuan^asuo^)
•a^UBsaout ojuaiuiiAoui jb zaA ns b SBpxiauíos uB^sa bjjo A Bun :opunSas
jb uBdBasa 'ja uoo ojobjuoo jb BjjnpiqBS bj sjainbpB anb 'í4buijbw ja
iu 44soSoj,, J3 iu oja^ uaA ap souibobob bj ojuaiuiponoa jap Bwoaj ns
b ojauíiad jap nopBoijdB b^ "jiJjnosuBjj onaaia ja A soijbjjuo^ soj
ap biuouijb bj :soidpuijd sapuBjá sns sp eop otusiui js ns juqnosap
b opBAajj anj ooijoouBjaui ouisaja ja omoa otdpnwd jb oía. ag
'nppBsuas ^Bq apuop j
apand as bjss snb oms 'odjano jap sjiBd BunSura na btojb ja

•(9i y zz) iei 'ost 'ezi 'zzi 'ha

¿9 ^J (ESI)
"68 'IZ 'Z ^^ (ZSI)
PV "as (191)

•ijbooj ou oji[OBjajj ouioa jBjBuas aqBo Bjoqy -o^oadse nn ap sbui ua
oiuaiuipouoa jap ejioai bj BjundB '(gsx) Bjaj ns ua bhbjb bj b aqijasap
anb ojuautóBjj ja ua anb souiexiuo^ua 'soraifip oj bj 'uarquiBj^
•Jtn8as apand oj anb saouojua
83 A apBAui bj &lt;tsoSojM J3 dnbiod 'soSoj,, jb ajusfamos ao^q 3s Bjja
'ouiuijaj ouiijjn na A 'buijb ja ua Bjjauad 'jBnpiAipui sa anb oj uoo
uopBjaj ua auod as jBSjaAiun A unuioa sa anb oj 'ajsa a^iaoajqBisa jb
'opBj ojjo jod 'ojaj "eoisando soj ap ojdbjuoo j^p opsijnsajc ja oinoa
oiuaiuipouoo ja BqBjapisuoo ojijofjajj anb ojsBJjoa^ b jpap oziq
- ojsa anb aaajBj 'o-in^so o^jb uoo osouirarq oSjb ap sa o[ ojob^uoo ja
: uopBuiuua^ap BAanu b^io 'saouoju^ *ja ap BfajB saj as opusno UBáBds
as A oSanj jb BinixoadB sa¡ as opusno napuapua as anb eauoqjBo
soj uoo BiBdmoa oiíjoBjaj^ anb ja sa oppajqB^sa isb oíobjuoo [^
•ítuoisBd?? Bun sa oiusiui ojuaiiupouoo ja Koai^oj ajquioqM
ns ua A Baoda ns b jaij sa ojijoBjajj ojoadsB ajsa ug -souisira is
jod Bpsu uBAajj ou soppuas sorj •sopiu^juoo soj O};&gt;Bjuo'0 ua UBuod a^
anb BjBd sajuBoiuniuoa sosba sop aun anb oqnj jap ja 'znj bj ap ossd ja
apidori o BÍap anb bubjuoa bj ap ja ajuauíBjsnf 'oAisBd ajuauíBjajd
-moa jad^d un uBuaduiasap sopijuas goj :souiBoipnfpB aj ^oq anb jap
ojuijsip o}uauj[BjuauiBpunj o^BaijntóiB un ojxoj ja ua auai^ ^(sopnuas
soj ap oipauuaiui,, ajsa ojaj -sopiiuas soj ap oipauíjoim jod joij^j
-ui ja A aoiaajxa ja ajjua aoajqe^sa as anb o^objuo asa ajuauíBjsnf sa
ojuaiiupouoo ja 'sopoj b unuioo opunm asa ua uozbj bj opuBjs^
•aqaon bj
ajuBJnp 8BpBjaao A Bip ja aiuBanp SBjaatqB sbub)u3A ap aioadsa 'sopp
-uas soj a^uauíajuapiAa Bu^isap ojijoBjajj eajBno bbj uoo SBjn^jaqB
jod auai^uBtu as aoiaajxa ja uoo ajqmoq jap buijb pp uopsjaj b^j
•opuaipjB sauoqjBa soj ap bj A
uopBJídsaj bj ^p bj :sa(BjuauiBpunj sauopBJBdmoo sop sbj SBopijosjaq
oiuoo jaaouoaaa ua opjanoB ap ubjs^ uo^i^) jojq A jauang uqof
•o^uaiuipouoa
jap Bijoaj ns jbihbjj souiopod uozbj noo anb oj Biod^ as sajBno soj
ua (oiusuu o^isuoa jai| aaduiais sa ouisaja ja^ so^sando eojod sop soj
uos 'psptjBa^ bj uBjjcapua SBjq^jsd sop sBjs^ 'ouiuibo jbui Jod souiBqi
'(ZSl) ouans Ia -^ BÍIí^íA BI 8P BItIBlí omor?i3JI 8pnop 'eouiBjjuooua
^A anb eoixaj soj ua uaáBuii buii jba soiuiajo is anb inbB ajajj
' (ISl) 41oisando oaijoiu ja jod aj ap ouSipui sa onpiAiput jbi b ajuame^os
BSajj anb oj 'oijbjjuoo jb anb A (opipuaqajds opis Bq anb BniAip A
uiiuiod uozbj bj Jod 83 sand) aj ap ou^ip sa '[BJtauaS ua saaquioq soj
sopoj b BjsaijiuBui as snb oj anb a^njouoo apuop q -pBpj3A bj ap oijaj
-ijo ouioo oii[oBaajj jod BpBjapisuoo sa 'jbuozbj BJBd sojdB soinaoBq
son jBna bj ap u^pBdpií^Bd bj jod 'BuiAip A unuioo uozbj b^b^j^
'4íP¿ IB 3inB_fauias aoBq 38 'sojod sp
ojamnu jo-iCbut ja ajuBipain u^iun bj jod ojad 'uozbj ap opBAijd oinoo
isb o^jb auaiAap uopBJüdae bj jod odaano oJisanu na ajuasode as anb
ouaajxa opunm jap uppjod bj isb 'ja 3p BfajB saj as opu^no

�goras "el hombre es la medida de todas las cosas, de las que son como
son, de las que no son, como no son" le dé una interpretación gnosológica. Zeller sostiene que la afirmación en el "Theeteto" (157) "todo
lo que existe está en movimiento", la inspiración heraclítica es histó
ricamente fiel. Se basa en el comentario de Porfirio: la argumentación
era dirigida contra la escuela eleática. Por consiguiente debía basarse
en los argumentos de aquél que había sido su mayor enemigo.
Si esto es cierto para la influencia posterior, si en Heráclito se
puede encontrar la base para un escepticismo, él mismo no lo sostuvo.
Aristóteles no se anima a achacárselo resueltamente:
"Es imposible a todos concebir que una cosa sea y no sea, lo que,
como algunos creen, había sostenido Heráclito" (158).
Limitaciones que están hablando bien claro del temor del Estagirita, que no ha querido cometer una injusticia.
Por otra parte, ese tono casi profético y enteramente dogmático
de Heráclito, contrasta violentamente con la actitud de su discípulo
inhibido de palabra y acción, femintiendo todo intento de ver en el
maestro la sombra de una duda definitiva.
En el verdadero conocer hay pues contacto del alma humana con
el cosmos. ¿El contacto con la divinidad lo establece la fe? Más aún,
¿es la fe condición de todo conocimiento? Hay textos de los cuales
esto parece concluirse:
"la mayor parte de las cosas divinas escapan al conocimiento, a causa
de nuestra incredulidad" (159).
"si no lo esperamos, no encontraremos lo inesperado, que es impene
trable e inaccesible" (160).
Rodolfo Mondolfo no vacila en contestar afirmativamente la se
gunda pregunta (161).
Tannery va aún más allá. Para él, Heráclito es un teólogo, que
no pretende convencer por la demostración, sino que reclama la fe
como indispensable. Le da al mismo "logos" un contenido religioso:
es la inspiración del pensador (162). De aquí se deriva su desprecio
por las ciencias naturales: su misión es sacar a luz el lado divino de
las cosas y el papel de la inteligencia en la naturaleza. La posición
más extrema es la de Macchioro: Para él orfismo y heraclitismo
son dos aspectos de una misma cosa. El filósofo construyó su con
cepción del mundo por un proceso de racionalización de su expe
riencia mística. Consistiendo esta experiencia mística en una salida
del alma de su cárcel, el cuerpo, para ponerse en contacto con Dios,
interpreta en este sentido el citado texto de Sexto Empírico. Ve en
el efesino una oposición entre el conocimiento intelectivo y el místico,
que es intuitivo. Esta posición anti-intelectualista explica la hu
mildad espiritual, que es el fundamento de la soberbia mental: rígido
dogmatismo, porque no habla él sino Dios, con el que está en contacto
(157)Theet. 152 e 1.
(158)Aristot. Metaph. L 3. 1005 b 23 (22 A 7).
(159)Frag. 86.
(160)Frag. 18.
(161)Mondolpo. op. cit., pág. 48.
(162)Takneby. op. cit., pág. 176.
— 142 —

directo. Entonces el fundamento del conocimiento en Heráclito son la
fe y la esperanza (163).
Si así fuera, al "hombre" de Heráclito, efesino se le está revelando
por el "conocimiento" el "cosmos" y "Dios".
Anécdota: Un día se le preguntó al "oscuro" cuál era su "Weltanschauung", explicándole que a pesar de las pretensiones de "saberlo
todo" si no se había construido su propia visión del universo sería inmediamente degradado, arrancándosele las charreteras de la fama. De
nada le iban a servir sus aires de enigmático y estrafalario. Zeus, invo
cado previamente, ayudó a encontrarlo en un día en que la atrabilis no
lo tenía dominado completamente, y no estaba de un humor perruno,
como cuando dejaba sus escritos a medio hacer, es decir en un día
en que hasta hablaba y contestaba. Respondió que la pregunta me
recía una buena tanda de palos, que él nada tenía ni nada había
construido. Cuando abría su boca y pronunciaba palabras llenas de
sabiduría no era Heráclito el que hablaba. "Si no me escucháis a mi,
sino a la razón, es sabio reconocer que todo es uno" (164).
"Uno" era "logos", "cosmos", "Dios". Bastaba que él estuviera
despierto para que todo estos penetrara en su alma por los poros
o canales abiertos y lo arrebatara en el inmenso torbellino eterna
mente animado. El no se "apoderaba" del universo por una "Weltanschauung": era el universo el que tomaba posesión de él y lo arras
traba. Si él era sabio, era justamente porque no había puesto ningún
obstáculo a este torrente que lo inundaba, lo que le permitía conocer y
moverse en el "logos". Después se quedó mudo, dio la espalda a sus
interlocutores, y se puso a contemplar, no se sabe si las hojas de un
árbol, que se movían rítmicamente agitadas por el viento, o el motor
de un automóvil, que los periodistas habían dejado en marcha ex
profeso. Lo cierto es que como no habían entendido nada, se quedaron
con las cuartillas en blanco, el "Reader" hubo de suspender un ar
tículo, y se hizo un convenio internacional, resolviéndose no hacer
más "interviews" a los filósofos, fueran del pasado, del presente o
del futuro. Esto es lo que se llamó luego "la benéfica influencia de
Heráclito de la historia del pensamiento" .
12. — Segundo círculo o sea el cosmos.
Fuera Heráclito un "monstruo" histórico, si desvinculándose de
toda la problemática de su época, hubiera centrado su investigación
sólo en el hombre. Cierto es que la generalización de observaciones
resultantes del "investigarse a sí mismo" lo condujeron a moverse
dentro de un gran núcleo antropológico. Cierto es que la misma "autoinvestigación" y observación humana lo llevaron a encontrar prin
cipios claves de todo su pensamiento, la armonía de los contrarios en
el perpetuo transcurrir, la lucha como padre de todas las cosas. Cierto
es que su teoría del conocimiento nos está hablando de la esencia del
(163)Macchioro. op. cit., págs. 412-435.
(164)Frag. 50.
— 143 —

�''Vo

•OS '***&amp; (t9I)
(91)

jap Bpuasa bj ap opuBjqsq Bisa sou oiuaimpouoa jap Buoaj ns anb sa
O^jai[) 'SBSoa sbj SBpoi ap aapBd oniOD Bqanj bj 'JijjnDSUBjj onjadaad ja
ua 8OIJBJJUOD goj ap biuoumb bj 'ojnamiBsuad ns opo^ ap saABja soidp
-nijd aBajuoaua b UOJBA3JJ oj BUBiunq uopBAjasqo A uuopB3nsaAui
-oinB,, Biusiui bj anb sa ojaai[) •ooiáo^odoJiuB oajanu ubj^ un ap OJjuap
a9J3Aom b uojafnpuoD oj uouisiui is b asjBSiisaAUi,, jap saiuBijnsaj
sauopBAJasqo ap uot3Bzi[BjauaS bj anb sa ojjai^ ^aaquioq ja ua OJO9
uopB^psaAui ns opBiiuaa Bjaiqnq 'Baoda ns ap Baueuiajqojd bj Bpoj
ap asopuBjnauíAsap is 'oauojsiq ^onjjsuoui,, un ojij3Baa||
•sotusoo ja vas o o\noMO opunSag — 'z\
' ^ojuaituBSuad jap Bijcojsiq bj ap o^ipBjajj
ap Bpuanjjuí Baijauaq bj,, o^anj omejj as anb oj sa ojs^ -ojnjnj jap
o ajuosajd jap 'opBsed jap uBianj 'sojo^ojij soj b M8AiaiA.iajui,, sbiu
jaoeq ou asopuaiAjosaj '[buoiobuj3jui oiu3auoo un oziq as A 'ojnDjj
•jb un japuadsns ap oqnq u-iapBa^j,, ja 'oausjq ua SBjjpj^na sbj uo^
uojBpanb as 'Bpsu opipuajua UBjqBq ou omoa anb 9a ojjap o^ •osajojd
-xa Bq^JBin ua opslap UBjqBq sB^sipouad soj anb '[iaouiojiib un ap
jo^oui ja o 'oiuaiA ja jod BpBji^B ajuaoiBoiraju ubjaoui as anb 'joqjB
un ap SBfoq sbj is aqes as ou 'jBjdma^uoa b osnd as A 'sajojnoo^jgjuí
sns b spjedsa bj ^ip 'opnm opanb as sandsaQ *^^sooj,, ja ua
A Jaoouo^ Bpiuuod aj anb oj 'Bqepunuí oj anb aiuajjo} ajsa b ^
un^uiu ojsand Biqeq ou anbjod aiuaniBjsnf vi9 'oiqss Bja ja ig -Bq
-9BJJB oj A ja ap uoisasod BqBiuoj anb p osiaAiun ja Bja :t48unnBqos
-UBjja^^,, Bun jod osjaAiun jap ttBqBjapodB,, as ou jg 'opEraiuB a^uaiu
-Buaaja ouijjaqjoi osuaumi ja ua BJBjBqaajB oj A so^jaiqB sajBus^ o
9ojod soj Jod buijb ns ua BJBjjauad sojsa opo^ anb BJed ojjaídsap
BjatAnjsa ja anb BqBjSBg "ttsoiQ,, '^souisoo,, 'ttso8oj,, bj^ 4íou^,,
"(Wl) oan sa P^ an^&gt; ^^bonooaj oiq^s sa 'uozbj bj b oui9
'iui b stBqonosa aui ou ig,, -BqejqBq anb ja ojijaBjajj Bja ou BianpiqBS
ap SBuajj SBjqsjBd BqBiounuojd A eaoq ns BjjqB opuen^ -opmjisuoa
BiqBq BpBu iu Bjuaj BpBU ja anb 'sojed ap Bpusj Buanq Bun epaj
-ara Bjun^ajd bj anb oipuodsa^ •BqBjsajuoo A BqBjq^q BjsBq anb na
Bip un ua Jioap sa 'jta^eq oipatu e soiíjosa sns Bqefap opu^n^ onio^
'oun^jad jouinq un ap BqBjsa ou A 'ajuaraB^ajduioo opsuiinop Bina) oj
ou sijiqBjjB bj anb ua Bip un ua ojjBjjuoaua b opnÁB 'ajuauíBiAajd opsa
-oaui 'sna^ 'ouBjBjBJisa A ooijBináiua ap saais sns jiAJas b uBqi aj BpBu
aQ -ButBj bj ap SBJajajJBqa sbj ajasopuBauBjjB 'opBpBjSap ajuauíBipain
-ni Bijas osiaAiun jap uoisia Bidoad ns opjnjisuoa BjqBq as ou is ttopoj
ojaaqes,, ap sanoiBuo^aad sbj ap jBsad b anb ajopuB^ijdxa '^Sunneq^
ns Bja j^n^ 44oanaso,, jb 9jun8ajd aj as Bjp u^ :vjopoauy
•usoiq,, A Ksouisoo,, ja tíoiuairapouoo,, ja aod
Bjsa aj as outsoja 'ojijaBjajj ap ttajquioq,, jb 'Bjanj isb ig
*(9t) BzuBjadsa BI ^ 3J
bj uos ojTjoBjajj ua ojuairaroonoD jap ojuataspunj ja saouoju^ -

— zn —

*(¿ ¥ ZZ) SZ

•gil -ÍBd "jjo -do •AraMMVX(Z91)
•¡I^ -ÜBd '-jia -do 'OAioanoyi(I9t)
81 ^á(091)
•98 -BJ^(6SI)
SOOI "S I H&lt;¡rnf¡ -xoisiay(8SI)
'I 9 ZSI •J^aHi(¿si)

ojobjuod na B)sa anb ja uoo 'soiq ouis ja BjqBq ou anbjod 'omsuBtnáop
opi^u :jB}uaui Biqjtaqos bj ap ojuauíspunj ja sa anb '[Brijuídsa pBpjim
-nq bj e^ijdxa Bjsi[Bnjoapjui-ijuB uopisod msg 'OAijiniui sa anb
'oaijsiui ja A OAijoapjuí ojuaiuiioouoo ja ajjua uopisodo Bun ouisaja ja
ua a^ •o^ijjdui^ ojxag ap ojxaj opBjia ja opiiuas ajsa ua Bjaadjajuí
^soiq uoo o^^bjuoo ua asjauod BJBd 'odaana ja 'ja^as^ ns ap buijb jap
BpijBS Bun ua B^psjuí epuauadxa Bisa opuaijBisuo^ •Bopsjin epuaij
-adxa ns ap uoiaBzijBuopBj ap osaaojd un Jod opunm jap aopdaa
-UO3 ns oÁnajsuoD ojos9jij ^^ 'Bsoa buisiui Bun ap so^^adsB sop uos
otnspijaBjaq A ouisijjo ja bjbj :ojoiqDOBj^[ ap bj sa Buiajjxa sbui
uopisod B^j -BzajBJniBU bj ua Bpua^ijaiui bj ap jadBd ja A SBSoa sbj
ap ouiAip opBj ja znj b jbobs sa uoisiui ns :sa[BJnjBU seiauap sbj jod
opa^dsap ns BAuap as jnbB 3q '(^9j) aopBsnad jap uopBJídsni bj sa
losoi^ipj opiuajuoa un 4isooj,, ouisim jb Bp a^ •ajqesuadsipui oino^
aj bj BuiBjaaJ anb ouis 'uop^ajeoinap bj Jod jaouaAUoa apua^aad ou
anb 'o^ojoai un sa ojipBiajj 'ja bjb^ -bjjb sbui une ba ^jauuBj^
'(I9l) ^jnn^ajd Bpnná
-as bj a^uaniBAUBinjijB jB^sajuoa ua BjpBA on ojjopuoj^ oj[opojj
'(091) ^jqísaaDBUi a ajqBj)
-anadtuí sa anb 'opsjadsaui oj souiaJBJjuoaua ou 'souiBaadsa oj ou ie,,
'(6Sl) PBPHnP3J&gt;u? ^j)sanu ap
BsnBO b 'ojuaimioouoo jb u^dBasa SBuiAip sbsoo sbj ap aja^d joXbui bj,,
:asjmj3uoa aaaa^d ojsa
sajena soj ap sojxaj ^bjj ¿ojuaiuii^ouo^ opoj ap nopipuo^ aj bj e^?
'nnB sbj^[ ¿aj bj a^ajqsisa oj pBpiuiAip bj uod ojob^uoo ¡^? 'souisoa ja
uoa BUBiunq buijb jap oioBjuoa sand i^q jaaouo^ ojapBpjaA ja n;j
'BAijiuijap spnp eun ap Bjqmos bj oajsaBtn
ja ua J^A ap ojua^ui opoj opuapuiuiaj 'U9pas A B^qBjsd ap opiqiqui
ojndiasip ns ap pnjpas bj uoo ajuauíBjuajoiA bjsbjjuo3 'oji[3Baajj ap
ooi^Btitóop a^uaniBjaiua A oopajojd ibo ouo; asa 'aijsd bjjo joj
•Biopsnfnt Bun jaiamoa opuanb Bq ou anb 'BjiJiáBj
"S3 I9P Jolnal I9P ojbjo naiq opuBjq^q UB^sa anb sauopBjiun'j
"(8SI) ííIDBJ9H opínajsos BjqBq 'uaaja soun^jB otnoo
'anb oj 'sas ou A Bas Bsoa eun anb jiqaauoa sopo^ b ajqísodmi s^,,
: ajuaoiBjpnsajt opsiBOBqoB b buiiub as ou sapjojsiay
•OAn^sos oj ou onisini p 'oinspijdaosa un BjBd as^q bj jejjuoaua apand
as ojipBJajj na is 'joijajsod Bpuanjjni bj Bjed ojjap sa ojsa ig
•oSiinaua jo^bui ns opis BjqBq anb janbB ap sojuainnájB soj na
q Bjq^p ajuaináisnoD joj -BapBaja Bjanasa bj bjjuod Bpi^uip bj^
pb bj : ouijjoj ap oiJBiuanio ja ua BSBq ag ^jaij ajuainBoij
-ojsiq sa Bai}i[OBjaq uopBJídsui bj '^ojuaitniAotn ua Bisa ajsixa anb oj
POí (¿Si) Ml9í3aIÍXM Ia U3 HopBtujijB bj anb auapsos -lajjaz 'bdiSoj
-osoiig u^pB^aidjaini Bun ap aj ttuos ou omoa 'nos ou anb sbj ap 'nos
ouiod uos anb sbj ap 'sBsoa sbj SBpo) ap ^pipaui bj sa ajqinoq ja,

�mundo: carbones que se acercan al fuego, dicen que conocer es un
encenderse en esa lumbre universal del logos., ¡
, Pero el "hombre", resultado final de su elucubración, está adentro
del cosmos, más aun, tiene su misma esencia, (que perdone Spengler)
está moviéndose en el torbellino universal del "logos" aunque no lo
sepa y crea conocer y moverse por sí mismo, si no se trata de un
"lógico". Pero esos mismos principios están enraizados en las teorías
de sus contemporáneos y antecesores. Si por su origen son antropo
lógicos, tienen un desarrollo cosmológico. Sirven por consiguiente
para interpretar el "cosmos" y el hombre también, del cual surgieron,
puesto que el hombre está sumergido en el cosmos. "Camino arriba,
camino abajo, en el círculo, el principio y el fin se confunden", y
el pensamiento del señor efesino sigue fielmente el simultáneo vaivén
circular, según el cual todo se mueve: hombre, mundo, Dios.
Inversamente: cada afirmación heraclítica sobre el cosmos tendrá
un trasfondo psicológico y estará implicando una valoración ética.
Sentado lo cual, es interesante constatar que en los fragmentos
conservados del propio Heráclito el hombre es el tema de una aplas
tante mayoría. No en balde su nacimiento lo estaba llamando, como
rey y como sacerdote, a preocuparse de la especie. Si renunció a ha
cerlo prácticamente, subsistió en él la tendencia irrefrenable a meterse
en los asuntos de sus semejantes, y no ya de su sociedad solamente,
y a gobernarlos, invocando para ello la soberanía del "logos" que
hablaba por su boca.
Los fragmentos doxográficos en cambio desarrollan más extensa
mente sus teorías cosmológicas, que fueron ya en la antigüedad, causa
de polémicas acaloradas. Esto indica cómo llamaron la atención de
los comentadores, mientras que el contenido y el punto de partido
antropológico de las ideas heraclíticas, han hecho converger sobre el
efesino la mirada, cargada de simpatía, de los pensadores modernos.
Ejemplo sintético de este modo de encararlo es Gomperz, quien afir
ma, con razón, que la gran originalidad de Heráclito está en haber
percibido relaciones entre la vida del espíritu y la de la naturaleza,
ya nunca más olvidadas. Fue el primero en hacer generalizaciones
que recubren como de una inmensa bóveda los dos dominios del pen
samiento humano (165).
Entonces ha llegado el momento de preguntarse en qué consisten
sus principios, lo que de acuerdo a lo dicho, nos proveerá de la ex
plicación a la vez de todo el universo, puesto que rigen los tres círculos
o temas de su filosofía.
13. — La armonía de los contrarios
O la teoría de la unidad en la oposición y la oposición en la
unidad, es la doctrina fundamental de Heráclito. Con ligeras varia
ciones, ya se verá, los estudiosos están de acuerdo sobre este punto,,
aunque no lo estén, claro, sobre las conclusiones que sacan.

Diógenes Laercio se la atribuye, explicándola "in extenso". El
texto de la exposición es considerado exacto sustancialmente, por
seguir con mucha fidelidad el orden clásico de Teofrasto. Dice así:
"Las opiniones de Heráclito son en general las siguientes:
Todas las cosas están formadas del fuego y en él se resuelven. Todo
sucede de acuerdo a los mandatos del destino y las cosas se rigen por
la conversión de los contrarios""Todo está formado por la opo
sición y las cosas fluyen como un río..." "Aquel de los contrarios
que conduce al nacimiento se llama combate y discordia, el que con
duce al incendio, concordia y paz" (166).
Es indudablemente el conocimiento de esta teoría lo que llevó
a la duda a Aristóteles, al reducirla a las cosas que son y no son (167),
según ya se vio, lo que atestigua las dificultades de interpretación
que tiene de antiguo.
Si esta oposición en la unidad desapareciera, también desapa
recería el mundo. No se trata de una ley, suspendida la cual sobre
vendría el desorden, es inmanente, en la misma esencia, es el mismo
mundo, que quitándolo, se aniquilaría.
Heráclito censura al poeta por haber dicho (II- XVIII-107) :
"¡Ojalá desaparezca la discordia entre los dioses y los hombres!"
Pues no habría ya armonía si no hubieran sonidos agudos y
graves, ni seres vivientes, si no existieran hembras y machos: estos
son, precisamente los contrarios" (168).
En Philon el principio está expresado con gran claridad, agre
gando el texto que este era el más importante de toda la filosofía
heraclítica:
"Lo que está hecho de dos contrarios es uno; y si el Uno es di
vidido, salen a la luz los contrarios. ¿No es ésto justamente lo que
dicen los griegos que su grande y célebre Heráclito ponía al principio
de su filosofía, de lo cual se enorgullecía por ser un nuevo descu
brimiento?" (169).
En los fragmentos del melancólico, la teoría se expresa unas
veces extensamente, otras en imágenes concretas, tomadas desordena
damente de distintos campos.
Pero hay afirmaciones que le atribuyen a esa ley la misma uni
versalidad que luego le dieran los doxógrafos.
"La naturaleza ama también los contrarios, y es con ellos y no
con los semejantes que produce la armonía. Es así, por ejemplo, que
une el macho con la hembra, y no cada ser con su semejante; que
realiza la concordia primera por la unión de los contrarios y no de
los semejantes. El arte procede así de la misma manera, imitando a
la naturaleza; la pintura mezcla los colores blancos y los colores
negros, los colores amarillos y los colores rojos y obtiene de esta
manera el parecido de la imagen con el original. La música combina
los sonidos agudos y los sonidos graves, los sonidos largos y los ao(166)Dioc. Laebt. IX 7, 8 (22 Al).
(167)Aristot. Metaph., IV 3. 1005 b 23 (22 A 7).
(168)Eldem. Eth H. I. 1235 A 25 (22 A 22).
(169)Philon. Rev. Div. Her. 43

(165) Gompekz. op. eit., pág. 95.

— 145 —

— 144 —

10

�01

CT mH ata "
moiih^(691)
•(ZZ V ZZ) SZ V SEZl "I H V'3 -waana(891)
(¿ V ZZ) Z q S00I • AI '•*&lt;/D9 xoisiay(¿91)
•(!•¥ ZZ) 8 '¿ XI •mav'1 ooiq(991)

t.

-os soj A so^jbj sopiuos soj '83abj3 sopiaos 8O[ ^ sopn^e sopinos so[
BuiqiuoD B^isnuí vj -jbuiSijo ja uoo noáBini bj ap oppajBd j^ bjsubui
Bjsa ap auaijqo ^ soCoj ssjojo^ soj A sojjijbuib sajojoa soj 'sojáau
sajojo^ soj Á goouB^q s^jojo^ soj Bpz^m Ban^uid bj íBzsjBjniBn b[
f opaeiinn 'bjsubiu Brasita bj ap isb apaaojd ^jjb jg 'sa^u^ f auras soj
ap ou A. soiiBjjuoD soj ap nomn bj jod Bjamijd Bipjoauo^ bj bzijb3j
anb ía^uBf atuse ns noo j^s BpBa ou Á 'Baquíaq bj uod ou^bui ¡a aun
anb 'ojduisfs jod 'isb sg -BiuonuB bj aanpojd anb sajuB famas boj noo
OU A SOJJ3 UOO 89 j '8OIJBJIUOD 8O[ naiqUIB) BUIB BZa^BJIUBU B'J,,
'sopj^oxop so^ ucjaip a[ o3an[ anb pBpi^gjaA
-jun buisiui B[ Á9\ Bsa b uo^nqijjB a[ anb sanoioBnuijB i^q o^aj
•8oduiBD so^uiisip ap ajuauíBp
-Buapjosap SBpemot 'sBjaaauoD san^SBiai na sbj^o 'ajuauíBSuajxa saaaA
SBun Bsajdxa as Buoa^ B^ 'oai^oouB[aui jap eojuaiuáBjj so[ u^

"(691) ¿oi^í^^Hq
-nosap OAanu nn jas jod Bjaa^nSaoua as ^n^ oj ap 'bijoso^ij ns ap
oidpuijd [B Biuod ojijaBjajj ajqa[aa A apuBjS ns anb so^aij^ so^ uaoip
anb o{ ajuauíBisnf o^sa sa o^j? -soTJBjjuoa 8o¡ zn¡ bj b ua[Bs 'opipiA
-ip sa ou^ p is ^ íoun sa soijbjjuoo sop ap oqaaq Bisa anb &lt;yjn
bijoso^ij bj spoj ap ajuBjjoduii sbui ja Bja ajsa anb ojxa^ ^a
-3j^b 'pBpiJBp ubjS uod opBsajdxa Bjsa oidiauíjd [a uo[iq,j u^
"(891) m8oijbjjuod so^ aiuauíBsiDajd 'nos
sojsa :soqDBui A SBjqmaq uBaaijsixa ou is 'ssjusiaia sajas ra 'saABj^
A sopnSB sopraos UBaaiqnq ou is biuouijb bX Biaq^q ou sanj
l4¡saaqiuoq so¡ A sasoip ao[ ajjua Bipjoasip B[ BazajBdBsap bjbíq!,,
: (¿Ol'IIIAX "II) H;)ÍP •I3tIBII JO(I Bjaod p3 Bjnsnao ojipBjajj
•BiJBjmbraB as 'ofopuBjmb anb 'opunuí
omsini ^a sa 'Biouasa ^nistin bj na 'a^uausuiut sa 'uapaosap ja BjjpuaA
-ajqos jBna bj Bpipuadsns 'Xaj Bun ap bibjj as o^[ •opunuí ja Bjaaaaj
-BdBsap uaiquiBi 'BjapajBdssap p^piun bj ua upptsodo Bjsa ig
'on^iiuB ap auai) anb
uoioBiajdjajuí ap sapBijnatjip sbj BnSxisajB anb oj 'ptA as bá" unSas
'(¿91) uos on -^ uos an^ 8B8oa 8BI B Bjjjanpaj jb 'sajaj^jsiiy b spnp bj b
oAajj anb oj Bjjoaj Bisa ap ojuaiuipouoa ja ajuiua[qBpnpui s^
"(99T) ZB^ -^ Btpjoouoa 'oipaaaui jb aonp
-uo^ anb ja 'Bipaoosip A aiBqmo^ buibjj as ojuamipBU jb aonpuoo anb
soijbjjuoa soj ap janby,, u • • • oij un oiuoo na^njj sbsod sbj jÍ nopis
-Odo BJ JOd OpBUIJOJ B^Sa OpO^,, • • • ^8OUBJ^UOD SOJ ap UOTSjaAUOD BJ
jod ua^iJ as sbsod sbj A oupsap jap sojBpuBui soj b opaanoB ap apaons
opoj^ 'aaAjansaj as ja na A o3anj [ap SBpBuuoj UB^sa sbsoo sbj
zsajuamSie sbj jBJaua^ na nos o^ijoB^aj^ ap sanomido SB

"S6 '^

'do

(S9l)

•UB0B8 anb sanoisnjanoa sbj ajqos 'ojbjd 'uajsa oj on anbnnB
'ojund ajso ajqos opjanas ap treisa sosoipnjsa soj 'BjaA as vÁ 'sauop
'-ijba BBjaSij no[) 'ojij^BJajj ap jBiuauíBpunj Buiajoop bj sa 'p^piun
•bj na n^pisodo bj A nopisodo bj ua p^piun bj ap Bjaoaj bj q

soíuvjjuoo soi ap vmotujn wj—*gj
•bjjosojij: ns ap SBiuaj o
so[nojia sajj soj ua^p anb ojsand 'osjaAiun ja opoj ap zaA bj b u^pBaijd
-xa bj ap BjaaAOjd sou 'o^oíp oj b opjanos ap anb oj 'soidpuiad sns
uajeisuoa anb ua asjBjun^aad ap ojuaiuom ja ops^ajj Bq sa^uoju^
"(S9t) ouBumij ojuaiuiBs
' -nad [ap soiuiuiop sop soj BpaAoq Bsuauxu; Bun ap omoa uajqnaaj anb
sauopBzijBjaua^ jaaBq na oaauíiad ja an^j 'sepBptAjo sem Baunu bX
'Bza[BJiijBU bj ap B[ A n^uídsa jap BpiA bj ajjua sauopBjaj opiqpjad
jaq^q ua Bjsa oji[3BJ3fj ap pBpi[Buisuo ubjS b[ anb 'uozbj uoa 'bui
-jije uainb 'zaadiuo^) sa o[JBJBaua ap opom ajsa ap oarjajuis o[diuafg
'soujspoui saJopB8uad soj ap 'Bijeduiis ^p b[jb^jb3 'BpBjim bj ouisaja
ja ajqos jaájaAUoa oqaaq ubij 'SBai^qaBJaq SBapi sbj ap ooi^opdojjuE
oppjBd ap ojund ja A opiuajuoo ja anb sBJiuaini 'sajopB^uamoa soj
ap uopuajB bj uoJBniBjj ouioa Boipui ojs^j 'SBpBJOjB^B sB3iuia[od ap
estibo 'pBpanStjuB B[ ua ^A uojanj anb 'SBDiáp[ouiso3 SBjJoa^ sns ajuaiu
-BSuajxa sbui uB[[OjjBs^p ojquiB^ ua soaijBj^oxop sojuaiu^BJj 80^
•Booq ns Jod Bqe[qBq rf.
anb íteoSoj,, jap BjuBjaqos bj oj[3 BJBd opuBOOAuj 'so[jBujaqoá b A
'ajuauiB[os p^papos ns ap bá ou A 'sajusfamas sns ap sojuiisb soj na
asaajaní b djqBusjpjJi Biauapuaj bj ja na ojjsisqns 'ajuauíBopDBjd ojjaa
-^q b opunuaj ig 'spadsa bj ap aejsdnaoajd b 'ajopaao^s ouioa A A91
oiuod 'opuBuiBjj BqBjsa oj ojuamipBU ns ^pj^q ua o^ -bijo^bih ajuBj
-SBjde Bun ap Biuaj js sa ajqmoq [a o^ipcaajj oidojd [ap sopBAJasnoa
sojuaui^Bjj soj ua anb jbjb^suoo aju^sajajuí sa '[sna oj opBjuag
*B3T]a U9pBJO[BA BUtl OpUBOI[dlUI BJBJ83 A" O3l^o[O3Isd OpUOJSBJJ UII
Bjpuoj souisoa ja ajqos Bapi[jBjaq uopBUUijB BpeD : a^uauíBgjaAUj
•soiQ 'opunuí 'sjquxoij :aAanm as opoj jsna ja un^as 'jBjnajp
U3AIBA oauBi[nuiis ja ajuauqotj an^is onisaja Joyas jap ojuanuBSuad ja
A" 'uuapun^uoa as uij ja A oidpuijd ja 'ojn^jp ja na 'ofBqB oujuibd
'BqijjB ouiuib^,, "souisod ja U3 optj3uins BjS3 ajquioq ja anb ojsand
'uojaiSjns [Bno jsp 'naiquiej a.iqmoi[ ja A 4tsoui6oaM ja Jtuajdjajuí BJBd
ajuaiitotsuoD jod nsAJig -oaiSojouiso^ ojjojjBsap un uauau 'sodtSoj
-odojjuB nos uaSuo ns jod ig -sajosa^ajuB A soauBJodmsiuoa sns ap
SBiJoa) sbj na sopBzíBJus UBjsa soidpui.id soiusnu sosa ojaj 'uoatSoj^,
nn ap bjbjj as on is 'omsiui js jod asjaAOui A jaoouoa B3J3 A Betas
oj ou anbunB (^so^oj,, pp jBSJ3Aiun ouijjsqjo^ js us asopuaiAoui b^ss
(jajSusdg anopjad anb) 'Bpnasa Btnsira ns ansí} 'otib sbui 'somsoa jap
B^sa 'noiaBjqnanja ns ap [buij opBijnsaj 'uajqraoij,, J3 oja,j
i*so^oj jap jBSjaAtun ajqmnj Bsa na asjspn^aua

:isb a^iQ 'ojsBjjoaj^ ap ooisbj^ uapao ja pBpijapij BqDnm noa jm
jod 'aiuauíp^puBjsns ojaBxa opBjapisuoa sa uopisodxa bj ap
ni,, BjopuBDijdxa 'a^nqiJjB bj as opjaB^j sauaSoiQ

ün sa jaaono^ anb uaatp 'oSan^ jb ub3J33B as anb sauoqjBD : opunuí

�nidos breves en diferentes voces; para producir una armonía única,
La gramática construye todo su arte combinando vocales 7 conso
nantes". Así lo afirmaba Heráclito el Oscuro. "Las uniones son cosas
enteras y no enteras, concordia y discordia, armonía y desarmonía;
de todas las cosas el Uno y del Uno todas las cosas" (170).
Un Heráclito indiferente no sería Heráclito: la valoración re
aparece. Esta vez es la estética y el filósofo no puede ocultar la ad
miración del artista. No en balde Pitágoras ha escuchado por primera
vez: también, malaxé la crítica hecha a su antecesor por Heráclito, la
armonía universal tiene un contenido musical. El universo se le
aparece pictóricamente como una obra maestra, cuya hermosura nace
justamente de dos extremos: la profundidad del negro y la extrema
luminosidad del blanco. Entre la sombra y la luz, la media tinta
resulta de la combinación de las dos. Partiendo de este principio, se
podría escribir un tratado de dibujo y pintura. El arte imita lo que
acontece realmente."••
"El tiempo es un niño que juega a las damas: es el reino de
un niño" (171).
Como en el tablero de ajedrez se suceden un cuadrado negro y
uno blanco, así la noche y el día, sombra y luz en el arte. Lo extraño
es que esta misma imagen la usa Ornar Khayan en una de sus rimas,
con el mismo significado.
Ningún orden temporal o eterno, escapa al principio:
"Dios es día y noche, invierno y estío, guerra y paz, abundancia
y escasez. Se transforma como el fuego, que mezclado con aromas,
recibe nombres diversos según el gusto de cada uno" (172), imagen
de extraordinaria belleza, sacada del culto divino. Recuerda al in
cienso, que se agrega a la llama en todos los ritos del mundo, cuando
el hombre adora, ya sea en la materia y la carne, o en "espíritu y
verdad".
Hete aquí que Dios es los contrarios que se van nombrando de
a pares: que Dios es el tiempo, que Dios es la ley de la sociedad, que
Dios es la esencia del cosmos (abundancia y escasez, indigencia y
saciedad del fuego).
Pero es menester dividir esta avalancha si se la quiere detener
y tratar por separado las identificaciones que Heráclito va haciendo
con la rapidez fulgurante de su intuición intelectual.
Nuevamente en otro fragmento nos encontramos con su comen
tario característico: la queja de lo que los hombres no captan: "no
comprenden como lo que se opone está de acuerdo consigo mismo,
armonía de las tensiones opuestas como la del arco y la de la

comprenden tampoco al mismo "logos" (174), hemos captado el con
tenido de esa razón, de esa ley: su esencia es dirigir todas las cosas
por la tensión armónica de los contrarios que coexisten en ella. En
tonces se llega a otra definición de la sabiduría que:
"consiste en una sola cosa: conocer la razón que gobierna todo,
pendrándolo todo" (175), que gobierna rítmicamente, por contraste
y simultaneidad, que gobierna sin dejar de ser una única ley uni
versal inmanente.
Heráclito, por introvertido había encontrado esa ley en su propio
"yo" al investigarse, por pensador y genio la erigía en principio uni
versal, por griego, heredero de las tradiciones cosmológicas de sus
antecesores, la desarrollaba en el mundo.
Si su natural escepticismo sobre las posibilidades de los "mu
chos" lo llevaba a desesperar de ser comprendido, tenía también otras
razones para explicar la dificultad de alcanzar esa gran unidad por
él descubierta.
"La naturaleza goza ocultándose" (176).
Entonces "el mundo más bello es, por decir así, un montón de
inmundicias esparcidas al azar" (177). La belleza aparente de las
cosas visibles es fea comparada con la armonía suprema de la ley que
se ha revelado al pensador. Para usar sus propios términos apasio
nados, más que fea, es "inmunda" si se la pone en parangón con esa
armonía de la cual llega a formar parte el hombre cuando toma con
tacto, es invadido y arrebatado por ella "despierto". Expresado sin
téticamente en un juicio de valor:
"la armonía escondida vale más que la armonía visible" (178).
Se agrega a esto que para llegar a esa íntima belleza de las cosas,
la naturaleza humana está privada de razón (179), aunque tenga la po
sibilidad de alcanzarla por el esfuerzo de la auto-investigación (180).
Ahora bien: vimos que las cosas se rigen por la oposición de los
contrarios, que todo está formado por la oposición y las cosas fluyen
como un río (181), que de todas las cosas resulta el Uno y del Uno
todas las cosas (182). Podemos distinguir en la tesis de la oposición
de los contrarios, dos elementos que la aclaran y la explican:
a — El cambio
o movimiento, o devenir o flujo, el famoso y celebérrimo nota peí
objeto de la incensación solemne de todos los evolucionistas pasados
y presentes, causa de que se haya atribuido a Heráclito la paternidad
remota de las más complicadas y diversas teorías sobre la constitución
del mundo, de la materia, de la no materia, la energía.

lira" (173).
Ahora bien: si aproximamos este texto a aquel otro reputado
como el principio de su obra, donde afirma que los hombres no
(170)Frag.
(171)Frag.
(172)Frag.
(173)Frag.

10.
52.
67.
51.
— 146 —

(174)
(175)
(176)
(177)
(178)
(179)
(180)
(181)
(182)

Frag. 1.
Frag. 41.
Frag. 123.
Frag. 124.
Frag. 54.
Frag. 78.
Frag. 116.
Dioc. Laert. IX, 7 y 8 (22 A 1).
Frag. 10.
— 147 —

�•Q V ZZ) 8 ^ ¿ 'Xí

•oí •bjj (^8I)
IVJ -3OIQ (181)
•911 -ÍBJ.l (081)
8¿ "ÍBJi (6¿I)
• "*"^ (8¿I)
•ZI ^á (¿¿I)
•ZI ^^ (9¿I)
•It -8H-1.I (Sil)
•I s-^^ (t-il)

— 9Í-1 —

"¿9 •^
•oí

(¿t)
(Zil)
(ui)
(o¿i)

ou sajqnioq soj anb boijijb apuop 'Bjqo ns ap otdiauíjd ja ouioa
opsjndaj ojjo janbB b ojxoj a^sa BooiBiuixojdB is :uaiq Baoqy

•(¿1) BJ!I

•jBnjaajajuí noiamjuí ns ap a^uBjn^jnj zapíd^j bj uoa
opuaxa^q ba o^íjaBJcajj anb sauoioBaijijuapr sbj opBJBdas jrod jbibjj A
jauajap ajainb bj as is bi|3ubjbab Bjs^ jipiAip ja^sauaui sa oaa^

í a jo u omujaqajaa Á osouibj ja 'ofnjj o jiuaAap o 'ojuaimiAOui o

bj ap bj jÍ oajB jap bj ooxoa SBjsando sanoisnaj sbj ap biuoumb
'otusiui o^isuoa opaana^ ap Bisa auodo as anb oj ouioa uapuajdmoa
ou,? :uB)dBa ou saaquioq soj anb oj ap sfanb bj : oaijsuaj^Bjbd oijbj
-uauíoD ns uoa souxBJiuoaua son ojuoináBaj oj^o ua ajuauíBAan^^

jbj 'BiiajBin oa bj ap 'sijaiBui bj ap 'opanta jap
uopnipsuoo bj ajqos gBuoaj s^sjaAip A sBpBaijdmoa sbiu sbj ap B;oinaa
pspnuaiBd bj ojipsjajj b opmqijjB b^bi{ as anb ap Bsn^a 'sajuasaad A
sopesed SB^smopnjoAa soj sopoi ap aumajos uopssuaaui bj ap o^afqo
j3^

^usaijdxa bj A ubjb[3b bj anb soiuamaja sop 'souBj^uoa soj ap
uopisodo bj ap sisa) bj ua JinSujisip soiuapo^ '(^81) sBSoa bbj SBpoi
ouíl PP ^ ouíl I3 ^lln8al 8B9oa SBl sBpoj ap anb '(181) ou un ouioa
uaAn[j SBSoa sb¡ A uoiaisodo B{ jod opBtnjoj Bisa opoi anb 'sotJBa^uoa
so[ ap uopieodo b^ lod uaáij as seso sb^ anb souiia :uaiq BJoi{y
'(081) noiDBÍípsaAuí-ojnB bj ap ozjanjsa p jod B^jBznB3p ap pBpi^iqt^
-od B^ BÍ^uaj ^nbunB '(6¿I) uozbj ap BpBAijd B^sa BUBinnq szapjnieu B[
'sbsoo sb{ ap Bza[[aq buii^ui Bsa b jB^a^j BJBd anb oisa b B^aja^ ag

•(oSanj jap pBpaiaBS
A BiauaSipui 'zassasa A BiauBpunqB) souisoa jap Biauasa bj sa soiq
anb 'pBpapos bj ap ^aj bj sa soiq anb 'oduiaii ja sa soiq anb :sajBd b
ap opuBjqmou uba as anb soiJBjjuoa soj sa soiq anb mbs
ttpp
A niíjjdsa,, ua o 'aua^a bj A BiaajBin bj ua Bas bX 'BJopB ajquioq ja
opuBiiD 'opunm jap sojij soj sopoj ua bihbjj bj b bS3j^b as anb 'osuaio
-ui jb Bpaanoa^j -ouiAip oijna jap BpBaBS '^zajjaq BiJBuipjoBJixa ap
ua^Bini ^(ZLl) oun ^psa ap o^sná ja unSas sosaaAip sajquiou aqpaj
'sbuiojb uoa opBjazam anb 'oSanj ja oinoa buijojsubjj ag -zasB^sa A
BiauBpunqB 'z^d A Bjjan^ 'ojjsa A oujatAui 'aqaon A Bip sa soiq,,

ap oupj ja sa :sBuiBp sbj b BSanf anb ouiu un sa odman ig,,

ap uo;uoin un 'jsb araap jod 'sa o^pq sbui opunra p,, saouojua
()[nao bzoS Bza[Bjn^Bu B^

•op^aijin^is ouisiui ja uoa
'sBuiiJ sns ap Bun ua ubXbij^j ibuiq Bsn bj uaáBiui Brastin Bisa anb sa
ouBJjxa o^ *ajjB ja ua znj A eaquios 'Bip ja A aqaon bj isb 'oauBjq oun
A ojáan opBjp^na un uapaans as zajpafs ap ojajqB} ja ua ouio^

*(8¿I) •alíIÍ8íA ^iuonwB bj anb sbui ^^ba BptpnoDsa bjuoiujb bjm
:jo[ba ap opinf un na ajuaiueapaj
•nis opBsaadx^ *((o)jaidsap,, B|p aod opBjBqajjB A opipBAUi sa 'oj^b^
-uoa buio^ opu^na ajqinoq p a^asd jbuxjoj b BÜ^^ff pan^ bj ap bjuouijcb
Bsa uoa uoSuBJBd ua auod bj as is 4SBpunuini^ sa 'bbj anb sbui 'sop^u
-oísttdB soaiuuai soidoad sns jBsn bjbj -lopBsnad \e opBpAaj Bq as
anb A^\ v\ ap Biuaadns biuooub b^ uoa BpBJBdntoa Baj sa sajqísiA sbsoo
sb^ ap ajuajBdB Bza^pq B^ '{LLl) JBZB IB sBppiBdsa sBioipunuiui

qp p

lod pBptun ubjS cea ^bzub3^b ap pBj^naijip b^ aeaiplxa BJBd sauozB^
bj^o uaiquiBj Bjuai 'opipnaadinoa jas ap jBjadsasap b BqBAa^[ o[ usoqa
-nra)5 so[ ap sapBpi^iqísod sb^ a^qos oraeptidaasa pjniBU ns i^
•opunur p na BqB^[Ojj[B8ap bj 'sajosaaaiUB
sns ap SBai^o^omsoa sauotaipBj; sb^ ap ojopaaaq 'o^aiaS jod '[bsj^a
-xun oidiamjd ua Biáija b^ oiuaS A JopBsuad jod 'asjBSi^saAut jb íto
oidoad ns ua As\ Bsa opBJiuoaua BiqBq oppaaAOj^ut jod 'oiipBjajj
•a^ua
^j
-tun j(aj Bamn enn jas ap jBfap uis BUjaiqoS anb 'pBpiauB^pniuis A
ajeBajuoo jod 'a^uauiBaiuiíjj BUjaiqoS anb '(5¿x) 14opoj opDpuBjjauad
'opoj BUjaiqoS anb u^zBj bj jaaouoa :Bsoa Bp^s ^un ua ajsisuoo,,
:anb BjjnpiqBS bj ap uoioiurjap bjjo b BSajj as saouoi
-u^ 'Bjja ua ua^sixaoa anb soijbjjuoo soj ap BaiuouiJB noisua^ bj jod
SBSoa sbj SBpoj ii^utp sa spuasa ns :Xaj Bsa ap 'uozbj Bsa ap opina^
-uoo ja opB^dBa eoui^q ' (fi\) KsoSoj,, ouxsim jb o^odniBi uapuajdiuoa

:oidiauijd jb Bdsasa 'oujaja o jBJodinai uapjo un^ui^

•ajnauíjBaj aaajuoaB
anb oj Bjiini a}JB j^ 'BJniuid A ofnqip ap opBjBjj un jiqiiasa Bjjpod
as 'oidiauiad ajsa ap opuaijaBj -sop sbj ap uoiaBuiqtnoa bj ap Bjjnsaj
b^uij Btpain bj 'znj bj jC Bjqmos bj aJjng; *oauBjq jap pBpisomnmj
Btuaajxa bj A oíS^u jap p^pipunjojd bj :sornajjxa sop ap ajuauíB^snf
aaBu Bjnsomjaq BÁna 'BjjsaBin Bjqo Bun omoa ajuauíBaiJojaid aaaJBdB
3j as osjaAiun jjj -jBaisnm opiuajuoa un auan jBSjaAiun biuouub
bj 'oiipBjajj jod JOsaaajuB ns b Bqaaq Baqua bj a^SfBui 'uaiquiB^ :zaA
Bjaraiad jod opBipnasa Bq sbjo^bjij apjsq ua o^ -bisiijb jap uoidbjiui
-pB bj jB^jnao apand ou ojosojij ja A Ba^aisa bj sa zaA bjs^j *aaaJBdB
-si uoiasjojBA bj :ojijaBjajj Búas ou ajnaiajipui ojipBjajj n^-j
'(0¿l) 8BSoa 8BI sBpoi ou^ jap jÍ oufi ja sbsoo sbj SBpoi ap
iBiuomjBsap A biuouijb 'Bipjoasip A Bipjoouoa 'sB^a^ua ou A SBja^ua
sbsoo uos sauoiun ss^,, -ojnasQ ja ojijobjbjj BqBuuijB oj isy '^sajuBU
-osuoo A sajBooA opuBuiqiuoa ajJB ns opoj aXnajsuoo boijbihbjS B^
'Baiun bjuouijb Bun jpnpojd BJBd isaaoA sajuajajip ua saAajq sopiu

�Pero la historia jugó a los sabios una mala pasada, se entretuvo
en hacerles una carambola, lo que literariamente se puede llamar
paradoja: el concepto que más famoso ha hecho al efesino ambicioso
de gloria sempiterna no se encuentra en ninguno de los fragmentos

cuando se refiere a Dios, lo que es enteramente extraño al pensar
heleno. En ese "razonar" que salta de comparación en comparación,
hasta llegar, sin nexo alguno a la conclusión final, rigurosamente afir
mativa, lo nuevo es justamente sentar como esencia de lo "uno" la

conservados.
Es justamente Platón, la expresión misma de lo "Inmutable", el

coexistencia de los contrarios que:
"se ponen de acuerdo entre sí, de sonidos diversos resulta la más
bella armonía y todo es engendrado por la lucha" (189).
Entonces, ¿qué es lo uno, lo permanente, lo constante? ¿Qué
reduce a la unidad los contrarios? Es el movimiento, que Heráclito
va a precisar rigurosamente en ciclos constantemente y universal-

que se lo atribuye y lo expresa:
"Heráclito dice que todo pasa y nada es estable, y asimilando
las cosas al curso de un río, afirma que no se podría descender dos
veces en el mismo río" (183), lo que comenta también Aetio, más
explícitamente aún: "Heráclito suprimió del universo el reposo y la
estabilidad, pues estos estados no convienen más que a los muertos
y atribuyó a todas las cosas el movimiento, eterno en las cosas eternas,
pasajero en las cosas pasajeras" (184).
La afirmación de la existencia del movimiento no es original, ya
lo señala Platón: lo mismo expresó el que llamó Rhea y Kronos
a los padres de los dioses. No fue ciertamente por casualidad que les
impuso nombres cuyo significado es el fluir. Lo mismo se puede decir
de Hornero, cuando habla de Océano, de Hesíodo y de Orfeo (185).
La originalidad del efesino está en haber reunido el movimiento y
lo uno en la oposición de los contrarios. La originalidad está en que
el concepto, mejor dicho las imágenes con que señala el movimiento,
lo indican como un cambio no sólo de lugar, cuantitativo, sino cuali
tativo también y a la vez. Por un lado dice: "Todas las cosas se
cambian con el fuego y el fuego con todas las cosas, como las mer
caderías con el oro y el oro con las mercaderías (186), texto que
contiene: a) la afirmación más general sobre el movimiento o cambio,
b) que como todas las metáforas que usa para aclarar su idea tiene
origen antropológico, c) transforma el mundo en un mercado funda
mental, d) lo que indica que ese cambio se hace de acuerdo a una
medida, e) implicando también una idea de equivalencia (que en otros
se transformaría en equidad y finalmente en justicia).
El hombre no está exento, es una de esas "cosas", que se truecan
por la moneda única. Entonces puede decir:
"descendemos y no descendemos en el mismo río, somos y no
somos" (187). Texto este desarrollado luego extensamente en uno de
Epicarmo (188) ya citado.
b —Lo "Uno"
La idea de buscar lo "uno" no es tampoco nueva: ya la habían
tenido los milesios al perseguir afanosamente la materia única y
primera. La idea de un orden es esencialmente griega. El mismo con
cepto del "cosmos" lo implica,, como no implica nunca "creación"
(183) Plato. Cralilo.
(184) Aet. I, 23, 7 (22
(185) Platón. Cralilo.
(186) Frag. 90.
(187) Frag. 49 a.
(188) Epicahmo. Frag.

402 a (22 A 6).
A 6).
402 a (22 A 6).
2 (DlELS.)
— 148 —

mente repetidos. Mientras tanto dice:
"la bebida compuesta se descompone por sí misma si no es re
movida" (190), es decir que gracias a la agitación ininterrumpida no
salen a luz los contrarios que están en la esencia de todas las cosas,
constituyendo su belleza y armonía, la que no ven los ojos se entiende.
Ese movimiento o cambio está entendido como una "armonía de
tensiones opuestas", como la del arco y la de la lira" (191), en donde
dos fuerzas se oponen para producir "un" sonido o impulsar "una"
flecha. Lo uno, lo permanente, es la impermanencia misma. Es la
causa de una verdadera ilusión, pues nos oculta el eterno transcurrir
de las cosas, al hacernos creer que están quietas.
Aquí está la formidable tentación para los pensadores modernos
al interpretar a Heráclito. Esto es casi un transformismo, un energe
tismo. Lo hubiera sido del todo sin el "fuego" que el efesino puso
en el fondo, cuyo carácter era ser eternamente viviente. Su picara
llama, a través de los siglos, ha resistido todos los embates para ha
cerlo desaparecer y poder transformar a su creador en el pensador
de un devenir sin sustracto material.
14. — "Polemos" o lucha de los contrarios,
o la tensión o el movimiento que reduce los contrarios a la uni
dad, Heráclito lo va a precisar aún más. En su estilo de pensar va a
hacer una nueva afirmación, una nueva identificación: el transcurrir
es una lucha tan universal como el transcurrir mismo es eterno.
No son muchos los textos doxográficos que expresan esto con
claridad:
.. ."Aquel de los contrarios que conduce al nacimiento se llama
combate y discordia, el que conduce al incendio concordia y paz"...
dice Diógenes (192), y cuando se está tratando de dilucidar si hay
uno o varios seres y lo que son, Platón pone en boca del extran
jero: "Posteriormente algunas musas de Jonia y de Sicilia han re
flexionado que lo más seguro es entrelazar las dos tesis y decir: el
ser es a la vez uno y varios, tanto el odio como la amistad realizan
su cohesión. Su desacuerdo mismo es un eterno acuerdo: así dicen
(189)Frag. 8.
(190)Frag. 125.
(191)Frag. 51.
(192)Dioc. Laebt. IX, 8 (22 A 1).
— 149

�"(I V ZZ) 8 'XI

^i -doiq(Z6I)
"IS "2ejjI(161)
•S2I -2bj^(061)
-8 -3bj^(681)

uaaip pe :opjanaB ouj3)3 un 83 ouisiui opjanoBsap ng 'uoisaijoD ns
UBZIJB3J pBJSiniB BJ OIUO3 OipO {3 OJUBJ 'SOIJBA A OUn Z3A B[ B 83 J38
ja :jpap ^ eisa^ sop sbj jBzBjaj^ua ea ojnüas seta o[ anb opBuoixajj
-oj usq Bi^iDig ap A Biuof ap SEsnin sBunSjB aiuauuoijaisoj,, :ojal'
-ucjjxa jap saoq ua auod uojbj^ 'uos anb oj A sajas soijba o oun
ÁBi| is jBppnjip ap opuBjBJi Bisa as opu^no ^ '(26t) sanaSoiQ aaip
• • \¿z^d A Bipjoauoa oipuaaui jb aanpuoa anb ja 'Bipjoasip A ajBquioa
as ojuaiuipsu jb aonpuoa anb soiJBjjuoa eoj ap janby,, • • •
uoa o^sa ussajdxa anb sooijEXáoxop so^xai eoj soqanm nos o^^
•oujaja sa omsiin jijjnasuBj} ja onioa jBSjaAiun ubi Bqanj eun a
aijjnosuBjj ja : uopBaijijuapi BAanu Bun 'uoioBinaijB BAanu Bun jaoBtj
b, ba jBSuad ap o^ijsa ns n^j 'sbih une jBspajd b ba o[ ojtpBjajj 'psp
-lun B[ b soTJBJiuoa so^ aanpai anb o^uaiuiiAOUi \a o uoisua) B[ o
'souvjjuoo soj ap m¡onj o ^
ojaBjjsne uis jmaAap un ap
lopBsuad ¡^ ua JopBajj ns b jbiujojsubjj ^apod A ja^ajedBsap o^ao
-Bi[ BJBd sa^Bqma so[ sopo^ opnstsoj B^ 'so^^is so[ ap saABjj b 'buib^[
BJBOid ng -a^uoiAiA aiuaniBUjaia Jas Bja jaiaejs^ o^no 'opuoj [a na
oend onisaja ^ anb 4toanj^ p uis opoj pp opis Bjaiqnu; o^ "otnsij
-aSjaua un 'ouisiuijojsubj^ un is^a sa ojs^j -o^ipBJcajj b jBjoadjojuí p
soujapoui sajopBsuad so[ BJBd uopB^uaj a^qBpimjoj bj B^sa jnby
•sB^oinfa uBjsa anb aoaao souaaaBq p 'sbsoo sb[ ap
jpjnosuBjj oujaia p bjjiido sou sand 'u9isn^i EjapspjaA Bun ap Bsnsa
bj^ s^ 'Bmsiui BiauauBiujadini v^ sa 'ojuauBinaad o[ 'oun c^ *B^aa[j
ttBun?? JBS^ndrai o optuos ttun,f jpnpo^d BJBd uauodo as SBzaanj sop
apuop ua '(I6l) ^-1!! bI P ^l ^ odjb pp bj ouioo 'ttsBisando sauoisuoj
ap BjuouiJB,, Bun ouiod opipuaiua Bj9a oiquiBo o ojuairaiAoui as^
•apuaijua as sofo so^ uoa ou anb B[ 'bjuoutjb A Bza^pq ns opuajínjijsuoD
'8BSOO SB[ SBpOJ 3p BpUdSa B[ U3 UBJ8^ anb SOTJBJJUOO SO[ Zll[ B U3[B8
ou Bpidiunjjajuiui uopBjxSB tb\ b sBpBj^ anb jpap sa '(061) ^P^010
-aj ^a ou is Biusuu js jod auodiuoosap as Bjsanduioo spiqaq b^,,
:aaxp ojubj SBjjnaij^ -sopiiadaí aiuaur
A ajuaiuajuBjsuoD sojap ua ajuauíBSojní^iJt jBspajd b ba
jj anb 'o^uaiuiiAoin p s^ ¿soubjjuoo soj pBpmn bj b aonpaa
an^? ¿ajueisnoa oj 'aiuauBtuaad oj 'oun oj sa anb? 'saouoju^
"(68l) BlIonI BI 1Q^ opBjpuaSua sa opo^ A btuouijb Bjjaq
sbiu b^ Bijnsa.1 sosiaAip sopiuos ap 'is aajua opianaB ap uauod as,,
:anb sowBJjuoa soj ap Bpuajstxaoa
bj ttoun,, oj ap Bpuasa ouioo jBjuae aiuaiuBisnf sa OAanu oj 'baijbiu
-jtjb aiuauíBgojnSiJ 'jbuij uoisnjauoa bj b ounSjB oxau uts 'jbS^jj B^sBq
ua uopBJBduioa ap bjjbs anb mjbuozbj,, asa ug -ouajaq
jb ouBjjxa ajuarnBjajua ea anb oj 'soiq b ajaijaj as opu^na

(-S13I0) (881)
•06 -^i(981)
•(9 V lt) ZO^ •otí^-'O -moivi^(S8I)
•(9 V ZS) L 'Z 'I "^V(^8I)
"(9 V ZZ) • ZOt 1}^O -voivia(81)
ttuopBajo,, Bounu Boi|dmi ou ouioo 'BDijduii oj tíBoursoo,, jap ojdaa
-uoa ouisiui [^ -BSao^ aiuamjBpuasa sa uapjo un ap Bapi B^ -Bjami^d
A Baiun Bijaj^tn bj ajuauíBsouBjB amgaeaad jb soisajiur soj opina)
UBiqs^ bj vA : BAanu oaoduiBj sa ou tloun,, oj je^snq ap Bapi vj
oí —q

•opBjp bj( (881)g
ap oun ua a^uainBSuajxa o^anj opBjjojJBsap a^sa ojxaj^ "(¿8l) M8ouios
ou A somos 'oij oiusiui ja ua souiapuaasap on A souxapuaasap,,
:jpap apand saauoju^ "eoiim Bpauoui bj jod
UBaanjj as anb 'ksbsod,, SBea ap Bun sa 'ojuaxa Bjsa ou ajqcuoq j^
•(Bpqsnf ua a^uamjBuij A pBpinba ua bubuijojsubjj as
solio ua anb) BpuajBAinba ap Bapi eun uaiqiuBj opuBDijdiui (a 'Bpipaui
Bun b opaanoB ap ajBq as oiqiuB^ asa anb soipui anb oj (p '[Bjuam
-Bpunj opBOjam un ua opunm ja buijojsubjí (a 'oaiSojodojjuB uaái.io
auap B^pi ns jbjbj3b BJBd Bsn anb sBaojBjaui sbj SBpoj ouioa anb (q
'oiquiBa o oiuaiuiiAom ja ajqos jBjauag sbui uopEUuijB bj (b ^auaijuoa
anb ojxaj '(981) sBjjapBajaui sbj uoa ojo ja A ojo ja uoa SBijapBa
-jaui sbj ouioa 'SBSoa sbj BBpoi uoa oSanj ja A o^anj ja uoa UBiquiB;)
as SBSo^ sbj sBpo^,, :aoip opBj un Jo^ *zaA bj b A uatquiB} oaijbj
-i^Bna ouis 'OAi^EjijuEna 'js^nj ap ojos ou oiqiUBa un ouioa uEaipui oj
'ojuaimiAoui ja bjbuos anb uoa saua^Buii sbj oqaip aofaui 'ojdaauoa ja
anb ua Bisa pBpijBui^uo b^ -soijBJiuoa soj ap uopisodo bj ua oun oj
A ojuauutAoui ja opiunaj Jaq^q ua B}sa ouisap jap pBpijBui^iJO B^
•(581) O3JJO 8P -^ opoisajj ap 'ouBaoQ ap BjqBq opuBna 'ojamojj ap
jpap apand as onistuí cj umjj ja sa opBaijmáis oÁna sajquiou ostidini
eaj anb pspijBnsBa jod ajuaniEjjap anj o^¿ 'sasoip soj ap sajp^d soj b
souoj^ A saqjj ouibjj anb ja osajdxa oinsiui oj lu^jBj^ Bjeuas oj
uÁ. 'jbui^ijo sa ou ojuajiuiAoui jap Biouajsixa bj ap uopBiujijB B^j
•(fí8l) 4tSBjafBSBd sBsoa sbj ua ojafBSBd
'SBujaia 8Bsoa sbj ua oujaia 'oiuaiuiiAoiu ja BBSoa sbj sepoj b oÁnqijjB A
sojjamu soj b anb sbui uauaiAuoa ou sopB^sa soisa sand 'p^pijiqB^sa
bj A osodaj ja osjaAiun jap oiuiodns ojijaBjajj,, :unB ajuauiBjpr[dxa
SBui 'oijay uaiqiuBj Bjuaiuoa anb oj '(g8l) JJ oto8!^ P na eaaaA
sop japuaasop Bjjpod as on anb buijijb 'oij un ap osjn^ jb SBsoa sbj
opuBjimiSB A 'ajqBjsa sa BpBu A BSBd opoj anb aaip ojijaBjajj,,
:Bsajdxa oj A a^nqujB oj as anb
[a 't4ajqBjnuiuj,? oj ap Binsiin uoisajdxa bj 'uoíbjj ajuauiBisnf sg
•sopBAjasuoa
sojuamSBjj soj ap ounSum ua Bjjuanoua as ou Bujajidinas bijoj^ sp
osopiquxB ouisaja jb oqaaq Bq osouibj sbui anb ojdaauo^ ja :BfopBjBd
jBuiBjj apand as ajuaraBoejajij anb oj 'BjoqtnBjBO Bun sajjaasq no,
ua as 'spssBd bjbui eun soiqBg soj b oánf Bijo^siq bj

�estas musas las voces más sostenidas, las voces más suaves han debi
litado el eterno rigor de esta ley" (193).
Pero el "oscuro" tiene textos más explícitos. La época se había
encargado de mostrarle como en las grandes convulsiones históricas
nada es estable: la "polis" temblaba y se sometía a los bárbaros en
el exterior. En el interior una revolución substituía aquellos que de
cían: "un solo hombre vale para mí por diez mil si es el mejor" (194),
por los que afirmaban: ^No necesitamos que haya entre nosotros un
hombre muy valiente, y si existe uno, que se vaya a vivir en otro
lugar y. entre otras gentes" (195). Entonces Heráclito, haciendo una
de esas generalizaciones implícitas en sus aforismos, dice lapida
riamente :
"Todo lo que se arrastra (sobre esta tierra) está gobernado a
golpes" (196).
Antes de inventarse la pólvora, el impacto al prójimo se proyec
taba sólo en la distancia del brazo extendido, del palo, del tiro de
piedra o de flecha. La lucha se confunde con los golpes hasta que se
alcance otro concepto más perfecto aún y se identifique combate con
destrucción, evolución que culmina en la identificación moderna con
la desintegración atómica.
En tres fragmentos Heráclito hace la afirmación de la universa
lidad de los golpes, la lucha, el combate, la guerra.
1.) "Hay que saber que la guerra es universal, que la justicia
es una lucha y que todo toma su vida de la discordia y la ne
cesidad" (197).
2.) "El combate es el padre de todas las cosas, el rey de todo.
Hace representar a los unos el papel de dioses, a los otros el papel
de hombres, vuelve esclavos a los unos, a los otros libres" (198).
3.) "Los contrarios se ponen de acuerdo, de sonidos diversos
resulta la más bella armonía y todo es engendrado por la lucha" (199).
Un elemento hay común a los tres y fundamental, dígase de paso:
la no discutida paternidad de la lucha sobre todo lo que existe en
el cosmos. La idea de "causa" como "razón de ser", está aún en
pañales en esa idea de "paternidad", tiene un origen eminentemente
antropológico y una aplicación sobremanera cosmológica. Donde a
primera vista aparece un ser como producido por otro ser es en la
relación de padre a hijo. Heráclito la tomó así por consiguiente.
Pero cada fragmento da a esa lucha un contenido nuevo, extra
ordinariamente sorprendente.
En el primero de los citados, se afirma que la lucha es justicia,
en el 2. que es causa del orden universal, en el 3. que es armonía.
En completa oposición con Anaximandro, que ve en la indivi(193)
(194)
(195)
(196)
(197)
(198)
(199)

Platón. Sopk. 242 d.
Frag. 49.
Frag. 121.
Frag. 11.
Frag. 80.
Frag. 53.
Frag. 8.

duación una injusticia, Heráclito describe un "cosmos" donde la
guerra es un valor positivo y causa de los demás valores. La revolución
iniciada en el plano del hombre trasciende y el universo del efesino
está enfocado desde un ángulo ético. Lo preside la justicia que es la
lucha misma, y el orden a la vez. A sus mandatos no escapan ni los
dioses, que tienen su lugar asignado dentro del "cosmos", mucho
menos se podrán sustraer a ellos los hombres.
La belleza es el resultado del orden, que el artista pensador re
conoce, como surgiendo, en un grandioso acorde, de la tensión.
El desarrollo universal, que se hace por la lucha, es ordenado y
armonioso, es sobre todo justo. Heráclito, desde este punto de vista
puede decir: "Maestro de la mayor parte es Hesíodo. Creen que sabía
casi todas las cosas, él que no conocía el día y la noche: son lo
mismo" (200), porque recuerda que el poeta ha visto en la paz el
supremo valor social, esa paz que según el efesino acarrearía la des
trucción del mundo.
15. — Diversificación y unificación son simultáneas
Todas las imágenes usadas para describir el cambio, lo hemos
visto, dan la idea de esas fuerzas que actúan en sentido contrario, ya
se trate del arco y la lira, ya de la guerra. Por otra parte Heráclito
afirma también que "todas las cosas salen del Uno, y del Uno todas
las cosas" (201). El ciclo universal se mueve entonces en dos direc
ciones opuestas y simultáneas que llevan de la diversidad a la uni
ficación y vice versa, de la unificación a la diversidad.
Así lo describe Diógenes Laercio:
"... la mutación es el camino que sube y baja y a ella se le debe
el nacimiento del universo..." (202) y lo afirma también Platón en
el texto ya citado: son las musas jónicas las que hablan: "el ser es
a la vez uno y varios" (203).
Heráclito mismo eligió para indicar esta idea, una serie de imá
genes imprevistas, como todas las suyas. Sucede como con las imágenes
bíblicas, es decir orientales. Tienen en común una cualidad que está
elíptica. El autor del "Cantar" dirá: "Tus dientes como hatos de
ovejas trasquiladas, acabadas de lavar". "Tu cuello como la torre de
David" (204). En el primer caso la cualidad que se compara es la
blancura, común a los dos términos, a los dientes y a las ovejas y que
sin embargo, no se nombra. En el segundo caso es la esbeltez del cuello
y de la torre, que era considerada hermosísima en la época.
Cuando el efesino dice: "En la máquina de abatanar el camino
del tornillo, recto y curvo es uno y el mismo" (205).
"El camino que sube y baja es uno y el mismo" (206), lo común
(200)Frag. 57.
(201)Frag. 10.
(202)Dioc. Laert. IX, 8 (22 A 1).
(203)Platón. Soph. 242 d. •
(204)Cant, IV, ver. 2 y 4.
(205)Frag. 59.
(206)Frag. 60.

— 150 —

— 151 —

�-iqap UBq saABns sbui saaoA sbj 'SBpiuajsos sbui saaoA sbj SBsnin sbjs

— isi —
— osi —
•09 -Sbj^
"6S '^^*^
i % -8J3A '^1 'XMY3
. p Ztz -tldog -noxvi^
"(1 V ZZ) 8 'XI -XHavi -ooia
01 "3BJá
"¿S '^wj

(90^)
(SOZ)
(^0Z)
(SOZ)
(ZOZ)
(I0Z)
(00Z)

•08
•II
•IZI
•p zn -

unraoo oj ' (90^) otnstin ja ^ oan sa BÍBq jC aqns anb ouiuib jg,,
'(S0^) 4tom8iua; ja A oun sa OAjna Á o:paj 'ojjiujoj j^p
OUllUED p JBUB}BqB 3p BUinbBin BJ Ugn :33ip OUIS3J9 p OpaBn^
•Booda bj na Buneisomjaq Bpejapisuoa Bja anb '3jjoj bj ap X
ojjano pp zaipqsa bj sa osbd opunáas [a ug 'Fjquiou as ou 'oSjBqma uis
anb A 8BÍ3AO bbj b ^ sajuaip eo[ b 'souiuuai sop boj 6 unuio^ 'Fjn^uBjq
bj sa Bjedrao^ as anb pBpijBna bj osbo jamijd p ug '(^O^) ítPTABG
ap ajjoj bj ouiod ojjana nj^,, ^jbabj ap sepcqBaB 'SBpBjmbsBj} sefaAO
ap sojBq otnoa saiuaip enj^,, :^^tp ttJBJUB^,, PP -lojne ^g -Botjdjp
Bisa anb pept^Biio Bun unmoa na uauaij^ -sa^juaijo Jioap sa 'S
sauaBuii sv\ uod onioa apo^ng 'SBiCns sbj sepoj ouioo 'sB^siAajdtni
-buii ap aijas enn 'capí Bjsa jBDipui b^b(I ^iSip onreini ojipsjajj
'(0S) ttSOTJBA JÍ OUn 23A B[ B
sa jas pOT :uB^qsq anb sb^ SBain9f sbstiui sb^ nos :opBip bá ojxaj p
na upjB^,j uaiquiBj euuip o^ ^ (^0^) — osjaAiun pp oinaimpsa p
aqap a[ as B|p b jÍ BÍBq X aqns anb ouiinBa p sa no^Binm b^- • -n
ropaaB^j saua^^iQ aqixosop o^ jsy
-p^pisjaAip B^ e u^ioB^ijiun b^ ap 'bsje3a a^iA 1 nopB^ij
-lun B[ f pBpisjaAip b^ ap uba9[[ anb 8boubj[iiiuis á. SBjsando sauop
-Dajip sop na sa^uojua aAanm as ¡BSiaAion opia ^^ "(lO^) sbso^ sbj;
SBpo; on^ pp Á 'ouq pp nap38 SBSoa sb[ 8BpojM anb naiqniBj biujijb
ojipBjajj a^jsd bjjo jo^ *Bjjan^ bj ap b^ 'bji[ b^ ^ oojb pp 3}bj^ as
bá 'oijbjjuoo opnuas ua ubtii^b anb SBzjanj s^sa ap eapi B[ uep 'o
sonisq o[ 'oiqiuBa p Jiqij^sap FJBd SBpBsn saua^Bmi B[
snawaijniujs uos vptovoifiuii A, upi^nDtfjsjaaiq — mt¡\
•opunuí pp uoioonjj
-sap b^ BjJBajiBaB ouisaja p unSas anb zcd Bsa '[bioos jo[ba omajdns
p zBd B[ ua ojsia Bq Bjaod p anb Bpjanoaj anbjod '(00^) ouisxui
o[ uos :aqoou b^ á Bip p Biaouoa ou anb p 'sbso3 sb[ gBpoí tsb^
Biq^s anb uaaj^ •opoisajj sa ajjBd ^oábui v\ ap oajsaBj^,, :jpap apand
bjsia ap ojund 9%$^ apsap 'ojipBjajj "ojsnC opoi ajqos sa 'osoiuouijb
A opBuapao sa 'Bq^n^ b^ aod a^^q as anb 'jBSjaAiun o^^jjBsap [g
'uoisua^ bj ap 'apjoas oeoipuBJ un ua ^opuai^ins ouioo 'aaouo^
-oí jopssuad BjspaB p anb 'uapjo pp opBjjnsa^ p sa Bzajjaq Brj
•sajqmoq soj sojja b jaBjjsns treipod as souaui
oqanuí 't48otasoa,, pp ojjuap opBuSiss jsSnj ns uauaij anb 'sasoip
soj m UBds^sa ou so^EpuBtn sns y -zaA bj f nopjo ja A 'Biusitn Bqonj
bj sa anb Bppsnf bj apisajd o^ 'o^ija ojn^uF un apeap ops^o^ua Bjsa
omsap jap osjaAiun ja A apuoiosBJi ajquioq jap ousjd ja ua BpBiaiur
uopnjoAaj B^ -saaojBA SBUiap soj ap BsnBO A OAiiisod jojba un sa Fxisn^
fj apuop ^somso^,, un aqijosap ojipBjajj 'Biaijsnfui Bun uopsnp

(661)
(861)
(i6I)
(96I)
(s6t)
(6I)

-lAtput bj na oa anb 'ojpuBtnixBuy uoa uoiaisodo Bja^diuoa ug
•eiuouijb sa anb 0*g ja ua 'jBSjaAiun uapjo jap sensa sa anb o-^ ja ua
'Biapsnf sa Bqanj bj anb buijiif as 'sopBjia soj ap ojaraod ja ug
'aiuapuajdjos ajuaiueiJBuipjo
-Bjjxa 'oAanu opiuajuoa un Bqanj Bsa b Bp o^uaoijÍBjj spBa oja^
•ajuamíiisuoa jod isf ouioj fj ojifDBjajj 'ofiq f ajp^d ap uoiaBjaj
bj ua 63 jas ojio jod oppnpojd oiuoa jas un aaajBdB bisia Fjamijd
f apuoQ 'Bai^ojotusoa BjauBUisjqos uoiaBaijdB Bun A oatnOjodcujuB
ajuamaiuauíma na^tjo un auaij '(ipBpiuj3}Bd,9 ap Bapi Bsa ua sajBUBd
ua unB Bj83 't4Jas ap uozbj^ omoa tlBsnBa,, ap Bapr ^j •souxsoa ja
na a^e^^s anb oj opoi ajqos Bqanj fj ap pepiiuajBd Bppnasip ou bj
:osBd ap as^^rp '[cjuauíBpunj X ga^j soj b uniuoa Aex\ oiuamaja uq
•(661) t4BlIDnI BI JO&lt;^ opBjpaaSua sa opoj A biuoutjb Bjjaq sbui bj B;jnsaj
eopiuos ap 'opjanaB ap nauod as souFJ)uoa gor¡n

(o'

"(861) 83JtIÍI SOJJ SOI B 'sonn soj f soAEjasa aAjanA 'sajquroq ap
d ja sojjo soj f 'sasoip ap jadsd ja soun soj b jBiuasajdaj ^objj
•opoj 3p Xaj ja 'sbsoo sbj s^poj ap ajpBd ja sa ajBqraoa jgM (o'jj
-au bj A Bipjoasip ej ap BpiA ns bihoj opoj snb A'(¿61)
Bqanj PBPI8^
Bun 83
Biaiisnf bj anb 'jBSJaAiun sa Fjjan^ ej snb Jaqss anb jÍbjjm (o*j;
•BJianS ej 'ajBqraoa ja 'Bqonj fj 'sadjoS soj ap pFpij
-F8J3AIUn FJ 3p UOIOBUIJIJB BJ 80Bq OJIJ^BJ3JJ SOÍUaUlSBJJ 83J1 Ug
•BaimojB u^iaFj^aiuissp bj
uoa FUJapom uoiaBaijijuapi bj ua Fuimjna anb uppnjOAd 'uopanJis^p
uoa ajequio^ anbrjpuapi as A uiif ojoajjad sbui ojdaauoa ojjo aauBajB
3S anb BjsBq sadjo^ soj uoa apunjuoo as Bqanj Brj 'Bqaajj ap o Bjpaid
ap ojij jap 'ojBd jap 'opipuajxs ozBjq jap EianBjsip ej ua ojos í
-aaXojd as otnifoad jf ojaBduii ja 'BJOAjod fj asjBjuaAui ap sajuy

'•(961)

b opBUJaqo^ Bjsa (bjj3;i B)sa ajqos) bjisbjjf as anb oj

-BpidBj aaip 'somsijojB sns ua SBipijduii: sauotaBzifejauaS: ajuaniBU
SBsa ap
Bun opuaiasq 'ojijoBJajj sa^uoiug "(S6l) ssjuaS sbjjo aajua A jBnj
ojio as jiata b bíba as snb 'oun ajsixa is A 'a^naijBA jíntn ajqmoq
un sojjosou aj^ua BÁBq anb souiBjisaaau oj^j., :aBqBuuijB anb soj jod
'(^61) ttJofaur ja sa is jira zatp Jod jm BJBd ajBA ajqnioq ojos unM :uBja
-ap anb sojj^nbF Fjniusqns uopnjoA3j bou Jojjajuí ja ug -joijajxa ja
ua soJBqjsq soj b Btjaiuos as A Bqejquiaí ((sijod,, bj ¡sjqBisa sa
eBaTj^isiq sauoisjnAuoa sapuBj^ sbj ua ouioa 3jjbjisoui ap ^
BjqBq as Baoda vj •sojioijdxa sboi sojxaj anau Mojn8o,, J3
"(C6l) ¡í^31 Blsa aP JSiJ ouja^a ja op^jij

�en las comparaciones es la dirección vertical y circular a la vez, co
mún al tornillo y al camino que lleva a la cima del monte, que to
mado de la cima lleva a la falda, porque "en la periferia del círculo,
el principio y el fin se confunden" (207).
El movimiento universal entonces, en dos direcciones opuestas y
simultáneas, se nos aparece como un inmenso torbellino, al que no
escapa nada, torbellino que imprime a las cosas un cambio cuali
tativo y cuantitativo, cambio que se efectúa de acuerdo a cierta me
dida, que es justicia, en cuyo vértice está lo uno, en cuya base la
diversidad. Heráclito puede explicar con divisiones y sentencias, por
lo largo, el contenido de sus afirmaciones exóticas recordando ese
vertiginoso circular: "no se puede entrar dos veces en el mismo río,
ni tocar dos veces una sustancia perecedera en el mismo estado, pues
ella se dispersa y se reúne de nuevo, se aproxima y se aleja, por la
prontitud y rapidez de sus cambios" (208). Pero el Estagirita, que
estaba munido definitivamente del principio de identidad, y al que
los vislumbres geniales de Heráclito podían proveer (¿tuvo conciencia
de ello?) de la "entelequia", el pasaje de la potencia al acto se
quedó perplejo.
Porque, finalmente, precisado así, ¿se le puede achacar al me
lancólico insigne la desopilante afirmación de que somos y no somos
al mismo tiempo?
16. — El fuego
Falta averiguar aún de qué es ese torbellino, falta más bien re
cordar porque al explicar la teoría del conocimiento se ha visto que
el mundo es fuego.
Con esto Heráclito se planta firmemente en su época, que re
curría a los cuatro elementos para explicar todo lo existente. Pero
combinada esta afirmación con todo lo que había dicho sobre el
movimiento, el efesino desencadenaba otra vez en la posteridad las
interpretaciones más fabulosas sobre los 100 y pico de aforismos que
dejó. Nadie duda de que sea el fuego el elemento esencial de su sis
tema. Todos en cambio discuten por qué eligió el fuego y qué clase
de fuego es, llegándose hasta a afirmar que es símbolo puro. Los
antiguos sin embargo, pusieron el fuego de Heráclito a la par de los
demás elementos de sus antecedores, lo que debía constituir un freno

Diógenes
explica: es el fuego y todas las cosas son una mutación
"... El elemento
de este". "la totalidad es limitada y el Universo uno, nace del
fuego y el todo se enciende de nuevo según ciertos períodos..." (210).
Aetio coincide con Aristóteles:
"Heráclito e Hipaso de Metaponte sostienen que el principio de
todas las cosas es el fuego. Es del fuego que las cosas vienen y es en
el fuego donde terminan. Cuando él se apaga, todo se forma en el
universo..." (211).

Y
Simplicio
con Aetio:y Heráclito de Efeso suponen también un
"Hipaso
de Metaponte
principio único, móvil y limitado, pero es el fuego el que consideran
como tal"... "Heráclito dice, en efecto, que todo es una mutación
del fuego. Admite además un cierto orden y un período determinado
para la transformación del mundo, conforme a la necesidad inevi
table"
De(212).
acuerdo a estos testimonios, puesto el fuego en la categoría
de los elementos de los milesios, se puede inferir que es un fuego
físico. Se trata empero de un principio ontológico del cosmos, puesto
que constituye su esencia misma. Corroborar se puede con el mismo
texto heraclítico, que contiene afirmaciones rotundas.
"Este universo, el mismo para todos los seres, no ha sido creado
por ningún Dios, ni por ningún hombre, pero siempre ha sido y será
fuego viviente que se enciende con medida y se apaga con me
dida" (213). Heráclito sigue saltando de identificación en identifi
cación. En el fondo pues del cambio regular, encontramos un único
elemento, al que atribuye la misma determinación del "logos" en el
primer fragmento, la eternidad. Uno y otro se confunden, puesto que
son todas las cosas y todo lo gobiernan. Por otra parte es el fuego
la moneda universal en el mercado donde se trueca hasta la esencia
de las cosas (214), fuego inteligente puesto que es razón y que por
consiguiente "apareciendo de improviso, juzgará todas las cosas y las
avasallará" (215), que es otro modo de decir, repetir, la realización
de la justicia en el desarrollo cosmológico, identificándose además
ahora el fuego con la lucha. Entonces se puede sustituir la afirmación:
"Todo lo que se arrastra (sobre esta tierra) está gobernado a
golpes" (216) por esta otra afirmación, de carácter más general y
extraordinariamente pesimista, si no fuera porque el gran paradójico
ha afirmado que a todo esto se debe la armonía invisible, más va
liosa que la visible: "la fulminación y la ruina gobiernan el uni

a las opiniones demasiado fantásticas.
verso"
(217).
Los
textos citados en que se menciona a Hipaso y a Heráclito

Dice Aristóteles:
"Anaxímenes y Diógenes dijeron que el aire es anterior al agua
y que es el primer principio de los cuerpos simples. Hipaso de Metaponte y Heráclito de Efeso reconocen como primer principio el

fuego" (209).
(207)Frag. 103.
(208)Frag. 91.
(209)Aristot. Metaph. A, 3. 984

7.

(210)Dioc. Laert. IX, 8 (22 A 1).
(211)Aet. 1, 3, 11 (22 A 5).
(212)Simpl. Phis. 23, 33 (22 A 5).
(213)Frag. 30.
(214)Frag. 90.
(215)Frag. 66.
(216)Frag. 11.
(217)Frag. 64.
— 153

— 152 —

�— €Sl —
(¿iz)
(913)
•II
•99
(f IZ)
•06
(12)
(ZIZ)
•(S V ZZ) 'Z V
(S V ZZ) II ' 'I
I V (I
(IIZ)
•(S
•(I V ZZ) 8 'XI ••™1 -ooiq (OIZ)

— ^si —
' 'V H -xoisray (60Z)
•16 •••^ (80Z)
•0I •J^ (¿0Z)

'(60^)
p oidpuijd Jauíijd ouio^ uaoouooaj osajg ap oiipEjajj A aiuodBj
-aj^[ ap osBdijj 'sa^dmis sodaana so[ ap oidpuijd jauíijd p sa anb A
xB JoijajuB sa aiiB ja anb uojafip sauaíioiQ A sauauíixBuy,,

e ^ osBdyj^ b Buopuara as anb ua sopBip sojxa^

'(¿I
(¿IZ)
•iun ja UBuaaiqoS Buiru bj ^ uopEuuujnj fj,, :ajqisiA bj anb bsojj
-BA 8BIU 'ajqtSJAUI BIUOUMB BJ aqap ^8 O;S3 OpO) B 3nb OpBUUIJB Bq
ODifopBJBd ubj8 j anb^od Baanj ou ts 'B^siuusad a^uauíBUBuipjOBJix
^ [Bjau9^ sbiu jajaBasa ap 'uoi^bhhijb bj}o Bisa jod (9X^) Msad^o8
b opBuiaqoÜ Bjsa (BJiau Bjsa aiqos) ejjsbjjb as anb oj opoj^,,
: nopenuí jb bj amiiisns apand as saono^u^ -Bijanj bj uoa o^anj j3 baoqB
s^iuapB asopuBaijc^uapi 'oaiSojouisoa ojjoJJBSap p ua Braijsnf bj ap
uopBzijBaj bj 'Jijadaj 'jioap ap opora ojjo sa anb '(SXS) tt?-i^j^BBBAB
9B[ Á sesos sbj sBpoi BJB^ziif 'ostAojdnii ap opuapajedB^ ajiwni^isuod
jod anb A nozvi sa anb ojsand aiua^ipiui oáanj ' (fI^) sbsoo sb^ ap
BT0U3S3 B[ BJSBq BOUtlJJ 38 dpuop O[)B3jaUI [a U3 ^BSaaAlUll BpOUOlU B[
oáunj p sa ajaBd bjjo jo^ •UBuaaiqoá o^ opo^ ^ sbsoo sb[ SBpoj nos
anJb ojsand 'nspnnjuoD 38 ojjo Á ouq 'pBpiujais b^ 'ojaautBJj jamud
[3 na ttso3o[;, pp u^ioBuiuijaiap buisiui ^\ ajínqiajB snb \^ 'ojuaraap
ojiun un soiubjjuoouo 'jE^náa^ oiqniBo pp sand opnoj p u^ "uopEa
-ijijuapi aa uop^oijijuapi ap opuBjp^s anSts ojixobjsjj '(\z) bP?P
-ani uod B^BdB as A. Bpipsm uoa apuapua as anb a^uaiAiA o^anj
Bjas Á opis B^ aadiuais ojead 'ajqinoq un^uiu jod iu 'sotq unáum jod

•SBOTJSBJUBJ OpBISBUiap S3UOlUldo SB^ B
ousjj un Jinjijsuoa Eiqap snb oj 'sajopaoa^uB sns ap so^uauíap SBtnap
so[ ap j^d b^ b ojixoBiajj ap oSanj p uojaisnd 'oSjBqma uis songijuB
-ojnd o^oquiis sa anb jbuijijb b BjsBq asopuB^axx 'sa oSanj ap
anb A oSanj p oí^i^a anb jod uajnasip oiquiBD ua sopoj^ 'Buia^
-sis ns ap ^Bpuasa ojuauíop ^a oSanj p Bas anb ap ^pnp 3ips\[ 'ofap
anb soiusiJojB ap ooíd A qqx soI ^jqos sssopnqej sbui sauopBjajdjajtn
sb[ pBpijajsod B^ ua z^a bjjo BqBuapBouosap ouisaja p 'ojuauniAOtu
[3 aaqos oipip BiqBq anb o{ opoj uoa uoiobuijijb bjsb epButquioa
ojaj -ajua^sixa o\ opoj jBaxxdxa BJBd sojuaraap oajEna %o\ b
-ai anb 'Baoda ns ua a^uaraauíjij B^uB^d as oji[OBjaxx o^ea
•o^anj sa opunm ^a
anb ojsia Bi{ as oju^uupouoa pp Bjjoa) b^ jB.)i[dxa ^b onbjod j^pjoa
•ai uaiq sbui e^jbj 'oui^pqjo^ asa sa anb ap unB jBnSijaAB bí[b^
oSanf ¡^ — ^\

as oía^ xB Bpuajod bj ap afBSBd Xa '^Braba^aiua,, b^ ap (¿o\\a sp
spuspuoo OAn^?) jaaAOjd UBjpod Oíi[DBjajj ap sa[BiuaS sajquin^siA so^
anb p A 'pBppuapi ap oidpuiad ^ap ajnaiuBAijiuijap opiunin Bqsjsa
snb 'BiiJiBjs^ x3 OJ3d '(80^) soiqniB sns 3p zapidBj A pn^ijuojd
bj jod 'BfajB as A BunxojdB as 'OAanu ap aunaj as A Bsjadstp as Bjja
sand 'opBisa ouisiui ja ua Bjapaaajad BiauB^sns Bun saoaA sop jbooi iu
'011 oiusHu ja ua saaaA sop jBjjua apand 38 ou,, ¡JBjnaap osout^ii^sa
asa opuBpjoaaj SEapoxa sauopBraaijB sns ^p opinajuoo p 'o^ibj oj
jod 'SBpuajuas A sauoisiAip uoo jBaijdxa apand ojijaBjajj 'pBpisjaAip
bj asBq Bjína ua 'oun oj B^sa aoijjaA oXna us 'Bpijsnf 83 anb 'Bpip
-aiu Bjjap b opaanaB ap Bn^aap as anb otqniBa 'oAijBjiinBna A oaubj

'(ttü) •••osjcaAiun
p us buijoj as opoj 'BSBd^ as p opusn^ •uBuiuuai apuop o^anj p

¿odtnai^ ouisiut \&lt;e
somos ou A somos anb ap uopBump ajuBjidosap e{ auSisui oai{oauB^
-ain \b JBaBqoB apand a[ as? 'isb opBspajd 'a^uanqBuij 'anbjo^
•ofa^d^ad ^panb

ojsand 'soinso^ pp ootSopjuo oidpm^d un ap ojaduia bibjj ag "ooisij

opB3J3 opis Bi[ ou 'sajas soj sopo} BJBd ouisiui p 'o8J3Aiun aisg^
•SBpunioj sauopBinjijB auauuoa snb 'oaijjpBJsq ojxaj
oiustni p uoa apand as JBJOqouo3 -buisiui Bpuasa ns a^iunsuoa anb
o^anj un sa anb Ji-iajui apand as 'soiss^tui so[ ap soiuaniap o[ ap
B[ ua oSanj p ojsand 'soiuomiisai sojsa b opjanoB 3q

•(zi^)
(^) a
-IA3UI pBpisaaau v\ b auiaojuoD 'opuntn pp u^pBUuojsuBjj B[
opBiiunaa^ap opouad un A. uap^o ojjap un SBiuapB a;iiupy -o^anj pp
a^pcjnuí Bun sa opoj anb 'o^aaja ua 'a^ip ojipBJ3jjM • • • ttpj otuo^
uBjapisuoa anb \^ oSanj p sa ojad 'ops^irai]; A ^iachu 'ooiun oidputad
un uaiqtuBi uauodns ossj^ sp ojipBJajj A ajuodsjaj^ ap osBdijj,,
:oijay uoa opi^dung j^

us sa A uaiu aiA sbsod sb^ anb o8anj pp s^ -oSanj \^ sa sssoa sb^ SBpoi
ap oidpuiJd p anb uauansos sjuodBjaj^; sp ossdijj 3 ojipBj3jj??
:sapjojswy uoo appuioa oi^ay
• (01^) '' 'sopotjad sojjap unSas OAanu ap apuapua ^s opoj p A oSanj
pp aoBu 'oun osj3aiu^ p A BpBjtrai^ ss pcpi^íoi ^\'",, "tt9isa ap
uopBjnm Bun uos sbsoo bb^ SBpoi A oSanj p ss ojuamap X3''' „
iBoijdxs ssuaS^Q

-tjBna oiqiuBa un sssoa sbj b auiudun anb outjjaqjoj 'BpBU
ou anb jb 'ouijjaqjoi osuamur un omoa aaaiBdB son as 's
A SB^sando sauopoajip sop ua 'saouojua jBSjaAiun o^uaiiniAoui j^
'(¿02) uapunjuoa as mj ja A oxdpuijd ja
'ojnajja jap Buajwad bj na,, anbjod 'BpjBj ^J b basjj Burra bj ap opsui
-0} snb 'ajuoui jap Biup bj b BAajj anb outuibd jb A ojjiujoj jb unm
-O3 'z3A bj b JBjnaip A jBoijjaA uopa^jip bj S3 sauopBJBduioa sbj ua

�juntos, de Aetió y Simplicio, han permitido señalar la influencia pi
tagórica en el efesino: a esta conclusión llegan Olof Gigon y
O. Spengler por distintos caminos. En lo referente a qué fue lo que
llevó a Heráclito a elegir el fuego, las respuestas varían de acuerdo
a la interpretación general que se hace del filósofo. Spengler, que
ve en el elemento heraclítico un estado puramente fenoménico, una
metamorfosis del acontecer universal, cree que Heráclito no tenía base
científica para elegirlo, que la causa de su determinarse hay que
buscarla en su peculiaridad de artista y en el respetuoso temor que
fuego y sol siempre han infundido.
Tannery, al tratarlo como un espíritu teológico y emparentarlo
con los ritos egipcios, traza un paralelo entre el fuego y los dioses
que personifican en el Nilo la marcha del Sol (218). Pero si se ha visto
que el fuego tiene la categoría de uno de los elementos de los milesios, lógico es buscar las causas de la elección dentro de las mismas
que llevaran a los hombres de la época a reducir todo a un principio
primordial dentro de los cuatro conocidos. Tannery tiene razón
cuando afirma que Heráclito no ha hecho grandes descubrimientos en
lo que se refiere a la cosmología: este orden, si varía con respecto
a sus antecesores, es justamente por los hallazgos en el plano antro
pológico.
Entonces, la opinión más aceptable parece la de Burnet. He
ráclito necesitaba una base, para la transformación de lo uno en lo
múltiple y de lo múltiple en lo uno, una sustancia, que permane
ciendo la misma, se cambiara en todas las cosas y que todas las cosas
se cambiaran en ella.
Lo encontró observando el fenómeno de la combustión: varía lo
que se quema. La llama es la misma, permanentemente móvil. Se
transforma siempre en humo y su lugar es ocupado nuevamente por
el combustible que la alimenta (219).
Al fuego vienen a parar todas las cosas y todas las cosas se re
conocen nuevamente en el humo, que es el resultado del fuego "si
las cosas vinieran a parar en humo, las narices podrían distinguirlas"
(220) y el perfume cambia de acuerdo a la sustancia que se agrega,
sin variar empero la llama (221).
No se descarta por consiguiente una sencilla razón científica ba
sada en la observación, pero tal cual podía y había sido practicada
en su época tratándose, se entiende, de un fuego invisible cuando se
habla del cósmico.;
Es tiempo ahora de averiguar cómo se realizan las transforma
ciones del fuego.
Diógenes y Simplicio afirman en los textos citados, que esas trans
formaciones tienen un orden, se rigen por períodos. La ley, por otra
parte, ya ha sido expresada por Heráclito: se trata de ver entonces
(218)Tanneby. op. cit., págs. 179-183.
(219)Bubnet. op. cit., pág. 163.
(220)Frag. 7.
(221)Frag. 67.
— 154 —

cómo se realiza la conversión de los contrarios, en el perpetuo movi
miento, que es un torbellino, que es el fuego.
17. — El trueque o cambio del fuego con el cosmos.
con todas las cosas o de todas las cosas con el fuego, o el camino
que sube y el camino que baja, simultáneos, son uno y el mismo.
Dice Diógenes Laercio:
"El elemento es el fuego y todas las cosas son una mutación de
éste, producido por rarefacción y condensación, pero nada de esto
explica claramente".
• ".. .La mutación es el camino que sube y baja y a ella se debe
el nacimiento del Universo".
"El fuego, condensándose se licúa y cuando se espesa más se hace
agua, y cuando el agua se coagula, se transforma en tierra: este es
el camino que baja. Luego la tierra se prende de nuevo: nace de
ella el agua y de ésta todo lo demás, con lo cual relaciona, por de
cirlo así, todas las cosas con la exhalación del mar: éste es el camino
que sube. Las exhalaciones se elevan de la tierra y el mar; las unas
son claras y puras, las otras oscuras. El fuego se alimenta de las pri
meras: lo húmedo de las otras" (222).
Aetio explica a continuación de la afirmación de que todas las
cosas provienen del fuego: .. ."Cuando él se apaga, todo se forma en
el universo, primero sus partes más densas, estrechándose, forman la
tierra; enseguida, cuando la tierra se afloja, por la acción del fuego,
se produce el agua y cuando ésta se evapora, nace el aire. Y de nuevo
el universo y todos los cuerpos son devorados por el fuego en un in
cendio general" (223):
Y Galeno: "Los que (consideran como elemento) el fuego con
vergen también igualmente —suponiendo que contrayéndose y adensándose se transforma en aire, que sufriendo esta acción y conden
sándose más fuertemente, se convierta en agua y que adensándose
hasta el máximo se hace tierra—, que es el principio constitu
tivo" (224).
Los tres documentos doxográficos están de acuerdo en que es
sobre el fuego que se realiza el cambio y que ese cambio se efectúa
de acuerdo a períodos. La dificultad aparece cuando se detalla el
ciclo y la anota ya Diógenes Laercio, que proporciona empero una
pista.

Los pensadores modernos anotan tres particularidades: 1. el
salto del fuego al agua sin nombrar el aire que hace Heráclito, en
lo que se diferencia de los milesios, que consideraban este elemento
el intermediario obligado (225); 2. el concepto de trueque, cambio,
mutación, xpoitmí que aparece en el efesino y que está contenido
(222)Dioc. Laert. IX, 8, 9 (22 A 1).
(223)Aet. I, 3, 11 (22 A 5).
(224)Cal. de elem. sec. Hipp. 1, 4 (22 A S).
(225)Tannehy y Oloc Cigon.
— 155 —

�— ssi —
•KO3I3 3O1O ^ ABaHMVX(SZZ)
•(s v zz) t 'i ddw oas ""&gt;? aP •^^3(ra)
"(9 V ZZ) II ' 'I "OV(SZZ)
•(I V ZZ) 6 '8 'XI i^^vi ^oiq(ZZZ)
opiuajuoa Bisa anb ^ ouisap ja na ooajBdB anb inodi 'uopBinuí
•otquiBO 'anbanjj ap ojdaouoo js o#^ i (^) opBSijqo oiJBipatujajuí ja
ojuauíap ajea uBqEJOpisuoa anb 'soisajiui soj ap Epuaaajip as anb oj
n^ 'oiipBiajj a^Bif ^nb ajiB ja jBjqtnou uis BnáB jb o^anj [ap ojjbs
[3 o*^ :sapBpiJB[napjBcI sajj ubjoub soujapoui sajopBsuad sc^
•B^sid
eun oaadina Bnopjodoad ^nb 'oiojaB^ sauaSoig bX b;oub bj ^ opp
[3 BjjBjap as opu^no aoaJBÜB pBjjnaijip e^ -sopojiad b opjanoB ap
Bnioap as oiquiBO 383 anb ^ oiquiBO js bzijb3j as anb oSanj [a sjqos
es anb ua opjanoB ap ub)83 soaijBjáoxop sojuauínoop sajj scj

•9^ -ísd
"E8I-6ÍI 'BÍ?d ''

•¿9
-do

(6IZ)

saouojua jsa ap bjbjj as :ojiptuajj jod Bp^sajdxa opis Bq vÁ 'ajjed
bjjo jod 'Xa[ b^ 'sopouad Jod uaáu 99 'uapjo un uauap sanoioBtnaoj
-suBJí 8B83 anb 'sopejp sojxaj so[ na ubumijb oioi[dinig A sauaáoiQ
•oáanj pp s^uora
-^UMOJ8UBJ} SB[ UBZl[B3J 38 OIUOO JBnSlJ3AB ap BJOqB d

^
-ooiuisoo
pp ns
B[qsu
38 opiíBno 3[qi8iAur oSanj un 3p 'apuai^ua as 'asopuBjBjj
sooda
ua
BpBOfioBjd opis ^jqeq A Bjpod [Bno [B^ ojad 'uoioBAaasqo [ ua Bp^s
-Bq Boijijuaia uozbj B[[puas Bun ajuainSisnoo jod BjjB^eap as o^^
"(I^^) BuiB[]; bj ojadiua jbijba ms
'BSajSi; as anb BpuBjgns b[ b opjanoB ap Biquino arunjaad p A (QZZ)

-niusuoa oidpnijd ja 83 anb '—BJjar^ ao^q as ouiixbui ja Bjseq
asopucsuapB anb A en^e ua bij3iauoo 38 'ajuauíajjanj sbui asopuss
-uapuoo A noi33B Bjsa opuatjjns anb 'ajiB ua buijojsubjj as asopues
-uaps A asopuaÁBjjuoa anb opuaiuodns— aiuamjBnái uaiquiBi ua^^aA
-uoo o^anj ^a (ojuauia^a ouiod uBjapisuoo) anb sc^,, :oua[B^) ^
: (€^) IBnaS oipuso
-ui un ua oSanj ¡a jod sopBJOAap uos sodjano so\ sopo; A osotaAiun [3
OAanu ap j^ -aaiB p asea 'BjodBAa as Bjsa opuen^ A Bnás p aonpojd as
'oáanj ^ap uop^e B[ lod 'Bfo^jB as Bxiap b¡ opuen^ 'Bpin^asua tejjap
tb\ neuuoj 'asopuBq^ajjsa 'sBSuap sbui sajasd sns oisuiijd 'osjaAiun p
U3 BUIJOJ 38 OpOJ 'BBdB 38 [3 OpUBn^,,:O^3nj ^3p U3U3IAOjd SB8OD
sb{ SBpoj anb ap umoBuuijB b¡ ap uopBnuijuoa b Bt[dxa
*(^^^) 8BJío 8BI aP opauínu;
•Jjd 8B[ ap B^TI3UIip3 38 o^anj ^3 É8BjnDSO SBJ}O 8B^ 'SBJnd X BSJBp UOS
SBnn sb[ íJBtn [a A B-uau ^[ ap UBAap as sauoioBjBqxa sb^[ 'aqns anb
ouimBo p sa sisa :jbui pp upioB^Bqxa b^ uod sbso^ sbj sspo; 'jsb o\iio
-ap jod 'BuoioBpj ^Bn^ o\ uoo 'sttinop o[ opoj Bjsa ap A en^B p Bjp
ap aaBu :oAanu ap apuaad 38 Bjjap B[ oiáonq -BÍsq anb omuiB^ p
83 3)83 :BJJ3I1 113 BTXUOJSUBJ) 38 'B[ll^BOD 38 BlláB p OpUBll^ A 'Bn^B
33Bi{ 38 sbui Bsadsa as opusnD A Bii9i[ as 3sopuB8U3puo3 'oüanj [^,,
•tlosj3Aiu{^ pp o;uaiuipBU p
aqap as B];p b A f^q A sqne anb ouiuibo p 83 uoioBjnra vj- • •^ .
O)83 ap BpBU OJad 'uopBsuapuoo A uoiooBjaJBJ jod opionpojd 'ajsa
ap upiaBinuí Bun nos sbsod sb[ SBpo} A o^anj p sa o^uaiuap j^^f
sanaáoiQ aoiQ
•oiusuu p A oun uos 'soauBjjnrais 'BÍBq anb ouiuiB3 [a A aqns anb
ouiuiBa p o 'o^anj p uos sbsoo sb[ sBpoi ap o sbsoo sb^ SBpoj uoa
•sowsoo \^ uoo oSanf j^p oiqiuoo o anb^nut ¡^^—mi\
•oSanj p 83 anb 'oui^pqjo^ un sa anb 'o^uaiin
oniadjad p as 'soijbjiuoo so[ ap uoisjaAuoo B[ Bzi^sjc as 011190

ítSB[jinSnr}stp uBjjpod saaiJBU sb[ 'omnq as JBJBd b ubjsiuta sbsoo sb[
isn oSanj [ap opBjpsai p sa anb 'oranq p ua ajuauíBAanu uaoouoo
•3J 38 SB8O0 SB[ SCpO) A 8B8O3 SB[ St'pOJ JBJBd B U3U3IA O^anj [y
'(6I^) ^lii^nn^ b^ anb 3[qpsnquioo p
jod a^uaniBAanu opBdnoo sa je^n[ ns A omnq ua aadcuais buijojsubj^
ag '[lA^in ajuainajuauBiuiad 'Biusttn B[ sa biub[[ ^j "Biuanb as anb
o[ buba .-uoijsnqmoo B[ ap ouatuouaj p opuBAaasqo ojjuooua cj
ua UBJBiqiueo
as
8B8O0 8B[ 8BpOJ 3tlb A SBSOO SB[ SBpO} U3 BJBtqiUBO*B[p
38 'BIUS1UI
B[ OpU3I3
-auBtnjad snb 'Bi^uBjsns Bun 'oun oj ua 3[di)[nui oj ap A a[dij[tnn
oj ua oun oj sp uoiDBUiJOjsuBJj bj Bjsd 'asBq Bun BqBjtsaoau oji[obj
-ajj -jau.ing ap B[ aoaJBd ajqetda^B sbut uoiuido bj 'saouo^u^j
•ootóojod
-oj^ub ouejd ja ua so^z^jjBq soj jod aiuouiB}nf sa 'sajosaoajue
sns b
oiaadsaj uoo buba is 'uapao ajsa :Bjáo[oiusoo bj b ajatpj 38 anb oj
ua sojuaiuiuqnosap sapuej^ oqoaq Bq ou ojifOBaajj anb bumijb opuBno
uozbj auaii ÁaauuBj^ -soppouoo oa^sna soj ap ojjuap [Btpjoinud
ovdpuijd un b opoj jpnpaj b Booda bj ap saaquioq soj b ubj^asjj anb •
8BU18IUI sbj ap oajuap uopaaja bj ap sesiibo sbj jBosnq sa ooi^oj 'soisaj .
•vea soj ap sojuainap soj ap oun ap BUo^ajB^ bj auap oáanj [a anb
ojsia Bq as 18 OJ3J • (8I^) IS IaP Bq^jBUi bj oji^y^ ja ua uBoijiuosjad snb
sasoip boj A o^anj js aajua ojajBjsd un bzbjj 'soiodi^a sojij soj uoo
O[JBjuajBclma A o^i^^joai n^uídsa un ouioo o[jbjb^j jb 'ÁjauuB^
'opipunjuí UBq ajdmais jos A oSanj
anb joma} osonjadsaj ja na A b^sijjb ap pBpijsijn^sd ns ua Bjjsasnq
anb ^sq agiBuiuua^ap ns ap BsnBO bj anb 'ojji^aja BJBd Boijjjuato
as^q Bjuaj ou ojipBjajj anb aaao 'jBejaAiun aaoaiuooB [ap srsojjouiB^atn
eun 'oaiuauíouaj ajuoiuBjnd opBjsa un oaijqoBaaq ojuatua^a [a ua aA
anb 'jaj^uadg 'ojosojij jap aaeq as anb [Bjana^ u^ioBjaadaajuí bj b
opjanofi ap ububa ssjsandsaj sbj 'o^anj [a ji^aja b oji[obj3jj b oa^jj
anb oj anj anb b ajuajajaj oj u^ -souiuiBa sojuijsip Jod J^j^uadg *q
A uo^i^) jojq ubSsjj u^istqouoa bjss b :ouisap js ua bdijoSbj
-id Biouan[jui bj JBJBU38 oppitujad usq 'oíoijdmig A oijay ap 'sojunf

�claramente en sus textos (2261; 3. que ésta es la auténtica idea heraclítica, falseada luego por los comentadores, que para explicarla
recurrieron a la condensación y rarefacción. Se trata de confrontar
ésto a los fragmentos directamente.
Heráclito habla explícitamente de los cambios del fuego. "El
fuego, transformándose, se vuelve agua, de la cual una mitad se hace
tierra y la otra soplo ígneo". Quiere decir con ello, que el fuego por
efecto de la razón divina que gobierna todas las cosas, se transforma
a través del aire, en sustancia húmeda, que es el germen del universo
y que él llama agua. De ésta se forman enseguida la tierra y el cielo
y todo lo que contienen. De qué manera el mundo es de nuevo con
ducido hacia atrás y consumido por el fuego lo indica claramente en
las palabras siguientes: "El agua se disuelve y recibe su medida en la
misma proporción que tenía antes de hacerse tierra" (227).
El fuego se transforma en agua: coinciden Diógenes (228) y el
texto, relacionando así toda la multiplicidad del cosmos con este ele
mento. Olof Gigon, teniendo en cuenta las dos peculiaridades apun
tadas: el concepto del trueque, que hace su aparición en el efesino
y esa transformación original y distinta de sus antecesores, hace una
explicación del pensamiento heraclítico que parece la más coherente,
porque intenta seguir fielmente el ritmo mismo de ese pensar, some
tido también a la ley de oposición y armonía de los contrarios (229).
La palabra griega empleada "x p o te a í" está tomada de la mete
orología y designa los solsticios, que señalan en el año los periódicos
cambios en el curso solar. Significa "oposición", no "proceso" y es
por eso que intencionadamente Heráclito hace surgir del fuego in
mediatamente el contrario irreconciliable, el agua. Luego, la si
guiente transformación, por la cual sale la tierra del agua, es física,
se realiza por condensación.
En el lenguaje moderno, la primera transformación es metafísica,
la segunda física. Heráclito, lo que ha querido explicar es el trueque
del fuego con el cosmos y del múltiple cosmos en el fuego único. En
esto está de acuerdo con el modo de pensar griego, que distingue un
mundo visible y un mundo invisible. El primero es un reflejo del
segundo y no implica en modo alguno en esa época, la oposición
entre el conocimiento sensible y el inteligible. El mismo ha hecho
esa distinción y la ha valorizado (230). Procede a explicar entonces
por pares de conceptos contrarios el cosmos, cuya última realidad es
el fuego.
El fuego es por un lado guerra y paz (231), por el otro nece
sidad y saciedad, según afirma Hipólito (232) al exponer al efesino: si el estado del fuego se llama paz, el cosmos múltiple es el de
la lucha de las cosas, hombres y estados. La unidad del "logos" eos(226)
(227)
(228)
(229)
(230)
(231)
(232)

Frag. 90.
Frag. 31.
Dioc. Laebt. IX, 9 (22 A 1).
GlCON . op. cit., págs. 207-219.
Frag. 54.
Dioc. Laert. IX, 8 (22 A 1).'
Hippol. Reíut. IX, 10 (22 B 63-66).
— 156 —

mológico y del "nomos" ético está aquí nuevamente realizada. El
combate es la última, pero no la única realidad del universo. Más
allá está la realidad del fuego, que es paz, concordia. Pero la paz está
oculta, como permanece oculto el fuego esencial. El segundo par de
conceptos contrarios designa al estado del fuego como saciedad, al
estado cosmos, como necesidad. Son conceptos tomados del dominio
ético-político, que es antropológico. La saciedad de la riqueza lleva
en sí misma la tendencia a la disgregación, como la necesidad aspira
a la riqueza. El acontecer universal refleja la existencia humana. El
destino que rige la caída de los poderosos y el encumbrarse de los
necesitados es el mismo: no escapan a él ni los hombres ni el cosmos.
Esta explicación tiene en cuenta el carácter fundamental del
cambio o movimiento heraclítico: la transformación cualitativa.
Cuando el efesino explica el cambio universal cualitativo como
el trueque del oro por las mercaderías y las mercaderías por el
oro (233) se entiende la oposición entre la unidad del fuego y la
multiplicidad del cosmos y la oposición de valor también, entre el
fuego y el cosmos.
La relación fuego-cosmos se representa todavía bajo dos pares
más de contrarios. En la oposición entre "yo" y "logos" del primer
fragmento, no se trata de estar de acuerdo con Heráclito, o de Herá
clito con otros, sino del acuerdo con el "logos". La palabra griega
designa por un lado el imperio del "logos" en la mente de los hom
bres subjetivamente y objetivamente el imperio del fuego, que es el
contenido del "logos" en el "cosmos". La formulación más abstracta
de de la oposición "cosmos-fuego", es la contenida en el texto que
afirma "de todas las cosas lo Uno y del Uno todas las cosas" (234).
Entonces el fuego se enfrenta al cosmos en tal forma que no
puede ser encontrado visiblemente en ninguna parte, porque es lo
"uno", íntegramente transformado en "todo" y por consiguiente nunca
puede estar "junto" al "todo".
Pero este "fuego" que es todo, tiene una exigencia teológica.
Heráclito llama "Zeus" a lo Uno (235). El rayo es el arma de
Zeus. Cuando afirma que todo lo gobierna el rayo (236) está afir
mando la soberanía de Zeus, identificado con el fuego cósmico, invi
sible, opuesto al fuego del sol que se pone diariamente (237). A ese
gobierno nadie escapa. Para los que no conocen el "logos" la mani
festación del fuego al final del período será un castigo, como el rayo
de Zeus para los titanes soberbios. La teoría del cambio universal
alcanza aquí un contenido ético.
Heráclito describe, ya se vio, a ese fuego cósmico como inteli
gente, es decir, como un ser viviente (238). Necesita un alimento per
manente, y este alimento es la exhalación, que viene a ser para ese
(233) Frag. 90.
(234) Frag. 10.
(235) Frag. 32.
(236) Frag. 64.
(237) Frag. 16.
(238) Frag. 30.
— 157 —

�— ¿si
•OE •*MJ(8EZ)
"91 ^J(¿EZ)
•9 "'I(9EZ)
•ZE ".J(SEZ)
•01 •BJJ(^Z)
"06 'ielá(Z)
383 BJBd J38 B 3U3IA anb 'UOiaBJBqxa BJ 83 OJUaUIIJB 3J83 A 'a
-jad O1U3UIIJB Un BlI83D9f^J ' (%Z) ^lUaiAlA Jt38 Utl OUIOO 'j!D3p 89 'a
-ijaiui oraoa oaimsoa o^anj sea b 'oía as bjÍ 'sqiJassp ojijaBjajj
•oaija opiuajuoa un inbB bzubojb
[BSJSATun oiqurea jap Bjjoaj vj "soiqjaqos sauEjii soj BJBd sna ap
OjÍbj ja ouioo 'oSijsbo un Bjas opouad jap Jbuij jb oSanj jap uoiaBjsaj
-IUBUI BJ 418O^OJ,, J3 U30OUOD OU Snb SOJ BJB^ *BdBOS3 3ipBU OUJ3iqo8
383 y '-(¿2) sjusureiJBip 3uod 38 3nb ^os pp oáanj jb oisando 'sjqis
-iaui 'oaiuisoa oSanj p uoa opsaijijuapi 'sna^ ap Bjusjaqos bj opuBui
-jijb BJ83 (()Z) o^^-1 Ia BUJaiqoS oj opoj anb buijijb opu^n;) "sna^
ap biiijb p sa ojCbi jg '(SZ) ouíl l B snaZ BUlBl[ 1ÍI?18H
BI0U3IX3 BUn 3U3IJ 'opoj S3 3nb ^oSsnj,, 3J83 OJ3¿
•ttopoi5, ^ ttoiunf,, jbj83 ap^nd
Bounu sjuamSisuoD Jod jC ttopojM ua opBuiaojsuBJ^ ajuauíBjSajuí 'l(onnn
O[ sa anbjod '^jjsd BunSuiu ua siuainajqísiA opBjjao^us jss apand
ou anb buijoj pj ua souisod p Biuaijud as oáanj p sa^uo^u^
' (í'ES) lt8BSO SBl S^pOJ OUJ^ pp -í OUj^ O^ SB8O3 SB^ SBpOJ. 3p,, BUUIJB
snb ojxsj p us Bpiusjuoo b^ sa 'woanj-sorasoDw uoioisodo B[ ap ap
BjDBajsqB sbui u9iOBp^uuoj ^j '^souisoo,, p ua 14so8oj?, pp opiuajuoa
[a sa anb 'oSanj [ap oijaduii p ajuauiBApafqo A aiuauíBAiíafqns 83Jq
-uioq so^ sp sjuara B^ ua ítsoo[,, pp oijadrai p opB[ un Jtod BuSissp
b3IjS BjqB^d wj •wsoSo^M p uoo opj^naB pp ouis 'soj^o uod ojip
-BJajj ap o 'oiipBjajj uoa opaanoB sp jbjss sp bjbjj ss ou 'ojusuiSbij
jsuiijd pp lto^o^?, A tto^M sjius uopisodo B^ ug -soijbj^uoo ap sbiu
saiBd sop oí'Bq BiABpoj Bjuasaadaj 38 sora's oo-o^snj upiaBpjc Bq
•souxsoa p A oSanj
[3 sjjua 'uaiquiBi jo[ba ap u^ioisodo bj A sonisoa pp pBppi^du^nuí
b[ A oSanj ¡ap pBpiun bj aj^ua uopisodo b^ apuauua as |g^) ojo
p jod 8BiJ3pB0J3ui sb[ A SBiJspBajaui 8B^ jod ojo pp anbanjj [a
ouroo oAiiBji{Bno ¡BSjaAiun oiqui^a p Bai[dx3 onisap p opu^n^)
,'BAijBjipna uopBuuojsuBjj v\ ¡ooijipBJaq ojuaiuiiAOUi o oiquiBa
pp pjuaraBpunj JajoBJtBa p BjuanD ua ausi^ upiasoi^dxs Bjsg
•sorasoo p iu ssjquioq so^ iu p b ucdBjsa ou :oufsiui p S3 sopBjisa^au
so[ sp asjBjqumaua p A so^ojapod so^ ap Bpjsa b^ aSu anb oupsap
^g •BUBUinq Bpuajsixs bj Bfa^jaJ ¡B8J3Aiun jsosjuoob [g -BzsnbiJ B[ b
BJld8B pBpi83D3U BJ OUIO3 'umDBSajgsip B[ B BIOUSpUSl B^ BUISIUI 18 US
ba3^[ Bz^nbij B^ sp pBpspBS tb'j 'ooi^ojodoJiUB sa anb 'oaijjpd-ooiia
omimop pp sopBuioj sojdaouo3 uog -p^pissosu onroa 'souisoo ops^ss
p 'pBpaiaBS oraoa oSanj pp opBjss p BuSisap soijbjjuos sojda^uoa
sp JBd opunSss ^g -piauasa oSanj p oijnoo aasuBuijad ouioo 'B^piao
B^sa zBd bi¡ ojs^ -BipjoouoD 'zBd ss snb 'oSanj pp pBpi^sj b[ bjss b^
SBp^ -osjaAiun pp pspi^aj boiuti B[ ou ojad 'Buií^n B[ sa
ig -BpBZI[B3J 3^U3UIBA3nU jnbB BJ63 O3H3 ^SOUIOU,, pp A

— 9SI —
"(99"9 a ZZ) 01 'XI '"/ -lOdJtiH(ZEZ)
.'(I V ZZ) 8 'XI ••ura&gt;l ^oia(IEZ)
"^S •^"^(0Z)
'6IZ-Í0Z 'S^?&lt;I '•? •&lt;' -MO0I3(63^)
'(I V ZZ) 6 'XI -xa^vi -ooiq(gzj)
"IE •2-"^(¿ZZ)
"06 •^BJ^(9ZZ)
pp pBpiun ^j -sopBiss A ssjqmoq 'sbboo sb{ sp Bqanj B[
sp p ss a^dj^nuí souisoa p 'zBd buib]^ ss oSanj pp opsiss p is : ouis
-aj3 pj jsuodxs p (^^) oiíl?^!!! ^umijb unSss 'pBpsiaBS A p^pis
rsasu ojjo p jod '(|g) ZBd A Bjjsn3 ops[ un jod ss oSanj ^g
•oSanj p
so p^pipaj Buiíj^n B^no 'sorasoa p soijbjjuoo sojdaauoa ap sajsd jod
saauoius j^ai^dxs b apaooj¿ *(0^) opBzwo[BA Bq bj X uoiamjsjp ^sa
oqaaq Bq ouisiin ^g 's^qíSipiui p A o^qisuas ojuoiuiioouoo p ajjua
uoioisodo ej 'Boods bss us oun^[B opoiu us B3i[dmi ou X opunSas
pp ofa^jaj un sa ojsmpd ^g •a^qísiAui opuntn un Á s^qísiA opunm
un snSuusip anb 'oSawS jssuad sp opoui p uoa opjanoe sp bjss ojss
ug *ooiun oáanj p us souisod 3^di)^nui pp A souisoo p uoa o^anj pp
onbsnjj p sa jBai[dxa opoanb Bq anb oj 'ojipBJajj "Baisij BpunSas v\
'BaisjjBíaui sa uopBUMOjsuBj) BJauíijd bj 'ou^apoui afBiiJjuaj p ug
'uopBsuspuoa jod bzijb^j as
'BOISIJ SS 'BnB pp BJJ3IJ B^ 3¡BS JBna BJ JO¿ 'UOpBUI.IOJ8UBJJ 3}U3iná
-is bj 'oSan^ *BnSB J3 '3jqBijiauoasjJi oijbjjuo^ ja aiiraoiBjeipaui
-ui o^snj jap ji^jns aaBq ojijaBjajj a^uauíBpBuoiauaiui anb osa jod
sa jÍ 44osaaojd,, ou 't4uoioisodon BaijiuSig -jbjos osjn^ ja ua soiquiB
soaipoijad soj oub ja us usjBuas anb 'soiapsjos soj eu^isap A bi^ojojo
-ajaui bj ap BpBiuoj Bjsa u -¡ % u o d i,, BpBsjdras b^sijS Bjq^jsd vj
' Í6ZZ) sotjbjjuoo soj sp biuouijb A uoiaisodo sp ^sj bj b u^iquiBj opií
-3UIOS 'jBsuad as3 sp oiusmi ouijij js ajuauqaij jmSss B^uajuí anbjod
'S)U3J3qoa sbui bj saaJBd anb oo^ijaBjaq ojuairaesuad jap uoiaBaijdxa
Bun s^Bq 'sajosaaaiuB sns ap Biupsip A jbui^ijo uoiobuijojsubjj esa A
ouisaja ja ua uoiaiJBdB ns aa^q snb 'anbanjj jap ojdaouo^ ja :sBpBj
-undB ssp^piJBijnaad sop sbj Biuana ua opuaiuaj 'uoSi^) jojq *ojuaui
-aj3 3J83 uoa 8OUI8O3 jap pBppijdijjniu bj Bpoj isb opuBuoiasjai 'ojxaj
ja A (8^^) sausSoiQ uapiauíoa :bii^b ua buijojsubjí 38 oSsnj jg
'(LZZ) tt^jjap asaaoBq sp sajiíB biusj snb uoiajodojd buisiui
bj us Bpipsui ns sqia^j A aAjsnsip as BnB jg5í rea^uaináiB sBjq^jsd sbj
ua ajuaiuBJBp Boipui oj oSanj ja jod opiuinsnoa A sbjjb Biosq opianp
-uoa OAanu sp ss opunin js Bjausiu snb sq 'uauaijuoa anb oj opoj A
ojaia ja A bjj^ij bj BpinSasuo UBinjoj as B^sa ^q -Enáe buibjj ja anb A
osjcsAiun jap uaiuja^ ja sa anb 'Bpaumq BiouBjsns ua 'ajiB jap s^abj; b
buuojsubjj as 'sbso^ sbj SBpoí BUjaiqo^ anb BuiAip uozbj bj ap ojaap
iod o^^anj ja anb 'ojja uoa jiaap ajam^) *44oauSi ojdos bjjo bj A bjjou
aaBq se pBiim Bun jsna bj sp 'BnáB sajsüa ss 'asopuBuuojsuBJi 'oSanj
jg,, #osnj jap soiqurea soj ap ajusraBjiaijdxa Bjqsq ojijaBJSjj
•aiuaraBjoajjp sojuautóBjj soj b o^sa
ap bjbjj ag "uopaBjajBj A U9iaBsuapuoa bj b uojaijjnasj
BJBd anb 'sajopBjuauroa soj jod oSanj Bp^asjBj 'b^i^ijobj
-aq Bapi BDijuajnB bj sa B^sa anb o* í (9^^) sojxaj sns ua ajuauiBJBja

�fuego, lo que la respiración para el hombre. La naturaleza de la
exhalación, tan oculta como la del fuego mismo, es un problema
insoluble.
El fuego es lo contrario del coamos. La paradoja monumental
está contenida en la afirmación de que la esencia del cosmos es fuego,
porque entonces en la esencia está la coexistencia de los contrarios,
Heráclito explica esto siguiendo un extraño proceso lógico: los con
trarios que se siguen son idénticos y este proceso reaparece en las
formas más diversas, en los más diversos campos (239) : Día y noche
son lo mismo (239): porque el uno sigue a la otra. Se puede iden

de la génesis del mundo y la medida de los períodos predeter
minados" (243).
"Las opiniones de Heráclito son en general, las siguientes: Todas
las cosas están formadas del fuego y en él se resuelven. Todo sucede
de acuerdo a los mandatos del destino, y las cosas se rigen por la con
versión de los contrarios. Todo está lleno de almas y demonios" (244).
Al identificar la necesidad con el destino enfoca nuevamente el
cosmos desde un ángulo ético, y "nomos" no es ya la regla que todos
deben seguir, sino también la ley que se cumple en todas circuns
tancias con divina necesidad.

tificar esto con la oposición: cosmos-noche, día-fuego.
19. — Controversia sobre el fuego y los principios
18. — El cosmos es fuego,
aunque esta identidad no sea visible, porque es el mismo para
todos, porque es eterno y no hecho (240). Ser eterno y único son
los dos caracteres que Heráclito ha atribuido justamente al primer
elemento.
Los períodos del cambio entre el "cosmos" y el fuego se realizan
de acuerdo a cierta "medida" (241).
Esta "medida" se entiende en sentido puramente temporal. El
cosmos es fuego como el día es noche, porque al día sigue la noche
y al fuego el cosmos. La palabra que designa el cambio está tomada,
lo vimos, de la meteorología: designa los solsticios. Heráclito detalla
con precisión ese período designándolo como "el gran año".
"Heráclito sostiene que "el gran año" se compone de 10.800 años
solares. Este año se compone según la suposición de Aristarco, de
2.484 años solares..., como el de Heráclito, el de Linus, es de 10.800".
Según el cálculo de Tannery, este número se forma así: 360 es
el número de los días en el año, 30 años cuenta Heráclito para una
generación (242), 30 por 360 es 10.800. 360 generaciones cuenta pues
el período en el cual se encierra el trueque del cosmos con el fuego
y del fuego con el cosmos. Teniendo la palabra "Tpo^otí" el significado
de solsticio y realizándose estos en el medio y al final del año, la
serie "cosmos-fuego" estará dividida por el "xpo^aí". La cifra enlaza
el proceso universal con el curso solar y la existencia humana.
Heráclito indica con esto, en forma transparente, el parentesco entre
el fuego cósmico y el estelar por un lado, al designar al primero como
su viviente, con la esencia del hombre, por el otro.
Este trueque, o cambio del fuego de acuerdo a una medida, está
sometido a la ley de la necesidad. Quedan testimonios seguros que
permiten afirmarlo: "Heráclito afirma que todo sucede según el
destino (Eimarmene) que es idéntico a la necesidad (Ananké). De
clara que la esencia del destino (Eimarmene) es la razón (logos)
que penetra la sustancia del universo. Es un cuerpo etéreo, el germen
(239)Frag. 57.
(240)Frag. 30.
(241)Frag. 30.
(242)Censobin. 18, 11 (22 A 13).
— 158 —

¡Si Heráclito pudiera ver todo lo que se ha especulado sobre sus
sombríos aforismos! Como grandes islas solitarias, restos de un conti
nente hundido, los eruditos tratan de reconstruir la línea general de
las costas. Pero el efesino mismo pensó por "islas", con poderosas
afirmaciones rotundas, sin tomarse el trabajo de unirlas con nexos
gramaticales, o intelectuales.
Gomperz también cree que la contemplación del fuego lo llevó
a Heráclito a constituirlo en el primer principio. Consideraba viva
la materia: los fenómenos de asimilación y desasimilación le sugi
rieron el movimiento constante, y los períodos dentro del cambio, las
observaciones geológicas de su tiempo. Intenta un paralelo entre las
teorías modernas sobre el sistema solar, los movimientos moleculares
aperceptibles y los principios heraclíticos. Para él la doctrina de la
relatividad de las propiedades hace su primera aparición en estos
textos: "El agua de mar es la más pura y la más impura, para los
peces potable y saludable, para los hombres imbebible y funesta"
(245). "El bien y el mal" (son la misma cosa)". "Los médicos cortan
y queman a los enfermos y les atormentan cruelmente, reclamándoles
todavía los honorarios, lo que en ninguna manera merecen, pues ellos
causan la misma cosa, el bien (que nos hacen es también doloroso)
o la enfermedad" (246).
Señala Gomperz que en el transcurrir universal estaba implícita
la imposibilidad del conocimiento, que el efesino salvó con el rigor
de su ley, y que de todas las paradojas expresadas en el sistema, han
surgido dos corrientes contrarias en la historia del pensamiento (247).
Tannery en cambio, pasa fugazmente sobre las teorías cosmo
lógicas, que no marcaron según él, progreso alguno con respecto al
pasado. Guiado por el concepto de mostrar a Heráclito preocupado
por una idea religiosa, ve en el fuego un principio puramente físico,
distinguiendo que el "logos" que aparece al espíritu como "razón" lo
captan los sentidos como "fuego" (248).
(243)Aet. I, 27, 1, 28, 1 (22 A 8).
(244)Dioc. Laeet. IX, 7 (22 A 1).
(245)Frag. 61.
(246)Frag. 58.
(247)Gomperz. op. cit., págg. 95-107.
(248)Tannery. op. cit., págs. 177-178.
— 159 —

�— 6SI —
"8¿r¿¿I "88?^ '"'?3 'do •AH3MNVX
'¿01-S6 '8Í?d '"'P 'do "zHadHo^
•8S '^&lt;&gt;sá(9tZ)
"19 •gBJi(StZ)
"(I V ZZ) 1 'XI -^ari ^"d(^Z)
•(8 V ZZ) I '8Z 'I '¿Z 'I '^V(^Z)
(^anJ,, otnoD soppuas soj
oj ttuozBj,, OTMO3 niiJídsa jb aaaj^dB anb &lt;tsoSoj,, [3 anb opuoináuijsip
'oaisrj ajuauíBand ojdpuiad un o^anj ja ua 3a '^soiSijaj Bapi eun jod
opBdnaoajd O}ijaBjajj b jbjjsoui ap oidaauoa [^ jod opsin^ -opesed
[B o^aadsaj noa oun^jB osajáojd '^a un^ías uojBajBiu ou anb
-omeoa sBuoaj sbj ajqos ajuauizB^nj ^sed 'oxquiBo ua
' (LfZ) o^uaiuiBSuad jap Bijojsiq bj ua SBiJBjjuoa sa^uatjjoa sop
ueij 'Biuajsis ja na SBpssajdxa sefopejed sbj SBpoj ap anb A 'iaj ns ap
joSij ja uoa oajbs ouisaja ja anb 'ojuaiuipouoa jap pEpijiqísodnii bj
Bjiaijdiui BqBjsa jBSJaAjun apjnosuBj^ ja na anb zjadmo^) Bjeuag
'(W¿) pepanuajua b¡ o
(oeojojop uaiquiB^ sa nao^q son anb) naiq p '^soa Brasiui bj
sojp sand 'uaoajam BjauBiu Bun^uiu na anb oj 'soiJBJOiioq soj Bj
sajopuBiuBjoaj 'ajuauíjanaa uB^uauiaojB saj Á soinjajua soj b ueuianb A
UB^joa soaipatn so^,, ^(Bsoa Brasita bj hos) wjBin ja A uaiq jg?, "(S^'^)
^B^saunj A ajqiqaquii sajqnroq eoj BJBd 'ajqepnjes A ojqeiod saaad
soj BJBd 'Bjndoii SBín bj A Bjnd sbiu bj sa jbiu ap BnSs j^j,, :sojxaj
Bo^^a ua uoiaiJBdB Bjaniijd ns aasq sapBpaidoad sbj ap pepiAiiBjaj
bj ap Buijjaop bj ja bjb^ •soopijaBjaq soidpuijd soj A sajqpdaajadB
saJBjnaajom eojuaiiuiAOUi so^ 'jejos Biuajsis ja aaqos sBujapom sBjjoa]
sbj ajjua ojajBjed un Bjuajuj -odniaij ns ap SBOi^ojoaS sauoiaBAjasqo
8bj 'oiquiBa jap ojjuap sopouad soj A 'ajuBjsuoa o^uaiuiiAOiu ja uoJaiJ
-iJ^ns oj uopBjimisBsap A noi^ejimisB ap sonauí^uaj soj :Bija}Bui bj
bata BqBjaptsuo[) -oidiauod jauíud ja ua o^mjijsuoa b O)ij3Bjajj b
^Aajj oj o^anj jap uopBjduiajuoo bj anb aaja naiqtuBi zjaduio^
-sajeni^ajaiui o 'sapai}BunBjg
soxau uoa sBjiiun ap ofBC[Bjj ja asjBiuoj uts 'sBpun^oj sauopBnuijB
sBsojapod uoa '4tSBjsi^ jod osuad ouisiui ouisaja ja oja^ 'ssisoa sbj
ap jBiaua^ Baujj bj ainajsuoaaj ap ubjbj^ soiipnaa soj 'opipunq ajuau
-ijuoo un ap sojsaa 'sbijbiijos sbjsi sapusj^ 0U10^ ¡souisijojb souquios
ns aaqos opBjnaadsa sq as anb oj opoj j^a Bjaipnd ojipBaajj ig!

— 8SI —
"(I V ZZ) II '81 -HI11OSNS3 (ZtZ)
•0 •"•&gt;.! (Itz)
(05-Z)
(6Z)
[a 'oajaja odjana un s^j 'osjaAiun jap Bianejsns bj Bjjauad anb
uozbj bj sa (auauíJBiui^) oupeap jap eiauasa bj anb BJBja
-aQ • (ajjuBuy) pBpisaaan bj b oopuapi sa anb (auauíJBtui^) ouijsap
ja nn^as apaans opo; anb buijijb o^ijaBjaj^,^ :ojjbuijijb uajtnuad
anb sojn^as soiuoiui^saj uBpan^) *pBpisaaan bj ap ^aj bj b opi^amos
Bjsa 'Bpipaui Bun b opa^noe ap o^anj jap oiqmea o 'anbanjj ajs^
*oj)o ja Jod 'aaqiuoq jap Biauasa bj uoo 'aiuaiAiA ns
oinoa ojaniíjd jb jeu^isap jb 'opBj un jod jBjaisa ja A oaiins^a o^anj ja
aajua ODsajuajBd ja 'aiuajedsuBXt biujoj na 'o^sa noa Baipni oiíjaBjaj]
•BUBtunq Bpua^sixa bj A jbjos osjna ja uoa jBSjaAiun osaaoad ja
BZBjua BJjia vj -^jK^odi^ ja jod BpipiAip BJBjsa ítoSanj-soni8oaM aijas
bj 'oub jap Jbuij jb A otpaui ja na sojsa asopuBzijBaj A oíaiisjos ap
opcaijiu^is ja ,,)aodi^ BjqBjed bj opnaiua^ "souisoa ja uoa o^anj jap A
o^anj ja noa souisoo jap anbanjj ja Bjjaiaua as j^na ja ua opouad ja
sand Biuana sauopBJauaS 09g '008*01 89 09S Jd 0 '(^^) aopBJauaS
Bun BJBd ojtpBjajj B^nana soub Qg 'oub ja n^ SBip soj ap ojaumu ja
sa 09 :.ISB ^iujoj as ojamnu ajsa íAi9un^jj ap ojnajB^ ja unáag
'008'OT aP sa 'snui^j ap ja 'ojijaBjajj ap ja oraoa ' • • • sajBjos soub f^VZ
ap 'oaJBjstjy ap uopisodns bj unáas auodmoa as oub ajsg -saa^jos
soub 008'0I ^P 8aduioa as moub ubjS ja,? anb auaijsos ojijaBj;ajjM
'uoub ubjS ja,, onioa ojopuBuáisap opouad asa uoispajd noa
ojijaBjajj^ -soiapsjos soj Bu^isap : Bj^ojojtoaiaui bj ap 'bouiia oj
pBisa oiquiBo ja Buáisap anb BjqBjBd b^ -souisoo ja oáanj jb A
aqaou bj an^is Bjp jb anbjod 'aqaon sa Bip ja ouiod oáanj sa somsoa
[^ '[BJodinaj aiuauíBjnd opijuas na apuaijua as ((Bpipaui,, Bjs^
' {X^Z) mbPTP8UIm ^JJ3P 8 opjanae ap
uBzijBaj as oganj ja A ^souiso^,, ja ajjua oiqiuca jap sopouad soq
•ojuauraja
jauítjd jb a^uainBjsnf opjnqijjB Bq ojtjaBJajj anb sajajaBJea
sop soj
uos oaiun A oujaja Jag ' {()fZ) ^q^^q ou A oujaja sa anbjod 'sopoj
BJBd omsim ja sa anbjod 'ajqísiA Bas on pspiiuapi Bisa anbun^
'oSanf sa souisoo j^ — *8j;

soidiowud soj A, oSanf ja auqos oisu^aojtuo^ — "gj;
-pBpisaaau BuiAip uoa
-sunojia SBpoj ua ajdiuna as anb ^aj bj uaiquiBi ouis 'jjnáas uaqap
6opoi anb Bjáaa bj b^ sa ou usouiou,7 A 'oopa ojn^utr un apsap sorasoa
ja aiuauíBAanu Baojua oupsap ja uoa pspisaa^u bj JBoijijuapi jy
' [^Z] tisoiuoinop A sboijb ap ouajj B^sa opoj^ -soiJBJ^uoa soj ap uoisjaA
-uoa bj jod uaáij as SBSoa sbj A 'ouiisap jap soiepuBiu soj b opjanaB ap
apaans opoj^ -uoAjonsaj as ja ua A oganj jap SBpBuuoj ubjs^ SBSoa sbj
SBPX ^sajnainSiB sbj 'jBjauaS ua nos ojijaBaag; ap sauoiuido s^jn
-aajapajd sopojjad soj ap Bpipanx bj A opunin jap sisauaá bj ap

'o^anj-Bip 'arpou-sotnsoa :uopisodo bj noa o^sa jBaijij
•uapi apand ag -bjjo bj b an^is oun ja anbjod : (6^) ouisiin oj nos
Dipou A biq : (6%) soduiBa sosjaAip sbui soj ua 'sBsaaAip sbui sboijoj
sbj ua aaajBd^aj osaaojd ajsa A soaijuapi uos uanSis as anb soijbjj
-uoa soj :oaiSoj osaaojd ouBJjxa un opuainSis ojsa s^ijdxa ojijaBjaj-j
•SOTJBJ.JUOD soj ap Bpua^sixaoa bj Bisa Biauasa bj ua eaauojua anbjod
'o^anj sa somsoa jap Bpuasa bj anb ap uopBtnjijB bj na Bpmaiuoa Bjsa
[Bjuaurnuom BfopBJBd b^ -soinsoa jap oiJBjjuoa oj sa o^anj ¡^j
'ajqnjosni
Buiajqojd un sa 'onisjuí oSanj jap bj oiuoa Bjjnao ubi 'uopBjBipca
bj ap BzajBjnjBU vj -a^quioq ja BJBd uopBJídsaj bj anb oj 'oSanj

�Jaeger ha puesto de relieve la gran zambullida antropológica de
Heráclito, que lo distingue fundamentalmente de la filosofía an
terior. Con este afirmar de Jaeger, se explica el enfoque psicológico
(Spengler) o ético (Gigon) del universo que otros comentadores han
notado en el efesino. Suscintamente anota Jaeger como ese mismo
fuego, que es movimiento, es descrito humanamente "es vida y
muerte, juventud y vejez y hasta descansa en el cambio" porque
"transformándose él (el fuego) descansa, pues es penoso trabajar
(siempre) para los mismos (amos) y ser mandado" (249).
Burnet se ha detenido con más extensión en las teorías cosmo
lógicas de Heráclito. El fuego heraclítico, según él, proviene del sol
y el cambio se explica por las exhalaciones claras y oscuras que se
alternan. El trueque se repite constantemente de acuerdo a medidas.
Difiere Burnet de Gigon en la interpretación de estas medidas, a las
que da un contenido cuantitativo mientras el último las considera tem
porales. Burnet explica entonces los distintos campos de afirmaciones
de acuerdo a esta interpretación, es decir, según la predominancia
de una u otra exhalación, pues el alimentarse de una trae su decre
cimiento y el crecimiento de la otra: el hombre, sueño y vigilia, vida
y muerte, son distintos aspectos de un proceso universal que se repite
en el cosmos, día y noche, invierno y verano. Recuerda que según
Aetio "Heráclito pretende que (el gran año) es de 18.000 años so
lares" (250). Si esta cifra fuera exacta, habría que recurrir para su
interpretación a influencias babilónicas. La precesión de los equi
noccios estaba calculada en 36.000 años solares y la cifra de Aetio,
que es la mitad, designaría el camino de arriba o abajo. Pero cree más
probable la cifra contenida en Censorino (251^. Coincide entonces
con la interpretación de Olof Gigon. Los 10.800 años solares como
cálculo para el "gran año", como resultado de 20 x 360, tiene a su
favor el otro texto ya citado del mismo Censorino (252) donde "ge
neración" es un lapso de 30 años comprendido entre el nacimiento y
la muerte del individuo, siendo entonces cada generación un día en
el gran ciclo. Se apoya Burnet también en el texto de la "República"
de Platón, que indica un paralelismo entre los caminos del hombre
y del mundo, así como en el siguiente de Aristóteles:
"Todos dicen pues, que el cielo es engendrado, pero los unos afir
man que una vez creado es eterno y los otros que es perecedero, como
cualquiera de las cosas creadas en la naturaleza. Otros, al contrario,
sostienen que es destructible, tanto de una manera como de otra, y
esto es precisamente lo que siempre sucede, como lo piensan Empédocles de Agrigento y Heráclito de Efeso" (253).
Lo que preocupa especialmente a Burnet es el problema de si
Heráclito defendió una conflagración universal o no. Este punto ya
fue discutido en la Antigüedad entre los comentadores, pues se pre(249)
(250)
(251)
(252)
(253)

sentaba la cuestión, relacionada con el desarrollo del mundo, si este
se transformaba simultáneamente, camino arriba en el fuego, camino
abajo en el contrario, o si iba a llegar un momento en que todas las
cosas serían fuego. Esta última opinión parece una deformación pos
terior de las doctrinas heraclíticas, debido a los estoicos y los cris
tianos. En apoyo de la transformación debida a los estoicos se puede
citar un pasaje de Plutarco en que éste lo afirma claramente:
"...Hesíodo parece haber querido hacer alusión, aunque de una ma
nera oscura, a este incendio universal que destruirá las ninfas y las
aguas:
"Este fuego destruirá las divinidades queridas que presiden las
aguas, los bosques y las praderas".
Yo reconozco aquí, dijo entonces Cleombrote, a este fuego de los
estoicos, del cual habla todo el mundo, y yo creo que después de
haber invadido los versos de Heráclito y Orfeo, se ha apoderado de
los de Hesíodo" (214).
En cuanto a la idea cristiana sobre el punto, se puede citar a
Hipólito: "Habla también (Heráclito) de una resurrección de la
carne, de esta (carne) visible en la cual hemos nacido, y concibe a
Dios como causa en esta resurrección, expresándose así: "Allí, ante
el que es, se levantan y se hacen guardianes vigilantes de los vivos
y de los muertos". Y habla aún de un juicio del universo, y de todo
lo que él contiene por el fuego con estas palabras: "La fulminación,
la ruina gobierna el universo": es decir, que ella lo dirige, pues
llama fulminación al fuego eterno. Dice también que este fuego está
dotado de razón y es la causa del gobierno del universo, a la cual
llama necesidad y saciedad, siendo la necesidad, según él, la for
mación del mundo, y la saciedad, su consunción. "Pues, dice él, el
fuego apareciendo de improviso, juzgará todas las cosas y las ava
sallará" (255).
El mismo Aristóteles comenta:
"Heráclito dice que en un cierto momento todas las cosas se
transformarán en fuego (256).

Y Simplicio:
"Heráclito afirma que así como el universo se incendia, se forma
de nuevo del fuego, después de ciertos períodos de tiempo, en los
cuales, dice, "se alumbra con medida y se apaga con medida". Los
estoicos han adoptado esta opinión" (257).
Burnet sostiene que Heráclito no ha enseñado una conflagración
universal porque esto estaría en contradicción con sus principios: El
efesino afirma que lo uno es lo múltiple, mientras Empédocles dice
que el todo es alternativamente lo uno y lo múltiple. Si hubiera un
momento en que todas las cosas se transformaran en fuego, ya no
sería lo múltiple al mismo tiempo y no habría más discordia ni opo-

Frag. 84.
Aet. II, 32, ;3.
Censorin . 18 , 11.
Censorin . 17 , 2 (22 A 19).
Abistot. De coelo. A, 10, 279, B, 12 (22 A 10).

(254)Plut. De def. Orac. 11 p. 5 e.
(255)Hippol. Rejut. IX, 10 (22 B 63-66).
(256)Ahistot. Phys. L, 5, 205 A 3 (22 A 10).
(257)Simpl. De coelo. 94, 4 (22 A 10).

— 160 —

— 161 —

íi

�H

— 191 —

— 091

•(01 V ZZ) t "P6 "I03 d -^WIS(¿SZ)
"(Oí V ZZ) E V SOZ 'S '1 s^tid -íoisihv(9SZ)
•(99E9 a ZZ) 01 'XI 'n/aí/ iOddiH(SSZ)
•a sit •&lt;• ii ^••'0 7p aa if^&lt;i(sz)

•(oí v zz) zi 'a '6¿Z '01 'V -o\ao3 aa xoxsiay
•(61 V ZZ) Z '¿I ' NIHOSN3^
II '81 • KIXOSNa^
"S 'ZS 'II xay

-odo iu eipaoasip seta Bjjqeq ou X odinaij orasitn je ajdiijnm oj ejjas
ou bX 'oSanj ua ubjbuuojsubj; ^s SBSoa sbj sepoi anb a^ o^uanioui
nn ejatqnq ig •ajdiijnm oj X oon o[ aiuaoiBApeujaije sa opoj ja anb
aaip sapopadin^ sejiuaiia 'ajdijjnra o[ sa oun oj anb biujijb ouisap
jg :soidpuijd sns uoa uopaipej^uoa aa BiJBisa ojsa anbjod jBSjaAiun
uopejejjuoa Bun opsuasua eq ou oiíjaejajj anb auausos jaiung
'(¿S^) 4íU?ÍUÍ^ Bl" OpBjdopB UBq SOOlOJSa
9trI 'BPTP3UI uo;) ^ede as ^ epipaui uoa Bjqumje as,, 'aaip 'sajena
boj n^ 'oduian ap eopouad sojaap ap sandsap 'oáanj jap oAanu ap
Binjoj as 'Bipuaoui as osjaAiun ja ouioa ise anb euuije ojijaejajj,,
:opijdmig j^
' Í9S^) oáonj aa ubjbuijojsubji
as sbsoo 8Bj sepoj ojuauíoin ojaaiD un ua anb aoip otipejajj,,
:Bjuamo3 sapjojsijy ouistui [^

"(SSZ) BIIB8
-BAB 8B[ jí 8BSO3 SB( SBpo; BJE^Zllf 'OSIAOjdlUl ap OpU3I3ajBdB oáailj
p 'ja aoip 'san¿,, -u^pansuoa ns 'pepapss b[ á 'opunin pp uoiobiu
-joj b^ 'ja uniíos 'pspisaaaa b^ opuais 'p^papes A pBpiaaaaa buib^j
pno bj b 'osaaAiun pp oujaiqoS pp bsiib^ b{ sa A upzej ap ope^op
eisa oanj ajsa anb uaiqmBj aaiQ -ouaaja oáanj [B uoiaBuiuqnj buib[|
sand 'aíiíaip o^ B[ja anb 'jpap sa :tlosjaAiun p BujaiqoS eumj B[
'uopBuiuqnj ^~ln :8BjqB[Bd SB^sa uoa o^anj p jod auai^uoo p anb o|
opoj ap A 'osjaAiun pp oramf un ap unB B^qBq j^ -^sojjanai soy ap A
soaia so[ ap sajuBjiáiA sauBipjBn^ uaaeq as A usjuBAa^ as 'sa anb p
a;uB 'j[[y,, :i6B asopuesajdxa 'uopaaaansaj Bjsa aa esnsa omo^ soiq
b aqtouoo X 'oppBu soui^q ymo v\ ua a^qísiA (auJBa) Bjsa ap 'aajBa
B^ ap uppaajjnsaj eun ap (oiipeja^) uaiquiB} ^[^bjj,, :ojij9dijj
e jB^p apand as 'o;und p ajqos bubi^sijo eapi bj b o^uena u^

' iflZ) PJsaH aP 8OI
ap opBJapodB eq as 'oajJQ A ou^aBjajj ap sosaaA soj opipeAui jaqeq
ap sandsap anb oaaa oA A 'opunm ja opoj Bjqeq jBna jap 'sooio^sa
soj ap oSanj ajsa b 'ajojquioaj^) saauojua ofip 'inbs oozouoaaj o^
•tt8BJapBjd 8Bj A sanbsoq soj
sbj uapisajd anb sepijanb sapBpmiAip sbj Bjmj^sap o^anj

(SZ)
(ZSZ)
(ISZ)
(0S3)
(6tZ)

-ajd as sand 'saaopBjnamo^ soj ajjua pBpanSijuy bj aa oppnasip anj
eA ojund ajs^ *ou o jssjaAion uopBj^Bjjuoa eun oipuajap oi
is ap emajqojd ja sa jaujng b a}uain[epadsa edn^oajd anb
"(SZ) o8aJ3 3P ojipBjajj A ojuaSijSy ap sajaop
-adra^ uBeuaid oj omoa 'apaans ajdmais anb oj ajuauíBsiaajd sa ojsa
A 'bjjo ap ouioa Bjaucra Bun ap ojubj 'ajqijanj^sap sa anb uauaijeos
'oiJBJiuoa jb 'sojiq 'Bzajejniea bj aa eBp^aja sesoa sej ap ejainbjena
omoa 'ojopaoajad sa anb soa^o soj A oujaia sa opsaaa zaA eun anb ubui
-Jije soun soj ojad 'opeapuaSua sa ojap ja anb 'sand uaaip ^opoj^,,
¡sapjojsuy ap ajuain^is ja aa oraoa isb 'opanaz jap A
ajquioq jap souiiubd soj ajjua omsijajBJBd un Boipui anb 'uojbj^ ap
^B^ijqnda^,, bj ap oix^i ja aa uaiquiBj jaujng eXode ag 'ojap UBoá ja
ua Bip un uopBJaua^ epBa saauojua opuais 'onpiAipoi jap ajjantu bj
A ojuaiuipBU ja ajjua opipuajduioa soue q ap osdej un sa uuopBjau
-a8,, apuop (^^^) ouijosua^ omsiui jap opejia eX ojxaj ojio ja joabj
ns b auan '09 x 0Z 8P opejjnsaj oraoa '44oub ubj^,, ja Bjed ojnajB3
ouioa sajBjos soub 008'0I 8oT[ 'no^ÍO JIO 3P O9PBí3-id-i^1in B[ ^oa
saauoiua appujo[) " (.ISS) ouwosua^ ua Bpiua^uoa BJjp ej ajqeqojd
8bui 9^io ojd^j 'oíeqe o eqijje ap outuiBa ja ejjBu^isap ^pcjiui bj sa anb
'oijay ap BJjp ej X saasjos soue 000'9E ua ^pejnajea eqeisa sopaou
-mba soj ap uoisaoajd eq -se^iuojiqeq sepuanj^uí e uppe^ajdjaiui
ns Bjed jtjjnaaj anb Bjjqeq 'ejDBxa eianj bjji Bisa ig • (0^) 83aBI
-os soue 000*81 ^P 89 lol_1B UBJ^ I^) ^^^ apuajajd o^ijaejaj^^, oijay
an^as anb spjanoajj -onejaA X ouaaiAUi 'aqaou X Bjp 'soiusoa ja ua
ajidaj as anb jBSjaAiun osaaoid un ap sojaadsB sojuijsip uos 'ajjanuí X
BpiA 'BijiáiA X ouans 'aaquioq ja :bj}o bj ap ojuaiiupaja ja X ojuaimp
-ajaap ns 3bjj eun ap asjeiuaraijB ja sand 'uopejBqxa bjjo n Bun ap
epaeuiuiopaad bj unáas 'jpap sa 'uopBjaadjajuí Bjsa b opjan^e ap
sauopBiuaijB ap soduiea sojuijsip soj saauoiua e^ijdxa jau^ng -sajejod
-maj ej^pisuoa sbj ouiiijti ja seajuaiui OAijBjnuBna opiua^uoa un cp snb
sbj e 'sepipatu 8i:jsa ap uopBjaadja^uí bj ua uo^i^ ap ^aujng aaaijiQ
*sepipaui e opjanae ap aiuaiuajuBjsuoa ají da j ae anbanai [jj -UBujaije
as anb SBJnaso X SB^eja sauop^jBqxa sbj jod eaijdxa as oiqmea p X
jos jap auaiAoad 'ja unáas 'oapjjaejaq oáanj j^ -ojipBj^^j ap s^ai^oj

sbj A sbjuiu sej Bjmjjsap anb jssjaAiun oipaaaui ajsa b 'Bjnoso e^au
-bui Bun ap anbunB 'aoisnjB aao^q opiaanb jaqeq aaaaed opojsajj*--,,
:a^uauiBJBja buijijb oj aisa anb ua oajBjrq^ ap afesBd un jBjp
apand as so^iojsa soj b epiqap uopBuiJopuBj} bj ap o^od^ u^ -soubij
•sijo soj A so^ioisa soj b opiqap 'sBoi^ip^aaq Buijjaop sbj ap jouaj
-sod uopBiujojap Bun aaajed uomido Binujn Bjsg -oáanj usuas seso^
sej sspo; anb ua ojuainoui un JB^ajj b Bqi is o 'oiJBJiuoa ja aa ofeqs
ouiuibd 'oáanj ja ua eqiJUB ouimea 'ajuauiBauBi[mui8 BqBuuojeuBjj as
ajea is 'opuniu jap ojjojjBsap ja uoa BpBuopBpj 'uo^sana bj BqBjuas

-oiusoa SBiJoaj sbj ua uoisuajxa sera uoa opiuojap eq as jaujng
'(6fZ) opepuera jas X (sorae) sorasira soj BjBd (aadiuais)
jefeqeji osouad sa sand 'esu^asap (oáanj ja) ja asopuerajojsaej),,
anb jo d ((oiqraea ja aa esueasap BjsBq X zafaA X pnjuaAnf 'a^janra
X epiA sa,, ajuauíBUBiunij oji-iaeap sa 'ojuaiiniAoui sa anb 'o^anj
orasiui asa omoa ja^aef bjoub ajuauíBjupsng -ouisaja ja u^ opBjou
ueq saJopB^uainoo sojio anb osjaAiun jap (uoái^)) o^ija o (jaj^uadg)
oai^ojoDied anbojua ja eaijdxa as 'ja^aef ap jeuui^e ajsa no^y 'jo
-ub bijosojij ej ap ajuauqB^uauíBpunj anáuijsip oj anb 'ojifaB
ap Boi^o^odojjuB epijjnqra^z ubiS bj aAaijaJC ap ojeand sq ^

�sición. Los fragmentos (258) en los cuales Heráclito parece hablar
de ese incendio general no lo implican, si se tiene en cuenta el con
tenido cuantitativo de la palabra "medida". En cambio sostiene
que la conflagración general estaría en contradicción con los frag
mentos en los cuales esa "medida" aparece como lo constante en
el cambio (259). Es entonces que se aclara este extraño texto: "El
sol no saltará sus límites: de otra manera las Erinias, las auxiliares
de la justicia, conseguirán descubrirlo" (260).
Porque ellas vigilan que el sol no tome más de lo que debe, lo
que se confirma con lo siguiente:
"...El agua se disuelve y recibe su medida en la misma pro
porción que tenía antes de hacerse tierra" (261). Lasalle y Schleiermacher están de acuerdo con Burnet.
Pero la cuestión es difícil de dilucidar. En la explicación de
Burnet hay un punto débil: parece imposible asimilar el fuego cós
mico al del sol. Según se ha visto a través de Gigon, más bien He
ráclito los distingue netamente (262). Correlativo a esto, está la im
posibilidad, por lo menos hasta ahora, de determinar qué eran las
"exhalaciones" de que hablan los textos. Hay otro grupo de intér
pretes que niegan el sustracto material en los aforismos de Heráclito.
Para Fernando Lasalle el descubrimiento de Heráclito es un
principio lógico, que anticipa el pensamiento de la dialéctica hegeliana de tesis, antítesis y síntesis. Burnet se detiene al juzgar esta
posición, y hace notar que el error de Lasalle reside en olvidar que
la lógica no existía aún. Pero el error está más bien en el hecho de
que la lógica supone el idealismo. En Hegel el ser depende del pen
samiento. En cambio Heráclito, en su época, sólo podía proclamar
un principio físico.
O. Splenger, ya se dijo, ve en Heráclito un intento energético
para explicar el puro acontecer sin sustancia y busca en las teorías de
Ostwald y Mach dar al pensamiento del filósofo una forma científica
moderna. Parte de la definición de la materia como una suma de
energías, de modo que cuando se la quiere pensar por sí misma, no
queda nada. Según él la filosofía griega concibe la unidad del cos
mos : no hace diferencia entre lo que se mueve y lo que es movido. Por
consiguiente, Heráclito, que afirma la unidad del cosmos y la existencia
del devenir, niega la materia o lo que es movido. El puro devenir
como tal está vedado a la percepción sensible (263) que muestra
objetos en reposo. No hay un instante de quietud, sino un incesante
oponerse de tensiones desiguales. Esto mismo significa la ley de
entropía de la física moderna.
La tendencia ininterrumpida a un nivelamiento incesante corres
ponde a la ley de Helm: "toda forma de energía tiene la tendencia a
(258)
(259)
(260)
(261)
(262)
(263)

Frag. 65, 66, 67.
Frag. 30.
Frag. 94.
Frag. 31.
Frag. 16.
Frag. 123.
— 162 —

ir de un punto de mayor intensidad a otro de menor intensidad". Este
es el pensamiento de Heráclito: la visión del mar le proporcionaba la
imagen de una nivelación nunca alcanzada.
El ojo no percibe ese eterno fluir. Este se presenta bajo formas
de apariencia sensible. Hoy se dice: calor, luz, electricidad son formas
de energía.
Según Spengler, el fuego de Heráclito es una de las formas de
aparición del proceso cósmico. Este no puede ser interpretado como
materia, porque Heráclito no se plantea el problema en los términos
de sus antecesores, ¿cuál es el origen de las cosas, sino así ¿cómo se
realiza el proceso cósmico?
El fuego no es entonces materia "^pxV sino metamorfosis o
"xpo7tí|". Estas se suceden por oposición constantemente. El fuego es
la más perfecta y acabada de las formas pensables. El cosmos está
en estado de perfección cuando alcanza la forma del fuego.
El constante fluir "jcávxot peí" es el principio formal de la na
turaleza orgánica. Se distingue entre el fondo nunca perceptible y su
apariencia externa en el mundo. Invisible es sólo la continuidad del
proceso energético, lo que no aparece visiblemente es la regularidad
del proceso, es decir la ley: es la misma del eterno obrar. El trans
currir no tiene principio ni fin. La vida individual es una fase de la
transformación. Como consecuencia del principio, las creaciones de la
cultura: estado, sociedad y costumbres, son productos de la naturaleza.
La última consecuencia de esto es la imposibilidad de la permanencia
de los valores, lo que lleva a un relativismo completo.
Tomado desde otro punto de vista este proceso, aislando sus mo
mentos subjetivamente, se presentan en contraste. Heráclito señala con
fuerza especial los contrarios, cuya oposición, a sus ojos de artista, se
presenta como una lucha, lucha que transporta al mundo natural
erigiéndola en la ley de todo acontecer.
La lucha engendra la armonía, idea que contiene un principio
métrico: la medida es la única constante en el proceso.
La medida es la forma o relación matemática de la apariencia
sensible. El efesino se emparenta aquí con la teoría electromagnética
de la luz de Maxwell. Distinguiendo entre el devenir y su "forma", el
"logos" o "medida" adquieren los números importancia. Es la "forma"
la que tiene valor de conocimiento. La "forma" es el "ritmo" .del
devenir, y es sólo una relación, que es universalmente inmutable. El
mundo es movimiento puro y el logos o ley es su ritmo, su compás.
La relación entre la medida y el movimiento nos da su "forma", que
es lo único estable. Este es el sentido del "logos", de interpretaciones
tan diversas según los autores. Para Spengler es la ley formal del
devenir, necesaria para su representación. El movimiento sin forma
es inconcebible.
La unidad es la forma del proceso energético, la del "Logos" en
el movimiento, a lo que nada escapa: es necesaria, lo que lleva a un
fatalismo. El filósofo alemán observa que la fatalidad es el único
dogma común a todos los griegos, lo que está magníficamente expresado
en el teatro. "Logos" se pretende sustituir por "fatalidad" ("eirma— 163 —

�— 91 —

•91 -

— Z91 —

tpP!I&lt;nBJ,, ^od jmjpsns apuajajd 38 ^soSo^,, -ojíBaj ja ua
opBsajdxa ajuauíBoijmáBiu Bisa anb oj 'soSaijS O[ sopoj b uniuoa Biu^op
oaiun ja ea pBpijBjaj bj anb BAjasqo uBiuajB ojos9jij jg •oiusijbibj
un b BAají anb o[ 'BiJBsa^au sa ¡bíIbos^ Bp^u 9nb o[ b 'ojuaiuiiAOui ja
na ^soSo'j,, jap bj 'oapaSÍjaua osaaojd jap buijoj bj sa pBpiun vj
'ajqtqaDUOaUI 83
buijoj uis ojuaiuitAoui jg -uopB;u3S3jdaj ns BJBd BiJBsaaau 'jiuaAap
jap [buijoj Áa^ bj ea jaj^uadg bjb¿ -sajoinB soj un^as sssjaAip ubj
sauopejajdjajuí ap 'Msoíáoj,, jap opi^uae ^a sa ajsg -sjqsisa ooiun oj sa
anb 'ttBuiaojw ns Bp sou ojuaiuiiAotu ja A Bpipatu bj ajjua uopsjaj vj
•SBduioa ne 'ora^ij ns sa Xaj o soSoj ^a ¿C ojnd ojuaimiAoui sa opunuí
13 'aiqBjnraui ajuauíjBSjaAiun sa anb 'u9pBjaj Bun ojos sa A 'jiuaAap
[ap ttoiniiJOT ^a sa ^buijoj,, w~[ •ojuairapouoo ap jojba auaii anb bj
ubuijoj,, b^ sg 'BpuBjjoduii sojainnu so^ uaiambpB uBpipauiH o ttso^ojM
[a 'ttBtnjoj,, ns A jtuaAap p aj^ua opnainSnijsiQ •[pavxbj^ ap znj b^ ap
Biaoaj bj uod inb^ BjuaJtBduia as ouisaja ^jj *a[qisuas
b[ ap BoriBuiajeiu upp^pi o buijoj b¡ sa spipaoi B^j
•osa^ojd ja aa ainBjsno^ Baiun bj 8a Bpipaní bj ¡ooijjaui
oidpuwd un auaijuoa anb Bapi 'bjuouub b^ Bipuai^ua Bt{on[ vj
•jaoajuooB opoi ap Aa\ bj ua B^opuai^ija
[BjnjBU opunuí p BjjodsuBJ^ anb Bijaní 'Bqan|; Bun oiuoo B^uosaad
as 'bjstjjb ap sofo sns b 'uopisodo ^Ano 'soubj^uoo soj ppadsa Bzaanj
uoa Bpuas o}i[.&gt;BJajj -a}SBajuoa ua UBjuasaad as 'ajuaiuBAijaft|ns sojuaiu
-ora sns opuBjsiB 'osaaojd ajsa bjsia ap ojund ojío apsap op^uioj^
•oja^diuoo omsiAi^Bpi un b ba^^j anb o[ 'sajopA so[ ap
BpuauBUuad bj ap p^pi^iqísoduii bj ea ojsa ap Bpuan^asuoa buiujit ^j
•BzapjnjBu bj ap sojonpoad uos 'saaqmnjsoD A p^papos 'opejea :Bjnj[na
bj ap sauopBaJD sbj 'oidiauíJd jap Bpuanaasuo^ oiuo^ •upp
bj ap asBj Bun sa jBnpiAipui BpiA b^ *uij iu oidpuijd ouai; ou
-subj) j^ -jBjqo ouaaja jap biusiiu bj sa :^aj bj jpap sa 'osaaojd jap
pBpuBjn^aj bj sa 3)U3uiajqisiA aoaJBds ou anb oj 'ooija^jaua osaaojd
jap pspmupuoa bj ojos 83 ajqísiAuj 'opunm ja ua Bujapca BpuausdB
ns A ajqudaajad Bounu opuoj ja ajjua an^u^sip ag -BoiuBájo Bzapjnj
-bu bj ap jbumoj oidpuijd ja sa ,,¿3^ mil,, -iinjj ^^uBjsuoa jg
•oáanj jap buijoj bj bzubojb opu^na uop^a^jad ap op^jsa ua

(Z9Z)
•OS •
"¿9 '99 'S9 "Í

(09Z)
(6SZ)
(8SZ)

b epuapuaj bj auaij BtSjaua ap buijoj Bpo^M :uijajj ap Xaj bj b apnod
-sajjoa ajuBsa^ui ojuanuspAiu un b Bpidmnjjaiuiui Bpuapua^ B'j
•Buaapoiu B3isij bj ap BjdoJiua
ap Xaj bj bdijiuSis ouisiui ojsg -sapnáisap sauoisuaj ap asjauodo
aiUBsa^ui un ouis 'pnjamb ap ajuBjsui un ^bu O^^ -osodaj us eoiafqo
Bajsonuí anb (g^) ajqisuas uoiodaojod bj
opspaA Bjsa jbj oiiioa
jiuaAap ojnd jg -opiAora sa anb oj o BuajBtu bj B^aiu 'jiuaAap jap
Bpuaisixa bj A soinso^ jap p^piun bj buijijb snb 'ojij^Bjajj 'ajuoni^isuoj
joj •opiAom sa anb oj A aAsnm as anb oj ajjua Bpuajajip aaBq ou :soui
-8od jap p^piun bj aqpuoa bSsijS bjjosojij bj js un^ag -BpBu Bpanb
ou 'biusiiu j8 jod jBsuad ajainb bj as opu^na 3nb opoui ap '^
ap Biuns Bnn omoa BijajBiu bj ap uopiuijap bj ap ^jjbj
BDijj^uap buijoj Bun ojosojij jap ojuaiiuBsuad jb j^p uaBj^ A pjb
sp 8BUO3) sbj us Bosnq A BpuBjsns uis jaaajuoaB ojnd ja JBaijdxa
oaija^jaua ojua^uí un o^ijaBjajj ua 3a 'ofip as vA 'jaSuajdg -q
"oamj oidpuijd nn
p Bjpod OJ98 'Booda ns ua 'ojijDBjajj oiqiiiBO ug -ojuaiuiBs
-uad jap apuadap jas ja jaSajj ug -oumjBapi ja auodns B^i^oj bj anb
ap oipau ja ua uaiq sbui Bjsa jojja ja oja^ -una Bjisixa oii BoiSpj bj
# snb jBpiAjo ua apisaj aijBSB^ ap jojja ja anb jbjou aBu A 'uópisod
Bjsa jBáznf jb auaijap as jaujng -sisajuis A stsajijuB 'sisaj ap bubij
-aSau BaijDajBip bj ap ojuaiuiBsuad ja BdpijuB anb 'odiSoj oidpuijd
un ea ojijoBjajj ap oiuaiiuijqnDsap ja ajjBSB^ opuBUJsg bjb&lt;j
•ojijoBjajj ap souisiJojB soj ua jBijajBui ojoBjjsns ja uBSaiu snb sajajd
-jaiui ap odnjS ojio ^bjj *8Oíxaj soj UBjqsq anb ap wsauopBjBuxaw
sbj UBJa anb JBuiuuaiap ap 'BjoqB BjsBq souaui oj jod 'pBpijiqísod
-nii bj BJS3 'o^S3 b oaiíbj3jjo[) -(9) ajuauíBjau anSmi8ip soj ojijdbj
-ajj uaiq sbui 'uoSi^ ap s^abjj b oisia bu 38 unáag -jos jap jb óaiíu
-sod o^anj js jbjiuiisb ^jqísodiui aaaJBd :jiqap ojund un Xbij lau
ap uopB^ijdxa bj ug -jBppnijp ap jpijip sa u^ijsano bj OJa^

auapsos oiquiBo ug -^spipara,, BjqBjBd bj ap OAijBjiiuBnD opiuaj
-uoa ja Bjnana us auai^ as is 'uBoijduii oj ou jBjauaS oipusaui 383 sp
jBjqBu aoajBd ojijoBjajj sapn^ soj ns (^Z) sojusuiSbjj eo^ -uopis

•BpBzuBop Bounu uppBjaAiu Bun ap
bj Bqsuopjodojd aj jbui jap uoisia bj :ojijDBja|j ap ojuaiiuBsnad ja sa
ajeg •^pBpisus^ui jouatu sp ojio b pBpisuajuí jo^bui ap ojund un sp jj

13 :oixai ouBjjxa ajsa bjbjob ss snb soouojua sg "(6S^) oiquiBo ja
ua ajiíBisuoo oj onioa aaajBdB wBpipaui,, Bsa sajBna boj ns so^uara
-Sbjj soj uo uopoipBjjuoo us BIJBJ33 jBjsuaS uopBj3B[juoa bj anb

Bjsa SOUI8O3 j^ -sajqBsuad sbumoj sbj ap Bp^qBOB A Bi^a^jad sbih bj
83 o^anj jg -aiuauíajuBisuoo uopisodo jod uapaans as SBjs^ •uliiiodiíi
o stsoja^uiBjatu ouis tl'í"Xd^ BuaiBoi saauojua sa ou oSanj jg
¿ooiuisod osaaoad p
ae oraoo? isb ouis '8B8O3 sbj ap uaSuo ja sa jBn^? 'saaosaoa^uB sns
soumuaj soj us Buiajqojd ja BajuBjd se ou oiijdbjsjj anbiod 'Bu
ouioa opBjaadjajuí jas apand ou a^sg "oamisoa osa^ojd jap uppiJBdB
ap SBiujoj 8Bj ap Bun sa ojijaBjaj^ ap o^anj ja 'aa^áuadg unáag
'BjJsJaua ap
sbuijoj uos pBppiJ^^aja 'znj 'jojbd :aoip ae jÍojj 'ajqi^uas BpuaiJBds ap
sbuijoj ofBq Bjuasajd 38 3jsg "Jinjj ouja^a asa aqpjad ou ofo

•jauang uoa opjan^^ ap UB^sa q
-jaiajqag A ajjBSB^ -(i9^) Bjjaij asjaaBq sp sajuB Bina anb uopjod
-ojd Buisim bj ua Bpipatn ns aqpa^ A SAjsnsip as ^nSv jg • • •
:ajnainSig oj noo biujijuod as snb
oj 'aqap anb oj ap sbui auioj ou jos ja anb ubji^ia sBjja anbjo^
"(09^) tlojJijqnosap UBJin^asuoa 'Bpijsnf bj ap
sajBijixnB sbj 'sBiuug sbj Bjau^ui bjjo ap :sa)ira;j sns bjbijbs ou jos

�mene"), lo que hace imposible pensar en un dios personal o en un
principio intelectual.
El sistema de Heráclito se puede entonces llamar una tragedia
del "cosmos", grande y hermosa como una de Esquilo (264).
La interpretación de Spengler, que fue su tesis de doctorado, pre
sentada en 1904 a la Universidad de Halle, es extraordinariamente
original. Tiene empero un punto básico mal fundamentado. En ella
el fuego es una metamorfosis en el proceso universal, con el mismo
valor que cualquier otra fase del eterno fluir. No se explica entonces
por qué el efesino en sus fragmentos le da esa importancia de pri
mordial, poniendo en él el origen de todas las transformaciones.
Pero O. Spengler al tratarlo con esa simpatía y afinidad, que lleva
al pensamiento alemán hacia Heráclito, ha trazado un cuadro mag
nífico de su persona y ha señalado admirablemente, en un caso con
creto, una misteriosa ley que rige o relaciona el campo de la filosofía
con el de la ciencia: los conceptos de las teorías modernas están ya
en el remoto inaugurarse del pensar racional. Su fundamentación
científica era falsa o rudimentaria. Esta gloria corresponde a los
^abios modernos. Uno se presunta entonces perplejo si esos mismos
conceptos no han llevado a los descubrimientos científicos, o si los
sabios han tenido que recurrir a ellos para bautizar adecuadamente
sus hallazgos. De todos modos, filosofía y ciencia se tienden la mano.
Queda por averiguar cuál de las dos esboza primero el gesto amistoso.
20. — Reflexión en presencia del fuego
"El devenir de Heráclito no llega nunca al ser definitivo, como
el ser de Parménides no toca jamás el acaecer empírico" dice
Windelband (265), fórmula que sintetiza todos los aciertos y equi
vocaciones de los dos rivales. El error de ambos está en el punto de
partida. Pero se les puede absolver de pena. Tanto al efesino como
al eleata se les puede pulverizar con un principio, el de identidad,
descubierto justamente por el segundo, pero tal como fue luego de
finitivamente formulado por Aristóteles. Mientras tanto los dos se
reirían: "Para pulverizarnos, vente, amigo, a Efeso o a Elea, al siglo
V a. C, y entonces nos gustaría ver cómo la vas a emprender con
nos". Tendrían razón los dos antagonistas, unidos al fin para defen
derse. No se había distinguido aún el mundo lógico del ontológico y
los pensadores pasaban de uno a otro sin sospechar siquiera que cam
biaban de país. El ser lo buscaban por tendencia natural del pensa
miento, pero sin llamarlo así: lo invocaban bajo el nombre de los
cuatro elementos. El ser estaba "puesto" pero no se había hecho aún
ninguna distinción. Se afirmaba solamente: el ser es.
Los de Mileto lo buscaban en el mundo físico. Entonces vino
Heráclito, se metió dentro de sí mismo, hombre que era, se encontró
con aquella realidad permanentemente móvil de su interior, y emergió
diciendo: "me he investigado a mí mismo: el ser es devenir".
(264)Spencleb. op. cit., págs. 13-46.
(265)Windelband. op. cit., t. I, pág. 120.
— 164 —

Unos años más tarde le retrucaba atentamente su rival: "Ciego,
sordo, estupefacto, hijo de la raza demente: para tí la misma cosa y
no la misma cosa parece el ser y el no ser; este es, entre todos los
senderos, el más retorcido y revertiente" (266). Lo que puede ser
pensado debe ser y el no ser no es porque no puede ser pensado: el
ser es el ser.
Ilimitada afirmación la de cada uno. Al decir el ser es ser, Par
ménides tenía que concluir forzosamente en una esfera, única figura
en que los puntos de la superficie no se diferencian unos de otros
con respecto al centro, como en las demás figuras.
Al decir Heráclito "el ser es devenir" deshacía la figura geomé
trica y precipitaba el cosmos en un movimiento inacabable.
Su contricante partía de lo que sus antecesores habían afirmado:
"el ser es" y creyendo encontrarlo en el pensamiento agregaba y
concluía: el ser es ser. Generalizando la afirmación, la transportaba
al cosmos textualmente la "un^versalizaba" y por consiguiente tenía
que suprimir el espacio y el movimiento, donde ese ser dejaría de
ser ser, porque al transformarse adquiriría o dejaría algo.
Heráclito creía haber encontrado en su "yo" ese "ser" y obser
vándolo móvil había suprimido el reposo.
Ninguno de los dos tenía la culpa, sino la época: el uno no sabía
que el primer objeto inteligible que conoce nuestra inteligencia,
unida a los sentidos, es el ser inteligible de las cosas sensibles. El otro
no sabía que el devenir no es la realidad primera y fundamental, sino
que se explica justamente en función del ser.
Pero para esto faltaban peldaños: era necesario que viniera Platón
y dijera "de cierta manera el no ser es"; la materia, no ser, es capaz
de recibir un reflejo del ser. Era necesario Aristóteles dividiendo al
ser en potencia y acto, en materia, no ser que de algún modo es,
pues que es .capaz de recibir determinaciones, la forma. Entonces sí,
el concepto para pulverizar al eleata y al efesino estaba terminado
porque el principio del ser ya había alcanzado su expresión defini
tiva: "el ser es el ser, el no ser es el no ser". Pero, pensándolo bien
sería imposible enarbolarlo. Porque para que el Estagirita construyera
un puente, era necesario que se le señalara previamente el abismo que
debía cruzar, entre Efeso y Elea, y era justamente en sus dos orillas
donde se iba a afirmar para tenderlo. ¿No le sugirió el mismo melan
cólico esa especie de oposición en todo ser contingente, entre la ma
teria y la forma? ¿No están los vislumbres del pasaje de la potencia
al acto en el cambio de las cosas? ¿No le inspiró el de Elea, de algún
modo que el devenir se torna inteligible por sus relaciones con el ser,
que él había afirmado tan rotundamente?
Si Heráclito se tomara el trabajo de argüir, diría que sólo mere
cería esa tanda de palos, a la que era tan afecto para sus predecesores,
si hubiera negado el ser ya puesto por ellos. Pero habiendo dicho sólo
"el ser es", tanto se podría agregar el ser es ser, como el ser es de
venir. En verdad: él no negó el ser. ¿Qué es el fuego si no? ¿Qué es
(266) Parmemdes. Frag. 6.
— 165 —

�— S9I —
•9 '

•saaiNawHVd (993)
"9-I

b an)^ ¿ou xe oSanj p sa an)? '^as p oSsu ou js ¡p^pjaA ug -jiusa
*ap sa j^s p omoa 'jas sa jas ja jbS^j^b ejjpod as ojub^ '4tsa jas pM
ojos oqatp opusiqsq ojaj #sojja jod ois^nd bX jas [a ope^au Bjsiqnq is
'sajoBaaapajd sns BJBd ojoaje ubj bj^ anb bj b 'sojBd ap BpuB^ ^sa Bjjaa
•ajara ojos anb Bjjip 'jiiiSjb ap ofBqBjj p bjbuioí as o^íjasjajj ig
¿ajuaniBpunjoj ubj opBnuijB BiqBq p anb
'jas p uoa sauoia^pj sns Jod ajqí^ijajuí bujoj as jiusAsp p anb opora
unSjB ap 'B3jg ap p ojideui sj o^¿? ¿sBSoa sbj ap oiqmBO p na ojaB jb
Bianaiod bj ap aÍBSBd pp sajqranjBiA boj UB^sa o^[? ¿buuoj bj X bij^j
-eni bj aj)ua 'sjusSuiiuoa jas opoi ua uoiaisodo ap spsdss Bsa oaijoa
-UBjsm ouisuu p oiJi^ns sj o\[? •ojjapuaj BJBd jbuijijb b Bqi as apuop
sbjjijo sop sne ua ajuaiuBjsnf Bja X 'B3jg X osajg ajjua 'jBznj^ Biqap
anb orastqB p aiu^uíBiASJd bjbjbu38 aj as anb oiJBsaaan Bja 'a^uand un
BJajínjjsuoa BjiJtSBjsg p anb bjb5 anbjo^ -o^BjoqjBua aiqísoduit Bjjas
uaiq o[opuBSuad 'ojaj -ttJa8 ou p sa jas ou p 'jas p ea jas p,, :baij
-raijap uoisajdxa ns opezu^o^ BJC[BH B-^ Jas 13P oidpujjd p anbjod
op^uinua) BqB^sa ouisap \e A BjBap [B jBzuaA^nd bjb¿ oidaauoa p
'is S3^uoju^[ •Btajoj b^ "saaoioBuioijajap Jiqiaaj ap zBdBO sa anb sand
'sa opom unSp ap anb Jas ou 'BiJajBui ua 'o^aB A Biouajod ua jas
[B opuaipiAip sapj9^sijy oiJBsaaau Bj^ uas pp ofa^jaj un Jtqpaj ap
zsdB3 sa 'jas ou 'BijajBín b^ íít8a jas ou p BjauBur B)jap ap,, BJafip A
u9íBld B-taiu^A anb oiJBsaaau Bja rsou^ppd UBqB^jBj oisa BJBd oja¿
•jas pp upiaunj ua ajusuiBisnf Bat^dxa as anb
oui8 '[BjuauiBpunj A Bjaniud pEpi^aj b[ sa ou jiuaAap p anb Biqes ou
ojjo ^g 'safqisuas SBSoa sb[ ap a^qi^xp^uí Jas p sa 'sopijuas so^ b Bpiun
'BionaSi^a^uí Bjjsanu aaouoa anb a^qíSipíui ojafqo jamijd p anb
ejqBs ou oun p :Baoda bj^ oute 'Bd^na B[ Biuaj sop so^ ap oun8ux^[
•osodaj p opiuiijdns Biqsq [t-^^111 oiPHBA
-jasqo A 41Jae,, asa tíoX,, ns ua opBJjuoaua J^qBq btsj^ ojipBJSjj
•oSp3 BjjBfsp o BtJiJinbpB asjBUUojsuBj^ ^b anbjod 'jas jas
ap BjjBÍap jas asa apuop 'ojusiuiiaoui p A oiaBdsa p Jiumdns anb
Bjuaj aiuainStsuoD jod A tiBqBzipsjaAiun,, b^ ajusinjBníxsi sorasoa \v
BqBíJodsuBjj b^ 'n^iaBuiJijB b^ opuBzi^jaua^ "Jas sa jas p :Binpuoa
A Bqe^aa^B oiuaiuiBSuad p ua ojjBJjuooua opuajíaja A itsa jas p,,
:opBuiJijB uBiqsq sajosaaa^us sns anb o^ ap BjjjBd aiUBaiJjuoD ng
•a^qBqBaBm ojuaxuitAoni un ua souisoa p BqBjtdiaajd A Baui
-amoaS Bjn^ij b¡ BiaBqsap MJtuaAap sa jas p,, ojipBjajj jraap \y
•SBjnStj SBOiap sb^ ua ouioa 'ojjuaa [B ojoadsaj uoa
sojio ap spun uBiauaJajip as ou apijjadns B[ ap sojund soj anb ua
Bjn^ij BOTun 'Bjajsa Bun ua ajuauíBSozjoj jmpuoa anb Biuaj sapiuam
-jbj 'jas sa jas p Jiaap ^y -oun BpBo ap b^ uoiaBuuijB BpBjtuii[j
•jas p sa jas
p :opBsnad jas apand on anbjod sa ou jas ou p A jas aqap opBsuad
jas apand anb o^j '(99^) 44a^uaijjaAaj A oppjo^aj sbui p 'eojapuas
so^ sopoi ajju^ 'sa ajea ¡jas ou p A J38 p aaaj^^d bso Brastuí b^ ou
A Bsoa Biusiui b^ ji BJBd ¡ajuainap bzbj b^ sp oftq 'oiaBj^dn^ea 'opjos
'08313,, ^baw ns ajuauíB^uajB BqBanj^sj a^ ^pjs^ sbui soub souq

'-jia -do -aiokiadg

•wJtnaAap sa jas p :orasiui ira b opBij83Aut aq ara,, :opuaiaip
X 'joijajuí ns ap iiA?ra ajuauiaiusuBrajad pBpi^aj B^pnbB uoa
pjjuoaua 38 'BJ3 snb sjqraoq 'orastra js 3p ojjuap op^ra 38 'ojipBJSjj
ouia ssauoju^ 'oaiejj opunm p ua UBqBasnq o[ ojs^ij^ sp so^j
•83 jas p :a}uouiB[os BqBrajxje ag -uojjuLjsjp Bunánm
unB oqaaq BiqBq as ou ojad lto}S3nd,, BqBjso jas ^^ -sojuauía^a oj)Bn;&gt;
bo^ ap ajqraou p ofeq uBqBaoAui o¡ :jsb oj^biuk[[ uts ojad 'ojuaiui
-B8U3(1 pp [BJllJBU BT3U3pU3} Jod UBqBasnq O\ J3S {g "SIBd 3p UBqBiq
-uiBa anb Bjsinbis jsq^sdsos uts oj^o b oun ap ubcjesbcI sajopBsuad boj
A oai3o[o^uo pp ooiáp^ opunra p un^ opin^u^sip BiqBq as o¡^_ 'asjap
-uajap BJBd uij jb sopmn 'sb^siuoSbíub sop eo\ uozrj uBjjpuaj^ "^sou
uoa japuajdras b sba b^ oraoa j^a BiJB^snS sou saauo^ua A '-^ *b ^
o[Sis [B 'Bajg b o osajg b 'oSiraB 'ajuaA 'souJBzijaAjnd bjbj,, :uBupj
38 sop soj ojubj SBJiuaxj^ •sspipjsijy jod opBjnuiJoj sjuaraBAijxuij
-ap o^anj anj oraoa jbj ojad 'opu^^as p jod aiuaraBjsnf o^jaiqnasap
'pBpiiuapi sp p 'oidpuod un uoa jBzuaAjnd apand ssj ss B^saja \e
oraoa ouisap jb ojubj^ -Busd ap jaAjosqB apand saj 38 ojsj -BpruBd
ap o^und ja na Bjsa soqiuB sp jojjs jg 'sajBAiJ sop eoj 3p ssuoraBaoA
-inba A soij^iob soj sopoj Bzfjajuis anb Bjnrajpj '(^9^) PaBC[J3pniy^
aaip tioa;jidraa jaaa^aB ja sbiubj" Baoi ou eapmarajB^ ap jas ja
oraoa 'OAi^tuijap jas jb eaunu Bgajj ou ojxjaBjajj sp jiuaAap jg,,
jap mouas^ud u^ -uptx^jfa-jj — -Q2
•osoíStraB o^sog ja ojsrawd Bzoqsa sop sbj ap jBna jBnühjaAB jod p^)
•ouBra bj uapuai} ss Biouaio A bijosojij 'sopora sopo; ^q "soSzBjjBq sns
ainsraBpBnaapB JBzijnsq Bjed sojja b JiJjnaaj anb opmai UBq soiqss
soj is o 'soaijjiusia soiuairaijqnasap boj b opBASjj u^q on so^dsauoa
sorasira sos3 xs olsjdjad saauotua Biun^ajd 38 ou^j 'eoujapora soiqBS
boj b apnodsajjoa btjoj^ Bjsg -BiJBiuaraipnj o bsjbj bj^ ^aii^naia
uoioBjuauiBpunj ng -jbuowbj jssuad jap asjBjn^nBui oiorasj js ua
eA usjsa SBUJapora SBjjoa^ sbj ap so^daauoa soj :spu3ia bj ap ja uoo
bjjosojij bj ap odraea ja BuopBjaj o 3ij snb Xaj Bsoija^sira can 'ojaja
-uoa osBa un ua 'ajusuisjqBJirapB opBjBU38 Bq A Buosjad ns ap ooijju
-SBra ojpBna un opszBj) Bq 'ojijaBjajj Bio^q UBtuajB o^uaimBSusd jb
basjj snb 'pBpmijB A Bj^Bdrais B83 uoa ojjbjbj^ jb jaj^uadg •() oja^
•sauopBiuaojsuBj; sbj SBpoj sp ua^ijo ja ja us opusmod 'jBipjora
-wd ap BiouBjioduu Bsa Bp aj sojuauíSBjj sns ua ouisajs js anb jod
saouojua Baijdxa as o^j "Jinjj oujaja jsp ssbj bjjo jsinbjsna snb jojba
orasxra ja uoa 'jBSjaAiun ossaojd js ua siso^orasiara Bun sa oSanj ja
BJja ng 'opBjusmBpunj jBra oaissq o^und un oj^dras susij^ 'jbui^uo
31U3raBIJBUipJOBJ)X3 83 '3JJBJJ 3p pBpiBJSAIU^^ BJ B ^Q6I ua BPBJHa8
-ajd 'opBJO^aop ap sieai ns anj anb 'jajáuadg ap uoiaBiajdjaim b^j
'(^^) Iín^sa 8P Bun oraoa Bgouuaq A apuBj 'ttsorasoa,, jap
BipoSBj^ Bun jbuibjj saauoiua apand 36 ojijaBjajj ap Bina^sis jg
•jBnjaajajuí oidxauud
un ua o jBuosjad soip un ua JBBuad ajqisodrai aaBq snb oj '(tisu3in

�ese fuego que reaparece siempre, que permanece siempre a pesar de
los esfuerzos hechos por la crítica para transformarlo en nada? El
fuego es... esto, aquello. De sus transformaciones va surgiendo el
cosmos, pero "es" al fin.
El efesino no pensó en negarlo y por eso no pensó en un fluir sin
sustracto material: todas las imágenes usadas para hablar de ese mo
vimiento, que se efectúa por tensión de los contrarios, están impli
cando en último término el ser o fuego, sobre el que realizan ¿sub
siste la tensión si se suprimen el arco y la lira? ¿Qué queda de la
lucha si se saca la sociedad o el estado donde se realizan? ¿Dónde
está el camino, si se quita la montaña? ¿Cómo asumir esa arrogante
actitud dogmática matizada con la pena de que no lo escuchen los
demás si el logos no es ser? ¿Qué a nuestros ojos el sistema de Heráclito tiene contradicciones lógicas y encontramos puntos irrecon
ciliables? Evidentísimo. Pero ¿con los ojos suyos cómo iba a ver las
contradicciones si la lógica no se había inventado?
Entonces, mirando el fuego, se puede concluir que no es menester,
ni vituperarlo por haber negado el "ente", ni adorarlo por haber
afirmado un puro "transcurrir". Para explicarlo parece necesario
aceptarlo sin cercenar nada de su afirmación implícita "el ser es
devenir" o "el fuego es cambio", lo que era posible a su pensamientp
antes de las precisiones platónicas y aristotélicas.
Quedan entonces por detallar esos:
21. — Cambios del fuego o meteoros
Se vio ya cómo la cifra de 10.800 años solares calculados como
contenido del "gran año", enlazaba los conceptos heraclíticos sobre
el cosmos y el sol con la vida del hombre.
Es que si el hombre está en el universo por un lado, por otro
el universo traduce al hombre: Heráclito concibe el mundo y el sol
como vivos y esa vida reproduce en grandes ciclos los pequeños ciclos
de la vida humana.
A partir del fuego inicial se vio que la primera transformación
era metafísica: la del elemento cósmico inicial en agua (267).
Luego las transformaciones que siguen son puramente físicas y
se realizan por rarefacción y condensación.
Del mar o agua, "con la cual relaciona todas las cosas" (268),
resulta por un lado una exhalación cálida o soplo ígneo "Glutwind",
por el otro la tierra.
Heráclito ha dicho: el combate es el padre de todas las cosas
(269). Pero la paternidad misma se concibe como un pasaje de
muerte a vida y de vida a muerte: "Muerte o placer es para las almas
volverse húmedas. Es un placer para ellas entrar en la vida...
Nuestra vida viene de su muerte y su muerte de nuestra vida" (270).
(267)Frag. 31.
(268)Dioc. Laeri. IX, 9 (22 A 1).
(269)Frag. 53.
(270)Frag. 77.
— 166 —

Ahora todos los cambios en el universo se le van a aparecer similares
a ese trueque entre las generaciones, se van a desarrollar dentro de
la teoría de la oposición y unidad de los contrarios, como un paso
de la muerte a la vida y de la vida a la muerte.
Reaparece la imagen recubriendo una generalización: jugando
con la palabra griega y su significado dirá: "El nombre del arco
"Biós" es vida, "Bíos", su obra, muerte" (271).
El mismo explica en un fragmento, de acuerdo a esto, la for
mación de las cosas, que sin tener en cuenta la nueva identificación,
es por demás enigmático:
"La vida del fuego viene de la muerte de la tierra y la del aire
de la muerte del fuego; la vida del agua viene de la muerte del aire,
y la de la tierra, de la muerte del agua.
La muerte del fuego da nacimiento al aire y la muerte del aire
da nacimiento al agua.
La muerte de la tierra engendra el agua, la muerte del agua en
gendra el aire, la muerte del aire engendra el fuego e inversa
mente" (272).
Esta explicación, según Olof Gigon, tiene de auténticamente heraclítica, justamente la explicación del cambio como un trueque entre
la vida y la muerte.
En cuanto a la cosmología del efesino, detallada, está contenida
en Diógenes Laercio.
Dos problemas que habían preocupado a sus antecesores quedan
sin solución: la forma o constitución de la tierra y la del cielo. Es
lógico, por un lado, porque enfocado el mundo desde un punto de
vista fundamentalmente antropológico, con una preocupación ética,
esto no le interesaba, porque una vez que todo se precipitaba en el
movimiento, desaparecía de por sí la imagen geométrica. El texto dice,
completo:
"El fuego, condensándose, se licúa y cuando sé espesa más, se
hace agua y cuando el agua se coagula se transforma en tierra: este
es el camino que baja. Luego la tierra se funde de nuevo, nace de ella
el agua y de esta todo lo demás, con lo cual relaciona, por decirlo así,
todas las cosas con la exhalación del mar: esto es el camino que sube.
Las exhalaciones se elevan de la tierra y del mar: las unas son claras
y puras, las otras oscuras. El fuego se alimenta de las primeras,- lo
húmedo de las otras".
"No explica la naturaleza del medio que nos rodea. Sólo dice
que del lado de allá están unos cuencos cuya parte cóncava está vuelta
hacia nosotros y cuyas exhalaciones claras se acumulan y producen
llamas: estas son los astros".
"La llama del sol es la más brillante y cálida. Los demás astros
están mucho más distantes de la tierra y es por esto que su claridad
y temperatura son menores. La luna, que es la más próxima a la
tierra, no se mueve en la región pura, en cambio el sol sí, y la dis(271)Frag. 48.
(272)Frag. 76.
— 167 —

�— ¿91 —
"91

(ZLZ)
(uz)

-sip bj A 'is jos ja oiqurea a^ 'Bjnd noiü^^j bj na aAanuí as ou 'B
bj b Binixoad 8Biu bj 83 snb 'Bunj b^j -sajouaui nos ejniBJadiuaj A
pBpiJBja ns anb oiea jod 83 A Bjjai} bj ap saiuBisip scm oipnm uBjsa
sojjsb sBiuap so^ -Bpijsa ^ aiuBjjijq SBUt B[ sa jos jap buibjj b^j,,
*((8OJ^8B 8OJ nO8 8BJ83 ¡SBUIEJJ
uaanpojd ^ UBjnumaB as sbjbj^ sauoiaBjBuxa SB^Ína A sojjosou Bp^q
BjpiiA Bisa BABauoD a)jed sXna soauana soun u^jsa bjjb ap opB[ [ap anb
aoip ojog Bapoa son anb oipain jsp BzajBjnisu bj Baijdxa o^[,,
•msbjio sbj ap opamnq
oj 'sBjaraijd sbj ap BjuauiíjB as oSanj jg -SBjnaso sbjio sb[ '8B.md A
bbjbp nos SBun sbj :jbui pp A Bjjaii bj ap uBAap as sauopsjBqxa SB^
•aqns anb ouiuibo p sa ojsa :jbui pp nop^jBqxa bj uoo sbsoo sbj SBpoi
'isb ojjpap jod 'BuopB[aj p^no o^ uod 'ssra^p o\ opoj Bjsa ap A enSB p
Bjp ap aDBu 'oAana ap apunj as bjj^u b[ oSan^ •ef^q anb ouiihbo p sa
ajsa :bjj3ij ua buijojsubj; as B^nSBOo as BnB p opusna A BnSs
as 'sbui Bsadsa as opuBna X Bnai[ as 'asopuBSuapuo^ 'oSanj
'aaip ojxa) \^ "BDiJianio^S uaBuii b[ is jod ap BpaJBdBsap 'ojuainiiAota
p ua BqBjidpajd as opoj anb zaA buti anbaod 'BqBsajajuí a^ on ojsa
'saija uoiaBdnaoaad Bun uod 'ooiS^^odoaiuB ainatnpiuauiBpunj bjsiÁ
ap ojund un apsap opunm p opeoojua anbaod 'opB{ un jod 'oaiáo[
83 "opio pp B^ A Bjaai^ b^ ap uopn^ijsuoD o buijoj b^ :uopn[os ms
uBpanb saaosaaajuB sns b opBdnaoaad UBiqBq anb SBiuajqoad soq
'opjae^ saua^oiQ na
Bpiuajuoa Bisa 'BpBj[B^ap 'ouisaja pp BiSo[ouisoa B[ b ojuBna uj[
•aiaanuí B[ A BpiA bj
aajua anbanaj un oinoa oiqinBO pp uotDB3i^dxa bj ajuauíBjsnf 'B^iji
-a^ ainame^iiuainB ap auau 'uo^i^ jojq unSas 'uoioeo^dxa B
'(ZLZ) tt
-BBjaAui a oSanj p BjpuaSua ajiB pp aiaanni B^ 'aaiB p BjpnaS
-ua BnSB pp ajaanuí bj 'BnSB p ojpuaSua Bjjaij b^ ap a^janiu s^
•BnSB ^ ojuaiinpBn Bp
aiB [ap auanuí B[ A aaiB p oiuauuiaBU Bp oSanj ¡ap ajaaniu b^j
•BnSB pp ajjianuí b^ ap 'Bjjaji b^ ap bj A
aiB ^ap a^aanuí bj ap auaiA BnSB pp BpiA B[ SoSanj pp auaiuu b¡ ap
aiB pp bj A Bjjau B[ ap auanuí v\ ap auaiA oáanj pp spiA wjn
¡o^uBuiáiua sBuiap jod sa
''uppBoijuuapt BAanu b^ Bjuano ua aaua; uis anb 'sbso^ sb^ ap uotobui
-aoi bi 'oisa b opaanaB ap 'ojuainíuBaj un ua B^i^dxa ouisiiu ^^
'(ILZ) tt3^anui 'BJqo ns '^soig,, '^piA sa ítsoig,,
odjb pp ajqinou |gM :?JÍP op^aijiuSis ns A ^SauS BjqBpd b[ uoa
opuBÍánf : uopszi^aauaS Bun opuawqn^aj uaSBuii b^ aaaaBdBa^j
•ajjamu B[ b BpiA B| ap A BpiA bj b aiaanin b^ ap
osBd un oraoD 'soijbj^uo3 so[ ap pBpmn A uopisodo v\ ap Bjjoaj v\
ap oajuap jBjpDJjB8ap b uba as 'sauoiDBjauaS sb^ aa^ua anbanai asa b
saiBjtuiis jaaaaeds b uba 9[ as osaaAiun p ua soiquiBO soj sopoi BJoqy

— 991 —

'(I V

6 'XI ••

•:: •••J
•ss •*•'d
Í"J 'DOl ^
"^

(OiZ)
(69!)
(892)
(¿9Z)

*(OLZ) BPIA -lísanu ap ajjanuí ns A a^ianen ns ap auaiA BpiA
•• • BpiA B( na jíBjjua 8B[[a BJBd jaaBfd un s^ -sepauínq
sbui[b sb^ BJBd sa ja^Bjd o ajjanj^;,, :a)janut b BpiA ap A BpiA b a^janm
ap aÍBSBd un omoa aqiauoa as buisiui pBpmjajBd B[ ojcaj "(692)
8bj SBpoj ap ajpBd p sa ajBquioa p :oqaip Bq oiipsjajj
Bjjaij B| ojcjo p jod
)M oauSí o^dos o cpi^Ba uopB[Bqxa Bun op^j un jod B^^nsaj
'(89Z) U8BS&lt;&gt;!&gt; S^I SBpoj BuoiaBpj ^no bj uoa,, 'Bn^B o jbui pq
•uoiaBeuapuoo A upp^BjaiBj Jod uBzi^aj as
A sBaisrj a^uainejnd uos uanSis anb eauopBnuojsuBJi sb^ oáan^
"(¿9^) bii^b ua lBíDíuí ooiuisod ojuaiuap pp b[ :BarsijBjaui Baa
uoiaBuijojsuBJ^ Bjamiad B[ anb oía as [Bpiui o¿anj pp jpjBd y
•BUBiunq BpiA B[ ap
sopp eouanbad so{ sojaia sapuBjS na aanpojdaj spiA Bsa A soala oinoa
[os p A opunm p aqpuoa o^ipBjajj :aaqmoq \^ aanpBj^ osaaAiun p
ojio jod 'opBj un jod oejaAiun p ua B^sa ajquioq p ts anb s^j
•ajqnioq pp BpiA B[ uod [os p A someoa p
aiqos soaijrjoBJaq soidaauoa soj BqBzBjua '4íoub ^bjS,, pp opiuajuo^
oiuoo sopB[no[Bo sajB[os souB O08"0l aP BJJP Bl o^ioa bj oía ag
sojlo9%9ui o oSanf j^p soiqtuv^ — :sosa jBjjBjap jod sa^uo^ua
jA SB^iupjB^d sauoispajd sb¡ ap saina
ojuanuBsuad ns b ajqtsod BJa anb o\ 'woiqui8a sa oSanj [a,, o uJiuaAap
83 J38 p,, BJIDJ^duiI upiOBlUJIJB nS 3p BpBU JBUa^J33 UtS O[JB}daaB
ojjBsaoau aaojBd o[JBai^dxa bjb^ "ttJiJjnasuBjj,, ojnd un opBuuijB
jod o^jBJopB tu '4taiua,, p op^áan jaqsq jod ojjBjadn^iA in
sa oa anb Jinpuoa apand as 'o^snj [3 opuBJim 'saauoju^
¿opBjuaAui BiqBq ae ou Bai^o[ b^ is eauoiaaipBjjuoa
sbj jsa b Bqi oinoo soXns sofo boj uoa? ojaj 'omisijuapiA^ ¿sa^qBijp
-uoaajji sojund souiBj^uooua A SBaiinOj sauopaipBJiuoa auai; ojipBj
-ajj ap Buiajsis p sofo soj^sanu b an^)? ¿jas sa ou so^oj p is SBuiap
so[ uaqanasa o[ ou anb ap ^uad bj uoa bpbzijbui BaijBiu^op pnjrjaB
3)ubSojjb Bsa jimnsB 011103? ¿bubjuooi bj Bjmb ae ib 'outuiBa ja Bisa
apu^Q? ¿uBzijBaj as apuop op^jsa ja o pBpaiaos bj b^bs as is Bqanj
bj ap Bpanb an^)? ¿bjij bj A odjb ja uauíijdns as is u^isua^ bj sjsis
-qns? uBzijBaj anb ja ajqos 'oáanj o jas ja ouiuuaj omi^jn na opuBa
-ijdmi ub)S3 'souBjjuoa soj ap uoisua^ jod Bnjaaja as anb 'ojuaimiA
-oui 383 ap jBjqsq BJBd sspBsn saua^Biui sbj SBpoj :jbij3ibui 0}3BJ)8ns
uis Jinjj un ua osuad ou osa jod A ojjb^^u ua osuad ou ouisap [^j
•UIJ JB 1483,, OJad '8OUI8OD
ja opuaiSjns ba sauopBinjojsuBjj sns 3Q 'ojj^nbB 'ojsa • • -sa oáanj
[3 ¿BPBU ua ojjBuuojsuBJ^ BJBd Bai}ij3 bj jod soqDaq sozjtanjsa so^
ap jBsad b ajdmais aaauBOuad anb 'ajdmais aaajBdBaj anb oSanj asa

�tanda que le separa de nosotros tiene una medida justa, por esto
calienta y además ilumina".
Se eclipsan el sol y la luna cuando sus cuencos se vuelven hacia
lo alto y las fases que la luna presenta cada mes, provienen de que
el cuenco que la forma se va tornando poco a poco. El día y la noche,
los meses, las estaciones y los años, las lluvias y los vientos y los
fenómenos similares se deben a diferencias en las exhalaciones.
Cuando en el círculo del sol se inflama la exhalación clara, ella
hace el día y cuando llega la exhalación opuesta, nace la noche.
Cuando la luz que se desprende de la exhalación clara aumenta, hace
nacer el estío y cuando lo húmedo, proveniente de la exhalación os
cura, se hace más abundante produce el invierno. De manera análoga
explica también las causas de las otras cosas. En cuanto a la tierra,
nada dice respecto a su naturaleza, ni tampoco a los cuencos astrales".
Esas son las opiniones que profesaba" (273).
En esta extensa descripción podemos distinguir lo que se refiere
a las estrellas, el sol y la luna.

del sol y recurre a una explicación pitagórica: la luna se mueve en
una región impura (279).
De acuerdo a la afirmación sobre la luminosidad solar, toda la
claridad se debe a este astro:
"Si el sol no existiera, todo sería noche, a pesar de la presencia
de los demás astros" (280).
Lo que implica para el sol una posición central, que ya se en
cuentra, por otras razones en Anaxímenes.
Característica en Heráclito, es la forma de cuencos o botes que
atribuye a los astros.
Gigon señala que esta representación puede depender del mito
que presenta a Helios navegando a través del océano, en la nave solar,
de noche, de oeste a este, o de influencias orientales.
Tannery encuentra en esta explicación un argumento en favor de
su tesis. Heráclito dependería de la cosmología de Thales, es decir
de Egipto: la tierra es plana, rodeada por el mar, de donde parten
y a donde vuelven los barcos, los cuencos circulantes de los astros.
La verdad es que el efesino no parece haberse preocupado mucho
ni de la proveniencia de los cuencos, ni de como pueden flotar en

a — Estrellas
En el cielo, sobre cuya naturaleza dice expresamente Diógenes
que Heráclito no se pronunció, están las estrellas. Tienen forma de
cuencos, botes (Scafos), cuya parte honda está vuelta hacia nosotros,
donde se acumulan y arden las exhalaciones (274). Estos datos están
corroborados por Aetio:
"Parménides y Heráclito afirman que los astros son condensa
ciones del fuego. Heráclito dice que los astros se alimentan de la
exhalación emanada de la tierra" (275).
Todos los astros son pues de la misma naturaleza, incluyendo el
sol y la luna. Pero las estrellas están mucho más distantes de la
tierra, por eso no nos llega su luz ni su calor (276).
b — El sol y la luna
Tienen la misma forma de cuencos o botes (277). También según
Aetio: "Heráclito dice que el sol es una antorcha dotada de inteli
gencia y sale del mar. Su forma es la de una cuenco ligeramente
abombado. Tiene el ancho de un pie de hombre" (278).
La llama del sol es más brillante, no porque se diferencie de los
demás astros, sino porque está más cerca.
Se presenta entonces un problema ¿estando la luna más cercana
aún, por qué es su luz más pálida? Heráclito se separa de la opinión
de Anaxímenes, que explicaba la luz de la luna por la iluminación
(273)Dioc. Laeht. IX, 9-11 (22 A 1).
(274)Dioc. Laert. IX, 9 (22 A 1).
(275)Aet. II, 13, 8-17, 4 (22 A 10).
(276)Dioc. Laeht. IX, 10 (22 A I).
(277)Dioc. Laert. IX, 10 (22 A 1).
(278)Aet. II, 20, 16-22, 2-21, 4 (22 A 12, B 3).
— 168 —

el espacio.
c — Las exhalaciones
Otro punto original en la cosmología de Heráclito, es su teoría
de las exhalaciones, que él distingue en claras y oscuras, que se elevan
del mar, se acumulan en los cuencos astrales y determinan el día y
la noche (281). Aetio sobre este punto explica:
"Heráclito dice que el sol es como la luna. Estos astros tienen
la forma de cuencos, reciben los resplandores de las exhalaciones
húmedas y emiten la luz para la vista. La del sol es más brillante
porque se mueve en un aire más puro; la luna, al contrario, que se
mueve en un aire más turbio, parece por eso más pálida. El eclipse
de luna tiene lugar según las revoluciones del cuenco y sus inclina
ciones" (282), texto que corrobora lo dicho sobre la forma de los
astros y la razón de la diferencia entre la luz lunar y la solar.
Según Diógenes esas exhalaciones provienen de la tierra .y el
mar (283). Pero su origen y cómo se reparten, queda, parece, sin
determinar.
Según la predominancia de las exhalaciones claras u obscuras, se
explica la oposición día - noche, la de las estaciones invierno - verano
o calor y frío (284). Aquí rige un nuevo par de contrarios: lo claro
y lo oscuro.
(279)
(280)
(281)
(282)
(283)
(284)

DlOG. Laert. IX,
Frag. 99.
Dioc. Laert. IX,
Aet. II, 28, 6-29,
Dioc. Laert. IX,
Dioc. Laert. IX,

10 (22 A 1).
11 (22: A. 1).
3 (22 A 12).
9 (22 A 1).
9, 10, 11 (22 A 1)
— 169 —

�— 691 —
(i v zz) ii 'oí '6 'xi *i 'ola
"(I V ZZ) 6 'XI M-sav^ -Doia(E8Z)
•(ZI V ZZ) '6Z-9 '8Z 'II '^V(Z8Z)
•(I V ZZ) II 'XI •Jura^^ "^la(I8Z)
•66 "8bjí(08Z)
"(I V ZZ) 01 'XI ••"•avT -soiq(6¿Z)
•OJT13SO OJ JÍ
ojbj^ oj :soijbjjuod ap JBd OAanu un aSw tnby '(^^Z) IJJ ^ ^ojBa o
OUBJ3A - OUJ3IAUI SauOpBJSa SBJ ap BJ 'aijaOU - Bip UOpiSodo BJ B3Ijdxa
^s 'sejnasqo n sbjbj3 sauopBjsijxa sbj ap BpuBuiiuopajd ej un^ag
ui8 'aaajBd 'Bpanb 'uajjBdaí as oraoo A uaüfrjo ns oja^ *(8&amp;) JBln
p jÍ ejaan bj ap uauaiAojd sauopBjBqxa sBsa saua^oiQ unüag
•jbjos bj A j^unj znj bj ajjua Bpuajajip bj ap uozbj bj A sojjsb
soj ap bumoj bj ajqos oqaip oj Bjoqojjoa anb ojxaj '(^8^) usauop
-Buipui sns A oauana pp sauopnjoAaj sbj un^as jsSnj auaii botij ap

— 891 —
•( a 'zt v zz) \ 'iz-z 'zz-91 'oz 'ii May(8¿z)
•(I V ZZ) 01 'XI 'Xíav^ -3OIQUlZ)
"(I V ZZ) 01 'XI -i3VT -doiq(9iZ)
•(01 V ZZ) t '¿1-8 'El 'H "lay(S¿Z)
•(IV ZZ) 6 'XI -J-uav^ -ooiq(tLZ)
"(I V ZZ) 11-6 'XI -xsavT -doiq(¿Z)
uopBuiuin{i bj jod Bunj B[ ap zn^ v\ BqBoijdxa anb 'sauaraixBuy ap
uoiuido b^ ap BJBdas as ojtpeaaj^ ¿Bpi[Bd sbui znj ns sa anb jod 'un^
Bueajaa sbui Bunj bj opuBisa? Buiajqojd un saauo^ua Biuasajd ag
•sajaa sbui Bjsa anbjod outs 'soj^sb sBmap
soj ap apuajajip as anbjod ou 'ajuBjjuq sbui sa jos jap buibjj Bq
'(2LZ) aaquioij ap aid un ap oipu^ ja auaij^ •opBqraoqB
aiuauíBJa^ij oauan^ Bun ap bj sa buijoj ng ubui jap aj^s A BpuaS
-ijajuí ap BpB^op BqajojuB Bun sa jos ja anb aaip ojijaBiajj,, :opay
uriáas uaiquiBj^ "(¿¿^) sajoq o soauana ap Binjoj biusiiu bj
vi x ios ^g — q

aedipa ^^ -Bpi[Bd sbui osa jtod aoojed 'oiqjnj sbui ^jib un ua aAanm
as anb 'oijbjjuod ¡b '^un^ b^ íojnd sbui aaiB un ua aAanuí as anbjod
ajuB^uq sbui sa ¡os pp vj -bjsia b¡ BJBd zn[ B[ uajiiua A sepaumq
sauopBieqxa sb^ ap saaopuB{dsaj so[ naqpaj 'soouana ap buijoj b[
uauai; sojisb sojs^ #Bun[ bj oraoa sa \o^ [a anb aoip o^ipBaajj,,
:BDijdxa oiund ajsa ajqos opay '(18^) ^ipou Bl
A Bip p uBuiuwaiap A sajBjjsB soouana so[ ua UB[numoB as 'jbui pp
ae anb 'sBjnoso A sbjbp ua an^upsip p anb 'sauopejBqxa sb^ ap
ne sa 'ojxpBJajj ap BjSo[orasoo b^ ua ^buiSwo ojund

•opBdsa ja
ua JBjojj uapand ouioa ap iu 'soauana soj ap BpuaiuaAOjd bj ap iu
oipnin opBdnaoajd asjaq^q aaajsd ou ouisaja ja anb sa pBpjaA wj
•sojjsb soj ap sajusjnajp soauana soj 'soajBq soj uaAjanA apuop b A
uajJBd apuop ap 'jbui ja jod BpBapoJ 'BUBjd sa bjj^ij bj :ojdi9g ap
jpap sa 'sajBqx 3P bjSojouibo bj ap Buapuadap ojijaBJají -sisaj ns
ap joabj ua ojuaumSjB un uopBaijdxa Bjsa ua BJjuanaua ^jauuB^
•sajBjuapo SBpuanjjuí ap o 'ajsa b ajsao ap 'aqaou ap
'jbjos 3abu bj na 'ouBaao jap s^abjj b opuBaABu soijajj b Bjuasa^d anb
ojim jap japuadap apand uoiaBjuasajdaj Bjsa anb BjBuas
•sojjsb soj b
anb sajoq o soauana ap buuoj bj sa 'ojtjaBjajj ua B3ijsjjajaBJB[)
•sauauíixBuy ua sauozBJ sbjjo jod 'Bjjuana
-ua as bX anb 'jBjjuaa u^pisod eun jos ja BJBd Baijduii anb &lt;yj
• (08^) 4tsojjsB sBraap soj ap
Bpuasajd bj ap JBsad b 'aijaou Bijas opoj 'Bjaijsixa ou jos ja ig,,
:ojjsb ajsa b aqap as
bj Bpoj 'jbjos pBpisomuinj bj ajqos uopBUiJijB bj b opjanaB 3Q
' (6LZ) ^-^drai upiSaj aun
ua aAanuí as Bunj bj :Baijo8Bjid u^p^aijdxa Bun b ajjnaaj A jos jap

' (915) JOIB¡&gt; ^s iu znj ns BSajj son ou osa jod
bj ap sajuBjsip sbui oipmu uBjsa SBjjaj^sa sbj oja^ -Bunj bj A jos
ja opuaÁnpui 'BzapanjBU Brasiiu bj ap sand uos sojjsb boj
' (SLZ) t4BJjaíí BI 9P BpBUBraajj
bj ap uB^uauujB ae soj^sb 8oj anb aoip oitpBjajj ^oSanj jap sauop
-Bsuapuoa uos sojjsb soj anb ubuutjb ojijoBaajj A sapiuanuB^^
:ouay jod sopBJoqojjoa
iiBjsa soiBp sois^ • (^i^) sauopBjBijxa sbj uapjB A uejnmnaB as apuop
'sojjosou Bp^q B^janA Bjsa Bpuoq a^jsd s^n^ '(sojBDg) sajoq 'soauano
ap buijoj uauaij^ -SBjjaJisa sbj uB^sa 'opunuojd as ou ojijoBjajj anb
saua^oiQ a^uauíB^ajdxa aatp BzajBJniBu B^na ajqos 'ojap ja ug
svnaaxsg — b
•Bunj bj jC jos ja 'sBjjajisa sbj b
ojaipj as anb oj jin^uijsip somapod u^pduasap Bsua^xa B^sa u^
'(LZ) ltBqBsajojd anb sauomido sbj uos sbs^j •
•ttsajBjj8B soauana soj b o^oduiB^ m 'BzajBjn^BU ns b o^aadsaj aaip BpBn
aij bj b ojuBna u^ "SBsoa sbjjo sbj ap SBsnca sbj uaiqinBj saijdxa
FJ9UBUI 3q 'GUJaiAUi ja aanpojd a^uBpunqB sbui ^dbij as 'Bjna
-so uopBjBqxa bj ap aiuaiuaAOjd 'opamnq oj opuBna A oi^sa ja
aaBij 'BjuauíiiB BJBja U9pBjBqxa bj ap apuajdsap ae anb znj bj
•aqaou bj aa^u 'B^sando uopBjBqxa bj B^ajj opusna A Bjp ja aasq
Bjja 'BJBja uopBjBijxa bj buib^jui as jos jap ojnajja ja na opu^n^)
-sauopBjsqxa sbj ua sBpuajajtp b uaqap as sajBjimis souatnouaj
soj A so^uaiA soj A sbiaiijj sbj 'soub soj A sauopsisa sbj 'sasaui eoj
'aqaou bj A Bjp j^ 'oood b oaod opuBUJOi ba as buijoj bj anb oauana ja
anb ap uauaiAOjd 'sam sp^a B^uasajd Bunj bj anb sasBj sbj A ojjb oj
BiaBq uaAjanA as soauana sns opuBna Bunj bj A jos ja uBsdijaa ag
•^Buiuinji eemapB A B^uaijBa
o^sa jod 'Bjsnf spipatu Bun auai^ soj^osou ap BJBdas aj anb

�El sol se alimenta de la exhalación húmeda que quema diaria
mente, por eso se puede decir:
"el sol es nuevo cada día" (285).
Esto recuerda lo ya dicho sobre el parentesco del alma con el
fuego solar y el cósmico ya apuntado en la interpretación del "gran
año". También el alma se nutre con la exhalación húmeda:
"los que descienden en los mismos ríos, reciben constantemente
nuevas corrientes de agua. Y las almas también exhalan de las sus
tancias húmedas" (286).
Cómo el alma se enciende o se apaga, según predomine la exha
lación húmeda y oscura, ya se vio (287).
Ya se vio también cómo Heráclito ha opuesto el fuego solar y
el cósmico (288).:
Es menester recordar una vez más que si Heráclito da a la esen
cia del alma la misma sustancia que al cosmos, inversamente atri
buye al cosmos y al sol los caracteres humanos: los 3 fuegos que él
utiliza son descritos como "seres vivos" y como tales "se alimentan",
se nutren y por ende buscan su alimento. Insertando la doctrina de
las exhalaciones, tendremos la explicación para las estaciones y los
solsticios: camino de norte a sur y de arriba a bajo, que recorre el
sol, buscando su alimento húmedo.
Entonces puede decir:
"El sol, amo y guardián de las revoluciones periódicas, determina,
dirige y hace patentes, produce los cambios y las estaciones que traen
todas las cosas" (289).
d — Algo mas sobre las exhalaciones t el sol
Burnet da sobre estos puntos una explicación semejante a la de
Gigon. Trata empero de identificar la exhalación que causa la noche
y el invierno con la oscuridad, que según la creencia popular, se
eleva, se levanta, viene de la tierra y del mar (290).
Tannery fiel a su explicación, aduce el texto:
"...El Hades es lo mismo que Dionisio..." (291).
como señalando el curso solar vinculado con la afirmación egipcia:
"Osiris es el mismo que Horus".
El fuego es un dios solar, por eso Heráclito le atribuye inteligencia
y gobierno de todas las cosas, y se adora bajo miles de formas. Es
vecino de Phtah, de Menfis. La misma afirmación heraclítica, de la
guerra eterna y necesaria para el orden del mundo, parece venir del
Nilo, donde Horus estaba en perpetua lucha con Set. El texto en
que se designa al tiempo como un niño que juega a las damas (292)
es el sol al levantarse, conduciendo un juego que se conocía en Egipto
(285)
(286)
(287)
(288)
(289)
(290)
(291)
(292)

Frag. 6.
Frag. 12.
Frag. 26.
Frag. 16.
Frag. 100.
Burnet. op. dt., pág. 176.
Frag. 15.
Frag. 52.

desde tiempo atrás, el ajedrez, verdadera lucha entre ejércitos, con
ducida por la inteligencia.
Sostiene que Heráclito distingue un mundo superior y otro infe
rior, porque lo Uno quiere y no quiere llamarse Zeus (293) y aplica
a esta distinción un extraño texto del efesino:
"Los límites de la aurora y de la tarde son la Osa Mayor y
opuesta a esta la montaña del sereno Zeus" (294).
Gigon hace frente a una afirmación pueril del melancólico: "El
sol tiene la extensión de un pie de hombre" (295). Heráclito se burla
aquí de las numerosas opiniones contemporáneas sobre la forma del
astro, expresando una inverosímil.
"El sol no saltará sus límites, de otra manera las Erinias, las
auxiliares de la Justicia, conseguirán descubrirlo" (296), Burnet lo
había interpretado en favor de su &gt;. tesis sobre la imposibilidad de
una conflagración universal dentro del sistema de Heráclito.
Gigon, que da a esos límites, vimos ya, un contenido solamente
temporal, ve en estas líneas, la afirmación del efesino de que los
cambios astronómicos están sujetos a una perpetua regularidad.
e — Las fases de la luna y los eclipses
Los eclipses se producen por la rotación del cuenco de los astros,
que vuelven hacia arriba la parte honda (297).
También lo relata Aetio:
"Heráclito afirma que el eclipse es debido a la revolución del
cuenco, de suerte que el hueco está hacia lo alto y lo convexo hacia
lo bajo, del lado de nosotros. La luna tiene la forma de una cu

ba" (298).
Las fases de la luna se deben a que el cuenco va rotando poco
a poco. (299).
f — El rato
La teoría sobre el rayo vuelve a las exhalaciones: es un incendio
de ellas. Tiene pues la misma explicación que el fuego solar. La
diferencia está en la duración. Es como las primeras llamas indecisas
que se elevan cuando se hace una hoguera.
Según Aetio:
"Heráclito dice que el trueno se produce por los torbellinos de
vientos y nubes, y por los choques de los unos contra las otras; que
los relámpagos se deben a la inflamación de las exhalaciones, y las
fulguraciones a la inflamación y extinción de las nubes" (300).
(293)
(294)
(295)
(296)
(297)
(298)
(299)
(300)

— 170 —

Frag. 32.
Frag. 120.
Frag. 3.
Frag. 94.
Dioc. Laekt. IX, 10 (22 A 1).
Aet. II, 24, 3-27, 2 (22 A 12).
Dioc. Laekt. IX, 10 (22 A 1).
Aet. III, 3,
(22 A 14).
171 —

�Z•

— til —

— OLl —

*'( V !:z) 6 ' 'III •isy (00)
•(i v ZZ) 01 'xi • iaavj •ooiq (66Z)
•(ZI V ZZ) Z 'zz-s '^Z 'II •xay (86Z)
C6^)
"(I V ZZ) 01 'XI "
iaavi
•sota
'W •^bj^ (96Z)
•8BJ^ (S6Z)
•ozi •ÍBJ^ (t6Z)
•Sbj^ (6Z)
"(00) tlBaqnn sbj ap uopu^xa A uopBuiBjjuí bj b sauopBjn^jnj
SB[ A 'sauopBjBqxa sbj ap uopBurejjuí bj b uaqap as soSBdnrejaj boj
anb ísbjjo sbj bjjuod soun so[ op sanboqa so[ jod ^ 'saqnu 1 sojuaiA
ap souijpqjoj soj Jod aanpojd as ouanjj ja anb aaip ojijaBjajj,,
:oijay unáag
•BjanSoq buix aa^q as opuBtio uBAap as anb
SBSpapui sbuibjj SBjauíijd sbj ouioo sg -uopBjnp B[ ua Bjsa Bpuajajip
s^ -jb[os oSanj [a anb uopsaijdxa buisiui bj sand auaij^ "SBjja ap
oipuaaui nn sa :sauopBjBqxa sbj b aAjanA o^bj ja ajqos Bjjoai vj
OAva

—}

'(66^) "o:)od
oaod opuBjoj ba oauan^ \a anb b uaqap as Bun^ b^ ap sbsbj sb^^
-no Bun ap buijoj ^\ anaii Bun^ ^j -goJiosou ap op^j pp 'oí^q o\
biobi[ oxaAuo^ o[ A o^^ o^ BpBq B^sa ooan^ p anb ajaans ap 'oonan^
pp nopn^OAaj B[ b opiqap sa asdi[3a p anb buijijb
:oijay Bj^pj O
• (¿5^) Bpuoq ajJBd b^ BqijjB BpBq uaAjaiiA anb
'sojjsb soj; ap oouanD pp u^ioBjoj v\ jod uaonpoad as sasdipa so'j
sasan^a sot í vnot yt aa sasv^ s\i — a
'pBpiiB^n^aj Bnjadaad Bun b sojafne UBjsa sooiiu9uojjsb soiquiBa
so^ anb ap ouisaja pp uopBinjijB B^ 'sBauij SBjsa na 3A '
aiuauíB^os opiua^uoa un 'bjC soiuia 'sajimj^ sosa b Bp anb 'u
'o^ipBiajj ap Buia^sis pp oj}uop ¡Bs.i3Aiun uoiobjSbjjuo^ eun
ap pBpijiqi8oduii v\ ajqos sisa^ &gt; ne ap joabj ua opBjajdjajnt
o\ jaaang '(96^) o^iaqnosap uBJinSasuoo 'Bpijsnf B[ ap
8B^ 'SBIUUg 8B[ BJ8UBUI BJJO 3p 'SajIUIJI 8n8 BJBJfBS OU pDS jg^^
•jiraisojaAui Bun opuBsaadxa 'ojjsb
pp Btnjoj ^\ ajqos SBauBJodiuajuoo sauomido SBSojauinu 8B^ ap jnbB
B[jnq as oitpBjajj *(S6^) ,,Mqinoij ap aid un ap uotsua^xa b^ auaij ^os
I3 : O^íI9anBIal11 PP ^Jtand uopBuijijB Bun b a^uaaj aaBq uo2i^)
• (f^^) 8n^Z onajas pp bubiuoui b^ Bjsa b Bisando
A jo^bj^ bsq I nos apjBj b^ ap A BJomB b[ ap saiirají so^,,
:ouisaja pp ojxaj ouBjjxa un uoiouiisip Bjsa b
Boi[dB A (^^z) sna^ asiBuiB^^ ajamb ou A aaainb ouq o\ anbjod 'joij
-ajuí ojio A aouadns opunm un anSupsip ojxpBjajj anb auapsog
•Biouoiüipaui b[ jod Bppnp
-uo^ 'sojpjafa aj^ua Bq^nj BjapBpjaA 'zajpafB p 'sbj^b oduiati apsap

•9¿I •*

'SI •^B-&gt;^(I6Z)
•do -xanana(06Z)
•001 "^^J^(68Z)
•91 ^&lt;^d(88Z)
•9Z -^jI(Z8Z)
•ZI •"••^(98Z)
"9 ^"i(S8Z)

ua etaouoa as anb oSanf nn opuapnpuo^ 'asjBjuBAaj jb ^os p sa
8BlnBP 8BI B BSanf anb ouiu un omoa odraaij [B Budisap as anb
ua ojxaj j^ -jag uoa Bijan[ Bnjadaad ua BqB^sa snjojj apuop 'o
[ap JiuaA aaajfid 'opunm pp uapjo p BJBd BtJBsaoau A Buaaja
b^ ap 'BDijjpBjaq uppBuuijB biusiui B'^ 'Sijuaj^ ap 'q^iq^ ap oupaA
-SBUiJoj ap sa^ioi oÍBq BJopB as A 'sbsoo sbj SBpoj ap ouaaiqoá A
^i a^nqijjB a[ oji[DBjajj osa aod 'jb[ob soip un sa oSanj ^^
*ttsnjojj anb orasiui p sa suisqm
:Biodi^a uopBiujip B^ uoa opBjnouiA jbjos os.mo p opuBjBijas oraoa
'(I62) ''•í8íuoÍQ 3nl) omsita oj sa sapBj^ I3'*',,
:ojxa; p aanp^ 'i^pBai^dxa ns b ptj XiauuB^
'(062) JBlu IaP -^ Bjjarj b] ap auaiA 'BjuBAa[ as 'BAap
as 'jBp^dod Eiauaa v\ unáas anb 'pBppnaso b^ uoo ouaaiAui p A
oipou B^ Bsneo anb uoiaBjBqxa B^ JBaijquapi ap ojadnia
ap B[ b ajub fatuas uoioEaijdxa eun soiund sojsa ajqos Bp
ios ^a i saMOiDVTVHxa svt aaeos svme ooiy — p
'(682) 8B8O0 SB[
anb sauoiaBjsa sb^ A soiqiuBa so[ aanpojd 'saiua^^d aaBq A
'Bumua^ap 'SBoipouad sauopn[OAaj sb^ ap uBipjBnS A ouib 'jos j^^?
:jtpap apand saauoju^
•opaiunq ojuauíifB ns opusasnq '(os
p djjo^aj anb 'ofeq b BqijJB ap A ins b ajaou ap ouiuiBa :sopps[os
so^ A sauoioB^sa sbj BJBd uoiaBai^dxa bj souiajpuaj 'sauopsjBqxa sbj
ap Euujoop bj opuBjaasuj -oiuauíijB ns UBasnq apua jod A uajjnu as
'MuBjuauiijB as,, sajB^ ouioo A msoaia sajas,, ouioa sojoasap nos
ja anb soáanj g soj :souBiunq saja;aBjBa soj jos jb X souisoo jb q
-lajB ajuauíBgjaAui 'somsoa jb anb BpuBjsns buisuu bj buijb pp .Bp
-nasa bj b Bp ojijDBjajj is anb sbui zaA eun jBpjoaa^ aa^sauaui s^
;"(882) oairas^a ja
A jbjos oSanj ja oisando Bq o^ipsjajj ouioo uanjuiEj oía as bj^
"(¿82) 9íA as Bj^ 'BJnaso A Bpauínq
-sqxa bj auuuopajd unSas 'BÍoEdB as o apuapua as buijb ja 0010^
'(982) t4SBpaumq sspuBj
-sns sej ap uBjBqxa uaiqiuB^ sbuijb sbj j^ -Bn^B ap sajuaiaaoa SBAanu
ajuaniajuBjsuoD uaqpaj 'sojj somsini soj ua uapuapsap anb soj,,
': Bpauínq uopBjBqxa bj uoo aj^nu as buijb ja uaiquiB^ '^oub
ubjS,, jap uoiaBjajdjajuí bj ua opEjundB vA oaiuispa ja A jbjos oáanj
ja uoa buijb jap oosajuaJBd ja ajqos oqaip vA oj Bpjanaaj ojs^
"(S82) BÍP BPBO oAanu sa jos ja,,
:jpap apand as osa jod 'ajuara
-BiJBip Btuanb anb Bparanq uop^jsqxa bj ap Bjuauup as jos j^

�22. — ^atura del alma
La doctrina de Heráclito sobre el alma anuda los tres temas que
se han distinguido en sus fragmentos.
Por poseerla, el hombre se pone en contacto con el cosmos y
con Dios. Lógico es que sea el primero en hablar explícita y exten
samente de ella, como lo señala Gigon: eso depende de su buceo
antropológico. Pero cuando el efesino se pregunta y se responde en
qué consiste, cuál es su esencia entonces, por un lado tiene el alma
el mismo derecho que los meteoros a ocupar un determinado lugar
en el universo, por comunidad de sustancia y origen con ellos. En
cambio por el otro, es decir por su similitud con el fuego cósmico y sus
relaciones con él, es necesario ya indagar qué clase de "homo religiosus"
era Heráclito. Si lo que él ha dicho del mundo y el movimiento pe
renne ha desatado un torrente de comentarios, presentándolo como
un profeta de energetismos y un espíritu puramente científico, lo que
se ha atrevido a escribir sobre la esencia del alma y su destino, que
está vinculado a esa esencia, ha provocado un huracán de interpre
taciones, que lo llevan al polo opuesto. Esas interpretaciones lo mues
tran como un teólogo, un iniciado o un místico, de esos a quienes
importa un ardite que el mundo gire de este a oeste o al revés, porque
alcanzaron un estado no común entre los mortales: el de los que no
necesitan de las cosas del universo para trepar trabajosamente hasta
Dios, porque lo poseen directamente por una visión intuitiva. De aquí
a afirmar que este señor evidentemente lógico era un irracionalista,
había un paso, mucho menos, sólo un tranco e'pollo. &lt;
Macchioro lo dio, según se ha visto, al explicar la teoría del
conocimiento.
Gigon, que afirma la profunda influencia pitagórica sobre He
ráclito, destaca que pudo haber existido una forma de "vida heraclítica". El hecho de haber permanecido aislado el efesino, es debido
a que insistió sobre el momento ético, no sobre el religioso-teológico,
que es el único capaz de crear una comunidad.
El alma forma parte del mundo porque es fuego:
"Parménides, Hipaso y Heráclito dicen que el alma es una sus
tancia ígnea" (301).
También, por su esencia, el alma es semejante a. los astros, ya
anotó O. Gigon, este doble parentesco:
"Heráclito el físico, dice que el alma es una chispa de esencia
estelar" (302).
El alma se origina en el agua, de donde sale todo lo que existe,
lo dice Aristóteles en un texto ya citado. "Heráclito mismo considera
el alma como el principio, pues consiste en la exhalación de la cual
forma las demás cosas" (303).
Los términos en que el efesino sintetiza esto son los siguientes:
"Los que descienden en los mismos ríos reciben constantemente
(301)Aet. IV, 3, 4 (8, 9).
(302)Macrob. S. Scip. 14, 19 (22 A 5).
(303)Asistot. De anima. A 2, 405 a 24 (22 A 15).
— 172 —

nuevas corrientes de agua. Y las almas también exhalan de las sus
tancias húmedas" (304).
El alma está arrebatada en el movimiento vertiginoso y ordenado,
está sometida a la ley universal:
"...es la más corporal (de las sustancias) y está en flujo perpetuo:
lo móvil, además, es conocido por lo móvil y como casi todos, él creía
realmente que las cosas están en movimiento" (305).
En el universo el movimiento o cambio es un pasaje de muerte
a vida y de vida a muerte, contrarios tomados de la antropología.
En el alma, por consiguiente, que justamente ha inspirado esa
visión:
"la muerte es volverse agua y es la muerte para el agua convertirse
en tierra. De la tierra nace el agua y del agua el alma" (306).
O. Gigon conjetura que agua podría ser la sangre, y la tierra, la
carne y los huesos. Entonces, no sólo el alma, sino el hombre íntegro
sería camino que sube y que baja, de alma a sangre, de sangre a
huesos y vice versa.
Finalmente el alma, ser viviente como el sol, los astros y el fuego
cósmico, se alimenta de exhalaciones. En ella las oscilaciones de las
mismas determinan el transcurrir entre muerte-vida, vida-muerte co
mo determinaban día-noche, frío-calor, invierno-verano.
Pero aquí está la diferencia y la dificultad de interpretación.
Justamente, tratándose del alma se habla de dos exhalaciones, una
interna y otra externa, cuyo origen y cuya naturaleza han dejado
cavilosos a los cerebros más privilegiados:
"Heráclito sostiene que el alma del mundo consiste en la exhala
ción de las cosas húmedas que él contiene: la de los seres vivos, en
cambio está formada de la exhalación que viene de afuera y de la
que viene de ellos mismos, siendo sin embargo, de la misma na
turaleza" (307).
Gigon cree que sobre estas exhalaciones nada se puede concluir
que tenga carácter de certeza. Recordando que al tratar la oposición
"día-noche" Heráclito ya había hablado de dos exhalaciones, cree
posible la identificación de la externa con la exhalación clara, la di
vina, por su parentesco con el fuego cósmico, y por el acuerdo de
estos datos con la teoría del conocimiento. Sugiere también que la
exhalación húmeda, interna, oscura, podría ser la sangre. Aduce como
prueba que en Empédocles la sangre es justamente el asiento del
pensamiento.
Pero se podrá inferir, en general, que estas exhalaciones tendrán
las mismas particularidades que las otras, porque tienen su misma
naturaleza: estarán sometidas a cierta medida y la predominancia
de una sobre otra, se puede relacionar con el plazo de una generación o
(304)Frag. 12.
(305)Aristot. De anima. A 2, 405 a 24 (22 A 5).
(306)Frag. 36.
(307)Aet. IV, 3, 12 (22 A 15).
— 173 —

�— s¿i —
"(SI V ZZ) ZI 'S 'AI *V(¿0)
"9 '^bj^(90)
a moisihv(SO)
•ZI •"".i(W)

•(S V ZZ) fZ B SO^ 'Z V •"!

o uoioBJauaá ^un ap ozujd p uod jBuopBjaj apand as 'bj^o ajqos Bun ap
BpuBuimopajd bj A Bpipam B^jap b SBppatuos UBJB^sa :Bza{BjnjBU
buistui ns uauaij anbaod 'sbjjo sbj anb sapBpijBp^apjBd SBinsiin ^\
UBjpuai sauopBjBqxa SBjsa anb '^jauaS ua 'juajuí Bjpod as ojaj
'oiuainiBsuad
pp oíuaieB p ajuaiUBjsnf sa ^jSubs B[ sajoopadrag na anb Bqanjd
oraoa aonpy -ajSuBs bj jas Bjjpod 'Bjnoso 'Buja^uí 'Bpamnq uopBj^qxa
bj anb uaiquiBi ajat^ng -ojuaiinioonoD pp Bjjoaj b^ uoa eojep sojsa
ap opjana^ p jod A 'odiuisod oSanj p uoo oosaiuaJBd ns jod 'buia
-ip bj 'bib[0 uopBjBqxa bj uoo Biua^xa v\ ap uopsoijijuapi v\ ajqísod
aajo 'sauopBjBqxa sop ap opBjq^q Biqsij bX ojtpBJajj waq3ou-Bip,,
uopisodo B[ jbibj^ ^B anb opuBpjo^a^ "Bzajjao ap j9}dbjbd B^uaj anb
jmpnoD apand as Bpen sauo;oB[Bqxa SBjsa aaqos anb ^^io

•(¿OS) u
-bu Btasiin b^ ap 'oSjBquia uxs opuais 'sonisini sojp ap auaiA anb
b¡ ap A ejanjB ap auaiA anb uoioB{Bqxa v\ ap BpBnwoj Bjsa oiquiea
ua 'soaia sajas so[ ap B[ :aua^uo3 \a anb SBpauínq sbso sb^ ap u^p
-B^qxa b^ ua a^sisuoa opunuí pp buhb p anb auaiisos ojipBjajj,,
: sopBiáajiAijd sbux sojqaja^ so^ b soso[iabo
opBfap uBq Bza^jniBU Bina A ua8iJo oXno 'Bujajxa bj;o A sujaiui
Bun 'sauoi3B{Bqxa sop ap BiqBq as Bra{B pp asopuB^Bjj 'a^uauíBisnf
•u^ioBíajdjajuí ap pB^noijip u\ A Bpuajajip B[ Bjsa inbB oja^
•ouBjaA-oujaiAUi 'jo^^-ojjj 'aqDou-Bjp UBqBuiuuajap ora
-oo a^janra-BpiA 'BpiA-a^Janra aajua jxjjnDSUBjj p uBuiuuaiap SBinsira
sb^ ap sauoiDB^jaso 6e^ Bjp ug •sauoiDB^qxa ap Bjuarai[B as 'ooiraso^
o^anj p A soj^sB so[ '^os [a ouioo aiuaiAiA jas 'suqB [a ajuarapui^
*bsj3a ^oiA A sosani^
b ajSuBS ap 'ajSuBS b biu[b ap 'BfBq anb ^ aqns anb ouitubd Búas
ojaiui ajqraoq p oms 'Bui^ p o^os ou 'saouoiu^ -sosanq so^ A
n\ 'Bjjaij b^ A 'ajSuBs b^ jas Bupod snSB anb Bjnjafuoo uoSi^ -q
*(90) í4BUIIb Ia Bn^B 13P ^- Bn^B Ia
Bn8B p BJBd a^janui v\ sa A BnSs

bii bj ^q 'BJjaij ua
sa ajjanra f[m

: uoisia
Bsa opBJídsui Bq ajuainBjsnf anb 'ajuamSisuoa jod 'Bui^ p ug
•BjSo^odoj^uB B[ ap sopBuioi soiJBJiuoa 'a^januí b BpiA ap A spiA b
ap aÍBSBd un sa oiquiBD o o^uaiuiiAora p osjaAiun p ug
'(SOS) ojuaxuiiAora na uBisa SBSoa sb^ anb a^uara^aj
p 'sopo^ isBa otuoa A IiApra o^ jod oppouoa sa 'ssuiapB '^lApra oj
:omadjad ofny ua B^sa A (SBpuBjsns sb^ ap) ^jodjo^ sb^ b^ sa---,,
:^sjaAiun Aa\ v\ b Bp^araos B^sa
'opsuapjo A osouiSiwaA ojuairaiAora p ua BpBjBqajjB Bjsa buijb ^g
'(t"0) K8Bparanq SBpuBj
-sns sb^ ap uB[8qxa uaiquiB) sbuijb sb^ ^ -anSB ap sajuaijjoo SBAanu

— ZLl —
'(SI V ZZ) *Z SOt 'Z V •""?&gt; O -íoisihv (0)
"(S V ZZ) 61 'ti &lt;IPS 'S -aoMDvjyi (Z0)
"(6 '8) ^ 'í 'AI ^V (I0)
ajuauíajuBjsuoo uaqpaj sojj somsini 8o[ na uapuapsap anb
:sa^uam^is so^ nos ojea Bziia^uis onisaja p anb na souiuuai
'(SOS) MSBSOO BBUlap SB^ BOIJOJ
b^ ap uppB^qxa b^ na a^sisuoa sand 'oidiourad p oiuoo em[s p
omsira o^i[DBjajj?, *opBíp bX o^xai un na sapjojsijy aaip oj
^aisixa anb o[ opoj a^s apuop ap 'BnS^ p ua bui^tjo as biu[b jg
"(^OS) spnasa ap Bdsup Bun sa bui[b p anb aaip 'oaisjj p ojipBjajjM
:o38ajuajBd a[qop aisa 'uo^r^ -q ojoub
bjC 'sojjsb soj b ajuB famas sa Bra[B p 'Bpuasa ns jod 'uaiqiuB^
'(IOS) B3^^j BpUBJ
-sns Bun sa bui[b p anb uaaip ojipBjajj A osBdijj 'sapiuarajE^,,
:oSanj sa anbjod opunuí [ap a^j^d Brajoj buijb jg
'pBpiunmo^ Bun jBaja ap z^dBD oaiun p sa anb
'oaiSo[oaj-osoiipj p ajqos ou 'ooi^a ojuauíoui p ajqos ^psisui anb b
opiqap sa 'ouisap p opB[siB oppauBnuad jaq^q ap oqaaq [g 'tíBanjp
-Bjaq BpiA,, ap buijoj Bun opijsixa jaqsq opnd anb Boejsap
-ajj ajqos BaiJoSBiid Bi^uonyui Bpunjojd B^ buijijb anb '
•ojuaiuipouoa
pp Buoai B[ jcoi^dxa p3 'o^sia Bq as unSae 'oip o¡ OJoiq^DBj^
' *o^p3d^a oauBj^ un o^os 'souaui oq^nra 'osed un Bjqsq
'Bjsi^uopBjji un Bja ooi^o^ a^namajuapiAa jouas ajsa anb jsrajijB b
tnbB 3q -BApmini uoisia Bun jod a^uaras^aajip naasod o[ anbjod 'soiq
B^SBq a^uauiB8ofBqBj} jBdaj} BJBd osjaAiun pp sssoa sv\ ap
ou anb 8O[ ap p :sa[B)jora so[ aajua unuioa ou opBjsa un
anbjod 'saAajc [b o a^sao b aisa ap aji^ opunuí p anb a^ipjB un Bjjoduii
sauatnb b sosa ap 'odijsiui un o opBpiui un 'oSo^oaj un oraoa ubj^
-sanuí o[ sauopBiajdja^uí SBsg -ojsando o¡od p nBAaj[ o[ anb 'sauopBj
-ajdjaiui ap mtaBjnq un opBaoAOJd Bq 'Bpnasa ^sa b ops^nauíA Bjsa
anb 'ouijsap ns A bui^b ^ap Bpuasa B{ ajqos Jiqu^sa b opiAaj}B Bq as
anb o[ 'oDijijuaio a^uaraBjnd n^ijjdsa un A somsiia^jaua ap B^ajojd un
oiuoa o^opuBiuasajd 'soiJBjuamo^ ap a^uajjo^ un opB}Bsap Bq auuaj
-ad o^uaiiuiAom p A opunuí pp oipip sq p anb o[ ig •ojrpBjajj Bja
usnsoiSi[aj oraoq,, ap assp anb jB^Bpni vA oiJBsaaan sa 'p uoa sauop^pi
sns A O311USO3 oSanj p uoo pniíjnuis ns jod Jtaap sa 'ojjo p jod oiqiuBa
ug -so[p noa na^uo A Biou^jsns ap pBpiunraoa jod 'osjaAiun [a na
jBánj opBuiuuajap un jsdnao b sojoa^ara eo\ anb oqaajap onmuí p
buijb p auai^ opBj un jod 'saouojua Bpuasa ns sa jeno ^a^sisuo^ anb
u^ apuodsaj as A Bjun^ajd as ouisaja p opu^na oja^ 'oai^ojodojiuB
oaanq ns ap apnadap osa :uo^i^) BjBuas oj ouiod 'Bjp ap aiuauíBs
-uaixa A Bjiotjdxa jBjqBq na ojarayjd p Bas anb sa ooiáo^ *soiq noa
A 8OUI8OD p uod o^oBjuoa na auod as ajqraoq p 'Bjjaasod jo^
•sojuauí^BJj sns ua opm^uijsip UBq as
anb SBUiaj saj} soj Bpnus buijb p ajqos ojijosjajj ap BuiJjaop vj
vuijv pp

�30 años (308), o lapso mínimo en que un hombre puede convertirse
en abuelo.
1 hombre que renunció al sacerdocio y al trono, ha meditado
mucho sobre esa llama de fuego viviente, sobre esa chispa apenas
encendida y ya inmediata a desaparecer, porque se inclinó sobre la
propia, tan ardiente. Para referirse a su dignidad recurre nuevamente
a los términos apasionados del aristócrata incapaz de indiferencia:
si el universo visible es un montón de desperdicios echados a voleo
(309), comparado con la hermosura de lo invisible, también el cuerpo
humano es inmundo por bello que sea cuando el alma lo abandona:
"los cadáveres son más desechados que basura" (310).
Los títulos de esa dignidad son su ser fuego y su contacto con el
"logos" fuego también y ley a la vez, eterno, viviente, sapiente y
gobernante.
Por eso:
"El alma seca" es decir en estado de fuego puro, "es la más sabia

y mejor" (311).
Heráclito sigue fiel consigo mismo: si se le puede atribuir un al
tísimo enfoque ético del hombre y aún del cosmos, es perfectamente
comprensible que la fuente de esa visión de valores tenga también
adecuada dignidad.
"la razón es peculiar del alma y se alimenta de ella" (312) dijo.
Puede explicar también:
El hombre que ha bebido ha perdido el contacto con el logos y
por consiguiente la dirección de sus pasos, ha empapado su alma,
fuego, y es muerte el agua para ella.
Tan escaso está de sabiduría, que un infante lo lleva de la mano:
siendo así que el infante no tiene sabiduría en comparación con eJ

adulto (313).
"Cuando un hombre está ebrio, es conducido por un niño: tam
balea y no sabe a donde vá, porque su alma está húmeda" (314).
Entonces
"lo mejor es ocultar la falta de juicio, pero esto es difícil en el atre
vimiento y la borrachera" (315).
Sin embargo el alma busca el placer como el borracho el vino,
aunque la satisfacción de sus deseos la aniquile y sea "más necesario
apagar la incontinencia que un incendio" (316).
El placer, pues, se identifica con la humedad y la muerte.
Heráclito lo afirma más explícitamente aún:
"Muerte o placer es para las almas volverse húmedas. Es un
(308)

Censor. 17, 2 (22 A 19).
Plut. De Def. Orac. 11 (22 A 19).
(309) Frag. 124.
(310) Frag. 96.
(311) Frag. 118.
(312) Frag. 115.
(313) Frag. 79.
(314) Frag. 117.
(315) Frag. 95
(316) Frag. 43.
— 174 —

placer para ellas entrar en la vida". "Nuestra vida viene de su muerte
y nuestra muerte de su vida" (317).
En este texto hay dos elementos conocidos ya: las almas provienen
de la exhalación húmeda y la humedad les produce agrado. Luego
aparece la primera información sorprendente: también les agrada
entrar en la vida o nacer: si "entran" se sospecha uno que vienen de
otro lado, de más allá. Les agrada a las almas entrar a la vida, pero,
paradoja mayúscula, Heráclito ha identificado el placer con la muerte.
Entonces la vida es para las almas su contrario y el texto termina en
otra paradoja mucho más explícita, y por decirlo así, cíclica. Si se
recuerda el enorme desprecio que ha manifestado el efesino por el
cuerpo, es menester buscar la explicación del enigma. Vienen a la
vida que para ellas es muerte: cabe preguntarse, si cuando mueren,
no se las hallará vivas. Ya se vio que Heráclito sostiene una inmor
talidad hasta personal, aunque esté esto en contradicción con el fa
talismo de su sistema. Aquí, teniendo en cuenta la natura del alma,
será menester indagar en qué consiste la inmortalidad. Pero la
creencia en la inmortalidad personal supone una idea religiosa, un
concepto de Dios que premia o que castigue, en una palabra, la ex
plicación a estos enigmas hay que buscarla en el últico círculo que
abarcó el efesino, donde no se descarta la razón, pero se hace nece
saria la fe.
Si en las teorías cosmológicas de Heráclito estaba la tentación para
los sabios de ver un energetismo, en los tintes religiosos de su inmor
talidad, la tentación era enorme para los exégetas cristianos: ¡Era
tan fácil explicar cómo, a la luz de su doctrina, vida puede ser muerte
y la muerte temporal la vida eterna!
Hipólito cayó: le atribuyó la resurrección de la carne, la vida
perdurable, la de los santos convertidos en protectores de los que
quedan luchando sobre la tierra, y el castigo eterno por el fuego
a los que habían vivido en la iniquidad:
"Habla también (Heráclito) de una resurrección de la carne, de
esta (carne) visible en la cual hemos nacido, y concibe a Dios como
causa de esta resurrección, expresándose así: "Allí, ante el que es,
se levantan y se hacen guardianes vigilantes de los vivos y de los
muertos. Y habla de un juicio del Universo y de todo lo que él con
tiene por el fuego, con estas palabras: "la fulminación, la ruina,, go
bierna el Universo", es decir que ella lo dirige, pues llama fulmi
nación al fuego eterno. Dice también que este fuego está dotado de
razón y es la causa del gobierno del Universo, a la cual llama
necesidad y saciedad, siendo la necesidad, según él, la formación del
mundo, y la saciedad su consunción. "Pues, dice él, el fuego, apare
ciendo de improviso, juzgará todas los cosas y las avasallará" (318).

(317) Frag. 77.
— 175 —

�apand ajquioq un anb na ouimiui osdBj o '(80) ^oub q

— sz.i —
•¿¿

(¿l)

'(8I) tt^JBJ[B8BAB SBJ A 8BSO3 8O{ SBpO} BJE^Ztlf 'OSIAOjdmi 3p Opuap
-ajede ,'oíáanj ja 'ja aoip 'san^,, "uopunsuoa ns p^papBS bj ^ 'opunra
jap uopBuuoi B¡ '¡a unáas 'pBpisaoau bj opuais 'pepapBS ^ pBpisaoau
buibjj pno b[ b 'osjaAlUQ jap oujaiqo^ jap bsiibd bj sa ^ uozbj
ap opBjop e^e^ oáanj ajsa anb uaiqtuBj aoiQ 'oujaja oSanj jb nopea
-itujnj biubjj sand 'a^iaip oj Bjja anb jpap sa '^osjaAiu^ ja Bu-iaiq
-08 'ennu bj 'uopBuiuijnj bj,, :sBjqsjBd SBjsa uoa 'oSanj ja jod auaij
-uoo ja anb oj opoj ap A osjaAiuQ jap opinf un ap ejqeq j^ •sojjanui
boj ap A soAtA soj ap sajuBji^iA sauBipjBná uaaBij as A ubjuba^j ae
'sa anb ja ajuB 'Jjjy,, :i8B asopuBsajdxa 'uopoaunsaj Bjsa ap bsiibd
ouiod soiq b aqpuoo A 'oppBu souiaij jena ej ua ajqtsiA (auJBo) Bisa
ap 'aujBO bj ap uop^ajjnsaj Bun ap (ojij^Bja^j) naiqoíBi ejqsjj,,
:pBpmbmi bj na opiAiA uBiqBq anb soj b
o^anj ja Jod oujaja oSpsBa ja A 'Bjjaii bj ajqos opuBqonj ueponb
anb eoj ap saao^oajojd ua sopijJaAUoo soiubs boj ap bj 'ajqBinpjad
B'piA bj 'auJBO bj ap uopaajjnsai ej o^nqjjjB aj :oíbo ojijodijj
¡Biuaja BpiA bj jBJodmaj a^janin bj A
ajjanuí jas apand spiA 'BniJioop ns ap znj bj b 'oinoa j^aijdxa Jiobj hbj
Bjg! :souBpsua SBia^axa soj Bj^d amjoua Bia u^tOBjua^ bj 'pepijB)
-jouiui ns ap sosoi^ijaj sa^uu soj ua 'omsi^a^jaua un jaA ap soiq^s soj
BJBd uopB^uai bj BqBjsa oiíj^Bjajj ap SBai^^jomso^ SBuoaj sbj na ig
•aj BJ BUBS
-a^au aoBi{ ae ojad 'uozbj bj B^JBOsap as ou apuop 'ouisaja ja oojBqB
anb ojnojio ooijjn ja ua Bjjs^snq anb A^v[ sem^ma so^sa b uops^ijd
-xa bj 'BjqcjBd eun ua 'anSj^sBD anb o Biraajd anb soiq ap ojdaouoD
un 'Bsoi^ijai Bapi Bun auodns fBuosjad pepipi-iomuí bj ua Bio
bj oja^ 'p^pijEiJOUiui bj ajsisuoo anb ua JB^spui ja^sauaní
'bhijb jap Bjn^BU bj B^uana ua opuaiua^ 'jnby "Buiajsis ns ap
-bj ja uoa aopaipBJiuoa ua ojsa a^sa anbuns 'jsuosjad BjsBq
-jomuí Bun auansos ojip^jajj anb oía as b^ -sbaia bjbjjb^ sbj as ou
'uaianm opuBno is 'asjBjunajd aqs^ :aiianin sa s^jja bjb¿ anb spiA
bj b uauaiy^ 'BuiSiua jap uopBaijdxa bj jeasnq jajsauatu sa 'odjana
ja Jod ouisaja ja opBjsajiueui Bq anb oioaadsap auuoua ja Bpjanaaj
as ig -B^ijaja 'jsb ojjpap Jod A 'Bjpijdxa sbui oijanra efopBJBd bjjo
ua Buiuua^ ojxaj ja A otjbjiuod ns sbuijb sbj BJBd sa BpiA bj saano^ug
•ajjonuí bj uoo jaaBjd ja op^aijijuapi bij ojijDBjajj 'BjnostijÍBUi BfopBJBd
'oaad 'BpiA bj b jBJjua sboijb sbj b spBj^B sa^ -bjjb saín ap 'opej ojjo
ap uauaiA anb oun Bqoadsos as t4uBjjua,, is :jaaBU o BpiA bj ua jbjjub
Bpej^B saj uaiqiuBj : a^uapuaadjos u^pBuuojm Bjaraod bj aaajsdB
oSan'j -opBjSB aanpojd saj pBpaninij bj A Bpaxnnq uopsjBqxa bj ap
uauaiAOjd sbuijb sbj :bX sopiaouoa soiuauíaja sop Xbij ojxai ajsa u^
*(¿I) ^P^ ns aP aJJ3nnl ^^^sanu A
ajjanuí ns ap auaiA BpiA BJjsan^[w 'BPíA B[ ua ^BJjua SBjja BJBd jaaBjd

un

(9I)
S6 J^ (SI)
711 •-&gt;J (^l)
-6¿ -b-"^ (I)
•su -nía (ZI)
•811 ^BJ^ (It)
"96 '8bjJ (0I)
•tzi ^^i (60)
•(6i v zz) 11 ^&lt;^o i^a 3a ^i"d
•(61 V ZZ) Z '¿I -HOSN3^ (80)
-SBpaumq asjaAjoA sbuijb sbj BJBd sa jaaBjd o
:utiB aiuauíB^pjjdxa sbui buijijb oj
•a^januT bj A p^pauínij bj uoa Boijijuapi as 'sand 'jaDBjd

' (9I) ÍPn9:)Uí an aní&gt; Bi3uaui;uoDui bj
sbui,, ^as A ajmbiuB bj soasap sns ap uopasjsiiBs b^ anbun^
'ouia [a oipEjjoq ja ouioo jaaBjd ja Basnq buijb ja oájBqina uig
'(Sl) tt-i3iJ^^jjoq bj A o^uaimiA
ja ua jpjjjp sa o^sa ojad 'opinf ap bjjbj bj JBi[nao sa jofaui oj,,
BP3lnnlI Bl8^ buijb ns anbjod 'ba apuop b aqcs ou A
:ouiu un jod oppnpuo^ sa 'oijqa Bjsa ajqiuoq un opuBn^)^

(€!)

jp

ja uod u^pBJBduioa ua Bijnpiq^s auaij ou aju^juí ja anb jsb opuais
:oubiu bj ap BAajj oj a^u^juí un anb 'ejjnpiqss ap Bjsa ossasa ubj^
•Bjja BJBd BnSs ja ajjanm sa A 'oSanj
'buijb ns opBdBdma bij 'sossd sns ap u^paajip bj aiuam^tsuoa jod
A so^oj ja uoo ojobjuoo ja opipjad bij opiqaq bij anb ajquroq jg
:uaiqiuB} jBoijdxa apanj
'fíP (ZÍ2) BII3 3P siuauíijB as A buijb jap jsijnoad sa uozbj bjw
•p^piuSip Bp^noapB
uaiqiuB^ BSuaj s^jojba ap uoisia Bsa ap ajuanj bj anb ajqisuajdmoa
a^uauíBioaijad sa 'somsoa jap unB A aaquioq jap o^ija anboiua ouiisij
-jb un JinqiJiB apand aj as is :ouisuu o^isuoa pij an^is oji[OBjajj
'(US) ^ofam A
Biqss sbui bj sa,, 'ojnd oSanj ap opstsa ua jpap sa tíBaas buijb jg,,
rosa joj
•ajuBuaaqoS
A aiuaidBs 'a^uatAiA 'ouaaja 'zaA bj b Xaj A uaiquiB) oSanj ttsoSojM
ja uoa o^OB)uoo ns A oSanj jas ns nos pspiu^ip Bsa ap sojntji soq
"(0T) 4lB-in8Bq anb sopBijaasap sbui uos sajaABpBO soj,,
:suopueqB oj buijb ja opueno Bas anb ojjaq jod opuniuui sa ou^iunq
odjano ja uatquiBj 'ajqísiAUi oj ap Bjnsoiuaaq bj uoo opBjedmoo '(60)
oajoA b sopBqoa sopipjadsap ap uojuoiu un sa ajqísiA osjaAtun ja is
:Bpuajajipui ap zsdBaui bjbjooisijb jap sopsuoisBdB souiuijaj soj b
a^uauíBAanu ajjnaaj pepiu^ip ns b asjiaajaa bjbj -a^uaipjB ubi 'Bidojd
bj ajqos ouipui as anbjod 'jaaaJBdssap b BjBipamuí BjÍ A spipuaoua
SBuads Bdsiip Bsa ajqos 'ajuaiAiA oSanj ap buibjj Bsa ajqos oqonui
opBjipaui Bq 'ouojj jb A opopjaaBS jb opunuaj anb ajqinoq jg
'ojanqs ua

�a — Conjeturas sobre el alma t su destino
Cuando se estudian las relaciones de la religión griega con el
pensamiento, una opinión sostiene que mientras la religión oficial
ejerció su influencia sobre las artes, los cultos populares de los mis
terios, aparecidos posteriormente, dejaron sus huellas en la especu
lación filosófica. Vittorio Macchioro (319), dice que la influencia del
orfismo entra definitivamente en la historia de la filosofía con Heráclito. Afirma que los antiguos no tenían dudas sobre la influencia
órfica en el efesino y cita a Aristóteles, Plutarco (320), Platón (321)
y a Clemente de Alejandría como testimonio.
A continuación interpreta dos textos, que en general se citan para
demostrar que Heráclito, en orden a una alta idea religiosa, reprobaba
el culto orgiástico tal cual se realizaba en su tiempo:
"Si no fuera en honor de Dionisio que hacen la procesión y
cantan el canto fálico, ésta sería la acción más vergonzosa. Pero el
Hades es lo mismo que Dionisio, por quien ellos están agitados con
violentos transportes y celebran las fiestas báquicas".
Según Macchioro, el filósofo de Efeso enseñaba, profundamente
religioso como era, a tener en cuenta la esencia del rito, olvidando
en aras de ésto su obscenidad. A continuación, este otro texto: "A
quién profetiza Heráclito? A los noctámbulos, a los magos, a los
inspirados, a las bacantes, a los iniciados. Es a ellos que amenaza
(con castigos) después de la muerte. Es a ellos a quienes profetiza
el fuego. "Pues ellos se hacen iniciar en una forma impía en los
misterios practicados por los hombres" (322). El mismo autor dice
que el efesino se refiere a aquéllos que realizaban las ceremonias sin
las debidas disposiciones internas y que por consiguiente el texto no
encerraba una crítica a las ceremonias mismas. Enseguida entré a un
estudio de la obra de Hipólito cuyo extracto se ha citado: la "R,efutación de todas las herejías".
El cap. IX trata de la herejía de Noeto; episodio de las contro
versias trinitarias en el siglo III. Esta herejía "patripasiana" sostenía
una distinción puramente nominal entre el Padre y el Hijo, atribu
yendo al primero la Pasión, es decir, la obra del segundo.
Cuando Hipólito refuta los diversos errores, sigue un método:
demostrar que la herejía, que por otra parte se apoya en una inter
pretación de la Sagrada Escritura, no es cristiana, sino se basa en
las doctrinas de algún filósofo pagano. Así procede en el caso de
Noeto, a quien demuestra que es heraclítico, haciendo el estudio de
los textos del efesino. Después del comentario de los fragmentos ad
vierte el apologista que "Heráclito en este capítulo expuso comple
tamente su pensamiento":
Macchioro en su estudio sostiene:
(318)Hippol. Refut. IX, 10 (22 B 63-66).
(319)Macchioro. op. di., págs. 369-426.
(320)Plut. De Def. Orac. 12 p., 415 S.
(321)Plat. Cratyl. 402 a (22 A 6).
(322)Frag. 19.

1.) Que Hipólito realmente tenía ante sus ojos un capítulo
completo de Heráclito, el correspondiente al tercer discurso, o sea
el "teológico" (según la división que algunos autores atribuyen a los
alejandrinos o a los estoicos).
2.) Que para demostrar a Noeto el heraclitismo en su doctrina,
tenía que haber en la doctrina de Heráclito ideas que pudieran ser
el germen del dogma fundamental noetano: la identificación del Pa

dre y del Hijo.
3.) Que había algo en el efesino que malamente entendido
podía ser atribuido a Cristo.
Ahora bien: en toda la mitología y teología de los griegos hay
un solo mito que reúne las dos exigencias: El mito órfico de Zagreus,
nacido de Zeus, muerto por los titanes, resucitado por el padre. Dis
tinto y sin embargo idéntico a él.'
En apoyo de esta tesis cita Macchioro el fragmento:
"El Tiempo es un niño que juega a los dados, es el reino de un
niño" (323), que se puede identificar con Dionisos, .muerto por los
titanes mientras estaba dedicado a ese juego.
Zagreus era por antonomasia para los órficos "el niño" como lo
es Jesús para los cristianos, Dionisos es un dios uno y múltiple, porque
es el mismo y sin embargo distinto de Zeus, porque es divisible e
indiviso. Lo mismo se puede decir de Fanete, o sea el tiempo, idéntico
a Dionisos.
Dice el fragmento que tiene el reino porque la teología órfica
afirmaba que Dios le había dado- el reino después de resucitarlo.
Luego Macchioro, que ha encontrado el "hijo", busca al "padre".
Lo encuentra en el fragmento 53, afirmando que "Polemos" es lo
mismo que Zeus.
En el libro de Heráclito está pues, expuesto e interpretado el
mito órfico de Zagreus, como lo afirma Hipólito, y la relación entre
la herejía noetana y la filosofía heraclítica era real: se apoyaba sobre
la esencia órfica del pensamiento heraclítico.
Aclarado lo cual busca Macchioro la interpretación de los frag
mentos a la luz de su tesis.
El desprecio del cuerpo (324) se explica por el fundamento ético
del orfismo, un pesimismo: la vida es dolor, el nacer desventura, el
morir reposo. Esto expresa Heráclito en sus textos (325).
Entonces el fragmento 77 se aclara completamente: para el efesino el agua era símbolo de la vida material, no intelectiva. Las almas
que deseaban incorporarse atraían la humedad y se hacían visibles
mientras las almas más puras, las más secas, eran adversas a la gene
ración, lo que se comprueba con textos órficos que presentan extra
ordinaria similitud con este heraclítico. La vida para el hombre es
la verdadera muerte y la muerte liberación.
Macchioro intenta demostrar que los textos donde Heráclito habla
(323)Frag. 52.
(324)Frag. 96.
(325)Frag. 20 y 21.

— 176 —

— 177 —

12

�— ¿¿I —
•iz ^ oz •jj (szs)
•96 -2BJ.J (f^Z)
'ZS "^BJ^ (EZE)
BjqBij ojiptuajj apuop sojxaj soj snb jBJisouiap Bjuajín
'uopsjaqij ajjanuí bj ^ sjjanuí BjapspjaA B{
83 ajqtUOIJ p BJBd BpiA B^ *Oai)IjaBJ3IJ 3JB3 UO3 pniIJIUItS BIJBUipjO
-Bjjxa uBiusssjd snb soDijJo sojxai uoa Bqsnjdmoa ^s anb oj 'uop^j
-aua^ bj b SBSiaApB nej^ 'SBoas sbui sbj 'sejnd bbui sbuijb sbj SBjjuaim
BsjqísiA UBiOBq ^e jí pBpotnnq bj ubibjjb aejBJodjoaui UBqsasap snb
sbuijb sb'j •BAiiaajajuí ou 'jBijajBUi BpiA bj ap ojoquns Bja BnS^ J3 ouis
-aja p BJBd :aiuaniBjajduioa BJBpB as ¿¿ ojuauí^Bjj p saauojug
"(g^g) sojxaj ene na ojijobjsjj Bssjdxs ojsg -osodaj jijoui
p 'Bjn^usASsp js^bu p 'jojop ea BpiA b^ : omsimisad un 'omsijjo pp
031)3 ojuauíBpunj p jod Baijdxa as (^^g) odjsna pp opsjdsap jg
•sisaj ns ap zn[ bj b so^uatn
-Sbjj soj ap uopBj^jdjajut bj ojoiij33Bj^[ Bosnq jbüs oj opBJBjoy
•O311JJ3BJ31J ojuaiuiBsuad jap boijjo ^pnasa bj
ajqos Bq^^odB as :jBa^ bj^ Boijipejaq bjjosojij bj á BUBjaou Bifaja^ bj
ojjua uoiaBja^ bj ^ 'ojijodijj buijtjb oj oinoo 'snajSB2 ap 3JJ-i? ojim
[3 opBjajdaajuí a ojeandxa 'ssnd bjss ojijobjsjj sp ojqtj js u^
'snd^ 3itb ouisiui
oj sa eoniajo^,, anb opuBtnaijB 'gg ojuaraSBjj ja na BJjuanoua o^j
'4í3jpBd,, jb Bosnq 'Kofiq,, J3 opBj^uoaua bij anb 'ojoiuoobj^t oSan'j
•ojjBiionsajc ap sandsap oupa ja op^p Biq^q aj soiq anb
B3ijio BiSojoai bj anbaod oupj ja 3uaij anb o^uaui^Bjj js
•sosinoiQ b
oopnapi 'odinsij js bss o 'sjsub^ ap Jioap apand as ouisim o^j -osiAipui
3 ajqtsiAip 83 ^nbiod 'sna^ ap ojui^sip o^jequia ms Á orasitn js sa
anbjod 'ajdpjnui A oun soxp nn sa sostnoiQ 'soubijsij^ soj BJBd snsaf sa
OJ OUlOa 4tOUIU J3J5 SO3IJJO SOJ BJBd BISBOIOUOIUB jod BJ3
•oáanf 383 b opBoipap BqBjsa SB^^uaiui
soj jod ojj^nni1 'sosiuoiq uod jBoijijuapi apand as anb '(g^g) 4íouia
un ap oupj j3 sa 'sopBp soj b BSanf snb ouiu un sa oduiaij^ j^,,
:ojuauii)Bjj ja oJoiqooBj^ bjio sisaj bjss ap oÁodB u^
,-j3 b oaiiuapi oSjBqma uis Á ojuij
-sig -ajpBd ja jod opejpnsaj 'saue^ij soj jod oiaaniu 'sna^ ap oppBu
'sn^jSB^ ap odijjo ojiin j^ ^sBpuaSixa sop sbj aunaj anb o^itu ojos un
^eij so^^ijS soj ap Bj^ojoa) A biSojojiui bj Bpoj ua :uaiq Bjoijy
•ojsu[) b opinqwjB J38 Bjpod
opipuaiua aiuauíBjBui snb ouisaja js ua o8jb Bjq^ij an^) (o*g
•ofijj jap ^ ajp
-bj jsp uppBaijijuapj bj :oub)3ou ¡BjuauíEpunj BinSop jap uauuaS ja
jas UBjaipnd anb seapi oji[3Bjajj ap Buij^aop bj ua Jaq^q anb Biuaj
'Buujoop ns us oiuspipBjaq ja ojao^ b jBjjsoiuap BJBd 3n^ (o"^
*(SO9IO)83 SOJ B O SOUTJpUBf^JB
soj b ua^nqijjB sa^ojnB sounSjB snb u^siAip bj unSss) ^ooiSojoaj,, ja
eas o 'osjnasip jaaaaj je ajuaipuodsajjoa ja 'o)ij3BJ3|^ ap ojajduioo
ojnjídsa un sofo sns 3jub Biuaj aiuamjeaj ojij^dijj an^ (o*j;

— 9¿t —
"61 '(9 V ZZ) • ZO^ •;^l-*3
•s sit '-d zt '3Ojo 'taa 3a
¡Sed '-lia -do
•(99-E9 a ZZ) 01 'XI •'"/ "

(zzs)
(OSE)
(6IE)
(8I)

:auapso8 oipnisa ns ua
:ttoiuaioiBsuad ns
-ajdmoa osndxa ojnjidB^ ajs^ us ojijaBjajj,, anb BjsiSojodB js
-pB so^uaiU/^Bjj soj ap oiJBjuainoa jap sandsaQ -ouisaja jap sojxa^ soj
ap oipnjss js opuapeq 'o^ijjjaBJaq sa anb Bj^saninap uainb b 'oj3O\[
ap O8B3 J3 U3 apa^ojd isy 'ous^^d ojosojij un^jB ap Euij^aop sbj
ua BSBq as ouis 'bubijsu^ sa ou 'Bjnjijas^ BpBj^eg bj ap uopBjajd
-jajuí Bun ua BÁodB as a^jBd bjjo jod anb 'Bifaaaq bj anb jBjjsouiap
ropojaui un an^is 'saaojja sosjaAip soj B;njaj oji[odijj opuBn^
'opunSas jap Bjqo bj 'jpap sa 'U91SB^ bj OJauíijd jb opua^
-nqwjB 'ofxjj ja A ajpB^ J3 aaiua jbuioiou ajuauíBand uopuijsip Bun
Biuajsos ttBUBisBdiJiBd,, Bit'ajsq B^s^ -jjj ojSis js ua sbijbjiuijj sbisj3a
-0JIU03 sbj ap oiposida íojaoj^ ap Bjfajaq bj ap bjbjj ^I '^b^ jg
•ttSBjfajaq sbj SBpo^ ap uopBj
-nja'^,, bj :opBjp bxj 38 o^dbjjxs o^na ojijpdijj ap Bjqo bj ap oipn^sa
un b 3j)ua BpinSasu^ -sbuisiui SBiuouiaaaj sbj b boijjjd Bun Bq^jjaoua
ou oixa^ ja a^U3inisuo3 Jtod snb A SBUJaiui sauopisodsip sspiqap sbj
uis SBiuouiajaa sbj uBqBzijBaj anb sojjanbB b ajaijaj 38 ouisaja ja anb
aaip joinB ouisini jg '(^^g) tl8ajqmoij soj jod sopBaijoBjd soijajsira
soj ua Bidiui Brajoj Bun us jBpmi ua^Bij 38 8ojj3 san^,, -oSanj ja
ez^apjd sausinb b sojja b sg ajjanin bj sp sandsap (soáijsBD uoa)
BZBuauíB snb sojja b sg -sopEptuí soj b 'saiUBOBq sbj b 'sopBjrdsui
soj b 'soSbui soj b 'sojnqmBjooH soj y ¿ojijobj^jj bzií3JOJ¿ uainb
yOT :ojx3j ojio sisa 'uopBnui;uo3 y -pBpmaasqo ns o^sa ap bbjb us
opuBpiAjo 'ojij jap Bpusss bj Biusn^ ua jausj b 4bj3 oinoa osoi^tjsj
aiuauíBpunjojd 'BqBuasus osajg ap ojosojij J3 'ojoiqD3Bp^j uii^ag
•í48BambBq sbissij sbj UBjqajaa A sajaodsuBjj sojuajoiA
uoa sopBjiB UBJS3 sojjs uamb jod 'oisiuoiq anb orasira oj sa sapBjj
ja ojaj "BsozuoSjaA sbui uoio^b bj bjj^s biss 'odijbj ojuBa ja ubjub^
A uoisaaojd bj uaoBq snb oisiuoiq ap jouoij ua Bjanj ou ig,,
:odiuan ns ua BqBzijsaj as j^na jbi odi^sbiSjo ojjn^ ja
BqBqojdaa 'bsoiSijsj B3pi b^jb Bun b uapjo ua 'o^ijaBjag anb jBjjsoniap
BJBd uBjp as jBjaua^ ua snb 'sojxa^ sop B)3JdJ3)ui uppBnupuoa y
•oiuoraiísai oraoD BjjpuBÍajy ap ajuaraaj^ b A
(l&lt;^) u91BId '(0^) oajB^njj 'sajaiojspy b Bjp A ouisajs js ua b^ijjo
Bpuanjjuí bj ajqos SBpnp ubiub^ ou sonSpuB boj anb Buuijy -o^ijobj
-3JJ UO3 BJJOSOJIJ BJ 3p BIJOJSIIJ BJ U3 3JU3UÍBAIÍIUIJ3p BJJU3 OIU81JJO
jap Bpuanjjuí bj anb aoip '(6I) ojoiipDBj\[ oijojii^ -Baijpsojij u^pBj
-noadsa bj ua SBjjanq sns uoJBÍap 'ajuauMoijajsod soppaJBdB 'sopa;
-8iui soj ap ssjBjndod soijna soj 'bs^jb sbj ajqos Bpuanjjuí ns opjafa
jBpijo uoi^ijaj bj gBjjuaiiu snb aua^sos uoiuido Bun 'ojuaiuiBsuad
ja uoa b3ij u^iSijs^ bj ap sauopBjsJ sbj uBipnjsa as opuBn[)
ns i vivnv la anaos svHnxarvo^ — b

�de la inmortalidad (326) contienen la idea de que a los muertos
les espera un bien en la otra existencia, la alegría y no el dolor.
Los misterios órficos eran los únicos que en Grecia prometían
alegría más allá de la muerte.
Como, por otra parte, los fragmentos donde habla del culto no
contienen un sentido peyorativo, el autor encuentra en Heráclito un
dogma y un ritual. Para este último se necesita pureza interior.
Uno de los más complicados fragmentos de Heráclito se aclara:
"Los inmortales son mortales, los mortales inmortales: intercambian
la vida y la muerte" (327).
Inmortal mortal es Zagreus, el dios que muere; mortal inmortal,
el iniciado en los misterios: en este texto se expresa el misterio fun
damental del orfismo, la comunión mística del iniciado por medio de
la pasión y resurrección del dios.
La idea de la encarnación del alma en el cuerpo como en una
tumba está claramente expresada.
El "discurso teológico" se llamaba entonces así porque se originó
en la teología órfica: afirmaba la encarnación para llegar a la doctrina
escatológica del premio y del castigo y universalizando la experiencia
mística del misterio, la identificación del hombre y de Dios, llegaba
a concebir el universo entero como una unidad de los contrarios.
Hasta aquí la explicación de Macchioro: Hay en ella algunos
puntos que no están bien fundamentados.
a)En primer lugar, para el punto de partida en su tesis tiene
que recurrir a testimonios muy posteriores a Heráclito.
b)La interpretación de los textos en los cuales él ve una apro
bación por parte de Heráclito de los ritos realizados en honor de
Hades y Dionisos, están en contradicción con los conceptos éticos muy
puros que ha expuesto Heráclito con tanto entusiasmo (328). Parece
insostenible que un hombre que justamente ha condenado la incon
tinencia, la borrachera, y algunas formas del placer, encuentre que
precisamente lo que él ha vituperado con toda claridad esté bien,
cuando se realiza en honor de un dios.
c)En tercer lugar, se hace difícil, si no imposible, la explicación
de los textos donde se opone la validez universal del "logos" a las
opiniones individuales, con las cuales actúa el hombre como en sueños.
d)Tampoco se aclara por qué Heráclito llama "Polemos" a
Zeus, nombrado sin embargo en otro texto (329).
Vittorio Macchioro tiene razón al señalar la influencia órfica,
muy profunda en el pensamiento Heraclítico. Sin tenerla en cuenta
todos los fragmentos donde la oposición muerte - vida trasciende la
esfera cosmológica, son inexplicables. No tiene empero razón al iden
tificar heraclitismo y orfismo porque el primero no se explica total
mente por el segundo.
(326)Frag. 26 y 27.
(327)Frag. 62.
(328)Ver "Etica", pág. 132.
(329)Frag. 32.

Tannery (330) recurre también a conceptos religiosos para los
textos de Heráclito donde se trata la inmortalidad. Sólo que va más
lejos a buscar la influencia: es en las creencias egipcias, especialmente
en el "Libro de los muertos" donde las encontrará.
El alma es para el filósofo efesino una parte del logos común
aprisionada en los sentidos. En relación con este problema está la
divinidad egipcia "Khou" o inteligencia, que tiene en un principio
el significado de "brillante" y la creencia de Heráclito en los "de
monios" que es característico en los pensadores griegos, que estuvieron
bajo la acción de los vientos que soplaban del Nilo: Thales y Pitágoras.
El efesino, como el egipcio, los encontraba por doquier:
"Así como Heráclito, según cuentan, incitaba a los extranjeros
(que querían visitarle, pero que se detenían cuando le encontraban
calentándose junto al fogón) a entrar con confianza, porque allí
también estaban presentes los dioses, asimismo hay que emprender
el estudio de todo ser viviente sin vacilar, pues en todo, sin excepción,
se encuentra algo de natural y bello" (331)..
"...Todo está lleno de almas y demonios" (332).
En Heráclito se encuentra la creencia en una inmortalidad y en
una supervivencia que no es eterna, enlazada a la existencia de los
"daimones". Puede relacionarse con el mito de Khou:
Este ser luminoso preexiste. Antes de entrar en un cuerpo deja
su envoltura brillante y se envuelve en otra sustancia menos excelente,
el alma. Después de la muerte la inteligencia se separa del alma y
se vuelve demonio. El alma es juzgada delante de Osiris: culpable:
es condenada a los castigos que le inflige Khou, al que no ha escu
chado, llevando luego durante años una existencia maldita que se
termina en la nada. El alma justa sufre pruebas, se eleva más y más,
hasta que deviene toda inteligencia y ve a Dios cara a cara, siguiendo
el proceso del devenir universal.
Heráclito no hace diferencia entre almas y daimones: Tannery
al hacer esta observación se basa en el texto que identifica en el
hombre "psyché" con "daimón" (333). La diferencia entre el alma
o demonio antes de encarnarse y la encarnada, está en la impureza
que comunica al cuerpo.
Agrega que Heráclito no puede haber sostenido una preexistencia
o inmortalidad eterna de los daimones ni de los dioses por su doc
trina de la conflagración universal. Como Tannery cree que Heráclito
sostuvo un abrasamiento general periódico, da una nueva explicación
del fragmento 62, que por un lado se refiere a la encarnación del
"daimon", y por el otro a la aniquilación de las existencias indivi
duales, aún divinas.
Diametralmente opuesta a estas dos explicaciones "teológicas" del
pensamiento heraclítico sobre el alma y su destino es la de Bur(330)Tanneky. op. cit., págs. 185-191.
(331)Aristot. De pan. anima. A 5, 645 a 17 (22 A 9).
(332)Dioc. Laert. IX, 7 (22 A 1).
(333)Frag. 119.

178 —

— 179 —

�— 6¿T —

— 8¿T —

•6TI •^^()
"(I V ZZ) L 'XI Mirava oo\a(ZEE)
"(6 V ZZ) ¿I • SW 'S V •wiu -JJtí ^^ -loisiay(I)
"I6I-S8I '*^?d ''tí3 '&lt;"&gt; -AH3NKVX(0)
-jng ap bj sa outisap ns a" buijb ja ajqos oai^ij^Bjaq ojuaiuiBSuad
jap 448B3i3ojoaí,5 sauopBaijdxa sop SBjea b Bisando aíuampj^auíBTQ
•SBUIAip UtlB 'SajBnp
-lAipUI 8BTOUO^SIX3 8BJ 3p UOMBJinblUB BJ B OJJO \9 Jod A '^UOtaiBp,,
J3p UO13BUJB3U3 BJ B 3J3IJ3J ^8 OpBJ OTl Jod anb '^O. OJUaUIBJJ J3p
uoi^Boijdxs BA3nu buti Bp 'o^ipoijad pjauaS ojuaiuiBSBjqB xm oAnjsos
oji[OBjajj anb 93J0 ^jauuBj^ 0^103 "jBSjaAiun uopBjBjjno3 bj 3p buiji
-oop ns Jod sseoip soj ap tu sauouiiBp soj ap Bujaja pBpijBíJonrai o
Bpuaisixaajd Bun opiuaísos jaqBq apand ou ojijaBjajj anb BSajSy
•odjana jb Bamnuioo anb
Bzajndun bj ua Bjsa 'EpsaaBoaa b^ A ^sjbujb3U3 ap sajnB oraotaap o
BnqB p ^jiu^ Biouaaajip b^j '() ttnpraiBp,, aoa 4taq3jCsd,, ajqraoi|
p na BDijpuapi anb ojxaj p na BSBq as uoiobaj3S({o Bisa jao^q p
:sauoraiBp A 8Bni[B axpia Biouajajip 90Bq ou oiipsaag;
•p^sjaAiun aiuaAap pp osaoojd p
pmSi^ 'bjbo b bjbo soiq B^AÍ BiouaSipiui Bpo^ auaiAap anb BjsBq
'SBur A sboi BAap as 'seqamd aajns Bjsnf bui[b j^ -BpBn B[ na Buiuuaj
as anb BjipjBin Biouajsixa ean soub a^uBjnp oan[ opuBAa^; 'opBqa
-nosa Bq ou anb \b 'noq^^ aSi^jui 9\ anb soSiisbo soj b BpBuapuoa sa
:a[qBdp^a :spiso ap ajuB[ap BpBznf sa Btnp? ^g •oiuotnap aApnA as
A Biup pp BJBdas as Biouagipjui b[ ajjanuí bj^ ap sandsaQ 'Bnip p
'a^uapaxa souain BpuBjsns bjjo na aApnAua as A ajuB^wq Bjnj[OAua ns
Bfap odjana un ua jBj^ua ap saiuy ^aisixaajd osouiuin^ jas ajsg
:noq^j ap ojiui p uoa asjeuopBp^ apan^ •^sauouiiBp,,
so[ ap BiDuajsixa B[ b BpBZB[ua 'bu ja ja sa ou anb BtauaAiAjadns Bun
u^ A pBpi[BjJoraux Bun ua Bpuaa.ro bj Bjjuanoua as o^ipBjajj u^
•(^S) sotnoui^p A SBinp ap ouan ?ísa opox*-,,
'(!) IlatI ^ pjnjBu ap op BJjuan^ua as
'uoiadaaxa uis 'opoj ua sand 'jb[idba uis ajuaiAiA jas opoi ap oipnjsa p
aapuajdina anb X^q orastraisB 'sasoip ^o\ sa^uaeajd uBqBjsa uaiquiej
i^(B anbjod 'bzubijuod uoa jBJiua b (U9S0J p ojunf asopuBjuapa
uBqBjjuooua a[ opuBna uBinajap as anb ojad 'a^e^istA UBjjanb anb)
soaafuBjjxa bo^ b BqBjiaui 'uBjuan^ unSas 'ojipBjajj oraos jsy,,
¡jambop jod cqBjjuoaua so^ 'opdiSa p ouioa 'omsaja [^
•sbjoSb^tj jC sapq^ : ojif^; pp uBqB^dos anb sojuaiA sof ap uoiaaB b^ of^q
uojaiAnisa anb 'soáaxjS sajopBSuad so^ ua ooi^sjjajaBjBO sa anb 4tsoiuoui
-apM soj na oji{OBjajj ap Biauaaja B[ A KajuBi[jjqM ap op^aijiuSis p
Oidiauíjd un ua auaii anb 'Biaua^ipim o tlnoq^,, BpdiSa pBpmiAip
bj Bisa suia^qojd ajsa uoa uoioBjaj u^j •eopijuas so[ ua BpBuoisudB
unraoa so^o^ pp a^JBd Bun ouisap o^oso[ij p BJBd sa Biup ^^
•BJBjjuoaua sb^ apuop M8ojjanui so^ ap oaqr^,, p ua
a^uauíppadsa 'SBpdiSa BBiauaaja sb^ ua sa tBiauanjjm ^l JBasnq b sofa^
bbui ba anb oppg •pBpipjJouiui B[ b^bj^ as apuop ojipBjajj ap sopea}
so{ BJBd sosoiSipj sojdaauoa b uaiqiuBj ajjnaaj (Q) ^

•ZI
-¿Z

•Z9
9Z

(8Z)
(¿ZE)
(9Z)

•opunSas p jod ajuam
-[bjoj. Baijdxa as ou ojauíud p anbaod oqisijjo A ouispipBjaq JBaijp
-uapi p uozbj ojadma auai^ o\[ •sa^qBai^dxaui uos 'Bai^o^oinsoa Bjajsa
B[ apuaiasBj) BpiA - a^janra uopisodo bj apuop eojnaináBjj soj sopo^
Binana ua B[jauaj uig •oaijjpBjajj ojuaiuiBsuad p ua Bpunjojd Ánra
*Baijjo Biauari[jui b\ jspuas p uozbj auaij oJotqa3Bj^[ oijohíA
'(6^) ojxaj ojio ua o^jBqnia uis opBjqmou 'sna^
8 soraaio^,, BmBi^ o^i^aBjajj anb jod BjBps as oaoduiBj^ (p
•souans ua o moa ajqtuoq p BnjaB sapna sbj uoa 'sa[BnpiAipui sauoiuido
8Bj b ttsoSo[w pp psjaAiun zapipA bj auodo as apuop sojxaj soj ap
uoiaBaijdxa bj 'ajqísodmt ou is 'jpjjip aasq as 'j^Snj jaajai ug (a
•soip un ap jouoq ua Bzij^aj as opuBn^
^naiq ajea pspijBja Bpo^ uoa opBjadnjiA Bq ja anb oj ajuauíBspajd
anb aajuanaua 'jaaBjd jap sbuijoj SBunáp A 'BjaqaBjjoq bj 'Bpuauí^
-uoaui bj opBuapuoD Bq ajuauíBjsnf anb ajqraoq un anb a[qiuajsosui
aaaJB^ •(^^S) oiusBisnjua ojubj uoa oijjaBjajj ojsandxa sq anb sojnd
inuí soaija sojdaauoa soj uoa uoiaoipBjjuoa ua uBjea 'sosiuoiq A sap^jj
ap jouoq ua sopszijBaj sojij soj ap ojijaBjajj ap a^jed jod nopsq
-ojdB Bun aA ja sajsna soj na sojxai soj ap uopBjajdjajm b^j (q
•ojijaBjajj b sajoijaisod ^nra soinoraijsa^ b jijjnaaj anb
auau sxsaj ns na Bp^jsd ap ojund ja BJBd 'j^Snj jamijd u^ (b
•sopBjuauíBpunj uaiq UBjsa ou anb soiund
sounSjB' Bjja ua jÍb|j :ojoiqoaBj^[ ap uoiDBarjdxa bj mbB bjsbjj
•sooBJjuoa soj ap pBpmn Bun ouioa ojajua osjaAiun p Jiqaauoa b
BqBgajj 'soiq ap A ajquioq jap uppBaij^uapi bj 'oijaisiui jap Baiisim
Biauauadxa bj opuBzijBsjaAiun A o¿[jsbo jap A oimajd jap Bai^^joiBasa
BUTjjaop bj b JBSajj BJBd nopBUJBaua bj BqBuuijB :b3ijjo BiSojoaj bj ua
ouiüfrjo as anbjod isb saauojua BqBtaBjj as 44oa;^ojoaj osjnasip^ j^
'BpBsajdxa ajuauíBJBja Bjsa Bqninj
Bun ua oraoo odjana ja ua buijb jap uopBUJBaua bj ap Bapi b^
•soip jap u^paajjnsaj A uoiSBd bj
ap oipam jod opBpiui jap Baijsnn upiunmoa bj 'ouisijjo jap jB^uaniBp
-unj oija)sini ja Bsajdxa as ojxaj ajsa ua :soiiajsiui soj ua opBiarai p
'jBjjouiui jBiJom íajarnn anb soip ja 'snajS^^ sa jbjjoui jeijoutuj
'(LZ2) ^wanuí bj A BpiA bj
UBiquiBajajut :sajBíJomni safBjjotn soj 'sajB^Joui uos sa¡B}Jouiui se^,,
:bjbj3b as ojijaBjajj ap sojuaraáBjj sopBaijdmoa sbui soj ap ou^
'joijaiui Bzajnd Bjisaaau as orapjn ajea bjbj 'jBnjij un A Bra3op
un ojijaBjajj na Bjjuanaua aojnB ja 'oAijBjo^ad oppuas un uauapuoo
ou ojjna jap Bjq^q apuop soiuam^Bjj soj 'a^j^d bjjo jod '00103
•ajjannl bj ap bjjb sbui Bu^ap
UBpatuojd Bpaj^) na anb sooiun eoj UBja sootjjo soijs^sim so^;
•jojop ja ou A BjjSajB bj 'Biauajsixa bj^o bj ua uaiq un Bjadsa saj
soijanm soj b anb ap Bapi bj nauat^uoD (gz) pBpijBjjonini bj ap

�net (334). Recurre solamente a la misma teoría del "oscuro" sobre
las exhalaciones entendidas en un sentido puramente físico.
El fuego perpetuamente deviene agua, y el agua fuego simultá
neamente. Pero fuego y alma no se equilibran por mucho tiempo.
Uno adquiere predominancia sobre el otro y sobreviene la muerte.
Se distingue la muerte del agua y la muerte del fuego. Los que mueren
de esta última muerte se convierten en dioses, en guardianes de los

vivos (335).
Pero vida y muerte, juventud y vejez son uno y lo mismo (336)
porque las almas empiezan de nuevo el ciclo: el alma que murió
por el agua desciende sobre la tierra, pero de la tierra se forma el
agua y del agua se exhala un alma nuevamente (337). Hombres y
dioses en este sentido son lo mismo, lo mismo mortales e inmortales.
El debatido texto donde la paradoja recorre un ciclo (338) se explica
con la misma ley universal y las exhalaciones. Sólo que ya se vio
qué difícil es determinar la verdadera opinión de Heráclito sobre
las mismas.
b — ¿Qué pensar de todo esto?
Si los comentadores ven la necesidad, cuando tratan la esencia
y el destino del alma, de explicar las ideas religiosas de Heráclito y
este es el tema común a los tres círculos, puesto que el hombre es
su alma y su cuerpo es más desechado que basura, vayamos directa
mente al último recinto de su pensamiento. Quizás nos explique mu
chas cosas.
23. — Tercer círculo o sea

DIOS
Los estudiosos han llegado, tratando al hombre que se malogró
como rey y como sacerdote, y se superó como pensador, a dos tipos
de conclusiones diametralmente opuestas: aserto cuya confirmación
está en la exposición de las distintas teorías vistas en el correr de
este trabajo.
La oposición extrema se podría señalar entre 0. Spengler y V.
Macchioro. El primero cree que Heráclito es el precursor de un mo
mento definitivo en la historia de la filosofía: del instante en que
Kant demuestra que la definición de sustancia es pura tautología y
la ciencia se convierte en el estudio de lo "formal". El segundo en
cambio, sólo advierte al iniciado en los misterios, que se zambulle
directamente, por intuición, en esa sustancia, no quedando lugar en
absoluto para la especulación sobre el universo. En el fondo los dos
(334)Burnet. op. eit., págs. 173-176.
(335)Frag. 63.
(336)Frag. 88.
(337)Frag. 36.
(338)Frag. 62.
— 180 —

enfoques dependen de un concepto moderno: la oposición entre la
razón y la fe. El hombre es entonces o razonador o creyente, o sabio
o teólogo, pero las dos cosas a la vez; ¡aberración tenemos!
Esta es la venganza de la filosofía. Hubo un tiempo en que la
teología la tenía muy relegada: la palmeaba y la trataba de "ancilla".
Al final se hizo justicia y le reconoció un campo propio e indepen
diente. Pero la "sierva" la enfrentó. Consecuencia: desapareció la
Edad Media y se inauguró la Edad Moderna. Desde entonces la ma
yoría de los hombres llevan el sello de esa oposición y creen que
siempre ha sido así. Cuando juzgan hombres de otras épocas, los
enfocan desde un ángulo falseado y todo el cuadro tiene errores de
perspectiva.
Heráclito es de un período en que no se había hecho la clara
distinción entre filosofía y teología. Faltaba todavía el período de la
subordinación, de la liberación y de la oposición. Podía por consi
guiente, razonar y creer sin caer en contradicciones, podía alcanzar
la perfección como "hombre" en el desarrollo de todas sus facultades.
Se ha visto qué clase de "pensador" fue Heráclito. Falta averi
guar si realmente fue "creyente". Razones para "no creer" podía tener,
pero difícilmente serían las de ogaño en el siglo V a C.
Le correspondía por su- origen estar próximo al templo, conocer
su interior, los secretos divinos y las debilidades humanas de sus
servidores. Es el lugar más peligroso para "perder la fe" podría de
cirse en lenguaje vulgar, porque es donde más íntimamente está
enlazado lo divino con lo humano, donde es más difícil distinguir
entre el sacerdote y el hombre. Es mal camino buscar la gloria divina
a través de las debilidades humanas: los hombres, salvo rarísimas
excepciones, (los santos) ocultan mucho más a Dios de lo que lo
revelan.
Esto explica que las grandes rebeldías nazcan cerca del altar,
que los que están en sus proximidades sean creyentes verdaderos o
grandes falsificadores. Los que han visto muy de cerca el altar voci
feran contra el o hablan de su grandeza.
Este es el caso de Heráclito: el del que conoce el interior del
templo y no lo denigra, muy al contrario, usa una de las ceremonias
más bonitas del culto para explicar la esencia misma de lo que existe:
la oblación del incienso (339). Toda la antigüedad quemaba en pre
sencia de Dios los frutos que producía la naturaleza para reconocer
que era dueño de cuanto existía, simbolizando el perfume el home
naje de adoración.
Era pues creyente. Antes de entrar al contenido de su fe, es
menester enlazarla con su otra cualidad: su pensamiento. Natural
mente, si no había oposición entre ser pensador y ser creyente, su
pensamiento tenía que recibir la influencia de su fe y su fe la in
fluencia de su pensamiento.
Esta es otro de los aspectos que ha olvidado la edad moderna,
cuando piensa que el hombre político no tiene nada que ver con el
(339) Frag. 67.
— 181 —

�181 —
•¿9 *

(6)

[a uoa J3A anb epeu auai} on oapijod ajquioq ja anb Bsuaid opuena
'Biuapom pepa bj opBpiAjo Bq anb sojaadsB soj ap ojio sa Bjsg
•ojuaiuiBSuad ns ap epuarqj
-ni bj aj ns ^ aj ns ap Bpuanjjm bj Jiqpaj anb Bjuaj ojuaiuiBsuad
n^ 'ajua^a jas ^ jopesuad jas aajua uopisodo eiqeq on is '^^uara
-jejn^B^ -ojuaiuiBsuad ns :pepipna bjjo ns uoa BjaezBjua ja^sauaui
sa 'aj ns ap opiua^uoo jb jBjjua ap sajuy -ajuaÁajD sand Bjg
*u9pejops ap afea
-amoq ja aranjaad ja opuezijoquns 'Bjjsixa ojuBna ap ouonp eja anb
aaaouooaj eaed BzdjBjnjBu b[ Bpnpoid anb eojnjj soj soiq ap epuas
-ajd na eqeinanb p^pan^ijuB bj ^poj^ '(6gg) osuspui jap uopBjqo bj
:ajeixa anb oj ap buisiiu Biauaea bj jeaijdxa BJBd ojjna pp ssjiuoq sbui
seiuoiuaiaa sbj ap Bun Bsn 'ouexuioD jb Ánm 'Bi^iuap oj ou A ojduiaj
pp joiaajuí p aaouoo anb pp p ^ojipsjajj ap osea p sa a^s^
•BzapuBjS ns ap UB[qeq o p bjjuo^ u^jaj
•idoa JBjp^ p Boaao ap ^nra ojsia a^q anb scj •sajope^i^is^e^ sapuBj^
o sojapspjaA saiua^aja ueas sapepitnixojd sns ua uBjsa anb so[ anb
'pp BajaD uBazBu seippqaj sapaBa^ se^ anb Bot^dxa

— 081 —
•^9 •*•'á
•9 -*b-'J
•88 ••'.J
•9 ••••i
•9¿mi •'i^Bd *'I 'do -13N8Í1'a

(8)
(¿E)
(9)
(S)
(^)

sop soj opuoj ja ng •osjaAiun ja ajqos u^pB^noadsa bj BJBd ojnjosqB
ua jBárq opuepanb ou 'epuBjsns Bsa ua 'uopm^uí aod 'ajuamBjaajip
ajjhquiBZ as anb 'soija^siui boj ua opBpiui jb a^jaiApe OJ98 'oiquiBa
na opunSas jg '^jeuuoj,, oj ap oipnjsa ja ua ajjaiAuoa as epuap bj
A BiSojojnBj Bjnd sa BpuBjsns ap uopiuijap bj anb Bjjsanuiap jub^j
anb na ajuBjsui jap :bijosojij bj ap Buo^siq bj ua OAijiuijap ojuara
-ora un ap josanaaad ja sa ojipBjajj anb aaaa ojaraod jg -ojoiqaaej^
•j^ A jaj^uadg *q ajjua jejeuas ejjpod as Biuajjxa U9pisodo vj
•ofBqBjj ajs^
ap Jtajaoa ja ua sbjsia SBuoai SBjuiisip sbj ap uopisodxa bj ua Bisa
uoioBuuijuoa Bjína ojjasB ¡SBjsando a^uauqBjjauíBip sauoisnjanoa ap
sodi^ sop b 'jopesuad oraoo ojadns as A 'ajopjaaes oraoo A jCaj oraoa
oj^ojbui as anb aaqraoq jb opuBjBJi 'opB^ajj u^q sosoipnjsa so^j

som

•sbsod s^qo
-nra anbijdxa sou SBzín^) •ojuaiuiBsuad ns ap ojupaj orai^n jb ajuara
-BjDSJtp souibIba 'ejnseq anb opeqaasap sbui sa odaana ns A emje ns
sa ajquioq ja anb ojsand 'sojnajja sajj soj b nnuioa Braaj ja sa ajsa
A o^ijoBjajj ap SBSoi^ijaj seapi sbj jBaijdxa ap 'buijb jap ouxjsap ja A

SBiuisuBj oa[B8 'sajquioq eo^ :SBaemnq sapepijtqap sbj ap sbabjj b
BuiAip euo[á B[ jBosnq ouiuiB3 jBiu e^ 'ajqnioq p A a^opja^es p
jináuusip IPJJIP BBU1 sa ^puop 'ouemnq o¡ uoa ouiAip o[ pp
Bjea ajuauíBiunuj sbui apuop sa anbjod 'ae^[nA afen^ua^ na asiia
-ap ejipod 14aj b^ aapjad,, eaed oso^Sxpd sbui jB^iq p sg -sajopiAias
sns ap SBUBiunq sapepi^iqap sbj á souiAip so^ajoas so^ 'joijajuí ns
jaaouoa 'o[draaj jb oinixojd jB^sa uaSiJO ns jod Bjpuodsajuoa a^

ñas o opioMO uaoua^ — -gg

o[ anb oj ap soiq e sem oqanuí ae^nao (sojubs boj) 'sanopdaaxa

•^b ^ oji^is p na oubSío ap sbj uBuas ajuaui[iajjip o jad
Bipod uJaa^a ou,, BJBd sauoze^ *((aiuaXaja,, anj ajuaiu^aj is aen^
ojipEJau anj tíJopesuad,, ap ase[a anb ojsia Bq ag
sns sspoj ap oj^oaaBsap p ua 4tajqinoq,, omoa uopaapad b\
jbzubo^b Bjpod 'sauopaipejjuoa ua jasa ms jaaaa Á jbuozbj 'a^uamS
-isuoD jod Bipoj •uppisodo B[ ap A uopeaaqi[ v\ ap 'uppBuipjoqns
B[ ap opojjrad p BjABpoj Bqeije^ 'BiSo^oaj A bijoso^ij aj)ua uoiaunsip
Bjep B[ oqaaq eiqeq as ou anb na opojjad un ap sa ojipeaajj
'BAi^aadsjad
ap sajojja auai^ ojpena p opoj A opeas[B^ ojii^ub un apsap uBaojua
so{ 'SBaoda sei^o ap sajqutoq ue^znf opuen^) *isb opis eq ajduiais
anb uaaja A uopisodo esa ap o[ps p ueAajf sajquioq soj ap bijo^
-bui B^ saauo^ua apsaQ -Buaapop^ p^p^ B[ oanánBui as A Bipaj^ PBP3
b^ 9pajBdesap : epuanaasuo^) -ojuajjua b[ ^BAJais,, bj ojaj -ajuaip
-uadapui a oidoad odurea un oíaouooaj a[ A Bpijsnf oziq as ^buij [y
•ltBj[puB,, ap BqB^BJi b^ A Bqsauqed b^ :epe^apj jíntu Biuai b^
b[ anb ua odiuaij un oqnjj -bjjosojij b[ ap Bzue^uaA b[ sa
¡souiaua; uopBjjaqB! ízaA bj b sbsod sop sb¡ ojad 'o^o^oai o
oiqes o 'a^uaXaja o jopeuozej o saouojua sa ajqnioq [^ *aj bj A uozbj
b[ ajjua uopisodo B[ :ouaapoui o^daauoa un ap uapuadap sanbojua

Biauasa bj ubjbjj opuena 'pepisaaau ej uaA sajopBjuaraoo soj ig
¿oxsa oaox aa HVSMJd an^)? — ^
•seuisiui sbj
a.iqos ojtjDBiajj ap uoiuido Bjap^pjaA bj jemnija^ap sa jpjjip anb
91A as vA anb oj9g •sauopejBqxa sbj A jBSjaAiun A^\ Brasira v\ uoa
Baijdxa as (8gg) ojap un ajjoaa.1 BfopBjed bj apuop ojxaj oppsqap jg
•sajBjjoraui a sajBjJora oiusira oj 'orasuu oj uos opijuas ajsa ua sasoip
A sajquiojj *(¿gg) ajuauíBAanu bhijb un bjbux^ as BnS^ jap A biiSb
ja buijoj as Bjjatj bj ap ojad 'Bjjai; bj ajqos apuapsap bii^b ja jod
oixnni anb buijb ja :ojap ja OAanu ap uezaidma sbuijb sbj anbaod
(9gg) orasira oj A oun uos zafaA A pniuaAnC 'ajaanra A BpiA oaa^
so^ ap saueipjen^ ua 'sasoip ua ua^jaiAUoa as ajjaniu Brapjn Bisa ap
uajanra anb so^ goSanj [ap ajaanra bj A cnSB jap a^janra bj anSuijsip ag
•ajaanui bj anaiAajqos A ojjo ja ajqos BpneniuiopaJid aasrabpB oufj
•odraaii oqonra jod uejqijinba as ou buijb A o8anj ojaj "aiuaniBau
-Bjjnuiis oáanj BnSs ja A 'BnSe auaiAap ajuauíeniadaad oSanj jg
•oaisij a^uaiUBjnd opuuas un U3 eepipuajus ssuopejeqxs sbj
3jqos Mojnaso,, jap bjjosj Biusira bj b aiuamejos ajjnaa^j "(f^gg) j^n

�hombre moral ni con el hombre religioso. Sin embargo hay una rela
ción en la vida espiritual, como en la fisiológica: todos los órganos
dependen del funcionamiento de cada uno.
Un creyente que es pensador, tendrá naturalmente la misma
creencia, pero una visión más espiritualizada de Dios, lo que sobre
manera tenía que suceder para quien no conocía una religión reve
lada. El hombre que ha hecho la debida distinción, acerca del altar,
de lo que corresponde a la grandeza de Dios y a la flaqueza de los
hombres alcanzará por un lado una fe mucho más honda e indepen
diente- de las contingencias, por el otro tendrá un agudo sentido del
homenaje que realmente se le debe a Dios como Señor, y de lo que
se debe evitar como superstición: tendrá la exacta idea de lo que
debe ser el culto divino, lo que implica una posición de crítica hacia
lo que en él ve que va contra la naturaleza humana, porque va con
tra la razón y contra la fe.
Si Heráclito creía y por otro lado realmente tenía una alta idea
moral, habiendo enfocado la sabiduría como supremo valor, perfecta
mente lógico era que criticara los excesos de los ritos populares en
el siguiente texto:
"En vano se purifican manchándose de sangre, como si alguien,
entrando en el lodo, quisiera lavarse con el lodo. A cualquiera que
les viera actuar así, ciertamente le parecería insensato. Y hacen ora
ciones a las imágenes de los dioses, como que quisieran hablar a las
casas, sin darse cuenta de lo que son los dioses y los héroes" (340)'.
Contra la opinión de Tannery y Macchioro parece estar de acuer
do esta interpretación con el determinado tipo de hombre que él era,
para quien la sabiduría conforme a la verdad era una "ascesis" y
ser "lógico" consistía en conocer y actuar de acuerdo al "logos".
Por otra parte, puesto que era "creyente", Heráclito reconocía
que había un dominio dónde la razón no llegaba, dónde no se la
negaba, pero sí se la superaba, donde se penetraba por la fe y la
esperanza, lo que expresa (341) con claridad, y mérito es de Tannery
y Macchioro haberlo hecho entender.
Teniendo en cuenta este carácter de "creyente" de Heráclito es
que las observaciones hechas por Tannery sobre la conciencia del
Logos adquieren todo su valor. Este autor, contra Zeller, sostiene con
buenas razones, que el efesino habla de un principio consciente. En
su época el problema de la personalidad no había sido delucidado.
Pero las personificaciones místicas constituían la herencia de los pen
sadores. Antes de Anaxágoras, la conciencia humana se atribuía a la
materia. Heráclito da el último paso atribuyendo una conciencia divina
a la materia universal.
La distinción entre personalidad y conciencia, y el estudio de
ambos conceptos históricamente tiene su origen en las discu
siones teológicas de los primeros siglos de la era cristiana, cuando se
hizo necesario explicar cómo en Dios podía haber tres personas dis(340)Frag. 5, cf. 14 y 15.
(341)Frag. 18, 27 y 86.
— 182 —

tintas en una misma naturaleza. Desde entonces quedó planteado
también el problema de la relación entre una inteligencia divina om
nisapiente y la conciencia humana individual, problema que según
Tannery, siempre se ha discutido en el campo teológico y cuya so
lución es una de las más arduas tareas del pensamiento. Heráclito lo
esboza cuando contrapone el logos común, que hay que seguir, a los
hombres que viven como si tuvieran una inteligencia propia.
Finalmente la última observación es la más valiosa: la cuestión
de la unidad y la multiplicidad no sólo estaba abierta a la discusión
posterior en el campo de la materia, sino en el del espíritu. Se suscita
la idea pues de la conciliación, de la libertad individual sometida al
conocimiento y la acción de una universal, aunque de un modo
oscuro (342).
Comprobando el aserto de Tannery se puede recordar que Herá
clito concibe el devenir como viviente. Es cierto también que el pro
blema estaba de algún modo en nuestro filósofo, puesto que él reapa
rece en los escritos de Hipólito, con motivo de refutar justamente
una herejía relativa a las Personas divinas.
Ahora bien: es menester reconocer, que el contenido de la fe en
Heráclito es muy vago. Si es posible, al hablar del destino del alma,
demostrar que él sostiene una inmortalidad, es sumamente difícil deter
minar si se trata de una inmortalidad personal (342 a) o impersonal.
Uno de los puntos fuertes de la demostración de Macchioro es sos
tener que según Heráclito a las almas después de la muerte les espe
raba un "bien": siendo así que la única doctrina que enseñaba la
felicidad después de la muerte era el orfismo, Heráclito debía ser
órfico.
Pero los textos mismos donde se puede inferir esa inmortalidad
son extraordinariamente imprecisos, aunque indiquen castigo o re
compensa. Dice:
"Las almas respiran en el Hades" (343) y
"Si no lo esperamos, no encontraremos lo inesperado, que es
imperceptible e inaccesible" (344).
Lo inesperado se hallará después de la muerte, ¿pero en qué
consiste?
"Cosas que no esperan, ni que siquiera se figuran están reser
vadas a los nombres después de la muerte" (345).
¿Si él pudiera determinar para sí mismo el contenido de esa fe,
como ha determinado el del "logos" lo callaría?
¿Si él supiera lo que se debe conocer y hacer después de la
muerte como sabe lo que se debe conocer y hacer durante la vida,
no adoptaría para anunciarlo un tono aún más profético que para
hablar de la razón?
(342)Tannehy. op. cit., paga. 192-195.
(342 a) Que la sostuvo es evidente^ pero entonces no captó la contradicción que esta
implicaba con la universalidad de la ley, que en último término se identi
ficaba con la necesidad.
(343)Frag. 98.
(344)Frag. 18.
(345)Frag. 27.
— 183 —

�"Si ^ n }3 's •

— 81 —
•II '3**A(SfS)
•81 'ÍBJá(^E)
•86 •^^.í(Et-E)
•pBpia^aau bj uoo oqnotj
•iinapi as ovimifi oniijjn na snb 'Í3\ B[ p pepijRSjaAiun B[ uoa BqB3i[dmi
s^sa anb nop^ipB^iao^ bj pido^ oa sa^no^ua ojad 'ajuapiAa sa oaiusos e¡ an^ (^^^g)
^(ZK)
¿uozbj bj 3p
BJBd anb oauajojd geni utib ouoj un ojjBpunuB BJBd BjjBjdopB ou
'BpiA bj aiuBJnp jaasq jC jaoouoo aqap ^s ^nb oj aqBS oraoo 3iJanm
bj ap sandsap jaa^q X jaoouoo aqap ^s anb oj Bjaidns ja ig?
¿bjjbjjbo oj soSoj,, pp ja opEuirajajap Bq oraoo
'aj Bsa ap opraajuoo ja orasim is BJBd jBuimjaiap Bjaipnd [a ig?
• (s^g) t4ajJ3nra bj ap sandsap sajqraoq so[ b sBpBA
-jasaj uBjsa uBjnSjj as Bjambjs anb iu 'uBjadsa ou anb bbso^,,
¿ajsisuoo
anb ua ojad? 'aijsnra bj ap sandsap bjbjjbu^ as opBjadsam &lt;yj
• (f?f?g) 44ajqisaooBui a a^qijdaojadrai
sa anb 'opBjadsaui o\ soraajBjjuoaua ou 'soxnBjadsa oj ou tg,5

^d
•9i o o^ijsbd uanbipui anbuns 'eosioajdmt ajnaraBiJBuipjOBJjxa uos
pBpipn:touiui Bsa JiJajuí apand as apuop somsim sojxaj so^ oaaj
•ooijao
jas Biqap ojipBjajj 'ouisrjjo p Ja ajjanuí bj ap sandsap peppipj
b^ Bqsuasua anb Bujj^oop Boiun b[ anb isb opuats :(íuaiqw un Bq^j
-adsa sa[ aijanra b^ ap sandsap sbíujb sb^ b ojipBjajj unas anb jaua]
-sos sa ojorqooBj^ ap uoioEjjsoniop b^ ap sa^janj sojund so\ ap ouj^j
•puosjadini o (b Zf^) ^uosjad pepipjjouiui Bun ap bjbjj as is jbuiiu
-jajap ^pjjip ajuauíBuins sa 'pBpipjJomuí Bun auaiisos p anb jBJjsoraap
'Brap3 pp ouijsap pp jBjqBq [B 'a^qísod sa Tg -oSba ^nuí sa o^xpBjajj
na aj B[ ap opraajuoa p anb 'jaoouooaj jajsauaui sa :uaiq Bjoqy
•8BuiAip SBUosaa^ sb^ b BAiiBpa Bjfajaq Bun
ajuauíBjsnf jBjnpj ap oaijoui uoo 'o^i^^dxjj ap sojuosa so[ ua aoaa
-^dBaj p anb ojsand 'ojosojij ojisanu ua opoui unS^ ap Bqsjsa Btnajq
-ojd p anb naxquiBj ojaa^ s^ "ajuatAiA ouioo xiuaAap p aqpuoa ojip
anb jBpjooaj apand as jíaauuB^ ap ojjasB p opuBqoadtno[)

con)
-sip BBuosjad sajj aaqBq Bipod soiq ua oraoo jsaijdxa ouBsaoau ozrq
as opuBno 'BUBiieuo ^ja bj ap soj^is sojamijd soj ap sBoi^ojoa) sanóte
-nosxp sbj ua uoSuo ns auaii aiuaraBo^^isiq soidaouoo soquiB
ap oipnjs^ ja A 'Bpuaxouoo Á pBpijBuosjad aiiua uopmisip B'j
'jBSjaAiun Biaa^Bra bj b
buiajp Bpuapuoo Btm opuaXnqijjB osBd oratijn ja Bp ojijoBJajj -BiJtajBra
bj b Binqij^B as BUBiunq Bpuapuoa bj 'sbjoSbxbuy ap sajuy 'sajopBS
-uad soj ap Bi^uaaaq bj uBjnjijsuoo sBaijsjra sauoioBoijiuosjad sbj ojaj
•opBppnjap opis BjqBq ou pBpijsuosjad bj ap Braajqojd ja Booda ns
ug -ajuapsuoa oidpuud un ap Bjq^q ouisaja ja anb 'sauozBj ssuanq
uoo auaijsos 'j^jja^ ttj^uoa 'jojnB ajsg uojba ns opoj uajambpB soSo^
jap Bpuapuoo bj aaqos AjauuB^ jod s^qoaq sauopBAjasqo sbj anb
sa ojijoBjajj ap 4íajua^aja5) ap j3)objbo ajsa Bjuan^ ua opuaiuaj^
•japua^ua oqaaq ojjaq^q ojoiqooBj^f A
Xjbuub^ ap sa oiíaaui A 'pBpi^Bja uoo (\f) Bsajdxa anb oj 'BzuBjadsa
bj A aj bj jod BqBJiauad as apuop 'BqBJadns bj as is ojad 'BqsSau
bj as ou apuop 'Bq^Sajj ou uozbj bj apuop oiuimop un Bjq^q anb
Bjoonooaj ojtjoBJajj '^ajua^ajo,, Bja anb o^sand 'aj^^d bjjo joj
•t4soSoj,, jb opjanoB ap jBnjaB A jaaouoo ua bjistsuoo ttooi9j,, jas
A ttsxsao8BM Bun Bja p^pjaA bj b auuojuoo BjjnpiqBS bj uainb BJBd
'Bja ja anb ajqraoq ap odij opeumuajap ja uoo uppBiajdjaim Bjsa op
-janoB ap jBjsa aaajsd ojoiqooBj^ A Ai^uu^j^ ap uoiuido bj bjjuo[)
'•(Of'^) 4483ojalI 8OI -^ ^^soip soj nos anb oj ap Bjuano asjBp uis 'sbsbo
8bj b jBjqBq uBjaismb anb oraoo 'sasoip soj ap sauaSBiut sbj b sanop
-bjo uaosq j^ *o)Bsuasui BjjaoaJBd aj ajuauíBjjap 'isb jsn^oB bjoia saj
a^ n b BjaxnbjBna y -opoj ja uoo 3sjbabj Bjaisinb 'opoj ja ua opuBJiua
'uamSjB is omoa 'ajguBS ap asopusqouBra usaijond as ouba u^,,
:ojxaj ajnam^is ja
ua sajBjndod soitj soj ap sosaoxa soj BJBopuo anb Bja oai^^j ajuara
-Bjoajjad 'jojba oraajdns oraoo BjjnpiqBS bj opBooiua opnaiqeq 'j^jora
Bapj bjjb Bun Bina} ajnauíjBaí opBj ojjo jod A Biajo ojijofjajj jg

•oun BpBo sp ojuaiuiBnopunj jap uapuadap
soubSjo soj sopoj tBoiSpjoisjj bj na oraoo 'jBn^iJídsa BpiA bj ua uop
-BJ3J Bun ^Bq o^jBqraa mg -osoi^ijaj ajqraoq ja uoo m jbjoui ajqraoq

un^as anb Braajqojd 'jBnptAipui BUBranq Bpuapuoo bj A ajuatdBSiu
-rao BuiAip Bpua^ijajuí Bun a^iua uopBjaj bj ap Bmajqojd ja uaiqmBj
opanb saauo^ua apsaQ •BzajB.miBu buisiui buti ua sbjuij

•aj BJ BJJUOD A UOZBJ BJ BJ1
-uoa ba anb-iod 'BUBranq BzajBjn^Bu bj bijuoo ba anb 3A ja ua anb oj
BpBq Boijjjo ap uoptsod Bun Boijdmi anb oj 'ouiAip ojjno ja jas aqap
anb oj ap Bapt B)OBxa bj Bjpuaj : uoiajjsjadns oraoo jB^iAa aqap as
snb oj ap A 'jouag oraoo soiq b aqap aj as ajuam^aj anb sÍBuaraoq
jap opijuas opnáB un Bjpuaj ojjo ja jod 'SBpua^uijuoo sbj ap ajnaip
-Uddapui a Bpuoq sbiu oqonra aj Bun opej un jod bjbzubojb sajqraoq
soj ap BzanbBj^ bj b A soiq ap BzapuBj^ bj b apuodsajjoa anb oj ap
'jbjjb jap B0J30B 'uopuijsjp Bpiqap bj oqoaq Bq snb ajqraoq jjj *BpBj
-3A3J uoiSijaj Bun bjoouoo ou uamb BJBd Japsons anb Bjuaj bj3ubui
-ajqos anb oj 'soiq ap BpBzijBniuídsa sbui uoisia Bun ojad 'spuaajo
Buisira bj aiuarajBjniBu Bjpua) 'JopBsuad sa anb aiua^ajo u[\

no^sano bj :bsotjba sbui bj sa uopBAJasqo Buiíjjn bj ajuamjBuij;
•Bidoíd BpuaSijajm Bun u^jatAni is oraoo u^aia anb sajqraoq
soj b 'jmSas anb ^bij anb 'unraoa soSoj ja auodBj^uoo opu^no szoqsa
oj ojijaBjajj ^o^uairaBsuad jap sb^jibi s^npjB sbui sbj ap Bun sa U9pnj
-os ^kno Á. oDiS^joaj odra^o ja ua opijnasip Bq as ajdraais 'AJauuBj^

{)

opour un ap anbunB '[BsiaAtun Bun ap uopoB B[ á oíuaiunoouoo
[B Bpijatnos jBnpiAipm pBjjaqi^ bj ap 'uppBijpuoa b^ ap sand Bapi bj
Bjpsns ag -niojása pp p ua oms 'BtjajBui b^ ap odmBO p ua ^oiiaisod
noisnosip B[ b B^jaiqB Bqs^sa op^s ott pBppijdupatu bj á pBpiun bj ap

�Es que Heráclito no posee una religión revelada que le responda
estas preguntas que se ha planteado.
Sucede que al hablar de Dios, si por la fe cree en él, es la razón
la que se lo va explicando poco a poco. Por la razón se puede llegar
a un ser supremo, es decir: un dios personal, que se dirija al hombre
y lo escuche.
Heráclito "cree" pero no tiene su fe como objetivo propio la
vida de Dios revelada, y la razón es impotente para describírsela, "La
Sibila, por su boca delirante, dice cosas graves, privadas de adorno y

' "Para Dios todo es bueno, bello y bueno: los hombres al contrario,
conciben ciertas cosas como injustas y otras como justas" (352).
Dios es uno, no sólo sabio, sino el único sabio:
"El Uno, que es la Sabiduría, no sufre y sufre que se le llame
Zeus" (353). Tan íntimamente ligado está su tema del "hombre" con
el de Dios, que el gran descubrimiento hecho en sí mismo está aquí
en la esencia divina: la oposición y armonía de los contrarios. Si
para El todo es bueno y bello, al contrario de lo que les acontece a
los hombres, es ciertamente porque siendo "sabio" ve todo a la gran

con una sorprendente revelación: mientras el efesino nos ha estado
hablando del universo, explicándolo, con sus imágenes y su "lógica"

luz de la ley cosmológica.
Estamos asistiendo al mismo parto de Atenea, a la inauguración
del pensar racional sobre el universo. Es la época en que para revestir
a un hombre de un manto de púrpura, la gente dice con trémolos
de misterio en la voz "es sabio". Nada más ni nada menos.
Heráclito, griego hasta la médula, que ha preferido y se ha deci
dido por este manto, adjudica a Dios por sobre todas las cosas esa
cualidad valiosísima. Un hebreo diría "Dios es santo". Esta es la
esencia misma de Dios. Palabra que pronuncian los espíritus puros
sin cansarse jamás, porque contemplan en ella coagulados todos los
atributos divinos, incluso la "sabiduría".
Pero el griego no tenía la revelación ni los profetas: su razón
va trepando.
Hay que volver al texto: si lo Uno no quiere ser llamado Zeus,
es porque este es el mismo Dios de los ritos reprobables, el que los
necios adoran en las imágenes. Si no sufre porque se le llame así,
es porque realmente tiene el dominio del universo y su arma es el

peculiar no ha hecho otra cosa sino hablarnos de Dios.

rayo (354).

Ha tenido un punto de apoyo nuevamente: el humano. La armo
nía profunda, invisible y oculta de su propio pensamiento fulgura
cuando se centra su especulación en ese examen que ha hecho de sí
mismo. Ya no es sólo la oposición de los contrarios lo que va a descubrir
allí: emerge de su interior con una extraña medida: la de lo ilimitado,

Zeus es Uno. Ahora bien: de lo Uno todas las cosas y de todas las
cosas lo Uno. Dios se identifica con el mundo. Por eso el mundo es
eterno. La última realidad del mundo es fuego. Fuego será entonces
Dios también.
Una vez más, ahora para captarlo en todo su contenido, hay que
recordar:
"Dios es día y noche, invierno y estío, guerra y paz, abundancia
y escasez. Se transforma como el fuego que mezclado de aromas, recibe
nombres diversos, según el gusto de cada uno" (355) es decir Dios es
los distintos campos que rige el fuego en su cambio constante e inin
terrumpido.
Cosmos, fuego, logos, Dios, se identifican.
l "Heráclito dice que el mundo es uno" (356). Todo es uno. Ver
daderamente, mientras Heráclito habla del mundo, está hablando de
Dios. Dios ordena, no crea. No se distingue fundamentalmente, esen
cialmente de su obra. Está en el universo, es el universo mismo, es
su esencia, es decir su ley. "Dios es la coincidencia, más bien la

voluntad: atraviesa con su voz millares de años, a causa de Dios (que
la anima)" (346).
Pero su lenguaje es oscuro, no se comprende: "El maestro, cuyo
oráculo está en Delfos, ni dice nada, ni oculta nada, no hace más que
indicar" (347).
Si la fe da a Heráclito una certeza, pero muy vaga, y la espe
ranza el anuncio de ir de sorpresa en sorpresa en la otra vida, porque
todo será distinto ¿dónde buscar lo que pensó Heráclito de Dios?
Pues sencillamente, donde lo tienen que buscar todos los que no
cuentan con una gracia especial. Aunque tengan la revelación, no
están eximidos de recorrer esa parte del camino: lo deben buscar
en las cosas del mundo, partir de ellas camino arriba y volver de El
camino abajo para iluminarlas. Es menester una mirada retrospectiva
sobre el hombre y el cosmos de Heráclito. Entonces nos encontramos

porque es imposible hallar los límites del alma, tanta es la razón
que encierra (348). Pero el alma (nuevamente estamos en pleno tema
del hombre) no tiene esa ilimitada grandeza por sí misma, carece
la naturaleza humana de sabiduría, sólo la posee la divina (349).
Reconoce Heráclito en Dios como tributo la sabiduría, la misma según
la cual debe conocer y actuar el ser humano, puesta por alfa y omega
de su ética. Dios también es la ley divina que todo lo rige, fuente
de.las leyes humanas (350), es el mismo "logos" de que se hablaba
en el (351) "Prooimion" y por consiguiente es eterno y omnipotente.
También existe desde siempre y todas las cosas se rigen por El aunque
los hombres no lo sepan; es también justicia, belleza y bondad:
, (346)
(347)
(348)
(349)
(350)
(351)

Frag.
Frag.
Frag.
Frag.
Frag.
Frag.

92.
93.
45.
78.
114.
1.

(352)
(353)
(354)
(355)
(356)
-^ 184 ^

Frag. 102.
Frag. 32.
Frag. 64.
Frag. 67.
Aet. II, 1, 2 (22 A 10).
185 —

�Z 'I II •

— S81 —
•(01 V ZZ)

V
•¿9 -übja
&lt;á
•^ -8bja
•zoi -*^ a

(9S)
(ss)
(S)
(ese)
(zs)

•I -^ (IS)
•til ^^.J (OS)
•8: -b-^j
'E6 '••.i
•Z6 ••J

bj naiq sbui 'Bpuappuioo bj sa soiq,, #A"aj ns jpap sa 'Bpuasa ne
8^ 'omsiin osjaAiun ja 83 'osjaAiun ja ua Bisg •Bjqo ns ap aiuamjBp
-uasa 'aiuauíjBjuauíBpunj anSupsip as o^^ "saja ou 'Buapjo soiq 'soiq
ap opuBjqBq Bjsa 'opunm jap BjqBq o^ijoBjajj SBJ^uaim 'ajnauiBjapBp
•oun sa opoj^ • (9) Bonn sa opunin ja anb aoip o^ijaBjajj,, ¡
•u^oijiiuapi as 'soiq 'soSoj 'oSanj
-uiut a ajuBjsuoo oiquiBo ns na oSanj ja au anb soduiBa soiupsip soj
sa boiq jpap sa () Honn BpBo ap ojsnS (3 nnSas 'sosjaAip sajqmou
aqpaj 'sbuiojb ap opBjozam ani&gt; o^anj p ouiod buuojsub.ii ag 'zas^asa Á
BiDuBpunqB 'zcd Á" Bjjaná 'opsa A ouiaiAUi 'aqaou A Bip sa soiq,,
anb ^bi[ 'opiua^uoa ns opoi ua ojJBidso BJBd Bjoq^ 'sbui z^a buq
•uaiqniBj soiq
sa^noiua jas oSsn^ ^oSanj sa opunin pp pBpi^aj Bmi)¡n B^ -onaaia
sa opunm p osa jo^ •opunin p uoo B^ijpuapi as soiq •onf^ o^ sbsoo
sbj sepo^ ap Á SB8O3 sbj SBpoi ouj^ o¡ ap :uaiq BJoqy -onj sa

()

p sa buub ns A osjaAiun pp oiuimop p au^i^ ajuain^Baj anbjod sa
'isb 3uib[{ ^j as anbjod aajns ou ig •sau^^Biut sb^ ua uBJopB sopau
so[ anb p '63[qBqojdaj soiu so¡ ap soiq ouisiui p sa ajea anbjod sa
'sna^ opBiuB[[ jas aaainb ou ou^ o[ is :ojxai [B j3A[oa anb ^Íbjj
•opuBdaxi ba
uozbj ns :8B)a^ojd so[ m u^pBjaAaj B[ Biuaj ou o8au3 p ojaj
•t4BwnpiqB8,, B[ osnpni 'souiAip sojnqijjB
soj sopo} sopBpn^Boa B¡p na nBjdina^uoD anbaod 'sbuibí asjssuBa uis
sojnd snjiaídsa eo\ uspunuojd anb BjqBjBj 'soiq ap Binsini Biauosa
[ sa Bjsg '^ojubs sa soiq,, BiJip oajqaq u^ -BUiísjsoip^A pBpipjnD
B83 SBSO3 8B[ SBpOJ ^jqO8 Jod SOIQ B BOipllfpB 'OJUBUI 3^83 jod Opip
-pap Bq as A opiaajaad ^q anb 'B[tipain b¡ BjsBq o^aoS 'ojipBaajj
•souaui Bpeu iu sbui BpB^[ '^oiqBS sa,, zoa B[ us oijajsim ap
so[omajj uod saip aiuaá v\ 'B^nd^nd ap ojubui un ap ajqiuoq un b
BJBd anb ua Booda b^ sg -osjaAiun p ajqos [BiiopBj j^suad pp
i bj; b 'Bauajy ap ojJBd oiusiui ^b opua^siss souiBjsg
•Boi3o[ouisoa jía^ v\ ap zn¡
ubjS ^\ v opoj aA oiqBS,, opuais anbjod ajuauíBjjap sa 'sajquioq so¡
b aaa^uooB ssj anb o^ ap oijbjiuoo ^b 'ojpq A ouanq sa opoj ^3 BJBd
ig '8OUBJ1UO3 8oj ap biuoohb A uopisodo B[ :BuiAip Bpnaea B( ua
inbB B^sa ouisiui is ns oqosq oiuaiuiijqn^sap ubjS p anb 'soiq ap p
uoo ttajqmoq,, pp Buiaj ns Bjsa op^^ij ajoauíBiu^ui ubjl "() sna^
auiB[^ a[ as anb ajjns A ^jjns ou 'BijnpiqBg bj sa anb 'ou^ ^g,,
:oiqB8 ooiun p ouis 'oiqBS 0(98 ou 'oun sa soiq
'(Z92) sBjsnf oiuod sbjio A SBjsnfui oiuod sbsoo sBjjap uaqpuoa
'oijbjíuo3 ^B ^ajqmoq so[ : ouanq A o^pq 'Ouanq sa opoj soiq bjbj,, .

rpBpuoq A czafpq 'sppsnf naiquiB; sa íuBdas o[ on sajqrnoq soj
anbunB ^g jod ua^jj as sbsod sb^ SBpoj A ajdmais apsap a^sixa uaiquiB^^
ajuajodiuino A onjaja sa ajuam^isuoo jod A ^uoiuiioojj,, (XS) p ua
BqBjqBq as snb ap soSo^,, otusim p 83 '(0S) SBUBuinq sa^af sb[ ap
ajuanj 'aSij o[ opoi anb BuiAip A^\ v^ sa uaiqotBj soiq ^Bapa ns ap
Báaino A bjjb jod Bjsand 'ouBranq Jas p jsnjoB A ja^ouoa aqap ^na bj
un33s Buisim b^ 'BjjnpiqBs b¡ ojnquj omoa soiq ua oíipsjajj aoouoaajj
'(ó^^) ^uiAip bj aasod b^ ojos 'BunpiqBS ap BnBiunq BzajBjniBu bj
333JB3 'Bmsini is Jod BzapuBjS BpBjiuii[i asa auai^ on (ajquioq jap
Braaj ousjd ua soinBjsa ajuatuBAanu) buijb ja ojaj •(S^'g) Bjjapua anb
u^zBj bj sa bjubí 'buijb jap sajiunj soj JBjjBq ajqísodmi sa' anbjod
'opBjiuiiji oj ap bj :Bpipain BuBjjxa Bun uoa joijajni ns ap aSjaraa :jjjb
Jtjqn^sap b ba anb oj soiJBjjuoa soj ap u^pisodo bj ojos sa ou b^ otnsiin
ib ap oqoaq Bq anb uauíBxa asa ua uopBjnaadsa ns Bjjuao 38 opuBno
BjnSjnj ojuaiuiBsuad oidojd ns ap Bjjnoo A ajqisiAUi 'Bpunjoad biu
•ouijb vj ouBinnq js :ajuaniBAanu oXodB ap ojund un opina} bjj
•soiq ap souJBjqBq ouis bso^ bj^o oqaaq Bq ou jsijnaad
ttBDiSoj,, ns A sauaBuii sns uod 'ojopuBoijdxa 'osjaAiun jap opuBjqBq
opBjsa Bq son ouisaja ja SBjjuaim ^n^pBjaAaj a^uapuajdjos Bun uoa
eouiBjjuooua son sa^uo^ug "ojijaBjajj ap souisoa ja A ajqmoq ja ajqos
BApaadsojiaj BpBJim Bun jaisauam sg -SBiJEHininji BJBd oÍBqB ouiuibd
13 P -Í^AJOA A BqiJJB ouiniB^ SBjja ap jijjBd 'opunuí jap sbsod sbj na
JBDsnq naqap oj :ouiutbo jap ajjBd BBa jajjoaaj ap sopimixa HBjsa
on 'nopBjaAaj bj ubu3) anbuny -jBiDadsa moviS Bun uod UBjuana
ou anb soj sopo) JBoenq anb uauai; oj apuop 'ajuaniBjjionas ean^
¿soiq ap ojijoBjajj osnad anb oj JBosnq apu^p? ojupsip bj^s opo^
anbjod 'BpiA bj^o bj ua ssajdjos na Bsajdjos ap ji ap opunu^ ja bzubj
-adsa bj A 'bSba ^nuí ojad 'Bzajjao Bun ojijaBjajj b sp aj bj ig
anb sbiu ao^q ou 'BpBu Bjjnao ra 'BpBu aaip m 'sojjaQ ua B^sa
o^na 'ojisaBui jg,, :apuajdmoD as ou 'ojnaso sa afBti^uaj ns
'(9f) (boiiub bj
anb) soiq ap Bsneo b 'soub ap sajBjjim zoa na uoo BsaiABjjB :pBjunjoA
A oujops ap BBpBAijd 'sbabjS sbsod aoip 'ajuBJipp Booq ns jod 'Bjiqig
b1h 'Bjasjjqijoeap BJBd a^uajodini sa uozbj bj A. 'BpBjaAaj soiq ap BpiA
bj oidojd OAijafqo ouioa aj ns auai} ou ojad MaajDM oiíjoBjaj^
•aqonosa oj A
ajqmoq jb BÍiJip as anb 'jsnosjad soip un :jpap sa 'omajdns jas un e
JB^ajj apand as uozbj bj joj *oaod b oaod opuBaijdxa ba oj as anb bj
uozbj bj sa 'ja ua aaja aj bj jod is 'soiq ap JBjq^q jb anb apaang
•opBajuBjd Bq 38 anb SBjnnSajd SBjsa
Bpuodsaj aj anb ^p^jaAaj uoiSijaj Bun aasod ou ojtpBjajj anb sg

�superación armónica de los opuestos, absorbidos en suprema uni

dad" (357).
Aloya Fischer destaca que tanto Jenófanes como Heráclito encon
traron más momentos de determinación en la sustancia absoluta y
en la causa última de todo ser que sus antecesores.
Jaeger opina que la oposición entre el pensamiento cosmológico
y el pensamiento religioso aparece superada y reducida a la unidad
en Heráclito, elevándose, con su "nomos divino" en una religión cós
mica, fundando en la norma del mundo, la norma del hombre filo

sófico (358).
El haber identificado Heráclito a Dios con el mundo, explica
ese respeto ritual con que se dedicaba e invitaba a su estudio, encon
trando en todo algo de natural y bueno, es decir de divino (359).
De algún modo el efesino captó, a pesar de todo, que el gobernador
del mundo era distinto de lo gobernado. Como siempre, la fuente de
su hallazgo está en él mismo, en su auto-investigación.
Es en el alma, en el hombre, donde va a encontrar argumento
para hacer la distinción, y ésta se hace, ya se ha dicho, en orden a la
sabiduría (360). Entonces establece unos extraños e incompletos "degrés du savoir": el mono, el niño, el hombre, Dios (361). Dios es
sabio. El hombre puede serlo (por participación en la sabiduría divi
na) La sabiduría de Dios no se compara:
"Ninguno de aquellos a quienes he escuchado discursos, alcanza
a comprender que la sabiduría se distingue de todo lo demás" (362).
Si el hombre era turro cuando no entendía ni actuaba de acuerdo
a la ley, la sabiduría divina consistirá en un plenísimo conocimiento
y actividad de acuerdo al "Logos", especie de conocimiento que tiene
Dios de sí mismo, entendiendo a la vez el acontecer universal. Los
tres círculos son concéntricos: hombre - cosmos - Dios. Tienen super
ficie común en parte. Esto último parece ser lo que es sólo de Dios.
Distinción de grado, no de naturaleza, pero distinción al fin.

En cambio, como ninguno ha exaltado la "dinámica" divina que
permitirá a Aristóteles hablar del "Primer motor".
Porque "el devenir tiene también un lugar ínfimo sin duda pero
sin embargo real. El devenir es el que nos permite elevar nuestro
pensamiento, con una certeza absoluta, hasta el acto puro, causa su
prema de lo que es y todo lo que se mueve, causa de las causas, pen
samiento de pensamiento y soberano Bien" (363).
Por último, Heráclito sigue la línea evolutiva de los griegos cuando
trata el ser divino. La religión oficial es un politeísmo antropomorfo
que va fragmentando a Dios un mayor número de personas hasta eri
gir la estatua al "Dios desconocido" por temor a olvidarse de alguna,
lo que les comenta San Pablo cinco siglos después (364).
Cuando la razón empieza la especulación sobre el universo, los
sabios a su vez, a buscar lo "Uno" y preguntar "qué es" llegan a un
ser que determinan como "infinito" (Anaxímenes), increado, e im
perecedero, inagotable e indestructible, "To theion" (Anaximandro)
inmóvil, homogéneo, esférico, sabio (Jenófanes). Este "ser" que aún
es material, por un esfuerzo poderoso de abstracción se convertirá en
una "forma" matemática. La unidad es el supuesto esencial y se iden
tifica lo limitado con lo perfecto y lo bueno. (Escuela pitagórica).
Se va descubriendo pues un único ser que se va desmaterializando,
aunque se base justamente en la observación del mundo. El pensa
miento avanza a grandes zancadas hacia un monoteísmo y a la vez
va vislumbrando ese único Dios y lo va despersonalizando. A medida
que la razón lo va reconociendo, se va haciendo más insensible y sordo,
más lejano a todo afán humano. Cuando el hombre quiere ponerse en
contacto con El tiene que seguir "lo que es común", aniquilarse como
individuo, diría Heráclito si nos pudiera hablar en nuestra lengua.
Esto da, mejor que nada, la idea de lo que significaba la "Sabi
duría" para el "griego", puesta como meta de todos sus afanes, en esta
vida y en la otra.
Montevideo, Noviembre de 1947.

24. — El principio y el fin, uno y el mismo
Dios entonces es la ley de oposición y unidad de los contrarios
en el seno de los movimientos: lo primero que encontró Heráclito
empinándose sobre los bordes de su propia "oscuridad" y lo último
a que llegó después del raudo peregrinar universal de su razón, uno
y lo mismo.
Su "imagen" de Dios también tiene los defectos y las virtudes del
punto de partida, que ya se observaron en el cosmos. Ha reducido el
ser por excelencia al devenir y éste al fuego, y pasando vertiginosa
mente del mundo físico al ontológico, sin estar provisto de la vara
lógica, ha confundido al mundo con su creador.
(357)
(358)
(359)
(360)
(361)
(362)

CORTS Guau. op. cit., pág. 68.
Jaeces, op. cit., pág. 206.
Dioc. Laekt. IX, 7 (22 A 1).
Frag. 115.
Frag. 79, 82, 83.
Frag. 108.
— 186 —

BIBLIOGRAFÍA
1. FUENTES
Diels H. Die Fragtnente der Vorsokratiker. 5.M934.
"Héraclite d'Ephese". Doctrines Phisolophiques. Tradut. Solemne.
García Bacca. Los presocráticos. 2 t. El Colegio de México.
Mondolfo R. El pensamiento antiguo. Ed. Losada. Bs. Aires. 1942.

//. OBRAS CONSULTADAS
Burnet J. L'aurore de la Philosophie Grecque. Payot. París, 1919.
Corts Grau J. Filosofía del Derecho. Hist. hasta el siglo XIII. Ed. Escorial. 1942.
Fischer A. La Filosofía presocrática, en Los grandes pensadores. Ed. Losada.
Bs. Aires, 1938.
(363)Gabricou Lagrange. op. cit., pág. 32.
(364)Act. de los Apóst. XVII, 23.
— 187 —

�— ¿81 —
•tZ 'IIAX
-ísd "i -do

1 aP '*&gt;¥
no^irav^ (9)

•86I
-pg -saiopvsuad sspuvjg soq na 'najjpjaosajrf tnjosoftj vq -y H3H3SI^
-pg -mx oj^is ja mseq -jsih -^ob^q \p mfosojiji •[ nvHf) sxO3
"6161 'síJBd 'l^Bd '^nbO^JQ att¡dosojinj o^ ap auouriDtq • xatrang

svavnnsMO^ svuao u
'Zf6t "89J!V "sg •Epesoq "pg -ongiiuo ojuaiiuosuad fg -g
•O3ix^j^[ ap 0183^03 ¡g -\ ^ -so^tjvdaosajd soq -vo3vg
•9u¡aojo -jnpBJX 'sanbtyda¡osit{j

v^vHooneía

— 981 —
•801 -8BJJ
•8 '^8 '6¿ -bj^
•SU -íbj^
*(i v zz) : 'XI •1B3VJ -SOIQ
•902 -8bc
a -do •aaaavf
•89 ÍBd '-fia •do *ava^) SJ.H03

(Z9)
(I9)
(09)
(6S)
(8S)
(¿S)

ns uod opunni jb opipunjuoa Bq 'Bai8o[
bjba b^ ap oisiAOjd jBisa uis 'ooiSojojuo jb ooisij opunin pp a^uaui
-BsouiSi^aA opuBSBd A 'oSanj jb a^sa A JiuaAap jb spuajaaxa jod jas
ja oppnpaj bjj -souisoo ja ua uojBAJasqo as bX anb 'BpijjBd ap ojund
jap sapnjJiA sbj A so^aajap soj auaii uaiqmB} soiq ap MuaSBUiiw ng
•oiusim oj A
oun 'uozbj ns ap jBSjaAiun JBuijSajad opnsj pp sandsap o^ajj anb b
omijjn oj A upBppnason Bidojd ns ap sapjoq soj ajqos asopusuidnia
ojTpBjajj oj^uo3ua anb ojamijd oj : soiuaimiAoui soj ap ouas ja ua
soiJBJiuoa soj ap pBpmn A uopisodo ap jíaj bj sa saauoiua soiq
otustiu ja A oun 'uif j^ A. oidtouiud j^ — 'f^

•bjjo bj n^ X epiA
Bisa n^ 'sau^jB sns sopoj ap Bjaui omoo Bjsand '^oSaijS,, [a BjBd tlBianp
"HBS BI ^^^Dijiu^is anb o\ ap sapi B[ 'Bp^u anb Jofaui 'Bp ojs^
•Bnáuaj Bjjsanu ua jB^qBi{ Bjaipnd sou xs ojipBjajj Bjjip 'onpiAipui
otno^ asjB^inbiuB 'MtmraoD sa anb o\n jmSas anb auaii ^3 uod ojdbjuod
ua asaanod aaamb ajqniou; \9 opu^n^ -onBuinu; ubjb opoj b ousfaj sbui
'opjos A a^qisuasni sbui opuapBij ba as 'opuaioouoaaj ba o^ uozbj \ anb
Bpipam y -opuBzi[BUO8jadsap ba O[ á. soiq oaiun asa opuBjqran^siA ba
zaA v\ b A. oinsiaiououi un Bioeq s^peauez sapue^^ b bzubab ojuoiui
-Bsaad ^g •oponía pp uoioBAJasqo v\ ua ajuaiuB^snf as^q as anbun^
p ba as anb jas ooiun un sand opuauqn^sap ba ag
(B[anos^) *ouanq o[ A oi^apad o^ uod opBjiuii]; o\ b^iju
-uapi as A. ^Biauasa ojsandns p sa pBpinn vj •Bai;BinajBai mbuuojm buti
ua bjijwauod as uopoBJjsqe ap osojapod ozianjsa un jod '[BijaiBín sa
unB anb ítJas,, ajsg • (sauBjouaf) oiqBS 'o^i.tajsa 'oauaSouioq '[lApraui
(ojpuBmixBuy) Kuoiaq^ o^,, 'aiqi^on^isapui a ajqBioSBUt 'ojapaoajad
-raí a 'opsajaui '(sauarajxBuy) ^ojiuijui,, oiuoo u^uiiujajap anb jas
un b uB^aji ^sa anb,, jBjunSajd A Mouj^,, oj jbdsucj b 'z^a ns b soiqBg
eoj 'osaaAiun p ajqos uc^oBjnaadsa B[ Bzaidnra uozbj tb\ opuBn^
*(t9) 83ndsap sojSis oauxa o[qB,j UBg B^uamoa sa^ anb o^
4Bun8[B ap asjBpiA^o b jotnaj jod ttopioouoasap soiq,, \e BnjBjsa b^ jiS
-ija BjsBq SBUosiad ap ojaranu jo^bui un soiq b opuBíuautáBJj ba anb
ojjomodoJiuB ouisp^í^od un sa ^ioijo uoiSipa ^j -ouiAip Jas p bjbjj
opuBna soSaiJá so[ ap BAiinjOAa Baui^ b^ anSis oiip^jajj 'orauín Jo^
'(9) U3!S onBjaqos A oiuaiuiBsuad ap o^uairaBS
-uad 'sBsnBO sb^ ap BsnBD 'aAanuí as anb o^ opo^ A sa anb oj ap Buiajd
-ns BsnBa 'ojnd oj^b p bísbi^ 'BjnjosqB Bzajaao enn uoa 'ojuaiinBsuad
ojisanu jBAap ajiiujad sou anb p sa jmaAap ^g -^aj oSjBqina uis
ojad Bpnp uis ouiijui jBSnj; un uaiqniBj auai} jiuaAap p,, anbjoj
•ttioioni jaraijj,, pp JB[qBi{ sapi^jswy b BJijinuad
anb BuiAip 4tB3iuiBuip,? b^ opsi^xa Bq oun^uiu ouiod 'oiquiBD ug

•uij jb uopupsip ojad 'BzajBjnjBU ap on 'opBJ ap uopupsiQ
•soiq ap ojos sa anb oj jas aoaxBd ouiij[n ojs^ -ajjBd ua unuioo apij
-jadns uauai^ 'Soiq - sorasoo - ajqnioq : sooij^ua^uo^ uos sojnaji^ saji
so^ 'jBsjaAiun jaaa^uoaB ja zaA bj b opuoipuajua 'ouisiin is ap soiq
auai^ anb o^uaiiniaonoD ap apadsa 'so^o^,, jb opjan^B ap pEpiAij^s A
oiuaimpouoa omisiuajd un ua bjijsisuoo BuiAip BjjnpiqBS bj '^aj bj b
opjanaB ap Bqeni^B iu Bjpuojua ou opusna ojjnj BJa ajquioq ja ig
'(^9) m8?1119? I pt&gt;i ^p anSuijsip as BjjnpiqBS bj anb jopuojduioo b
bzubojb 'sosjnasip op^qanasa aq sauamb b sojjanbs ap ounSui^;,,
:BjBdmoa as ou soiq ap BianpiqBS B^ ^bu
-iAip BjjnpiqBS bj ua uopBdppjBd jod) ojjas apand ajquioq jg -oiqBs
sa soiq *(X9g) soiq 'ajqtuoq ja 'omu ja 'ouota ja :kjioabs np saja
-ap,, eojajdiuooui a sousjjxa soun aaajqBjsa saauojug '(09) BianpiqBS
bj b uapjo ua 'oqoíp Bq as ^A 'a^^q as Bisa A 'uopuijsip bj ja^Bq BJBd
ojuauínájB JBJiuoaua b ba apuop 'ajqinoq ja ua 'buijb ja ua sg
•uopBSijsaAUí-o^nB ns ua 'oinsiui p ua Bisa o^zsjjBq ns
ap aiuan^ bj 'ajdmais oino^ 'opBUjaqo^ oj ap oiupsip bjb opunm. jap
JopBUjaqo^ ja anb 'opoj ap jssad 8 'ojdsa ouisap ja opoin unSjB bq
'(6S) ouTAtp ap jpap sa 'ouanq A jBjn^Bu ap oSjb opoj ua opuBJ)
-uooua 'oipnjsa ns b BqB^iAui 9 BqBaipap as anb uoa jBn^ij o^adsaj asa
B^ijdxa 'opunin ja uoa soiq b ojijoBjajj op^aijiiuapi jaqeq jg

*(8S) O:&gt;TÍ?8
-ojij ajqmoq jap buijou bj 'opunuí jap buijou bj ua opu^punj 'Baira
-Bo^ uoi^ijaj Bun na ttouiAip sotnou,, ns uoa 'asopuBAaja 'ojijafjajj ua
pBpinn bj b Bppnpaj A spsjadns aaajBdB osoi^jpj oiuainiBsuad ja A
oai^ojomsoa o^uaiuiBSuad ja ajjua uopisodo bj anb cuido ja^aBf
•sajosaaaiUB sns anb jas opo; ap Buipjn Bsn^a bj ua
A B^njosqB BpuB^sns bj ua uopBuiuuaiap ap soiuauíom sbui uojbji
-uooua ojijaBjajj oraoo sauBjouaf ojub^ anb BDBjsap jaqasig s^ojy

•(¿S) PBP
-inn Buiajdns ua sopiqjosqB 'so^sando soj ap b^iuoiujb uopBjadns

�Garricou Lacrance Reo. P. Le réalisme du principe de finalité. Desclée de
Brouwer. París, 1932.
Gicon O. Der Ursprung der griechischen Philosophie, Benno, Schwabe &amp; Co.
Basel, 1945.
Comperz T. Les penseurs de la Grece. Payot. París, 1928.
Jaeger W. Paideia. Fondo de Cultura Económica. México, 1942.
Llambías de Azevedo J. Los orígenes de la filosofía del derecho y del estado,
en Rev. de la Fac. de Humanidades y Ciencias. Montevideo, 1947, I.
Macchioro V. Zagreus. Valecchi Editore. Firenze, 1930.
Robín L. El pensamiento griego. Ed. Cervantes. Barcelona, 1926.
Sbencler O. Heraklit. (Eine Studie úber den energetischen Grundgedanken
seiner Philosophie) En Reden nnd Aufsátze. C. H. Becksche Verlag.
München, 1937.
Tannery P. Pour Vhistoire de la science Rellene. Gauthier, Villars et Cié,
Editeurs. París, 1930.
Windelband W. Historia de la filosofía. T I Ed. Pallas. México, 1941.

M. BLANCA PARÍS

QUERANDY CABRERA PIÑÓN

Las relaciones entre Montevideo y Buenos

Aires en 1811. - El Virreinato de Elío
(Continuación)

MISIÓN DE JOSEF ALVERTO DE CALCENA
Y ECHEVERRÍA
VI
¿Qué motivaba que desde el Campamento de Arroyo Seco se
despachara, el 10 de agosto, un comisionado hacia Montevideo? 1
movimiento de las tropas portuguesas en territorio español para auxi
liar a Montevideo había causado inquietud entre los jefes insurgentes;
antes de inicar un ataque desesperado y decisivo, a fin de evitar un
fracaso que pudiera traer consecuencias graves, Rondeau optó por el
camino menos riesgoso: la conciliación.
La falta de armamentos y las sólidas murallas de Montevideo
aconsejaban ese partido:
"son muy respetables los muros de Montevideo, —decía Nicolás de Vedia
a García de Cossio el 10 de agosto— es preciso batirlos para saltarlos, y nos
hace falta más cañones y mucha pólvora, y los portugueses pueden muy bien
interrumpirnos si se dilatan los auxilios de esa capitaF' (1)
Y anota Valdenegro en carta del día siguiente a Don Pedro Vidal:
"A tres meses de las Piedras no se llevó a cabo ninguna acción por
falta de pólvora". (2)
El General del Ejército sitiador en su informe a la Junta corro
bora lo ya anotado:
(1)Carta de Nicolás de Vedia a García de Cossio. Cnartel Gral. del Mignelete, 10 de
Agosto de 1811. Gazeta de Montevideo Extraordinaria del 27 de Setiembre de 1811, en Bi
blioteca Nacional, Montevideo..•
(2)Carta de Ensebio Valdenegro a Pedro Vidal. 11 de Agosto de 1811. Gazeta de
Montevideo del 4 de Octubre de 1811, en Biblioteca Nacional, Montevideo. — 188 —

— 189 —

�</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </file>
  </fileContainer>
  <collection collectionId="7">
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="304">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="305">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="306">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="307">
                <text>1947-1989</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="308">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="309">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="310">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="903">
                <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </collection>
  <elementSetContainer>
    <elementSet elementSetId="1">
      <name>Dublin Core</name>
      <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
      <elementContainer>
        <element elementId="50">
          <name>Title</name>
          <description>A name given to the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="882">
              <text>Heráclito de Efeso</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="41">
          <name>Description</name>
          <description>An account of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="883">
              <text>Trabajo realizado bajo la dirección del Prof. Juan LLambías de Azevedo, para el curso "los presocráticos" dictado en la Facultad de Humanidades y Ciencias.</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="39">
          <name>Creator</name>
          <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="884">
              <text>SCHROEDER OTERO, M. Agustina</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="48">
          <name>Source</name>
          <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="885">
              <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1948, Año II, Nº 3 : p. 105-188</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="45">
          <name>Publisher</name>
          <description>An entity responsible for making the resource available</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="886">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="40">
          <name>Date</name>
          <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="887">
              <text>1948</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="47">
          <name>Rights</name>
          <description>Information about rights held in and over the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="888">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="44">
          <name>Language</name>
          <description>A language of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="889">
              <text>Español</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="51">
          <name>Type</name>
          <description>The nature or genre of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="890">
              <text>Publicación periódica</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
      </elementContainer>
    </elementSet>
  </elementSetContainer>
  <tagContainer>
    <tag tagId="27">
      <name>Facultad de Humanidades y Ciencias</name>
    </tag>
    <tag tagId="7">
      <name>Filosofía</name>
    </tag>
  </tagContainer>
</item>
