<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<item xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" itemId="64" public="1" featured="1" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/show/64?output=omeka-xml" accessDate="2026-05-14T10:00:05+00:00">
  <fileContainer>
    <file fileId="108">
      <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/644d8cc32938650036e6cedfdc25d946.pdf</src>
      <authentication>65d15cf425b235c383243f019cc93ef6</authentication>
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="5">
          <name>PDF Text</name>
          <description/>
          <elementContainer>
            <element elementId="52">
              <name>Text</name>
              <description/>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="538">
                  <text>na 'uopipBJj bj na souveAodv son sojiosou OABsna a^nasaid p ug
•bijbj anb nproBjnaraejSaj esa e^nodun 'sBoijsmSnrj
sa^aj ap lopBuoiouBS ap jbioijo ajans anb 'ajuBjjBd ojqand ja anb
ejSBq naiq o 'oAtjtuipp oaiseq oiuauíBj^aj un uafrj sosoipnjsa ap sos
-ajánoo anb Bjseq BJBisa oj ou ^ 'ojjansaj Bisa on 'sixbiuis b{ ap A 'iubj
-büS bjjbjSoijo bj ap Biuajqojd [a 'seadoiaa SBnSuaj sbj ap ajjBd joíbui
bj ap soidojd nos anb sooijbjS souSis soj opuBajdiua juBJBn^ na jtiq
-jjasa b uojBzuamoa soaijbu sonBaiianie A sasanSnjjod 'sajouBdsa anb
apsap sojSis ojjBna sopujoa usa opu^na utib 'oSjBqma mg 'sosoiSijaj
A soaiBj sajopBismbuoa soj ap Biniposa bj na sopBsn soutjbj sonSis
boj ap oubiu oqaa as eisinbuoa bj ap s^jp sojaunjd so^ apsap 'sBraanoj
sns iBinasajdaj Bj^d souSts ap nojaiaa^Ba saiuBJBiiá so\
•oAuíuiiJd op^jsa na eo^qand so[ ap p aina^ajip
nn aSixa oiad 'Bamtaodinajuoa Baoda b^ ap soipna SBinoipi
boj; ap Bjn^p b^ opBznsalB eq on noian^oAa ns :jpap sg -a
pnji^dniB uBajBqB BjnjBjaji[ A Biiojsiq ns A 'jbijitubj Bn^na^ omoa
nBa[duia o{ sajqutoq ap sano^im sotjba :BAuiraijd BiiSuaj Bun jas ap
opBfap q oiqxnBO na ojad 'BjJoSajBa Biatnud ap so^ ap sa ou :ipjjip
oj aod A 'Bipanuaim nopBaiqn Bnn Bdnao juBjenS uniotpi ^^

•uopnqjjjuoa Bnn o[os s^ *BnSnai; bj ap sepponoa sonata sauoi^sana
8B[ ap BimSpí ap oipmsa p jBajuB^d b Bi;nii[ as A oaijaBjd uapjo
ap sanopBjouB ap noiaB^idoaaj con onxs 's^nd 'sa ou ofeqBJi [^
•inBJBnS p a^ajjo anb sB^pns
-a^ ou BjABpo^ sauoiisana sesojauínn sbj ap noisnasip bj jbioiui BJBd
asBq omoa uaiq jínra JtAJas n^ijpod anb opuBsuad 'uopBdniSB bj ap
60JauBdinoo so^ ap A 'noiooaJiQ b¡ ^p uopisodsip b sauotocjouB sb^
louod jaajjo 'sopBuoiajjB so[ ap uoiunaj v\ ofnpojd as opuBn^ -BnSnaj
B^ ap oipn^sa p jbji^i^bj bjb¿ aiuama^dniís onis 'pBppifijnd b bjsia

r
v

uoo ou 'jnBJBnS pp sixbjuis A bjjbjSojjo ajqos sauoiaBjonB opuB^
-numaB BiuaA o^ — 'BpjBf) ojjag ojp^py jojaop josajoj^ optnSuiísip A
Bi8Bisniua pp uopaajip v\ ofBq 'xnBJBnS BnSna^ b^ ap sopBuopijs ap
nopsdnjSB Bnn Bjajínjiísuoa ojuauíBjJBdaQ p anb ap sajnB bj^

— 891 —

ouuag ofjopy

BnSuaj bsoiuouijb bj ap soptuos somisiajnp soj JBjqiA aaeq A
j sns b ojjijq Bp anb oaijBraotpi ojnauíijnd 'zaA bj b 'sa A smbJBJ
&gt;af A BiauBisajd Bp aj anb BjniBjaiij jbui^ijo A eaij Bun ap aiuanj
a A sajqmoq ap sauojjrm aj^na ^oq Bjqsq as un^ anb BuBauauíB
uojaojnB BnSuaj ubj bj ap BptA ap A jojoa ap souajj saaii^m 'BnSnaj
Btnsiiu bj ap soiaajBip sosouuaq — 'BUBnSiJtiq^) Ja A jdnj^ ja 'inBjBn-^)
ja Bjq^q as anb ua souBDiJaraeoupBj sasi^d soj ap soaijjjnap soipam
oj ap uoiuido bj jaaouoa jod BJoqB Bpan^) •oapiA^juoj^ ap pBpisaoA
"Tníl BI 3P SBiauai3 A sapepiiiBiimjj ap psjjnaBj; bj ap afBnSua'j jap
SBtauai^ ap BjpajB^ bj ap sajnBJBn^ soipn^s^ ap onianiB^jBdaQ ja o^ns
oqaaq Bq anb A zajBzno^) -g oraoiuy Jouas jap oipn^sa ainasajd ja
jaAjosai apua^ajd anb sauo^sana sbj 'sozbji sapuBj^ b 'nos sajBj^
•idni-iuBJBníü BnSnaj bj ap BJtijxjosa bj na
^^opBajduia SBUiaisis ap pspijBdsip bj jod opB^nasajd Bmajqojd ^abjS
ja opBnopnjos Bijq^q as —'Buiauoj ojos un aAnjiisuoo anb ojad 'opBj
•Búas onSjg ajqop ja jod BpB^uasajdaj 'jBjnjnS opiuos ap j^aoA t Bnn
a anb 'jq :osnj Binotpi jap Btnauoj un uoa bzubfamas auai; anb 'jBjnj
-nS— t bj 'Bmoipi jap Bordij jb^oa bj ap ajuauuBjnaiiJBd 'sBuiauoj sns
ap bijbjS o nopBiuasajdaj bj b oaijb^oj oj na omoa isb —^'ojojjsodB
jap A ojijasa ojuaoB jap osn ja— TUBJenS bijbjSo^jo bj ap sojund so)sa
b Biaadsaj anb oj na opjanas un b jeSajj 'sand 'Bjaipnd as tg
•vjnz^zojoo 'ojvzzouoo 'oíSS^ojoo asjepunn
-ojd aqap anb 'oiSSvuoo 'ojdmafg •ajuainSis bj jBpunuojd ap s^ja^
Bqsjis Bun jbSjbjb b BSxjqo anb upt^uajap bj saaoA sns ap ojaumu ubjS
un ap uoioBpunuojd bj ua Bajduia oubijbjt ja anb vA 'saanBraoj sbj
b SBjja aijua 'SBadojnaopni SBn^uaj sbj ap oiuaS jb Buaf^ 'a^iBd bjjo
jod 'sa ou fdots 'sajSur ua iatu^j^p 'saau^jj ua) jbjojS vsnvd Bjs^
•oyvuiyjd a^mtyi 'aduvjj^^ ap 'suiSStfj^ :naAajj oj anb SBjafuBJt
-xa SBjqBjed somiqiJasuBJi anb ajdmais ouáis orasuu ja souiBsn jouBd

•oapiAajuoj^[ ap pBpisjaAiu^ bj ap sajuBiBn^) soipnjsg^
ap ojuauíBíJBdag ja opBaoqs Bq as anb b 'sajuBJBnS sauoiisana sej
ap oipn^sa ja JBiíjpBj BJBd uopnqujuoa Bnn 'SBuadB 'ouis 'Baxjijuap
uppanpojd Bun jas ap uoisuaiajd bj aua^ on of^qBj} a^uasajd j^

bijbj^ojjq Á.

-sa na j^ •owisb^ 'oiyo^auoj 'vjminv^ 'oubtjbji na ¡awoj 'tun^ 'ajtojaj
'aada^ 'saauBjj na 'ojduiafa jod 'BjqBjBd snn ap jbutj jb jb^oa Bnn ap
sisdija bj SBadoxnaopui ssn^naj sbj na Baiput as anb uoa ofojjspdv jb
jijjnaaj ooiSo[ aaaj^d Bsnsd Bjsa ajnaniBaoAjnbaui jsjBnas bjb^

Z37VZMOO 1 OIMOIMV

jap BoiisjjajaBjBa BaiqBjis nopuaiap bj 'saaoA sbj ap uopBpunuojd
bj ua 'jijituo ap BsnBa b Braoipi jap SBjqBjBd SBsojaumu opipjad UBq
as anb ojnnd ja B^sBq 'Bjiusna ao.^Bin bj ap sajojja s aanpuoa sbiustui

�la experiencia recogida por quienes hablan y escriben corrientemente
en guaraní, y en la observación de gran número de trabajos hechos por
estudiosos.
Los signos hispanolatinos sirven admirablemente para representar
todos los sonidos guaraníes. Al decir "hispanolatino", claro es que
incluímos el portugués.
En algunos casos, la escritura guaraní tiene que independizarse
de las imposiciones de las academias lingüísticas, como ocurre con
cualquier lengua que, como el guaraní, haya adquirido una jerarquía
de cierta importancia. Extremando la cuestión, existen fonemas del
ruso, del inglés, del castellano, del portugués y del francés, que desde
el punto de vista de las resoluciones académicas tendrían que ser re
presentados con signos a que estamos poco habituados: un número,
un signo especial tomado del griego antiguo, una letra corriente ador
nada con una diéresis o con un circunflejo invertido. Los ejemplos
podrían ir hasta el infinito: basta indicar que la a hispana difiere
de la a inglesa y de la a portuguesa; y que aun una e usual en el
Paraguay tiene un sonido levemente diferente a una e de Chile o de
Méjico.
En la lengua rusa existe un fonema casi idéntico a nuestra ih
guaraní (la y usual, la í de Montoya) la vocal gutural que indica:
agua. Nadie admitiría que debe agregarse una diéresis especial a una
a española, a una e inglesa, a una i paraguaya, o que la vocal gutural
rusa use un signo especial impuesto por la academia, sencillamente
porque la jerarquía del idioma respectivo ya ha impuesto un signográfico a cada fonema del idioma.
Los numerosos ensayos escritos que se han hecho sobre el guaraní,
si bien indican una inmensa anarquía en cuanto a las formas y a los
signos, dejan un corolario importante: cualquiera fuere la grafía y
cualquiera la reglamentación para su empleo, el lector soluciona por
su cuenta los pequeños y grandes problemas que el escritor deja sin
solución. Ello ocurre, primero, porque el guaraní se escribe con una
grafía prestada, y luego porque el lector generalmente está habituado
a salvar dificultades resueltas a medias, o simplemente no resueltas.
De este último párrafo se desprende una consecuencia importante:
la solución del problema de la grafía y de la ortografía guaraní no
reside esencialmente en la adopción de tal o cual signo, sino más bien
en el entrenamiento popular de la buena lectura: cualquier signo es
bueno, siempre que reúna dos condiciones: 1.a) que su adopción sea
resultado de una convención o impuesta por el uso popular; 2.) que
su empleo sea cómodo.
¿Por qué, entonces, no echar mano de recursos que están a nuestro
alcance, que con poco esfuerzo pueden merecer la aprobación de una
convención y del uso popular, que son cómodos, y que finalmente,
aseguran una maravillosa simplicidad?

— 170 —

I. ORTOGRAFÍA
Los signos
1. — Todos los autores y estudiosos coinciden en la necesidad de
simplificar tanto cuanto sea posible la representación gráfica de la
fonética guaraní. Y en efecto, algunas tentativas de encontrar en el
guaraní un gran número de vocales (la a normal, la a breve, la o abier
ta, y la o cerrada, como ejemplo) no han logrado sobrevivir sino
cortísimo tiempo. Dentro de una cierta dificultad, explicable para una
lengua tan enteramente alejada de todas las de origen indoeuropeo,
el guaraní es de fonética más bien simple. El sistema de signos debería
serlo también, y lo sería, a no oponerse a ello la diversidad de signos
y de combinaciones que estudiosos de tiempos antiguos y modernos
han empleado para representar fonemas que por regla general resul
taba difícil captar por el oído, y representar.
Como ocurre en todos los idiomas y en todos los pueblos, en el
guaraní hay una infinita escala de sutilezas en los sonidos. Una misma
vocal es más larga, más abierta, más o menos nasal, según sea el
vocablo en cuya formación interviene, según sea el origen de quien
habla, y en ocasiones, conforme al giro de las sentencias. Deducir de
estas diferenciaciones a veces sutilísimas que hay varias vocales de una
misma grafía, sería complicar el problema hasta el infinito. Con el
mismo argumento sería posible demostrar que en castellano existe
gran número de a, e, i, o, u. Y si fuéramos a diferenciar por medio
de un signo gráfico la o de Castilla la Vieja de la a de Extremadura
y de la a del Paraguay o de Chile, hallaríamos que no habría cantidad
suficiente de signos para tal trabajo.
En guaraní hay tres problemas realmente serios. Por su orden, son:
a)Los signos gráficos que representen respectivamente la vocal
ih (de agua), gutural y nasogutural, según el caso, y la consonante
nasogutural gh (combinación de g y n);
b)La acentuación;
c)La incorporación de algunos signos que no existían en el
guaraní clásico, pero que se han vuelto imprescindibles, por cuanto
el guaraní moderno a su vez ha incorporado, en muchos casos defini
tivamente, gran número de vocablos españoles y portugueses.
2. — Los signos a emplear son 28: a, b, c, ch, d, e, f, g, gh, i, ih,
j, jh, k, I, II, m, n, ñ, o, p, r, rr, s, t, u, v, y. De éstos, no existen en el
guaraní clásico los signos y fonemas: /, j, I, II, rr. Se los incluye porque
gran número de hispanismos incorporados definitivamente a la lengua
los han vuelto de uso obligado. Hoy en día sería imposible escribir
en guaraní sin recurrir a ellos. Sobre la rr hay consideraciones espe
ciales en párrafos posteriores.
En la selección de los signos gráficos a emplear, se ha tenido en
consideración buen número de razones: a) que los signos sean de uso
corriente en castellano, para evitar la imposibilidad de solucionar
problemas de impresión o de escritura a máquina; b) que, salvando
excepciones inevitables, el sonido del signo empleado en guaraní sea
— 171 —

�— 1¿T —
bss xwBJvnS na opBajdma ougis jap opinos js 'ssjqBjiAsui sauopda^xa
opuBA[B8 'anb ^^ íBuinbBm 6 Bjniíjasa sp o uoisajdun ap SBinajqojd
jBuopnjos ap pBpijiqísodnn bj jbjia3 bjb&lt;I 'onBjpjsBo n^ aiuaijjoo
osa ap asas son^is soj anb ^ :sauozBj ap ojauínu nanq uopBjapisuoo
na opiuaj Bq as 'jsajdnia e eooijBjá sou^is soj ap uopoaps bj ug
•sajoijajsod soputid na sapp
-adsa sauoiaBJspisnoa ./C^q jj bj ajqog #sojj3 b JijJnoaj ms iubjbii^ na
jiquosa ajqísodmi bjjss Bip na ^ojj -opeáifqo osn ap oipnA ncq soj
Bn^uaj bj b ajuauíBAijiuijap sopBJodjoaui somsraedsiq ap ojaumu ubjS
anbjod aÁnpui soj ag -jj 'j^ 'j '{ '/ iSBraauoj A sonáis soj ooisep juBJBnS
^a na uajsixa ou 'sojsa 3q • 'a 'n 'j 's 'jj 'j '&lt;/ 'o 'u 'u 'tu 'jj 'j '^ '^í 'f
'yt 'i 'i{3 '3 'f 'a 'p 'i[0 'o 'q ' :g^ nos JBa^dma b souSis scj — o'^
•sasanSniJod A sa^onedsa sojqBDOA ap ojanmn ubjS 'ajuaraBAij
-xuijop sosbo soqanni na 'opBiodJooui sq zaA ns b ouaapoin iweivnS p
olUBn^ Jod 'sajqipupsajdiui ojpnA neq as anb ojad 'oDisep jnejenS
1&amp; na UBjjsixa on anb soitóis soun^[B ap nopBJodJoaní b^ (a
^noiacn^na^B b^ (q
i(u A 8 ap nopemqmoa) i¡3 ^BjnjnSosBu
^juBuosuoD B^ A 'osbo p un^as 'pjnjnSosBU A ^jnjnS '(biiSb ap) i/i
{booa B[ aiuaniBAij^adsaj najaasaadaj anb sooijbjS souSis so^ (b
: nos 'napjo ns joj 'soijas ainampai SBina^qojd sajj ^eq iobjeiiS u^
•ofBqBJi (Bj BjBd son^is ap ajnapijns
BjjqBq ou anb soniBTJB[[Bq 'a^iq^ ap o jÍBnSBJBj pp bj ap A
pg ap o bj ap Bfar^ bj bjji^sb^) ap o bj oaijBj^ ouSis nn ap
oipam Jod JBpnajajip b souiBjanj is j^ -n 'o '? 'a ' ap ojamnn nj9
ajsixa onBjjaisBa na anb JBiisomap ajqísod Biaas ojuaranSjB omsim
ja no^) "ojiuijui ja BjsBq smajqojd ja jBaijdmoa Bijas 'bijbj3 Binsira
Bnn ap sajBaoA sbijba ^^q anb SBnnsjjpns saaaA b sanopepnajajrp
ap jpnpaQ -sBiouajnas sbj ap oji8 jb anuojnoa 'sanoiSBao na A
nainb ap ua^iJo ja Bas un^as 'auaiAjaioi nopBnuoj Bin^ na jq
ja Bas nnSas ^jbsbh souain o sera 'ejjaiqB sbui 'bSjbj sbui sa jb^oa
Binsini Bn^ 'sopiuos soj na SBzajrins ap BjBasa bjiuijui Bnn ^B
ja na 'sojqand soj sopo) na A semoipi soj sopo) na ajjnao omo[)
•JBjuasajdaj A 'opio ja Jod JBjdBD jpijip
-jnsaj jBjanaS BjSaj Jod anb SBmanoj JBjuasajdaj BJBd opBajdma q
sonjapom A son^iinB sodmai) ap sosoipnjsa anb sanopBuiqmoa ap X
son^is ap pBpisjaAlp bj ojja b asjanodo on b 'Bijas oj A 'naxquiBj ojjas
Bijaqap souáis ap Bma^sis j^ 'ajdmis naiq sbui Bouauoj ap sa iubjbiiS ja
'oadojnaopui naSiJo ap sbj SBpoj ap BpsfajB ajuaraBjajna ubj BnSaaj
Bun BJBd ajq^oijdxa 'pBjjnaijip Buap Bun ap oj^u^q -odraaij omisjijoa
oms JiAiAajqos opsj^oj u^q on (ojdinafa ouioo 'spBjjao o bj A 'bj
-jaiqB o bj 'aAajq o bj 'jbuuou o bj) sajBaoA ap ojanmn weiS un iubjeiiS
js ns JBj^noana sp SBAijBinaj scnn^jB 'ojaaja na j^ 'inBJBnS Bapanoj
bj ap bdijbjS nopBjnasajdaJ bj djqísod as ojuBn^ o^ub^ JBOijijdum
ap pBpisaoan bj ns nappnioa sosoipnjsa A saJo^nB soj sopo^ — 0*j
souSjs soq

i

— o¿i —

¿psppijdniís BsojjiABJBm Bnn
jj anb A 'soporaoa nos anb 'jBjndod osn jap A nopnaAno
Bnn ap nopsqojdB bj jaoajara uapand ozjsnjss oaod noo anb 'aousop^
oxisann b nBjsa anb sosjnasJ ap ouBm jBqoa ou 'saanoina 'anb Jo^?
•opotupo vas oajdtua ns
anb (^z ¡^npidod osn ja uod vjsandtui o umouaauo^ vun ap opotjnsaj
vas upiodopo ns anb (^i :sauoioipuoo sop Bunaj anb ajdmais 'onanq
sa ouiíis jambjBna rB^njaa^ Bnanq bj ap JBjndod ojuainiBuajjua ja na
naiq esm oms 'onSis jBna o jbi ap nopdopB bj na aiuauíproiíasa apisaj
on juBJBnS bjjbj^oijo bj ap A bjjbjS bj ap Bmajqojd pp uopnjos bj
:ajnB;joduii Bpuanoasuoa Bun apuajdsap as ojbjjb&lt;í onnijn aisa 3Q
•SB^pnsaj on ainamajdmis o 'sBipam b SBjpnsaj sapBj^noijip jbajbs b
opBnjiqeq B^sa ajuara[BjauaS Jojoa^ ¡a anbjod oSanj A 'epBisajd bjibjS
Bnn noa aqijasa as inBJsnS ja anbjod 'ojaniud 'ajjnoo o[[^ •noptqos
uis Bfap jojijosa ja anb SBinajqojd sapuBjá A souanbad soj Bjuano ns
jod Buopnjos JO)93j p 'oa[duia ns BJBd nopB^naniBj^aj bj BjambjBna
A bijbj3 bj ajanj BjainbjBna rajuBjjodnii oiJBjojoa un aBfap 'son^is
soj b A sbuuoj sbj b ojuBn^ na BinbjBUB BsuaninT Bnn UBoipui naiq is
'inBJBnS ja ajqos oqaaq nsq as anb soiíjosa soÁBSua sosojamnu so^
•Btnoipi jsp Binanoj Bp^o b o^ijbj^
onSis nn o^sandmi Bq vA OA^aadsaj Binoipi pp BinbJBJaf bj anbaod
ainaniBjjpnas 'BiuiapBaB bj Jod oisanduit [Bpadsa ou3is nn asn bsiu
pjnjn^ JB3OA bj anb o 'BAen^BJBd i Bun b 'Bsaj^nr a Bnn b 'BjonBdsa o
Bnn b jBpadss sisajaip can 3sjbS3jSb aqap anb Bijijiuips aipB^j
:BOipui anb [BJnjnS jb^oa bj (bXo;uoj\[ ap i bj 'jBnsn jC bj) j
ift Bjjsanu b ooijuapi isBa Binauoi nn ajsixa Bsnj BnSnaj bj ng

ap o ajiq^ ap a Bun b ajnajsjip ajuaraaAaj opiuos nn anaijj
ja na jBnsn a son nne anb A íBsanán^Jod o bj ap A Bsaj^ui t bj ap
ajaiJTP nBdsiq bj anb JBaipui BjsBq :ojiuijui ja Bis^q ji UBjjpod
sojdmafa so^ -opnjaAui ofajjunajp un noa o sisajsip Bnn noo epsu
-jopB 3in3ijjoa BJiaj Bun 'onáijuB o^aijS pp opBmo) [Bpadsa ouáis nn
'ojamnn un tsopsniíqBq oaod somB^sa anb b sou^is uoa sopsjuasajd
-3J Jas anb UBijpuai SB^nnapBOB sauopnjosaj sbj ap bjsia ap ojund ja
apsap snb 'saouBjj pp A san^niJod pp 'ouB^p^sBa jap 'saj^ui pp 'osnj
jap semauoj uajsixa 'no^sana bj opuBmajjx^ "EpuB^Joduii Bjjaia ap
Binbjttjaf Bun opumbpB B^sq 'jubjbixS ja omoa 'anb BnSuaj jsmbjBna
noa dJjnao omoa 'sBapsin^uij SBimapBas sbj ap sauoiaisodmi sbj ap
38jBztpuadapui anb ansí) inBJBn^ Bjnjij^s^ bj 'sosbo sonn^jB u^
•sanSnjJod ja souimpui
anb sa oJBja '41ouijBjouBd8iqM jpap jy "saiuBJBnS soptnos soj sopoi
jB^uasajdaJ BJBd ajuaraajqBJiuipB u^ajis sonijBjonBdsiq sonáis so'j
•sosoipnjsa
jod soqaaq sofBqBJj ap ojauínu ubjS ap nopBAjasqo bj na A 'lUBJBnS na
ajuauíajuaijjoo naqijosa A UBjqBq eauainb Jod BpiSooaj Bpuaijadxa bj

�el mismo que en castellano; c) que el sistema de signos respete en
cuanto sea posible la tradición y el uso, y d) que el sistema sea simple.
3. — Los signos para las vocales representan siempre dos fone
mas: el corriente y el nasal. El signo de nasalidad puede ser diacrítico'
(á) o una diéresis (a) sobre la vocal nasal:
No existen signos para indicar sonidos vocales breves, abiertos, etc.
Estas variaciones son impuestas únicamente por la persona que habla,
por la región y por la cadencia de las frases.
4. — La fe nunca se usa sola, sino pospuesta a m, en la combina
ción mb: membíh (hijo o hija de la mujer), mihmbá (animal casero),
mombó (arrojar, tirar, lanzar). Algunos autores propician el empleo
del signo b para el sonido mb, pero aceptando este punto de vista,
que no deja de basarse en buenas razones técnicas, abriríamos las
puertas a la complicación y a la confusión, cosas ambas que nos hemos
propuesto evitar cuidadosamente. Escribiendo mibíh (flauta de caña,
la quena quichua) y mibí (titilar del agua o de las estrellas) cualquier
lector, a excepción del muy entrenado, leería seguramente mivíh y
miví. Si el sonido es exactamente de m y fe seguidas, ¿por qué no
representarlo con ambos signos?
Las mismas consideraciones valen para la d: en ningún caso existe
el sonido d, sino el nd. Sin embargo, los hispanismos conservan el uso
de la d. Ejemplos: pindá (anzuelo), monda (robo, ladrón, ratería),
endá (lugar, ubicación), mondé (vestir).
5. — La c con sonido de fe, como en castellano, antes de las voca
les a, o, u: ca'a (yerba, hierba y bosque, selva), co (chacra), curé
(cerdo). Antes de las vocales e, i, ih se emplea la s. La ch es idéntica

la gh otro bien diferente. Se podría citar gran número de ejemplos
que demuestran acabadamente que al nasalizar una g no se obtiene
una gh, y que, por tanto, este sonido especial exige un signo especial.
El afán de simplificar no nos permite el desconocimiento o la supre
sión de una realidad. Ejemplos: gua'imí (el pequeño habitante del
Guaira) no es ghuaimí (anciana); meguá o mbeguá es diferente a
meghua (la primera forma indica procedencia de, y la segunda, mal
vado); tinguá (orificio nasal) y tighua'a (gorgojo), etc., etc.
Quizá podría emplearse el signo w en vez de la combinación gh,
pero aquel signo tiene ya un valor fonético establecido y su incorpo
ración al guaraní provocaría entonces una confusión más. La combi
nación gh soluciona perfectamente el problema. Para mayor facilidad
en la lectura, se recomienda indicar signo de nasalidad (acento grá
fico nasal; la diéresis o el diacrítico sobre la vocal siguiente a la
gh, o ghu si la sílaba es líquida): ágha (alma y ahora); aghaé (ahora,
recién ahora, ahora mismo); meghua (el mal, malvado); ñaghuarú
(animal mitológico, ver más adelante).
Ejemplo de vocablos en que entra la consonante gh: curughuai
(fruta de planta trepadora, parecida al pepino); ghudjhé (llegar);
taghuihró (ansia erótica femenina); jherughua (negación en frase).
Ejemplo de diferenciación entre g y gh: o gua'i (regresar, venir,
dirigirse hacia quien habla) y ghuaí (variante de ghuaimí, anciana).
En algunas regiones del Paraguay, el primer vocablo se pronuncia
como el segundo, y esta confusión permite señalar con mayor claridad
la diferencia. Debe notarse que la forma clásica del primer vocablo
es: uaí. La a es nasal, y la combinación ua ha evolucionado en gua.
Otro ejemplo: ñaghudrunguá (cueva de los perros mitológicos).

a la castellana.
6, — La / es sonido castellano. No existía sino en poquísimos
idiomas y dialectos americanos. En algunas dialectales guaraníes, exis
te un sonido que puede confundirse con la / hispana, pero no es sino
una derivación de la s o de la aspiración jh y en contadísimos vocablos.
Su uso es tan reducido en el guaraní clásico, que puede darse por
inexistente.
7. — La g tiene sonido idéntico a la del castellano. Seguida de
vocal, tiene el sonido de la combinación gu más vocal, del castellano:
moingé (meter, introducir; la sílaba final gé escrita en castellano sería
gué), moingó, moingové (hacer revivir). La g, seguida de u y de vocal,
es siempre líquida, y su sonido es la de los mismos signos en castellano,
con el agregado de la diéresis licuante sobre la m: o guerecó (él tiene),
guá (hendidura, bahía), guoga (su casa de él), corresponden a güe,
güa, güo, en castellano.

La segunda sílaba tiene una gh y la última una g nasalizada por la n
anterior. La primera es líquida con gh naso gutural; la segunda es
líquida con g nasal pero no gutural. La nasalización de esta última
es impuesta por la n anterior. (Ñaghuarú es palabra compuesta, forma
evolucionada de yaguá-jhovíh el perro de pelambre azulada que, según
la concepción religiosa guaraní, descansa echado bajo la hamaca de
Ñanderuvusú, el constructor de la tierra y creador de los hombres y
de las cosas. Yaguarovíh, Yaguajhovíh, o Ñaghuarú, está esperando
la orden de su dueño para arrojarse sobre la tierra y destruirla, y
esto ocurrirá cuando Ñanderuvusú retire uno de los maderos que en
forma de cruz sostienen a la tierra: la tierra se desplomará rodando
en el vacío, se iniciará el incendio final que correrá de oeste a este,
y simultáneamente Ñaghuarú concluirá a dentelladas con el linaje
' humano).

8. — La gh es una consonante gutural especial del guaraní. Su
importancia es sólo un punto inferior a la de la vocal ih (agua). Algu
nos autores rechazan a la gh como fonema y como signo gráfico, adu
ciendo que no es más que una g nasal, y que, en consecuencia, basta
nasalizar una sílaba en que entra una g, para transformar ésta en una
gh. Sin embargo, la realidad es que en guaraní la g es un sonido y

Epítome: la gh es un fonema nasogutural perfectamente diferen
ciada de la g nasalizada en ocasiones de excepción, por una re anterior.
Es preciso entonces representarlo con un signo especial. Nosotros
creemos que la combinación gh soluciona admirablemente bien el
problema. Para evitar confusiones, proponemos y aconsejamos el uso
del signo de nasalidad: (á) o (a) sobre la vocal siguiente a la gh o a
la u si la sílaba es líquida.

— 172 —

— 173 —

�•epinbq sa BqBjis v\ is n B[
b o t¡8 v\ v ajnamSis p^DOA bj ajqos (b) o (b) :pBpip3SBu sp ouíhs pp
osn p sotuBfssnoaB ^ souisuodojd 'ssuoisniuoa jbitas bjbj •Btusjqojd
p usiq 3juaiuayqBJiiHipi3 Buopn[os t/^ uopBuiqrao^ bj snb souiaaj
so^jogo^j •¡Bpadsa ouihs un uoa ojjEjuasajdaj saouo^ua ospajd s^
•joij9iub u Bun jod 'uopdsoxs sp sauoiSBao us BpBzijBSBu ^ bj sp Bp^p
31U9tUBioajJ3d p^^ninSosBu Buiduoj un sa yS v\ isuiojid^
•(onBtanq
p uoo SBpB^piusp b BJinpuoo njoni(8of^ sjustuBsuBipiuns ^
'3J8S B 3)8^0 Sp BJSJJOO Onb ^BUIJ OipU33UI p EJBpiUI 38 'OIOBA p UO
OpUBpOJ BIBUIO[dS3p 38 BJJ3T) BJ :BIJ3I1 B{ B U3U3I)S08 ZT113 3p BUUOJ
us 3nb sojspBiu eo[ - sp onn ajij^j nsnanjapuvf^ opuBno b JiJjnoo o^ss
A 'B^majsop A Bjjap b^ ajqos asjBfojjB BJBd ousnp ns sp uapjo v\
opuBjadsa bjss 'njnntiSnf^ o 'qiaoi¡{on3i)&gt; 'ymojvnSnj^ *8B8O3 bbj 3p
Á. 89jqtno^ 8o^ sp jopB3J3 ^ bjjou bj 3p lojonjjsaos p 'nsnanuapuo^
sp BOBUiBq b^ oÍBq opBqoa BsuBosap 'juBJBn^ BSoi^tpj uopdaouoo vi
un^as '^nb BpBpnzB aaquiBpd ^p oaaod p i[Moyi{-pn%vJÍ sp BpBuopn[OA3
buijoj 'Bjssnduios BjqspBd 83 nu^o miSn^i) •loii^^uu u ^\ jod Bjs^ndtar 8a
Btniip^ BJ83 sp uopBzi^sBU B'j "(BJüinS ou oj3d [bsbu 8 uoa Bpinbjj;
83 BpunS^s v^ íjBjnjnS os^n ^¿8 uoo Bptnbt[ 83 Bjaraiad b^j uopajUB
u B^ jod BpBzip38BU 8 Batí Buiíipa B^ Á t¡8 Bun au^ij BqB[js Bpun^as •e'j
•(sooiSo[oiira sojjad so^ sp BAano) tmSunj. v'm^^vu : o[duiafa ojjq
•vn8 U3 opBuopn^OAa Bq vn uopBuiquioo B[ á 'p?8BU 83 o B'^ "inn :e
jaxnijd pp BoxsBp buijoj b^ snb ssjbjou 3q3Q *Bpu3J3jip b^
pjo^bui uoa iBfBuas ajiuiaad uoisnjuoa Bjsa Á 'opnnáas p ouiod
spunuojd 38 o^qBOOA jacnjjd p '^biiSbjbj pp sauoiSaj 8Bun3[B ug[
•(BuspuB 'itumni{8 ^p siubijba) von^8 A (BjqBq uamb Bp^^ asjiSijjp
'jiuaA 'jBsaj^aj) ipnS o :y8 A 8 ajjua u9pBpuajajip sp o^draaf^
•(38BJJ us u^pBSau) vnt¡8ndai{f i (Eunrauísi b^iiojs bisub) pji¡mi{8tn
i (jB¡áaj[) a^fymjS i (ouidad ¡b Bppaj^d 'BJopBdaji b^ub^cí ap
itmi{8nuno :i{8 a;uBuosuoo B| bjjub snb ua so[qBaoA sp
'(SJUBppB 8BHI J3A 'ODlSop3JIUI p
nuvnySnu i (opBAjBín 'p3ui p) vnySatu. i (otnsiin bjoi{b 'bjcoi[b
'BjoqB) ^t)i{8t&gt; í (BJoqB A bui[b) vt(8v : (Bpinb^ 83 BqB[js b^ is ni(8 o 'y8
B[ b aiuamSis p^oA bj ajqos ooijjjoBip p o eisajaip bj íjbsbu ooij
-BjS OJU33B) pBpi[BSBU Sp OuSlg JB3ipui BpuSTUIO3SJ 38 'Bjnj^a]; V\ U3
pBpifpBj joíCbui bjb^ "Buiafqojd p sjusuiBj^sjjsd Buopn^os tf8 upiOBn
-iquioD B^j •SBUT nolsnjuoo Bun saauo^ua BjjBooAojd juBJBnS ^ uopBX
-odjoaut ns A oppa^qBisa ooi^anoj jo^ba un ^A auaij ou^is pnb^ ojsd
'i(8 uopBuiqmoa b[ ap Z3A ua en ouSis p asjBa[duia Bupod Bzm(")
•ojs '^dis '(ofoSaoS) ojmySij A (psBU opijijo) vn8mj i (opBA
-p3ui 'BpunSas b^ A 'sp Bpuapaaojd Boipui buijoj Bjsmud b^) t&gt;ni{8&amp;ui
b 3insjsiip sa vnSaqtu o vnSaiu i (Bu^puB) ituivny8 83 ou (BJiBn-^
pp ajuBjiqBq ousnbsd p) yuitpn8 ^sojduiaf^ *pBpip23J Bun sp uois
-djdns v[ o ojuaiuipouoosap [3 s^iuusd sou ou jBoiji[drais sp ubjb ^
•^psdss ouSis un aSixa ¡Bpadsa opiuos a^sa 'ojubj jod 'snb A 'i¡3 eun
susiiqo 38 ou 8 Bun jbzijbsbu ¡b anb ajuaniBpBqBaB UBjjsanmap snb
eo^duisfs ap ojaninu ubjS JBjp Bupod sg "a^uajajip usiq ojio ifS v\

— ZLl —
A opiuos un es 8 bj juBJBnS 03 snb 83 pBptpaj v\ 'oSjBquis mg -i{8
eun ua Bjsa jbuuoisubji BJBd '3 Bun Bjjua snb ua BqBjis Bun jbzi^bsbu
B^sBq 'Bpuan^asuoa ua 'snb A '^sBu 8 Bun anb sbui ss ou snb opusp
-npB 'o^ijBjá onSis ouioo A Binauoj onioa t¡8 b^ b ubzbi{3sj sajo^n^ sou
-nS^y *(BnSB) i{i p^DOA w[ sp b^ b jousiui ojund un 0^98 83 BpuB^joduii
ng "lUBJBnS pp [Bpsdss ^Bjn^nS aju^uosuoo Bun 83 y8 vj — 0*g
•ouB^pj8B3 us 'onS 'vn8
'anS b uapuodssjjoo '(p sp bsb^ ns) vSonS '(BjuBq 'Bjnpipusq) vn8
'(suatj p) oo9J3n8 o :nv[ ajqos 3^uBnat| sisaasip v\ sp opbSsjSb p uoo
'OUB]^pj8B3 US SOuSlS SOUISTUI 8O[ Sp V[ SS OpiUOS ns A 'BpinblJ 3jdulS|S 83
'^^oA ap ^ ap Bpináas '8 B'j •(.haiasj jaoBq) aaoSutoiu 'pSmotu '(?n8
BIJS8 OUB^piSBO US BJTJ083 ^8 ^UIJ BqBJIS B^ ÍJpnpOJ^UI 'J313UI) a
:ouB^p:}SB3 pp 'p^ooA SBui n8 uppBuiquioo b^ sp opiuoe p susij '
Sp BpinSsg -OUB[pj8B3 pp B]^ B 03l}USpi OpiUOS 3U3T^ 8 B'Jo'¿
*3ius)srxsui
jod asjBp apand snb 'oaissp juBJBnS p ua oppnpaj ubi 83 osn ng
•sopq[BoA soiuisipBiuoa us A ^f uopsiidsB B{ ap o s bj^ sp u^pBAiasp Bun
ouis ss ou ojsd 'BUBdsiq ^ B[ uoo asjipunjuoa apand snb opiuos un aj
-sixa 'sainBJBiiá ea[B;oa[Bip SBunS^ u^ •souBaijauíB sojDs^ip A SBraoipi
somismbod us ouis Bjisixa o^[ #ouB^pi8B3 opmos sa f vj — olg
•BUB]];3Í8B3 VI B
BDIlUSpi SS ip B'J -S V\ B3[duia 38 m 'l '9 8a[B3OA 8B^ 3p SSJUy * (OpJS3)
axno '(BJDBqa) oo '(BAps 'anbsoq A Bqjaiq 'Bqjs^í) vpo :n 'o H) ssj
-B3OA 8BJ Sp SS}UB 'OUBJpjSBO U3 OUIOO '}^ 3p opiUOS UO^ O B'J0#S
•(JIJS3A) fpuotu '(uopBoiqn 'jBnj) vpua
'(bjjsibj 'uojpBi; 'oqoj) opuoui '(o[snzuB) vpmd ^sopiuisf^ "p b[ sp
osn p UBAjasuoa somsiuBdstq so| 'oSaBquis uig 'pu p ouis 'p opiuos p
31SIX3 o9bo unSum us :p v\ vivd ua[BA sauopBjapisuoo sbuisiui sb^j
¿souáig soquiB uoa o^jBjuaeajdaj
ou snb Jod? 'SBpmas q A tu sp a^uauíBjoBxa 83 opiuos p ig "iaiui
A uiaiui siusuiBJn^ss Bjjaa^ 'opBuajjua Anuí pp uopdsaxs b 'jojaaj
jainbpn (8B^pjj83 sb^ ap o BnSB pp jb^ijij) tqtxu A (Bntpinb Busnb B^
'bubd 3p BjnB[j) tfiqiui opusiqijos^ •ajuaiiiBsopBpino jbjias ojssndojd
soniaq sou snb SBqius SBSoa 'uoisnjuos vyv A uopBoi[dinoa v\ B SBjjand
sb[ souiBuijqB '8B3IU33} ssuozbj SBusnq U3 asjBSBq sp Bfap ou snb
'b}sia ap o;und ajsa opuBjdaaB o jad 'qw opiuos p BJBd q ou^is pp
oa[diua p UBpidojd sajojiiB soun^jy '(jezub^ 'jbjij 'jbíojjb) oqmoiu
'(OJS8B3 ^miuB) •pqtut¡iiu '(jsfnuí v\ sp BÍiq o ofiq) yiqw&amp;iu :qiu uop
•Buiquioa bj us 'tu b Bjsandeod oms 'bjob ^sn 38 Baunu q B'j — 0-^
•sasBJj sb^ ap BpuapBO v^ Jod A uoiSaj v\ jod
'B^qsq anb Buosjad B[ jod a^uaiuBoiun SBissndun nos sauop^iJBA SBjs^
•3J3 '8OJJ3iqB 'SSASjq 83p3SOA SOpiUOB ^B3ipUI BJBd SOuSlS U318IX3 OJ^[
IJBSBU p^3OA B[ 3jqOS (b) SISSJSip BUn O (B)
,O3i)USBip Jas apand p^pijBSBu sp oi^^is [^ '[bsbu p A a^uaiJJoa [a :sbui
'Spjmis B38 Braaisis p anb (p A 'osn p A uopipBjj v\ spqísod bss oju^na
as sisdssj souSis sp Braajsis p anb (o íouB[pjsB3 us snb orasini p

�signo difícil de obtener en cualquier imprenta, un signo de que nor

9. — La h no tiene sonido en ningún caso. Es sólo un signo auxi
liar. Ya hemos visto que el grupo gh constituye un fonema diferente
a la g y a la n, aun cuando es una combinación de ambos, gutural y
nasal. Pasemos una breve revista a las combinaciones en que entra la
h: 1.) forma la ch, cuyo sonido y uso son idénticos a los del caste
llano; 2.) la gh, de que ya se trató suficientemente; 3.) la ih, que
reemplaza a los diferentes signos con que se ha venido representando
esta vocal característica guaraní; 4o) la jh, indicadora de aspiración,
en vez de h sola, como lo emplean numerosos autores antiguos y mo
dernos.
El papel de la h es pues de una importancia muy grande: indica
la aspiración, que en castellano se ha perdido, y ayuda a la represen
tación de varios signos que no existen en el castellano.
10.— La i es idéntica a la castellana. Con referencia a este fonema
ver más adelante las consideraciones relativas a la y.
11.— La ih, vocal gutural característica guaraní, merece comen
tarios especiales. Para representar este fonema, los autores antiguos
y modernos han recurrido a gran número de signos y de recursos.
Veamos los principales: 1.) Montoya: i; 2.) El uso popular adoptó
la y; también lo adoptaron: los brasileños; un grupo de estudiosos
paraguayos reunidos en academia, circunstancialmente, durante la gue
rra del Paraguay, en 1867, a objeto de facilitar la publicación de
periódicos para las tropas; Juan Francisco Recalde en su traducción
de "Nimuendayú", y numerosos otros autores, algunos de los cuales
pueden ser citados como autoridades; 3.) Ortiz Mayans y Eduardo
Saguier propician el signo i; 4.) Algunos literatos, aunque no estu
diosos guaranistas, llegaron a proponer las combinaciones in e ic;
5.) Algunos autores han llegado a proponer la adopción de un signo
especial tomado del griego, del latín o bien de creación especial. Entre
estas proposiciones podemos incluir, a título de ejemplo, la i común
más pequeña y la i provista de una barra horizontal, a veces en la
parte superior, o en la inferior; 6.) Moisés S. Bertoni se decidió a
adoptar la combinación ih, que a juicio nuestro soluciona todos los
problemas planteados por este indócil fonema que con pertinacia
invencible se resiste a dejarse conquistar.
Cualquiera de las cinco tentativas de soluciones el problema de
la ih, ofrece inconvenientes insalvables, si no precisamente desde el
punto de vista técnico, siempre desde el práctico. Si el guaraní fuera
un idioma aborigen interesante solamente para el sabio lingüista, la
solución más sencilla estaría indudablemente en la adopción del signo
establecido para el fonema vocal nasogutural de que estamos hablando.
Pero la ubicación y la jerarquía del guaraní es otra: es un idioma
hablado y escrito por algunos millones de hombres y las soluciones
meramente académicas ya no le satisfacen Es preciso que todo aquel
que quiera divulgar un escrito guaraní por medio de la imprenta o
de la máquina de escribir, disponga de un recurso tan eficiente como
sencillo para expresar su pensamiento escrito. Imponer el uso de un

— 174 —

malmente carece cualquier máquina de escribir de tipo corriente, un
signo que habitualmente sólo es conocido por el erudito, es atentar
contra la evolución natural de la lengua, es oponerse a su divulgación
y a su desarrollo.
Pasemos una breve revista a las dificultades principales que no
han podido ser salvadas por las soluciones citadas en los párrafos
anteriores:
a)La i de Montoya (1). Fue adoptada por Cultura Guaraní en
1940. La imprenta del Estado mandó confeccionar las matrices corres
pondientes, y de esa manera, hay en el Paraguay la única imprenta que
puede publicar trabajos con la ortografía adoptada por aquella aca
demia cultural. Si una dificultad considerable encontramos en la in
existencia de este signo en otra imprenta que no sea la del Estado,
en Asunción del Paraguay, hay otra dificultad mucho mayor: en los
casos en que la ih de un vocablo debe llevar acento gráfico, es preciso
encimar dos acentos: uno el circunflejo puesto al revés, y otro el
gráfico corriente. El acento doble crea dificultades casi insalvables
para los trabajos de imprenta, y retardos igualmente desagradables
en los trabajos estenográficos.
b)La y es la solución más corriente, y la han adoptado: el uso
popular; la agrupación de estudiosos paraguayos de 1867 en el histó
rico campo fortificado de Pasopucú; los guaranistas brasileños, y
numerosos autores paraguayos. Entre estos últimos recordamos en
este momento al padre Justo Bottignolli, al padre Antonio Guasch y
al doctor Juan Francisco Recalde.
Contra el uso de la y como signo de nuestra rebelde vocal gutural,
hay objeciones que pese a todo esfuerzo, permanecen en pie. Las
principales son: 1.) la y es en castellano y en guaraní una consonante,
y ¿cómo una vocal que no tenga con ella, consonante, ni la más remota
relación, podría sin embargo usar el mismo signo? 2.) Cuando una
y está seguida de vocal, ocurre fatalmente un caso de confusión: no
podrá saberse si la y es vocal o consonante. No sabremos si es la vocal
gutural seguida de otra vocal o si es la consonante y adhiriéndose a
una vocal. No sabremos si debemos leer íhe o ye, íha o ya, íhu o yu,
ího o yo, yíh o íhi. Recursos para evitar la confusión, sin duda que los
hay: una regla de excepción, una diéresis, un guión, un acento circun
flejo francés, la inversión de una de las y, etc., ¿pero no sería esto
entrar en complicaciones que precisamente tratamos de evitar? Tan
grave es la dificultad que ofrece este aspecto de la y como vocal, que
el doctor Juah Francisco Recalde intenta solucionarla con un recurso
eventual: en los casos de adherencia de y consonante con vocal, él
emplea la /, y así, en vez de ya, ye, yi, yíh, yo, yu, escribe, la, le, Ii,
/y, lo, Iu. Como se comprueba con sólo mirar, la solución aplicada
por el doctor Recalde parece que viene a agregar una complicación
(1) No existiendo la i con el signo diacrítico o curvo hacia arriba que es propiamente
la i de Montoya, lo hemos reemplazado en este trabajo por la í con acento circun
flejo. El signo empleado por Montoya era utilizado en las Gramáticas latinas para
señalar las vocales breves y distinguirlas de las vocales largas que llevaban la rayitt
horizontal encima.
— 175 —

�— s¿i —
Biuiaua [BuiozíJoq
8JIÍEJ 8] nBqoA3[[ anb sbSjbj ss[b:&gt;oa sb{ ap SB^jmSmistp i saAajq sap^oA boj jBjnuas
BJBd sbuiib] BBjijcnica^ SB] na opBzi[nn BJ8 bXoiuojv Jod opBa^dina onSis jg 'Of3[j
-(tnajp o^na^e uoo i e] jtod ofBqBJi ^is na opBZBpimaai somaq o\ 'ba^ojiioj^ ap i b^
aiuaniBtdojd sa anb cqiJjB Biosq oajüd o ooiiuoEip ongis [a uoa i B[ opu^ijsixa o(^ (j)
uopBoijdmoo enn jb^^jSb b auaiA anb aoajBd apjBoa^ jojoop ja jod
epeaifde uopnjos bj 'jbjiui ojos uoo eq^iudraoa as 00103 *^ 'oj 'Aj
'il 'aI ^"1 'a&lt;{íJDSa 'n^ '^ 'Hi^ '? 'a^ "^^ aP z3A na 'í8B ^ '/ BI B3ldui3
ja 'jbdoa uoo ajuBuosuoD ^ ap BpuajaqpB ap sosbo boj; ua :jBniuaAa
osjnoaj un uoo BjjBnopnjos Bjuajuí apj^oa^j oospnBj^ nenf jojoop ja
anb 'jbooa omoo A bj ap ojaodse a^sa aaajjo anb pBijnozíip bj sa 3abjS
nBX ¿JB1ÍA^ 8P soniBjBJí aiuaniBgioajd anb sauoiaBoi^Iuioo n^ jbj^us
ojsa Bijas on ojad? '-aja '^.sb^ ap Bnn ap uoisjaAor b^ 'saonBJj Í3IJ
-nnajp oiuo^b un 'noinS un 'sisaaaip Bun 'uoiodaoxa ap BjSaj ^un :^bij
so{ anb Bpnp uis 'n^isnjno^ b[ jbiia3 BJBd sos^naajj *tui o njiC 'o^ o oqi
'n^ o n^i 'b^ o bui 'a^ o ain Jaa^ soinaqap ts ouiaaqBS o^j -[BaoA Bun
e asopuaiJiqpB A ajnBnosuoo v\ sa is o [booa bjjo ap BpmSas ^jnjn3
[B3oa B^ sa is somajqBS o^^ -ajUBnosuoo o ^ooA sa A bj ts asaaqBS Bjpod
on :uotsnjuoa ap osbd un aiuanqBjBj ajan^o 'p33OA ap BpmSas B^sa A
Bun opnBn^) (o'^ ¿ouSis omsiin p JBsn oSjBqma ms Biapod 'nop^pj
Bjoinaj sbui B[ ra 'ajuBuosnoo 'B^p uoo BSua^ on anb ^ooA Bnn ouioa? Á
'ajuBuosuo^ erni iuBJBnS ua Á oubjpjsbd na sa A bj (^••[ :nos sajBdiauud
8e1 *3!(^ ua naoauBnuad 'ozjanjsa opoj b asad anb sauoiaafqo ^Bq
paoA appqaj Bjjsann ap ouSis oraoo A b^ ap osn p bjjuo^
•appoa)j oostoubj^; nrenf jojaop jb
oiuojuy ajp^d jb 'ijjoaSiiiog ojsnf ajp^d jb ojuaraoni aisa
na soniBpjoaaj somi^jn sojsa ajjn^ "soXBnSBJBd sajojn^ eosoiaumn
A. 'souajisBjq sbisiubjeiiS boj ínondosB^ ap opEaijijaoj oduiB ooij
-ojsiq ja na ¿9gj ap so^BnSejsd sosoipnjsa ap nopBdnj^B bj ÍJBjndod
osn ja :opBidopB u^q bj á. 'ajuaiajoa sbui nopnjos bj sa A B^ (q
•soaijB^áouajsa sofBqBjj soj na
sajqBpBjSssap ajnara[Bn3i sopjBiaj Á 'Bjuajduii ap sofBqBij soj BJBd
sajqBAjBsnr isbo sapBijnaifip Bajo ajqop ojuaoB j^ •a^uoxjjoa ooijbjS
p ojio A 'BaAaj jb ojsand ofajjnnojio ja oun :soinaoB sop jBnnona
osioajd sa 'ooijbjS ojuaas jBAajj aqap ojq^ooA un ap yt bj anb ua sosbo
soj ua :jo^bui oqonm pBjjnoijip bjjo XBq '^BnSBJB^ jap uoiounsy na
'opBjs^ jap bj Bas ou anb B^uaaduii bjjo ua ouSis ajsa ap Biauajsixa
-ui bj ua souiBJjuooua ajqsjapisnoo pBijnaijip Bun tg 'jBjnijno Biniap
-bob BjjanbB Jod BpBjdopB bijbjSojjo bj uoo sofBqBjj jBoijqnd apand
anb Biuajdmi Boiun bj jÍBti^BJBj ja ua ^eq 'BjauBin Bsa ap Á 'sajuaipuod
-sajJoo saoiJ^Bm sbj JBuoioaajuoa opuBm opBjs^ jap Bjuaadtni vj 'O
ua iuDj.nnf) vunjin^ Jod BpBjdopB an^; •(•[) BjÍojuoj\[ ap 1 B^ (b
soj ua BBpBjp sauopnjos sbj jod sspBAjBS jas opipod usq
ou anb sajBdiomjd sapeijnoijip sbj b b)sia3J aAajq Bun souiasBj
'ojjojjBsap ns v A
Sp ns b asjauodo sa 'BnSnaj bj ap jBjn^Bu uopnjoAa bj bj^uoo
sa 'ojipnaa ja Jod opioouoo sa ojos ainarajBniíqBq anb ouSis
un 'aiuaijjoo odn ap Jiqíjosa ap Bumb^ui jambjBno aoaJBo

— ni —
-jou anb ap ouSts un 'Biuajdnn jainbpno ua jauaiqo ap jpjjip ouSts
un ap osn j^ Jauodmj 'oiíjosa ojuainiBSuad ns jBsajdxa BJBd ojjpnas
omoo a^uapija ubi osjnoaj un ap BSuodsip 'jjqjjasa ap BumbBm bj ap
o Binajdmi bj ap oipani Jod jueienS ojijosa un JB^jnAip Bjainb anb
janbB opoj anb ospaad sg uaoBjsiiBS aj ou BjÍ SBOimapBOB
sauopnjos sbj á sajqmoq ap sano^jim sounSjB jod oiuosa Á
Braoipi un sa :bjjo sa juBJBnS jap BinbjBjaf bj á. uop^oiqn bj
-opuBjqeq souiBisa anb ap jBJmn^osBU jbooa Buiauoj ja BJBd oppajqB^sa
oitóis jap uppdopB bj ua ajuauíajqBpnpui BjjBjsa Bjjpuas sbui uopnjos
bj 'Bisin^nij oiqBS ja BJBd ajuauíBjos ajuBsajajui ua^uoqB Buioipi nn
Bjanj juBJBn^ ja xg -ooxioBjd ja apsap ajdmais 'oainaaj bjsia ap ojnnd
ja apsap aiuauíBspaad ou is 'sajqBAjBsui saiuaraaAuoonj aoajjo 't[i bj
ap Buiajqojd ja sauopnjos ap SBATjBjuai ooup sbj ap BJainbjsn^
•JBjsmbuoo asjBÍap b a^sisaj as ajqtouaAui
BpBuriJad uoo anb Bniauoj jpopni aisa jod sopsaiUBjd SBcaajqojd
soj sopoj Buopnjos ojisanu opmf b anb 'tfi uopBuiquioo bj jBjdopB
b oippap as luojaag -g sasioj\[ (o*o, íjouajui bj ua o 'jouadns ajasd
bj ua saoaA b 'jBjuozíJoq Bjjsq Bun ap BjstAoad í bj á Buanbad sera
unuioo 1 bj 'ojdmafa ap ojnjji b 'jmjoni somapod sauopisodojd SBisa
aaju^ 'jBpadsa u^psajo ap uaiq o uj^bj jap 'oSaijS jap opBraoj jBpadsa
ouSis un ap uopdopB bj jauodojd b op^^ajj usq eajojnB soun^jy (0^^
í oí a mí sauopBuiqmoo sbj jauodojd b uoJBSajj 'sBíStuBJBnS sosoip
-n^sa ou anbunB 'gojeaajij soun^jy (o'f ¡t ouSis ja UBpidojd JamSBg
opjBnpg Á sub^bj^ ziijq (0*g ísapBpuo^nB omoo sopBip jas napand
sajBno soj ap soun^jB 'sajoins sojjo Bosojaumu A '^n^Bpuannii^f,, ap
upponpej) ns ua appaa^j oospuBj^ UBnf ísBdojj sbj Bjed sooipoiaad
ap uppBoijqnd bj jbjijpbj ap oiafqo b '¿98I ua 'jÍBnSBJBj jap bjj
-anS bj ajuBjnp 'ajuanqBpuBjsunojp 'simapsoB ua sopiunaj soÁBnáBjed
sosoipnjsa ap odm^ nn isouajis^jq soj :uoJB}dopB oj uaiqniBj ¡A bj
ojdopB JBjndod osn jg; (0*^ íi :b^o^uoj^[ (0-j; :sajBdpuijd soj sourBa^
•sosjnoaj ap Á sou^is ap ojamriu ubjS b opijjnoaj usq soujapom A
son^nnB sajoin^ soj 'Buiauoj aisa jsinasajdaj bjb^ -sajspadsa soijbi
-uanroo aoajaní 'inBJBnS BoiisijajoBJBO jBjnjnS jbooa 'yi B^j — '\\
•A bj b SBAiiBjaj sanopBjapisuoo sbj ajuBjapB sbui j^a
Buiauoj ajsa b BpuaJapi U03 •BUBjjajsBa bj b Bo^uapi sa 1 vj — ^qi
'ouBjja^sBO ja ua na^sixa on anb souífts sotjba ap uop^^
-uasajdaj bj b BpnÁB A 'opipjad Bq as ouBjjaiSBO ua anb 'uopBjídsB bj
Boipui :apuBJ inra BpuBjjoduii Bun ap sand sa 1/ bj ap jadBd ^g
'soujap
-ora A sonS^uB sajojnB sosojamnu nBajdma oj ouioo 'bjos t{ ap zaA ua
'uppBJldSB ap BJOpBOipUT '1{{ BJ (o'^ ÍIUBJBnS BOI)SIJa)OBJBO JB3OA B^S3
opnBiuasajdaj opraaA Bq as anb uoo sou^is sajnaaajjp soj b BZBjdmaaj
anb 'iji bj (Q-g í ajuauíajuapTjns ojbjj as re A anb ap 'w^ bj (o*^ íoubjj
-aisso jap soj b sooijuapi nos osn A opraos o^no ' bj buuoj ^o'\ :m
bj Bjjua anb ua sauopBuiqraoo sbj b bistaoj aAajq Bnn soniasBj -jbsbu
A jBjn^nS 'soquiB ap uopBuiqmoa Bun sa opnBno un^ 'u bj b A 3 bj b
ajuajajxp Buiauoj un a^n;ijsuoa yS odniS ja anb oisia somaq b^ -jbij
-nene ouSis un ojos s^ *osbo unSuiu ua opiuos auaji ou i¡ tb'j — 0#^

�treñírsele a adoptar para el fonema en cuestión el signo establecido
más. 3.) La última objeción que se puede hacer al empleo de la y
como vocal es le referente al acento, sea éste el corriente, sea el de
nasalidad. Ésta de los acentos es más bien una cuestión de imprenta
y de estenografía que no técnica. Sea cual fuere el signo de la y, es
aceptable desde el punto de vista técnico, puesto que, al final de cuen
tas, todo es convencional. Pero no lo es desde el punto de vista prác
tico: no basta que una imprenta de Asunción, de Montevideo, de Bue
nos Aires o de Río de Janeiro, tenga a mano uno o varios signos
especiales, una o varias matrices de uso limitado al guaraní. Es preciso
que cualquiera de los signos a emplearse formen parte de las casillas
o de las matrices de cualquier imprenta y de cualquier máquina de
escribir, en cualquier punto del mundo guaraní.
c)La i" empleada por Ortiz Mayans, Eduardo Saguier y otros
autores, no es más que una variante de la i de Montoya y de Cultura
Guaraní de Asunción. Aquellos estudiosos no han podido encontrar
la i de Montoya en las imprentas, y han hallado una solución provi
soria reemplazando el circunflejo vuelto al revés por el doble punto.
Las objeciones que se hacen a esta solución eventual son las mismas
que corresponden a la i de Montoya: cuestión de matrices y de tipos,
y cuestión del doble acento.
d)Las combinaciones ira o ic propiciadas por algunos escritores
no especializados, felizmente pocos, deben ser rechazadas sin más que
brevísimo análisis condensado en una frase lapidaria: no sirven.
e)La adopción de la combinación ih para representar la vocal
gutural guaraní que indica agua bien merece algunas consideraciones.
No es una solución perfecta, sin duda, pero es la que mejor resiste a
las más difíciles pruebas. Para ella no existen los problemas de im
prenta o de estenografía, ni los del acento: ih (sin acento), íh (con
acento gráfico), ih (nasal, de negación). ¿Qué imprenta, qué linotipo,
qué máquina de escribir no tienen la i, la diéresis, el diacrítico, o
la i provista de cualquiera de estos dos signos?
El gran problema de la adopción de la ih como signo, reside en
dos cuestiones. Reconocemos que estas dos cuestiones son de peso
considerable, pero nos permitimos señalar que el mayor peso de
ambas más está en la costumbre, es decir, en la comodidad. Veamos
brevemente cada una de estas dos grandes dificultades:
a) El aspecto técnico-lingüístico. — El fonema ih guaraní, gu
tural, de agua, tiene ya un signo especial adoptado por una o varias
academias de autoridad indiscutida e indiscutible. Pero las resolu
ciones de las academias persiguen una finalidad científica y estadís
tica específica: se trata de consignar un fonema captado en una cir
cunstancia dada, mediante un signo establecido de antemano. Si un
lenguaje del centro del África tuviera un cierto fonema desconocido
en todos los idiomas catalogados, sería inconcebible que el estudioso
lo trasmitiera a una academia lingüística con otro signo que el esta
blecido para uso universal. Pero si el pueblo que lo habla llegara a
crear con ese mismo idioma una literatura de jerarquía cada día más
digna de consideración, sería también inadmisible que quisiera cons-

por las academias, y no otro que por una o por varias razones fuera
más cómodo o simplemente estuviera más a gusto de los parlantes y
escritores del idioma.
En el ruso existe un fonema casi idéntico a nuestra ih gutural, y
la escritura rusa emplea para representarla un signo especial que con
siste en una 6 y en una i sin punto (bl) unidas. No son dos letras, sino
una sola letra doble, valga el término. Ninguna academia pretendería
que los rusos abandonaran el signo de la vocal gutural de su idioma
para adoptar el establecido como universal para la mejor captación
y conocimiento de los idiomas aborígenes.
Pero, por otra parte, si la combinación ih violenta un tanto la
lista de signos fonéticos universales, igualmente lo violenta la í de
Montoya, la y de uso popular y todas o casi todas las. soluciones de
emergencia que se han planteado.
b) El aspecto práctico. — El pueblo está habituado al uso de
la y. Es una poderosa razón, sin duda, pero no lo bastante para alcan
zar la categoría definitiva. Un poco de historia lingüística, relacionada
directamente con el guaraní, aclarará la cuestión.
En los primeros tiempos, no existía lo que hoy llamamos el
"hábito popular", puesto que los indígenas guaraníes no conocían la
escritura, y el conquistador español no estaba, en cuanto a escritura,
sino un punto más adelantado que el aborigen. La lectura de viejas
crónicas de aquellos tiempos prueban que el problema de la ih era
resuelto mediante el sencillo expediente de escribir una i, una u, una
y, y hasta una vocal cualquiera. Es el misionero, franciscano o jesuíta,
quien inició la búsqueda de soluciones en la dificultosa cuestión de
fonemas y signos. El misionero empleó la y en ocasiones, y como regla
más general, la i de Montoya, que es una invención del misionero,
pues en aquellos tiempos no existía la lingüística como ciencia, sino
como necesidad para predicar mejor la fe.
En las Misiones, el hábito popular empleó la 'i' de Montoya, y
en el resto del Paraguay, la población de españoles europeos, españoles
americanos, mestizos e indígenas puros, más encomenderos que misio
neros, empleó indistintamente la i común como la y. Fuera de las
Misiones y de los sacerdotes no se puede decir que el guaraní escrito
•evolucionara ni siquiera en mínima medida: el colono, a la vez auto
ridad, patrón, dueño, industrial, comerciante y guerrero, escribía sin
preocuparse ni en ortografía, ni en fonemas ni en signos. Así, a fines
del siglo XVIII, el capitán de navio don Félix de Azara, escribe en
us descripciones: Quiiindi (con tres i seguidas) un vocablo guaraní
que el misionero hubiera escrito con mucho más precisión lingüística
que el sabio naturalista: Quyhindí, y que nosotros escribimos hoy:
Kih'ihindíh, y que el uso popular actualmente escribe: Quiindy.
En 1867, durante la guerra del Paraguay, el mariscal López de
signó una comisión de oficiales del Cuartel General para el estudio
y solución de los problemas de la escritura guaraní. Hasta entonces
en el Paraguay la anarquía era total, mayor que hoy: los hábitos
-coloniales habían creado una confusión que impedía escribir en los
— 177 —

— 176 —

�zx
— LLl —
boj ua JiqíJasa Bjpadun anb noisnjnoa Bnn opsaja neiqe^ saprao^o
soiiqBq soj t-íotj anb JOjÍEtn 'jbjoj Bia biiüj^bub bj .¿BnSBJB^ ja na
saano^ua b^sbjj 'juBJEnS BJiuuasa bj ap SBiuajqoíd soj ap uopnjos A
oipnjsa ja BJBd jBjaua^ pjaBn^ jap sajspijo ap uoisimoa Bun ouSnr
-ap zado^ jbosijbui ^a '^biiSbjcb^ jap Bjjan^ bj ajnBjnp '¿981 ng
'Apuim^^ :aqijasa ajuarajBniaB jBjndod oen p anb A tifípuii{i(t¡i^i[
:.¿oij sonnqijasa sojjosoh anb A 'tpuyuAn^) ^BisijBjn^BU oiqBs p anb
BaijsinSuij uoispajd seta ouanm uoa ojuasa Biaiqnq ojauoisitu p anb
iubjbti^ ojq^aoA un (SBpmSas t saji noo) tpunjn^^ isauoiadiJasap sn&amp;
ua aqijosa 'BJBzy ap xipg nop oiabu ap usiidBa p 'HIAX I^ÍS PP
sauíj b 'iey •souáis na iu SBinauoj na iu 'bijbjSojjo na m asjBdnaoajd
uis BiqíJosa 'ojajjanS A aiuBiajamoa 'jBijjsnpui 'ouanp 'nojjBd 'p
-oinB zaA bj b 'ouojoa xa tBpipam Bmiuim ua eaambis in
oiíJasa TuejBnS p anb Jioap apand as ou sajopjaoBs soj ap A'
ser ap Bjan^ mX b^ otnoa unnioa i bj ajuauiBjnTjsipni oa^dma
-oísitu anb sojapnamoDua sbui 'sojnd SBuaSjpm a sozíjsara 'souBauauíB
sa[ouBdea 'eoadojna eajouBdsa ap uopBjqod b^ 'jÍBnSJBJBj pp ojsaa p u
A 4b2oiuoj\[ ap ,1, v\ oa^diua JB^ndod ojiqB^ p 'sauoisii\[ sbj u^
orna 'BiDuaia omoa BoiíBiti^ui]; B[ Bijsixa ou sodurar^ go^pnbB na sand
'o^auoisim pp noiauaAui Bnn sa anb 'BiCojnoj^f ap 3 b^ 'p^jauaS sbux
B^Sai oraoa A 'sauoisBoo na X B[ ^gjdiua ojauoisim ^g "sonSis A geiuauoj
ap no^sana Bsoip^aijxp b^ ua s^uopn^os ap Bpanbsnq b^ ^pini uainb
'Bjrnsaf o oubosioubjj 'ojauoisim p sg •Bjamb^na paoA Bun B^sB^ A 'jC
Bun ' Bun '1 Bun jiqwosa ap ajnaipadxa o^puas p a^uBipam o^pnsajc
Bja ifi ^\ ap Buia^qoíd p anb u^qanjd soduiaij soy;pnbB ap SBaiucua
SBÍaiA ap Bjnioa]; B^ •uaSuoqB p anb opBjuBppB sbih ojund un oms
'BjnjuDsa b oiUBna ua 'BqBjsa ou jouBdsa aopBjsmbuoa p A 'BJnjuosa
bj UBjaonoa ou saiuBjBnS SBuaSjpui soy; anb oisand '^jB^ndod oiiqB^^r
p 8ouibuib[[ joq anb oj Bjjsixa on 'soduian sojauíijd eoj; ug
•upijsana bj bjbjbpb 'juejBnS p uoa ajuauíBjaajip
'BopsjnSui); bijojsiij ap oood u¡\ 'BAijiuijap BjjoSaiBa bj jibz
^ BJBd ajuBíSBq o\ on oaad 'Bpnp uis 'uozbj Bsoaapod Bun sg -A B^
ap osn jv opBnjiqB^ Bisa o^qand ¡g — •o^povdd otoadsv j^ (q
•opB9juB[d ubij as anb Biana^^ama
^p sauoran^os sbj SBpoj isbd o sepo^ jC JBp^dod osn ap A b[ 'bjCojuoj^
ap 1 b^ Bjua^oiA o[ ajuauí^BnSí 'sa^BSjaAiun soaijauoj sonSis ap bjsij
^\ ojubj un BiuajoiA yi uoioBuiqmoo v\ ib 'ajJBd bjjo jod 'oja^
'sanaSiJoqe SBUioipi eo^ ap ojuaimioonoa A
uoiaB^dBa jofam b^ BJBd ^sjaAiun omoa opiDa[qBjsa p JBjdopB BJBd
Buioipi ne ap pjnjnS pjaoA b^ ap ouSis p HBJBuopnBqB sosnj ^o\ anb
Bjjapuaiajd BimapBaB BunSui\[ "ouiuijaj p Bp3A 'a^qop ^iya\ bjos Bun
ouis 'SBjja^ sop uos o^[ 'SEpiun (¡q) ojund me 1 eun ua A q Bnn n^ aisxs
•uoa anb ^padsa onSis un BjjB^uasajdaj BJBd Ba^duia Bsnj Bjnjuasa v[
A 'p^JninS yi Bj^sanu b oaijuapi is^a Bra^uoj un aisixa osni p ug
•Btnoipt pp sajoiuasa
A saiuB^JBd soy; ap ojsnS b sbut BjaiAnisa a^uamapiniis o opomoa sbui
BJanj sanozBj sbijba Jod o Bun jod anb oj^o ou A 'SBimap^aB ev\ jod
oppa^qBjsa onSis p noiisana ua Braauoj p BJBd jBidopB b

— 9¿I —
-snoa Bjaismí anb a^qísimpBni uaiquiBj Búas 'noiaBjapisnoa ap
bbui Bjp Bpso BinbjBjaf ap BjnjBjaii^ Bun Binoipi omsiui asa uoa
b BJBSajf B^q^q oj anb o^qand p is oja^ •[BsjaAiun osn BJBd oppapq
-Bjsa p anb onühs ojjo noa BaijsjnSui^ Biin^pBOB Bun b BjaiinnsBj^ o\
osoxpnjsa p anb afqiqaauoaui Bijas 'sopBáo^íBa SBmoipi so^ sopoj ua
opponoasap Bmanoj ojj^to un BjaiAnj Baijjy pp ojjuaa pp afBnSua[
un ig "onEmajuB ap opiaapqBisa ouSrs un aiuBipam 'BpBp BioiiBjgnno
-jia Bnn ua opsjdBa Bmauoj nn jbuSisuod ap bjbj^ as tBaijraadsa Baii
-eipBjsa A Baijjjuaia pEpi^uij Bun nanSisjad SBimapEae sv\ ap sauoi^
-njosaj 8Bj oja^ -a^aiinosipui a BppriDsipui pBpwowB ap SBimapsaB
sbtjba o Bnn jod opBjdopB piaadsa onSts un bX auaij 4BnSB ap
-nS 'juBJBnS %¡i Bmauo^ ^g — 'oops-inSuij-ooiuosj otoadsr j^ (b
:sapBj[naxjip sapusjS sop SBjsa ap Bun Bpsa
somBa^ "pEpipouroa b^ ua 'jpap sa 'ajqnmisoo B[ ua Bisa sbui
ap osad joábui p anb jBp^uas soraijinuad sou ojad ^qp
osad ap nos sanoijsana sop SBisa anb somaaouoaa^ 'sanopsana sop
na apisaj 'ouSis omoa ift bj ap uopdopB B^ ap Braajqoad UBjá jg
¿souSis sop sojsa ap BjambjBna ap BjsiAOJd 1 ^\
o 'oapiJDBip p '8isajaip b^ 'i bj nauaij ou Jiquasa ap BuinbBm anb
'odi^oni^ anb 'Bjuajdrai an¿? '(uoiaBSan ap '^bsbu) i¡t '(oatjBjS ojuaos
noa) m '(ojnaaB nis) yi :o)naaB pp so^ tu 'BijBj^ouajsa ap o
•raí ap SBnia^qojd so^ uajgjxa ou Bjp bjbj 'SBqanjd sajpjjip sbui
b a^eisaj jofatn anb v[ sa ojad 'Bpnp uis 'Bjaajjad uoian^os Bnn sa
•sanopBjapisnoa SBunSp aaajam uaiq vnSrt Baipui anb juBJBnS
[bdoa b^ jB^uasajdaJ BJBd 1/1 uoiaBniquioa bj ap uopdops B1^ (a
•uaAJis ou :BiJBpidB[ asBjj Bun ua opBsuapuoa sisijbub onnsiAajq
anb sbui nis SBpBZBqoaj jas uaqap 'soaod aiuamzipj 'sopBzi^iaadsa ou
sajo^uasa soun^[B jod SBpBioidoad 01 o ui sanopBniqmoa sb^j (p
•oju^oB a^qop pp uppsana A
'eodij ap A saoijjBiu ap upijsana :bíÍojuoj^[ ap 1 b^ b uapuodsajjoa anb
SBmsim sbj uos [BnjnoAa uopnjos Bjsa b uaosq as anb sauopafqo sb^j
•oiund ajqop ja jod saAaj jb ojjanA ofajjunajp ja opuBZBjduiaaj bijos
-lAOjd nppnjos Bun opBjjBq nsq A 'SBjuajdmi sbj ua baojuoj^ ap i bj
jBJinoaua opipod ubij ou sosoipmsa sojjanby -noiaunsy ap jnBJBn^)
Bjnjjn^ ap A B^ojuopv; ap 1 bj ap ^jububa Bun anb sbui sa ou 'sajojnB
soajo A jainSsg opjBnpg 'shb^bj^ zi^jq jod BpBajdma 1 B'j (a
•juojnnS opumu jap ojund datnbjtmo ua 'uiqiuosa
ap vumbmu uambjvn^ ap A ntua-idwt uainbjvno ap saotuimu sñ^ ap o
svjjtsvo svj ap auvd uawuof asuv^jdui^ o souSis soj ap Vdainbpno anb
ospaud s^ 'inBJBnS jb opBjiunj osn ap saaijjBui sbuba o Bun 'sajBpadsa
sonSis soiJBA o oun oubui b bSu^j 'ojpnBf ap 01^ ap o sajiy sou
-ana aP 'oapiAajuoj^ ap 'uopnnsy ap Biuajdnn Bun anb B^ssq oii :oaij
-OBjd bjsia ap ojund ja apsap sa oj on ojaj 'jEnoranaAnoa sa opoj 'sb^
-nana ap jbuij jb 'anb ojsand 'oaiuaaj bjsia ap oinñd ja apsap ajqB^daas
sa 'A bj ap ouSis ja ajanj j^na Bag -Bainaaj ou anb BtjBjSouajea ap A
Binajdmi ap uoiisana Bnn naiq SBra sa sojuaaB soj ap bjs^ -pBpijESBn
ap ja Bas 'ajnaujoa ja ajsa Bas 'ojuaaB jb ajuajapj aj sa jb^oa omoa
A bj ap oajdma jb jaaBij apand as anb uopa^qo Buiíjjn B'j (o*g -sbui

�Y

periódicos destinados a la lectura de las tropas. Esta comisión de ofi
ciales, en función de verdadera academia lingüística, se abocó al
estudio del guaraní y adoptó resoluciones de tal importancia que aun
hoy influyen en la escritura. Gran desgracia es que no podamos tener
en nuestras manos todo el historial escrito de sus laboriosas gestiones:
las grandes batallas consumieron los papeles, las vidas de casi todos
los miembros de aquella admirable academia, y más aún, hasta el
impulso creador que le daba vida.
Es de este tiempo que el uso de la y como vocal, se afirma, cuando
menos en el Paraguay, y se extiende. La i de Montoya yace olvidadla
en las grandes bibliotecas.
En suma: la y es de uso popular relativamente reciente, y su
función de vocal no fue sino consecuencia de una necesidad militar
eventual. Los capitanes Centurión y Maciel y sus compañeros de la
comisión de estudio no podían ciertamente adoptar ninguna solución
mejor que la y como vocal gutural guaraní. Los soldados se encarga
rían de la fonética precisa, en las trincheras, a la luz vacilante de los
candiles de sebo.
La adopción de la combinación ih crea alguna dificultad en la
buena lectura, especialmente cuando en la formación de un vocablo
entran varias ih o aspiradas jh. Pero esta dificultad será salvada con
la misma facilidad con que se salva la que crea la presencia de varias
y vocales y consonantes. Todo es cuestión de un poco de entrenamiento
y de hábito.

Ejemplo de dificultad: ñembihajhíhi- ñembyahyi (hambre; en
la segunda forma empleamos la y como vocal gutural y la h sola como
aspirada).
En cambio de esta única dificultad, que no parece de mayor
cuantía, la adopción de la ih permite afrontar victoriosamente todas
las otras derivadas de los problemas de acentuación y de nasalización
que no son solucionables ni con la i de Montoya y de Cultura Guaraní,
ni con la y de uso popular, ni con la variante i, ni finalmente con las
combinaciones in, ic.
Indicamos a continuación, en un cuadro, la comparación de los
diversos signos usados para la ih:

Este
i

" ir • ••

Hacha:
Dardo:
Montaña:
Suspiro:
Gente no
guaraní:

Bertoni

ENSATO

Montota

Yíh

Yíh

Hu'íh

Hu'i

Ihvihtíh

Jhu'íh
Ihvihtíh

Ahó

Ajhó

Ahó

Ñeenga'ihva id.

— 178 —

Ibiti

-o-y6o

Brasil

(tupí)
Hacha:
Dardo:
Montaña:
Suspiro:
Gente no
guaraní:

Ortiz
Matans

Uso POPULAR,
Recalde, Guasch

Yy

Yi

Yy

Yy

Huhy
Ybyty

Hu-í

Hu'y

-Huy

Ibiti

Yvyty

Ybyty

Ahó

Ajhó

Ahó

Ajhó

•ayhba

-inva

•a'yva

-ayba

12. — La combinación jh indica la aspiración. En el Paraguay,
el uso popular ha consagrado el grupo jh para la aspiración. Montoya,
los brasileños y la mayor parte de los estudiosos modernos, han reac
cionado contra la j del grupo, adoptando la h sola. Confesamos que
hasta hace muy corto tiempo nosotros también formábamos parte de
los simpatizantes de la h sola. La ortografía usada por Moisés S. Ber
toni y aceptada por una Academia, a su proposición, establece la h
sola como indicadora de aspiración.
Pero la adopción de la ih como signo de la vocal gutural obliga
a reconsiderar la cuestión de la h, porque en guaraní las ocasiones
en que la ih va antes o después de la aspiración son, para trabajo
del lingüista, demasiado numerosas. La h sola trae confusiones que
a veces son graves.
Por otra parte, penetrando en el terreno de la fonética, la aspi
ración guaraní es realmente una j española, aunque más suave. Es
aproximadamente la / y la fe españolas del siglo XVI. En el siguiente
cuadro se indican casos de comparación de aspiradas guaraníes mo
dernas con hispanismos arcaicos que se conservan en el Paraguay.
El lector, si es paraguayo, o si ha escuchado esas voces, dará su fallo
de si la aspirada guaraní es o no es realmente una j castellana, una /
y una h hispanas, arcaicas:
Siglo xvi
F-h hisp. arcaicas
aspiradas:

Moderno
F fuerte, h
muda:

Fierro

Hierro

Jhierro - fierro

Ahogo

Ahogo

Fundir
Hacha

Hundir
Hacha

Ajhogo, yajhogá
¡hundir
Jhacha

Guaraní
paraguayo:

En cualquiera de los hispanismos arcaicos que se han incorporado
al guaraní durante los años iniciales de la conquista, y que se conser
van puros o casi puros hasta hoy, se puede notar que la aspirada es
idéntica a la de los vocablos guaraníes clásicos: jhacha y ojhó; jhetü
y ajhogo. La conclusión es terminante: la aspirada guaraní es real
mente una j suave, más j que la inglesa o alemana. La h sola puede
desempeñar muy bien la función de indicar la aspiración, pero no
existe una razón fonética que excluya a la j. Más aún: el signo propio
de la aspirada guaraní debería ser la j de pronunciación suave. El

— 179 —

�— 6¿I —
— 8¿I —.
uopBpnnuojd ap /" bj jas Bjjaqap inejenS BpBJídsB bj ap
oidojd onSis ja :unB sbj^ •{ bj b B^njDxa anb Bapanoj uozbj Bnn aisixa
on ojad 'uopBjrdsB bj jB^ipui ap uopunj bj naiq Anuí jEuadmasap
apand bjos y B^ •BUBiuajB o bs^jSui bj anb f sbut 'aABns / Bnn ojuain
•jb3J sa iuBJenS BpBJidsB bj :a;uBuinuaj e^ uoisnpuoo ^j -oSoyfv A
njayf ^oyfo A vyovyí :sooisbj3 ssiubjbii^ sojqBaoA soj ap b[ b B^pnapi
83 BpBJídsB bj anb jb;ou apand ^s 'Xoq BjsBq sojnd isbd o so-ind usa
-jcasuoa as anb A 'Bjsmbnoa bj ap BajBpiui soge boj ajuBjnp jubjbii^ [b
opBaodjoour ubij as anb soaiBOJB souisiuBdsiq soj ap Bjamb[Bna u^

•p?

9H(V

HiA

HiA

IA

W.nH

yi(ny[

í.nH

ypymy¡

9HV
mil

oyy
ypymyj

on aina^
:ojrdsng
:BnB)nop^[
:opjBQ
:Bq3BfT

ViOXNOJ\[
vi¡ot&gt;qf
^tpuniff
ou^atf :Oivnovavd

axsa

OJJ31^

OJJ&amp;IJ]

utpunj
oSoiff

oSoyy
:epnm

p

SB3IB3JB *d8II{
IAX
'SBOBdsiq y Bnn jÍ
^ bou 'BUBjjajSBa /" Bun ajnanqBaj sa on o sa jnBJBnS BpBJídsB bj is op
ojjbj ns BjBp 'saooA Besa opBqanasa Bq is o 'o^enSejBd sa is 'jojoaj j^
•^bii^bjbj ja ns nBAjasuoo as anb bo3ibojb sorasiuBdsiq noa eenasp
•ora 8ajuBjBnS SBpeaidse ap uoioBjedmoo ap sosbd nBoipui as ojpBno
ajnara^is \9 n^ "I^X l^Is PP sejouBds^ t¡ b^ A f bj a^uaniBpBuiixojdB
8^ *3ABns SBta aabunB 'ejoaBdea [ Bun ajnarajBaj sa tobjbiiS uoiobj
-idsB b^ 'Bopauoj bj ap ouajjaj ja ua opuBj;auad 'ajjcBd bj^o jo^
•saABoS nos saaaA b
anb sauoisnjuoa ^bjj bjos if vj 'SBSojamnn opsissinap 'Bjsmánij jap
oÍBqBJi BJBd 'nos noiaBJídsB bj ap sandsap o sajnB ba yj bj aní&gt; na
gauoiSBDO sbj inBJBnS na anbjod '1/ bj ap nopsana bj jBjapisnoaaj b
e^ijqo jBjn^nS jb^oa bj ap ouáis ouioa yi bj ap nopdopB bj ojaj
•uoioBaídss ap BJopBDipni otnoo bjos
y bj 333jqB)33 'n^ioieodojd ns b 'Biinap^ay Bun Jtod BpBjdaaB A mo^
-jag 'S S3STH IO^ FPBStl bijbjSojjo b^j -bjos y bj ap sajuBzijBdinis soj
ap ajJBd souiBqBinjoj uaiquiBj sojjosou odinan o^iod Xnin aoBq BjSBq
anb soniBsajno[) 'bjos y bj opuBjdopB 'odnjS jap f bj bj^uoo opBuop
-3B3J: nBq 'soiuapotn soeovpnjsa soj ap ajJBd loAvva bj A souajiSBjq soj
'nopBirdsB bj B^Bd yí odnjS ja opBjSBsnoo Bq jBjndod osn ja
ja ug[ •nopBJtdsB bj Boipui yf uopBuiqraoo ^j — -^j
vqXtt-

9HÍV

9HV

oyy
XjXq¿

9H(V
mm

vqyÁv-

vauv-

:iuBJBnS
on ajna^)
: ojidsng
: BUBinow
:opJBQ

^AULÁA
'aarv^ag;

snvívj^;
zixhq

(wnx)

:yj bj Bjsd eopBsn sonSis sosiaAip
soj ap u^pBJBdmoa bj 'ojpBiia un na 'nopBnnijuoa b BoinBarpuj
•ot 'til sauopBUiqnioo
sbj noa ajuaurjBnij m H a;nBiJBA bj noa ia 'JBjndod osn ap X bj noa ni
'ruBJBnf) Bjnjjn^ ap A b^ojuoj^; ap 1 bj noa iu sajqBnopnjos nos on anb
nopBzijBSBn ap A nopBmnsaB ap SBmajqojd boj ap SBpBAtjap sbjjo sbj
SBpoi ajaatnesoiJojoiA jbjoojjb aiinusd yt bj ap uopdopB bj 'BjjuBno
aoÁBin ap aoaJBd on anb 'pBjjnaijtp Batan Bjsa ap oiquiso
• (BpBJídsB
oraoD bjos y bj A jBjnjnS jbooa omo^ X bj soniBajdraa biujoj Bpunáas
bj
ns íajqoíBq) íXyvXqtuatt - íyiyfoytqtu^u rpBjjnaijip ap ojdniaf^
op X
A
ojaatniBuajjua ap oood un ap noijsano sa opoj^ *S3)nBnosno^•ojiqBq
A sajeooA
BBiJBA ap spnasajd bj Baja anb bj bajbs as anb noa pBpijpBj Binsita bj
noa BpBAjBs Bjas pBjjnaijip Bjsa ojaj -yf sBpBJíds^ o t¡t sbijba nBjjna
ojqBaoA un ap uopBmjoj bj na opusna a^namjspadsa 'Bjnjaaj ^nanq
bj na pBjjnoijip boti^jb Baja yt nopBniqmoa bj ap nopdops vj
•oqas ap
soj ap ajnBjpBA znj bj b 'SBjaqDmjj sbj na 'Bspajd Boijauoj
bj sajtpnsa
ap hbij
-BájBoua as sopspjos bckj -iuBjBná jBJnjnS jboa omoa X bj anb jofant
noi^njos BunSuiu jBjdopB ajuaniBíJap UBipod on orpn^sa ap uoisimoo
bj ap sojauBduioa sns A japB^¡[ A uoijnjna^ eanBiidea bo'j -jBnjuaAa
jbitjiot pBpisaaau Bnn ap BpuanoasuoD onis anj on jbdoa ap nopnnj
ns A 'ajuapaj ajuauíBAijBjaj JBjndod osn ap sa X bj :Bmns ug
•gBaajoijqiq sapuBjS sbj na
BfpspiAjo aoBA" b^ojuoj\[ ap t ^j -apnaipca as X '^bii^bjb^ ja na sonam
opn^na 'buijijb as 'jBaoA ouioo X bj ap osn ja anb odtnai} ajsa ap s^
•BptA BqBp aj anb JopBajo osjndnn
ja BjBBq 'utib BBtn A 'Bimap^as ajqBJinrpB Bjjanbs ap Bojqmaior soj
sopo} 1883 ap BBpiA 8Bj 'sajad^d boj nojaimnsnoa SB^jBjBq eapuBjS sbj
:sauoijsa3 sesoijoobj sns ap ojjjasa jBjjojsiq ja opo^ soobiu SBJjeanu na
jana^ sotn^pod on anb sa BpBj^sap u^if) -Bjnjijass bj na ua^njjat ^oq
unB anb BpnBuoduii jbj ap sanopnjosaj oidops A juBJBng jap oipnjsa
jb oaoqs as 'Bapsin^uxj BimapsaB BJapspjaA ap nopnnj na 'sajBp
-ijo ap noisimoa Bjs^ -SBdojj sbj ap BJn^aj bj b sopBnijsap sooipouad

iisvng

�papel de suavizador recae sobre la h, signo auxiliar. Por estas razones
propiciamos la adopción del grupo jh en vez de la h sola.
13.— El empleo de la k se limita al sonido del grupo qu del
castellano, con las vocales e, i, ih. Ejemplos: ke (dormir), kirir'i (ca
llado), kíh (piojo y lluvia). Con las demás vocales: a, o, u, se
emplea la c.
14.— La / y la II no son fonemas guaraníes. Según algunos autores,
existieron algunos vocablos con I en los tiempos de la llegada del
conquistador español o portugués a los países guaraníes. Se suele citar
como ejemplo a Lambaré y algún otro vocablo que no tenemos pre
sente en este momento. También parece que se encuentra la I en algún
dialecto guaraní del Alto Paraná y del Amazonas. Hasta hoy, las prue
bas están muy lejos de ser definitivas. La I de Lambaré no basta, porque
Lambaré no es sino una corrupción española de Ghuarambaré y Arambaré. Estos vocablos, que son uno solo, descompuestos, dan: el país
de los verdaderos guaraníes.
15.— Los signos m, n, ñ, o, p, no merecen consideraciones espe
ciales: representan otros tantos fonemas idénticos a los del castellano.
16.— La r es siempre simple en guaraní clásico, pero en el gua
raní corriente o moderno, el empleo de la rr es imprescindible: como
la / y la /, se ha incorporado definitivamente a nuestro idioma abo
rigen. Para su uso ortográfico la regla castellana tiene que ser modi
ficada, so pena de crear un motivo de confusión. En castellano la r al
principio de vocablo vale por rr. En guaraní el único caso en que el
fonema rr se escribe con r es cuando el fonema sigue a la n. Queda
subentendido que este caso sólo ocurre en hispanismos. En todos los
demás casos si el fonema es rr, habrá que emplear el signo rr, aún
siendo comienzo de vocablo: rraído, rroncar, del castellano raído,
roncar. No aceptándose esta modificación de la regla castellana para
el uso de la r y de la rr, la confusión estará presente a cada instante:
¿cómo leeremos rairó y raído: con r o con rr?
Marcos Morínigo y otros autores ensayan una solución para éste
y otros casos análogos: emplean el signo r al revés, con lo que indican
una variación de sonido en el signo. La solución es aceptable, desde
el punto de vista de la técnica lingüística, pero no desde el práctico.
A nuestro juicio, el fonema r tiene un signo específico: la r; y el
fonema rr tiene otro signo, también específico: la rr. Nos parece una
solución sencilla la de que, al pasar un vocablo del castellano al gua
raní, sea escrito conforme a las reglas ortográficas propias de éste, y
no de su origen.
En castellano, ningún vocablo empieza con r, y por lo tanto, es
perfectamente admisible que una r inicial valga por rr. En cambio,
en guaraní ningún vocablo tiene como fonema inicial la rr, y por lo
tanto es también perfectamente lógico que cuando debe escribirse un
vocablo guaranizado con este fonema inicial, haya de emplearse el
signo específico propio.
17.— La s reemplaza en todos los casos a la g hispana antigua,
— 180 —

y a la z, fonemas que en guaraní no existen. No se pronuncia ni
guaqu ni guazú, sino guasú. Igualmente, reemplaza a la c con las voca
les e, i, ih. No Ihracé, aracíh, jhacíh, yacíh, sino Ihrase, arasíh, jhasíh,
yasíh.
18.— La í y la u como en castellano, sin excepciones.
19.—-r La v en todos los casos en vez de la b, con excepción del
fonema mb, ya estudiado. No aba, aba, maba, sino: avá (hombre), ava
(cabello), mava (quién, quien, persona indeterminada, la gente, el
hombre).
20.— La x no existe en guaraní. En el Brasil los guaranistas (o
tupinólogos, como ellos gustan decir), le han dado el valor de nuestra
ch. Sin rechazarlo por entero en esta función, opinamos que el signo ch
es más apropiado para representar un fonema que es precisamente
el de la ch castellana. En guaraní el fonema ch es más suave que en
castellano, casi como el ch francés. Tal vez la combinación sh repre
sente este fonema guaraní con más precisión que la ch hispana y que
la x brasileña.
21.— La y es consonante en todos los casos: ya, ye, yi, yih, yo, yu.
Excepcionalmente, y sólo por respeto al uso ya secular, desempeña
función de vocal y reemplaza a la i en final de palabra: Paraguay,
nación; pero paraguai, adjetivo (paraguayo); Pirivevui, etc.
22.— El apóstrofo (glotal stop) sirve para indicar separación
entre sílabas, dentro de un vocablo: ñe'é, pu'a, ñeenga'ihva. La impor
tancia de este signo es grande, y se dedica todo un párrafo a su estudio.
23.— El guión es un apóstrofo de uso limitado: sirve para separar
sílabas que se repiten para dar más énfasis a un vocablo, indicando
intermitencia o repetición de actos: yo'o-yo'o, pereri-reri, yo'a-á,
petei-téi, etc. (Ir cavando de a poco, reducir el espesor poco a poco,
repetidas veces, de a uno, respectivamente). En el párrafo que se
dedica al uso del apóstrofo volveremos sobre este punto.
24.— La nasalidad se indica con el signo diacrítico horizontal
(á) o con la diéresis (a). Propiciamos el uso de cualquiera de ambos
signos, indistintamente: las posibilidades de la imprenta o de la má
quina de escribir indicarán cuál de ellos es el más asequible. Ejem
plos: tíharo, tiharó (maduro, entrado en años) ; pu'á, pu'á (levantarse,
erguirse) ; petei, petei (uno: cardinal y neutro).
25.— En guaraní, opinamos, no debe usarse el signo de interro
gación ni el de admiración.
La interrogación se establece por medio de partículas especiales;
simples, derivadas, compuestas o combinadas: pa, ta, ne, tapa, nepa,
picó, pipó, nuné, pipocó, nipocó, etc., etc. Ejemplos: oú pa (¿vino?);
oú nepa (¿vendrá?); oú pipoco ra'e (¿habrá venido?).
La admiración, como el énfasis, se establece también por partícu
las especiales, y mediante la entonación especial y circunstancial. Las
partículas son: ta, mo, tamo, ra'e, pa (del interrogativo); etc. Ejem' píos: mba'eicha tamo ra'e (¡Ojalá!, ¡que Dios permita!, ¡pudiera

— 181 —

�— 181 —
BJaxpnd! '¡B)iuuad sotg anb! '¡BjBf()!) aPÁ otuoj mpiapqm. :sojd .
-tuafg *a)a i (oAi)BSojJa)ut jap) vd 'apj 'pwnt 'oiu 'vt :uos SBjnai)jBd
8BT 'JBpuBjsnnojp A jBioadsa uoioBuojua bj 3)uBipaui ^ 'saj^padsa sbj
-nojiJBd Jod uaiqunu a^ajqB)sa as 'siSBjna ja ouioo 'uoiov^iuipn B^
•{¿opiuaA BjqBij?) a^oj ooodjd no í(¿BjpuaA?) dau no
i (¿ouia?) vd no :sojduiafg *a)3 '"0)3 'poodtu 'poodid 'aunu 'pdtd 'potd
*vdau 'vdvj 'bu *j 'vd tSBpBuiquioa o SBjsandmoD 'SBpBAijap 's^jduns
ísajBpadsa sBjn3j)JBd ap oipam jod aoajqB^sa as uptovSoji^jut ^j
•um^vjftupo ap p tu upyytíi
•(oj)nau A jBnipiBO :oun) t^jad 'ta^ad i (asjmSjs
'3sjb)uba3j) o(ncf '(íh/ í (soub na opBj)us 'ojnpBín) ouvyn 'gjnytj :sopi
-raafg •ajqtnbaSB sbui p sa sojja ap \en^ UBJBaipui aiqiJos^ ^p Bumb
-em B^ ap o B^aaidnn b^ ap sap^pi^iqísod sb^ : a^uainBinijstpm 'sou^is
soquiB ap BJamb^n ap osn p souiBiotdoj^ -(b) sisajaip B[ noo o (f)
pjUOZlJO^ ODI^IJOBip OIlSlS p UOO BOipUI 38 pvpiJVSVU B'J'|rg
•&lt;Hund a)sa ajqos soma^aA^OA ofcujspdn pp osn \v Boip^p
99 anb ojBJJBd p n^ • (sinamBAiioadsaj 'oun b ap '6333A SBpi^adaj
'oood b oood Josadsa p jpnpaj 'oaod b ap opuBABa jj) -^^3 'taj-tajad

— 081 —
'bii3i)ub BUBdsi^ 5 bj b sosbo so[ sopo) ua BZBjdraaaj t q — *¿^
•otdojd ooijjaadsa ouSis
p 38JB3[dnia ap b^bx{ 'piaitn Btnanoj ajsa noo opBzruBJBnS ojqE^oA
un asiiquosa aqap opnsn^ anb ootSo[ ^juainBjoapad uaiquiB) sa oiubj
oj Jtod A 'jj B^ ppiur Bmanoj omoa auai) o^qB^OA unSuiu juB^cnS ua
'oiqtnBO ug -jj Jod bS^ba ppiui J Bun anb a^qísitnpB g^naraBjoajjad
sa 'o)UB) o¡ jod A 'j noa Bzaidina ojqBOOA unSuin 'ouBjpjSBO ug
•uaSiao ns ap ou
A ca)S3 ap SBidoad sboijbjSojjo SBj^aj sb^ b arajojuoo ojoosa b^s 'iubj
-BnS p ouefp)SB3 pp o^qBOOA un jBSBd p 'anb ap b^ Bjjpuas uopnps
Bun 333JBd 8ojj; *x&lt; bj :ootjioadsa uaiqniB) 'onSis oj)o auan JJ Buianoj
p A íj bj zoaijjaadsa ouSis un auan J Bmanoj p 'opmt oj)83nu y
•oopoBJd J3 spsap ou ojad 'BopsraSuij Boin^aj bj ap bjsia ap ojund ja
apsap 'ajqBjdaoB sa uopnjos B^ -ou^is ja na opiuos ap noioBiJBA Bun
UB3ipui anb oj noo 'saAaj jb j ouSis ja uBajdma :soSojbub sosbo soj^o A
a)83 BJBd uopnjos Bun uba'bsus sajo)ns soj)o A oSiuijoj^ soojbj^
¿jj noo o j noo :opioj A gjtvi somajaaj ouioa?
:3)ub)8ut BpBO b 3)uasajd BJB)sa noisnjuoo bj 'jj bj ap X j bj ap osn ja
BJBd BuBjpisBO BjSaj bj ap uopBoi^ipoui Bisa asopuBjdaaB o^^ -xdouoi

•ouBjja)8B3 jap soj b sooijnapt SBmanoj so)ub) sojjo UBjuasaidaj :sapp
-adsa sanoioBjapisnoo naaajaní ou 'd 'o 'u ^i 'vi sonSis so^ — *sx

^q \

'optoj ouBjja)SB3 jap 'jvouojj 'opyojj. :ojqB0OA ap ozuaimoa opuais
unB 'jj ouáts ja jBajdma anb Bjqsij 'jj sa Braanoj ja is sosbo SBiuap
soj sopo) ug •somsiuBdsiij na ajjnao ojos osbo a)83 anb opipua^uaqns
Bpon^) -u bj b an^is Binauoj ja opu^no sa j uoa aqiaasa as jj Btnauoj
ja anb u. 9 osbo ooiun ja juBJBn^ ug *jj Jod sjba o[(jbooa ap oidioniad
jb j bj oubjj3)8B^ ug 'uoisnjuoa ap oat)oui un aeajo ap euad os 'BpBoij
-ipom Jas anb auaij BUBjja)8Ba BjSaj bj ooijbjSojjo osn ns bjb^ -na^u
-oqB Binoipi oj)8anu b 3)uamBAi;iuipp opBJodjooui btj as 'j bj A f bj
omoa : ajqipuiosajduii sa jj bj ap oaydtna p 'oujapotn o ajnaijjoo iubj
-Bn^ js U3 ojsd 'ooisbjo juBJBnS us ajduns ajdmais sa j B'j — *oj;

j ¡BiqB^d ap pnij n^ t b¡ 8 BzB[dmaaj A |bdoa ap uoponj
Bnaduiasap 'jB^n^as vA osn [e o^adsaj jod o^os A 'a^uainpuoiadaoxg

'nop^ 'jj.a i-tdaj.a d 'op^-opÁ, : soja^ ap nopiiads^ o Bionaimua^uí
opuBDtpui 'o^qBooA vm. b sisBjua 8Bm JBp BJBd aa^ídsj as anb SBqB^is
jBjBdas BJBd aAJis :opBiTini[ osn ap ojoj^sodB un sa xtptnS y^ — "g^
*oipms3 ns b ojBJjBd ttn opoi Boipap ss A. 'apuBoS sa on^is ajsa ap bidubj
-jodmi vj •t&gt;ni{tív8iiaau 'yrid 'atau :o^qB0OA un ap oa^uap 'SBqB[is ajina
d JBaipui BJBd 3AJI8 (doís pjjoji) ofoujspdv ^g — "22
3 'tnaacifMj i (o^enSBJBd) OA^afpB 'ronSvuvd ojad íuoiobu

ti 'o^ 'i/j^ 'tA- 'aA- 'oÁ :sosbo ao\ sopoi n^ a^uBuosuoo ss A b^j — '-[jj

anb A BiiBdsxq \p B^ anb noispa^d sbui noa jubjbii^ Btnanoj a^sa a^uas
-ajda^ i/s uoioBuiqtaoD B^ zsa pj^ 'sa^nBaj tp p omoa isbo 'oub^pisbo
na anb aABns sbui sa tp ^raanoj p jaBJBnS n^ 'BUB^piSBO ip v\ ap p
ajuamBstaajd S3 anb Binauoj un JBjuasaadaí Bisd opBtdoadB sbiu sa
tp ouSis p anb soraBmdo 'nopunj Bisa na ojains jod o^BZBipaa uig -yo
BJisann ap joxba p opp UBt^ a^ ' (iroap ne^sn^ so^s onroa 'soSoipmdnj
o) SBjsinBjiBnS so[ fiSBJtg p ug; -juB^^nS ua aisixa ou x v\ — "02
• (aiqmotf
p 'ain^S vi 'BpBurnua^apuT Buosj^d 'nainb 'uamb) vcimu '(ojpqBo)
van '(a^qraoq) van :oms ^vqmu 'vqn 'vqo o^[ -opBipn;sa vA 'qtu Btuauoj
pp uopda^xa uo^ 'q v[ ap zaA ua sossa so{ sopo) na a b^ — '^i
*sauopdaax3 uts 'ouB^pjsBo ua onioo n v\ A t v\ — "g^;
'ifisviií ^tfisnj. it 'asnjtij outs 'i/ioo^ 'tft^otff 'ytovuv 'aotutfj o^[ -^í 'i 'a sa^
-booa sb^ noo a b¡ b BzB^dmaaJí 'ajuara[Bnj -nsvnS onts 'nzvnS tu nbvnS
m Bpunuojd as o^ 'ua^sixa ou tnBjBnS ua anb semanoj 'z bj b A

sojapBpiaA soj ap
sied J3 :uBp 'so^gandinoosap 'ojos oun nos anb 'sojq^aoA so)sg -auvq
-uivuy A ajvqtuvjvniff) ap BjouBdsa noiodnjjoa Bun oms 83 ou ajvqtuvj
anbjod 'Bjssq ou ajvqiuwj ap ¡ ^j *SBAi)iuijap J38 ap sofaj intn us)sa s^q
-anjd 8bj 'iíoq b)sbjj •SBUozBuiy jap A bubjbj o)jy jap TuBjBnS o;aajBip
un^jB na / bj Bjjuanoua 38 anb daajBd ñaiqui^j^ -o)uauioni ajsa na ajnas
-3jd soraauaj ou anb ojqBOOA oj)o unSjB A ajvqtuvj b ojdmafa orno
jBip ajans ag -sainBiBnS sasisd soj b sanSn^Jod o jousdss jopBjsmbnoo
jap Bp^Sajj bj ap soduiai) soj us ; uoo sojqBooA sounSjB uojapsnca
'saJO)nB sounSjB unSag -sajuBJBnS SBUiauoj uos ou jl I A ¡ ^j — 'fi
'o bj uajdnra
38 n 'o H) :s3jbooa SBUiap sbj uo[) '(BiAnjj A ofoid) ^13/ '(opBjj
-bo) tJtJt3¡ '(jiuuop) a^f rsojduiafg •tfi 't 'a sajeooA sbj uoa 'ouBjpjsBD
jap nb odnÍ3 jap opiuos jb Bjiniij as ^ bj ap oajdnia jg — •{
*bjos t¡ bj ap zaA ua yf odnjS jap uoiodopB bj souiBptdojd
sauozBJ 8B)sa jo^ 'jBijpmB ouSis 'y bj aiqos aBaaj jopBziABns ap jadsd

�apóstrofo. Por otra parte, el guión tiene un uso constante en la escri
ser!); ócuche (¡qué ocurrencia); mamó ta pa (¡qué esperanza!, ¡de
ninguna manera!, ¡jamás!); ayepa, ayé ruco, o simplemente ayé (¡pues
estaría bueno!). Ayé y ayepa pueden ser también pregunta, según la
entonación.
En casos de ironía, podría agregarse a las exclamaciones y a las
frases admirativas, tres o cinco puntos suspensivos, como en castellano.

II. EL APOSTROFO
26.— El apóstrofo no ha sido empleado por los autores antiguos
y por el uso popular, cuando menos basta hace pocos años. Es en
época relativamente muy reciente que su incorporación a la ortografía
guaraní se ha producido, ganando adeptos inmediatamente. La falta
de un signo de separación entre las sílabas ha producido numerosas
confusiones en los escritos de los autores antiguos, y esta confusión
ha derivado, en no pocos casos, en la pérdida de algunos vocablos de
gran valor. Los casos de pérdidas más graves se han producido en los
dialectos chiriguaná, guarayo y tupí. En el Paraguay el pueblo ha
salvado de la confusión y de la pérdida la mayor parte de los vocablos
clásicos que tienen sílabas separadas entre sí. Citamos dos ejemplos
que en el guaraní paraguayo constituyen un misterio que quizá nunca
se llegue a esclarecer: Itanguá e Itapúa.
Itanguá puede derivar de: itá-cuá (cueva en la roca, gruta) y de
itá angu'á (piedra mortero). Itapúa, el nombre aborigen de la ciudad
de Encarnación, puede derivar de: itá apu'a (piedra o roca esférica);
itá pu'ii (piedra levantada, roca erguida, peñón saliente); itá i pú va
(roca sonora, peña rumorosa, peñasco contra el que las olas se rom
pen, rugiendo). Finalmente también puede derivar de un hispanismo:
itá púa, piedra aguzada.
Algunos autores quisieron salvar la necesidad de la separación
con el empleo de la h. Es sin duda un esfuerzo digno de elogio, pero
nos parece que el apóstrofo es la solución ideal. Comparar: yahó y
ya'o (insultar) ; pu'd y puha, etc., etc.
Ejemplos de vocablos d'e grafía diferenciada por el apóstrofo:
a)ya'o (insulto, insultar, increpar) ; aó, i yaó (ropa, su ropa);
jha'o (fermento y fermentar);
b)yejhú (encontrar, descubrir), yeú (hacer venir) y ye'u
(comer);
c)yaú (de taú, fantasma), ya'u (comamos);
" d)

ta'u, jha'u (que yo coma y yo como), y taú, aú (fantasma);

e) oú (él viene), jho'ú (él come).
27.— El apóstrofo vale por acento tónico, incidiendo sobre la
vocal que le sigue: yo'a. Ver el capítulo referente a acentuación.
28.— El guión (-) es también un apóstrofo, aunque de empleo
limitado. Algunos autores lo usan como apóstrofo único, pero nosotros
opinamos que es preferible el signo ('). El guión parece indicar una
separación más cortante y más prolongada que la establecida por el
— 182 —

tura: como paréntesis, como separación de sílabas al final de un
renglón, etc.
29. — Presencia de dos o más apóstrofos en una palabra com
puesta: ñe'enga'íhva, yo'a'a.
En el primer caso, la tendencia evolutiva de la lengua es suprimir
o cuando menos suavizar la primera separación. Propiciamos, coinci
diendo en este punto con el P. Bottignolli, emplear un solo apóstrofo,
el principal: ñeenga'ihva.
En el segundo caso, que es de énfasis, no se podrá suprimir nin
guno de los apóstrofos. La solución sería indicar la segunda separación
con el guión: yo'a-á. El guión, indicando una separación más prolon
gada, más cortante que el apóstrofo, da al vocablo lo que se busca, el
énfasis.
En los casos de repetición de sílaba final (énfasis) la falta de
apóstrofo o de guión puede provocar confusiones muy graves. Ejemplo:
Yo'ayo-á y yo'ayoá. Acepción del primer vocablo compuesto: encimar,
repetir, reiterar. Acepción del segundo vocablo compuesto: encimarse,
amontonarse en masa, por grupos, todos los de un cierto grupo o
sistema,
en serie sucesiva.
El apóstrofo
sólo es separación. El guión indica continuidad de
acción, énfasis, repetición. Ejemplos:
i cu'i (se pulveriza); i cu'icu-í (se está pulverizando continuada
mente) ; o cúi (se desprende); o cu-cúi (se desprenden, las hojas de
un árbol en otoño, continuadamente);
o yo'a (se enciman, se agrupan, se amontonan); o yo'ayoá (se
enciman, se agrupan, se amontonan por grupos, por serie, todos cuanto
hay, cuanto son, cuanto existen, cuanto llegan); o yo'ayo-á (cuanto
más Bon, tanto más se enciman, se amontonan; se repite una y otra vez,
se repite sin cesar, no se concluye nunca de repetir);
o mococó (come a trago apresurado; no come: traga); o moco•mocó (va tragando para ganar tiempo);
petei-te'i (de a uno, uno a uno, algunos pocos, excepcionalmente).

III. ACENTUACIÓN
30. — Muchos son los autores guaranistas y estudiosos que adop
tan para el idioma el régimen de acentuación que rige en castellano.
El uso popular igualmente aplica dicho régimen. Algunos estudiosos,
los menos, proponen como solución el régimen francés, basándose en
que en guaraní, como en francés, gran número de vocablos, y aun la
mayor parte de éstos, son de acentuación aguda.
Lo mismo que en la ortografía, en el régimen de acentuación ha
ocurrido que el idioma está nadando en la anarquía, o mejor dicho
en la ausencia de un sistema lógico. Los estudiosos brasileños, aun
cuando han llegado a un elevado conocimiento científico de la lengua,
como es justo destacar, no han podido captar el genio de ella. Esto
ocurre quizá porque el brasileño no habla guaraní en el hogar. En

— 183 —

�cambio, en el Paraguay y en las regiones fronterizas, si bien el guaraní
es el idioma familiar, no ha sido estudiado científicamente.
1 guaraní exige un régimen de acentuación que al par que solu
cione perfectamente todos sus problemas, conserve celosamente su
genio lingüístico. El régimen de acentuación del castellano puede ser
vir para el guaraní, pero a condición de adaptarse previamente. La
simple adopción vuelve inapto el régimen castellano porque impone
al guaraní una artificialización cada vez mayor. Este vicio es precisa
mente el motivo por el cual el guaraní ha llegado a un período de
estancamiento que le impide desarrollarse naturalmnte, y que a con
tinuar, determinará su desaparición.
El régimen francés no podría servir para el guaraní, aun con
adaptación previa, debido a una razón sencilla: el idioma guaraní
abarca tres grandes ramas principales: el paraguayo, misionero o del
sur; el tupí o brasílico, -y el chiriguaná o del oeste, En la primera
rama, casi todos los vocablos son de acentuación aguda; en la segunda,
los vocablos son casi siempre graves, con la sílaba final alargada; en
la tercera rama, los vocablos son casi siempre graves, con la sílaba
final breve. Ejemplo:
En paraguayo, misionero o del sur: Tupa (Dios);
en tupí o brasílico:Tupana (la sílaba na muy suave);
en chiriguaná o del oeste:Tupa (Tumpa, según algunos).
La adopción del régimen francés impediría emplear un solo mé
todo o sistema de reglamentación que solucione los problemas de las
tres ramas guaraníes, y ello traería un cúmulo de confusiones. En
cambio, el régimen castellano, adaptado con. cuidado, o mejor dicho
acondicionado a la lengua guaraní, soluciona todos los problemas,
cualquiera sea la rama, gracias a su sencillez y elasticidad.
Nos permitimos insistir en que no basta adoptar. Ello significaría
continuar como hasta hoy abandonando la lengua al azar. Es preciso
adoptar y adaptar.
31. — La regla fundamental de acentuación es la muy conocida
para el castellano: llevan acento gráfico agudo las palabras agudas
que terminan en vocal, y acento agudo implícito, las palabras agudas
que terminan en consonante; son palabras graves las que llevan acen
to en la sílaba penúltima: llevan acento gráfico las que terminan en
consonante, y acento implícito las que concluyen en vocal; son esdrújulas las que llevan acento antes de la sílaba penúltima, y reciben
acento gráfico, nasal o tónico, sin excepción.
Esta regla castellana básica tiene en guaraní numerosas excepcio
nes, regimentadas por una subreglamentación precisa. Esta subreglamentación, que rige a las excepciones, es el resultado de la adaptación
que sufre el régimen castellano para servir al guaraní.

hecho de dormir) ; y las palabras agudas que concluyen en conso
nante. Estas últimas no existen en guaraní clásico, sólo en hispanismos:
naranjal, tacuaral, etc.; b) el tónico gráfico o gráfico a secas, que se
indica con un signo. Se emplea en vocablos agudos terminados en vocal,
como avá (hombre), caraí (señor, don), vaí (feo), etc.; y en graves
terminadas en consonante. En guaraní no existen ejemplos de este
último orden, salvo en hispanismos; c) el nasal gráfico, que en ade
lante llamaremos nasal, y cuyo signo es el diacrítico (á) o la diéresis
(á). Su aplicación está regida solamente por las imposiciones del uso:
los fonemas son nasales o no lo son conforme a su régimen fonético
difícil de precisar. Ejemplos: pererá (afrecho tostado de maíz) y
pererí (de poco espesor), pereré (ruido de alas al agitarse o batir)
y parara (ruido de latas y de las olas del mar), pirí (especie de junco
acuático) y pin (temblor producido por el miedo); d) el acento
nasal forzoso, que no se indica con signo, y que es impuesto por la
m, n, ñ, a la vocal que le sigue. Ejemplos: na (partícula de futuro
rogativo), aña (malo, diablo), ani (negación), ama (lluvia), ramo
(recién). Estos vocablos son agudos. Son nasales por la presencia de
la m, n, ñ y carecen de acento gráfico sobre la vocal final, porque la
nasalización forzosa vale por acento, conforme a regla que veremos
más adelante.
33. — Los acentos tienen entre sí una relación de valor invariable,
conforme a la siguiente escala:
a)El acento de menor valor es el implícito. Ya hemos indicado
que palabras agudas que terminan en consonante no existen en gua
raní, salvo en hispanismos: naranjal, tacuaral.
b)El acento nasal forzoso anula al implícito. Ya hemos indi
cado que la m, n, ñ, imponen un acento, a más de la nasalidad: aña
es vocablo nasal y agudo (sin acento gráfico). En guaraní paraguayo
no existen ejemplos de acento implícito anulado por nasal forzoso,
pero los hay en chiriguaná y en tupí: mihmba (animal casero, voca
blo grave en chiriguaná).
Los grupos mb y nd no nasalizan: mbá, tendá, ndé. El grupo ng
es nasal.
c)Habiendo m, n, ñ, no puede haber acento implícito. El acento
está dado por estos signos fonéticos nasalizadores forzosos.
d)El acento gráfico anula al nasal forzoso y al nasal gráfico.
Ejemplos: tucúna (langosta, en tupí; tucú en paraguayo): el acento
gráfico sobre la u anula el nasal impuesto por la n de la sílaba final;
mihmbá (animal casero en guaraní paraguayo) : el acento gráfico
final anula el nasal impuesto por la m inicial; ramo (cuando): el
acento gráfico de la primera sílaba anula el nasal impuesto por la m
de la sílaba final.

32. — En guaraní hay cuatro clases de acento: a) el tónico implí
cito o simplemente implícito, que reciben las palabras graves que
concluyen vocal, como ava (cabello), tera (nombre), kera (sueño,

e)Fonema o vocablo nasalizado por m, n, ñ, conserva la nasa
lidad aunque el acento nasal sea anulado por un acento gráfico. Ejem
plo: irü (compañero), moirú (acompañar), ñemoirú (hacerse acom
pañar) : el vocablo continúa siendo nasal, aun cuando el acento nasal

— 184 —

— 185 —

�S8I —
JB8BU O}Ua3B J3 OpUBflD UnB 'jBSBU OpU3IS BILUIlUOd OjqB3OA J3 I (jBUBd
-moa asaaaBq) ruioiuau '(jBUBdmoaB) ruioui ' (oíairedinoa) rui :ojd
-mafg 'odtjbjS ojuaas un Jod opBjnuB bss jbsbu ojuaoB j3 anbuiiB pspij
-bbbu bj BAj^snoa ' 'w 'mi Jod opBzijBBBU ojqBaoA o Biuauog (a
•Jbuij BqBjis bj ap
tu bj jod ojsandnn jbsbu ja e[nne BqBjis Ba^raud bj sp ooijbjS oju^ob
js : (opuBna) ouivj ¡jBpiui tu b[ Jod ojsandmi jbsbu J3 Bjmre JBuij
ooijbiS ouisaB p : (oABnBJBd rnB.ren na ojsbb^ jbuijub)
íjbuij BqBjis bj ap u bj xoá ojssndun jbsbu p Bjmre n bj ajqos
o^uaaB p : (o^BnSBJBd u3 nonj íjdnj na 'bjsoSubj) vunonj
•ODIJBjg JBSBU JB ^C OSOZJOJ JBSBU JB BjnUB O^TJBjS OJUa^B ^g (p
•sosozjoj saJopBZT^BBBa soopauoj souSts sojsa jod opBp
ojnaDB [^ •ojpj^dnii o^uoob jcaqBq apand on 'm 'w 'tu opnaiq^jj (o
[83
Su odmS 1^ "apu 'vpuaj 'yqui :uezi{bsbu oh pu Á qvi sodnjS so^

'ouans) tua^ '(ajqtnou) vjsí '(o[pqBa) van oraoa 'jbdoa na^npno^
anb 83abj^ SBjqB^d sbj naqiaaj anb 'ofioi¡d'Uit 3)nania[duiis o ojp
-í^efwM oorupt p (b :o¡uaoB ap sasep ojjBna ^Bq iubjbiiS ug; — *^g
'inBjBnS [B JiAJas Bjed oub[[3J8bd n^unSfi p ajjns anb
uoioB}dBpB bj ap opBjjnsaj p sa 'eauoiadaaxa sbj b ^Sij anb 'u^iaB^uam
-B[Sajqns Bjs^ 'Bsiaajd nopBinaulB^^ajqns Bun jod SBpBjn^nnáaj 'san
-opdaaxa SBSojauínu inBJBnS ua auap BaigBq BHB[[ajsBa B[Saj Bjsg
'nppdaaxa ais 'odiuoj o [esbo 'ooijbjS ojuaaB
naqraaj A 'Bmtjfnnsd BqBjis bj sp sajuB ojudas uba^jj anb sbj sspnf
•tupsa uos íjbooa na na^npuoa snb sb[ otpijdnn ojuaaB A 'ajuBuosno^
ua uBuiauai anb sbj ooijbjS ojnaaB neAajj :Bnip[nuad sqejis bj ua oj
-uaaB UBAajj anb sbj 83abj^ SBjqBjsd nos íajnBuosuoa as nsuinud} anb
SBpnSB esjqBjBd sbj 'oipjjdun opnSB oju^aB A 'jBaoA ua UBuiuijai anb
SBpn^B SBjqsjBd sbj opn¿B oaijBaS ojuaaB hbasjj :oubjj3}SB3 ja BjBd
Bppouoa ^nru bj sa u^iaBniuaaB 3p jBjuauíBpunj bj^sj b^ — *^g

ng •ssnoisnjuoa sp ojnuina nn BjjaBjj ojja A 'eaiuBJBnS sbuibj ssjj
sbj sp SBmajqojd soj auopnjos anb uoioBju^raBjSaj ap Braajsts o opoj
-ara ojos un jeajdraa Buipadrai saauBjj naratáaj jap u^pdope vj

•jvjvnooj 'jvftmjmi ¡eonisiuBdsiq na oa^bs 'jubj
-BnS ua uojsixa ou ajusuosuoD ua uBuiuu^j anb SBpn^B 8BjqB{Bd anb
opBOipui souiaq bj^ •ojiDj^duii p sa jojba jouoiu ap oju^oe jg (b

•pBppijsBja A zajjpnas ns b sb^bjS 'buibj bj bss BjainbjBno
'SBUrajqojd soj sopoj Bnopnjos 'ruBJBnS BnSuaj bj b opvuoio^puoov
oqaip Jofain o 'opBpmo uoa opBjdBpB 'ouBjjajsBa uaraiSaj js 'oiquiBa

•(BnBnSuiqa ua ^abjS ojq
-booa 'ojasBa ^ratuB) oquii¡iui :jdnj ua A BUBnSiJiqa ua jfeq so^ ojad
'obozjoj JB8BU jod opB^nuB o^iDj^dnii o)ua3B ap so[dtnafa uajsxxa ou
inBJBn^ u^ • (odijbjS ojua^B uie) opti^s A ^sBu ojqBaoA sa
¡pBpijBSBu B[ ap 8Bui b 'ojuaDB un uauoduii ' 'u 'w B[ anb op^a
-ipui souiaq bj^ •ojroj[duii ^b B^nuB osozaoj jbsbu ojuaaB ^^ (q

'jotdvpv A jvjdopo
ospsjd sg 'jbzb jb BnSusj bj opuBuopuBqB ^oq Bjs^q oraoa jBnupuoa
BueatjiuSis ojjg uBídopB BjsBq ou anb us jijsisui soiui jira jad so^^j

:b[bos9 a^uainSis ^^ b auuojuoa
•(sonnSjB unSas 'vdtun^J dnj^:3jsao jap o BUBnStjrqa na
f (aABns Anva vu BqBjis bj) mmdnj^:oaijj8Bjq o tdnj na
'dlUBppB 8BIU
anb B^Saj b anuojuoa 'ojus^b ^od a^BA bsozjoj u^pBzip^sBu
b^ anbjod '[buij ^b^oa bj sjqos oaijBjS oiuaoB ap U333JB3 ^ u 'u 'tu v\
3p BI3U3S3jd B^ Jod S3JBSBU UOg *8OpnSB UO8 8O^qB3OA BO^e^ '(USiaSl)
ouioj. '(BiAn^^) tu '(upiaBSau) nm '(ojqBip 'op^ui) mm '(oaijbSoj
oanjnj ap B^najíJBd) mi ^so^duiaf^ -anáis 3j snb jBaoA b^ b 'u ' 'tu
B[ iod ojsanduii 83 anb A 'ouSis uoa Baipui as ou anb 'osoz^of josvu
oiuaaB p (p í (opaira p jod opianpo^d jopquia^) ^id A (oaijBnaB
oounf ap aiaadss) luid ' (jbui pp SBp3 sb^ ap jÍ sbjb^ ap opnu) vj. vj.vd A
(jiisq o asjB^iSB p sbjb ap opmi) ajajad '(Josaclsa oaod ap) tiajad
A (zibui ap opB)8O) oqaajjs) pjajad tsopiuiafg; uBsiaajd sp XíÍJÍP
ooijauoj uamx^sj ns b auuojuoa nos o\ ou o ea^sBu uos sBniauoj: so^
:osn pp eauoioisodrai sb^ jod 3^U3uiB^s ^piSaj B)sa uoioBoifdB ng *(b)
818313ip V\ O (B) OOUJ-IOBip p S3 Oll^lS oXna A 'JVSVU 8OUiajBUIB[[ 3}UB[
-apB ua anb 'o^jfvjS jvstm p (o ¿someiuBdsiq ua oajbs 'napjo
sisa ap eo[dui3fa u^jsixa on tubjeii^ n^ 'aiuBuosnoa na
83Abj3 us A í-aja '(oaj) mc% '(uop 'jouas) ivjvo '(ajquioq) vnv oraoa
'p33OA ua sopBuiuua) sopnSB eo^qBaoA ns B3^duia ag *ouSis un uoa Baipui
as anb '8Baas b ooifvj o ooifvj^ oovuoi [3 (q í-ai3 'jvjvnovt 'jvfuvjvu
:sorasiuBdsiq na o^os 'oais^p juBJBnS ua najsixa on sBtni^yn sBis^ -ajuBu
-osuoa U3 U3j(n[auoa snb eepnSB SBjq^pd sb[ A i (iiuuop sp oqaaq

i (sotq) prfnj; :jns jap o ojauoisim 'o^BnBjBd ng
rojdmsfg *aA3jq jbuij
Bq^[js bj uoa 's^abjS ajdmais issa nos sojq^aoA soj 'buibj Bjaajaj bj
na íBp^^jBjB jbuij BqBjis bj uoa 'saABjS ajdmais isBa nos sojqBaoA soj
'epnn^as bj ns ÍBpnSB uoi^BnjnaoB ap nos eojqBaoA soj sopoj is^a ^butbj
BJannjd bj ug 'ajsao jap o BUBnSiJiqa J3 A. 'osijjSBjq o jdnj ja í jns
jap o oaanoismi 'o^Bn^BJBd ja :s3jBdpnijd sbuibj sapusjS sajj BajBqB
juBJBnS Buiorpí ja :Bjjpuas uozbj snn b opiqsp 'BtAajd nopBjdBps
uoa unB 'juBJBnS ja BJBd jiAJas Bjjpod ou saauBJj uaraiSaj jg
'uoiauBdBsap ns BJEiiirajajap 'jBnnij
-uoa b anb A 'ajnrapjnjBn asjB^joajBsap apidiui aj anb ojnairaBaaBjsa
ap opojjad un b opBSsjj Bq juBJBnS js jBn^ ja ^od oaiioui ja ajnara
-Bsraajd sa oíaiA ajsg 'jojÍbui zaA BpB3 uoiaBzijBpijpjB Bun tUBJBnS jb
auodrat anbjod oubjj3isb3 namiSaj js ojcÍbui aAjanA uotadopB ajdmis
vj 'ainauíBiAdjd asjB^dspB ap nopipuoa b ojad 'juBJBnS ja BJBd jta
-jas apand ouBjpjSBa jap uoiaenjuaaB ap uarar^aj jg •oapsjnSmj omaS
ns aiuaniBsojaa aAaasuoa 'SBmajqojd sns sopoi ajuaraBjaajjad auoia
-njos anb JBd jb anb uoiaBnjuaaB ap nara^^aa un aSixa jubjbii^ jg
•sjuauTBaijjjnap opsipnjsa opis Bq ou 'jbijiuibj ^raoipi ja sa
ja naiq is 'SBzua^nojj sauoiSaj sbj na A jÍBnáBa^^ ja na 'oi

�ha sido anulado por el gráfico. Cañih (esconder), mocañíh, ñemocañíh, etc.
f)El acento gráfico anula a todos los demás acentos. Ejemplos:
agha, vocablo agudo (por el acento nasal gráfico de la o final), se
transforma en grave con acento gráfico en ágha, (ahora y alma) y en
agudo con acento gráfico en aghaé. En ambos casos, la o no pierde su
signo de nasalidad y el vocablo continúa siendo nasal, aunque el acento
haya sido anulado por el gráfico.
g)Habiendo conflicto o duda entre acento gráfico y acento
nasal gráfico, preferir siempre el primero, como solución más sencilla.
Ejemplos: irü (compañero), al desarrollarse en mo-irü y ñe-mo-irü
ofrece un caso de conflicto. Irü, vocablo agudo nasal con acento grá
fico nasal se acopla a mo, fonema nasal forzoso impuesto por la m,
y forma moirü. ¿Debe escribirse moirü o moirú? Opinamos que debe
preferirse la segunda forma, con el acento gráfico, porque la nasalidad
del vocablo ya está impuesta por la m inicial. En el mismo caso están
los siguientes ejemplos: cañih, mocañíh, ñemocañíh; nojhé (noihe),
etcétera.
34. — En guaraní son raros los ejemplos de palabras esdrújulas.
Sólo se presentan como palabras compuestas, casi siempre de evolución
reciente o incompleta. Ejemplos: néikena, ajhániri.
35.— Variaciones en la acentuación según la rama: ñaghuarú
(forma paraguaya). Escribiendo ñaguaru sería esdrújula nasal forzosa,
porque dominaría el acento nasal impuesto por la inicial. Ñaghuarú
(forma chiriguaná) es vocablo grave: el acento nasal sobre la a de la
segunda sílaba anula el nasal forzoso impuesto por la ñ inicial a la
primera o. Escribiendo ñaghuarú (paraguayo) el vocablo se vuelve
agudo, predominando el acento gráfico final, que anula al nasal grá
fico y al nasal forzoso anteriores. Si escribimos ñaghuarúna (forma
tupí o brasílica) el vocablo es grave con la sílaba final muy suave.
Aun siendo grave terminada en vocal, debe llevar acento gráfico sobre
la u, para anular los acentos nasales gráfico y forzoso anteriores.
Otras variaciones:
Ñaghudrúra (parecido a ñaghuarú)
Ñaghuá'rurá
id.
Ñaghuarurána
id.

Mbusu (anguila)
Mbusú
id.
Mbusúna id.
Mbusüra (parecido a mbusú)
Mbusura

id.

Mbusurána

id.

' forma chiriguaná
1 forma paraguaya
forma tupí o brasílica
forma chiriguaná
forma paraguaya
forma tupí o brasílica
forma chiriguaná (culebra ña
caniná)
forma paraguaya (culebra ña
caniná)
forma tupí o brasílica; id.

un acento gráfico, que al mismo tiempo determina el acento principal
del vocablo. Excepcionalmente, el acento gráfico anula a los dos o
más acentos nasales forzosos. Ejemplos: ñaña (malo), moñái (diablo
y serpiente mitológica), mihañá (empujar), ñañaité (muy malo o
malvado), momarandú (advertir).
37.— El apóstrofo vale por acento (ver capítulo respectivo) e
incide sobre la vocal siguiente: jha'e (jha'é); so'o (so'ó: carne y ani
mal que provee de carne al hombre).
En función de acento, el apóstrofo actúa dentro de las reglas si
guientes:
a)Anula el acento implícito anterior: mandi'o (mandPó: man

dioca) ;
b)Anula el acento nasal forzoso anterior: mandVo; carTo;
c)No anula la nasalidad anterior (pero anula el acento). Si
el vocablo que le antecede lleva acento nasal gráfico, se produce un
conflicto o duda: a más del apóstrofo, el vocablo debe recibir otros
dos acentos, uno el de nasalidad y otro el principal. Ejemplo: jhafi
(cuerno, espina, espolón) y jhati'ó o jhati'ó. La fonética del idioma
indica que debe acentuarse la o conservándose el acento nasal de la ti,
pero lo simple sería trasladar el acento nasal de ti a la o. Nosotros
propiciamos la primera solución, porque pensamos que hay que res
petar siempre el genio de la lengua, una de cuyas manifestaciones es
su fonética: al escribir jhati'ó se violenta la fonética del idioma,
porque la partícula o (sacar, quitar, extraer) no es nasal;
d)El apóstrofo no indica nasalidad. Si el vocablo en que actúa
es nasal, será necesario emplear un acento nasal gráfico sobre la vocal
sigílente al apóstrofo. Ejemplo: co'e (amanecer), co'ero (mañana),
co'eramo (cuando llegue mañana, en un futuro cercano: esdrújula
con acento nasal gráfico), co'eramoité (pronto, dentro de poco
tiempo).
38.— Aun cuando el grupo gh es nasal y nasaliza el vocablo más
aún que la m, n, ñ, recomendamos agregar acento nasal gráfico a la
vocal siguiente, si la sílaba no es líquida, y a la vocal que sigue ala u,
si es líquida. El papel de este acento nasal gráfico es evitar confusiones.
Ejemplos: ñaghuarú, ágha, aghaité, jherughua (negación equivalente
a: no sé). La presencia de este acento gráfico nasal agregado, impone
la de otro gráfico anulador, siempre que aquél no sea el principal del
vocablo. Ejemplos: agha, ágha y aghaé.
En vocablo que contenga una sílaba con el grupo gh y otra con
nasal forzosa impuesta por m, n, ñ, habrá que anular ambos acentos
con un gráfico que determina el principal: ghuaimí (anciana).
39.— Para evitar acumulación de acentos gráficos, se traslada el
acento haciéndolo coincidir con la sílaba tónica. Este caso ocurre en
palabras compuestas. Ejemplos: teta (país, nación), tetaihguara (en
vez de tetaihguara: conciudadano).

36. — Si en un vocablo entran dos sílabas nasales forzosas (impo
sición de m, n, ñ) es preciso anular uno de los acentos por medio de

40.— Palabra grave terminada en o debe acentuarse, siempre
que sea necesario anular acentos nasales anteriores: mihangecói, mi-

— 186 —

— 187 —

�ap oipaui jod sojua^B boj ap oun jBjnus ospajd sa fu 'u 'tu ap nppis
-odun) bbsozjoj sajBSBU BBqBjis sop uejjua ojqsaoA un us ig — *og

-ivx 'ipoa^uvvtiu :sajoiJajuB sajBSBU sojuaaB jBjmre oiJBeaaau Bas anb
ajdmais 'asiBnjnaaB aqap 10 ua BpBuinuaj 3abj3 BjqBjB^ — *q^

— 981 —

— ¿81 —

• (oirepBpnpnoa :vuvn8vtntaj ap z^a
na) vjnnSvmjaj '(uopBu 'siBd) jaj isojdmafg •BBjsanduioa sBjqsjBd
na 3Mnoo osea ajsg 'Boino^ BqBjis bj noa Jippuioa ojopuapBij ojuaaB
ja BpBjSBJj as 'sodijbjS sojuaaB ap uopBjnmnaB jejia^ bjb&lt;j — "(jg
•(bubioub) yuitonuS :jBdpuijd ja Buiuua^ap anb odijbjS un noa
sojnaaB soqmB jB^nuB anb BjqBij 'u ' 'tu jod Bjsandim bsozjoj jbsbu
noo bjjo jÍ i^íí odnaS ^a noa Bqsjis Bun BSnajuoa anb ojqBooA ug
•aavjji) A vifiy 'vtjSv :sojduiafg "ojqBaoA
jap jBdpuud p Bas on janb^ anb ajdmais 'jopBjnuB ootjbjS ojjo ap bj
auodun 'opbSsjSb jbsbu ooijbjS ojuaaB 3jsa ap Biauasajd vj • (ae on :b
ajuajBAinbs uoiasgau) onuSruavf 'atinuSn 'ot(Sv 'njtmi{8vu :8O[draafg;
•ganoisnjuoD jb}ia3 sa o^ijbjS jesen ojna^B a^sa ap jad^d jg; *Bpmbr[ sa ib
• bj b anSis anb jbdoa bj b á 'Bpinbij sa ou BqB^s bj ts 'ainam^is [bdoa
bj b ooijBjá jesBn o^naaB jb^3j3b somepnainoaaj 'w 'u 'tu v\ anb nrn?
8Bin ojqBooA ja bzijbbbu á jbsb^ sa t{S odnjS ja opuena uny — *gg
• (odnraij
oaod ap ojjnap 'ojnojd) ^twwvu^^o '(ooijb^S jbsb^ ojnaoB noa
Bjnjrupsa :ouboj33 ojnjnj un na 'biibubiii anSajj opnBno) otu.n j.9p0
'(bububui) oua^o '(jaaauBUiB) Bpo :ojdtnafg -ojojisodB jb a^uanSis
jbooa bj ajqos ooijbjcS jbsbu o^uaoe nn jBajdoia ouesa^an Bjaa 'jbsbu sa
BnjoB anb na ojq^ooA ja ig 'p^pijESBu Baiptn ou ojoj^sods jg; (p
íjbsbu sa ou (JaBJixa 'JBjmb 'jbobs) o BjnojjjBd bj anbjod
'Buioipi jap BDijauoj bj Biuajou. as gtpvi[{ Jiqoosa jb ¡Ba^aiioj ns
sa e^uoioBjsojinBin SB^na ap eun 'Bn^uaj bj ap oma3 ja ajdmais jeiad
•991 anb ^Bq anb souiBsuad anbjod 'uoianjos Bjamud bj souiBpidojd
soj^oso^yj 'o bj b i% ap [bsbu ojuaoB ja jBpBjsej) Bijas ajdutis oj ojad
H} bj ap jbsbu oinaoB ja asopuBAjasnoa o bj asjBniua^s aqap anb ^oipui
Braoipi jap Ba^auoj B^j •o^joi//' o pj.t vyl A. (npjodsa 'Buidsa 'oujana)
rivijt :ojdmaC^; •[Bdionod ja ojjo A pBpijBSBu ap ja oun 'sojnooB sop
bojío Jiqpaj aqap ojqsaoA ja 'ojoijs^dB jap sbui b :spnp o ojoijjuo^
un aanpoad as 'ootjBJá jbsbu oinaoB BAajj apaaaiuB aj anb ojqe^oA ja
ig *(o].n aaB ja BjnnB o jad) JoijajuB p^pijBSBU bj BjnuB 0^ (a
io^Jtto iojpimui :joiia}UB obozjoj jbsbu oiuaa^ ja Bjnuy (q
i (Baoip
-ubui .pjpumu) o¿pwrui :joij3jub oipijdrat omaaB ja Bjnuy (b
¡sajuaraS
-is BejSai sbj ap ojjnap snias ojoaisods ja 'ouioob ap uopunj n^
• (ojqraoq jb auj^a ap aaAOjd anb jbui
-iub A anisa :pfos) ops i(9pi([) ^pi[{ :ajuamSis jbooa bj ajqos appm
a (oAijoadsai ojn^idBa J3a) ojnaoB jod ajBA ojoj)sodB jg — *¿g
"(jIJjaApB) npuVUOtUOlU '(opBAJBUI
o ojBm inm) ajmuou '(jBfndraa) vuvujtu '(b3i^o[oitui aiuoidaas A
ojq^ip) fpuotu '(ojBm) vuvu rso^dtnaf^ •sosozjoj ssjbsbu sojuaaB bbui
o sop soj b BjnuB oaijBjS ojua^B ja 'a^uauíjBuopdaoxg "ojqBaoA jap
j^dpuiid oiuaaB ja Buinuajap oduiaii oinsim jb anb 'o^ijbjS o^u^aB un

•pí ÍB^ijiSBjq o jdnj buijoj (vutuvo
•vu Bjqajna) BABnSBJBd buijoj (mnuvo
-ou Bjqajn^) BUBnSiJiqa buijoj
BaijjsBjq o jdnj buijoj
B^Bn^BJBd buijoj
BUBnSuiqa buijoj
BoijiBBjq o idnj buijoj

'Pívutunsnqj^

Tí

•(nsnqw b oppajBd) vun
-*pi vunsnqj^^
--pi
nsnqj^^
-(ejinSuB) nsnqj^^
-*pi

buuoj -*pir—-.•;
ojjiqa buijoj - (nj.v n'uSvu b oppajBd) vanan
:sauopBUBA sbj^q
osozjoj A oaijBjS sajBssn soiuaoB boj jBjnuB BJBd 'n ej
ajqos ooijbjS ojuaaB JBAajj aqap 'jbooa na Bpeuiuuai ^abjS opuais uny
•3ABns Anuí JBUij BqBjjs bj noa 3abjS sa ojqsaoA ja (BJi[iSBjq o idni
buijoj) vunjvnuSou soraiquosa ig •saJoyjajuB osozjoj jbsbu jb A ooij
-bjS jbsbu jb BjnuB anb '[buij ooijbjS ojuaoB ja opuBuimopajd 'opngB
aAjanA as ojqsaoA ja (o^en^BJBd) nuonuSou opuaiquasg • Bjarajjd
bj b jBpiui u bj Jod ojsanduii osozjoj jbsbu ja BjnuB ^qBjrs BpunSas
bj ap o bj ajqos jbsbu ojuaaB ja :3abj^ ojqe^oA sa (BUBnSiJiqa buijoj)
tuvtiv^v^ 'jepiui u bj Jod oisandun jbsbu ojuaas ja BjJBunuop anbjod
'bsozjoj jbsbu Bjnfnjpsa Bijas nJvnSvu opnaiquasg " (B^ÍBtiáBJBd buijoj)
nurnitiSnu :buibj bj un^as uoiaBn^ua^B bj na sauopBiJB^ — -gg
•iMwovt'o 'vu^ifiau :so[diuaf^ -Bjajdnioaur o ajuapaj
uopnjoAa ap ajduiais isbd 'sttísandraoa ssjqBj^d ouioa iiBjuasajd as ojpg
•SBjnfrupsa BBjqej^d ap sojdraafa boj sojbj nos iubjbii^ u^ — *^g
•Bjajaoja
'(avfou) ^ufou iutuooouiau 'viudooui 'vmvo :sojduiafa eajnamáis
boj
uBjsa O8B3 ouistui ja ug 'jeioiui tu bj jod Bj^andiui Bjsa tbA ojqBooA jap
p^pijBSBn bj anbjod 'oaijBJ^ ojua^B ja noa 'buijoj BpunSas bj asjuajajd
aqap anb someuidQ ¿nuiotu o ndiotu asjiqijasa aqaQ? •nutotu buijoj A
'ui bj jod ojsandiui osozjoj jbsbu Buiauoj 'oui b BjdooB as jbsbu oaij
-bj^ ojuaaB uoa jbbbu opnáB o^cjedoa 'tu¡ 'oi^ijjuoa ap osea un aaajjo
nji-otu-^u A nut-otu ua asjejjoJJBsap jb '(ojauBdtnoa) rui :so[diuafg[
•Bjjpuas sbui uopnjos omoa 'ojauíud ja ajdmais juajajd 'oaijBj^ jbbbu
oniaas A oaijBXá ojuaoB ajjua Bpnp o ojaijjuoa opuaiqBjj (^
•oaijBjS ja Jod opBjnire opis b^bij
ojuaaB ja anbuns 'jbsbu opuais Btiuijuoa ojqs^oA ja A pBpi[B8Bu ap ou^is
ns apjaid ou v bj 'sosbd soquiB ug -avySv na oaijBjS ojuaaB uoa opnSs
na A (buijb A BjoqB) vySv ua oaijBj^ ojuaaB uoa 3abj^ na buuojbubj)
as '([buij o bj ap odijbjS jbsbu ojuaaB js jod) opnSB ojqsaoA 'vvüd
:sojduiafg 'soiuaaB SBuiap soj eopoj b ejnue o^ijbj^ ojuaaB jg (j
•aja 'yttwo
-om.a u 'ytuoootu '(japuoasa) uiuv^ •ooijbjS j^ jod op^jnuB opis bu

�hatimói. Esta regla no rige en los casos en que la o es acentuada por
m, n, ñ, anterior: jhemoi (comezón), jhenoi (llamar), jheñoi (naci
miento de planta), nei (sí: aceptación, afirmación).

Ejemplos de yepé y yepe en oraciones:
1.) O mihi yepé co co ihvik... (Y la tierra ya se había movido
cuando el momento que se estableció con precisión);
O mihi yepe co co ihvíh... (Y sin embargo se mueve... —la

41.— Palabra grave terminada en vocal seguida de o (no dipton
go: supresión de v débil), debe llevar acento. Ejemplos: itapúa (de
itá-i-pú-va), ñe'engúa (de ñe'é-ngú-va), pirúa (de pirú-va).

tierra—);
2.) Re yú yepé pa (¿pudiste venir antes de...);

42.— Acumulación de acentos. Sólo se producen en palabras
compuestas, y pueden agruparse en varios casos:
a)Uno o varios acentos (implícitos, nasales o gráficos). Si el
acento nasal es forzoso, anularlo con un gráfico en la sílaba tónica
principal: ñacurutú (buho), ñacaniná (culebra también llamada mbusur'á). Si el acento es nasal, anularlo con un gráfico conservando aquél:
ñaghua'rundíh (especie de hierba medicinal), tetaíhguára (conciuda
dano, compatriota).

b) Tové y tove en oraciones: (Ver Negaciones).
Tové es adverbio de negación, o más bien una interjección nega
tiva. Se lo emplea como contestación a una proposición. Ejemplo:

b)Palabra compuesta por fonema nasal más vocablo no nasal
que determina el acento principal, debe llevar dos acentos: uno el de
nasalidad y otro el tónico principal (gráfico). Ejemplo: ti-pucú, timbucú. Si el acento nasal coincide con el tónico, basta un acento nasal
gráfico: guihratí, (garza blanca), tuyutí (barro blanco), carapd (ar
queado, curvo).
c)En palabra compuesta por fonema nasal unido al siguiente
por n, el fonema nasal pierde su acento nasal gráfico y el vocablo
recibe su tónico gráfico sobre la sílaba principal: ti, tinguasú (nariz,
nariz grande). En este caso el acento gráfico nasal se vuelve innece
sario porque la re que actúa como unión también actúa como nasalizadora. Lo mismo ocurre en: camuatí, camuatindíh; irü, irunguéra.
d)En palabra compuesta con varios vocablos acentuados, prima
el acento principal, salvo casos de interés científico especial: ihvateté
(altísimo, aplicado también al Dios guaraní), guihrarechapaco (cuer
vo, también ihrihvú) formado por: guihrá-rechá-pá-co.
43.— Lo mismo que ocurre en castellano, en guaraní hay nume
rosos vocablos homónimos. El acento ayuda a evitar confusiones en
la mayor parte de los casos. Ejemplos:
a) Yepé y yepe. 1.) Yepé, adverbio de tiempo: indica que un
asunto ocurrió antes que otro. Ejemplos:
a yú yepé (vine antes que ocurriera un suceso) ;
to ú yepé ke (que venga él antes que, etc.);
2.) yepé. Conjunción adversativa: aunque, a pesar de. Ejemplo:
yepé mo o ú ra'e (y aunque hubiera venido o viniera) ;
3.) Yepe. Sustantivo. Libertad, según Montoya. Ejemplo: "Yepe
guíh pe rrepública oicó ma" (La república nació bajo el signo de la
libertad: Himno paraguayo en guaraní por Leopoldo Benítez);
4.) yepe. Adverbio de duda. Ejemplo: oicó yepe pa (¿habrá
sido, ocurrido?) ;
5.) yepe. Adverbio de comparación. Ejemplo: che yepe ayú
(hasta yo mismo vine). Vpeva yepe vé co (hasta eso, el colmo, el lí
mite de lo creíble.

líe yú yepe pa (bien, pero has venido, o viniste) ;

—Re jhó ta pa (¿Irás)
—Tové
(No). agudo sin acento, es adverbio de afirmación. ¡Mis
Tove, vocablo
terios de la lengua! Pero tove, afirmación, lleva en sí una negación
implícita.
Ejemplos:
Tove to
ú (bien, que venga, ya que no puede dejar de hacerlo) ;
Tove ta jhá (voy, me marcho, ya que no puedo quedar);
Tove ta yapó (lo haré, a pesar de mi deseo de no hacerlo; no
pudiendo evitar el hacerlo; contrariando mi voluntad de no hacerlo).
El verbo del cual tove es complemento, se usa generalmente en
futuro, y la partícula mba'e completa siempre, o casi siempre, la frase.
Mba'e (cosa, cuerpo, ente) se traduce por: qué, cualquier cosa, lo
que fuere o lo que sea, y su acepción en la frase es un poco elástica:
bien, ya que Vd. lo dispone así; ya que no hay otro camino; sea lo
que fuere; en vista de que; a falta de otra cosa, etc., etc.
44. — Los pronombres personales llevan acento, a excepción de
jha'e y jha'ecuera (3.a persona singular y plural, respectivamente):
che (yo), ndé (tú), ñandé (nosotros, incluyendo el interlocutor de
quien habla), oré (excluyendo al interlocutor), pee o pandé (vosotros.
La forma pende es usada en Corrientes).
Los pronombres posesivos no llevan acento, excluyéndose de esta
regla a los de 3.a persona de ambos números, cuyas formas son varia
das, siempre diferentes a las formas personales: che (mi, mío), nde
(tu, tuyo), ñande o ñane y ore (nuestro), y pende (cuera) o pene
(cuera). Las formas ñane y pene, derivadas de ñande y pende son
variantes para acompañar a sustantivos nasales, como se verá en el
capítulo respectivo.

Ejemplos:

Che a yapó che roga ra - Yo construyo mi casa;
Ndé re jhó nde roga pe - Tú vas a tu casa;
Jha'e o jhó so'o recavo - Él va de caza;
Ñandé ya recó ñande có - Nosotros tenemos nuestra chacra (incl.);
Oré ro guerecó ore yagua - Nosotros tenemos nuestro perro (excl.);
Pee pe recó pende ihgava - Vosotros tenéis vuestra canoa;
Jha'ecuera o jhó i có cuera pe - Ellos van a sus chacras.

45. — Pé j pe. Pé es adjetivo. Indica anchura, y por derivación,
chato. Pe es preposición que con frecuencia desempeña función de

— 189 —
— 188 —

�— 681 —
ap uoionnj Buadmasap Bionanoaij uoa snb uopisodsjd 83 a^- *o)BU3
'nopcAijap jod ^ 'eaiupuB Botpuj -OAijafpB sa aj -ad A aj — '&lt;j^
•SBJDBijo sns b uba eojj^ - a&lt;í vjano po i pyt o vjanoapyf
íboubd BjjeanA siana^ sojjoso^ - vavSyi apuad poaj ad aaj
i ('joxa) oj^ad ojjsanu eomauaj soiioso^[ - vnSvX ajo poajanS oj ajQ
í ("pni) bj^bijo Bjjsanu soraanoj so-nosof^ - po apuvu poaj vX a
íbzbo sp ba [^; - oavoaj o^os pyt o
ÍB8B3 nj b bba nj^ - ad JtSou apu piff ai a
ÍB8BD ira oÁnj^snoD oj^ - vj vSoj at¡o pdvX v a

ja na BJ3A as oraos 'bsjbsbu soAiiUB^sns b JBUBdtnoaB BJBd
uos apuad A apuvu ap SBpBAuap 'auad Á auou sbuuoj mj ()
anad o (Bjano) apuad L '(ojjsann) ajo A axmu o apuou '(oXnj 'n^)
apu '(ojtn 'ira) at/3 :sa[Bnosjad sbuuoj sb[ b sainajajip ajdraais 'ssp
-buba uos sbuuoj sBiín^ 'sojarana soquiB ap Bnosjad B-g ap so[ b B[3aj
Bisa ap asopuainpxa 'o^u^oB uba^^ ou soAisasod sajqraouojd so^
• (sa^naijjo[) na Bp^sn ea apuad bihjoj B^j
•8ojjo8oa) apuad o aad ' (jo^n^o^ajuí [b opuoÁnpxa) ajo ' (BjqB^ namb
ap Jo;noo{aa^ui ^a opua^npai 'sojjosou) apuvu '(ni) apu '(oií) ayo
: (ajnaniBApaadsaj 'pjn^d j JB^nüuis Buosaad B-g) vjanoaput A a pul
ap nopdaaxa b 'oiaaaB uba9J( sa^nosjad sajqraonojtd ao^ — -^^.
'^)3 ''3)3 'B8O3 BJ;O 3p B^[BJ B Í8tlb 3p B)8IA ^3 í 3J3II
o\ B38 íouiuibo oj^o ^^q ou 3nb b^ íjsb anodsip o^ *p^ anb bá
q
:B3i}8B[3 oood nn ss ^sbjj B[ na n^pdaas ns j 'eas anb o[ o ajanj anb
o^ 'B8O3 j^inbjBna 'snb :aod aanpBJj as (dina 'odJtsna 'bsoo)
•^sBJj bj 'sjdraais I8B3 o 'sjdoisis Bjajdraoo avqiu B[noijJBd bj A 'o
na a)nara[BJ3ndS Bsn as 'ojuauíajdraoa sa anot \buo [ap oqjaA [g
•(o[J33Bq on ap pEjon^oA ira opnBiJBJjnoo íojaa^Bq [a jejia^ opnaipnd
on ío^a^Bq on ap oasap ira ap JBgad b '3JBq oj) pdvA vj aooj;
i (JBpanb opsnd on anb vA 'oqajBra sra 42oa) vt¡[ j
i (o{jaoBq ap JBÍdp apand on anb vA 'e^naA anb 'naiq) n o%
iso^dinafg •B
uop^Saa Bun is na ba^^ 'nppBra^ijB 'aaoj ojaj ¡BnSua[ B^ ap
[! •uoiDBtojxjB ap oiqjsAp^ ss 'ojuaOB nis opnSB O[qB0OA 'aao^
*(M) ?nl—

(sbjj?) vd o^ puf aj^—
ra^f^ 'uopisodojd Bun b n9pB)sa)no3 omoo Ba^draa o^ ag -bai^
uoiaaafjaini Bun naiq ssra o 'nopsSsn ap oiqJ3ApB sa aoo^
*(eanopBSa^[ ^^\) :sauoiovjo ua aaot ^ fnoj^ (q
i (ajsxuiA o 'opiuaA s^q ojad 'uaiq) vd adaX n^ ay
í (• • -ap sa^uB JiuaA ^jsipnd?) vd adaK n^ a}j

(o-^

í (BJJ3IJ
b^— •••3A3nra 38 oSiBqras uis j^) •••umui oo oo adaX, ivtui q
i (noispajd nos ops^qB^sa as anb ojuaraota p opnsn^
opiAora Bjqsq 38 vA BJjaij bj j^) —^aijt oo oo adaÁ ívtw q (o*-[
:sauoiovjo ua adaX X adaX ^p sojdwaf^

— 881 ~

-i[ p 'oni^oa p 'oea B^SBq) oo ao. adaX vaad/j *(aoiA*3jqi3J3
orasirao[
oÁap
Bjs
nÁo adaX a^o :o[dmaf;¡j •n^pBJBdrao^ ap oiqjSApy -adaX (0-s
BjqBq?) vd adaK poto :o[draafg; "Bpnp ap oiqjaApyí (¿opiJjnao
-adaX (o'f'opte
i (zajiuag op^doa'j Jod jUBa^nS na oiBn^BJBd ouuiijj :pBj^9qi[
bj ap onSis p ofBq oiobu B;)ijqnd;&gt;j b^j) uvui poto votjqndajj ad umS
adaj^n rojdraafg^ 'BJÍoínoj^[ unSas 'psjjaqi'j -OAijuBjsng -adaj^ (o"g
í (BjainiA o optnaA Bjaiqnq anbunB A) a(vj n o oui adaX
^ojdraafg^ *ap JBsad b 'anbunB :baijbsj3apb uoiaunfao^ ydaX (0*jj
i (*^^3 'anb S9jub p bShsa anb) a^ adaX n oj
i (osa^ns nn viainnoo anb sajutt aniA) adaX nX b
:so[dui9f^ -ojjo anb sajue oijjnoo oiunse
nn anb s^ipui :odraaij sp oiqjaApB 'ada^ (o'j; -adaX A ^da
(b
:Bo[duiaf^ -soseo soj ap 3)jsd jo^Bm bj
n^ sauorsnjnoo jbíias b Bpn^B ojuao^ j^ 'soramoraoq sojqBaoA sosoj
-arann ^sq jubjbu^ ns 'ouejp)SB3 ua ajun^o anb orasira &lt;yj — -&lt;¿f
•oo-vd-pqoaj-vjqmi :jod op^rajoj fnauijut naiqraB) 'oa
-jan^) oondvyoajvjum^ ' (iuBJBn9 soiq jb naiquiBj opBaijdB 'oraiejijB)
atajvcivt :jBpadsa oaijjjnap sajajni ap sosb oajbs '[Bdpuwd oinaaB ja
sraud 'sopBnius^B sojqe^oA soijba noa Bjsandmoo BjqBjsd u^ (p
'VjanSurui 'nji íyipwjvnutvo 'íjvnutvo :na ajjnao orasira o'j -BJopBz
-ijbsbu orao^ sniaB naiqraB) U9inn oraoa Bnj^B anb u bj anbaod oijbs
-aaanuí aAjanA as jeseu ooijbjS oiuaa^ ja osbd a^sa n^ * (^puBjS zijbu
'zijbu) nsvn^ujt 'p ¡pdpuud Bqejjs bj aaqos oaijBjS o^iuoj ns aqiaaj
ojqsaoA J3 A ooijbjS jbsb^ ojnaoB ns apjaid jbsbu Braauo^ ja 'w jod
ajuaingis jb opiun jbsbu bui^uoj jod Bjsandmoo Bjqsjsd u^ (3
•(OAjna :o3ijbj^
'op^anb
-jb) odvjvo '(oauBjq oxiBq) tjnXnt '(Bonsjq bzjb^) íjvuymS
[BSBU OJU33B Un BJSBq 'O^IUO) J3 HO3 3ppniO3 [B8BU O)U33B J3 Ig •notiq
-Míij cnond-it :ojdraaf^ '(ooijbjS) jBdpnud ooinoj J3 ojjo A pepijBSBu
ap J3 onn :so)ua3B sop jba3[j aqap 'jBdianud ojuaDB ja Buinuajap anb
jBSBn on ojqBOOA sbui jbsbu Braauoj Jod. Bisandmoa BjqBjB^ (q
* (BjoiJjBdmoa
'ou^p
•Bpnpnoa) vjvnSyiptaj '(jBupjpara Bqjaiq ap aiaadss)
yipunJvnySvu
:janbB opuBAJasuoa oaijBj^ un uoa ojjejnuB 'jbsbu sa oiuaae ja ig •(yjns
•nqw BpBmBjj naiqraB} Bjqajna) vutuvovu '(oqnq) ntrunovu :jBdpmjd
boiuo; BqBjjs bj na ooijBjá nn nos ojjBjnns 'osozjoj 83 jbsbq ojuaaB
J3 ig * (booijbj^ o ssjesBn 'soipjjdrai) sojuaoB soijba o ou[ (b
:sosb3 soijba na 38.rBdn.i^B u^psnd A '8B)93ndmo3
BBjqsjBd na na^npojd as ojog 'eojaa^B ap nopBjnran^y — -^f
•(va-njjd sp) vruid 'fva-nSu-atau sp) vn3uatau '(va-nd-t-vjt
ap) vndvjt :sojdraaf^ 'ojuaoB JBAajj aqap '(Jiqap a ap upisajdns :o^
-uojdip on) o ap BpinSas [bdoa ua BpBuiraJ^) 3abj^ BJqBjB^ — -\f
•(uoiobuuijb 'nopB)d33B :is) íau '(BjuBjd ap oinai
-j5bu) touayt '(jbotbjj) touayf '(uozarao^) touiayf :jou3)ub • 'u '
jod BpBIlJuaOB 83 O BJ 3nb U3 8O8B3 BOJ U3 ^%\X OU Bj^sj BJ

�adverbio y es forma moderna apocopada de upe. En determinadas
circunstancias deriva a ve. Ejemplos:
ña'embé (vasija chata, plato playo. Formación: ña'é-pe: vasija
ancha o playa), i pé (es chato, ancho);
cheve (a mí; formado por: che-upe), ndeve (a ti; formado por:
ndé-upe), o jhó pihpe (al ir, yendo, con ir), caraí pe (al señor),
e me'é yagua pe (da al perro o al tigre).
Como adverbio, pe (apócope de upe) significa ese y aquel. Ejem
plos: up'éro (entonces, en aquel tiempo), pe mbaracayá (ese gato).
Con el sufijo va forma un vocablo adverbial de tiempo, compuesto,
conservando en este caso su forma clásica upe. Ejemplo: upeva (así,
aquel y de esa manera). Upeva suele variar modernamente en upéa,
perdiendo la v débil y adquiriendo acento gráfico. Esta última forma
evolucionada no es aceptable, pues no es un caso de evolución sino
más bien de corrupción.
La forma upe todavía subsiste en muchos casos y significa: aquel,
espacio o especie, cierta vaguedad. Ejemplo: upeva upe caraí ndayé
raca'e (érase que se era; el rey aquél —subentendiéndose un rey de
remotos tiempos— de quien hablamos, estamos hablando o hemos
hablado al principio; una persona de existencia legendaria, etc.).
La forma upe todavía subsiste en muchos casos y significa: aquél,
pero indica. cierto énfasis sentimental. Ejemplo: upe ñane reta (esa
o aquella nuestra lejana patria), upe che renda (ese, aquel mi caba
llito —subentendiéndose que era un animal muy manso, muy brioso,
que se adueñó de nuestro cariño y al que siempre recordamos—),
upe che rú (aquél que era mi padre, y a quien hace años no veo).
46. — Palabras compuestas de sílabas o fonemas nasales opuestos
a la del acento principal, técnicamente deberían llevar varios acentos:
uno o varios nasales y uno o varios gráficos. Para evitar complicacio
nes, bastará asentar un acento nasal gráfico sobre la sílaba tónica
principal. Ejemplo: Ihaca-ro'ihsá (cabecera fría de agua, nacimiento
de arroyo o río pequeño) queda con un solo acento: Ihacaro'ihsa en
paraguayo e Ihacaro'ihsa en chiriguaná (este vocablo se ha corrom
pido en Ñanearainza, forma hispanizada que aparece en los mapas
bolivianos de la región oeste del Chaco Boreal), caa-ihsá cambia en
ca'aihsa (fortaleza, reducto fortificado), itá-mará-tíh en itamaratíh
(lugar abundante en piedras buenas para hacha de guerra), uperámo
en upéramo o upero; upe-maró en upémaro, etc., etc.
41 bis. — Conflicto en el caso: nei y neí. Ambas son formas diferen
tes del mismo vocablo. Adverbio o interjección afirmativa. Acepción:
bien, bueno, ya, cómo no, allá voy, está bien, etc. La forma nei (grave
con acento nasal forzoso) es la corriente para contestar aceptando una
opinión, orden, disposición. La forma aguda: neí (con acento gráfico
que destruye el acento forzoso) indica superioridad en jerarquía
autoritaria para quien habla. Neí indica irritación, énfasis, cierto
desagrado, mando.
42. — Excepciones en la acentuación. — Las excepciones a las
reglas de acentuación en guaraní, pertenecen a dos grupos: a) las de

tipo corriente, que, como hemos visto someramente, son muy reducidas
en número: pronombres posesivos y palabras homónimas entre sí;
b) las del segundo grupo pertenecen, antes que a la ortografía, a la
sintaxis, o más bien dicho a la literatura. Este grupo de excepciones
en la acentuación constituye uno de los capítulos más interesantes del
estudio de la lengua guaraní, porque se adentra en su genio.
En la poesía en verso y en prosa, no sería posible expresar el
pensamiento, en guaraní, con suficiente elegancia, con fluidez, con
elevación y hasta con precisión, si no pudiéramos emplear el precioso
instrumento que tiene la lengua a disposición del artista.
Conocer las reglas gramaticales para el uso de los acentos, es
solamente disponer de la técnica. Conocer los recursos del acento es
penetrar en el terreno del arte, dominar la oratoria y la literatura.
En guaraní, ninguna regla de acentuación, tanto de las estableci
das brevemente en estas anotaciones como cualesquiera otras que
aparecieren en otro lugar o tiempo, podrá ser absolutamente estricta.
Una rigidez semejante mataría inmediatamente la exuberante elasti
cidad de la lengua, aniquilaría su genio. Pero, pasando al otro extremo,
un tren de violaciones al azar sería de efectos igualmente perniciosos.
El régimen de los acentos en guaraní permite y aun exige licen
cias, amplias licencias, pero nunca violaciones.
En guaraní se da vida al lenguaje hablado o escrito con el ritmo
y la cadencia de las frases. Y el ritmo y la cadencia dependen de la
acentuación.
Con frecuencia la cadencia impone la supresión de uno o varios
acentos o la aplicación de uno o varios donde no los hay gramaticalmente. El mismo fenómeno ocurre en castellano y probablemente en
todos los idiomas del mundo, pero en guaraní es mucho más frecuente
que en castellano.
Un acento suprimido o agregado en una sílaba, agrega o quita
énfasis, intención, ironía, angustia, resignación, dolor o alegría a toda
una frase. A veces a todo un párrafo.
No es posible establecer una reglamentación precisa para el empleo
de las excepciones sintáxicas del régimen de acentuación: es el artista
quien crea en cada caso una especial para su uso. Sin embargo, nos
permitimos consignar algunas indicaciones muy elásticas que quizá
pudieran guiar al estudioso del guaraní:
a)Cada persona debe tender a crear un "estilo" propio en su
lenguaje hablado y escrito. El "estilo" consiste en la manera peculiar
—mezcla de fondo y de forma— que se imprime al ritmo y a la
cadencia de su lenguaje.
b)El buen hablar es la mejor guía para crear el propio "estilo"
y para mejorarlo constantemente.
c)Aun dentro de la infinita elasticidad del régimen de excep
ciones de la acentuación, siempre es posible una sistematización de
mayor o de menor amplitud. Cada uno es juez y parte en la elección
de los medios y de los caminos a seguir.
d)Cada persona debe hacer lo que el pintor con la ciencia y
el arte de la pintura: la calidad y la diversidad de los colores son

— 191 —
— 190 —

�— 161 —
nos sajojoo soj ap pspisJdAip bj A pBptjBa bj :Bjnjmd bj sp ^ijb ja
^ Biouap bj dos Jojuid [9 anb oj jaasq aqap Boosjsd BpB[) (p
•JinSas b somniBO so¡ sp A eoipara eoj sp
uopoaja bj a^ ajJBd ^ zsnj" ss oun BpB^ -pmijdmB jouara 3p o jo^bhi
sp uoioBzijBins^sis eim djqísod ss ajdinais 'uopEn^uaoB bj sp sanop
-da^xa ap uaraiSaj jsp pBpppsBjs bijuijui bj ap ojjuap uny (a
•ajuaraainBjeuoo ojjBJofam BJBd A
wojii83Jt oidoíd js JB3JD BiBd BjnS jofaui bj 89 jBjq^q uanq j^ (q
•afBn3ua[ ns ap BpuapBD
bj b A oraiw jb amudnn 38 anb —buijoj ap A opuoj ap Bpzara—
jBijnasd bjsubui bj ua ajsisuoa ttojiisa?, j^ 'oiuasa ^ op^jqBq af
ns na oidojd Mojii8S5&gt; un jbbjo b jspusi aqop Buosjsd BpB^) (b
:iuBJBn^ J3p osoipnjsa jb JBinS uBjaipnd
Bzinb anb 8B3iisbj3 ^nni sauopBDipni 8BtmS(B aBuSisnoa sorapiinaad
eou 'oSjBquia uig -osn ns Bj^d [Bioadsa Bun osbo spe^ na Baja uainb
bjsijjb p sa :nopBninaoB ap naiuiáaj pp SBotxBjnis sauopdaoxa sbj ap
oa^dtna p BiBd Bspaad uopBjuauíBf^ai Bun Jaaa^qBjga apqrsod sa o^¿
•ojBjjBd un opoj b 8333A y "asBaj Bim
Bpo^ b BijgajB o Jo^op 'nopBuSisaj 'BpsnSire 'bihoji 'nopuajuí 'sis
Bjxnb o bS^j3b 'sq^^js Bun na opB2ajB o opinnadns ojubob u[\
•onB^pisBD ua anb
ajuanoajj srem oqonni 83 inBJBnS na ojad 'opuntn pp semoipi so\ sopo^
n3 ajaainap^eqojd A onBfja^SBO na ajjnao ononi9uaj omsito ^^ 'ainam
^eq soj on apuop soijba o onn ap uopBoijdB b^ o soiuaoB
o oun ap uoisajdns bj anodmi pnap^a bj Bpuanoaaj

p

bj ap uapnadap BpuapBO bj j ouijij ja j^ -sasBij sbj ap BpuapBa bj A
ounii ja uoo ojijosa o opsjq^q afBnSuaj jb BpiA Bp as juBJBnS ng[
'sanopBjoiA Bounu ojad 'SBpna^ij SBijdniB 'SBp
-naaij aSixa unB A a^tuijad jubjbiiS ua gojuaaB eoj ap nami^aj [^j
*eosopinjad ainani^BnSí soi^aja ap Búas jbzb jb sanopBjoiA ap naj) mi
'oraaj^xa oj^o jb opnBBsd 'ojaj 'oiuaS ns BjjEjinbiuB 'BnSuaj bj ap pBpp
-i^SBja aiUBjaqnxa bj ajnatirBjBipatnni BtJBjBtn ajuBfamas zapiSii Bn^
•BiaiJjsa ainaniBinjosqB Jas Bjpod 'odraan o jBSnj ojjo ua najapajfidB
anb sbi;o BJainbsajBno onioa sauopBjouB SBjsa ns ajuaraaAajq SBp
-pajqB^sa sbj ap ojubj 'uopBn;uaoB ap Bjáai BunSmu 'juBJBnS u^
•BJtniBJajij bj A BijoiBJo bj mniop 'aiJB jap onaxiai ja na JBJiauad
sa ojuaoB jap 8osjnoaj soj jaaouo[) -BOinDai bj ap jcauodsip ajuatusjos
ga 'sojuaaB soj ap osn ja BJBd sapoijBtnBoS sbj^^j sbj jaoouo^
•bjsijjb jap uoptsodsip b Bn^naj bj auai^ anb ojuaranjjsui
osopajd ja JBdjdma soniBJaipnd on ts 'uotspajd uo^ bjsbi^ A nopBAaja
uod 'zapinjj no3 'BpuB3a[a ajuapijns nos 'inBJBnS ns 'ojuainiBguad
ja jBSsadxs ajqísod Bijas on 'bsoj¿ n^ A osjsa ns Bjsaod bj n^
•oiuaS ns na BjjuapB as anbjod 'juBJBnS Bn^naj bj ap oipnjsa
jsp saiuBsajaitn SBtu sojmjdB^ soj ap onn a^nipsuoo uopBnjuaaB bj na
sauopdaaxa ap odnjS aie^ 'BjnjBJajij bj b oqoíp uatq sbui o 'sixbjuis
bj b 'bijbjo;jo bj b anb sa^nB 'uaoauajjad odnxS opunSas jap sbj (q
íis aj^ua SBnnnomoq ssjqBjsd A soAisasod sajqraouojd : o jarana na
SBppnpsj Anxa nos 'ajuauíBJauíos o^sia soraaq oraoo 'anb 'ajuatJJOD odij

— 061 —
ap sbj (b :sodm9 eop b uaoauajjad 'juBJBnS as uopBnjnaaB ap sbjSsj
bbj b sauoiDdaoxa sb'j — •upjotmj-u aoo t&gt;j ua sauoiodaox^ — '^f
'opBjSBsap
ata 'sisttjna 'uppBjijji Boipui laj^^ 'Bjqnq nainb•opuBtn
BJBd BiJBjiJOjnB
bJBjaf na pBpuouadns Boipui (osozjoj ojuaa^ ja a^ínjjsap anb
ojua^B uoa) tau :^pn^B biujoj wj -uopisodstp 'uapjo 'noiuido
opuBida^B JBjsajuoa Batid a^aaijjoa bj sa (osozjoj [bsbu ojuaae no^
^abjS) tau Bnuoj vj -oja 'uaiq Bjsa '^oa bjjb 'ou ouioa '^A 'oasnq 'aaiq
:uopdaoy •baubuijijb uopoafjajni o oiqjaApy 'ojqeaoA omsira jap sa^
-uajajip sbuuoj aos SBquiy mtau A tau :obbd js ns oiojjjno^ — -siq f_f
•oí^ '"oja 'ojmuadn na pjviu-adn íojadn o oumuadn ns
outpuadn '(Bjjan^ ap Bipsq BJBd BBuanq SBjpaid na a^UBpnnqB jBSnj)
uttvjoiuvjt na utj-nuoui-vtf '(pB3!Ji)-ioj o^anpaj 'bz3[bjjoj) osyivvo
na BiqniBa vsyi-vtoo '(pajog oaeq^ jap ajsao aoiSaj bj ap sonsiAijoq
SBdBor soj na aaajBd^ anb BpBziusdsiq buijoj 'vzummouv^ na opid
•raojjoa Bq as o^qBDOA ajsa) BaBnSiJiqa na vsvt(ojD3VUj 9 oA^nS^ivd
ns vsiftfijo^mfj :ojuaoB ojos an nos Bpanb (ouanbad ou o oíojjb sp
o^uaituiaBa 'bu^b ap bijj BjaaaqBa) nsuf^^j-o^ovj lojdniaf^ 'jBdpoxad
boiuoj Bqejjs bj sjqos oaijBjS [bsbu ojuaaB irn jBjuasB BJB}SBq 'sau
-opB3i[dmoo JBijAa bjb^ -soaijBj^ 8ouBA o oun A sajes^a soijba o oun
:S0)U33B SOIJBA JBA3JJ UBJJ3q3p 310301631^331 'jBdpaild 01O33B JSp BJ 8
sojsando s^jbsbo sBiuauoj o SBq^jja ap sBjsanduioa SBjq^jB^ — -gf
•(O3A ou soob aa^q uamb b A 'sjp^d ira bjs anb janbs) tu auo adn
'(—eooiBpjoaaJ ajdraais anb jb A ouijbo ojjsana 3p oasnps as snb
'osouq Anva 'osubot jínin jeunoB un bjs anb asopuaipuajuaqns— oji[j
-eqB3 ira janbs 'asa) vpuau auo adn '(BiJjBd BaB.faj Bjjsana BjjsnbB o
B8a) vjad auvu adn :o[dtaaf[íj [Bjuaraijuas siSBjna ojjap BOipai ojsd
'janbs :B3ijiaSi8 A sos^a soqanra na ajsisqns BiABpo} adn buuoj B'j
•(•313 'BiJBpua^aj Biouajsixa ap Bnosjad Bun íoidpuiJd jb opBjq^q
eoniaq o opuujqBq soraBjsa 'sooiBjqBq uainb ap —sodraan sojoraaj
ap jíaj an asopuaipuajuaqns— jsnbs A^i J3 íBja 38 snb asBja) a^otu
ajíopu tvjoo adn vaadn :o[dniaf^ -pBpanSBA Bjjap 'apadsa o oiOBdss
'jsnbB :Boij;u^is A sobeo soqanuí ua ajsisqns BiABpoj adn buijoj B^
•nopdnjjoa ap oaiq s^m
oui8 nopnjoAS sp osea un sa ou eand 'ajqBidass sa on BpBnopnjOAS
buijoj Bmiijn Bis^ -ooijbjS ojuaaB opnaiJinbpB A Jiq^p a bj opuaipjad
'vadn us ajuara^ujapora jbijba a^ane nciad/j '(Bjauera Bsa sp A janb^
(isb) vaadn cojdraaf^ 'adn bsisbjs Bmjoj ns osbs aisa ns opaBAJssnoa
'ojsanduioo 'oduisii ap jBiqjaApB ojqsaoA mi srajoj va ofrjns js uo^
•(ojbS asa) vAvoouoqtu ad '(odmají jsnbB ns 'saanoma) ouadn :sojd
-mafg •janbB A sss b^ijiuSis (adn sp sdoaods) ad 'oiqjsApB 00103
* (3j^ii jb o ojjad jb Bp) ad vnSvX a(aui 9
'(jogss jb) ad tvuvo '(ji uoa 'opas^ 'ji jb) aduid puí o '(adn-apu
:Jod opBrajoj íij b) aaapu '(Bdn-atp :jod opBrajoj íim b) aoauo
i (oqauB 4oiBq3 83) ad t ' (B^Bjd o BqouB
bÍisba tad-apu :aopBinjoj •oÍB[d O}B[d 'BjBqo bíisba) aquia^u
: sojdraaf^ *aa b BAijap SBpuBjsnnajp
u^ 'adn ap BpBdoaodB eujapora buijoj ss A

�dados por el comercio, del mismo modo que las reglas precisas de
acentuación están contenidas en un brevísimo estudio gramatical. Pero
la fluidez, la vida, el contenido de la obra... no se encontrará jamás
ni en un comercio ni en una gramática.
43. — Ejemplos prácticos de excepción de acentos: •
a) Co re ñe'é va che ve yepi: lo que tú sueles decirme; los con
sejos que sueles darme;

Co yepí (yepivé) re ñe^é va che ve: lo que me has dicho (indica
do, aconsejado).
En el primer ejemplo, yepi (vocablo agudo cuyo acento se ha
suprimido para dar a la frase una cadencia especial que determina
una variación en el sentido de la oración) se traduce por: suele. En
el segundo caso, yepí (con su acento), indica un pasado lejano (más
lejano en yepivé) y un número preciso de veces: lo que me has dicho
pocas veces (2 o 3 veces). El tiempo está dado por el carácter del
tema que motiva la frase: puede ser un día, un mes, un año o una
década, pero en todos los casos será un tiempo preciso. Tanto el que
habla como el que lee o escucha la frase conocen a qué tiempo se
refiere el adverbio.
b) Nei, che reta mi, Paraguaíh poraité. Es sólo un verso. No
sabemos qué otros escribió el poeta antes y después de este renglón.
Pero el nei (sin acento gráfico agudo) está indicando: 1.) que en los
versos anteriores se habló de la belleza de la tierra nativa, de la
nostalgia del desterrado, quizá de lejanos recuerdos. Y que los ver
sos que siguen serán una*consecuencia de todo lo anterior: el poeta
ofrece regresar, prestar su lira y su canto para enaltecer aun más
las grandezas de la patria. Porque nei (con acento nasal forzoso)
en la ubicación en que le encontramos en este verso, es aceptación,
ofrecimiento, invocación, añoranza, ofrenda. Veamos a otro nei

Jha'é ojho catú rire catu, nico... Ahora bien: si él hubiera
sabido ir, entonces...
Las tres frases contienen los mismos elementos en cuánto a voca
blos, pero ritmo diferente, impuesto por variada aplicación de acen
tuación. La primera frase corresponde, sin duda alguna, a un relato
de la abuela a sus nietos o es parte de una súplica a un poderoso;
La segunda frase ha de pertenecer, seguramente, a una persona
herida en su amor propio, que explica los hechos amenazando;
La tercera frase tiene que ser comentario acusatorio. Sin duda
es una recriminación, una censura.
Si tuviéramos que atenernos a las reglas gramaticales de acentua
ción, las tres frases resultarían idénticas, con cada vocablo provisto
de su correspondiente acento tónico, implícito o gráfico: jha'e o jhó
riré catú nicó. El ritmo sería gramaticalmente perfecto, pero, por
desgracia, la frase carecería de sentido, es decir, de vida.
La abuela no hablaría con ese ritmo a sus nietos. Ni el líder
político apasionado y ejecutivo a sus camaradas. Ni el capataz de una
fábrica a sus peones o el sargento a sus hombres.
Corolario: el aprendizaje de la lengua guaraní impone el uso
estricto de las reglas de acentuación. El dominio de la lengua, más
y más a medida que se entra en los dominios de la oratoria y de la
literatura, exige la aplicación de un sistema personal para el empleo
de los acentos. En esta etapa superior del estudio de la lengua gua
raní, el régimen de los acentos no varía, pero se adapta a una nece
sidad de elasticidad que es propia de la lengua.

W. LAS NEGACIONES

actuando en frase diferente:
^Veí che reta mi, Paraguaíh poraité. El verso es el mismo. Sólo
ha cambiado de lugar un acento, saltando de una letra a la próxima.
El cambio gramatical es pequeñísimo, casi imperceptible. Pero el
sentido ha dado un vuelco.

44.— Las negaciones pueden agruparse en varias clases, según su
forma, según su uso: a) sufijos y partículas que acompañan al verbo
y a los sustantivos; b) vocablos de negación o adverbios; c) partículas
que se posponen al sustantivo o al verbo.

Para leer la primera frase, el poeta sin duda extendería las
manos en actitud de adoración, dulcificaría la mirada y la voz, casi
diríamos que lo estamos viendo en actitud de humillado suplicante.
Para leer la segunda, el poeta se yergue, cierra los puños, amenaza
con los brazos, la voz es tonante, el gesto iracundo. Porque el sen
tido de la frase es tremendo: patria bella pero ingrata... bien está

45.— El primer grupo de negaciones está formado por la par
tícula nda que se antepone al verbo, y por la partícula iri que se
pospone al mismo verbo. En la conjugación no puede emplearse una
sola de estas partículas negativas, sino ambas, invariablemente. Este
grupo de partículas negativas sufre variaciones: a) según la persona.

que me rechaces o que me arrojes, no importa que yo te haya brin
dado mi sangre y mi juventud. Patria cruel, etc., etc. Todo esto y
mucho más está diciendo el nei de la segunda frase.
c) Jha'e ojho riré catu nico... Bien, y una vez que él hubo
partido...
Jha'é ojhó rire catu nico... Y bien: él no fue, pero si hubiera
ido...

Verbo yejhó (ir):
Che nda jhairi
Ndé nde re jhoiri

Pee nda pe jhoiri

-Yo no voy
-Tú no vas
-Él no va
-Nosotros no vamos
-Nosotros (excl.) no vamos
-Vosotros no vais

Jha'ecuera ndo jhoiri

• Ellos no van

Jha'e ndo jhoiri

Ñandé nda ya jhairi
Oré ndo ro jhoiri

— 192 —
— 193 —

�— 61
— ^61 —
USA OH
8IBA OU
soraBA on (*jaxa)
souiba on sojjoso^j;
va ou jg[
8BA OU nj^
jCoa ou oj^

opu vuanoapuf
tutouf ad trpu etaj
pttoyf o^ opu 9-iQ
tJtm¡{ vÁ opu apuo^
t-itouf opu apyf
f-ttotff au spu
t-iwuf vpu

is ojad 'anj ou ja :naiq

• ••opr
* - 'ooiu ntoo 9Jt¿ pufo apqf

•' • optjJBd
oqnq ja anb z^a Bnn A 'naig &gt; * -ootu tiros 9jjj oufo ^pyf (a
•9SBJJ BpunSas bj ap íau ja opuapip Bisa sbui oqonra
A ojsa opoj^ -aja ''aja 'janja bijibj -pninaAnf ira A ao^uBs ira opBp
-uijq vAvi{ ai oA anb Bjjodrai on 'safojJB ara anb o saaeipaj ara anb

: (Ji) outaA•ouosuad nj unSas (b :sauopBiJBA ajjns SBAii^Sau SBjnoijJBd ap odniS
ajsg •aiuamajqBiJBAUi 'sBquiB ouis 'gBAijBSau SBjnaiiJBd sBisa ap bjos
Bun asjBajdma apand ou uopBSnfuoa bj ug 'oqjaA omsira jb auodsod
^e anb iji Bjnajvred bj jod X 'oqjaA jb auodaiUB ^s anb opu Bjnaji
bj jod opBuuoj Bisa sauopB^au ap odruü jaiuijd j^ — *g^
*oqj3A jb o OAuuBjsns jb nauodsod as anb
(3 ísoiqaaApB o uopB^au ap sojqBOOA (q íeoAiiuBisns eoj b á
|B UBUBdnio^B anb SB^naj^JBd Á sofijns (b :osn ns unSas 'buuoj
ns nnSas 'sae^p sbijba aa asaediuSB napand sauotDBSan

Bjsa uaiq •••bjbjSui ojad Bjjaq euisd :opuaraaai sa assjj bj ap opn
-ñas ja anbjo^ 'opuna^ji o^saS ja 'ajuBao^ sa zoa bj 'sozsjq soj noa
BZBuaniB 'sound soj Bjjap 'anájaX as Bjaod ja 'Bpnn^as bj jaaj bjb^
•a^nBaijdns op^jjiranij ap pn^poB ua opuaiA soraBtsa oj anb souiBuip
isea 'zoa bj A BpBJira bj BUBotjp[np 'uopejops ap pnjijoB ua sou^ra
sbj Bjjapuaixa Bpnp uis Bjaod ja '^sbjj Ba^mud bj jaaj b-ibj
•oopnA un opsp Bq opijuas
ja oaa^ •ajqtjdaDJadrai isb^ 'oraisiuanbad sa jBDiíBraej^ oiqraBa j^
•Bunxojd bj b Bjjaj Bun ap opueijBS 'ojuaaB un jB^nj ap opsiqraea Bq
I9S "orasini ja sa osjaA j^ yjrDuod ifitmSnwj '?ui t&gt;tj. ayo ta^^
raiuajajip asBJj na opuBnjoB
jau ojjo b som^ay^ "Bpuajjo 'bzubjoub 'uopBDOAui 'ojuairapajjo
'uopejdaoB sa 'osjaA ajsa ua soraBJiuo^ua aj anb u^ uope^iqn ej ua
(osozjoj JB8BU ojua^e uoa) jau anbao^ -BiJit?d bj ap sszapuBjS sbj

•BnSuaj ^\ ap Bidojd sa anb pBptopsBja ap
-aoau Bun b B^d^pB as ojad 'buba on sojuaoB bo^ ^p uauítSaj ^ 'iubj
-BnS cnSua^ bjt ^p oipnie^ ^ap joijadns Bd^ja B;sa ug -sojuaaB so^ ap
oa[draa [a BiBd ^nosjad sraajsis un ap noiDBDi^dB B[ aSpca 'BJmBjajij
v\ ap A bijojbjo b^ ap soiuiinop so\ na Bajua as anb Bpipam b sbui A
SBin 'BnSua^ b^ ap oiuimop |g -u^ioBnanaoB ap se^^ai sbj ap ojoij;sa
osn \9 auodmi jubjeii^ Bn^ua[ B[ ap a^BzjpuaadB ^a :oijvjojo^y

sbui une j330j[Bua Bjsd ojubo ns A bjij ns jBjsaad 'jBsaaájj aoajjo
B^aod ja :joij3jub oj opoj ap Bpuanaasuoa.Bun nBjas uan^is anb sos
-jaa soj anb j^ -sopjan^aj souBÍaj ap szmb 'opBjjajsop jap bi^
bj ap 'eai}bu BJjaij bj ap Bzajjaq bj ap ojqeq as sajouaiuB s
soj ua anb (o*j :opue^ipui Bisa (opnB ooijbj^ ojuaoB ais) tau ja oja^
*uoj^uaj ajsa ap sandsap A eajuB Bjaod ja oiqíaosa soa^o anb soraaqBS
o^¿ 'osjaA un oj^s s^ •arittuod umnivuoj 'íui vju ^ip 'ta^^

(q

Bnn o oub un 'sara un 'Bip nn jas apand :assjj bj baijooi anb Btnaj
[ap jajaBjBD ja jod opsp Bjsa odraap [^[ '(saaaA g o ^) eaooA SBood
oqoip ssq ara anb oj :saaaA ap ospa^d ojaranu nn A (aaidaÁ ua onBÍaj
sera) ouBÍaj opBs^d un Boipui '(ojnaae ns uod) idaA 'osea opun^as ja
U3 -8I9119 :-&lt;od aanpBj} as (uoiobjo bj ap op^uas ja ua uopBUBA Bun
Butmaajap anb jspadsa BpuapBO Bun assjj bj b j^p bjbc( opiraudns
Bq as oinaaB oAno opn^B ojqe^oA) idaX 'ojdraafa jaraijd ja n^

J9PJI P í\[ '^oiaiu sns b ooijij asa uoa BUB^qBq ou Bpnqs wj
•BpiA ap 'jpap sa 'opxjnas ap BuaaajBD asejj bj 'BpBjSsap
jod 'o^ad 'ojoajjad ajnarapouBniBjS Búas orajij j^ ~ooyu mvo aju
out o &amp; pul :o3ijbj8 o o^pjjdnn 'odiuoj ojuaoB a^naipuodsajjoa ns ap
ojsiAOjd ojqBaoA BpBO uod 'SBopuapi UBiJBijnsaj sasBJj sajj sbj 'uop
-BnjnaDB ap sajB3i;BraBjS sB[3aj sbj b eonjanajB anb souiBJaiAnj ig

•oiqaaApe
ja ajaijaj
as odraai) anb b naaouoa ^sbjj bj qonosa o aaj anb
ja oraoa
Bjqsq
anb ja ojubj^ -ospaid odniap un BJas sosbo soj sopoi ua ojad 'Bp^aap

•sajquioq sns b ojnaSjBS p o sanoad sns b BoijqBj
Bnn ap zB^BdBO p i^[ -SBpBJBmBa sns b OAijnoafa A op^uoisede ooijijod

•BJnsnao Bun 'uopBurniijaajc Bun sa
Bpnp mg *ouoiBsnaB oiJBjuaraoo jas anb anai; asBJj Bjaaaaj B'j
íopuBZBuaraB soq^aq soj Baijdxa anb 'oidoid joiub ns na spuaij
Buosiad Bun b 'a^uaraBJnSas 'jaaauaijad ap Bq asejj Bpun3as ^j
íosojapod un b B^ijdns un ap ajj^d sa o sojain sns b Bpnqs bj ap
ojBpj un b 'butiSjb Bpnp urs 'apuodaajjoo asBaj BjamiJtd vj -uoioBnj
-uaDB ap uopB3i[dB BpBUBA jod ojsandrai 'ajua^ajip orajij ojad 'sojq
-bdoa b ojuBnD ua sojuaioap soinsiui soj uauapuoa sasBJj sajj sb'j
• • -saanojna 'ji opiqBS
BJaiqnq ja is : naiq Bjoxjy • • • ootu' njvo 9j.u njvo ouío ?p

• (opBfaeuooB 'op
-BOipui) oqaip s^q ara anb oj :aa ^uo va ?(&amp;u bj. (aajdaX) idaÁ, oj
íauuep sajans anb sofas
-uoa soj íanupap sajans nj anb oj :ida^ aa ^vo m atau a^ oj (b
• : soiuaoB ap nopdaaxa ap soapoBjd sojdraaf^ — *g&lt;^
BapsraBjS Bun ua in opjaraoa un ua ni
8Brasf BJBJiuoaua as ou • • -Bjqo bj ap opmajnoo ja 'BpiA bj 'zapmjj bj
ojaj •[BaijBniBj^ oipnjsa oraisjAajq un ua espiuainoa uBisa uopBn^ua^B
ap SBspajd SBj^aj sbj anb opora orasira jap 'opjaraoa ja jod sopBp

�b)

conforme al verbo (regidor o irregular). Verbo ye pota (querer):

Che ndai potairi
Ndé nde rei potairi
Jha'e ndoi potairi
Ñandé nda yai potairi
Oré ndo roi potairi
Pee nda pei potairi
Jha'ecuera ndoi potairi

Yo no quiero
Tú no quieres
Él no quiere
Nosotros no queremos
Nosotros no queremos
Vosotros no queréis
Ellos no quieren

Nótese que en este grupo de variaciones el sufijo i que aparece
en todas las personas acompaña ya a la partícula negativa, ya a la
partícula auxiliar de conjugación, conforme a la siguiente regla: en
la 1.a y 3.a de singular y 3.a de plural, a la partícula negativa; en
la 2.a singular y l.as y 2.a de plural, a la partícula auxiliar de con
jugación.
c)

conforme a la nasalidad del verbo. Verbo ti' (avergonzarse):

Che na tíri
Ndé ne re tíri
Jha'e no tiri
Ñandé na ña tíri
Oré no ro tíri
Pee na pe tíri
Jha'ecuera no tíri

-Yo no me avergüenzo
-Tú no te avergüenzas
-Él no se avergüenza
-Nosotros no nos avergonzamos
-Nosotros no nos avergonzamos
-Vosotros no os avergonzáis
-Ellos no se avergüenzan

Como se habrá notado, cuando la partícula negativa se emplea
con verbo nasal, sufre una importante variación. Nda cambia en reo;
nde en ne; ndo en no; en singular y en plural.
La partícula iri también ha sufrido una variación, aunque muy
pequeña: la i nasal de ti' se ha confundido con la primera i de la
partícula. Esta fusión ocurre únicamente cuando la última vocal del
verbo, sea éste nasal o corriente, es i: gueví (retroceder); jhekihi
(estirar, sacar, extraer); ñotí (tender); kiht'i (cortar); nandí (vacío
y vaciar); etc., etc.
46— Los vocablos negativos son adverbiales y actúan solos, tal
como en castellano. Son sólo cuatro: ani, ajhániri (aniri en Corrien
tes), tové y jherugha. •
a)Ani. Actúa al comienzo de frase o sentencia, y da al verbo
al que modifica, la forma opuesta al imperativo. Ejemplo: ani ke re
jho tei (no vayas, que no vayas).
Adquiere numerosas formas de ruego, de énfasis, de orden, me
diante el agregado de sufijos y de partículas. Ejemplos:
Ani (no); ani ke (no lo hagas, cuidado con nacerlo); ani ke tei
(no lo hagas en manera alguna); ani eté ke (en forma alguna, en
ningún caso); ani na (no por favor); ani ke na (no por favor: me
nos suplicante que el anterior).
b)Ajhániri. No actúa en frase o sentencia sino para dar mayor
— 194 —

énfasis. Es el vocablo negativo guaraní que equivale exactamente al
no castellano. Su empleo más corriente es como contestación a pre
gunta. Ejemplo:
—Re mba'apó ma pa - ¿Trabajas ya?
—Ajhániri,- No
Para disminuir su rudeza, el uso popular admite completar el
adverbio de negación, siempre seco y breve, con una sentencia expli
cativa. Esta es una forma muy usual en el lenguaje hablado. Ejemplo:
—Re carú ma pa reina (¿ya estás comiendo?).
—Ajhániri. Ne'íra a carú (No. Aun no).
Ajhániri tiene una forma evolucionada que actualmente está muy
difundida: najhániri. Esta forma es fusión de no-ajhániri y es inad
misible, pues la partícula reo es un hispanismo enteramente innecesario.
El adverbio ajhániri se complementa con las mismas partículas
que ani, y adquiere toda una escala de durezas sucesivamente mayores:
Ajhániri eté (No. En modo alguno).
Ajhániri eté voí (No. De ninguna manera).
Ajhániri eté voí ke (No. Que no ocurra jamás).
Según la entonación, ajhéiniri se presta para la ironía. Ejemplos:
Ajhániri: a jhá va era mo'á nico. Dicho con tono enérgico, se
traduce: No (contrariamente a lo que el interlocutor ha dicho): lo
mejor que puedo hacer es ir. En cambio, si la sentencia es dicha con
voz afinada y con cierto tono zumbón, se traduce: ¿Estás muy seguro
que iré? Pues ya puedes esperarlo: no iré.
Ajhániri es usado en el lenguaje popular, a más de su acepción
de negativo por excelencia, para iniciar una afirmación. Este uso es
muy curioso, no conocemos bajo qué nombre se designa en gramática,
como no sea un caso de idiotismo lingüístico, que también los hay en
castellano y en todos los idiomas del mundo. Si se contesta una pre
gunta, es uso corriente iniciar la frase con ajhániri, que aun cuando
desempeña, aun en este caso, su función de negativo, sirve para afir
mar lo que sigue. Ejemplo:
—Mba'e pico re yapó reina (¿Qué estás haciendo?).
—Ajhániri. A í rei mínte co aína. (No. Estoy sin hacer nada).
' En vez de ajhániri se suele emplear también mba'evé (nada).
¿Cuál es el origen y el significado de este curioso empleo de

ajhániri?
Sobre su origen, nada podemos afirmar. Alguna vez llegamos a
pensar que ajhániri, en este uso especial, definía algo como un estado
psicológico colectivo del indio misionero, que se proyectaba en el
lenguaje hasta nuestros días. Porque ajhániri en este uso especial
significa: "bueno, contrariamente a lo que Vd. estaba pensando", "al
revés de lo que Vd. suponía", o "nada de lo que Vd. piensa", etc.
Pero algunos estudios sobre el lenguaje de tribus guaraníes aboríge
nes que jamás tuvieron contacto con los misioneros franciscanos y
jesuítas, nos revelan que este empleo del adverbio de negación no
se limita al guaraní paraguayo: es universal en el mundo guaraní.
— 195 —

�¿bj

— S61 —
opnnra [3 na jBSjaAiun sa :o^enSejed jubjbtiS [B Bjiunj as
on nopeSaa ap oiqjaApe jap oajdma ajsa anb UBJ3A3J son 'sBjmsaf
A souBospuBjj soaauoisiin boj no^ ojobjuoo nojatAnj sbutbí anb san
-aSuoqu sajnB^BnS snquj ap afBnSusj ja sjqos soipnjsa soun^jB oaa^
•aja 'tíBsnaid *p^ anb oj ap Bp^n,, o '^uxnodns -p^ anb oj ap ssasi
IB 'opnBsnad BqBjss -p^ anb oj b ajnamBijrejjuoo 'ouanq,, :boijiuSis
[Bioadsa osn 3jsa na íjiwoi/í anb-ro^ *SBip sojjssnu Bjseq af^n^uaj
[a na BqBjaa^oad as anb 'ojauomm oipui jsp oaijo^joo ooixtojooisd
opBjsa un omoo o3[b Biuijap 'jBpsdss osn ^jss na 'tutuo'uív anb JBsnad
b 8ome2a[[ zaA BunSjy 'jBnuip somapod Bpen 'uaifrjo ns ajqog
¿unmuCv
ap oajdnia osouno ajsa ap op^aijiuSis ja a" uaSiJo ^a sa X?nD?
•(BpBn) aaapqtu usiqniBj jBsjdma ajans as utuv-uív ap zaA ug ,
* (BpBU jao^q nis ^ojs^ 'o^[) 'miio oo a%uiui raj. % y •íuiupiffy—
•(¿opnapBi^ SBjsa an^)?) ouja-i odvÁ, aj ooid b(v(JJ\[—
^o^din^f^ -anSis anb o{ jem
-jijB BJBd aAJis 'oAijBSan ap nopnnj ns 'osbo ajsa na utib 'Bnadraasap
opuBno nnB anb 'fjtvvyfv uoo ^sbjj b^ jbioiui 9;uaixioo osn sa 'BjunS
-ajd Bun B^sa^noa as tg -opunra pp SBraoipi so^ sopoj na S. onBjpjsBa
ua Ávi{ so[ uaiqraBj anb 'ooij3jn3ui[ oraspoipi ap ose nn Bas on oraoo
'BoijBiaBjg na Bnáisap as ajqmoa anb oÍBq soraaoouoo ou 'osoono inni
sa osn ajs^ 'nopBnutjB Bun jBpmi BJBd 'Bpnap^xa lod OAijBSan ap
nopdaoB ns ap eem b 'jBp^dod aÍBnSua^ p ua opeen sa iJtuvt¡fy
•3jt on :o^jbjadea sapand v¡Á. sanj ¿ají anb
ojnSas ^nra SB^s^? :aonpBJi as 'noqmnz onoj ojjap uo^ A BpBmjB zoa
noo BqDip sa Bpua^uas b^ is 'oiqniBa ug; 'xi sa aaaBq opand anb jofam
o[ : (ovpip B^ join^opaini p anb oj b ainamBiJBiinoa) oj^ :33npejj
as 'ooiSjaua ouoj uod oudiq 'ooru vpui vdapa. vyf v :tjrumffy
-Bjnoai b^ BJBd Bjsajd as íuittpyfn 'nopBnoina bj unSag
•(sbuib^ Bjjnao on ^n^y *o^[) 33/ toa aja tatuptify
•(BjauBin BmiSnin aQ *o\[) toa ata uiupiffy
•(onnSp opom ng *o^[) aja tMuviffy
:saJo^Btn a^uaraBAieaons s^zaxnp ap B^Bosa eun Bpoj ajambps Á 'tito anb
SBp^aijjBd SBtneira sb|; noo Bjuaraa^duioo as íuiuv^fn oiq^aApB ^g
'ouBsa^snxiT aiuaraBJaiua omsiuBdsiq nn sa ou B[nojjjBd b^ sand 'ajqteini
-pBui 83 Á tJiuvt¡[v-ou ap uoienj sa botjoj Bjsg ••tMut&gt;i{[vu :Bpipunjip
jtnm B}S3 a}naui[BnjoB anb BpBnopn^oAd bhiioj Bnn auai; jitiiyi{fy
•(on uny *o^[) nj. n o o njj^^^ •íuiuptffy—
•(¿opnaimoo SBjea b2?) •om.aj. vd viu runo ay—
:o[draaf^ 'opB^qBi^ afBnSnaj p na pnsn ^nra Btajoj Bun sa Bisg *bat)B3
-i[dxa Bpnainss Bun noo '3A3jq Á osas ajdmais 'nopBSan ap q
p jB)3[dmo3 ajimps JB¡ndod osn p 'szapnj ns jjnniraeip bjbj
M"

tfPHV

vd mu odnpqui aj^—
:o^dniafg 'B
-3id b nopBjsa^uoo oraoo sa ^jnaxjjoo sem oajdraa ng -onB^p^sBa ou
p3 ainaniBiOExa a^Ainba anb juBjBnS oaiibSsu o^qBOOA p sg

jBp Bjsd ouis epua^uas o asBjj na BnjaB o^¿ •tuiuvyfy (q
* (joijajuB p anb ainBoijdns son
-ara :joabj jod on) mi as^ tito í (joabj jod ou) mi tuv í (osbo nti3mn
na 'Bun^^ enuoj na) as/ ata tuv i (BunSjB BjauBtu ua sB^Bq oj on)
tat 33¡ iuv i (ojaaoBq uoo opBpm 's^SBq o^ ou) a^ nm í (ou) tuy
:so[dmafg 'SBpnoj^íBd ap Á sofijns ap op^Sa^SB p ajnBip
-aro 'napjo ap 'sisBjua ap 'oSaní ap sbuijoj SBSojanmn ajambpy
•(sbjÍba ou snb 'sb^ba on) íaj oí//"
^i &amp;n tur :o[dinaf^ -OAijBjadrai ^ Bisando buijoj v\ 'Boijiponi snb ^B
oqjaA p^ Bp Á 'Bpuajuas o ^sbjj ap oznaiiuoo ¡b Bnjay -tuy (b
• "pifSnuaiff A saoj ' (saj
-u3ijjo[^ us tuiuv^ tuiuviffv 'nm :ojjBno o^os uog "ouBjpjsBo ua omoo
[Bi 'sojos UBnioe A sajBiqj3ApB nos OAijBSau sojqs^oA sej — 9^
•o^a '"aja i (jbpba A
OJOBA) tpuOU i (JBJJOO) pt¡13¡ i (^3pU3l) %%OU f (J3BJ^X3 'JB3BS 'JBJIJ83)
ii/j^/ai//" í (japaoojjaj) mar^ :i sa 'ajnaijjoo o jbsbu ajsa Bas 'oqjaA
[ap jbooa Bmiíp^ bj opuBno aiuameoinn 3jjnoo uoisnj Bjsg 'BjnojjjBd
bj ap t BJdmud bj noo opxpunjuoa ^q ss p ap jbsbu j bj ¡Buanbad
^nm anburiB (nopBUBA Bun opiijns Bq naiqraBj jui BjnopjBd b^
'jBjnjd ua Á. ^Bjn^uis ua iou ua opu i ^u na apu
i mi ua BiqniBo vp\[ "uppBiJBA ajuBiJodnn buh ajjne 'jbsbu oqjaA uod
Bdjdma as BAiisSau BjnopjBd bj opuBno 'opBjou BjqBq as omo[)
UBznan^jaAB as ou sojjg stbzuo^jsab so on
souiBzuoSaaAB son on
son ou
BzuanSaaAB as ou
SBznati^jaAB aj ou
ozuanSjaAB ara ou

ou
tuit ad mi aaj
íjil oj. ou aj.Q
^ vu mi apuBj^
til] ou atwu[
luí) ai. au
tup mi

: (3SjbzuoJ3ab) ij oqja^ -oquaa \ap poptjnsmi m auuofuoo

(o

•uopBSnf
-noo ap JBijixnB BjnoijjBd bj b *jBjnjd ap b-jj A sb*j A JBjnSuis B'^ bj
ua íBAij^Sau Bjnotjjsd bj b 'jjnjd ap B-g A ¿BjnSuis 3p B-g A ^i bj
ns :bj^sj[ ajuainSis bj b anuojnoo 'uopBSnfuoD ap jBijixnB BjnoijjBd
bj b vA 'BAijBÍá^u BjnoijJBd bj b vá BUBdraoaB ssuosjad sbj SBpoj ua
303JBdB anb i ofijns ja sanopBiJBA ap odniS a^ea na anb
uaiamb ou sojjg
siajcanb on •
somajanb ou
somajanb ou
ajainb ou
sajainb ou
OJainb on
(jajanb) mod aX

topuf
tumiod jad vpu aaj
fJWJod tOJ OpU 9J.Q
tumjod iva. vpu apuv/^
luwjod topu atot¡f
tumjod ta^ apu
tjtojod tvpu a

• (^vj?i8auui o unjnSaj) oqjda p&gt; auiuofuoo

(q

�No es pues una derivación de la organización social de las misiones
jesuíticas.
47.— Tové. Este adverbio de negación es también afirmativo. En
la forma afirmativa es más suave, y por este motivo, en párrafos
anteriores, hemos consignado su escritura sin acento.
Empleado solo, es negativo. Al principio de frase o sentencia,
afirmativo. Pero ya hemos explicado, con motivo de las considera
ciones sobre el acento, que la afirmación contenida o expresada por
tove es en cierto modo una negativa.
Su empleo difiere del de ani y ajhániri. Ani se traduce por: que
no; ajhániri: no (seco, terminante, rotundo) ; tové: no, a pesar de
razones poderosas, preferencia por no; no, previa reflexión. Ejemplos:
—Ya yerokíh pa (¿Bailamos?).
—Tové, che caraí (No. amigo mío. Comprendo que debía bailar
con Vd., pero prefiero no hacerlo. Podríamos bailar, pero no puedo
o no quiero. Es mejor que no bailemos Vd. y yo, etc., etc.).
—Ya jha pa ya so'o recá. (Vayamos de caza).
—Tové, che cañe'ó ité. (No, porque estoy muy cansado. Podría
ir, pero me siento cansado. Etc.).
. Comparación:
Ani ke oú tei (que no venga). Pero a pesar de la orden, se
subentiende que hay una posibilidad de que venga;
Ajhániri (contestación a una pregunta de si puede venir). Es un
no terminante, definitivo, inapelable;
Tové (bueno, que no venga, a pesar de los deseos o de las razones
que tiene o que hay para venir. Mejor que no venga. Me resigno a
que no venga. Prefiero que no venga. Etc., etc.).
48.— Tove afirmativo, siempre envuelve una negación, conforme
se explica detalladamente en el capítulo relativo a los acentos.
49.— La partícula íh (y' de Montoya y de Recalde) (1) constituye
uno de los casos más curiosos e interesantes de la lengua guaraní. Es
negativa, pero en muchísimos casos, al agregarse como sufijo a un
vocablo (verbo, sustantivo, adjetivo y adverbio) forma con éste un
nuevo vocablo compuesto y afirmativo. Como si se dijera: afirma

Poré (huella, presencia) - pore'ih (que no deja huella: ausencia)
- ihvihpore'ih (ausencia de huella de la tierra: los abismos del espa
cio, el espacio infinito).
Ñe'engava (la gente de habla guaraní); ñeengaihva (la gente
de habla no guaraní: los aborígenes no guaraníes).
Ñandé (cuera) (nosotros, los nuestros, los de nuestra nación);
ñande'ihva (los no nosotros: los extranjeros).
Tava (pueblo, poblado) - tave'ih (lo no poblado: el desierto, en
la acepción usual de despoblado, deshabitado).
ih es apócope de ihvae y de ihme, formas clásicas de la negación.
La primera forma corresponde a: que no, lo que no es o tiene, del
castellano; la segunda a: no siendo o no teniendo. Ejemplos:
Ñande'ihva(e): los que no son nosotros;
Iñagha'ipa'ihva(e): el que no tiene pecados, o el que no es peca
dor: el santo, el beato;
Cuaa'ih(me): al no saber o conocer: la ignorancia;
Caruih(me): no comiendo, ausencia de comer: abstinencia.
50. — Rughud, que ofrece, como tové y tove, la particularidad de
ser simultáneamente negativo y afirmativo.
Es un vocablo ahora apenas usado por gente del interior del
Paraguay.
Declina de la misma manera que un sustantivo.
Sus distintas acepciones son:
a)Afirmativas: pues, pues así, pues de esta manera, esto mismo;
b)Interrogativas: ¿por ventura?, ¿de manera que?, ¿y bien?,
¿así pues?;
c)Negativas: pues claro que no, ciertamente que no, por
supuesto que no, etc. También se usaba en el Paraguay, y se usa aún,
con otra acepción variante: no sé, ¿qué sé yo?, ¿cómo podría
saberlo yo?

V. EVOLUCIÓN

(1) No existiendo la y con el tilde de la ñ que usan Montoya y Recalde para denotar la
vocal i nasogalural del Guaraní, la sustituímos por y con apóstrofo.

51. — El lenguaje humano evoluciona perpetuamente. Aun los
idiomas que podríamos clasificar entre los de mayor madurez, como
el castellano, modifican constantemente sus formas y su sintaxis y
aumentan su vocabulario con adquisiciones que hacen de otros idiomas
o con nuevas expresiones que surgen de su mismo seno.
El guaraní no ha alcanzado todavía un estado de madurez. De
la comparación entre las formas dialectales antiguas y actuales, se
deduce que durante los últimos dos o tres siglos anteriores a la apari
ción del conquistador blanco en tierras de América, la evolución de
la lengua debió ser intensa, pero también de que la aparición del
blanco significó el fin de esta evolución: el guaraní apenas ha cam
biado en medida insignificante desde el siglo XVI hasta nuestros días.
La evolución ha sido escasa. No así la regresión: en estos cuatro
siglos, el guaraní ha incorporado una cantidad de vocablos extran
jeros superior a su capacidad de absorción y no ha creado sino en

— 196 —

— 197 —

por la negación.
Ejemplo histórico: un indio guaraní de las misiones jesuíticas,
agente de los jesuítas, se llamaba Nicolás Yapuguay. La traducción
literal de Yapuguay es "el veraz", según documentos de la época,
y su forma ortográfica correcta, Yapuva'ih o Yapu'ihva, como se diría
y escribiría en guaraní paraguayo antiguo y moderno. Yapu'ihva es:
el que no miente, el veraz. El negativo ih ha formado un afirmativo.
En la forma ortográfica que aparece en los documentos, el fonema
nasogutural ih (y' de Montoya) se ha transformado en y corriente, y
Ejemplos de vocablos transformados por la partícula negativa ih:
Amotá (amigo) - amotare'ih (lo opuesto a amigo: enemigo).

�— ¿61 —
ua ouis opsaja Bq on A uopjosqB op pBppsdBa ns b jopradns sojaf
-UBJjxa so[([booa ap pBpuuBo Bun opBJodjooui sq lUBJBnS ja 'sojSis
ojjbiio sojso na ¡uoisajSaj bj jsb o^ "BSB^sa opis Bq uopnjoAa B^
•BBip sojjsanu bjsbij j^X I^Í8 I3 apsap ajuB^ijiuSisui Bpipsui na opBiq
-uibd bi{ bbu3(Ib juBJBnS ja :uopnjoA3 Bjsa ap uij ja ooijiuSis oouBjq
[ap uopuBdB B[ anb ap uaiquiBj ojad 'Bsuajuí jas oiqap BnSuaj B[
ap uopnjoAa bj 'eoijainy ap SBjjap ua oauBjq jopBjsmbuoa jap uoia
-UBdB bj b sa-iouaiuB so[áis sajj o sop souirjjn soj ajuBJiip anb aonpap
as 'sajBnjoB Á. sbii^iuib eajB^aajBip sbiujoj sbj ajjua uoioBJBduioo bj
bq -zajnpBm ap opBjsa un BiABpoj opBzueojB bij on iubjbiiS j^
•ouas ouisiui ns ap uaéans anb sanoisajdxa sBAann uoo o
SBtnoipi soj^o ap uaoBq anb sauopmnbpB uoo oiJBjnqBOOA ns UBjuaumB
A eixBjuis ns A sbuuoj ns ajuaraoiuBjsuoo UBOijipotn 'oiib|J3jsbo ja
oraoo 'zajnpBtn jo^biu ap soj aajua jeoijtsbjd somsijpod anb SBmoipi
soj uny •a^naiUBni^dj^d BuopnjoAa ouBumq af^nSuaj jg — gjg

MOI^ÜTOA3 A
¿oÁ ojjaqss
Bupod otnoo? '¿o^ as anb? 'as on :ajuBOBA noiodaoB bjjo uod
p¿
'une sen as A
A íÁ^n^viv^ ja na BqBsn as naiqniBj^ "oj^ 'on anb ojsandns
jod 'on anb ajuaniBijap 'ou anb ojbjd sand :svapnSa^[ (o
í¿sand
'¿uatq ^? '¿anb BjauBin ap? '¿BJnjuaA lod? :svaijnSoju^tuj (q
íorasiin o^sa 'BjauBui Bjsa ap sand 'jsb sand 'sand :sDcipvuuify (b
:uos sauopdaoB SBiuiisip sng
•OAijnBjsns un anb BjanBui Brusiin bj ap
jap joijajuí jap ajuaS jod op^sn SBuads BJoq^ ojqsaoA nn s^j
•OAiiBnuijB Á oajibSou ajuaiuBauB^jnmis jas
ap pBpiJBjnaijjtBd bj 'aaoj Á aaoj ouioo 'aoajjo anb cvnySri}j — "Q^
:jamoa ap BpnasiiB 'opuatnroD on : (aw) yi
í bj ¡jaaouo^ o jaqss ou jb : (aiu)i{ijmn[)
ío^Baq ja 'o^ubs ja :jop
-Boad sa ou anb ja o 'sopBDad auaii on anb ja : (3)nai{tvdini{3ny]
ísojjosou nos on anb soj : (ajvaqi^punf^
:9ojduraf^ -opuaiuaj ou o opnais on :b BpunSas bj ^ouBjjaiSB3
jap 'anat^ o sa on anb oj 'on anb :b apnodsauoa buijoj ei^mud b^j
•uopBSau bj ap sboisbjd sbuuoj 'atut¡t ap Á ^vayi ap adooodB sa yj
•(opBjxqBqsap 'opBjqodsap ap jsnsn uopdaoB bj
ua 'ojjaisap ja :opBjqod ou oj) iji^avt • (opBjqod 'ojqand) aoj;
• (sojafuBJixa soj :soj}oson on soj) rti/i(apwow
i (uopBu BJisanu ap soj 'soj)sanu soj 'so^ioson) (Bjano) apun^
• (saiuBJBn^ ou sana^jjoqB soj :iuBJBnS on Bjq^q ap
aiuaS bj) vat{iv^uaau í (ju^jBn^ ^jqBq ap ajna8 bj) •DaoSua^^
•(ojmijm opsdsa ja 'op
-sdsa jap somsiqB soj :bjj3ii bj ap Bjjantj ap BpnasnB) tfi^ajodificiifi (Bpuasns :Bjjanq ^fap on anb) yi(auod - (Bionasajd 'Bjjanq) auoj

— 961 —
'ojojjsodB ao3 X jod sonzinipsns bj ^munii^ j^p [Bjnin^osen i |B
[ JBjonap BJBd 8[)]C^a)j X e.^ojuoj^ ucsn anb y e¡ op sp[U \a uoo X B[ opuansixa

(i)

•(oSimaua :oSiraB b ojsando oj) qi^uotoiuv • (oSiins) v%oitiy
:t/i BAii^San BjnaijjBd bj Jod sopBinjojsuBj; sojqB3OA ap sojdmaf^
""'•Á.nndndnj^ aaj as tfivnSndvj^ ap z^a ua
i. 'aiuaujoo X na opBuuojsuBJi Bq as (b^oiuoj\[ ap tA) 1/1 jBjnjnSosBU
eraauoj ja 'gojuamnoop soj ua a^ajsdB anb boijbjSojjo buijoj bj ug
•oaiibuijijb un opBuiJoj Bq i/i OAi}B3au j^ -ZBJ3A ja 'ajuaiui ou anb ja
:sa natiftidoj^ -ouiapom A onSijuB oÁBriScjed iuBJBn^ ua Buiqíjasa Á
BiJip as ouioo 'vnifijidD^ o ytpandv]^ 'Bj^ajjoa BatjBjSoiJO buijoj ns A
'Booda bj ap sojuaumoop un^as 'ítzBJ3A jaw sa jC^nSndBj^ ap jBja^rj
noiaonpBjj B^ '^Bn^nd^j^ sbjooi^j BqBuiBjj as 'gBjjnsaf soj ap ajuaSs
'SBopinsaf sauoTSTm sbj ap juBJBnS oipni un :oaijoisiq ojdraaf^
•uoioBSan bj jod
buijijb tBjafip as is orao^ •oaijbuijijb A ojsanduio^ ojqsaoA OAanu
un a^sa uoo bumoj (oiqjaApB A OAi^afpB 'oAiíHBjsns 'oqjaA) ojqBDOA
un b oftjns ouiod asjBáajSB jb 'sosbo somisjq^nm ua ojad 'BAitsSan
sg 'juBjBnS BnSuaj bj ap sajuBsajajuí a sosoiin^ sbui sosb^ soj ap oun
(j) (apjBoa^ ap A b^ojuoj^ ap ^, ) qt BjnaijJBd b^ — -^f
soj b oAi)Bjai ojmjdB^ ja na aiuaniBpejjBiap B^ijdxs as
atruojuoD 'uoio^^au Bun aAjanAua ajdraais 'oaiibumijb aaoj^ — -^f
' (*oja '"oi^ "bSu^a ou anb ojaijaj^ 'bSu^a ou anb
b ouSisaj a^\[ -bSu^a on anb JoCaj\[ -jiu^a BJBd Ae\\ anb o auai; anb
sauozBj sbj ap o soasap soj ap jBsad b 'b^usa ou anb 'ouanq) a^oj;
iajqBjadBui 'oAiimijsp 'ajuBuiuuaj ou
un s^ • (JiuaA apand is ap BjunSajd Bun b noiaEjsajuoa) tjiuvyty
íbSu^a anb ap pBpijiqísod Bun iÍBq anb apuaijuaqns
as 'napjo bj ap JBsad b oja^ -(B^naA on anb) íaj no a^ my
: U9pB iedmo[)
•("aig -opEsuBD oiuais aui ojad 'xi
Bjjpoj "opBsuBa Anuí ^ojsa anbjod 'o^[) 'att ptattoo ayo 'anoj^—
• (bzbo ap souibjÍb^) -poau ops vÁ vd ttyf v^—
•(•aja ''aja 'o^ A -pj^ somajiBq ou anb jofaui sg -ojamb ou o
opand ou ojad 'jBjiBq souiBjjpoj -ojja^eq ou ojaijajd ojsd '-p^ noo
jBjiBq Biqap snb opu3jdmo^) "oini oStuib -o^[) tvuvo a\p 'aaoj^—
•(¿somBjiBg?) vd yi^ouaX v^—
isojdmaf^ 'uoixajjaj BiAajd 'ou ion jod Biauajajajd 's^sojapod sbuozbj
ap JBsad b 'ou :acu&gt;t i (opnnjoj 'aiuBuiuua; 'oaas) ou :ijmvyfa íou
anb :jod aanpBj^ as vuy •tuiwpyfv A um ap jap ajaijip oajdma ng
•BAiisSan Bun opom o^jap ua sa anoj
jod BpBsajdxa o Bpiuajuoa uopBuuijB bj anb 'ojuaaB ja ajqos sanop
-Bjapisuoa sbj ap oaijoui uoo 'opBoijdxa somaq vA oja^
'Biouajuas o asBij ap oidiautjd jy 'OAii^San sa 'ojos opBajdm^
•ojuaoB uis BJnjiJoaa ns opBuáisuoo souiaq
sojBjjBd ua 'oATiom ajsa jod A 'aABns sbui sa baijbuijijb buijoj bj
u^ •oaiibuijijb uaiquiBj sa uoioBSau ap oiqjaApB ajs^ 'ano^ — *¿^
•SBopmsaf
sauoisim sbj ap jBpos u^pBziuBSjo bj ap uopBAiJap Bun sand sa o^

�escala mínima los nuevos vocablos que la convivencia con las corrien
tes extranjeras exigían.

en el Paraguay, y continúan siendo todavía impulsos y formas
nacientes...

Por otra parte, la incorporación de los vocablos extranjeros, en
número cada vez mayor, ha provocado la desaparición de la oratoria
guaraní, esa literatura hablada que constituía el orgullo de los jefes
y de los sabios aborígenes. Después ha empezado a influir en la
sintaxis, y si continúa, dentro de poco tiempo determinará la con
versión definitiva del idioma nativo en una mezcla bárbara de formas,
de vocablos y de sintaxis medio castellanos y medio guaraníes. Algo
lejanamente semejante a la transformación del latín de los legionarios
romanos, en la antigua España, en la mezcla idiomática de que luego
surgirían el castellano y el portugués.

53.— Algunos estudiosos lingüistas afirman que la orientación
geográfica de la evolución guaraní ha sido del Paraguay hacia el este,
el noreste, y noroeste. Otros, por el contrario, afirman que esta orien
tación ha sido precisamente en dirección opuesta. En estas afirma
ciones suele influir, a veces, alguna pasión de sentido nacionalista.
Al gran número de pruebas en favor de su tesis respectiva, que
los estudiosos de cada uno de esos grupos suelen citar en apoyo de
su tesis, nosotros nos permitimos agregar, si no precisamente una
prueba, un indicio más: una especie de mono, habitante de las selvas
cálidas del Amazonas, era llamado mirikí por los aborígenes guara
níes de esas regiones, y con este nombre figura hoy día en los libros
de Historia Natural. Los guaraníes del Paraguay llamaron mirikiná
a otra especie de mono, más pequeño que el mirikí amazónico, pero
muy parecido en el color de su pelo. Mirikiná significa en guaraní:
parecido a mirikí, pero el sufijo ná es guaraní brasílico. En guaraní
paraguayo se diría ra. Mirikiná es pues un vocablo que se ha retrasado
en la evolución, como ha ocurrido con algunos otros del guaraní para
guayo que todavía conservan su forma tupí o brasílica. ¿Cómo expli
car el hecho de que el mono paraguayo sea llamado "parecido" al
mono brasileño amazónico, si no es admitiendo que el aborigen conoció
primero a éste y sólo después al del Paraguay?

52. — El guaraní es una lengua eminentemente aglutinante, y esta
su cualidad no determina una condición especial del idioma, sino más
bien el período evolutivo en que le sorprendieron los conquistadores.
El sentido evolutivo del idioma se manifiesta, aun en nuestros
días, en el aglutinamiento de vocablos y en la aparición de palabras
compuestas.
También se puede hablar de evolución en otro sentido, como esla tendencia a apocopar y a contraer, y finalmente a variar.
El lector quedará sorprendido ante la afirmación de que en gua
raní existe una tendencia evolutiva, puesto que en renglones anteriores
hemos afirmado que la evolución se ha detenido con la llegada del
conquistador blanco: el lector tiene razón... pero nosotros también
creemos tenerla. Ocurre que al tiempo de la llegada del blanco la
lengua estaba en plena evolución. En algunos espacios geográficos,
la lengua continuó predominando, aun en las zonas pobladas por
españoles americanos, por mestizos y por indígenas encomendados o
libres. La evolución de la lengua no pudo ser detenida de una manera
repentina y total, como ocurrió en otros países en que el aborigen
fue extinguido o dominado por las armas: continuó y aun hoy día
continúa, pero a partir del día en que el español o el portugués asen
taron su dominación en los países guaraníes, ella es tan pequeña,
que apenas si puede ser valorada.

54.— Vamos a analizar brevemente los casos más conocidos de
evolución del idioma. Muchos de estos casos, si no todos, se iniciaron
en tiempos de las Misiones, o poco antes, y hoy, más de tres siglos
después, aun están en período de iniciación.
a)

El cambio de la forma aspirada s por jh.

Así, impulsos y formas de evolución que nacieron en tiempos
de las Misiones jesuíticas, podemos comprobar que hoy día subsisten

La aspirada tupí o brasílica se indica en el sistema ortográfico
brasileño, con la s. No creemos que ella fuera realmente una s caste
llana, y ni siquiera una s portuguesa, poco más suave que la castellana.
Aunque no hemos escuchado nunca a un guaraní aborigen del Ama
zonas o de la costa atlántica, tenemos la certidumbre de que la aspi
ración de los dialectos del guaraní brasílico es una s tan suave que
está bien próximo a nuestro jh.
En cada una de las ramas guaraníes, la aspirada se usa conforme
a la siguiente distribución:
La forma tupí brasílica es s con excepciones de jh;
La forma paraguaya es jh con excepciones de s;
La forma chiriguaná es s y jh. Al parecer todavía no hay ten
dencia a la primacía de una u otra forma. En este aspecto de la
evolución, parece que la rama chiriguaná constituye la etapa de
transición entre el guaraní brasílico o tupí y el guaraní paraguayo,
misionero o del sur. Ejemplos:
Pejhe'a (partir en pedazos, dividir), también se dice: pese'a;
Ñembosarái (jugar, pasar el tiempo), id. id.: ñembojharái;
Pejhengué (trozo, pedazo), id. id.: pesengué.

— 198 —

— 199 —

El mestizo y el español americano encontraron más cómodo incor
porar vocablos extranjeros que crear nuevos del propio idioma abo
rigen, y en cuanto al indígena libre, fue más y más alejado a los
grandes bosques del interior, y reducido a una vida material y espiri
tual cada día más precaria. Se volvió imposible la evolución social
y espiritual amplia, libre en el espacio, a que estaban habituados los
pueblos guaraníes, y la oratoria dejó de ser un instrumento de con
ducción de masas. La religión y los payés tribales, si no desapare
cieron, se vieron reducidos cada vez más. En consecuencia, ni aquéllos
ni éstos podían actuar en el sentido de impulsar la evolución del
idioma.

�— 661 —
f:*pi *pt '(ozBpad 'ozoj^) f
ítouviffoqiuau :-pt -pi '(odraaij ja JBs^d 'jcStif)
io(9sad :aoip as uaiqtncj '(jipiAip 'soz^pad na jiijbcI)
:sojdmafg une jap o ojauoisitn
'o^enSBJBd ihbjbtiS J3 A1 idnj o ooijjBBjq nn?jBn^ js ajjua uopisuBj}
ap edcia bj aÁnjijsnoo BUBnSiJiqo biubj bj anb aoaJBd 'uopnjOAa
bj ap ojoadsB ajsa ng 'buijoj bjjo n Bun ap BpBunjd bj b spnap
-uai jÍbi{ ou BjAcpoj jaoaJBd jy "i/f jC s sa BUBnSiJiqo buijoj B^
ís ap sauopdaoxa noo t¡í sa B^CBnSBJBd buijoj ^j
¡i{[ ap sauopdaoxa uoo s sa BoijjsBjq jdnj buuoj b^j
: noionqij;sip aiuainüfrs bj b
auuojuoo Bsn as BpBXideB bj 'sajuBJBnS sbiubj sbj ap Bun Bp^o ug
•t¡( ojjsanu b ounxojd uaiq B^sa
anb aABns ubi s Bun ea osijisBjq iubjbÍiS pp sojosjBtp boj ap uopBJ
-idsB bj anb ap sjqmnpijjao bj soraanaj 'boiiubjib bjsoo b^ ap o sbhoz
-Biny pp naSiaoqB juejenS un b Bonnu opBq^nasa soraaq on anbony
•BUB^ajsBD B^ anb aABns sbui oaod 'BsanSnuod s bou BJainbis iu A 'bub^
-a^8B3 s Bun ajuanqBaí ^aanj B^p anb somaaja o^ 's B[ uoo '
ooijbi3o;jo Buiajsis p na Boipui as Bai^sBjq o xdnj BpBJídsB
•1{{ dod s vpvjidst) wuijiof vj ^p oiquwo j^ (b
ap opouad na n^isa uns 'sandsap
8O[Si9 83jj ap sboi '^oq A 'sajuB oood o 'sauoieij^ bb[ ap sodraai^ na
noJBioiui as 'sopoi on is 'bosbd so^ea ap soqonj^; -Braoipi [ap uopnpAa
ap sopponoD sbui sosbo boj; ajnanraAaaq jbzi^bhb b bouib^ — 'fq
¿XBnSBiBj pp pi sandsap o^ps A ajsa b ojauíud
opouoa ua^uoqB p anb opnaijitnpB sa ou xs 'ooinozBinB oua^isBjq onora
lB "PT^3-1^^^ opBtuB^^ Bas ojCBnSBJBd ououi p anb ap oipaq p ibo
-ijdxa ouio[)? •B0i^j8Bjq o idnj buijoj ns nBAJasnoo BtABpoi anb ^3
d iubjbiiS pp sojjo soun3[B uod opiJJtnoo Bq ouiod 'uopnjOAa
na
Bq as anb ojqBDOA un sand sa nwt^ijí^ -j BiJip as X
Tug •ooi^rsBjq ruBJBnS sa vu oftjns p ojad 't^iuiiu b oppaJBd
:iuBJBn8 ua botjiuSib vws¡}mj\[ *o[ad ns ap jojoo p na oppajBd ^nuí
ojad 'oaiuozBUXB u^iuiiu p anb ouanbad sbui 'ououi ap apadsa bjcjo b
pui^/i^jiü uojbuib[^ jÍBnSBJB^ pp BajuBJBnS so^ -p3jn^B^[ BiJOlSig ap
eoiqi[ so^ ua Bip jíoq Bjnij ajquiou ajsa noo A 'eanoiSaj SBsa ap saín
-bjbÚS saua^jjoqB bo^ jod i^uiui opBuiB^ bj^ 'SBuozBniy pp 8Bpi[B^
BBAps 8Bj ap a^nBiiqBq 'onom ap apadsa san :seni opipui un '^qanad
Bun a^naniBepajd ou ib 'jbS^jSb somiituuad bou sojjosou 'sisaj ns
ap o^odB ua ¿rejp uapns sodn^S sosa ap oun BpBo ap sosoipnisa so^
anb 'BAijDadsai sisaj ns ap joabj ua s^qanjd ap ojauínu ubj^ ^y
•B^si^BuopBU opijua8 ap uoisBd BunSpJ 'saoaA b 'Jinijuí apns sauop
-BtaaiiB BB^sa u^ 'Bisando uop^aiip ua a^uauíEspaad opis Bq uoidbj
-uaiJO Bjsa anb ubuuijb 'oubjiuoo ^a Jod 'soj^q "aisao^ou A 'a^saaou p
'ajea p spBq ^BnSBJB^ pp opis Bq iubjbiiS uopn[OA3 B^ apgS
uopB^uauo bj anb ubuuijb SBísinSm^ eosoipmsa sounSjy
sbuuoj A Bospidun BiABpoi opuaw UBnuTiuo^ A '

p na

— 861 —
naisisqns Bip iíoq anb jBqojdmoa somapod 'BBDijjnsaf sauoisij^ sbj ap
Bodmai) ua uojapBu anb nopnjoAa ap sbuhoj A sospndmi 'isy
•Btnoipi
pp uopnpDAa v\ JBSjndtni ap opim^s p na ^^n^^s uBipod eo^sa in
so^pnbB m 'Bpnanaasnoa u^ -SBta zaA spB^ soppnpai nojaiA as 'uojap
-ajBdBsap ou 18 'sajnqrjj saAed so¡ A uoiSip^ B^j 'bbsbui ap uop^np
-uoo ap ojn^nmjjsni un Jas ap ofap bijo^bjo bj; Í 'sajuBJBnS so^qand
so[ sopsniíqBq UBqBjs^ anb b 'opedsa p ua 9-iqij 'BijdtnB jBnjuidsa A
[Bpos nppn[OAa b^ a^qísodun ^iA^oA 3g 'BUBaajd sbui Bip Bpso
-ijídsa A [Bija^Bui BpiA Bun b optanpaj A 'joijaiui pp sanbsoq ss
so[ b opBÍs^ sbui A SBtn anj 'ajqif Bua^iprn p ojuBno na A
-oqB Btnoipi oidojd pp soAann JB3J3 anb sojafuBjpca sojqBooA
-J03UI OpOlUOD SBUI UOJBJ1UO3U3 OUB^IJ3UIB [OUBds^ p A OZTJS3UI [
*BpBJO[BA J38 sp^nd is SBu^d 3nb
'Buanbad ubj 83 Bjp 'saiuBJBn^ sasjBd so[ ua nopsuiuiop ns uojbi
-uasB sanSn^Jod p o p^uBdsa p anb ua Bjp pp Jn-tBd b ojad 'Bnuijuoo
Bjp i^oq une A onupuoo :8buxjb sb[ jod opsuiinop o opinSuiixa anj
naSuoqB p anb na sasiBd sojio na oijjnao oraoa '[b;oj A ^upuadaj
BjauBui Bun ap Bpiuajap jas opnd on Bn3ua[ b^ sp uopn[0A3 vj -83jqr[
o sopBpnamoaua SBua^ipni jod A sozpsatu aod 'sons^ijauíB sa^ouBdsa
jod SBpB[qod sbuoz 8B[ na utiB 'opuBmmopajd onuijuoo Bn^ua^ b¡
'soaijBj^oaS sop^dsa soun^p u^ -uoprqoAa Buajd us Bqejsa en¿uaj
bj oouB^q pp BpBgaj^ b^ sp odmaij \^ anb aunoQ -B^jansj somaaio
uaiquiB) sojioson ojad • • • uozbj auaii jo^aa^ p : oouBjq jopBisinbuo^
pp BpBáaj^ v\ nos opina^ap Bq as nopnfOAa B[ anb opBnuijB soniaq
83JOIJ^JUB 83uo^^u3j ua anb o}83nd 'BAijnjoAS Bpnapuai Bun ajsxxa jubj
-BnS ua anb ap n^pBuuijB bj sjub opipuajdjos BJspanb joiaa^ [g
•jbijba b a^uam^ui} A 'jaBj^noa b A aBdooode b Bpnapua} b^
3 oraoD 'oppuas ojio ua uopnjOAa 3p JBjqBq spsnd ss
sp uopijsdB bj ua A sojqBDOA ap Oíu^itaBui^njSB ja ua
eojisanu ua unB 'BisaijiuBta as Biuoipi jap OAijnjOAa opiinas jg
'sajopBisinbuoa boj nojaipnajdjos aj anb ua OApnjoAa opo^ad ja uaiq
bbui ouis 'Buioipi jap jepadsa u^pipuoa Bnn Buiuuaiap on pBpijBno ns
Bjsa A 'a^nBuimj^B aiuamsiuamuia BnSuaj Bun sa juBJBnS jg — '^g
js A oubjjsisbo J3Sjns
oSanj snb ap B3i;Biuoipi Bpz^ra bj ua 'BUBdeg BnSijuB bj na 'soubuioj
soiJBnoiSaj soj ap ujibj jap uopBniJojBnBjj bj b a^uBÍamas siuduiBUBfój
oSjy 'sajnBJBn^ oipatn A soub[[3jsbd oipam sixbjuis ap A sojqBooA ap
'sbuuoj ap BjBqjsq Bj^zsm Bun us oaijbu smoipi j^p BAijiuijap uoisjaA
-uoa bj BJBuiuusisp oduiai^ ODod ap ojiuap 'Bnui^uoo is A 'sixbjuis
bj na Jjnjjuí B opBzadma Bq ssndsaQ -saaaSjjoqB soiqBS boj ap A
83jsf soj ap ojjnSjo ja biiui^suc anb BpBjqBq BjniBjaiij Bsa 'inBJBnS
bijojbjo bj ap nopijBdBsap bj opBooAoad Bq 'jo^Btn zsa BpBo ojdumn
ua 'soja^nBJixa sojqBaoA soj ap uopBJodjoaui bj 'ajjBd bjjo joj
*uBiSnca SBjafuBjjxa sa^
•naijjoa sbj uoo BpnsAtAUOO bj anb BojqBOOA BOAanu soj Bminjm BjBosa

�b) El cambio'de la nasal r por n.;
En paraguayo: r (ra, re, etc.) con excepciones de n (na, ne, etc.);
• En tupí o brasílico: n, con excepciones de r;
En chiriguaná: n, con numerosas excepciones de r;' En dialecto Apapocuva (sur de Matto Grosso, norte y noreste
del Paraguay): r, con numerosas excepciones de re.
Ejemplos:
En paraguayo: tupirá (parecido a tupí); en tupí o brasílico^
tupiría (acento agudo fuerte); en chiriguaná: tupirá.
55.— Supresión de vocales débiles.
Son los casos más comunes de contracción. En vocablo en que
dos sílabas están unidas por i o e débil, esta vocal débil tiende a
desaparecer. Estos casos de evolución incompleta son numerosos. Con
poquísimas excepciones, se usan indistintamente la forma antigua y
la evolucionada. Ejemplos:
Ma'erá - mará (por qué); va'erd - vara (partícula de futuro: ha
de) ; vaichá - vachá (parece que); vaicha • vacha (como, como que);
upeicha • upecha (así, así como, así es).
56.— Supresión de consonantes débiles.
La consonante más suprimida es la v. Ejemplos: jhendivé (con
él): jhendié; poranduva-porandúa (quien pregunta, preguntador);
marandová-marandoá (larva de mariposa que vive en las hojas de
tabaco); cova-cóa (éste, esto); mava-maa (quien, alguien, la gente).
57.— Cambio de sílaba no nasal ru en i o en nasal ro. Esta
variación ocurre solamente en la zona guaraní de Corrientes (Argen
tina). Ejemplos: árupi-áipi-aro; pérupi-péipi.
58.— Sílabas que empiezan con fe o c y t cambian en g o ng y nd.
Las que empiezan con p, cambian en mb. Este cambio ocurre cuando
el vocablo sigue a partícula o vocablo nasal. Ejemplos:
Cuá, cuara (agujero, orificio) varía a tinguá (orificio de
la nariz);
Ke (dormir) varía a mongé (hacer dormir, provocar el sueño;
Ca'u (ebrio, ebriedad): acanga'ú (mareo), de oca (cabeza) y ca'u;
Kihtd (horcón, sostén) : acangihtá (almohada): sostén de la
cabeza;
Tíh (montón, plantío) : tacuarendíh (tacuaral, bambusal) y
kih'íhindíh (plantío de pimientos, pimental);
Pá (todo, del todo, total, término de lo infinitamente grande y
de lo infinitamente pequeño, ausencia de todo, acumulación de todo):
carembá (totalmente curvado o rengo);
Pé (chato): carumbé (tortuga); ña'embé (recipiente chato).
Excepción a este caso: mbocaré y mangaré, que se usan indis
tintamente.
59.— Sílaba gua deriva de formas arcaicas, conforme a los
siguientes casos, cada uno de los cuales puede dar origen a una
regla de evolución:
a) De ihva, árbol (acepción clásica: brazo, tallo, tronco, asa,
— 200 —

•"?.

mango). Ejemplos: guatambú (de: ihva-ata-pú); guavirova (piragua,
canoa de tronco de árbol), de ihva-jhaviró-va: tronco ahuecado; etc.
Ihva ubicado antes del vocablo compuesto, deriva en gua, pero si
está al final, pierde la sílaba débil va y se convierte en ih:
guapo'ih(va); amba'ih(va)...• .
b)Variación de ihvá (fruto, fruta). Ejemplos: ihvaró: guaro
(fruta amarga); ihvaviyú (fruta con pelusa) a guaviyú; ihvavirdi
(fruta con cascara sin pelusa, reluciente, lisa) a guarirá; .
c)Contracción y variación de partículas y prefijos pronomina
les de 3.a persona: o e i: (su de él o de ellos). Ejemplos: o-oga, i-oga,
se transformó en guoga, guenondé (su casa de él; su delantera de él);
d)Suavización y nasalización de cua, cue-Ejemplos: itá-cuá(ra)
a itanguá (cueva en la piedra, gruta); ghuaimí-cué a ghuaimingué
(vieja transformada en pájaro: el urutaú); i-á-cué a angué (alma
en pena).
e)Derivación o deformación de la forma arcaica ghua. (Este
caso debería clasificarse más bien como corrupción). Ejemplos:
ñaghudrú a y aguaron; ghudririrí a guarirí o guariní; ghuarú a guará,
etc.•
f)Transformación de fonema (o grupo fonético) oa. Ejemplo:
o (carne) a jho'o o so'o (forma tupí o brasílica conservada en
paraguayo) formando con usú, asú (grande) un vocablo compuesto:
so'oasú (venado, ciervo), jho'oasú, suasú, jhoasú, o simplemente guasú,
que es la forma moderna. Este vocablo, suasú en tupí y guasú en
paraguayo, suele originar una confusión que tiene sus ribetes de
jocosidad, no significa simplemente grande, sino animal de carne
abundante. La descomposición del vocablo da: jho'o-usú-va (en tupí:
so'o-usú-va). La sílaba débil va se ha perdido, y la primera (jho'o)
se ha transformado en gua. En tupí esta última transformación no
se ha operado, y se conserva la primitiva: so'o apocopada en so o
en su: soasú, suasú.
g)El grupo gua, gue, etc., existía en gran número de vocablos
arcaicos, y no ha variado en los modernos. Ejemplos:
Guá: hendidura, entrada, bahía: Guanavara; mboguá (cerner
harina por un tejido hundido, arqueado); ñemboguá (arquear el
cuerpo, eludir un golpe por medio del arqueo del cuerpo); par aguasa
(de: pará-guá-usú: gran bahía en el mar) ; etc.
Gué: apagarse, eliminarse, desaparecer;
Ighuá: procedencia, origen: Uruguaihguá (del Uruguay); coihguá
(de la chacra, campesino, patán);
60. — En palabra compuesta, mbo (hacer, provocar, proyectar)
seguida de vocal cambia en mbih. Si el vocablo o fonema siguiente
a mbo es nasal, cambia en mih. Ejemplos:
Ñe-mbo-ajhihi (sentir ansia dentro de sí mismo, hambre) a

ñembihajhíhi;
Mbo-atíh (hacer montón, amontonar) a mbihatíh;
Mbo-jhenihjhé (hacer llenar: caso nasal) a mihenihjhé.
A veces mbo no cambia en mih sino en mo. Ejemplos:
— 201 —

�— ios —
tsopdtual/j -otu ua ouis tjtui ua Biqmea ou oqvx saoaA y
B (JB8BU OSB3 :jBU3f[ JaOB^) aq[qiuai{(-Oq¡\[
it¡tlDifiqut b (jBnojuoniB 'no^uom jaaeq)
b (aaquieq 'otnsira ib ap oj^nap bisub Ji^uas) tyfqfv-o^
:so[dinaf^ -i/itu n^ BiqmBO '[bsbu sa o^tu b
Binanoj o ojqBOOA p ig -qtqui na Biqinco jb^oa ap BpinSas
'jBaoAOjd 'jaaBUJ o^iu 'Bjsandraoa BjqB^sd u^ — -Q9
i (uBjEd 'onisaduiBO 'BJ^Bqo bj ap)
•pnSifioo i (Á^nSni[^ pp) vnStitvnSnifi ¡uaSiJO 'epuapaaojd :vnifSj
íjaaaiBdesap 'aejBuimip 'asjBBdB :&gt;^)
*9}a í (jbiu ¡a n^ Biqeq ubjS :nsn-vn8-pivd :ap)
nsvnSvjvd i (odjano pp oanbjB pp oipatu jod adfoS un jipnp 'odjana
p jBanfajB) vnSoqtuau i (opBanbaB 'opipunq opifaj un Jod
janjao) vnSoqtu '.ojvtivuvnQ :BiqBq 'BpBjjua 'Bjnpipuaij :vri^
:sojduiaf^ -soujapora boj na opsuBA Bq on A 's
sojqBOOA ap oaamnu ubj^ na Bjjsixa '-aja 'anS trmS odiuS j^ (8
•nsvns 'nsvos :ns na
o os na BpBdoaodB ops ¡BAijimiad b¡ BAjasnoa as Á 'opBjado B^ as
on n^ioBinjojsuBj} Binpjn Bjsa jdn^ u^ -vnS na opBniaojsuBJj Bq as
(ofiiff) Bjauíiad b¡ i. 'opipjad Bq as va H^^P ^q^ljs vj • (va-nsn-o^os
:idnj ua) va-nsn-otoyf :Bp o^qe^oA ^p uoioisodmoosap ^j -aiuepunqB
an-iBa ap [buiiub ouis 'apuvuS ajuaiuajdmis Baijiuáis on 'pepiso^of
ap saiaqiJ sns auau anb u^isnjuoa eun jbui^ijo apns 'oÁBnSBJBd
na nsvnS A idnj na nsvns 'o^qB^oA a^s^ -Bujapom buijoj b^ sa anb
'nsvn^ a^uamajdinis o 'nsvoyí 'nsvns 'nsvo^^yf '(oAjaia 'opBnaA) nsvotos
:ojsanduioo o^qBaoA nn (apuBjS) nsv 'nsn uoa opuBiuioj (oÁBnSBaBd
na BpBAJasuoa Baijisejq o jdnj bhlioj) otos o Ofi-qf b (auiBo) o
:o[duiaf^ *oo (o^itauoj odiu^ o) Binauoj ap uoiaBiuaojsuBj^ (j
•aja
'rutmS b ruvn'qS itutJvnS o ij.1j. 1m8 b iJijjunnyS ívpjvnSoÁ. v ruvnifSvu
:so[draafg -(nopdnjjoa omoa naiq ssin aejBoijtsBp sjjaqap osBa
•vn^S bdib3jb buijoj b[ ap uopBnuopp o n^iaBAiJaQ (a
•(Buad na
anSim b ano-v-t í (tiBinjn p ^ojBÍBd na BpBuuojsuBjj BfaiA)
j b ano-iiwivn/q8 i (BjruS 'sjpaid b[ na BAana) vnSuntf b
(vj)vno-vii :Bo^duiaf^.-ano 'ona ap upiaezi^BSBU ^ n^iaBziABng (p
í (p ap BjaiuBpp ns íp ap bsbd ns) apuonanS *t&gt;8on3 na ptnaojsuBjj as
H^So-i ^v8o-o :so^draaf^ -(o[p ap o p ap ns) :i a o :Buosaad e*^ ap ea^
-Buiraonojd sofijajd A SB^n^jiJBd ap nopBUBA A nopoBjjno^) (a

r

— 00^ —
'bsb 'oouojj 'o^p3i 'ozBjq :Boi8^p uopdaoB) {oqjB 'vayi aQ (b
tnopn^OAa ap BjSai
buti b naSuo JBp apand sapsna so^ ap onn Bpsa 'sosbd sajnaináis
so^ b anuojuoa 'sb^ibdjb bboijoj ap BApap vnS BqB^rg — -^5
•a^naniB^nij
-sipni uBsn as anb 'ajvSuoui A ajvooqtu :osBa ajsa b noiadaax^
•(o^Bqa aiuaidiaaj) aqutapu í (BSn^aoj) aqtunjvo : (ojeqD) aj
i (oSuaj o opBAjna ajuainjejo}) vqiuajvo
: (opoj ap uoiaB^nuinoB 'opoj ap BiauastiB 'ouanbad a^uauíEjiuijuí oj ap
A apuBjS ajuaraBjiuijuí o\ ap onimaaj '^joj 'opoj pp 'opoj) vj
i (¡B^uaraid 'sojuaunid ap ojinBfd) qipuiift^t^f
A (^snqniBq 'p-renoBj) yrpuajvnovj : (oijuB^d 'n9juoui) ytj;
B^ ap naisos : (BpB^onijB) nft¡i8tmot&gt; : (najsos 'nooaoq)
íntv^ A (BzaqBD) vov ap ' (oajBtn) nvSuvjo : (pBpauqa 'ouqa)
iouans p JB^oAOJd 'jinuop jaaBq) aSuoui b buba (xinuop) a^y[
Í (ZIJBU B[
ap oidijijo) vnSutf v bijba (opijyjo 'ojafnSB) vjvno 'vnj
¡so^duiaf^ ^BSBn ojqBDOA o B[najjjBd b anSis ojqBaoA p
opnBna ajjnao oiquisa a^s^ ^qiu na nBiqniBa d noa uBzaidina anb
•pu A Su o S ua uBiquiBD g A o o 3f noa uBzatdtna anb sBqBfig — -^5
^dtad-tdniad iojv-idtv-idnjv ^so^draaf^ #(Bnij
-uaSjy) satnaiJJO3 ap tubjbiiS buoz tb\ ua a^uauiB[os ajjnao
-gj [bsbu ua o 1 ua ni ^bsbu ou BqBjjs ap oiqniB[) — '
^ 'namS^ 'namb) vmu-vavw i (ojsa 'ajsa) voo-vaoo
ap SBÍoq sb[ na 3aia anb BsodtJBin ap bajb^) vopuvjviu-vaopitvjmu
i (JopBiunSajd 'BjnnSajd uainb) nnpupuod-vanpuvuod iatpuayf : (p
noa) aaipu^qf :so^dniaf^ -a bj sa Bpimudns sbui ajnBnosnoa vj
•sajiqap satwruosuoo ap umsaidng — -95
•(sa tsb 'otnoD isb 'jsb) vxpadn - vq^tadn
i (anb omoa 'omoa) vqova - wqotva i (anb aaaasd) mpvn - vyoiva i (ap
Bq :oanjnj ap B(najjjBd) viva - viapa i (anb jod) vjmu •

p^ pp^

[

A BnSijnB sraaoj B^ ajuaraB^unsipni uBsn as '^anopdaoxa SBinisjnbod
U0^ •sosojamnn nos B^a^dmoaní u^pnjoAa ap sosbd so^s^ •jaaajBdBsap
b apuan nq^p paoA Bjsa '[iqap a o 1 jod sBpran nBjea SBqBjjs sop
anb ua o^qBaoA ug[ *nop3BJiuoa ap sannmoa sbui sosb^ boj uog
•sajiqap sajpooa ap upisaidng — "^^
•viidnt ^BHBnSrji^a ua í (ajjanj opnSB ojuaaB) vmdni
rooi[j8Bjq o jdnj ua í (idnj b oppaj^d) viidm :o^BnSBJBd ug

- ivjmvnS b (Bsr[ 'ainaianpj 'ssnpd nis bjbosbd uod Bjnaj)
ivjiavaqt inÁiaonS v (^snpd noa B^njj) nAiava^i i (bSjbiiib
pjonS :puvaqi ¡sojdraaf^ -(Bjnjj 'ojiuj) pai/i ap noiaeiJB^ (q

•u ap sanopdaaxa SBSojamnu uoa '1 : (^biiSbjb^ pp
a^sajou A ajjon 'ossoj^) oubj\^ ap jns) BAnaodsdy ojoa^ip u^.
ii ap sauopda^xa sssojamnu uoa 'u zfuBnSuiqa u^
íi ap sanopdaaxa uoa 'u :oaijjsBjq o jdnj n^
í (*aja 'au 'ou) u ap sauopdaaxa uoo (^oja 'ai 'vi) 1 :o.^BnSBJBd ng[
;•11 iod 1 pisvu vj ap oiqtuvoj^^- {q

•(va)qitvqiuv í
:iff na a^jaiAuoa as jÍ va ^iqap BqBjis b^ apaaid 'p^nij \v B)sa
18 ojad tvn% na BAiJap 'o^sanduioa o[qBDOA pp sainB opBoiqn vayj
•o%^ íopBoanqs oouoj; :va-oumvtff-vat¡i ap '([oqjB ap oanoji ap boub^
d vaoJiavnS i (nd-mv-vaqt :ap) nqwvivnS ¡sojduiaf^; -(oSubui

�Mbo'Sarambí (hacer esparcir) a mosarambí;
Mbo-nandí (hacer el vacío, vaciar) a monandí.
Excepciones: mbo-jhatd y mihatá, cuyas dos formas se emplean
con distinta acepción: mbojhatd (hacerse duro, empecinarse) y mihatá
(sostenerse en un punto o actitud)..•
61.— Los prefijos, sufijos y partículas tienden a adherirse a los
vocablos monosilábicos, para formar vocablos aglutinados.
En muchos casos, la adherencia constituye caso tan antiguo que
no es posible determinar la separación: o jhó (él va). La partícula
jh, convertida en simple aspiración, forma un vocablo aglutinado con
el fonema verbal ó (ir), y el verbo ya no es ó sino jho.
En otros casos, aunque es fácil separar el vocablo de su partícula,
prefijo o sufijo, el uso ha consagrado la contracción, adherencia,
apócope o aglutinación. La gramática ya nada tiene que hacer sino
respetar estos casos de evolución concluida: cova o coa, pera o pea,
upeva o upéa. Ya no se podrá emplear separado el sufijo: co va, peva,
upe va (éste, ése, aquél). La partícula va se traduce en: el que es.
En este aspecto de la evolución de la lengua, podemos enunciar
una regla de conducta, aunque muy elástica: los prefijos, sufijos y
partículas deben escribirse separados de los vocablos a que acompa
ñan, pero debe respetarse y aun acompañar la tendencia evolutiva de
la lengua. En consecuencia, los casos en que los prefijos, sufijos y
partículas deben adherirse a un vocablo, son numerosísimos, y los
serán cada día más, porque el período de aglutinación de la lengua
está lejos de haber llegado a su última etapa.
Ejemplos de vocablos de aglutinación definitiva:
Itá (piedra), de: * (pronombre posesivo de 3.a persona) más tá
(fonema que da idea de dureza): lo que es duro, cosa dura. Creemos
que la formación primitiva del vocablo compuesto debió haber sido:
itava (la cosa que es dura) y que la sílaba final: va, débil, se ha

perdido;
I-ñe-ághd-ro-va (gente de espíritu bravo), contrayéndose, apocopándose, aglutinándose, adquirió por etapas sucesivas las formas
siguientes: iñarova, iñaróa, ñaróa, ñarúa, yarúa y por fin charrúa.
En este caso especial, nos permitimos hacer una aclaración: no
afirmamos que el vocablo charrúa es la forma evolutiva final de
i-ñe-ágha-ro-va. Sólo hemos hecho una pequeña excursión, un poco
audaz, en el campo de la etimología;
Jhu'iti (harina blanca de trigo, de mandioca o de maíz), formado
de: jhu'i más la partícula ti'. Jhu'i es harina, polvo, y ti blanco. Pero
jhu'i a su vez es contracción de dos partículas fonéticas: jh, pronombre
de 3.a persona y el fonema i (pequeño).
62.— La evolución del idioma tiende a la supresión de sílabas
débiles, sea al final de palabra compuesta, sea entre sílabas. Ejemplos:
Co'e-ramo (cuando amanezca, mañana) se reduce a: co'éro;
Vpe-ramo (cuando sea eso, entonces) se reduce a upé'ro;
Aipó-ramo (si es así como se dice, entonces, siendo así): aiporo.
63.— Palabras compuestas formadas por sílabas repetidas (acumu— 202 —

lación de fonemas monosilábicos primitivos) constituyen casos de
de evolución completa o definitiva, y no llevan guión (apóstrofo de
uso limitado). Ejemplos:
Mihmíhi (movimiento de gusanos en colectividad), formado por:
o-mihi-mihi-va: los que se mueven-mueven);
Rihrihi (temblor convulsivo), formado por: rihi-rihi-va;
Tihtihi (tic nervioso), formado de: tihi-tihi-va;
Pororó (ruido de fusilería, quemazón de caraguatá, ruido de gra
nos de maíz estallando al ser tostados), formado de: mbo-ro-ro.
64. — En guaraní hay una tendencia a contraer no sólo vocablos,
sino también frases. Ejemplos:
A ye jhoga apó (yo construyo mi propia casa): a yogapo;
A ñe oca kih'a ó (yo quito la suciedad de mi cabeza, me lavo
la cabeza) : a ñacakih'o, a ñakih'ó;
I ñe'ajhó. Este vocablo es contracción de toda una frase: i ñe
ághd o jhó: se le salió el alma. El vocablo compuesto ñe'd (aglutina
ción y apócope de ñe-ághd) es: corazón, y ñe'ajhó equivale a la frase
en castellano: le sale el corazón por la boca.
66. — Las palabras compuestas que definen: lugares geográficos,
plantas, animales y minerales, ideas abstractas, etc., están constituidas,
por lo general, por uno o varios sustantivos y por uno o varios adje
tivos. Es corriente que estas palabras se escriban como frase, separadas
entre sí. Nosotros propiciamos que deben escribirse como lo que son:
como palabras compuestas, es decir cada grupo reunido.
En este aspecto de la evolución del idioma, la regla tendrá que
ser muy elástica: en gran número de casos, los vocablos breves ya
llegaron hasta nosotros aglutinados y contraídos o apocopados, es
decir, adoptando formas de evolución más o menos definidas. En
otros casos, las palabras no se presentan como aglutinadas, o cuando
menos con una aglutinación tan escasa que más bien parecieran dos
vocablos que se complementan, pero no se han reunido. En otros
casos, en fin, los vocablos se presentan francamente separados, aunque
acompañándose obligadamente.
En el primer caso, sólo nos resta respetar la evolución ya operada;
en el segundo, nuestra tarea consistirá en ayudar a la evolución, con
firmando la aglutinación. En el tercer caso, nuestra tarea es en cierto
modo complicada: estamos obligados, en primer término, a evitar con
fusiones, cerciorándonos previamente, cada vez, si un caso que se
presenta es o no es de evolución. En segundo término, debemos cuidar
de no contribuir a corromper la lengua, provocando evoluciones fuera
de las orientaciones que la misma lengua ee encarga de establecer.
Ejemplos:
a) Vocablos compuestos de evolución definitiva: apesd, formado
de: apé (lomo, dorso) y sd (cuerda): cosas unidas por el dorso por
medio de una cuerda: mazorcas de maíz, mazos de tabaco, etc. Por
derivación: agrupación de cosas o de ideas;
Mocói, formado de mbo (hacer) y de coi (parear, igualar, equi
parar, comparar dos cosas o ideas): el número cardinal 2;
— 203 —

�— SOS

— ^O^ —

•ojodpt : (jsb opnais 'saouojua 'aoip as oraoo jsb sa is) otuvi-odiy
iouadn b aanpaj as (saouojua 'osa sas opnena) outoj-adfj
ioiapo :b aanpaj as (bububui 'Bazan^uiB opuBno) owni-ap^
^sojdraaf^ -SBqBjia aajna eas 'Bjsandmoo BjqsjBd ap Jbuij ^b as 'sajiqap
SBqBjj8 ap noisajdns ^\ B apnai; Braoipi pp uoionjOAa B^ — ^9

iseapi ap o sbsoo ap nopediu^e :uopBAiiap
joj "oja 'ooBqBj ap sozem 'zjeui ap SBajozem :spjana Bnn ap oipam
jod osjop [a Jod sepmn sbsoo : (epjana) os A (osjop 'oraof) ado :ap
opBauoj 'osado :BAij;uijap uopnjoAa ap sojsandnioa sojqBoo^ (b

-nranoB) SBpxjadaj SBqBjis jod SEpsuiJoj SBisandmoa sBjqBjBj — '9

i^ jBuipjBO oíamnu ja : (seapi o sbsoo sop jBJBdmoa 'j
-piba 'JBjBnSí 'j^ajBd) lo^ ap ^ (jaacq) o^tu ap openuoj 'jpooj^

: sojdmaf^
uaoajqBjsa ap BSiBoua as BnSuaj biusiui bj anb sauopB^uauo sbj ap
Bjanj sanopnjoAa opneaoAOjd 'BnSuaj bj jadmojjoa b jjnqiijuoo on ap
jepma somaqap 'ouinuaj opunSas u^ -uopnjoAa ap sa on o sa Bjuasa-id
as anb osea un is 'zaA epea 'ajuauíBiAaid sonopuBJopjaa 'sauoisnj
-uoo jBjiAa b 'ouiuuai jamud na 'sopBSijqo some^^ :epBoijdmoa opoui
ojaap na sa Baje) BJisanu 'osea jaajai ja ug •nopBmjnjSB bj opuBuuij
-uoo 'uopnjoAa bj b jepn^e na bjijsisuoo BaJB} Bjjsanu 'opunSae p na
íBpBJado vÁ n^pn^OAa B[ JBjadsaj B^saJ son O[os 'osbd jamud p n^

•K -

•(ouanbad) 1 Btaauoj p A snosjad B*g ap
ajqmonojd 'y{ ¡SBOijanoj SBjnoijjBd sop ap uotoobjjuoo sa Z3A ns b tjiiff
oaaj *oonBjq jj A 'oA^od 'buijei^ sa t^itif *ij Bjnoij^Bd b^ sbui t^u{t :ap
opBniaoj ' ( zjbui ap o BooipuBtu ap 'o^iíj ap Bousjq BniJBq) ^ttriíff
ÍBiSojotnija bj ap odra^o ja na 'zspnB
oood un 'uoisxnaxa Bnanbad Bnn oqoaq souiaq ojog •oa-oj-pi{8p-au-i
ap jbuij BAijnjoAa buijoj bj sa rtvujmip ojqeaoA ja anb bouibuijijb
on :uoiobjbj^b unn jaaeq sompinuad son 'jBioadsa osbo ajsa n^
•nniÁVip mj jod A vruvA. 'oruwu 'opuvu 'vpunm 'oaojwui zs^juainSis
SBuiJoj eBj SBAisaans s^de^a jod oiJinbpB 'asopnBupnj^e 'asopuBd
-ooodB 'asopua^BJinoa '(oABjq njiaídsa ap ajuaS) aa-o^-pi{8t&gt;-au-[

•ajuaniBpBSi^qo asopnBusduioaB
anbunB 'sop^isdas ainamBanejj UBjua^aad as sofqe^oA so^ 'uij na 'sosea
boj^o u^ -opiunaj neq as on ciad 'nBinama^dmoa as anh sojqBooA
sop UBjaioaj^d naiq sbui anfa BSBOsa ubj uoioBuijn^SB Bnn noa sonam
opuena o 'SBpBuijnjíJB omoa UBjuasajd as on SBjqepd sn\ 'sosbo sojjo
urjj -sBpinijap sonam o sbui uoionjOAa ap sboijoj opuBjdopB 'jraap
sa 'sopBdoaode o sopiBJinoa Á sopeuiin^^e sojjosou BjsBq u0JB2a[[
bX saAajq sojqeaoA so\ 'sosbo ap ojamnn ubj3 na :bot}sbj3 Ánva jas
anb Bjpuaj B[^aj b¡ 'Binoipi pp u^pn^oAa B[ ap ojoadsB a;sa ug
•opinnaj odnaS BpBa Jioap sa 'SBjsandraoo ssjqspd omoa
:nos anb o^ omoa asjiqijasa uaqap anb soniBiaidojd soajosof^; -js a.ijua
SBpBJBdas 'aeBjj ouioo neqijasa as SBjqspd SBisa anb ajuaijjoa s^ -soaij
-afpB soijba o oun jod A soAijuBjsns sotjba o oun jod '{BJanaS oj jod

iopipjad
Bq as 'jiqap 'va :jbuij BqBjjs bj anb A (BJnp sa anb bsoo bj) vanit
:opis jaqBq piqap ojsanduioo ojqBOOA jap BApiraiid U910BUUOJ bj anb
somaaj^) ^ejnp bsoo 'ojnp sa anb oj : (szajnp ap Bapt Bp anb suianoj)
pj 8BUI (Buosjad ^• ap OAisasod aiqmouojd) 1 :ap '(Bjpaid) vtj
:BAijiuijap uoiOBUijnjáB ap sojqBOOA ap sojdmaf^
•BdB^a emiijn ns b opeSajj jaqBq ap sofaj Bisa
BnSuaj bj ap noioBminj^B ap opojjad ja anbjod 'sbui Bip Bpea uBias
soj A 'souiisisoaaiunu nos 'ojqBOOA un b asjijaqps uaqap sBjnojiJBd
A sofijns 'sofijaad soj anb na sosbo soj 'Biouanaasuoo u^ -BnSuaj bj

UBjsa '-a^a 'SBjoBJjsqc s^api 'sa^jamm A sa^minB 'SBjuB^d
saaB^n^ :uauijap anb SBjsandmoa sejqBjBd SB^ — ^99

ap BAijnjOAa Bion^puaj bj JBuedmoaB utib A asaBjadsai aqap oJad 'nen
-Bdmoas anb b sojqsaoA soj ap sopsjBdas asjiqijosa uaqap sBjnopjBd
A ^ofijns 'sofijajd soj :eai}seja ^ntu anbunB 'Bjonpuoo ap Bjáaj Bnn

•Booq bj jod nozejoa p aps a[ :ouB[[ajSBO na
b ajBAinba p-i¡[v3u A 'nozBJoa :sa (oifSp-ay ap adoaodB A uoio
B) vpy ojsanduioo ojqBOOA Y3_ 'emp p oi^s a\ as :py{ o ytf^p

jeionnna soraapod 'BnSuaj bj ap nopnjoAa bj ap o^aadsB ajsa u^j
•sa anb ja :ua aanpBjj as va BjnoijJBd B'-j '(janbs 'asa 'ajsa) va adn
Htoad 'va 00 :ofijns ja opBjsdas jBajdma Bjpod as on bj^ 'oadn o vaadn
*oad o vasd *opo o oaoo zBpmjouoa upianjoAa ap sosbo so^sa jB^adsaj
ouis jaaexj anb auaij Bpen bjÍ BapBuiBj^ b^j •uoioBuijnjáB o adoaodB
'BiauajaqpB 'u^iooBa^uoo bj opBjB8uoa bij osn ja 'ofijns o ofijaad
'BjnajiJBd ns ap ojqBOOA ja jejBdas jpBj sa anbuns 'sosbo sojjo u^
•oi[í orne p sa ou b^ oqjaA ja A '(ji) p jBqjaA Binanoi ja
noa opBupnjSB ojqeaoA un buijoj 'nopsjídsB ajduiis na Bpi;jaAuoo '^í
Bjnaj^JBd v'j '(ba ja) piff o :nopBjBdas bj JEniaua^ap ajqísod sa on
anb onSpuB ubj osbo aÁnjpsuoo Biouajaqpe bj 'bosbo soqanm u^
•sopBuijnjSB sojqeaoA jbuijoj ejed 'soaiqBjisouom sojqsooA
soj b asjiaaqpB b napnai) SBjnapjsd A sofijns 'sojrjajd so^j — ^9

&amp;u t :asBJj Bnn Bpoj ap uoiaoBjjuoo sa opqsaoA ajs^ •pt¡fotau ¡
•PiHÍ1ívV v 'o^fmooou v : (Bzaqea b^
oab[ ara 'BzaqBo ira ap pBpaians bj o^inb oÁ) p ^^1/13/ p^o au y
iodoSoA o : (bsbo Bidojd im oXnj^suoa oA) pdo vSoyf 3Á, y
:so[dtuaf^ 'sasejj uaiqtuBi onrs
ojos on jaBiiuoo b Biouapuaj Bnn Av\^ inejBnS u^ — -ff)
•Od-oi-oqiu :ap opBUiioj '(sopBjsoj jas jb opuBjjBjsa zibui ap son
-bjS ap opinj 'B^BnSBJBO ap uozBiuanb 'Bjaajisnj ap opinj) ojojoj
ioa-iifft-tyit :ap op^uijoj '(osoiAJau 011) 11/iji/ijr
ioa-tijiji-tmj :jod opBnuoj '(oais^oauoo aojqraa^) t^tiqi^j
i (naAanm-naAanoi as anb soj :oa-iyiiu-ii¡itu-o
:jod opBnuoj ' (pBpiAi^oajoo na sonesn^ ap ojuairarAonr) iifiiuyi^^
^

•••'(pnipaB o ojund nn na asjauajsos)
v^vyiut A (aejBuioaduia 'ojnp asjaaen) vjvyfoqtu tnopdaae Bjupsip noa
UBajdma as sbuijoj sop SBiína 'ytvyitu A pjvqf-oqut :sauoiodaox^

:8ojdtuafj[ •(opBjitnij osn
ap ojojjsodB) uoin^ UBAajj on X 'BAfunrjap o Bjajduioo uotonjoAa ap
ap sosbo uaXnjpguoo (soAiiimud sooiqBjisouoni sBmanoj ap uoiobj

•íptiauow B (JBpBA 'oioba ja jaaBq) t
iiquivuvsoui b (jpjBdsa jaoBq) t

�Ihvihtirocai, vocablo formado por dos palabras compuestas:
1.) ihvíh-tih (tierra amontonada, montaña); 2.) ocai (corral) o
rocai (formando corral) : valle rodeado de cerros. Es el vocablo gua
raní que corresponde exactamente a Cerrocora o Cerro Cora.
b)Vocablos compuestos de evolución incompleta: Mba'e Verá
Guasú (según algunos estudiosos: la ciudad capital de los pueblos
guaraníes, situada en el interior de América del Sur; según otros, el
mar que se divisa hacia el Este, desde las alturas de los cerros pró
ximos al río Alto Paraná). Se traduce por: gran cosa resplandeciente.
Debe escribirse, conforme propiciamos: Mba'everaguasú;
Paraná Guasú (el Río de la Plata). Debe escribirse: Paranaguasú;
Paraguaih Mi (la región regada por el río Parapití, entre los
llanos del Chaco y la cordillera andina). Debe escribirse: Paraguaihmí;
Aó po'i (tejido de algodón hilado a mano y en telares primitivos).
Debería escribirse: aopo'i. Traducción literal: tejido delgado o fino.
c)Vocablos de evolución inicial. No son propiamente ni voca
blos ni palabras, sino más bien frases, y están constituidos por uno
o varios sustantivos y adjetivos que se agrupan para definir una idea
aplicada a una cosa. Es raro el caso en que estos grupos de palabras
se escriban formando un vocablo compuesto;
Caraí-tuyá (persona anciana). En los casos en que car ai vale por
sustantivo y tuya por adjetivo, se usan con una separación bien
notoria, y la acepción es: señor de edad. Si se unen las dos palabras
(caraituyá) la acepción cambia, tomando un fuerte sentido de ironía
o despectivo. Caraituyá es el hombre haragán, desvergonzado, picaro,
digno de una crítica más o menos pesada;
Mitá-i, mitá-michí, mitá-mi. Mita es niño; i, michí y mi son
partículas y adjetivos diminutivos. Pronunciando el sustantivo sepa
radamente de la partícula o adjetivo, el sentido es uno. Uniendo
sustantivo y partículas o adjetivo, la acepción cambia:
Mita i: niño pequeño para la edad; mita'i: niñito;
Mita michí: niño que resulta pequeño comparado con otro;
mitamichí: niño de pecho, lactante;
Mita mi: un niño pequeño, digno de lástima por una circunstancia
especial (la Cenicienta, como ejemplo); mitamí: la infancia, la edad
de la inocencia, el niño en general;
Mitacambú: niño de pecho;
Vacara'ih: ternero mamón;
Ihvihras'ihi: el palo enjabonado, la cucaña. Si andando por el
bosque encontramos un árbol o un palo resbaladizo, no diremos:
ihvihras'ihi, sino: ihvihra s'ihi. La grafía será idéntica, pero se hará
una pausa entre las dos palabras.

VI. HISPANISMOS
67. — Los parlantes y los estudiosos del guaraní suelen dividir sus
opiniones sobre los vocablos castellanos incorporados al idioma desde
la llegada del conquistador español hasta nuestros días. Unos, quizá
un poco extremistas, exigen que el guaraní debe depurarse de todos
— 204 —

los vocablos que le son extraños. Los otros, igualmente extremistas,
aunque en sentido opuesto a los primeros, opinan que todos los hispa
nismos deben ser aceptados, ya que el pueblo así lo ha hecho.
A nuestro juicio, lo útil y lo razonable está en un punto inter
medio ubicado entre los dos extremos: los hispanismos ya están incor
porados a la lengua y no habrá ni forma ni conveniencia en prescin
dir de ellos, pero también es natural que el guaraní, lo mismo que
cualquiera otra lengua, se defienda de toda tentativa de extinción,
especialmente si se considera que hay un gran número de hispanis
mos innecesarios.
68. — Los hispanismos que existen en el guaraní pueden ser de
tres clases:

"t

a)Vocablos simples o compuestos, guaraníes clásicos, agrupados
para representar una idea de que carecían los aborígenes. Ejemplos:
Tupa; el Tupa guaraní es un ente mitológico menor, pero pasó a
significar durante algún tiempo y en algunos lugares, el Dios cristiano.
Posteriormente se hizo una separación entre el Dios cristiano y el
guaraní, y Tupa pasó desde entonces a ser el Dios guaraní por
excelencia;
Tupasih: la Virgen María (la Madre de Dios, la Madre de Tupa).
Es un vocablo creado por los jesuítas o por los mismos aborígenes
misioneros para la comprensión del Catecismo cristiano. En la mito
logía guaraní hay un ente espiritual femenino, madre de Tupa y de
los hombres, y su nombre es Ñandesíh: Nuestra Madre;
Ñandeyara: el Dios cristiano. El vocablo significa literalmente:
nuestro dueño y está acomodado perfectamente a la concepción reli
giosa del siglo en que llegaron los misioneros cristianos. Ñandeyara
es el vocablo que sirvió para reemplazar a Tupa en la acepción del
Dios cristiano.
Tupaó (la casa de Dios, la iglesia), formado de Tupa-oga;
tupamba'e (limosna), lo que pertenece a Dios, la propiedad de Dios;
tupambá'eyara (el pordiosero, el que vive de limosna), formado de:
tupamba'e-yara (el dueño o el que vive de la propiedad de Dios);
pa'imarangatú o pa'íruvichá (obispo, superior de una orden), formado
de: pa'i (sacerdote) y marangatú o ruvichá (poseedor del mando y
jefe, respectivamente).
b)Vocablos castellanos que se incorporaron a la lengua en los
primeros tiempos de la conquista y que sufrieron una adaptación
completa al idioma. Con frecuencia aparecen tan completamente guaranizados que resulta difícil determinar su origen hispano:
Mburicá, de borrica. La feo (b fuerte) ha variado en mbu; la rri,
de pronunciación difícil para el indio, que no conocía la rr, cambió
en ri. El vocablo cambió de grave en agudo;
Vaca: vacó; cabra: cavará; burro: vuró y chovuró; caballo:
cavayú; caldera: cartera; Carmen: Carné; Espinóla: Pindurá; Espi
nosa: Pinosa; corral: cora; Cristo: Kiritó; plata: pirata, pira; faltar:
ata; etc., etc.;
c)Vocablos castellanos que son de incorporación relativamente
— 205 —

�— sos —
a:uianiBAi)Bjaj uopBJodjoaur ap nos anb sonBjja^eBa sojqBao^ (a
¡•aja '*aia íbjo
:jbijbj ipjid ^vivuid rBjejd ipjjji^j :ojsij;^ ípje^ :jbjjo3 insovtj :usoa
-ids^ ípjnpuij :B[oujds^ iatuv^ :uauuB3 ivuajjvo tBjapjBa inAva.no
:ojjBqBa ipjnnoi{3 A puna :oxinq ipjnavo :BjqBa íüíwi :bdb^
íopnSB na ^abiS ap oiqinBD ojqBaoA jg -u n^
oiqureo 'jj bj bjdouod on anb 'oipnr ja BJBd jpjjip uopBpunuojd ap
*ijj bj ínqtu na opBiJBA Bq (a^janj q) oq B^ -Baujoq ap 'v^tunq^^
^
:ouBdsiq ua^iJO ns jBuimjaiap jpijip Bjpnsaj anb sopBznrej
-BnS ajnatnBjajduioD ubi uaaaJBdB spuanoajj uo[) "Binoipi jb Biajdmoa
noioBjdBpB Bun uojaujns anb A Bjsinbuoo bj ap sodraaij sojamijd
soj na BnSuaj bj b uojBJodjoaui ae anb souBjjajsBa sojqBao^ (q
• (aiuauíBArpadsaj 'ajaf
A opncra ^p jopaasod) vy^mru o nivSuvuvui A (^jopjaons) ívd :ap
opBmjoj ' (uapjo Bun ap jouadns 'odsiqo) v%ptaru. t pd o n%rt^wojovuipd
i (eoiQ ap pBpaidoad bj ap ^aia anb ¡a o ouanp p) vJvÁ-avqwvdm
:ap opBinjoj '(Busornij ap qaia anb p 'ojasoipjod p) vivÁ,9vqiuvdn%
ísoiq ap pBpaxdojd B^ 'soiq b a^anaiJad anb o^ '(Bnsouin;) avquiodnt
ivSo-ndnj^ ap opBnuoj '(Bisa[8i bj 'sotq ap bbbd b^) pwcfnj;

i.

•OnBIlSIJD 8OIQ
pp noiadaa^ bj na vdnj^ b jBze^dmaaj BJBd otajis anb ojqBDOA [a sa
Djv6apw&gt;(^ *8oubi^8U3 sojauoisini so[ nojBÜ^^fj anb na ojSis pp bsoiS
-ipj nopdaanoa v\ b a^uaniBtaajjad opBporaooB Bisa X ouanp o-nsanu
: ajuauípJtaii^ B3ijin8is ojqBaoA ^^ -oubiisijo soiq p :vj. nXspuvf^
íajpBj^ BJ^sanj^ ttfisapwa^ ea ajqmon ns A 'saaqmoq so^
ap A vdnj^ ap ajpBni 'omuatnaj [Bn^iJídsa aína un i^q iubjbiiS biSo^
-ojitn B[ n^ •ouBi^8iJ3 omspaiB[) pp n^isuajdtno^ bj BiBd sojauoisim
sana^jjoqB eomsiin so[ Jod o SBtjnsa^ qo\ jod opBajo opq^ooA nn s^
•(ydn^ ap ajpBj^ b^ 'soiq ap ajpBj\[ b^) bjjbj^ uaSai^ bj :yisodnx

sopoj ap aejBjndap aqap inBJBnS ja anb uaSixa 'SBisimaj^xa o^od nn
Bzmb 'souQ -SBip soj^eann B^a^q jousdea jopB^sinbuoo jap BpB^ajj bj
apsap Biuoipi jb sopBJodaoout souB^p^SBO sojqBDOA soj ajqos sauoiuido
8118 jipiAip najans iubjbii^ jap sosoipnisa soj A sain^jJBd so^j — '^9

SOKSIMVdSIH IA
sop bbj aj^ua BsnBd Bun
as ojad 'Boijuapi Bjas bijbjS b^j 71/is vjqtaifi :ome 'tifisvjqtayi
:somajip ou 'ozipBjsqsaj opd nn o joqjf nn somBJiuoaua anbsoq
ja jod opnepuB ig 'BUBana bj 'opBnoqBfua oj^d ja
íoq^ad ap ouin :nqwvom}¡^^
íjBjanaS na omn ja 'Bianaaom bj ap
pspa bj 'bioubjui bj :twvjtw i (ojdraafa omoa 'Bjnapiua[) bj) jBpadsa
BpuB^Bunojp 8un jod BmpsBj ap ou8ip 'ouanbad ouiu nn :tiu vnj^
iaiuBjaBj 'oqaad ap oniu :ii/oiiíijitu
íojjo uoa opBJBdnioD onanbad B^jnsaj anb omu :ii¡onu vjij^
ioiraiu :fottut íp^pa bj BJBd ouanbad omn :i vnp\¡
:bh{uibd uoiada^B bj 'OApafpB o SBjna^jBd A OAijuB^sns
opuaiufi *oun sa oppnas ja 'oAijafpB o BjnojjJBd bj ap
-Bdae OAijnBjsns ja opuBiounuoJ^ -soAijnuitnip soAiiafpB A
nos tui A ty^tw '1 íoniu sa vnj^ 'ttu-vjiut 'tifOfiu-ptftu 'i-ptjj\[
íBpBsad souain o esm Baiijja Bun ap ouSip
'oJBOjd 'opBzno^jaAsap 'usSBJBq ajqmoq ja ea •pXnrfo.to^ -OAijoadsap o
BinoJí ap opijuae ajjanj un opuBraoj 'BiqniBa nopda^B bj (vAtijivjvo)
SBjqB^d sop 8Bj naun ae ig -pspa ap jouae :sa nopdaas bj A 'bijoiou
naiq uopBJBdas Bun no^ usen as 'oApafpB jod vAnj A
jod ajBA yaxoo anb na sosbd soj n^ -(bubidub Buosjad) v^
¡oisandmoa ojqBaoA nn opnBuuoj uBqijasa as
SBjqBjBd ap sodnjS eojsa anb na osbo ja ojbj sg -bsod Bun b BpBo^dB
Bapi Bun .iiuijap BJBd nBdnj^B as anb soAiiafpB A soApuBjsns soijba o
oun jod sopjnipsuoa nBjsa A 'saesjj naiq ^boi ouie 'SBjqejBd in sojq
-bdoa iu ajuouiBidojd nos o^^j -JBIOIUI u9pnjoAa ap sojqBao^ (o
•onij o opBápp opifaj :jBja^ij nop^npBjj^ -todoo .-asjiqíjosa BuaqaQ
•(soApiraijd saJBja^ na A oubui b opB^iq uopo^jB ap opifaj) ípd py
:itut(ivn^vjvj :a8Jiqijasa aqaQ • (Buipus Bja^jipjoa bj A oa^q^ jap soubjj
eoj aj)na 'jjidBJB^ ou ja jod Bp^Saj u^iáaj bj) ij^ iftonSvjoj
instrnSvuoavj :as.nqi.iosa aqaQ -(bibjj bj ap oi^ ja) nsrni^ vuvjvj
instmSvjaa^^q^^
^ :soniBpidojd amjojuo^ 'asjiqiaosa aqaQ
'aiuapapuBjdsaj bsoo ubjS : jod aanpBjj ag • ( bubjbj oijy oij jb somix
-ojd sojjao soj ap SBjnip sbj apsap 'a^sg ja ep^q BsiAip ae anb jbui
ja 'soj;o unSas ÍJng jap Baijamy ap jouajuí ja ua BpBnjis 'sajuBJ^ná
eojqand soj ap jBiíd^a p^pnp bj isosoipnjsa sonn^jB unSas) nsmtf)
?^aA a&lt;V{lIV !^J^jdmoaui nopnjOAa ap eo^sandmo^ sojqBao^ (q

i Btouapoxa
Jod JUBJBn^ 8OIQ p ^38 B 833UOJU3 apsap OSBd Bdnj^ A 'lUBJBnS
p A OUBIJ8IJ3 soiq p ajina nopBJBdas eun oziq as
•ouBijstJO soiq p 'eajBSnj sounS^ na A odma^ un^p a^nBxnp
b psBd ojad 'jouam ooi^o^ojitn ajua nn sa iubjbti^ vdnj^ p
:so[dtnafg 'saua^iJoqB so[ UBioaaBO anb ap Bapi Bun jB^nasaidaj
sopBdni^B 'sooiSBp eaineJBnS 'sojsandinoD o sa^dmis eojqBao^ (b
:saeBp
ap jas napand iubjbii^ p na najsixa anb somsiuBdsiq etri — '39
'soiJBsa^anai som
-sinsdsiq ap ojamnn ubj3 nn X^q anb ejapisnoa ae is ainanqspadsa
'n^iomjxa ap baijeju^j Bpoj ap Bpnaijap as 'sn^naj bjio BJtambjBna
anb oiusitn oj 'juBJBnS [a anb [bjiiibu sa naiqmBí ojad 'eojp ap jip
-uiosajd na BiouaiuaAUOO tu buijoj iu fjqeq on A Bn^uaj bj b sopBJod
-jooni UBjea vA somsiuBdsiq soj :somaj)xa sop boj ajjua opBOiqn oipam
-jajuí o^und nn na Bisa ajqsuozBj oj A jiin oj 'oíamf oj^sanu y
•oqoaq Bq oj isb ojqand ja anb vA 'eopB^daoB jas naqap sonisin
-Bdsiq soj sopo} anb ubuuío ^sojamud soj b oteando opijuas ua anbnriB
'8B^siniaj)xa aiuanijBn^í 'sojjo so^ 'souBjjxa nos aj anb eojqBaoA soj

"P-io^y OJJ9^ o njooo^ua^ b ajuaniBjaBxa apnodsajjo^ anb nrej
-BnS ojqBOOA ja sg -sojjaa ap op^apoj ^jjba : (jBjJoa opuButuoj) tvoou
o (jBjjoa) moo (o'^ i (bub;uoui 'BpBuojuoniB BJjap) tfij-yiayt (0*j
¡SBjsandinoD SBjqBjsd eop jod opBnuoj ojqBaoA

�reciente, y que no sufrieron gran deformación. Su incorporación fue
haciéndose en períodos cada vez más cercanos a nuestros días, en
tiempos en que el mestizo hispano-guaraní y aun mismo el aborigen
de pura sangre ya podían pronunciar correctamente los difíciles fone
mas castellanos:

nada arcaico, sino completamente actual, de uso corriente. Cambiarlo
por un vocablo hispánico o portugués, es, pues, totalmente inaceptable.
En las zonas fronterizas del Paraguay es común escuchar: che ilo
y che jhilo, por che inimbó; che catre por che rupá; arambojhá por
acangihtá; jhorcón por ihta; laguna por ihpajhá; isla por ihpa'ü;

Escribir: escreví; viajar: viaja; vender: vendé. Será innecesario
citar más ejemplos, pues bien pueden ser citadas todas las palabras
castellanas. Todas pueden transformarse en hispanismos con solo cam
bios insignificantes que lo acomodan a la sintaxis guaraní. No decimos
fonética, pues la fonética guaraní ha incorporado definitivamente
todos los sonidos castellanos.

etc., etc.

69. — La pretensión de desalojar del guaraní todos los hispanis
mos es a nuestro juicio imposible de realizar, y por otra parte,
grandemente perjudicial a la transformación del guaraní en idioma
moderno.
Todos los idiomas de la tierra, modernos y antiguos, han enri
quecido su léxico no sólo trayendo vocablos de su propio seno, sino
incorporando expresiones de los pueblos con quienes tuvieron con
tacto. Si fuéramos a purificar totalmente cualquier idioma moderno
de todas las voces, fonemas y expresiones extrañas, llegaríamos a un
extremo que determinaría la mudez del género humano: todas las
voces, fonemas y expresiones han sido tomadas de afuera del círculo
racial, lingüstico o simplemente familiar en que el hombre actúa
o actuó. No se excluyen de esta dura sentencia, felizmente imposible
de cumplir, ni siquiera los sonidos onomatopéyicos puros: también
ellos son copiados por el hombre de algo que no es él mismo, de
la naturaleza.

70. — El número de hispanismos incorporados o semi-incorporados al guaraní alcanza una cifra aterradora: está entre los 5.500 y
6.000. De este total, entre 4.500 y 5.000 son enteramente innecesarios.
La incorporación definitiva, o mejor dicho, la consagración de los
hispanismos útiles y la exclusión de los innecesarios, deberían ser resul
tado de un severo estudio lingüístico. Esperemos en que este esfuerzo
será hecho en tiempo no lejano.
71.— La existencia de hispanismos ya incorporados a la lengua
plantea un problema que hasta ahora los estudiosos del guaraní se
empeñan no en solucionar, sino más bien en desconocer, en eludir,
en dejarlo de lado, para considerarlo en un tiempo futuro que nunca
llegará: la guaranización de estos vocablos en la fonética, en la orto
grafía y en la sintaxis.
El pueblo ya ha procedido por su cuenta y ha ejecutado una
revolución lingüística, ya sometiendo algunos vocablos hispánicos a
la fonética guaraní, ya ensanchando la fonética guaraní mediante la
incorporación de algunos sonidos que no le eran conocidos antes de
la conquista. Al ejecutar esta revolución, el pueblo no ha hecho más
que cumplir con una ley natural ineludible.
Pero los estudiosos han quedado atrás: se empeñan, primero, en
no legalizar lo que ya es un hecho real, y después, hacen todo lo que

Si tomáramos el castellano, tan elástico, preciso, dúctil y armo
nioso que es considerado por muchos como uno de los mejores
idiomas del mundo, para depurarlo de todas las voces que no son
castellanas, empezaríamos por clasificar sus expresiones y fonemas en
latinismos, arabismos, iberismos, celtismos, godismos idishmos y fenicismos. ¿Qué quedaría para el castellano, cuáles serían las voces casllanas puras? Ninguna, sin excepción.

pueden por no dar un paso adelante.
Al incorporarse un vocablo extraño a una lengua, no es la lengua
receptora que debe someterse al vocablo, sino el vocablo a la lengua.
Así en fonética como en ortografía y en sintaxis. De esa manera han

Las voces castellanas que se han incorporado al guaraní, no sólo
no derivan en perjuicio de la lengua, sino que ayudan a la evolución,
al permitirle disponer de expresiones precisas para definir ideas y
conceptos que el aborigen no podía haber alcanzado a expresar.
Lo censurable no está en la incorporación de voces no guaraníes,
sino en el vicio de extranjerizar la lengua más allá de lo estrictamente
útil y necesario, en el vicio de echar mano de voces hispánicas para
expresar ideas que se pueden expresar con propiedad en guaraní.
Algunos ejemplos sencillos contribuirán a esclarecer mejor la
cuestión: un paraguayo que vivía en el Brasil y que hablaba
pasablemente bien en guaraní corriente, acostumbraba decir: a ye
eskesé (verbo portugués esquecer: olvidar), en vez de: che resarai
(yo olvido), y si residiera en algún país de habla castellana, sin
duda diría: a ye olvida. Téngase en cuenta que tesarai es un vocablo

actúan sobre el hombre.
Infinito número de ejemplos se podrían citar: vocablos germáni
cos, árabes, galos, etc., que sobreviven en el castellano moderno y que
pasan desapercibidos porque su fonética, los signos que representan los
sonidos y su actuación en las expresiones, son totalmente castellanas.
Y lo mismo ocurre en el inglés, en el francés, en el alemán y en todas

— 206 —

— 207 —

procedido todas las lenguas del mundo en todos los tiempos, y no
ciertamente porque actuaran razones sentimentales de orden racial o
nacional, sino porque así está determinado por leyes naturales que

las lenguas del mundo.
Sólo para el guaraní, algunos estudiosos pretenden crear una regla
especial que asegure a la lengua una condición de inferioridad per
manente: los vocablos castellanos incorporados al guaraní, deben con
tinuar siendo castellanos. Pero no enuncian la misma regla cuando se
trata de la cuestión opuesta: los vocablos tomados del guaraní para
el castellano, éstos... se admite que se sometan a las reglas castellanas.
Para resumir: ¿deben los hispanismos escribirse y pronunciarse

�LOZ —
asjBpunuojd A asjiqíjasa sorasiuBdsiq boj uaqap? :jimnsaj bjb^
•sBnB[[3}8BD ssj^aj sb( b uBiamos as anb ajtrape 39 • • • so^sa 'ouBjjajsBa p
bjbcI inBJBnS jap sopBiuoj sojqBooA eo{ : Bisando uopsana bj ap bjbjj
as opuBna Bj^aj eumm bj uBiounua ou oaa^ •souBjjaiSBa opnais nnij
-uoo uaqap 'iubjbüS jb sopBJodJoaní souB^pjSBO sojqBaoA soj :ojuauBui
-jad pBppoijajni ap uopipuoa Btm BnSnaj bj b ajn^ass anb jBpadsa
B[^aa Bun JB3JD uapuaiajd sosoipnpa soun^jB 'iuBJBnS ja BJBd ojog
•opuntn jap SBn^uaj sb[
SBpoj na A uBmajs ja na 'saousjj p na 'sajSui p na ajjnao oraeira oj j^
•SBUBjjajSBO a^uamjBioi nos 'sauoisajdxa sbj n^ uopBnjaB ns A sopinos
boj uBuiasajdaj anb souSis soj 'boi^íuoj ns anbjod sopiqpjadBsap uBSBd
anb jÍ onjapoui ouBjjajSBa p na uaAiAajqos anb 'Éoia 'sojbS 'saqBJB 'soo
-TUBnuaS sojqBOOA :jBjp uBjjpod as sojduiafa ap ojamnn ojimjuj
•ajqraoq p ajqos
anb sapjniBU sa^aj jod opBuiuuajap Bjsa jsb anbJiod onis
o \viovi uapjo ap sa[B)naniiinas sanozBj nBJBnj3B anbjod
on A 'sodmaii so[ sopoj na opnnm pp BníJu^j sb[ SBpoj opipa^ojd
UBq BjanBm Bsa 3Q 'Six^ims n^ A bijbjSo^jo na oinoo eaijauoj na isy
•BnSua^ v^ b ojqBDOA p outs 'o^qBDOA p asiaiamos aqap anb Bjojdaaaj
Bn^na[ b^ sa ou 'BnSna^ eon b ouejpt^ o^qBooA mi asaBJodjoonr ]^y
•ajuBppB osBd nn jBp on jod napand
anb o\ opoj u^oBq 'sandsap A 'p3aj oqoaq nn sa vA anb O^ jBztp^S^j on
na 'ojauíud 'n^uadma as :bbj^b op^panb n^q sosojpmsa boj oja^
•a^qipnpni ^jnjen A^\ Bun noo irjdrano anb
sem oqoaq eq on o^qand p 'uopnjoAaj Bjsa jB^noafa ^y •B^sinbnoo bj
ap saiuB sopponoo usía a^ on anb sopinos sounS[B ap nopBJodaooui
B^ ajuBipam inBJBnS B^panoj bj opnsq^nBsna bj 'inBJBnS eaijauoj bj
b soomBdsiq 8O|qB0OA sonn3[B opnaiiamos bjÍ 'BoijsjnSm^ nopnpDAaj
Bun opB^naafa Bq A B^nana ns aod opipaaoad Bq ^A o^qand ^g
•spcBjms bj na A bijboS
-ojjo bj na 'eatjauoj bj na sojqsooA so^sa ap uopBzinBiBng bj ibjbS^jj
Bonnn anb ojnjnj odmaii nn na ojjBjapisnoa BJBd 'op^j ap ojj^fap na
'jipnp na 'ja^onoasap na naiq sbui onis 'jBuoiorqos na on nsuadma
as inBJBn^ pp sosoipnisa soj Bjoqs Bjs^q anb Bmajqojd ond
enSnaj bj b sopBaodJOonr vA soni8iuBdeiq ap epnaisixa vj — *j
'onBÍaj on odmai] na oqaaq B
ozjanjsa aisa anb na somaaads^ •oopsinSuij oipnjsa oaaAas nn ap opuj
-jnsa^ jas nsijaqap 'soiJBsaaanm soj ap notsnjaxa bj A sajiin sorasiuBdsiq
soj ap uopBjBsnoa bj 'oqoíp jofam o 'BAi^inijap nopBJodJoaní e^
•soiJBsaaanm amaniBJaina nos (JOO'S ^ OOS'^ ^-iJua 'jb^oi ajsa ^q -000"9
A OOS'S eoI 3J)na Bisa :BJopBJja^B bjjid Bun bzub^jb inBiBnS jb sopsj
-odjoom-iraas o sopBJodjoanr sorasiuBdsiq ap ojanmn J3 — *o¿
•o^a '-aja
¡n^dqi Jod vjst iv^todyt lod vunSvj ivjift aod upouoyf ivjiftSuoov
jod yi¡(oqiuvun ivdru. Bifo Jod ajjoo 9ip ipqtumt &amp;ip Jod 'opyí &amp;i¡o A
oji 9ip :jBqanasa nnraoo sa ^BnStjjBj pp SBzuavaojj SBnoz sbj ug
dr a^namjBioi 'sand 'sa 's^nSnjjod o oamBdsiq ojqB3OA nn jod
osn ap 'j^nioB a^naniBiajdaioa ouis 'ooibdjb

— 90Z —
ojqBooA nn sa wuvsat anb B^nana na assSnaj^ ypiajo 9Á. o :BiJip Bpnp
uis 'BnBjjaiSBa BjqBq ap si^d nn^jB na Bjaipisaj is A '(opiAjo oX)
tvuvsB^ ayo :ap zaA na '(jBpiAjo :jaaanbsa sanSn)jod oqjaA) ^S93¡S3
aA v :jpap eqBjqumjsooB 'ajuaujoo iUBJBn ua naiq ainamajqssBd
BqB^qBq anb A Jissj^ ja na biaia anb o^BnSBJBd nn :no^sana
bj jofam jaaajBj^sa b UBjmqiJiuoa sojjpuas sojdmafa eonnSjy
'jnBJBn^ na pBpaidojd noa jssajdxa napand as anb s^api jssajdx^
BJBd SB^inBdsiq s^ooa ap oubui jBq^a ap opiA ja na 'ouBsa^an A jnn
oj ap bjjb sbhi Bn^uaj bj jBzuaCuBJixa ap opiA ja ua ouis
on saaoA ap nopBJodJoam bj ua Bisa ou ajqBjnsuaa crj
•jBsajdxa b opszuBajB jaqsq Bjpod ou naSuoqB ja anb sojdaouoa
A SBapi Jinijap BJBd s^spajd sauoisajdxa ap jauodsip ajjTjiuijad jb
'uopnjOAa bj b UEpnÁB anb ouis 'snSuaj bj ap opmfjad ua UBAuap oa
ojos ou 'juBJBnS jb opBJodjo^ui UBq as anb SBUBjjaiSBa saaoA sb^j
'uopdaaxa nis 'BunSui^f ¿SBjnd sbubjj
-sbo saaoA sbj nsjjas sajtma 'ouBjpjsBa ja BJBd BiJBpanb an)? souisp
•tuaf A soiut¡sipt sotusipoS 'soiuspjao 'soiusjjaqi 'sowsiqvjo 'sotustupvj
na SBmauoj A sanoisajdxa sns JBoijisBp aod soiuBiJBzadrna '8BUB[pjsB0
nos ou anb saaoA sbj SBpoj ap ojJBjndap BJBd 'opunm jap SBinoipi
sajofam soj ap onn omoo soqonni jod opBjapisnoa sa anb osom
-onue A Ji^onp 'osioajd 'oapsBja ubj 'ouBjja^sBa ja eoniBJBraoj ig
*BZajBjn}BU BJ
ap 'oinsim ja sa on anb oSjb ap ajqmoq ja jod sop^idoo nos sojja
uaiqmB) :sojnd sooiÁado^Buiouo sopiuos soj Bjambis m 'jijdmna ap
ajqísodmi aiuamzijaj 'Bpnaiuas Bjnp Bjsa ap uaXnjaxa as o^ -on^oB o
en^oB ajqmoq ja anb na jbijiuibj aiuamajdmis o ODi^snSutj 'jbidbj
ojnojja jap BjanjB ap SBpBmo) opis n^q sauoisajdxa A SEiuauoj 'saaoA
sbj SBpoj :oncranq ojana3 jap zapnm bj BjjBuiuuaiap anb omaj^xa
un b souiBiJBSajj 'sbubj^x3 sanoisajdxa A SBnianoj 'saaoA sbj 8Bpo; ap
oujapoui Buroipi jainbjsna aiuamjB)O} JBaijijnd b somBjanj ig *ojdbj
-noa uojaiAn} sanainb noa sojqand soj ap sauoisajdxa opuBJodjoaui
ouis 'ouas oidojd ns ap sojqBaoA opua^sj) ojos ou oaixaj ns oppanb
-una UBq 'sonSijuB A soujaponi 'Bjjaii bj ap SBraotpi soj sopoj^
'oujapom
Bmoipi ua inBJBnS jap uopBuuojsuBj} bj b jBpipnfjad aiuamapuBJ^
'ajjBd bjjo jod A 'jBzijBaj ap ajqísodmi oíamf oj^sanu b sa soui
-smsdsiq soj sopo) iubjbtiS jap jBÍojBsap ap uoisuajajd ^j — "^9
oujjajsBa sopiuos soj sopo}
opBJodjoaui Bq juBJBng Bapanoj bj sand 'BDi^auoj
sompap o^[ -lUBJBnS sixbiuis bj b UBporaoDB oj anb gajireoijiuSisui sojq
-uiBa ojos uoa somsiuBdsiq na asjBnuojsnBJi napand s^po^ 'SBusjjaiSBa
SBjq^jBd sbj SBpoi SBpsip jas uapand uaiq sand 'sojduiafa sbui jbjw
oiJBsaaauui Bjag -apuso. tJapuaA ¡vfvm ;jBfBiA ímauosa tJiqr
ssm
jp
-anoj sajpijip soj aiuauíBiaajJoa JBionnuojd uBipod vA ajSnss Bjnd ap
uaSuoqs ja omsim unB A juBJBn^-ouBdsiq ozpsam ja anb ua sodmap
na 'sBip soj^sanu b souBajaa sbui z^a epsa sopoijad na asopuaia^q
anj noiaBJodJoaui ng •uopBuuopp hbjS uojaijjns on anb A

�conforme a las reglas fonéticas y ortográficas del guaraní? Nuestra
respuesta es categórica: las voces hispánicas incorporadas al guaraní
deben adaptarse al genio de la lengua en que actúan, esto es: deben
guaranizarse, de la misma manera que las voces americanas incorpo
radas al castellano, entre las que se cuenta gran número de vocablos
guaraníes, se han hispanizado para actuar en la lengua del conquis
tador. Algunos de estos vocablos han perdido su fonética y su forma
aborigen hasta tal límite que en muchos casos resulta difícil descubrir
su origen. .
Así, pues, los fonemas castellanos deben ser representados con
signos guaraníes equivalentes. En los casos en que el sonido hispánico
varíe al trasladarse de campo, se convierte en sonido guaraní. En los
casos en que el sonido hispánico no varíe, porque el guaraní ha
incorporado también la parte de fonética castellana de que carecía,
el fonema se representa con el mismo signo que tiene en castellano,
o con su equivalente en guaraní.
Los casos son los siguientes, en detalle:
a)Los fonemas y signos: d, f, j, I, II, no existen en el guaraní
clásico, o si se prefiere aborigen, pero le han sido incorporados. Siem
pre que un hispanismo emplee estos signos, en guaraní se escriben y
pronuncian sin variación;
b)La b se convierte en v, con excepción de los casos en que
sigue a m. Ejemplos: cabra, cavará; caballo, cavayú; ambiente,
ambiente;--c)La c se convierte en s, cuando está antes de e, i. Ejemplos:
cecina (carne cortada en tiras), sesina; cocina, cosiná;
d)La combinación qu del castellano, antes de e, i, se convierte
en k. Ejemplos: que, ke; qui, ki;
e)La r inicial (fonema rr) se convierte en rr. Ejemplos: revo
lución, rrevolución; raído, rraído;
f)La y, consonante y vocal en castellano, es en guaraní sola
mente vocal, a excepción de algunos vocablos que designan países y
puntos geográficos, que resultaría imposible variar. Ejemplos: Para
guay, Uruguay;
g)La z se convierte en s. Ejemplos: haz, jhase; azul, asul.
72.— En el aspecto de la fonética, la guaranización de vocablos
castellanos es actualmente mucho más sencilla que en el tiempo de
la conquista. En el siglo XVI, careciendo el guaraní de algunos fone
mas, los sonidos castellanos debieron sufrir variaciones que en oca
siones resultaron profundas: plata cambió en pirata, almohada (la h
aspirada muy cercana a la / actual) cambió a arambojhá (la sílaba
final da, débil, desapareció, de la misma manera que la sílaba va
desapareció en numerosos vocablos guaraníes arcaicos). Hoy en día
la fonética ya no cambiaría, y en consecuencia tampoco cambiaría la
ortografía, salvo los casos de c y z en s, qu en k, r en rr.
Lo que cambia es la sintaxis.

deben ser respetados. Los agrupamos en la denominación general de:
guaranización arcaica o perfecta.
74. — El guaraní, como idioma en período de aglutinación, ofrece
infinitos recursos para la creación de vocablos nuevos. Pero esta faci
lidad no debe llevarnos a abusar de ella: el estudioso guaranista no
siempre ha podido penetrar en el genio de la lengua, y en conse
cuencia sus creaciones padecerán inevitablemente de un vicio que
llamaríamos "artificialismo". Los vocablos creados por quienes cono
cen algunas reglas técnicas, pero no el genio de un lenguaje, son
notoriamente forzados y chocan al oído de quien, aunque no sea un
estudioso, hable el guaraní familiarmente.
Montoya, que dominaba el idioma, tanto en gramática como en
oratoria, y tenía a mano la facilidad de consultar con aborígenes que
conocían más aún que él mismo la lengua, no pudo dejar de cometer
algunos "artificialismos" bien notorios.
En suma, en materia de creación de vocablos nuevos, no debemos
cometer el error de creernos autorizados a proceder discrecionahnente.
Claro es que cada cual podrá hacer cuantas tentativas quiera, y que
algún vocablo creado por aficionados y por estudiosos o enamorados,
entre muchos, podría ser consagrado por el uso. Pero lo mejor en
esta cuestión es dejarse guiar por el pueblo. El pueblo conoce más
guaraní que cualquier estudioso, cuando menos en punto a actuar
dentro del genio del guaraní.
La tarea del estudioso debe consistir, primero, en salvar de la
regresión al idioma; segundo, en ayudar su evolución encauzando ésta
hacia orientaciones cada vez más definidas; tercero, crear, mediante
el análisis y la búsqueda de elementos básicos de la lengua, las con
diciones para la formación de vocablos nuevos.
En infinidad de casos ha ocurrido que un estudioso creó un vocahlo nuevo y que una búsqueda relativamente breve comprobó que el
guaraní posee un vocablo propio para el caso: el vocablo sólo había
sido olvidado. El esfuerzo resulta entonces no sólo sin utilidad al
guna, sino regresivo: contribuye a la corrupción y a la desorientación.
75. — Todos los días, en la actualidad y hace siglos, el pueblo
rea vocablos, aunque con intensidad decreciente. Una gran tarea que
podría realizar el estudioso guaranista sería la de captar estas crea
ciones nuevas, depurarlas e incorporarlas o rechazarlas.
Vamos a citar algunos pocos ejemplos, a título de comprobación

73.— Los casos de guaranización arcaica de vocablos castellanos,
es decir los ocurridos en el primer siglo que siguió a la conquista,

y para la mejor comprensión de la cuestión:
Los chiriguaná, independientes hasta mediados del siglo pasado,
entraron en contacto con los españoles conquistadores y colonizadores
del Perú y del Paraguay ya en los primeros tiempos de la conquista.
No se sometieron nunca, pero sí tuvieron con ellos tratos comerciales
más o menos intensos conforme al estado de paz que existía entre
unos y otros. El trato comercial obligó a los chiriguaná a crear un
sistema de numeración cardinal que era innecesario antes de la apari
ción del conquistador. Por esta razón, si los guaraníes en general no

— 208 —

— 209 —
14

�T
— 80^ —

— 60Z —
ou jBjauaS ua sajuBJBnS soj ib 'uozbj Bjsa jo&lt;j •jopBjsmbuo^ jap uop
-iJBde bj ap sbiub ouBsaaauui bj^ anb jBuipjBo uoiaBjaumu ap Bmaisre
un JB3J3 b vunnSiui^o soj b oSijqo jBpjauíoo oibjj jg -sojío ^ soun

b^ b omSis anb oj^Sis jamijd p na sopijjnao so^ jiaap sa
go^qBooA ap bdibdjb uopBztuBJBnS ap sosbd so^ — -g¿

•¡nsv jnzB íaswi//" 'zBq :sojduiapg •* ua auaiAuoa as z B^ (S
i^vnStufj 'AvnS
ojnj :sojdmarg mbijba ajqísoduii BUBijnsaj anb 'sooijbjSo^S soiund
A sasiBd UBu^isap anb sojqBaoA sounSjB ap u^iadaoxa b '¡bdoa ajuara
-Bjo8 iuBjenS na sa 'ouBjpjBBO na jbooa A ajuBuosuoa 'Jí b^j (j

-^b pBpi^íJ^ ms o^os on saauojna Bj^nsaj ozaanjsa ^g ^opEpiA^o opi
Biqsq o^os o^qB3OA p :osbd p BjBd oido^d ojqBDOA un aasod jubjbiiS
p anb oqojdtuoo aAajq aiuauíBApBpi Bpanbsnq Bun anb A OAanu ojq

•8IXBJUI8 B^ sa BiquiB^ anb cj
•jj ua j '3[ na nb 's ua z A o ap sosb^ so{ oa^bs 'bijbj^ojjo
bj BjJBiqTUBO ooodraBj Bpuanaasuoa ua X 'bubujiubd ou vA Bapanoj B^
Bip na á'ojj *(so3iB3JB saiuBJBnS go^qBooA 8O8Ojaumu ua op
on BqB^e b[ anb BjauBm buisiiu b^ ap 'opajBdBsap '^qap 'vp
qBj;is bj) vyfoqutvjv b oiquiBo (|BnjoB f bj b buboj^d ^nuí BpBJídss
%l v^) BpBqouijB 'vtvdid ua otquiBO BjB^d :8Bpnnjojd nojBjjnsaj sauois
-Bao ua anb sanoioBiJBA jjjjns nojaiqap soubjpjsbd soptuos soy 'sbui
-auoj sonnSp ap raBJBnS p opnapaJBa 'j^x o^Sis p ug -Bisinhnoo b^
ap odinoi; p ua anb B^puas sBtn oipnin a^nauíjBn^oB sa
eo^qBDOA ap uoioBziuBJBiig b^ 'Bbi^auoj bj ap ojoadsB ja ug — *^

noioBqojdnroo ap ojnjij b 'sojdtnafa soaod sounSjB jbjio b sotore^
•SBjjBZBq^ai o SBjjBJodjoaní a ssjjBjndap 'sBAann sauoi
-Baj^ SBjsa JBídB ap bj Bijas BjsiuBJBiiá osoipnjsa p jBzijBaí Bjjpod
anb BajBj ubj^ buq -ajuaioajoap pBpisuaiui no^ anbuns 'so^qBaoA Bajo-

ajjua Bjísixa anb zBd ap opBjsa jb auuojuoD sosnajuí sonora o sbui
sajBiDJainoa sojbji sojja uoa uojaiAnj js ^ad 'Boimu uo-iaiiamos as o^
•Bismbuoo bj ap sodraaij eojaunid soj na ba" Aen8viv¿ pp A tuaj jap
sajopBziuojoa A sajopBjsmbuoo sajouBdsa soj uoa o^aBjuoa na uoJBxjua
'opBSBd ojSis pp sopuipaní BjsBq saiuaipuadapui 'tnivn8iMi{0 soq
:uoijsano bj ap uoisua-idtnoa jofam bj bjbcI ^

o^qand p 'so^Sis a^^^ A pEpi^EnjaB B[ na 'sBip so^ sopoj^ — -¿
•npioBjuaiJosap v\ v A nOTodnjjoo ^\ b a^nqijjuoa :oai89j83I ouis 'buti3

-booa un oaJD osoipnjsa un anb opijinao Bq sosb^ ap pEpiurjuj ug
•soAanu so^qBOOA ap uopBuuoj b^ BJBd sauopip
-uoo 8B{ 'BnSua^ B[ ap so^is^q sojuatnap ap Bpanbsnq b^ A sisi^bub p
aiUBipam 'jb3jo 'ojaajaj ísBpiuipp bbui zaA Bp^o sauoiaBjuauo BioBq
Bisa opuBznBaua uopnjoAa ns jBpn^B u&amp; 'opunSas ísuioipr p uorsaoSaj
b^ ap jba[bs ua 'oiamud 'ji^sisuoo aqap osoipnjsa ^ap BaJBi vj
'TUBJBn^ pp oiuaS pp oajuap
jbtijdb b ojund ua souam opu^na 'osotpnjsa lamb^n^ anb iubjbiiS
sbui a^ouo^ op^and \^ "op^and p jod jBinS asasíap sa npijsano bjs
ua jofam O[ oja^ *osn p jod opBjáBsnoo jas Bjjpod 'soqonra aa^ua
'sopBJomBua o sosoipnisa jod A sopBuopijB jod op^ajo o^qBOOA unp
anb A 'Bjainb SBAijBjuaj SBincno jao^q Bjpod pna BpBD anb sa ojb^
*aiuaui[BUopaJ38Tp japaaojd b sopBzuo^nB souaaaao ap Jtojja p ja^amoa
somaqap ou '8OAanu so^qBDOA ap uopBaja ap BuaiBUi na 'Btuns ug
•soijoíou uatq Meout8i^BpijiiJB,, sounSp
ja^auíoa ap ^Bfap opnd ou 'BnSua^ B^ ouisiui p anb uru? sbui UBiaouo^
anb eauaSiJoqB uoa jBip^suoo ap pBpijpBj b^ oubot b biub^ A 'bijojbjo
ua oraoo B9tibuibj^ ua ojub^ 'Buioipi p BqBuiraop anb 'b^ojuoj^[
•aiuauiJBi|;iuiBj lUBJBnS p a^q^q 'osoxpmsa
un Bas ou anbunB 'uamb ap opio ^ uBaoqa A sopBZJOj a^uauíBiJojou
nos 'afBnSua^ un ap oiuaS p ou ojad 'SBotuDa^ SB[8aj 8BunS[B uaa
-ouod sauainb jod sopBaja sojqB^OA so^ -^ouisipiaijiíJB
anb otoia un ap ^juauía^qBjiAaui uBjaaapBd sauop^aj^ sns
-aeuoa ua A 'BnSuaj B^ ap oiuaS p ua jBJjauad opipod Bq ajdmais
ou BjsiuBJBnS osoipn^sa p :B]p ap jBsnqe b soujBAa^ aqap on pBpij
-iobj Bjsa ojaj 'soAanu so[qBaoA ap uopsaj^ bj BJBd sosjnoaj soíiuijui
'uopBuijn^SB ap opojjad ua Braoipi omoo 'juBJBnS ^g — •^^
o bdibojb uoi^bziubjbuS
:ap [BjauaS nopBuimouap B[ ua soraBdiuáB so^ -^opBjadsaj jas uaqap

iopyau. 'opiBj iumonjoaauj 'uopnj
-OA3J :sojduiarg -jj na a)jaiAuoa as (uu Braauoj) ^bioiui j Bq (a
ii3¡ 'inb .'33^ 'anb :sojdma^g '3^ na
a^jaiAuoa as 'i 'a ap sa^ne 'oubjpjsed jap nb uoiaBuiqmo^ B^ (p
ioutsoo 'Bupoo ivuisas '(bbjii ua BpB)joa aujB^) Buiaaa
:8ojdmafg *i 'a ap sajue Bisa opuBna 's ua ajjaiAuoo as o Bq (^
Í9tuaiqiun
'ainaiquiB inAvavo 'ojjBqBO ípjvavo 'BjqBa :sojdmafg -tu v anSis
anb ua sosbo soj ap uppda^xa noa ^a ua ajjatAno^ as q Bq (q
íuoiobijba ms OBiDunnojd
A naqijasa as iubjbiiü na 'souSis sojsa aajdma orasiuBdsiq un anb ajd
aig -sopBJodjoaui opis uBq aj ojad 'uaáiJoqB ajaipjd as ib o 'odisbjd
S ja ua najsixa on 'jj 'j '[ '/ 'p :sonSis A SBinauoj soq (b
:ajjB^ap na 'sajaainSis soj nos sosbd soq
•mBJBn^ na aiuajBAinba ns uoa o
ua auaij anb ouSis orasira ja uoa Binasajdaj as Buiauoj ja
anb ap BUBjjajSBD Baijaiioj gp ^jjcd bj uaiqraBj opBJodJoaní
Bq inBJBn^ ja anbjod 'aiJBA on oaiuBdeiq opinos ja anb ua sosb^
8oj ug *iuBJBn3 opmos ua a^jaiAuoa as 'oduiBD ap asjBpsjsBJi jb aiJBA
ooiuBdsiq opiuos ja anb ua sosbd soj ug •sa^uajBAinba eaiuBJBn^ soltáis
uoa sops^nasaJdaJ Jas uaqap soubjpjsbd SBraauoj soj 'sand 'isy
• -naSiJo ns
Juqnasap jpjjip Bjjnsaj sosbd soqonuí ua anb a^ituij jbj BjsBq uaéuoqB
buuoj ns A Botjauoj ns opipjad u^q sojq^aoA sojsa ap sonnSjy uopBj
-sinbuoD jap Bn^naj bj ua jbiijdb BJBd opBziuBdsiq uBq as 'saiuBJBná
sojqBaoA ap oaaranu ubj^ B^uan^ as anb sbj aajua 'ouBjja^sBa jb sspBj
-odaoDui SBUBaijaraB saooA sbj anb Bjauem Brasira bj ap 'asjBzmBJBn^
uaqap :ga o^sa 'uBnjDB anb na BnSnaj bj ap omaS jb asjB}dspB uaqap
S jb SBpBJodJoaui SBaiuttdsiq saaoA sbj rBDijp^ajBo sa Bisandsaj
¿juBJBnS jap sb^ijbj^oijo A SBaijanoj SBj^aj sbj b araiojuoa

�contaban sino hasta cuatro, los chiriguaná en particular pueden contar
prácticamente hasta el infinito, hasta 999.999.
Podemos pues afirmar que, contrariamente a lo que se ha asegu
rado siempre, el guaraní cuenta con un sistema de numeración cardinal
de su propia creación.
Durante la guerra del Chaco, los soldados, es decir: el "pueblo
parlante guaraní", crearon un número de vocablos para designar
objetos y conceptos que no existían en la lengua aborigen, y con los
cuales, en algunos casos, ellos se encontraban por primera vez. En
este caso ocurrió el mismo fenómeno que en el tiempo de la conquista:
el indio buscó en su propia lengua el vocablo para designar fusil,
burro y dinero (mbocá, mburicá y pira), y el soldado campesino creó
vocablos para designar camión y avión: moa y pepoata.
El procedimiento para la creación de vocablos nuevos es idéntico
hoy a cinco y diez siglos atrás: para definir un objeto o una idea
por medio de un vocablo, se expresa el elemento resaltante de la
cosa o idea. Los grandes faroles del camión, que proyectan su intensa
luz hacia adelante, traen inmediatamente el recuerdo de la luciérnaga,
por asociación de ideas: el camión queda bautizado moa. El gran
pájaro mecánico que vuela sin agitar las alas se distingue netamente
de sus congéneres animados, pertenecientes al mundo volátil, y recibe
como nombre una palabra compuesta que define su característica:
pepoatá (cosa de alas duras, inmóviles).
¿De dónde surgieron estos vocablos, quién les dio vida en el
lenguaje popular? El pueblo, el poseedor del genio de la lengua.
76. — No debemos cometer el error de rechazar un vocablo o una
forma porque su procedencia fuera correntina, chiriguaná, brasílica
o paraguaya. El guaraní abarca a todas estas ramas, simultáneamente.
Un sentimentalismo nacionalista mal entendido, porque nada tiene
de relación con la lengua guaraní, no debe contribuir a crear confu
siones y a provocar retardos en la evolución de la lengua.
Las creaciones chiriguaná y paraguaya, correntina y tupí no deben
ser consideradas como boliviana o paraguaya, argentina o brasileña.
Son simplemente guaraní y pertenecen a todas y a cada una de las
tres grandes ramas de la lengua.
Para reiniciar la evolución del guaraní paraguayo, para crear
vocablos y especialmente para impulsar su desarrollo, ño debemos
vacilar en tomar elementos olvidados en nuestro mundo regional, pero
que se conservan puros en las otras ramas. Los elementos lingüísticos
del tupí y del chiriguaná son tan guaraníes como los más puros del
guaraní del sur, misionero o paraguayo.

JUAN LLAMB1AS DE AZEVEDO

Los Orígenes de la
Filosofía del Derecho y del Estado
(CONTINUACIÓN DEL NUMERO ANTERIOR)

LA ÉPOCA DE LOS SOFISTAS
Suele distinguirse esta época respecto de la anterior como aquella
en que los problemas relativos al hombre predominaron sobre los
relativos al mundo (1). Esto es exacto solamente si limitamos nuestra
mirada a los que tradicionalmente son llamados filósofos. En
efecto: si exceptuamos a Pythagoras, Xenophanes, Herákleitos y
Empédokles, los otros "fisiólogos" o "físicos", no trataron los temas
de nuestra historia, ni hicieron del hombre un objeto especial de
estudio. Y aun de aquellos, sólo tenemos algunos pensamientos, sin
duda fundamentales, pero que, en su escasez, revelan que la medita
ción sobre el derecho y el estado era para ellos cosa muy secundaria.
Pero, en cambio, en los poetas de aquellos siglos hemos visto
cómo se adelantaban hasta el primer plano los temas relativos al
hombre, a su condición y destino, a las normas de su conducta y a su
puesto en la comunidad política. Y ampliado con estos nuevos mate
riales el horizonte de nuestra historia, es claro que la distinción entre
período "cosmológico" y período "antropológico" se torna muy im
precisa.
Lo peculiar de la nueva época radica no tanto en el cambio de
tema, como en el modo de tratarlo.
En primer lugar, en el período que acabamos de exponer, se
sentaban principios sin discusión. Esos principios variaban quizá, de
un autor a otro. Hesíodo aborrecía la guerra, Herákleitos la exaltaba;
Solón fundaba la democracia, Píndaros la aristocracia. Pero cada uno
tenía la convicción de que lo que él decía era "la verdad", la única
verdad sobre el tema. Eran, como se ha dicho tantas veces, dogmáti
cos. Ninguno admitía- que su tesis pudiera discutirse seriamente. Sólo
podía negarla el ignorante, el impío, el malo. En la nueva época lo
notable es que los principios se problematizan. Justamente ahora se
plantearán casi todos los problemas de la filosofía del derecho y del
estado. Pertenecen a los temas que apasionan a la época. Se trata no
(1) Así WlNDELBAHD, BuENET y MoHDOLFO.

- 210 —

�ya de imponer una norma intangible, sino de analizar un problema
ante la razón. Las soluciones anteriores 7 las situaciones reales de la
vida se examinan fríamente, surge la conciencia de la aporía y, con
ella, la legitimidad de la discusión. Herodoto mostrará a los griegos
que los bárbaros profesan otras creencias, que tienen por santas y
practican otras costumbres, que creen justas y buenas. Protágoras
y los Aiadol Xóyoi elevarán estas diferencias a doctrina, fundando
el relativismo. Sobre cada tema hay varias soluciones. Todas pueden
justificarse. El mismo Herodoto dará el ejemplo con la discusión sobre
las formas de gobierno, en la que se opone argumento a argumento
y se comparan ventajas e inconvenientes.
Ahora bien, el empleo del método crítico había de ser fatal para
los antiguos principios. Desde Hesíodo hasta Sóphokles se daba a los
valores y a las normas un origen divino. Ahora esto será negado,
puesto que la misma existencia de los dioses resulta dudosa. Los va
lores tienen un origen humano. Esta tesis de Archelaos —el discípulo
de Anaxágoras— es común a toda la época. Y, aunque Protágoras
parece desmentirla al dar a la democracia un origen divino, esto es
sólo un recurso retórico.
Surgió entonces el problema de la justificación del derecho. Unos
lo defenderán, como Lykophron y el Anonymus Jamblichi, fundán
dolo en la seguridad y en otras ventajas que presenta; otros lo exhi
birán bajo una luz desfavorable, ya oponiéndole la "naturaleza" como
norma más elevada (Hippias, Antiphon), ya mostrando que las leyes
son un engaño de los gobernantes (Thrasymachos) o una astucia de
los débiles (Kallikles) y que los mismos dioses son la invención de
políticos aprovechados para atemorizar a los trasgresores (Kritias).
Y puesto que nada se asienta sobre bases inconmovibles, surgirán
también intentos de trastornar el orden mismo de la comunidad, con
principios radicalmente nuevos. (Phaleas, Hippodamos).
Además, la época de los sofistas abordará los temas con mayor
universalidad. No era el hombre in abstracto el que había preocupado
a Hesíodo, sino el campesino atropellado por los jueces venales; a
Solón, el pobre expoliado por el rico; a Theognis y a Píndaros el
noble despojado por la plebe. Era siempre "cierto hombre", en una
determinada situación concreta, el que preocupaba. Y cuando se había
superado esta posición se iba al extremo opuesto, hasta poner al ani
mal en un mismo plano con el hombre, como lo había hecho Empédokles. En cambio, el período que vamos a estudiar, dejará de lado
toda particularidad, para estudiar al hombre como hombre, en su uni
versalidad, separándolo, al mismo tiempo, de lo divino y de lo animal.
Los principios, las normas y los regímenes políticos no serán conce
bidos desde el punto de vista del noble o del pobre, sino del hombre
en general.
El centro de toda esta actividad filosófica fue Atenas que, como
es sabido, después de las guerras médicas, se convirtió no sólo en la
potencia más importante de la Hélade sino también en su capital
intelectual. Allí acudieron de todas partes los mejores espíritus, que

aportaron su saber y lo difundieron, de suerte que Perikles, que lo
había fomentado, pudo decir de ella que era "una escuela de doctrina,
una regla para toda Grecia, y un cuerpo bastante y suficiente para
administrar y dirigir bien a muchas gentes en cualquier género de
cosas" (1).
Los personajes que dieron el tono a la época y que trataron
nuestros problemas se llamaron a sí mismos "sofistas" (2) especie de
profesores itinerantes que, mediante una paga, trasmitían su saber
y ejercitaban a los hombres especialmente en aquellas ramas que la
constitución democrática había hecho indispensables a todos para
participar con éxito en ella (3).
Sus doctrinas constituyen ahora el objeto de nuestra exposición.
Pero junto a ellos hemos de considerar a otros, que meditaron sobre
algunos de nuestros problemas, y que pueden caracterizarse ya como
precursores ya como aplicadores de las tesis de los sofistas. A los pri
meros pertenecen Herodoto y Archelaos; a los últimos, Thoukydides
y Eurípides. También corresponden a esta época, aunque la conexión
con los sofistas sea desconocida o remota, Phaleas e Hippodamos, el
anónimo autor de la Constitución de los Atenienses, y Kallikles,
el desconocido personaje del Gorgias.,,

HERODOTO
Herodoto de Halicarnaso (hacia 485) significa la transición entre
las dos épocas. Esto se advierte ya en su posición religiosa. En prin
cipio se muestra conforme con la religión pública, los dioses antropomórficos, los oráculos y los dictados de una providencia divina que
ha ordenado la naturaleza, dirige la historia y ejerce su justicia con
terribles castigos contra aquellos que violan las leyes divinas (4).
Cree también en la envidia o celos de los dioses frente a los hombres
que pretenden igualárseles (5) y, ante los cambios de fortuna a que
está sometida la vida humana, participa del antiguo pesimismo que
considera a la muerte como el estado preferible (6). Pero, poseído
de cierto espíritu crítico, rehusa dar crédito a ciertas leyendas que
narran hechos o los explican a base de lo maravilloso: palomas con
voz humana que fundan los oráculos de Dodona y Libia, Rampsinito
que baja al Hades y juega a los dados con Demeter, la mesa del sol
en Etiopía, Targitao, el ascendiente de los escitas, hijo de Zeus y de
una hija del río Borístenes, el canal del río Peneo abierto por el
mismo Poseidón (7). En estos casos Herodoto o intenta una explica
ción natural o se niega simplemente a aceptar la tradición.
Su posición respecto a la moral presenta el mismo carácter. Por
(1)Thoukyd. II, 41.
(2)Plat. Protág. 317 b.
(3)Ael. Aristid. 46. Diels, 79, 1; ^iaao\ Xó-fot, 7 y 8. Diels, 90.
(4)Hebod. VIII, 77; III, 108; II, 120; IV, 205; VI, 84 y es.; VII, 133, 137; VIII,
129; V, 92.
(5)I, 32, 34; III, 40 ss.; VII, 10, 46 ss.
(6)II, 31 ss; VII, 46.
(7)I, 60, 182; II, 56 ss.; 122 ss.; III, 18; IV, 5; VII, 129.
— 213 —

— 212 —

�'IIIA ¡¿SI 'Síl 'HA ;bs
•06 '

— sis —
•6^I 'IIA !S 'AI ¡81 'III S' Z^I '••*&gt; 9S 'II ¡S8I '09 'I(¿)
•9^ 'IIA !&lt; I 'II(9)
•a 9 '01 'ha i-Bs ^ 'm íf,E 'Z 'I(s)
•^6 'A ¡6ZI
'IIIA -0OH3H(.V)
"ai-isiay "isy()
^oiouj -ívi^(^)
'II -aAsnoHX(I)

W 'IA ¡SOí 'AI ¡OZI 'II ¡801 'III ¿i
^8 ^ ¿ 'io^p^ ÍODI"V !I '6¿ 'siaia '9^
•q LU
•If

otnsitn ja Bjuasajd jbjoui B[ b ojoadsaj uoiaisod ng
joj
•uopipBjj bj jB^daoB b aiuamajdmis Bgaiu as o jBjnjBu nop
Bnn Biua^ni o o^opojajj sosbo soisa n^ '(¿) uoppso^ oinsim
ja jod ojjaiqe oaua^ ojj jap jbubo p 'sauaisuog 011 pp Bfiq Bun
ap X sna ^p ofiq 'sBipsa soj ap ajuaipuaosB p 'objiSjb^ 'Bidoijg na
jos pp Bsara bj 'jaianiaQ uoo sopsp soj b ^^anf ^ sapsjj jb BÍBq anb
oiiuisdtaB^ 'Biqr^ jÍ BuopoQ ap sojnoBJO so[ uepunj anb BUBUinq zoa
noo SBraopd íoso^iabjbui O[ ^p assq b UBoijdxa so[ o eoqoaq ubjjbu
anb SBpu^^ío^ SBjjap b o^ipajo JBp Benqaj 'ooijij^ njiJídsa o^jap ^p
oppsod 'ojaj '(9) a^qijajaad opeisa p oino^ a^janni b[ b Bjapisuoa
atifa orasitnis^d onSi^uB pp edppjed 'BnErani^ BptA bj; Bpijataos Bjsa
anb b Bunjjoj ap soiqmea so^ 9jub '^ (5) sapsjejenSí napaaiaad anb
sajqmo^ so[ b ^juajj sasoip so^ ap sop^ o BipiAua bj na naiqinei
• (f) gBniAip sa^af sbj ub[oia anb so^anbB b-uuod soSijsBa
noo Biansiif ns a^ja^a Á Biaojsiq v\ a^uip 'bz3jbjihbu ^\ opsuapao vx\
anb BuiAip BpnaptAOjd Bun ap sopBi^ip so^ A so^iiobjo so{ 'sooipoinod
-ojjnB sasotp eo[ 'Bat^qnd uoi^i[9J b^ uoo anuojnoa Bajsanra as oidio
-n^d u^ -BsoiSipj nopisod ns ua b^ ajjt^iApB as ois^ 'SBooda sop sb[
nopisnBJ} bj boijiu^is (59^ Bp^i^) osBaJBaipjjj ap ojopojtag

oioaoaaH
pp afenosjad opioonoosap p
pjj Á 'S9suaiua}y soj ap tipiawjijswo^) bj ap jojnB oraraotre
p 'sonxBpoddijj a s^ap^^^ 'Bioinaa o Bpioouoosop ^as sbjsijos soj; uoa
noixauoo b[ anbanB 'Booda B^sa b uapnodsoaaoo naiqniBj^ 'sapidjjn^ A
sapipjí^pioqj^ 'sotniílti %o\ b ísoBpqojy A o^opojajj ua^auaíjad sojatu
•ud so]; y -sbjsijos soj ap stsaj 9v\ ap sajop^oipá^ otaoo b^d
oraoo vA asjBzija)0BjB3 aapand anb A 'SBm^^qo.id soaisana ap so
ajqos noJBiTpam anb 'sojjo b JBJtapisuoo ap sotaaq so^p b o^nnf
•a^pisodxa BJisann ap ojafqo p BJoqB uajímpsuoo SBUiJjoop sng
sopo) b sg^qBSuadstpui oqoaq Bjqsq BOi^Baooin^p
anb sboibj 8B[pnbB na aiuanqeíaadsa sajqmoq so^ b nBqBipaafa X
q ns ubjituisbjj 'BBd Bnn ajnBipam 'anb sojuBjauui sajosajojd
ap apadsa (^) uSB)sxjosn somsiui js b uojbiub^ as eBiua^qojd eoajsanu
noJB)BJ) anb A sooda b[ b ouoj p nojaip anb safsnosjad so^
•(X)ttSBSOO
ap ojanaS lambjBno na sajuaS sBqonuí b uaiq Jigjjip A iBJisimmpB
BJBd ajnaptjns A aiuBissq odaano un A '^pa-i^ spoj BJBd B^^aj Bun
'Buwioop ap Bpnasa unn Bja anb B^a ap jpap opnd 'opBinamoj
o[ anb 'sapnaa^ anb aiaans ap 'uojaipunjip &amp;[ A jaqss ns

anb 'snjurdsa saaofam eo^ s^jjBd sBpoi ap noaaipnoB j^y
^ltdBa ns ua uaiqtuB} oms ap^pjj b¡ ap ainsijoduii sbiu spua^od
B[ na o^os ou oijjiauoo as 'SBOipaui sbjjoii^ sb[ ap sandsap 'opiqBg sa
oiuoo 'anb SBuajy anj bdijosojij pBpiAijDB B^sa spoj ap oj^irao ^^
'-•'p^janaS ua
ajqmou pp onis 'ajqod pp o ap^on pp bjsia ap ojund p apsap eopiq
-aonoa uBjas ou sootíjjod sauami^aj soj; A sbuuou sbj; 'soidpmad scj
•[butiub oj ap A ouiAip o\ ap 'odmaij ouisini pj 'op^puB^^das 'pBptpsjaA
-iun ns ua 'ajquioq ouioo ajqmoq p jBipnisa BJBd 'pBpijBp^DijjBd Bpo^
ops^ ap BJBfap 'JBipnjsa b souiba anb opojjad p 'oiqruBo ng *sappp
-adui^ oqoaq Bjqsq o\ otnoo 'ajqmoq p uoa ou^jd outsim un ua p3iu
-tub [B janod Bissq 'ojsando oraajjxa [B eqi as n^pisod Bjsa opsjadns
Biqsq as opuBiio j^ #BqBdnooaad anb p 'Bjajonoa uopBnjis BpBuiuuaiap
Bnn ua 'í4ajquioq ojjapM ajdmais Bj^ "aqa^d b^ aod opBÍodsap apqou
p eoJBpuj^ b A siuSoaq^ b íoaij p jod opBipodxa ajqod p 'uopg
b íso[BU9A sa^an^ soj jod ops^pdojiB onisaduiBo p ouis 'opots^jj b
opsdnooajd Biqsq anb p ojonujsqv ut ajqmoq p Bja o^^ •pBpi^sjaAiun
jo^Íbih uoa SBuiaj so[ BJBpjoqs sbistjos soj ap Booda bj 'sBtaapy
• (soraBpoddijj 'sBapq^) 'soAann ainamp3oipBj soidpu^d
noo 'pBpinnraoo B[ ap ouisun napjo ja jbujojsbjí ap soju^jui uaiqniBj
^ 'sapqiAomuooui saseq ajqos B^naisB as BpBu anb oisand j^
sajosaj^sBJi soj b jBziJouiajB BJBd sopBqaaAOjdB sooijj^od
ap uoiouaAui bj uos sasoip eornsiur soj anb A (g^p[TIlB^5[) saI!tI?P 8OI
ap BpniSB Bun o (soqaBuLCsBjqj^) saiuBUJaqo^ soj ap ourSu^ un uos
sa^aj sbj anb opnBJisom vA '(uoqdijuy 'sBiddijj) BpBAaja sbui buuou
ooioo ítBzajBjnjBU,, bj ajopuaraodo ^A 'ajqBjoABjsap znj Bun ofBq uBJiq
-iqxa oj sojjo íeiuasajd anb SBfBjnaA sbjio ua A pspun^as bj ua ojop
-UBpunj Hi¡oijqiuv[ sntuÁuouy ja A uojqdo^[A'rj omoa 'nBjapuapp oj
souq -oqaajap pp uopBoijijsnf bj ap Buiajqojd ja saouojua oiá
osjnaaj un ojos
sa ojea 'ouiAip uaSxjo nn spejaouiap bj b jBp jb Bjjpuamsap aoaa^d
sbjoSbjojj anbunB 'j^ -Booda bj Bpo^ b unuioo sa —sBJoSBXBuy ap
ojndpsip ja— soBjaqojy ap sisaj cjsg -ouBuinq uaSiJO un uauaij sajoj
-ba so^ 'Bsopnp B^jnsaj sasoip soj ap Biouajsixa Brasira bj anb ojsand
'opBSau BJas ojsa Bjoqy 'ouiAip naSiao un sbuuou sbj b A sajojBA
soj b Bq^p as saj^pqdog Bjseq opoiBajj ^psaQ •soidpuud sonSi^uB soj
BJBd JBiBj jas ap BjqBq oopiJO opoiain pp oajdma ja 'uaiq Bjoqy
'sa^uamaAuoaui a SBÍBiuaA UBJBdmoa as A
ojuarangjB b oinamnSjB ánodo as anb bj ua 'oujaiqoS ap sboijoj sbj
ajqos uotsnosip bj noa ojdmafa ja BJBp o^opojajj orasiin jg •asJBOiiiisnf
uapand sBpo^ 'sauopnjos sbtjba iBq Braaj Bp^o ajqog -orasiAijBpj ja
opnspunj 'Butjjoop b SBpuajajip SB^sa UBJBAaja ío^p^ ^0001^ soj A
sbjoíjbjoj^ "SEuanq A SBjsnf uaaja anb 'sajqmntsoa sbxjo uBaiiOBjd
A sbjubs jod ñauan anb 's^puaaja sbjjo uBsaiojd sojBqjBq soj anb
soSaijS soj b BiBJisora o^opojajj -uoisnosip bj ap pBpiuini^aj bj 'Bjja
uoo lA BijodB bj ap Bpuapuoa bj a^jns 'aiuatuBjjj uenimBxa as BpiA
bj ap sajBaj sauop^iijis sbj A sajouaiuB sauopnjos swj -uozbj bj
Bmajqojd un jbztjbub ap oms 'ajqi^uBini buijou buii jauodnn ap

�un lado admite las leyes divinas (1), el valor del juramento (2), los
preceptos de la justicia (3), la primacía de la paz sobre la guerra (4).
Por otro, se permite apreciar ciertas acciones desde un punto de vista
extramoral, considerando exclusivamente el fin a obtenerse (5). Es el
punto de vista del éxito que ha de ser tan frecuente en las teorías
educativas de los sofistas.
•

•

•

Herodoto interesa a nuestra historia por dos cosas. Es la primera
el diseño que trazó de los derechos y usos de los distintos pueblos
investigados por él, llamando la atención sobre las diferencias que
presentaban con las leyes y costumbres que regían entre los griegos.
Ciertamente que cada ciudad griega tenía su derecho propio que di
vergía más o menos del de las otras. Pero eran divergencias de detalle;
sus principios fundamentales eran idénticos. En todo caso, las dife
rencias tenían que borrarse frente a aquellas más profundas y radi
cales que presentaban los bárbaros.
Aparte del caso extremo de un pueblo que carece de leyes y tri
bunales (6), van desfilando ante nuestros ojos las más diversas insti
tuciones y costumbres; matrimonio por venta de las doncellas hermo
sas con el fin de dotar a las feas (7), obligación de la mujer de matar
a un enemigo antes de casarse (8), matrimonio con uso común de
casadas (9), comunidad de mujeres (10), prostitución de solteras (11),
prostitución de las casadas, una vez en la vida, con un extranjero (12),
prioridad del rey o de los convidados a la boda sobre la desposa
da (13), venta de hijos (14), asesinato de ancianos (15), banquete
funerario con los restos de los ascendientes (16), degüello de la mujer
más amada del difunto (16a), nombre de familia y status personal
determinado por la mujer (17), inversión de las funciones sociales

del hombre y de la mujer (18).
^a primera reacción de un griego al enterarse de tales novedades
hubo de ser, sin duda, la de llevarse las manos a la cabeza. Entretanto,
(1)V, 92.
(2)VI, 86.
(3)I, 4; 10.
(4)I, 87;
(5)III, 72; V, 50.
(6)IV, 106 .
(7)I, 196 ss.
(8)IV, 117.
(9)I, 216.
(10)IV, 104, 172.
(11)V, 6.
(12)I, 196 m.
(13)IV, 168, 172.
(14)V, 6.
(15)I, 216.
(16)I, 216; IV, 26.
(16a)V, 5.
(17)I, 173.
(18)II, 35: "loa egipcios distan enteramente de los demás pueblos en leyes, nsos y eostambres. Allí son las mujeres las que venden, compran y negocian públicamente, y
los hombres hilan, cosen y tejen... Ninguna mujer se consagra allí por sacerdotisa...
...los hombres son allí los únicos sacerdotes. Los varones no pneden ser obligados a
alimentar a sus padres contra su voluntad; tan sólo las hijas están forzosamente rajetas a esa obligación".
-— 214 —

Herodoto consideraba el asunto fríamente, y tuvo ya conciencia de
la relatividad. Luego de referirse a los Isedones agrega: "por lo demás,
estos pueblos son alabados de justos y buenos" (1). Al relatar los
modos diversos con que griegos y egipcios escriben sus cálculos y
cuentas añade que los egipcios decían por esto que "los griegos hacen
a zurdas lo que ellos derechamente"(2).
Pero, Herodoto observa que el derecho, los usos (y en general
todas las normas) afirman su vigencia en cada nación aún cuando sus
miembros tengan conocimiento de los que rigen en las demás. "Es
bien notorio que si se diera elección a cualquier hombre del mundo
para que de todas las leyes y usos escogiera para sí las que más le
complacieran, nadie habría que al cabo, después de examinarlas y
registrarlas todas, no eligiera las de su patria y nación. Tanta es la
fuerza de la preocupación nacional y tan creídos están los hombres
que no hay educación, ni disciplina ni ley, ni modo como la de su
patria" (3).
Además, Herodoto trató por primera vez el problema de la mejor
forma de gobierno, dejándonos una exposición de las razones que
en pro y en contra se daban en su época. En esto también se descubre
una posición relativista, que se destaca más por la circunstancia de
que la discusión del problema se pone en boca de tres persas, sin que
en ella se revele cuál es la opinión del propio Herodoto (4).
Se distinguen tres formas: monarquía o tiranía, oligarquía e isonomía o isegoría. Esta tripartición ha de volverse clásica. La isonomía
se recomienda ante todo porque en ella rige el principio de justicia,
la igualdad para todos. Esta igualdad ha de entenderse en su sentido
político, como ya lo hemos visto en Solón, y se manifiesta en que
todos los ciudadanos pueden deliberar sobre los negocios públicos,
en la elección por la suerte para las magistraturas y en la aneja res
ponsabilidad de los elegidos. Como ultima ratio se arguye que "en
todo género de bienes, lo más es lo mejor". Se objeta a la isonomía,
que el pueblo es insolente en el querer y temerario en el pensar. Des
atento, sin conciencia ni fundamentos de sus actos, ignorante de lo
que es útil a la comunidad, obra al azar, adopta actitudes desenfre
nadas que lo hacen comparable a un toro o a un torrente que todo
lo arrasa. Por otra parte, es un campo propicio para el cohecho, que
conduce a la corrupción en los asuntos de estado, y, si bien no engen
dra el odio entre los ciudadanos, engendra una unión más nefasta que
el odio: la connivencia de los gobernantes para explotar al estado en
provecho propio y para encubrirse recíprocamente sus malversaciones.
La oligarquía tiene a su favor que los nobles son los mejores, los
hombres de mayor capacidad y reputación y, por consiguiente, sus
decisiones serán las más acertadas. Pero la emulación por demostrar
el propio valor y granjearse méritos para con el pueblo engendra la
discordia entre los oligarcas, de donde resultan sediciones y muertes.
(1)IV, 26.
(2)II, 36.
(3)III, 38.
(4)III, 80 y ss.
— 215 —

�— sis —
— *• 08 'III
8 'III
•9 'II
II
•9Í 'AI
'

— nz — •

(*)

(8)
()
(Z)
(I)

A sanopipas mnjnsaj apuop ap 'sboibSijo boj ajina Bipjoasip
bj Bjpua^na ojqand ja noo BJBd soiuam asjBafuBj^ A jojba oidojtd ja
jBJisomap Jod uopBjnraa bj o^^ 'SBpBiJaaB sbui sbj usjas sauoispap
sns 'a^namSisnoa jod './C uopBjndaJ JC pepn&gt;edB3 jojÍbiu ap saiqiuoq
soj 'sajofam boj nos sajqou soj anb joabj ns b anai) BjnbJBijo s^
•sauotaBSjaAjBtn sns arasmBaojdpaJ asjuqnaua BJBd A oidojd oqoaAoad
as opBjsa jb JBjojdxa BJBd s^juBuiaqo^ soj ap biou9aiuuo3 b[ :oipo ja
anb B^SBjan BBm uoiun Bun Bjpua^ua 'soncpEprna soj ajina oipo ja Bap
-na^na on naiq ib '^ 'opBjsa ap sojunsB soj na uopdnjjoa bj b sanpuoa
anb 'oq^aqoD ja BJBd opidojd odunsa nn sa 'ajjBd bjjo jo^ -bsbjjb o[
opoj ^nb ajaajaoj nn b o ojoj nn 8 ap^BJBdmoa naosq o[ anb sspBu
-aj|nasap eapnipoB B^dopB 'jcbzb jb Bjqo 'pBpmnraoa bj b [ijn sa anb
oj ap ^juBJon3i 'so^ob sns ap sojnauíBpunj ra Bianapno^ ms 'o^uoib
-63Q 'JBsnad p na oiiBjamai A jajanb p na ajuajosni sa ojqand p anb
'Bjmonosi B| b B^afqo ag *ujofam o[ sa sbui o[ 'sanaiq ap oaana^ opoj
na,, anb a^nSaB as mioi munjn omo[) *sopiap so]; ap pBpi^iqBsnod
-83J ^fauB B[ na A SBjnjB^^siáBxn sb^ BJBd a^^ans b^ Jod nopaap bj na
'sooi^qnd soiooSan so^ ajqos jBjaqijap napand souBpBpnto so[ sopo}
anb na BisaijiuBm as A 'uojog na ojsia soinaq o[ ^A onio^ 'ooiji^od
opuuas ns na asjapna^na ap Bq pBpjBnái Bjs^ -aopo^ BJBd pBp^Btiái v\
'Biopsnf ap oidionijd p a^ij Bjj^ na anbaod opoj a^uB Bpnaimoaaj as
Bimonosi B^ *B3iSBp asiaAp^A ap Bq uopnjBdiij b^s^j 'BUo^asi o simón
-081 a BinbJBi{o 'biobju o Bmbjnraotn :9butjoj eaj^ uanSuijsip ag
'(f) ojopojajj otdojd pp nomido bj sa ^Bna apAaj as Bfp ua
anb uis 'sBSJad sajj ap Booq na anod as sma^qojd pp noisnasip b[ anb
ap BionBjsnnojiD B[ jod eem BOBjs^p as anb 'BjsiAijBp^ nopisod Bun
aiqnasap as naiquTBj ojsa ug -Baoda ns na UBqBp as BJinoa na A oíd na
anb sauozBj bb^ ap uoioisodxa Bun sonopuBÍap 'ouj^iqoá ap buijoj
jcofam bj ap Bma^qojd p zaA BJamud jod ojbjj o;opojgjj 'SBUiapy
ns ap B[ otnoo opom in 'iaj ra Bni[diasip in 'uopBanpa ^eq on anb
saaqmoq soj UBjs^ soppja nvi A ^uopsu u9ioBdnooaJd b^ ap Bzjanj
B[ sa b^ubj^ -noiaBn A BijjBd ns ap sb[ Biai^ip on 'supo; SBjjBjjsiS^j
A SB[JBUiuiBxa ap sandsap 'oqBD p anb BuqBq aip^a 'uBjapB[duioo
a{ SBtn anb sb[ is BJBd BjaiSoasa sosn A saAa^ 8B[ sepoj ap anb Bjsd
opunra pp aaqtnoq jamb^na b nopaap Bjaip as ib anb oijojou naiq
83^? ^^tn^P 8BI na naáij anb so[ ap ojuaiuiioouoo ne^na^ soiqmaim
sns opuBna uriB nopBn Bp^a na BionaáiA ns nenuip (senuon sb^ SBpoi
^BJana^ na i) sosn so[ 'oqaajap p anb BAjgsqo ojopojajj 'ojaj
• (^)^0}u^uiBqD9J9p so^p anb oj s^pjnz b
naasq soSaxo^ so¡,, anb ojsa jod UBioap sopdiSa so^ anb apBus s^inana
A sopn^p33 sns naqu^sa sopdi^a A so^aij^ anb noo sosiaAip sopom
bo^ jbjb[^j jy *(x)usonanq A soisnf ap sopBqep nos so^qand eoisa
'sBraap o\ jod,, :b^3j^b sanopasj so^ b asjuapj ap oSanq -pBpiAiiBpj B[
ap Bpnapnoa b^ OAn^ jÍ 'ainanreiij oiunsB p sqBjapisno^ ojopoaajj

-afn a^n^mssozao] nsi Bfiq B[ ojos a ípeianjoA ns J^ao^ sjpsd 9ns n JB]a3iH![e
s sopeSijqo j^s aop^nd oa BaaojeA so^j *B3iopj9oi so3inn so^ ij|B aos sajqnioq sop**
* *'BS^opja^BS jod i\\v ejSBsao^ ob jaCnni sunSnij^ *''aafai ^ naso^ 'OB^i^ saiqtnoq so^
*luamBDiiqnd nsiooSan i. m^dmoa *u3pnA anb b¡ •^jarnni bbj nos i[[y -gajqnini
•aoa ^ sosa *aa&amp;a\ na so(qand seuiap so^ ap ajuannuatna usisip soiDdi^a bo[,, :&lt;; ']j(g\)
•¿I 'I(¿I)
•S 'A(91)
•9^ 'AI !9I^ 'I(91)
"9IZ 'I(SI)
•9 'A(H)
•^:t '891 'AI(1)
• 961 'I(ZI)
•9 'A(It)
'Sil **0I 'AI(01)
•9IZ 'I(6)
•¿II 'AI(8)
• 961 'I(¿)
•• 901 'AI(9)
"OS 'A -ZL 'III(S)
!¿8 'I()
•01 ¡t 'I()
'98 'IA(?)
•Z6 'A(I)
'ojuB;3Jjug -BzaqBa b¡ b son^m sb[ asjBAa^^ ap bj '^pnp ms 'jas ap oqnq
sapBpdAon sajBj ap asjBjatna jb oSawS un ap npiooBaj Bjamud b^j
•(81) Jafnm bj ap A ajqraoq jap
sajBpos sanopun^ sbj ap uoisj^aut '(¿j) jafnm bj jod opBninua^ap
jBuosjad snjvts A BijimB| ap ajqmon '(boj) ojunjip jap BpBuiB sbui
jafnm bj ap ojjanSap '(9^) sajuaipuaosB soj ap soisaj boj noa oiJBjannj
a^anbnBq '(si) souepus ap ojBuisasB '(^^) softq ap b^u^a *(j) Bp
-Bsodsap bj ajqos Bpoq bj b sopBpiAnoa soj ap o A^i jap pBpijoud
'(El) ojafuBjjxa nn noa '^piA bj ua zaA Bnn 'SBpBSBa sbj ap nopnipsojd
'(j^) SBjaijos ap uoiDnjijsojd '(01) sa jafnm ap pBptunmoa '(^) SBpssBa
ap unmoa osn uoo omomij)Bm '(9) asjBssa ap sa^us o^imana nn b
jbjbui ap jafnm bj ap uops^ijqo ' (¿) sb^j sbj b JBjop ap mj ja uoa sbs
-onuaq ssjjaanop sbj ap B^uaA jod oiuoraij;Bra ísajqmnisoa A sanoiani
i SBSjaAip SBra sbj sofo sojjsanu ajuB opnBjijsap uba '(9) eajBnnq
A saiCaj ap a^ajb^ anb ojqand nn ap omajixa osbd jap ajjsdy
'sojsqjBq boj UBqBjnasajd anb sajsa
A SBpunjojd 8Bm SBjjanb^ b ajuajj aejBjJoq anb UBjnai s^pnaj
-ajip sbj 'osbo opoj ug soapnapi ubj^ sajBinamBpun; soidianud sns
íajjBiap ap SBpna^jaAip UBja ojaj -sbjio sbj ap jap souam o esra BjgaaA
-ip anb oidojd oqaajap ns Biua; BSaijS p^pnp Bp^a anb ainamB}jai[)
'soSaijS soj ajjua nBi^aj anb sajqmnisoa A sa^aj sbj noa UBqeiuasajd
anb SBpnajajip sbj ajqos uopuojB bj opnsmBjj 'ja jod sopB^ijsaAin
sojqand sojnijsip eoj ap sosn A soipajap soj ap ozbjj anb onasip ja
d bj 8^j *8B8oa sop Jod Bijojsiq Bjjsanu b Bsaaajuí o;opojajj

*sb)8ijos soj app
sbj na a^nanaajj ubi jas ap Bq anb ojixa jap bjbia ap o^und
ja sg -(s) asjauaiqo b uij ja amamBAienj^xa opnBjspisuoa 'jBJoniBjjxa
bjsia ap ojund un apsap sauopa^ SBjjap jBpajdB aiinuad as 'ojjo joj
•(f) BjjanS bj ajqos z^d bj ap BioBiniad bj '(g) Bioi^snf bj ap soidaaajd
soj '(^) oinaniBjnf jap jojba ja '(j) SBuiAip sa^aj sbj aiimps opBj un

�De esta situación sólo se sale cuando sobreviene la monarquía, la cual
es también la única salvación para el desorden que domina en la
democracia. Así, pues, la monarquía puede presentar como un argu
mento a su favor que ella es la desembocadura natural de las otras.
Por otra parte el monarca es en todo "grande y sobresaliente, asistido
de una prudencia política igual a sus eminentes talentos". En la mo
narquía es posible el mantenimiento del secreto de la política exterior
y en ella se logra la independencia y libertad del estado y la fundación
de un imperio. Presenta, empero, grandes desventajas. Es un régimen
que no agrada ni aprovecha a la comunidad; el monarca puede eje
cutar todos sus caprichos impunemente; la insolencia, engendrada
por la abundancia y la envidia, connatural al hombre, lo inducen a
cometer atrocidades, contra lo que podía esperarse de su eminente
posición; persigue a los que valen y se rodea de los malos; fomenta
la delación y la calumnia; se ofende de los que no lo adulan y des
precia a los que lo adulan; modifica las leyes, abusa de las mujeres
y condena a muerte sin oír al acusado.
Así, pues, este cuadro de ventajas e inconvenientes que presentan
las tres formas de gobierno no permite considerar a ninguna de ellas
como la única justificable con exclusión de las demás, antes bien, se
acuña aquí el tópico de que "cada cual es la mejor en su género".
En cuanto a Herodoto, no cabe duda que su opinión es favorable
a la democracia. Cierto que elogia a Políkrates. el tirano samio (1),
y a la constitución de Esparta con sus éforos y senadores, con la cual
los lacedemonios lograron "el mejor orden en sus leyes y gobierno"(2).
Cierto que admite la debilidad de la democracia al señalar que Aristágoras no pudo con sus discursos engañar al rey de Esparta, pero sí
a 30.000 atenienses (3). Pero hay un pasaje en que Herodoto expresa
su convicción en forma categórica: "es cosa probada, no una sino mil
veces, por experiencia, que el estado por sí más próspero y conve
niente es aquel en que reina la isegoría". El máximo testimonio de
ello es para él Atenas, que alcanzó su grandeza no bajo los tiranos,
sino en la democracia (4).

ARCHELAOS
También puede considerarse como un elemento de transición a
Archelaos de Atenas o de Mileto (hacia 480). El discípulo y sucesor
de Anaxágoras en la escuela de Lapsakos fue ante todo un filósofo
ue la naturaleza que intentó conciliar la doctrina de su maestro con
la de los antiguos jónicos. Pero trató también los problemas éticos,
al punto que llegó a decirse que Sókrates no hizo más que ampliar
y propagar las teorías que había aprendido de él (5). Aunque esta
(1)III, 125.
(2)I, 65 y s.
(3)V, 97.
(4)V, 78.
(5)Diog. Laebt. II, 16.
— 216 —

no es más que una de las tantas calumnias que solía urdir la envidia
de los intelectuales fracasados, es un indicio de que aquéllas tenían
cierto volumen. Entretanto, nosotros apenas las conocemos. Parece
que su tesis fundamental fue la de que los valores no tienen ni un
origen divino ni una consistencia objetiva, sino una procedencia pu
ramente humana. Según Hipólito, al explicar la génesis de los seres
vivos, Archelaos decía que los hombres se habían separado de los
otros, "instituyendo jefes, leyes, artes, ciudades, etc."(l). Parece, pues,
que se excluye todo don o decreto de los dioses. Por otra parte, según
el testimonio de Diógenes, negaba que los principios morales
(t¿ Síkoiov Kal t¿ aXaxpov) (2) se fundaran en la naturaleza: ellos han
sido puestos por la ley (3). Así, pues, el derecho en su pura positivi
dad, lejos de basarse en principios superiores, es el que constituye
el contenido de todo deber ser.

PROTAGORAS
Los problemas filosóficos del derecho y del estado adquirieron
por primera vez importancia de primer orden y tratamiento sistemá
tico con Protágoras (hacia 484), el más filósofo de los sofistas. Así
lo hace suponer no sólo la declaración que Platón pone en sus labios
de que, abandonando las ciencias teóricas, se dedicaba exclusivamente
a la enseñanza de la política (que abarcaba, además, la economía y
la ética) (4), sino también el hecho de que entre los títulos de sus
escritos figure un "De la república" (5) donde se trataban aquellos
temas.
Protágoras significa un cambio profundo en la orientación de la
filosofía. No propuso él una nueva tesis sobre el problema del ser.
Su originalidad radica en haber negado toda posibilidad de resolverlo.
Ante todo con relación a los dioses: no hay modo de demostrar ni
que existen, ni que no existen, ni cuál es su esencia (6). No se trata
de optar entre la concepción antropomórfica de Hornero o la panteísta de Xenophanes, ni de concebir otra para sustituirlas. Toda
concepción es aquí ilegítima; la única actitud correcta es el agnosti
cismo. Uno de los argumentos en que se apoya la tesis es la brevedad
de la vida humana. De aquí se infiere que, según Protágoras, la cuestión
religiosa no tenía importancia decisiva. El sentido del argumento era,
probablemente, que, siendo pequeño el plazo de la vida, debía em
plearlo el hombre en resolver las cuestiones primordiales y no había
tiempo que perder en las secundarias.
El otro argumento consistía en la "no perceptibilidad". Esto
adquiere sentido si lo vinculamos a su gnoseología según la cual no
(1)Hippol. I, 9, 6. Diels. 60, A, 4.
(2)to ata^ póv tiene un significado muy amplio: no sólo lo injnsto, sino también lo
vergonzoso, deshonroso, feo, torpe, indecente; p. t. todo valor ético negativo.
(3)Dioc. Laebt. II, 16.
(4)Plat. Protag. 318 d 88.; 349 a.
(5)Dioe. Laert. IX, 55.
(6)Euseb. Prep. evang. XIV, 3, 7. Dioc. Laebt. IX, 51. Diels. fr. 4.
— 217 —

�— LIZ
"i ' 'AIX •^"&gt;&lt;• •'•'&lt; "asíia(9)
-jj -silla -fs 'XI *
'SS 'XI 'irav^ "^oia(S)
•• ^ i-ss p 8t -Sojoj,/ -ivi^(^)
•91 'II ••^^^rri -ooiq(8)
•OAiiB^an 031^3 JO^BA opoi *t 'd ^9}n93dpni 'ddjo^ *09j 'osojuoqsap 'oaoznoSj^A
0| nsiqniBi ouis 'ojsntai o\ ojos oa :oi[dnie ^nra opüjijmSts nn aa^ij i\od'/. o¡e ol(j)
• 'V '09 "siaia "9 '6 'I "ioaaiH(1)
on JBno bj im8as bjSojossouS ns b souiBjnainA oj is opijnas aaainbpB
ojsg '^pBpijiqijdsajad on,, bj na Bijsisuoa ojnamnSjB ojjo j^j
•SBiJepunaas sbj na japjad anb odinaij
Bjqsi{ on A ssjBipjomijd sauoijsana sbj jaAjosaj n^ ajqmoij ja ojjBajd
-nía Biqap 'epiA bj ap ozsjd ja ouanbad opuais 'anb 'ajuamajqeqojd
'BJ8 ojuaum^jB jap opijuas j^ 'BAispap BpuBjJodun Bina) oa BsoiSipj
uopsana bj 'sbjoSbjojj ungas 'anb aaaijm as jnbB 3Q -BUBranq BpiA bj ap
pepaAaaq bj sa sisaj b^ Biods as anb na so^uauínSaB soy ap on[^ -omsia
-ijsou3b \9 sa Biaajjo^ pnjij^B Baiun b[ í BinnjSai; inbe sa nopdaano^
BPX "SB^injijsns BjBd bjjo Jiqaouo^ ap xn 'sauB^dona^ ap Bjsjaj
-UBd B[ o ojainojj ap B^ip^modoJinB uoiodaauoo b^ aj^ua jB^do ap
bjbjj as o^[ '(9) Bpuasa ns sa [Bn^ iu 'uajsixa ou anb in 'naisixa anb
in JBjjsoinap ap opora ^^q ou :sasoip so^ b upiaBfaj uoa opoj ajuy
'o^aAp^saj ap pBpi^iqísod Bpoi opBSau jaqsq na BDipBj pBpipjuiSuo ng
•jas jap Btaajqojd p ajqos sisaj BAann Bnn \9 osndojid o^[ -bijosojij
b[ ap uoiaBjnaiJO u\ na opnnjojd otqraBa nn BatjiuSis SB
^UBqB^BJ^ as apnop (g) (ív^jqndaj vj 3(jn vm. ainSij soipasa
sns ap 8O[njij so[ axina anb ap oqoaq p naiqmei ouis '(&lt;^) (eaiia b¡
Á Biraonooa b^ 'SBniapB 'BqBajsqB anb) Baijjp^d bj ap Bzueuasua bj b
a^uaniBAisnpxa BqBDipap as 'sBaijpa) sspnap sbj opnBnopneqe 'anb ap
soiqej sns na anod uojb[j anb uopBJBpap bj ojos on janodns aaBij oj
isy -sbjstjos soj ap ojosofij sbui ja ' (f^f BpBq) sbjoSbjoj^ noa oaij
-BUiajsis o^uaimBiBJ} Á uapjo jamijd ap BpnBiJodnn zaA Bjamud jod
uoaaiJinbpB opBjsa jap Á oq^ajap jap soaijosojij SBmajqojd so^j

•9t 'n

(s)
•8¿ 'A(í)
"¿6 'A()
S9 'I(Z)
ZI 'III(I)

Bisa anbuny •() p ap opipuaadB BiqBq anb SBjjoai sbj jBSsdojd A
jBijduiB anb sem oziq ou sa^BJ^pg anb asjpap b p^ajj anb ojund jb
'soaija SBuiajqojd soj uaiqniBi pjbjj oja^ -soaiu^r sonSpuB boj ap bj
noa ojjeaBm ns ap Bmajaop bj jBijpuoa o^uaiui anb ezajBjnjBu bj ap
ojosojij nn opoj a^uB anj so^BsdB^ ap Bjanasa bj ua SBJoSBXBny ap
josa^ns A ojndjasip jg • (08^^ Bp^i{) 19JTI\[ ^P SBnajy ap soBjaqajy
b - uopisuBj) ap o^uamaja un oinoa asjBjapisuoa apand

soviaHDav
•(^) BpBjaouiap bj ua oms
'soubjii soj ofBq ou BzapuBjS ns ozubo^b anb 'sBuajy ja bjb¿ sa ojja
ap oiuouiijsa^ ouiixBta [^ -^BiJoSasi bj Buiaj anb ua janbe sa ajuara
-aAuoo A ojadsojd sbui is jod opBjsa ja anb 'Bpuaijadxa jod 'sa^aA
jira ouis Bun ou 'BpBqojd bsod saM :Baijo3ajBo buijoj ua upiaoiAuoa ns
Bsajdxa ojopojajj anb na afssBd nn Xeij oaa^ •() sasuaraajB 000'0 v
is ojad 'BjjBds^ ap ^aj jb jsnB^ua sosjnasip sns uoa opnd on sbjoÍbi
-stjy anb jBjBuas jb BpBJOoraap bj ap pBpijiqap bj ajiiup^ anb oijai[)
•(^)MonjaiqoS A sa^aj sns ua uapjo jofara ja,? uojbjSoj soraouiapaaBj soj
jBno bj noa 'sajopBuas A sojoja sns noa BjjBds^ ap u^pnjijsuoo bj b A
'(•[) oiuiBS oubjij ja •sajB.njqoj b Bi^oja anb ojjai^ -BpBaaouiap bj b
ajqBJOAB^ sa upiuido ns anb Bpnp aqBD ou 'ojopojajj b oiu^na u^
•{tojanaS ns ua Jofaui bj sa jBno Bp^aM anb ap ooidoj ja inbB BunaB
as 'uaiq gajuB 'sBuiap sbj ap uoisnjaxa noa ajqBoijijsnf Boiun bj omoa
SBjja ap Bun^urn b jBjapiauoa ajiuuad ou oujaiqoá ap sbuijo^ saj) sbj
uBtuasajd anb sajuainaAuooui a sBÍBiuaA ap ojpsna aisa 'sand 'isy

SVHO^VXOHd
uas jaqap opoj ap opraaino^ ja
anb ja sa 'sajoijadns soidpnud na asjsssq ap sofaj 'p^p
Bjnd ns na otjaajap ja 'sand 'xsy *(g) ^aj bj jod sojsand opis
sojja :BzajBjniBn bj na UBJBpnnj as (^) (^odXcj oí ^n aoij()8 ?i)
sajBJom soidpnijd soj anb Bqsáau 'sanaSoiQ ap oiuotnijsaj ja
un^as 'aiJBd bjjo io¿ 'sasoip soj ap ojaioap o nop opoj a^npxa as anb
'sand 'aaajB^ '{l)it'Ol^ 'sapepnp 'sajjB 'sa^aj 'sajaf opua^njpsin,, 'sojio
soj ap opBJcdas UBjqBij as sajqmoij soj anb Bioap so^jaqojy 'soaia
sajas soj ap sisanaS bj JBOi^dxa jb 'ojijodijj un^ag -BUBimiq
-nd Bioaapaoojd Bnn onis 'BApa^qo Bpnajsisuoa Bun m oniAyp
un iu uauaii ou sajojBA soj anb ap bj anj jeiuaniBpnnj sisai ns anb
aaajBj 'somaaonoa sbj ssuadB soj}osou 'ojuBjajjng; -naranjoA ojjap
ireiiiaj SBjjanbB anb ap opipui un sa 'sopBSBOBjj sa^nioapiui soj ap
BipiAua ej Jipan bijos anb SBiuranpo sbjubj sbj ap Bnn anb sbui sa ou

•opBsnoB jb jio uis ajjanra b Buapuoa A
83J3.fnm sbj sp BsnqB 'saXaj sbj Baijtponi íuBjnps oj anb soj b Bpajd
-8p A uBjnpB oj ou anb soj ap apuajo as íBiuuinjBa bj A uppBjap bj
Biuaraoj ísojbui soj ap Bapoj ss jÍ uajBA snb soj b anSisjad íuopisod
ajuamcna ns ap dsjejadsa Btpod snb oj Bjjuoa 'sspBppojjB jajomoa
b uaonpui oj 'ajqmoq jb jBjn^Buuoa 'BipiAua bj A BpnBpunqB bj jod
BpBjpua^ua 'Bpuajosui bj íajuauíaunduii soqojjdBO sns sopo) jBina
-afs apand bojbuoiu ja ípBptunuioa bj b Bij33AOjdB ra BpBjS^ on snb
uatni^aj nn 8[j 'SBCBinaAsap sapuBjS 'ojadtua 'Bjussaj^ •ouadnii un ap
uopBpunj bj A opejss jsp pBjJsqij A Bpuapuadaput bj bjSoj as bjjs na A
jouajxa Bopijod bj ap ojajoas pp ojuairaiuajuBui ja sjqísod sa BinbJBu
-ora bj u^ '^soínajEj saiuamma sns b j^nSí Baijjjod Bpuapnjd Bun ap
opi}s;9B 'a^uaijBsajqos A apu^jS,, opoj ua sa bojbuoui ja a^jBd bjjo joj
•sbjjo sbj ap jBjnjBu BjnpBaoqmasap bj sa Bjp anb joabj ns b ojuam
-n^JB un ouio3 JBjuasajd apand BinbJBnom bj 'sand 'isy -BpBjaoraap
bj us Buiraop anb uapjosap ja Bjsd nopBAjBS Batun bj uaiquTBj sa
j^na bj 'BtnbjBuom bj auaiAajqos opuBn^ ajBS ss ojos uopBnjis bjss ag

�hay más fuente de conocimiento que los órganos sensoriales. No hay
lugar para admitir un factor racional autónomo, como querían Parménides y sus sucesores. El alma no es otra cosa que los sentidos (1).
En consecuencia, siendo los dioses, según las creencias admitidas, invi
sibles, es imposible establecer cosa alguna acerca de ellos. Por otra
parte, este empirismo hacía también imposible toda teoría sobre el
ser del mundo, que, desde Parménides, empleaba elementos explica
tivos que trascendiendo a los sentidos, pretendían justificarse en el
pensar puro. El empirismo se presentaba, así, como una barrera frente
a todo conocimiento metafísico, frente a toda concepción de lo Ab
soluto.
Según Protágoras el sujeto no tiene ninguna base para hablar de
un ser trascendente. Tiene que limitarse a aquello que le es dado en
la sensación, que es contenido de ella. Ser es lo mismo que aparecer
a alguien. Tal es, por lo menos, la interpretación de Platón (2). Y si
esto es así, es claro que todo juicio que exprese el contenido de una
percepción es siempre verdadero. Pero, por otro lado, las cosas y los
hombres, el objeto y el sujeto, están sometidos a un cambio incesante,
de suerte que en el mismo individuo o en dos individuos diferentes
pueden no coincidir dos contenidos de percepción, y, así, lo que para
uno es verdadero puede ser para el otro falso. El empirismo nos ha
conducido, pues, a una gnoseología subjetivista y relativista (3). Por
eso decía Protágoras que "sobre cada cosa hay dos discursos opues
tos" (4) : es siempre posible que un mismo predicado sea afirmado
y negado por dos diversos individuos y que, sin embargo, afirmación
y negación sean respectivamente verdaderas. Todo esto fue sintetizado
en la célebre fórmula: "El hombre es la medida de todas las cosas,
de las que son como son, de las que no son como no son" (5). Pero
esta sentencia no es sólo una teoría del conocimiento: contiene
también una antropología y, en el fondo, es la cifra de toda una
filosofía. Efectivamente, si frente a los dioses y al ser en sí del
universo el hombre aparece como un ser deficiente, incapaz de cono
cer lo Absoluto, de determinar su esencia y su existencia, frente al
mundo de sus propias percepciones, puesto que no sabemos que el
otro existe, puesto que ser es lo mismo que aparecer, puesto que toda
percepción es verdadera, el hombre, cada hombre, es su propio abso
luto. "El hombre es la medida de todo" significa que en definitiva el
hombre es lo Absoluto. Platón se dio perfecta cuenta de que este era
el sentido último de la tesis de Protágoras, cuando le opuso su propia
tesis de que es Dios la medida de todo (6). Lo que es la medida de
todo, eso es lo Absoluto.

Esta nueva concepción tenía que producir naturalmente un cam
bio en el centro de atracción de la tarea filosófica. Ya no puede inte
resar el mundo, los "meteoro", sino el hombre y su obra. La filosofía
ha de dejar de ser física, para convertirse en filosofía de la cultura
o, como decían entonces los griegos, en política. Y henos aquí de lleno
en nuestro tema. Por desgracia el pensamiento de Protágoras no nos
ha sido trasmitido directamente; lo conocemos sólo a través de la
imitación que nos ha dejado Platón, en el diálogo que lleva su nom
bre, y referido en forma de mito (1). Según éste, la especie humana
fue creada por los dioses y su cultura fue un don de Prometeo. Pero
no es posible tomar esto al pie de la letra, ni como testimonio de que
Protágoras abrigaba convicciones religiosas. El mito es sólo una mues
tra de las múltiples habilidades didascálicas del sofista, que pregunta
a Sókrates si debe exponer su tesis en forma de mito o de discurso
explicativo, y, dejado en libertad, elige el mito por ser "más agra
dable" (2).
Más bien Protágoras, al señalar la diferencia entre el animal y
el hombre, aquél provisto naturalmente de todos los órganos de con
servación, éste "desnudo, sin calzado, sin abrigo, sin armas", ponía
de relieve que el hombre se completa a sí mismo mediante la cultura,
obra de sus propias artes. Lo primero que creó fue la religión y luego
el lenguaje, la habitación, etc. En todo caso, y piénsese de ello lo que
se quiera, es indudable que para Protágoras la comunidad política no
es connatural al hombre, sino una invención de éste. "Los humanos
vivieron primero dispersos, y no existía ninguna ciudad. Así, eran
destruidos por los animales, siempre y por doquier más fuertes que
ellos, y su industria, suficiente para alimentarlos, era impotente para
la guerra contra los animales; porque no poseían aún el arte político,
una de cuyas partes es el arte de la guerra. Trataban, pues, de aso
ciarse y de fundar ciudades para defenderse". Esta es la forma más
antigua que conocemos de una teoría individualista y contractualista
del estado, forma bien rudimentaria por cierto, que probablemente
surgió por analogía con la explicación atomista de la naturaleza,
que poco antes había inaugurado Leukippos en Abdera, precisamente
la patria de Protágoras.
Al mismo tiempo, Protágoras nos ofrece una fundamentación de
la democracia, defendiéndola contra las objeciones tecnicistas de Só
krates. Hoy no podemos decir, sin embargo, que Protágoras haya sido
su más antiguo teórico. Hemos visto que tal título corresponde más
bien a Solón, y que luego Herodoto nos dejó también su contribución
al asunto. Lo que es cierto es que el gran sofista intentó una nueva
justificación de aquella forma de gobierno. Esta nueva justificación
era exigida por los nuevos términos en que el problema se planteaba.
Para Solón la cuestión era defender al ^ueblo contra los privilegios

(1)Dioc. Laert. IX, 51.
(2)Theet. 152 a 88. Diels. fr. 1.
(3)Plat. Crot. 385 e; Theet. 151e ss., 166 d. Aristot. Metaph. V 4.1007 b 18; K 6.
1062 b 13; Sext. Pirr. Hip. I, 216 88.
(4)Dioc. Laebt. IX, 51. Diels. fr. 6 a.
(5)Sext. Adv. math. VII, 60; Plat. Theet. 152 a. Diels, fr. 1.
(6)leg. IV, 716 c.

(1)Protag. 320 c y ss.
(2)Id. 320 c. Tampoco el hecho de que Protágoras hiciera jurar a sus discípulos pobres
en un santuario en cuánto evaluaban su enseñanza (Plat. Protag. 328 b c) es una
prueba de su religiosidad. Protágoras, practicando en esto su propia doctrina rela
tivista, apelaba a las creencias del discípulo, que era el que juraba; las suyas propias
no tenían ningún papel en el caso.

— 218 —

— 219 —

�— 61Z —
-oseo p as petad nnSuin ucjuaj on
SBidojd snXns soj ÍBqBJnf anb [a bi^ anb 'o^id^sip pp SBioas^jo sbj b Bqepda 'bjsiaij
-Bpj Bmj^^op eidojd ns ojs^ ua opuBjti^Bjd ^bjoSb^oj^ 'pBpigoiSipj ns ap nq^njd
ron 99 (3 q g^g •imojj *xvi¿) Bzueuasus ns wiqBniBAs ojuen^ tra oiJBmucs un na
saiqod Bojudusip sns b jsjnf Bjapiq sejo^fucuj anb ap oq^aq [3 o^odoiBj, m3 O^^ P/ (Z)
• i B Smouj (i)

•9 a !8i q ¿oor* j

soiSajiAijd soj bjjuoo ojqanfl jb jspuajap ^a uoiisana bj uojog bjb^

— 8IZ —
' 9U 'AI '**1(9)
• ^SI '*aVI "^via Í09 'HA •Vmu 'aPV 'as(S)
•b 9 jj s^aifl IS 'XI ^hvt -DOia(t)
•es 9^ 'i •&lt;/;// -wj -xxas iI &lt;l ^90I
-p 991 *• isi •aavj; ;a sss •D-'3 ^^d()
1 i¡ siaia 88 u ^si •jvj;(z&gt;
IS 'XI XH3VT -001(1(1)

•equajaBjcl as Biuajqojd js anb na souirajaj soAsnu soj Jod Bpiáixa bjb
nopBaijijsnf BAann Bjsg •oujaiqoS ap boijoj Bjjanbs ap uopBoijijsnf
BAanu Bun ojuajuí bjsijos weiS ja anb sa ojjaia sa anb o^ •o^unse jb
uopnqij^uoa ns uaiquiBj ofap son ojopcuaj^ o^anj anb A 'uojog b uaiq
SBin apuodsajjoa ojnjjj je^ anb ojsia souioj_j 'ooijoaj onSrjUB sbui ns
opis B^Bq sbjo3bjojj anb 'oSjBqma uis 'jpsp somapod on ^ojj -sajBj^j
"9S aP SBíSiaiuaaj sauopafqo sb^ bjjuod Bjopuaipuapp 'BioBJOoinap b¡
ap u^ioBjuauí^punj Bnn aaajjo son sbjoSbjojj 'odiuaij orasim ¡y
•sbjoSbjoj^ ap BijjBd b^
ainaniBspajd 'Bjapqy na soddi^na^ opBJnSnBUi BiqBq eajuB oood anb
bj ap bjsiiuojb uoiDBoi[dxa bj noa BiáojBire jod oíSjng
d anb 'ojjap Jod BijBinamipnj uaiq boijoj 'opsjsa pp
A BjsqBnpiAipui Buoaj Bnn ap souiooouod anb BnSi^uB
8Bta Bauoj B[ 8a Bjsg '^asjapnajap BJBd sapspnp JBpunj ap A asjBp
-osb ap 'sand 'nBqBisjj^ ^BJjanS bj ap ajjB ^a sa sa^red s^^na ap buh
ajjB ja nriB UBjasod ou anbjod ísajBtntuB soj bjjhoo BjjonS bj
ajua^odmx Bja 'soj^BinamijB BJBd ainapijns 'Bij^snpni ns A 'sojja
anb Sdjjanj sboi jambop jod A a^dmais 'sa^BiniuB soj jod sopinjjsap
nBJ3 'isy "pspnp Bnn^uin Bijspca on A 'sosjsdsip ojannid nojaiAiA
sonBtnnq so^j,, *3js9 ap nopnaAm boti onis 'ajqruoq jb jbjti^buuoo sa
ou Baijjjod pBpiunraoo bj sbjoSbjoj^ BJBd anb ajqBpnpnt sa 'BJSinb as
anb oj ojja sp asasnaid A 'osbd opoj n^ -oia 'uopBjiqBq bj 'af^n^uaj ja
oSanj A uot^ijaj bj anj paja anb ojraniijd oq; -sajJB sBidojd sns ^p Bjqo
'Bjnijna bj a^nBipain omsim js b Bja^dinoo as ajqmoq ja anb 3A3ijaj ap
Binod 'ttBBmJB ms 'oSijqs nts 'opBzjBO nrs 'opnnsap?J a^sa 'nopBAJas
-uoa ap son^^jo soj sopoj ap aiuaotjBJmBn ojstAOjd janbB 'ajqiaoq ^a
X jbuiiub ja ajjna Bpusjajip bj jBjBnas jb 'sbjoSbjojj uaiq

(iqP

-bjSb 8Btn,, J38 jod ojito js dSija 'pBjjaqij na op^íap íA 'oAijBoijdxa
ap o ojira ap buijoj na sisa) ns jauodxa aqap is sa^Bj^og b
anb 'bjbijos jap sBaij^asBpip sapspijiqBq ssjdTijnm sbj sp bjj
-sanm Bun ojos sa oiim j^ 'sbsoi^ij^j sauop^iAuo^ BqeáijqB sbjoSbjojj
anb ap oiuomiisa^ omoa iu 'bj;3[ bj ap aid jb ojsa jbihoj ajqísod sa on
ojaj •oajainojj ap nop un anj Bjnijna ns A sasoip soj jod spsaja anj
BUBiunq apadsa bj 'a;sa nnSag *(j) ojiui ap buijoj ua opjjajaj A 'aaq
•moa ns BAajj anb oSojBip ja na 'uoibj^ opBÍap Bq son anb uopBjimi
bj ap saABJ) b ojps souiaaouoo oj íajuaniE^oaaip opuiinsBjj opis Bq
son on sbjoSbjojj ap o^uatáiBSuad ja Bpsj^eap jo^ -Braa^ ojjsanu na
onajj ap inb^ souaq j^ 'Bouqod na 'so^ajj^ soj saonojua n^iaap omoa 'o
Bjnijna bj ap bijosojij na asjijjaAuoa BJBd 'boisij jas ap jBÍap ap Bq
bijoso^ij B^ 'Bjqo ns A ajqinoq ja ouis '((ojo3jau/,, soj 'opunm ja jseaj
-aiui apand on e^ 'saijosojij B3jb^ bj ap nop^Bj^B ap oj;ua^ ja na oiq
-raso un a^uamjBjniBU jpnpojd anb Bjuaj nopdaanoa BAann

•ojnjosqy oj sa os9 'opoj
ap Bpipaní bj sa anb o^ '(9) opoj ap spipam bj sotq sa anb ap sisa^
BidoJd ns osndo aj opnsna 'sbjoSbjojj ap sisa) bj ap oraiijn opijnas ja
BJ^ ^*8^ anb ap B^nana Bj^ajaad oip as uoibj^ •ojiqosqy oj sa ajqmoq
ja BAijimjap na anb b^ijiuSis ítopoi ap Bpipain bj sa ajqmoq jg,, 'ojnj
-osqB oidojd ns sa 'ajquioq Bpsa 'ajquioq ja 'Bjspspj^A sa uopdaojad
Bpoj anb o^sand 'jaaaj^dB anb omsim oj sa jas anb o^sand 'ajsixa ojio
ja anb somaqBS on anb o^sand 'sanopdaajad SBidojd sns ap opunm
jb ajuajj 'Bpuajsixa ns A Bi^nasa ns jBuiuijaiap ap 'ojnjosqy oj jaa
-onoa ap zBdeaui 'amaiaijap Jas un oraoo aaaj^dB ajqmoq ja osjdAinn
jap is na jas jb A sasoip soj b ajuajj is 'ajnauíBAijoaj^ 'bijosojtj
Bnn Bpoj ap Bjjp bj sa 'opuoj ja na lA BiSojodojjuB Bun uaiqniBj
auapuoa : oiuaimpouoa jap Bjjoa^ Bnn ojos sa on Biouajuas Bisa
oja^ •() ((nos ou oraoo nos on anb sbj ap 'nos omoa nos anb sbj ap
'SBSoa sbj sspoi ap Bpipam bj sa ajqmoq j^,, :Bjnuuo^ ajqajaa bj ua
opEzijajuis anj ojsa opoj^ 'SBjapspjaA aiuaraBApaadsaj nsas nopB^an A
uopBmJije 'oSaBqina uis 'anb A sonpiAipni sosjaAip sop Jod op^áan A
opera jije Bas opBaipajd omsim un anb ajqísod ajdmais sa : (^^)ttso^
-sando sosjnasip sop A^\ Bsoa Bp^a ajqos,, anb sbjoSbjojj Bjoap osa
lod '() ^isiAiiBjaj A BisiAiiafqns BiSojoasouS Bnn b 'sand 'oppnpnoa
Bq sou omsiJidma jg "osjbj oj;o ja BJBd Jas apand ojapBpjaA sa oun
BJBd anb oj 'isb 'jÍ 'nopdaajad ap sopmamoa sop Jippuioa ou napand
sa^usjajrp sonpiAipur sop na o onpiAipui omsim ja na anb ajjans ap
'ajuBsaoui oiqm^a un b sopuaraos uBjsa 'oiafns ja A ojafqo ja 'sajqmoq
soj A SBSoa sbj 'opBj ojio jod 'oaaj -oaapBpjaA ajdmais sa uopdaajad
Bun ^p opiuaiuoa ja asa^dxa anb opmf opoj anb ojbjo sa 'isb sa ojsa
18 j^ "(^) uoiBj^ ap nppB^ajdjaiui bj 'sonam oj jod 'sa jb^ 'nainSjB b
jaaajBdB anb omsim oj sa jag 'Bjja ap opiuajuoa sa anb 'uopBsuas bj
na opep sa 3j anb ojjanbB b asjBiimij anb auaij^ •ajnapuaosBjj jas un
sp JBjq^q BJBd asBq Bnn^uiu anaii ou o^afns ja sbjoSbjojj nn^ag
•ojnjos
-qy oj ap nopdaauoa Bpoi b ^juaaj 'oaisijBiam ojnairaiaouoa opo) b
ajuajj BJajJBq Bnn omoa 'isb 'BqBjuasaad 38 orasiaiduia j^j 'Ojnd JBSuad
ja na asjBoijpsnf UBipua^ajd 'sopiinas soj b opuaipuaosBjj anb soaij
-saijdxa so^uamaja BqBajdma 'sapiuamjB^ apsap '^nb 'opunm jap jas
js 3Jqos BIJO3} Bpoi ajqísoduTi uajquiBj BiaBq omsixidma ajsa 'avred
bjjo aoj -sojja ap Bajao^ BunSjB bsod aaoajqBjsa ajqtsodmi sa 'ssjqis
-iaui 'SBpijirapB SBpuaajo sbj un^as 'sasoip soj opnais 'Bpuanoasuoo u^
• (1) sopijuas soj anb bsoo bjjo sa ou buijb j^ 'sajosaans sns A sapiuam
-JB(J UBuanb ouioo 'oraouojnB jsuopBj jojobj un Jiiimps BJBd
fi¿ '83JBIJOSU38 soub^jo soj 3nb ojuairaioouoD ap ^juanj sbui

�de los nobles y los ricos; la disyuntiva era: aristocracia o democracia.
Para Protágoras, en cambio, se trata de apuntalar a la democracia ya
instaurada frente a la objeción de falta de capacidad del pueblo para
las funciones de gobierno. La alternativa es ahora: democracia o tec
nocracia (sofocracia). Efectivamente, Sókrates advierte que mientras
para cualquier problema técnico se consulta exclusivamente a los es
pecializados en ellos, para decidir los asuntos públicos, intervienen
indiferentemente hombres de las más distintas profesiones y situacio
nes, sin que nadie les reproche su falta de estudios previos. Ahora
bien, Protágoras quiere justificar precisamente este carácter de la
democracia. Su punto de partida radica en que hay una diferencia
esencial entre los problemas de la técnica y los de la política. Esto
se advierte ya en el diferente origen que el mito les asigna: mientras
las artes todas son un don de Prometeo, la política es un complemento
que proviene de la solicitud del propio Zeus. Pero escuchemos la
explicación completa: los hombres "una vez asociados se dañaban
recíprocamente, por no poseer el arte político; de suerte que volvían
a dispersarse y a perecer. Entonces Zeus, inquieto por nuestra especie
amenazada de desaparecer, envía a Hermes para que traiga a los
hombres el respeto ( al8&lt;is ) y la justicia (Síks), a fin de que hubiera
en las ciudades orden y vínculos creadores de amistad. Hermes enton
ces pregunta a Zeus de qué manera debe dar a los hombres el respeto
y la justicia: "¿debo repartirlas como a las otras artes? Estas están
repartidas de la siguiente manera: un solo médico basta para muchos
profanos, y lo mismo sucede con los otros artesanos: ¿debo establecer
así la justicia y el respeto en la raza humana o repartirlas entre
todos?" — "Entre todos, dijo Zeus, y que cada uno participe en
ellas: pues las ciudades no podrían subsistir si sólo algunos las pose
yeran, como sucede con las otras artes (1) ; además, establecerás esta
ley en mi nombre: que todo hombre incapaz de participar en el respeto
y la justicia debe ser condenado a muerte, como un flagelo de la ciu
dad". He aquí, Sókrates, cómo y porqué los atenienses, lo mismo que
todos los otros pueblos, cuando se trata de apreciar el mérito en arqui
tectura o en todo otro oficio, no acuerdan más que a pocos hombres el
derecho de expresar una opinión y no soportan ningún consejo de
parte de aquellos que no pertenecen a ese pequeño número; con
mucha razón, lo afirmo; al contrario, cuando se trata de tomar consejo
sobre un problema de virtud política, consejo que descansa totalmente
sobre la justicia y el respeto, es natural que permitan hablar a un
advenedizo, convencidos como están de que todos deben participar
en esa virtud, para que puedan existir ciudades. He aquí, Sókrates,
la razón de este hecho. Pero a fin de que no te creas víctima de una
ilusión si admites que, en ^opinión de todos los hombres, cada uno
tiene su parte de justicia y, en general, de virtud política, escucha la
nueva prueba que voy a dar. Cuando se trata de méritos diferentes
de aquéllos, por ejemplo, si alguno pretende sobresalir en el arte de

como tú lo dices, excita la burla o la cólera, y sus allegados lo miran
la flauta o en cualquier otro arte, sin sobresalir realmente, entonces,
como un loco que es preciso calmar. Si se trata en cambio de la justi
cia y, en general, de la virtud política, si un hombre que se sabe que
es injusto viene a decir públicamente la verdad sobre sí mismo, esta
franqueza que recién parecía prudencia ahora parece locura, y se
proclama que todos los hombres deben llamarse justos, séanlo o no,
y que aquél que no finge ser justo es un loco: tan es verdad que se
estima imposible que un hombre no tenga en alguna medida su parte
de justicia, so pena de ser excluido de la humanidad".
Es esta la fundamentación más sencilla y a la vez la más enérgica
que se haya ofrecido de la democracia. Puede reducirse a esta fórmu
la: la democracia, que es la participación de todos en la justicia y el
respeto, es necesaria para la conservación de la comunidad. La demo
cracia no es simplemente la mejor forma de gobierno, sino la necesa
ria, puesto que sin ella "las ciudades no podrían subsistir". Sin demo
cracia no hay estado.
En esta argumentación hay presupuestas varias cosas. La primera
es la no distinción entre la idea de justicia y el derecho positivo.
Protágoras no explica qué entiende por justicia, ni ofrece una doctrina
sobre ciertas exigencias que se refieran al fondo de las relaciones
sociales y políticas, ni mucho menos encontramos en él el pensamiento
de un derecho natural, que, como en Sóphokles, haga frente al posi
tivo: "lo justo no es fruto de la naturaleza" (1). Lo justo es lo que
los propios hombres establecen en el derecho. Esto implica, natural
mente, el relativismo, de los valores, que, por otra parte, no es más que
un caso de aplicación del relativismo de principio que proclama
Protágoras. Así lo comprendió Platón, cuando le atribuyó explícita
mente la tesis de que "todas las cosas que a cada estado le parecen
justas y bellas, lo son así para él mientras lo decreta" (2). Por con
siguiente, lo que Herodoto había comprobado como hecho histórico
—la divergencia de las normas en los diferentes pueblos—, Protágoras
lo convierte en un principio general: para cada estado es justo lo que
efectivamente le parece tal. No existe ningún modelo objetivo desde
el cual puedan ser valorados los diversos derechos.
Si ahora vinculamos esto con la tesis de la democracia como forma
necesaria del estado, nos encontramos con un interesante contraste:
Protágoras, el fundador del relativismo, que incluso lo mantiene en
materia ética y jurídica, en un punto se separa de él: precisamente
en la fundamentación de la democracia. En esto piensan igual "los
atenienses, los mismo que todos los otros pueblos", coincidencia que
Protágoras no sólo comprueba como un hecho, sino que es precisa
mente lo que trata de justificar. Así, pues, mientras cada derecho en
particular puede variar y sus diversos contenidos son siempre justos,
la existencia misma del derecho es necesaria, tan necesaria como la
(1)Plat. Protag. 323 c.
(2)Theet. 167 c.

(1) Cf. Prot. 324 d y s.
220 —

— 221 —

�democracia, puesto que ambos son solidarios en el pensamiento del
sofista.
Sin embargo, esta contradicción entre el subjetivismo del cono
cimiento y de los valores, y la fundamentación del estado de derecho
democrático se atenúa o se desvanece, si admitimos que la "apología
de Protágoras" del Theetetos (1) no es una pura invención de Platón,
sino que responde a las doctrinas del Protágoras histórico (2). Allí se
distinguen por un lado, lo verdadero y lo justo, que son tales para
cada individuo o para cada estado, sin que en este respecto la opinión
de uno valga más que la de otro, y por otro lado, la diferencia entre
lo útil y lo dañoso, que vale igualmente para todos los hombres. Mien
tras la verdad y la justicia tienen sólo una validez subjetiva, lo útil
y lo dañoso poseen una validez objetiva, un sentido humano en ge
neral (3). Un pasaje del Protágoras (4) concuerda perfectamente con .
esta doctrina. El sofista admite en él que cosas que son indiferentes
para los hombres son útiles para los caballos, otras para los bueyes,
etc., es decir, que la diferencia entre lo útil y lo perjudicial no varía
de individuo a individuo, sino de especie a especie y es por consi
guiente, constante para cada una de éstas. Hemos visto que a cada
estado le parece justo todo lo que decreta. Pero el político sabio es
aquél que logra que le parezca justo solamente lo útil y no lo perni
cioso. Y así como el médico no logra que el enfermo cambie su opinión

La virtud de la justicia no es obra del azar ni de la naturaleza:
ella puede enseñarse y trasmitirse, hay hombres que la poseen como
resultado del estudio, del ejercicio, de su aplicación constante.
Por otra parte, sólo respecto a cualidades que pueden adquirirse
o perderse tienen sentido los castigos y las exhortaciones. Tal es el
caso de la virtud política. La contraprueba la constituye el efecto que
se persigue al aplicar una pena. Según Protágoras ésta no tiene por
fin la expiación sino la educación por medio de la intimidación y el
ejemplo. "Nadie en efecto al castigar a un culpable toma como fin ni
como móvil el hecho mismo de la falta cometida, a menos que como
una bestia feroz se entregue a una venganza desprovista de razón: el
que tiene cuidado de castigar inteligentemente no lo hace a causa del
pasado —porque lo que está hecho hecho está— sino en previsión del
futuro, a fin de que ni el culpable ni los testigos de su castigo intenten
repetirla".
Resulta claramente de aquí que la enseñanza de la justicia no
consiste en aprender lo que ella sea, sino en que lo que ella sea se
aprenda a ejercitar.

EURÍPIDES

la enseñabilidad de la justicia y el fin intimidante de la pena (6).

La actitud crítica inaugurada por los sofistas y su afán docente,
iban a encontrar un órgano adecuado en el teatro de Eurípides (hacia
480), que se halla inequívocamente bajo el signo de los nuevos tiempos
y poseído de una constante voluntad de "ilustración". Eurípides había
leído las obras de los filósofos físicos, especialmente a Anaxágoras;
pero recibió también el influjo de Protágoras, de quien era amigo
personal, y al que hizo leer su libro sobre los dioses en su propia
casa(l). Su teatro fue una tribuna donde se ventilaron todas las
cuestiones que agitaban los pensadores y que atañían al hombre.
Con razón Nestle lo ha llamado "el poeta de la ilustración griega"(la).
Pero sería un error considerar a Eurípides sólo como un resonador de
voces ajenas. Las teorías de los sofistas fueron un punto de partida
que lo condujeron a analizar por cuenta propia los problemas del
hombre y de la ciudad y, así, a menudo descubrimos en sus obras
desarrollos y matices que no se encuentran en aquéllas, de suerte
que puede considerarse al mismo Eurípides como uno de los grandes
sofistas, que en vez de enseñar personalmente, lo hacía por medio
de la escena.
Naturalmente que el trasfondo de todos sus análisis está consti
tuido por la concepción griega tradicional del mundo y de la vida.
Esta es la materia sobre la cual va a trabajar el pensamiento crítico,
y cuyo resultado será la reforma, la duda o la negación de los antiguos

Ci. 166
Dies,
Notice.
Id.
d-167
d. ed. del Theetetos de Belles Lettres y F. C. S. Schilleb. Elude*

conceptos.
Así, en distintas obras se supone o se afirma la existencia de los
dioses y de su providencia (2) y de su justicia (3). Pero por otro lado

de que se halla mal o que tiene tales o cuales sensaciones (que para
él son verdaderas mientras las siente) sino produciendo la inversión
del estado enfermo en estado sano, así el sabio sólo logrará el cambio
de las opiniones sobre lo justo y lo injusto, si consigue trasformar la
disposición interna de los miembros de la comunidad que intenta
dirigir hacia lo útil. Este es el sentido en que hay que entender la
norma de la erística: "hacer de la opinión más débil la más fuerte"(5).
Y así como el médico alcanza su objetivo con remedios, el sabio alcan
za el suyo con discursos.
Un segundo supuesto en la defensa de la democracia es la indis
tinción entre la institución de lo justo y sú cumplimiento. La "parti
cipación en la justicia" tiene ese doble sentido, sin lo cual la argu
mentación caería. La democracia consiste en que todos pueden emitir
su opinión en la elaboración del derecho y se justifica cabalmente
porque también todos cumplen —por lo menos hasta cierto punto o
en general—• lo que ellos mismos han acordado; pues es claro que
una instauración del derecho seguida de su incumplimiento no evitaría
la ruina de los estados.
Y el mismo Protágoras* es explícito al respecto cuando sostiene

(1)
(2)
(3)
(4)
(5)

sur
EstoVhumanisme
ha dado pieII.para qne Schiller interprete a Protágoras como nn precursor del
moderno pragmatismo. Loe. cit.
333
d-334Rhet.
a.
Aristot.
B. 24. 1402 • 23. Diels. ir. 6 b.

() Plat. Prolog. 323 c y ss.

(1)Dioc. Laeht. IX, 54.
(la) Nestle. Euripide. 1901.
(2)Hipp. 1102 y ss. Phoenic. 555 ss. Supp. 197 ss.
(3)Herak. 763 ss., 813 8.; Troy, 887 a.; Ion 1614 u.
— 223 —

— 222 —

�m ^9i 110/ •• ¿gg -íoíj, !• 18 '• J9¿ •l^o-ra^ (g)
•m ¿6i -ddns • ^SS '^u^oHd ~— ^ ZOII •&lt;/lí?H (Z)
"1061 •apid?^3 -aiisaN (D
"W 'XI Jraa^i ^oiQ (1)

Ip

opBj ojio Jod ojaj • (g) BiDpsnf ns ap ^ (^) BpnapiAOíd ns ap jÍ sasoip
soj ap Bpnajsnca bj buijijb as o auodns as SBjqo SBiuijsip na 'isy
•so^daauoa
sonSi^uB soj ap uopBSau bj o Bpnp B[ 'enuoj^ bj Bjas opBtjnsai o^na ^
'oanjJa ojuaiuresuad ja j^feqej^ b ba jBno bj ajqos bij^jbui bj s bjsjj
•BpiA bj ap ^ opunm jap jBuopipBj^ sSaioS uopdaauoa bj jtod opini
-ijsuoo Bjsa 8I8IJBUB sns sopo} ap opuojsBjj ja anb aiuamjBJnjB^^;
•Bnaasa bj ap
oipam jod Bp^q oj 'ajuainjBuosjad jBuasua ap zaA na anb 'sbjsijob
sapu^jS boj ap oun oraoo sapidpn^ ouisiin jb asjBjapisuoa apand anb
ajjans ap 'SBjjanbB na UBj^uanaua as ou anb ^aaijBin A sojjojjBsap
SBjqo sns na soraijqnasap opnnam b 'ibb 'jC pBpnp bj ap A ajqnioq
pp sBmajqoJd so[ Bidojd Bjuano jod jbzi^bub b uojafnpnoa o[ anb
BpijJBd ap ojnnd un nojanj sbjsijos so^ ap SBjJoaj ssq -sBuafe
ap jopenosaj un omoa ojos sapidun^j b jejapisnoa jojja un Bij^s
• (B^)ttBSaijS noioB^^sn^i b^ ap Biaod pM openiBjj Bq o\ apsa^^ uozbj
•ajqmoq ^b ubiub;b anb A sa^opBsnad so[ ueq^ii^e anb sauopsan^
sb[ sepoi uojB[ijn3A as apnop Bunqiaj san anj ojjb3j ng •("[) bsbo
Bidoad ns na sasoip bo^ ajqos ojqij ns jaaj oziq anb p Á '[Buos^ad
oáiinB bj namb ap 'sbjoSb^ojj ap ofnjjuí p naiqmBj oiqiaaj ojad
ísBJoBXBuy b a^n^nqBpadsa 'sooisjj sojosojij boj ap SBjqo sbj opiaj
BiqBq sapidun^ *((noi3Bi}snji,, ap pB;utqoA a^uBisuo^ Bun ap opjasod A
sodinaji soAanu soj ap on^is ja ofsq ainame^oAinbam ej^q as anb ' (og^
BiDBq) sapidijn^ ap ojjBaj [a na opEtioapB ousáao un JBj;uooua b ueqi
'aina^op ubjb ns A sb^sijos soj Jod BpBjnáiiBui capuo pnjijoB b^j

saauíHíia
as Bas sjja anb oj anb na oms ^Bas Bjja anb oj japuajd^ na
ou Bpi^snf bj ap eznenasna bj anb jnbB ap ainamBjBj^
tljp
naina^m o^iisbd ns ap soSiisa^ soj xn ajqsdjna ja tu anb ap tnj b 'ojnjnj
jap n9isiA3Jd na oms —Bisa oqoaq oq^aq Bjsa anb oj anbjod— opBSBd
pp Bsnea b aaeq oj on aiuamatua^ijaiui jbSiisbo ap opBpmo anai) anb
ja : uozbj ap BjsiAOJdsap bzubSu^a buti b an^aj^na as zojaj Bpsaq buti
ouiod anb sonam b 'Bppamo^ b^jbj bj ap omsim oqo^q ja jiAom oinoo
ju utj oraoo buioj ajqsdjna un,B JBáijSBD jb ojoap na 3ipe\[,, 'ojdmafa
ja A uopBpiraiiui bj ap oipam Jod nop^anpa bj outs uopBtdxa bj uij
jod auap on Bjsa sbjoSbiojj nn^ag -enad buti jBaijde jb anSisjad as
anb OJ39J3 ja aXnjpsuoo bj Bqanjdejiuoo B^ •eapjjod pn^jiA bj ap osbd
ja sa jbj^ *sanopB^Joqxa sbj A bo^ijsbd soj opnuas nanai} asjapjad o
asJiJinbpB napand anb sap^pijBna b o^aadsaj ojps 'gjjsd bjjo jo^
•ainB^snoa nop^^ijdB ns ap 'oppjafa jap 'oipnjsa pp opsijnsaj
oinoa naasod bj anb sajqmoq A^\\ 'asanjrasBjj A asjBnasna apand Bjja
:BzajBjn)Bn bj ap m jbzb jap Bjqo sa on Bpnsnf Fj ap pnjjiA wj

•q 9 -JJ an oraoo 8ojo8bjoj^ •
P

'S 'D 'i

•m S. a $ZS 'toío-^ -ittj(9)
son • -a *&gt;/ ioisihv(s)
•• Kí-P
()
t^ *^O^ 'omsfiBtuSBJcI oajapom
nb aed aid opop Bq 0J83()
•jl auinumuni/,2 jí
jsp -p -9onoM 'saia -}3(?)
•P ¿9I"P 991 P/(I)

* (9) Bnad bj ap ainspimiim utj ja A Bpiisnf bj ap pBpijtqBuasua bj
au3ij8os opuBno oi^adsaj jb o^pijdxa sa sbjoSbiojj omsim ja j^
•sopBjsa soj ap Buiru bj
BjjBiíAa on oinainnjdnmaní ns ap BpinSas oq^ajap jap nopBjnBism Bun
anb ojBj^ sa sand ¿opBpjoae n^q somsim sojja anb oj —jBjanaS na
o ojnnd ojjaio B^seq sonam oj jod— najdnnu sopoi naiqniBi anbjod
jBqBa Boijijsnf as A oqaajap jap nop^joqBja bj na umuido ns
^ uapand sopo; anb na ajsisnoo BpBJooraap vj -Bija^a uopBjuara
bj j^n^ oj nis 'opnuas ajqop asa auan ítBpijsnf bj na uopBdp
t^Bd&gt;5 vj 'otuarnnjdmna ns A ojsnf oj ap uopnjijsui bj aj)na uopoi^
-sipm bj sa Bpejaomap bj ap Bsuajap bj na o^sandns opunSas uj^
'sosjnasip uoo oins ja bz
-ub^jb oiqss ja 'soipamaj uod OAijafqo ns bzubojb oaipaui ja omoa isb \
• ()c(a)janj sbiu bj jiqap sbui noiuido bj ap jaaBq,, :BansiJa bj ap buijou
bj japuama anb ÁBq anb na opiinas ja sa a^s^ -j^n oj Bp^q ji^uip
bjusjui anb pBpranmoa bj ap sojqmaiin soj ap Bujaini uopisodsip
bj jbuijojsbj; anáisuoa is 'o^snfux oj A oisnf oj ajqos sanoinido sbj ap
ja bjbiSoj ojos oiqBS ja isb 'oubs opsisa na onuajaa opsisa jap
aAUi bj opnapnpojd onis (a^uáis sbj SBJinaim SBjap^pjaA nos ja
BjBd anb) sauopBsnas s^jBna o sajB) aua^ anb o jboi BjjBq as anb ap
uoiuido ns aiquiBD onuajua ja anb bjSoj on oaipaui ja ouioo isb j^ -osop
-injad oj on A jiin oj ainaniBjos o^snf Bozajsd aj anb bjSoj anb janbe
sa oiqBS oaiijjod ja oja^ 'B^ajaap anb oj opoj ojsnf aaaj^d aj opsisa
Bp^o b anb ojsia somajj 'SBisa ap Bun BpBO BJBd aiuBisnoa 'ainainS
-isuo^ jod sa A apadsa b apadsa ap ouis 'onptAipui b onpiAipui ap
buba on jBpipnfJad oj j jijn oj ajina Bpusaajip bj anb 'jpap sa '-aja
'sa^anq soj BJBd sbjjo 'sojjBqBD soj bjb¿ sajijn nos sajqmoq soj BJBd
^ainajajipui nos anb SBSoa anb ja na aiimpB bjsijos j^ -Bui^joop Bisa
uod a^uauíB^oajjad Bpjananoa (f) ^djoSvjojj jap afBSBd u^ *(g) jBjan
•a^ na ouBiunq oppuas un 'BAiiafqo zapijBA sun naasod osouep oj A
jijn oj 'BAiiafqns zapijBA buti ojos ñauan Bpnsnf bj a pepjaA bj bbjj
-naij\[ "saaquioq soj sopo) Bj^d ajuamjBn^t ajBA anb 'osou^p oj A j^n oj
aj^ua Bpnajajip bj 'opBj oj^o Jod A 'ojio ap bj anb sbui bSjba oun ap
uoiuido bj ojaadsaj a^sa na anb nis 'opBtsa Bpsa BJBd o onpiAipui epsa
BJBd sajB) nos anb 'oisnf oj A ojapBpjaA oj 'opBj un Jod uanám^sip
as ijjy •(%) o^iJ9J8iq sbjoSbjojj jap SBuijjaop sbj b apuodsaj anb ouis
'a9iBjj ap uopuaAUi Bjnd buti sa ou (j;) sojajaai/j; jap ^sbjoSb^oj^ ap
Bi^ojodBn bj anb somtiiuipB is 'aaauBAsap as o BtiuaiB as oanBJaotnap
oqaajap ap opsisa jap uopBinamBpunj bj A 'saaojBA soj ap A ojuaimp
-ouoo jap orasiAuafqns ja aajua uopoipBa^uoo Bjsa 'o^jBqma uig
•Bjsijos
jap oinaimBsuad ja na soiJBpijos nos soqmB anb ojsand 'spEJaomap

�acuña un concepto más puro de la divinidad, presentándola como
carente de necesidades (1), o la hace oscilar -—declarándola enigma
insoluble— entre las diversas concepciones de lo absoluto de los físi
cos (2), o duda de su existencia y considera a todas las deidades
producto de la imaginación (3). Combate a adivinos, oráculos y auspi
cios, como falsas invenciones (4); niega que los dioses exijan sacrifi
cios (5) como el festín de Tántalo, o que hagan proposiciones tales
como el juicio de París (6), y duda de sucesos maravillosos, como el
cambio en el curso del sol (7). A la vista de los defectos de la natu
raleza humana (8) y de las vicisitudes azarosas de la vida pone en
tela de juicio a la providencia divina (9). Y ante la suerte descon
certante de los buenos y los malos duda de la justicia de los dioses (10),
los acusa directamente de no ser sabios ni justos (11), de hacer leyes
malas, como el derecho de asilo en los templos para los criminales (12)
y de permitir o incluso de incitar a pecar a los hombres (13). Más aún,
Eurípides se arriesga hasta emplazar a los dioses ante la justicia hu
mana y condenarlos por violar las leyes que ellos mismos han dictado.
"Cómo tolerar que vosotros que hacéis las leyes para los hombres seáis
convencidos de violar esas leyes? Si sucediera un día... que rindie
rais cuentas ante la justicia humana de vuestros amores culpables, tú,
y Poseidón, y Zeus, señor del cielo, para pagar la "composición" de
tantas iniquidades, tendríais que vaciar vuestros templos... no habrá
que censurar a los hombres culpables de imitar lo que aprueban los
dioses, sino a los señores divinos que dan esos ejemplos" (14). En este
osado apostrofe se testimonia una fundamental desintegración de la
concepción antigua de la vida: la separación de la moral de la religión.
La religión es discutida en nombre de unas leyes morales que provie
nen de ella misma. Naturalmente que esta paradoja es sólo aparente.
Precisamente en el fondo lo que se quiere destacar es la total inde
pendencia de la moral con respecto a su pretendida fuente. Aquí es
la moral la que funciona como absoluto, puesto que se la reconoce
cabalmente en su contenido tradicional, y se la erige en criterio para
apreciar las acciones de los dioses. El conflicto entre ambos poderes
espirituales culmina en las Bacantes, la obra postuma de Eurípides,
en donde, me parece, ese conflicto constituye el centro mismo de la
tragedia. Al culto de Dionysos con sus frenéticas bacanales se opone
el rey de Tebas, Pentheo, que lo rechaza por inmoral e irracional.
El rey no puede concebir que un dios conduzca a tales excesos y con(1)Heraklid. 1345 ss.
(2)Troy. 884 ss.; Orest. 418.
(3)Hell. 1137 ss.; //. in Aul. 1034; Orest. 259.
(4)Hell. 744 ss.
(5)//. ín Tau. 380 ss.
(6)Troy. 969 ss.
(7)E/efe. 739 ss.
(8)Herakl. 655 ss.
(9)Hipp. 1102 ss.; Hekab. 489 ss.
(10)Supp. 610 ss.
(11)Elek. 1302; Herakl. 339 ss.; 1301 ss.; 1392 ss.; Ion 253 s. Orest. 163 ss.; 417.
2)Ion 1312 ss.
(13)Hipp. 1433 ss.; Orest. 75 ss.
(14)Ion 441-451.
— 224 —

sidera que es un impostor quien se hace pasar por Dionysos (1).
Entretanto los ancianos Tiresias y Cadmo asumen la defensa de su
culto invocando la tradición irracional, ley divina natural de respeto
a los dioses (2). Pero esta defensa disimula apenas un artero ataque
cuando Cadmo aconseja: "aun cuando no sea dios, afírmalo, sin em
bargo, y miente en honra suya"(3) y cuando el coro canta: "nunca
debemos pensar ni proyectar nada contra las leyes. Cuesta poco creer
en el poder de los dioses, sean lo que sean, como los constituyó
con un largo tiempo la ley perpetua de la naturaleza" (!) (4). Y el
desenlace es el triunfo del dios sobre Pentheo. Cuando el rey va a
espiar lo que hacen las bacantes, éstas, en el paroxismo de su orgía,
al descubrirlo, lo matan y lo despedazan. La madre y las parientes
de Pentheo participan en su asesinato y, en medio de su extravío,
no conocen a quién han muerto. El espectador debía encontrarse,
pues, ante esta disyuntiva: o admitía la fe en el dios y tenía que
aceptar simultáneamente grandes inmoralidades y crímenes feroces,
o se quedaba con la moral vigente y tenía que rechazar y condenar la
religión. Y este era el efecto, me parece, que Eurípides quería pro
ducir.
También en la concepción de la vida encontramos el trasfondo
de las ideas tradicionales: la creencia en un resto de supervivencia

en el Hades (5) y el negro pesimismo de la infelicidad, la lucha y
los sufrimientos de la existencia (6). Pero por otro lado se insinúa el
concepto órfico de la inmortalidad en aquel famoso fragmento: "quién
sabe si la vida no es la muerte, si la muerte no es la vida!"(7); o se
afirma que el espíritu viene del éter y retorna a él (8) donde, inmor
tal, continúa pensando (9). En otras obras se va al polo opuesto y
se duda de la vida ultraterrena (10), o se la niega, declarando que
"los muertos nada son" (11), que "la muerte es igual a la no existen
cia" (12). Y frente al pesimismo tradicional se esboza alguna vez una
visión optimista de la vida: nuestros bienes, entre los cuales se cuentan
la razón, el lenguaje, el trigo, el vestido, y el comercio, son más que
nuestros males (13).
En la esfera moral se repite la misma situación. La tradición
popular con su contenido ético es defendida contra la sabiduría
^'demasiado sutil", que ya no es sabiduría (14). Esa tradición se repre-

(1)Bacc. 215 ss.
(2)id. 200 ss.
(3)id. 333 ss.
(4)id. 890 ss.
(5)Elek. 677 ss.; Hekab. 534-41; Troy. 1302 y 1307.
(6)Androm. 100 ss.; Troy. 509 ss. //. in Aul. 161; frs. 285 y 810; Supp. 550; Hipp. 189 ss.;
(7)Fr. 883. ed. NaIick.
(8)Supp. 531 ss.; fr. 839.
(9)Hel. 1014 88.
&lt;10)Hipp. 191 &gt;8.; Heraklid. 592 .
(11)// in Aul. 1251.
&lt;12)Troy. 636.
&lt;13)Supp. 197 s.
&lt;14)Bacc. 200 ss.; 393; 427 ss.

�6gT -

!OSS -

— szz —

is^-

9T

(fT&gt;

¡018 *• S8Z -"J }I9I
•¿0I ^ ZOSI *

•99 IS^T 7^
•" Z6S TUV^B i- 161
.ff
• 01 'PB
'68 ••! !*" IS9 •&lt;MnSf
•swm -pa -88 mj
Vi #M 60S '^"! ¡M 001 •&gt;-&lt;pK
S" 119 'Hal3
•" 068 -P!
• S 'P!
• 00Z 'P!
•n siz -aOTff

(t&gt;

(ZI&gt;
(ti)
(OI&gt;
(6)

(8)
(¿)
(9)

(S)
(t)

(í)

(Z)
(1)

as uopipBJi bsjj '(^j) BwnpiqBS sa on ba* anb 'Jijnfl opBisBinap,,
BunpiqBS bj bjjuo^ Bpipuapp sa oapa opmajuoa ns no jBjndod
nopipsj} B'j •uotoeruis Btngua B[ a^idaj ^e jbjoui Bjajsa bj u^j
'(Si) ^apni
sojisann
anb sbui nos 'opjamoa ja ^ 'opijsaA ja 'oSuj ja 'aÍBnSuaj
p 'uozbj
bj
nBjngno as sajBno so[ ajina 'saaaiq soajsanu repiA B[ ap Bjsunpdo u^isi.i
Bou zaA BimSp3 szoqsa as jBnoioipBj^ ontsimts^d p ajuajj ^^ '(^l) m^!^
-uajspca on bj b j^nSí sa aijanm [ anb '(n)ítnos Bpen eojj^nni boj,,
anb opnBJBpap 'eS^iu b^ as o '(oí) eaajjajBJi^n BpiA bj ap Bpnp as
Á oisando o[od p ba as SBjqo sbj^o u^ • (5) opui'suad Bnupuoo 'pt
-jourai 'apnop (8) I? B bujoj3J á ja^a pp auaiA nipídsa p anb bihjtjb
as o í (¿)ít¡epiA b^ sa on a)janm bj is 'ajjanuí bj sa on BpiA bj ts aq^s
nainB,, rojuara^^aj osoniBj janbB na pepip^joraui b¡ ap ooijjo ojdaanoa
ja Bnuisui as opsj ojjo jod ojaj • (9) Biouajsix^ bj ap sojuarraijjns soj
A Bqonj bj 'pepioijajuí bj ap omsimisad o^áan ja Á (5) sapejj ja na
BpnaAiAjadns ap ojsaj nn na Biouaajo bj :ea[BuoioipBJj SBapi sbj ap
opuojSBJj ja sooiBj^uoana BpiA bj ap uppda^uoD bj na
Buanb sapidun^ anb 'aaa^Bd ara 'oi^aja ja Bja aisa j^ 'noiiíjaj
bj JBnapuo^ Á jBZBqoaj anb Btua} ^ ajnoStA jbjohi bj uoo BqBpanb as o
'890OJ9J sanamiJ3 ^ 8apBpr[BJoniui sapuBjJ ainaniBanBijnmis jBjdaDB
anb Biu^j ^ soip ja na aj bj BijimpB o :BApunÁ8ip Bjea ajue 'sand
'asJBjjuoaua ejqap jopeiaadsa j^ 'o^janin neq nainb
naaouoa on
'ojABJ^xa ns ap otpatn na lÁ O}BuisasB ns u^ nBdppjBd oaqjna^ ap
sojnaiJBd sbj ¿ ajp^m vj •nBzBpadsap oj Á nB)Bm oj 'opuqnasap jb
'bjSjo ns ap ouisjxojBd ja na 'sBjga 'sajuBaeq sbj naasq anb oj aeídsa
b ba Á^J ja opnBn^) -oaqjaaj ajqos soip jap ojuntaj ja sa aaBjnasap
Ia A '(f) (i) c(^^ajBjn)en bj ap unjadjad ^aj bj odtnaij oS^bj nn noo
Oiínipsnoa boj oraoa 'uBas anb oj aeas 'sasotp soj ap japod ja na

f ul
•8B si •Jta-'O i'88 H •ddiji
•" Zli I "I
ESZ uo¡ !-8 Z6tl '•' ss XOEI fw 6S •^"-H !ZOI 'iam
•8B 019 •ddng
•88 68J, -qO!¡3H í-88 ^OII •ddtH
*S8 CCO '1 HDJ3U
•^ 6i •1*13
•M 696
•ís Q8 "I u? Vi
•88 ^^ %\pn
•6SZ
&lt;o ^noi ^r ? V/ !-M ¿ti •\v&gt;h
Slf VS3J0 í-88 (,88
•88 St,X Pí¡

(H)
(1)
(ZI)
(II)
(01)
(6)
(n\
\o)
(i)
(9)
(S)
(t)
()
(Z)
(I)

-uoa jÍ sosaaxa sajBj b saznpno^ soip un anb Jiqaauo^ apsnd ou Xaj j^
•pnopBjji a jBjomni jod BZBijoaj oj anb 'oaqjua^ 'BBqaj^ ap A^i ja
ánodo as sajBnB^cq SBoijanajj sns noa sos^uoiq ap o^jna jy -BipaSBj^
bj ap oinstin oa^ua^ ja a^njtjsuoo ojot^juoa asa 'aoajBd ara 'apuop na
'sapidun^ ap Bmnispd Bjqo bj 'sajuvovg bbj na Binnijn^
sajrapod soqraB aiina oj^ijjuoa [^ -sasoip soj ap sanopoB sbj
BjBd oiiajiiD na aSpa bj as jÍ 'jBuoioipBJi opmajuoa ns na^q
aoonoaaj bj as anb o^sand 'oinjosqB ouiod Buopunjf anb bj jbjoui bj
sa jnby -ajuanj spipuajajcd ns b ojoadsaj uoo jBJom bj ap Biouapuad
-apni jb^oi bj sa JBOBjsap ajamb as anb oj opnoj ja na ajuainBsiaaj^
ojos sa BÍopBJBd Bisa anb ainamjBin^B^ -buisiui Bjja ap ñau
anb sajBJom sa^aj s^un ap aaqmou na Bpijn^sip sa uotSipj wj
j bj ap jBJom bj ap n^ioBJBdas bj :epiA bj ap BitápuB umodaouoD
bj ap npiOBjSajuisap jBinamepnnj Bun Biuorapsaj as ajoj^s^dB opsso
aisa u^ '(f\) tí8ojdniafa sosa u^p anb souiAip sajonas boj b ohis 'sasoip
soj ueqanjdB anb oj JB^imi ap sajqBdjno sajqmoq soj b aBJnsuaa aní
BjqBij ou • • • sojdmai sojjsatiA jbioba anb siBjjpnaj 'sapBpinfaiui sbjubj
ap wuopi8odmoo,, bj ^Svd vivd 'ojap jap aouas -sna^ i 'uoppso^ A
'ni 'sajqedjn^ sajouiB sojjsanA ap BUBinnq Biousnf bj a^uB SBjuanD sibj
-aipma anb •••Bip un Bjaipaans ig ¿saXaj s^sa jbjoia ap sopiouaAuoa
Bisas sajqmoq soj BiBd Ba^aj sbj siaa^q anb sojjosoa anb jBjajoj ouio^),,
•opBjoip ubij Bomsini sojja anb saiaj sbj jbjoia jod so^JBuapuoo A Bnem
-nq Biousnf bj ^^ue sasoip soj b jBZBjdma B^sBq bSs3ijjb as sapidun^
'nnB sbj\[ • (gj) saaquioq boj b JBaad b jbjioui ap osnpui o jpinuad ap A
(Si) sajBniuiija soj bjb¿ sojduiai soj na ojisb ap oqaajap ja ouiod 'bbjbui
sa^aj ja^eq ap '(n) sojsnf m soiqBS jas on ap ajuaraBjoajip BsnaB boj
'(0I)ea8OíP eoI aP B!c&gt;n8nf bj ap Bpnp sojbui soj A sonanq boj ap
-uoosap auans bj ^jub J^ ' (6) niAip BpuapiAOJd bj b opmf ap
na auod BptA bj ap sbsojbzb sapnjispiA sbj ap A (g) BUBUinq
-njBU bj ap sojoapp boj ap bjsia bj y *(¿) jos jap osario ja na oiqui^o
ja oraoa 'soBojjiABJBni sosaons ap Bpnp A '(9) sijbj ap opinf ja ouiod
sajsi sanopisodojd UB^Bq anb o 'ojbjubj^ ap uusaj ja oraoa (g) sop
-IJIJ3B8 uBÍtxa sasotp soj anb sSain i (f) sanopnaAui sbsjbj ouioa 'soia
-idsnB A sojnaBJo 'soniAipB b aisquio^ '(g) uopBuiSBtuí bj ap o^onpojd
sapsppp bbj sepoj b Bjapisuoo A Biouajsixa ns ap Bpnp o '(^) eoa
-isij soj ap ojnjosqB oj ap sauopdaouoa SBSjaAip sbj ajina —ajqnjosm
Btn^iua BjopuBjBj^ap— jBjpso aaBq bj o '(j) sapBpisaDau ap
ouioa BjopuB^nasajd 'p^piuiAip bj ap ojnd sBtn ojdaauoa nn Bu

X&amp;^10 oood B^san^ 'sa^aj sbj bj;uoo speu JBjoaioad ni JBsaad soniaqap
B^nna,, :BjnBO ojoo ja opa^no A (g)uBÁns Bjuoq na ajnaira A 'oSaBq
-ma uis 'ojBnuijB 'soip eas on opuBna unB,, :BfasuooB orapB^) opnsna
©nbBjB oaajJB nn sBnads Bjnmieip Bsnajap Bisa ojaj; • (z) sasoip boj b
oíadsai ap pjnjBU BniAip jaj '¡buoiobjji noioipBjj bj opnBaoAui ojjno
ns ap Bsnajap bj uanrasB orapB^ A SBisaJij^ soubjdub soj ojuBjajnrj
•(l) bos^uoiq Jod JBSBd aoBq as nainb Jojsodrai nn sa anb Biapis

�senta a veces como ley común de todos los griegos (1) y ésta se iden
tifica con la ley divina o la "ley perpetua de la naturaleza" (2). De
acuerdo con ello vemos reconocidas muchas ideas antiguas, como la
conciencia moral, presente en todos los hombres en la distinción del
bien y del mal (3) y en el remordimiento que consume al criminal
como una enfermedad (4); la sumisión de la esposa al esposo (5) y
la reprobación del adulterio de la mujer, para la cual se pide la pena
de muerte (6); el aspecto exterior como signo de las estirpes superio
res (7); la predilección de los dioses por los nobles (7bis); la justicia
de la venganza, especialmente en caso de homicidio (8); el derecho
de sepultura (9).
Pero en oposición a todo ello se afirma la prioridad de la con
ciencia moral individual frente a la ley sagrada del juramento (10);
se encuentran buenas razones para justificar un amor ilegítimo (11);
se reconoce a la virtud como superior a la nobleza e independiente
de los bienes exteriores (12). El heraldo Talthybios, al ver que Aga
menón ha elegido como nueva esposa a Casandra —una mujer que
ha perdido la razón— reflexiona que los grandes, a pesar de su saber
y de su majestad, no son superiores a los humildes (13). En cambio,
el modesto labrador, el marido de Elektra, es presentado como modelo
de ciudadano (14). La virtud, incluso la valentía, lejos de ser patri
monio de los nobles, puede enseñarse y adquirirse por un adecuado
adiestramiento (15). Precisamente es ésta una de las tesis favoritas
de Protágoras, insinuada ya por Xenóphanes, tesis naturalmente soli
daria del régimen democrático.
También la felicidad es independiente de la eminencia del rango
social: felices son los que viven ignorados, sin gloria y sin peligros;
menos felices, los que disfrutan de honores (16). "El hombre oscuro
puede llorar cuánto quiera, y decir lo que le plazca; pero esto es
indecoroso para los nobles; vanas apariencias gobiernan nuestra vida,
y servimos a la plebe" (17).
Y frente a la venganza privada, opone Eurípides la objeción de
todo el que tiene el sentido de lo jurídico, expuesta en un caso con
creto de impresionante ejemplaridad: "Si la esposa que te acompaña
en el tálamo te mata, y después la asesina el hijo, y el nieto hace lo
(1)Supp. 524-27.
(2)id. 562; Bace. 200 86.; 890 n.
(3)Orest. 492.
(4)id. 396.
(5)Med. 14 es.
(6)Troy 1031 s.
(7)fon 239 s.
(7 bis) He/. 1678 88.
(8)Elek. 1093 i.
(9)Supp. 524 88.
(10)Hipp. 612.
(11)Hipp. 433 88.
(12)Herakl. 696 88.;,E/efe. 367 88.; 938 88.; 941.
(13)Troy. 411 88.
(14)Elek. 380 88.
(15)Supp. 911 es.; //. ¡n Aul. 559 as.; Hekab. 600 88.; Tr. 1027.
(16)//. in Aul. 18 ss.
(17)id. 447 si.
226 —

mismo con su padre ¿cuándo se acabarán tantos males? Con razón
dispusieron nuestros antepasados que ni se dejase ver de nadie el reo
de homicidio, ni hablase con ninguno; y lo castigaban con el destierro,
no autorizando interminables asesinatos, porque siempre había uno
amenazado de muerte y contaminadas las manos con la última mancha
de sangre" (1).

Estas últimas reflexiones nos adentran ya directamente en nues
tros temas. Eurípides fue un defensor convencido del estado de de
recho, que considera como característico de los helenos en contraste
con los bárbaros, que yacen bajo el signo de la fuerza. "Vives en la
Grecia y no en país bárbaro —dice Jasón a Medea— y has conocido
la justicia y sabes vivir según las leyes, no según la fuerza" (2). La
fuerza es insistentemente reprobada y opuesta a la justicia y a las
leyes. Dios prohibe su empleo (3). "Vale más no adquirir una victoria
de mala fama que recurrir a la odiosa fuerza para derrocar a la jus
ticia" (4). Ni en la casa ni en el estado debe existir un poder ajeno

a la justicia (5).
Odyseo —que obtiene por malas artes la perdición de Palamedes—
es execrado como "enemigo de la justicia, monstruo sin ley" (6).
El derecho es un bien, es un medio necesario para la conservación
de la comunidad. Pheres expresa su respeto por la ley tradicional de
la familia y de los griegos (7). "El respeto a las leyes es la salvación
de los estados"(8). Más aún, el derecho es elevado al lugar supremo
entre los bienes y considerado fundamento de la religión y de los
principios éticos. "Es la ley la que nos hace creer en los dioses y vivir
distinguiendo lo justo de lo injusto" (9). Esta frase es quizá intencio
nadamente equívoca, pues no permite distinguir entre la ley como
creadora de los dioses y de la justicia y la ley como simple medio para
implantar las creencias y la conducta justa. Pero hemos visto que en
las Bacantes los dioses se constituyen por la "ley de la Naturaleza"
lo cual parece decidir por la primera interpretación.
El poder, el poder político en especial, .es despreciado en compara
ción con otros bienes. Para los sabios no es nada; más bien destruye la
razón de los que seduce (10). El viejo Tiresias advierte a Pentheo: "no
creas que el mandar vale algo entre los hombres, y si lo crees —vana es
tu opinión— no te tengas por sabio" (11). La desvaloración del poder
frente a la sabiduría, que aquí se denuncia, era desconocida de la con-

(l)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)
(8)
(9)
(10)
(11)

Orest. 508 ss.
Med. 536 ss.
Hel. 903 ss.
Androm. 779 si
id. 785 ss.
Troy. 284.
Alcest. 683 ss.
Supp. 312 s.
Hekab. 800 &gt;.
Hipp. 1113 ss.
Bacc. 309 ss.

;•)

— 227 ^

�^- izz —
"99 5Q g *031&gt;fJ (TI)
99 CTTT 'ddllf (01)
' 008 *^D3/aH (6)
•8 zu *rfrf"S (8)
88 89 '^^^\Y (¿)
-t8Z ''o-'lI (9)
•88 S8: P! (S)
6U tuojpuy ()
•88 06 ^ff (S)
•88 9 'P^^^ (Z)
•n 80S 'J^-iO (I).
-uoo bj ap Bppouoosap Bja Bpunuap ^s mbs anb 'BjjnpiqBS bj b
japod jap uopBJOjBAsap B'j •(!!) 4toiqB8 jod seSu^j ai ou —uoiuido nj
8^ boba— saaja oj is ^ 'eajqmoq soj aj^ua ojb 3jba jBpuBm ja anb sb^jo
on^ coaqiuaj b ajjaiApB SBisajij^ ofaiA jg • (q-[) aanpas anb soj ap uozbj
bj a^nj^sap uaiq bbui íBp^u sa on soiqss soj bjbj "sanaiq soj^o uoo uop
-BJBdraoo na opBpajdsap sa- 'jBpadsa na ooiijjod japod ja 'japod jg
-uopB^ajdja^m Bjaunjd bj jod jippap aaajBd ¡biid o^
MBza^BJti^B\[ vi ap A^in bj Jod ua^njusuoo as sasoip so^ sajuooog e^\
na anb ojsia somaq oaa^ -Bisrif Bjanpnoa bj A sepuaajD sb^ jBine^dnn
BJBd otpara a^dinis onioo ^aj v\ A Bionsnf v\ ap A saeoip eo\ ap BjopBajo
oinoa Á^\ B[ aj^na Jmí^uijsip a^inuad on sand 'BaoAinba ajuamepen
-opnajni szmb sa assjj Bjs^ •(6)ttoisnfni o^ ap ojsnf o^ opnarnSnxisip
Jtata A sasoip sof na aaajo aoBq son anb b^ ^a[ b^ s^,, -soan? soidpnpd
so^ ap ^ notSipj b^ ap o^uauíBpunj opBjapisno^ A sauaiq so^ ajjna
ouiajdns JB^rq |B opBAap sa oqoaaap p 'nnB sbj^[ •(g)4isopBísa so^ ap
nopBAps B[ sa sa^a^ sbj b oiadsaj ^gM -(¿) soSaxaS soj ap ^ Bi^iraBj b^
ap ^nopipBJ} jía^ b^ jod ojadsaj ns Bsajdxa saaaq^ -p^piunmoa b^ ap
nopBAjasuoa bj Bi^d oijBsaoau oxpara nn sa 'naiq un sa oqaajap j^
•(9)M^a^ nis onjjsuora 'Bppsnf b^ ap oSiraaua,, omoo opsjaaxa sa
—sapaniBjB^ ap nopipjad bj sajae sbjbih jod auatjqo anb— oas^pQ.
ouafB ^apod nn jjjsixa aqap opBjga p na in bsb^ bj na i^[ •(^)MBpti
-snf bj b JBaoajap Bjed Bz^anj Bsoipo bj b Jijjn^aj anb bhibj Bjsm ap
bijojoia Bun jpinbpB on bbui 3jb^h *(g) oajdma ns aqxqojd soiq -sajíaj
sbj b A Bppsnf bj b Bisando A Bpsqojdaj aiuaraa^najsisni sa Bzaanj
BT *(^)BzjanJ BI ^nSas on 'sa^aj sbj unSas jiaia saq^s A Bpijsnf bj
oppouoD SBq A —Bapa^j b nosBf aoip— oiBqjsq siBd na on A Bpa^-^)
bj na saAi^?? 'Bzjanj bj ap on^is ja ofBq uaaB^ anb 'sojBqjsq soj uod
a)SBJ)noa na souajaq soj ap oonsuaioBJBD oraoo Bjapisnoa anb 'oqaaj
-ap ap opBjsa jap oppnaAnoa Josnapp nn anj sapidjjn^ -SBinaj sojj
-sana na ajnoraBjaajip b^ nBjjnapB son eauoixajjaj SBnnjjn

(ítap
BqouBin Bmiijn bj noa soubui sbj SBpBuiuiBiuoo A ajjanin ap opBzsnaniB
onn ^jq^q aadmais anbaod 'soiBuisass sajqBntouaini opueziaojnB on
'ójiaijsap p no UBqBgpsBa oj A íounSnm noo asejqBq ra 'oippimoq ap
oaa ja aipBu ap J8A asBÍap as in anb eopBSBdainB sojisann uojaxsndsip
nozBj U03 ¿sajBm sojubj nBiBqBas as opnBna? ajpsd ns uod orasira

•WOI "^

9ZZ —
•8 in -pi (II)
•bs 81 'VY "! 71 (91)
i; •// ¡-88 H6 -ddnS (SI)
009 '1•&gt;^H s-h 6SS 7"K *
•88 08 '^¡^ (H)
•88 n^ -Jtoax (El)
6 !-88 86 í-88 ¿9 -í¡,9J3^í-88 969 •/^-'// (Zt)
•88 ^ -Íí/JH (II)
•319 -/dJH (01)
•88 ^z^ 'ddn^ (6)
•• 601 'H9l3 (8)
• 8Í9I 7aH (M ¿)
•8 6Z UOI (¿)
• IE0I **l (9)
•88 ^ -paW (S)
"96 'P!
• 068 !' a 00^ '030a ^Z9S Pí
'¿Z"^ZS 'ddng

(Z)
(I)

o\ aoBq ojaiu p A 'ofiq ja BuisasB bj sandsap A 'bjbhi a% ouzbjbj ja na
BuedraooB ai anb Bsodea bj xg,, :pBpuBjdniafa ainBnoisaadnn ap ojaa
-uoo oseo nn na Bjsandxa 'oaip^nt oj ap opijnas ja anaij ^nb ja opoj
ap nopafqo bj sapidung ánodo 'BpBAud ^zubSu^a bj b ajuajj ^
•(¿X)ítqaid BI B soraiAjas A
'BpiA Bjjsann UBiwaiqoS SBpuatJBdB sbuba ¡sajqon soj BJBd osojooapui
sa oisa oiad SBozBjd aj anb oj Jioap A 'saainb o^uBno jb^ojj apand
ojnoso ajqraoq jg,, • (91) saaonoq ap nBjnjjsxp anb soj 'saoijaj sonara
ísojSij30 ^^T8 ^ BFls UT8 'sopBJonSx u^aia anb soj nos saotjaj :jBpos
o8ubj jap Bpuaninia bj ap ainaipnadapm sa p^ppijaj I n?TcInlBX
•ooijBJDotnap uaraiSaa jap BiJBp
-ijos aiuauíjBJtiiBn sisai 'sauBqd^nax -w&gt;d vA BpBnmsuT 'sbjoSb^ojj ap
sisaj sbj ap Bun isa sa ainanTBspaj,j -(si) oiuaxraBiisaxpB
ap^ un aod asjumbpB A asa^uasua apand 'sajqou soj ap oiuora
ij^ jas ap sofaj 'BtiuajBA bj osnjom 'pnjjiA vj -(fi) ouBpBpnp ap
ojapoui oraoa opB^uas'ajd sa 'BJj^jajg ap opiJBin ja 'jopBjqBj o^sapora ja
'otqraBO u^ "(gx) sapjiranq soj b sajouadns nos ou 'pBisafBín ns ap A
jaqBS ns ap jresad b 'sapnBjS soj anb Bnoixajpj —npzBj bj opipjad Bq
anb jafnra Bun— BjpuBSB^ b Bsodsa BAanu onioa opiSaja q uouara
-bSv anb J9A IB '^oiq^RlFX opjBJaq jg ^(gi) sajouajxa sauatq soj ap
ajnaxpuadapui a Bzajqon bj b jouadns oraoa pnjJiA bj b aaonoaaj as
í di) oraiijSajt Jora^ un jBoijxjsnf Bjsd sauozBj s^nanq uBJinanana as
í (oí) oiuaununC jap bpbjSbs iaj bj b a^uajj jBnpiAipui jbioui Bpuap
-uoo b^ ap pBpiJoud bj buuijb as ojja opoj b uopisodo na ojaj
• (^) Bjnijndas ap
oqoajap ja í (9) oippituoq ap osbo na ajnauíjBpadsa 'ezubSu^a bj ap
Bpijsnf bj í (siq¿) sajqon soj jod sasoip soj ap uopoajxpajd bj í (¿) saJ
-óxjadñs sadjijsa sbj ap ouSw oraoo jouaixa oiaadss ja í (9) ajjanra ap
Bnad bj apid as jBno bj BJBd 'jaCnra bj ap ouaijnpB jap uopBqojdaJ bj
A (S) osodsa jb Bsodsa bj ap uoisirans bj i (f) pBpauuajna Bun oraoo
jBuiraiJO jb aransnoa anb ojuairaipjoraaj ja na A (g) pui jap A uatq
jap uópuijstp bj na sajqraoq soj sopoj na a^nasajd 'jBJora spuapnoo
bj ouíóo 'sbÍiSijub SBapi SBqonra SBppouoaaj soraaA ojja uoo opjanoB
3q •(^)tíBzajBJmBU bj ap Bniadjad iaj,, bj o BuiAip ¿aj bj uoo boijij
-uapi ^s 18? A (1) soSaijS soj sopoj ap unmoa Aa\ oraoo saoaA b Bjnas

�cepción tradicional, para la cual precisamente una de las funciones del
sabio era el ejercicio del gobierno en beneficio de la comunidad. En Las
Fenicias Eurípides ha dramatizado el conflicto entre el derecho y el
poder. La ambición del poder como el bien más codiciable entre todos,
ante el cual todos los otros pueden sacrificarse, ha sido expresada sin
ningún eufemismo, con toda la intensidad de una pasión primaria por
Eteokles: "Yo iría adonde nacen los astros del cielo y debajo de la
tierra por conseguir el reino (xupawís), deidad la más poderosa de
todas" (1). ... "Si alguna vez se puede hollar el derecho nunca mejor "
qne por reinar" (2). El valor del derecho es afirmado, en cambio, por
la prudente Jocasta: "Es mejor, hijo, adorar a la igualdad, lazo de
amigos, vínculo de estados, prenda de unión entre aliados: la ley yel derecho solos son estables entre los hombres" (3).
La última frase expresa el auténtico pensamiento de Eurípides,
que recuerda en este, como en otros aspectos, la composición espiritual
de Protágoras. Después de haber deshecho la concepción tradicional
de los dioses, de haber puesto en duda su existencia misma y discutido
muchos preceptos de la moral, se hace una excepción con el derecho.,
al cual se considera el único elemento estable de la cultura, que man
tiene aún ceñido al hombre a las antiguas creencias y principios e
impide la disolución de la comunidad. Como resulta de las palabras
de Jocasta, este derecho que se exalta hasta las nubes, no es un vínculo
puramente formal, sino el derecho de la democracia, que tiene su
principio en la igualdad. Hay que "adorar a la igualdad". Este es,
pues, el Absoluto, la nueva divinidad, que ha venido a suplantar a las
olímpicas, derrocadas por la razón crítica. La igualdad encuentra su
fundamento en su conexión con el régimen del cosmos. El derecho
está sometido a la misma ley que gobierna a la naturaleza toda. Esta
ley es cabalmente la igualdad. "La oscura noche y la luz del sol divi
den el año en partes iguales y ninguno usurpa lo que al otro corres
ponde. . ."(4). Y én su fervor por el principio, Eurípides estableció,
por primera vez, me parece, la igualdad del esclavo con el ciudadano.
"El esclavo de alma generosa es, de todo punto de vista, el igual de
los libres"(5). Pero esta equiparación no se basa en el reconocimiento
de un centro personal en todos los hombres, sino en la posesión de
ciertas cualidades morales que se suponen diversas de individuo a
individuo. Como quiera que sea, debió ser un pensamiento audaz para
las convicciones comunes de la época y un avance importante hacia
la tesis radical que sentará el discípulo de Gorgias Alkidamas (siglo
IV): "Dios hizo a todos libres; la naturaleza no hizo a nadie esclavo"(6).
Eurípides reconoció y exaltó también el valor de la paz oponién
dolo a la guerra, mostrando las consecuencias de una y otra. "La Paz

(1)Phoen. 503 as.
(2)id. 524 s.
(3)id. 535 88.
(4)Phoen. 535 n.
(5)Ion 855 •(6)Schol. ad Abistot. Rhet. A, 13. 1373 b 18.
— 228 —

es la más bella de las diosas" (1). "Nosotros —dice el heraldo a Teseo
en Las Suplicantes— bien sabemos de dos partidos elegir el mejor^
distinguiendo el bien del mal; y sabemos que la paz vale más que la
guerra, la paz, amada de las Musas, odiosa a las Furias, amiga de la
fecundidad, de la opulencia. He aquí los bienes, a los que renunciamos
tontamente: a esos preferimos la guerra y la sujeción del débil por
el fuerte, del estado por el estado, del hombre por el hombre"(2).
Al que conduce la guerra se le augura un final desgraciado: "Insensato
el mortal que destruye las ciudades y libra al abandono los templos
y las tumbas, sagrados asilos de los muertos: al final esto será su per
dición" (3). Pero la guerra no es condenada de modo absoluto; hay
casos en que es admisible. Así, "evitar la guerra es el deber de todo
hombre prudente: si, empero, hay que hacerla, no es una corona a
desdeñar una hermosa muerte por la ciudad..." (4). Se distingue
entre guerra justa e injusta. Guerra injusta es, por ejemplo, la que
contra Tebas ha emprendido Adrasto. Teseo le reprocha: "te arrastra
ron los jóvenes: son ellos, los que en su deseo de honores, desprecia
ron la justicia, multiplicando las guerras, azote de los ciudadanos:
uno quiere mandar, otro quiere el poder para satisfacer sus pasiones,
otro persigue la riqueza. Pero no examinan si el pueblo padece"(5).
En cambio, la guerra que libra Teseo es justa, pues se lleva a cabo
no por interés, sino para hacer triunfar el derecho violado, el derecho
de sepultura (6). Pero la guerra encuentra también una explicación
a la vez divina y antihumana. Así, la guerra de Troya fue provocada
por Zeus "para aliviar a la madre Tierra de tan inmensa multitud de
hombres" (7).
Respecto del estado, Las Suplicantes contienen un notable pa
saje en donde se analiza su estructura social, formada por tres clases,
los ricos, los pobres y la clase inedia, la cual desempeña una función
primordial de conservación y de equilibrio. "En el estado existen
tres clases. Primero, los ricos, ciudadanos inútiles y ocupados sin
cesar en acrecer su fortuna. Luego los pobres, que carecen incluso
de lo necesario. Estos son peligrosos, porque, inclinados a la envidia,
seducidos por los discursos de perversos demagogos, asaltan a los po
seedores con crueles dardos. De las tres clases, en fin, es la clase media
la que salva a los estados: es ella la que mantiene el orden que el
estado se ha dado" (8). Un siglo más tarde vamos a escuchar en lo
esencial la misma doctrina, sostenida por Aristóteles.
Pero los deberes del individuo con su comunidad no ocupan ya
como antaño (9) el primer lugar. Antes pasan los deberes de familia.
"El sabio debe pensar primero en sus hijos, luego en sus padres, en

(1)Orest. 1682 a.
(2)Supp. 484-93; Bacc. 416 ss.
(3)Troy. 95 u.
(4)id. 400 sa.
(5)Supp. 232 sa.
(6)id. 670 88.
(7)Hel. 39 s.
(8)Supp. 238^5. La autenticidad de este pasaje ea contestada.
(9)Vid. supra. Xenophanes.
— 229 —

�1 íiíl "SI ¥ •*^

— 6ZZ —
•S3MVHJ0H3X TUrfí 'PÍA (6)
•epBjsajaoo 83 sCncd ajas ap psppiiuajnB b^j 's^-^EÍ 'ddng (8)
'89 0¿9 T? (9)
*m ZCZI -ddns (S)
•89 OOt -PJ (i)
*** 6i "j^^,r ()
i J6-ji8f, -dáng (Z)
•8 Z89I •}sa-¡O (I)
li^ 'saipBd sns ua oSanj 'sofrq sns na oíanrud jBsuad aqap oiqss j^M
•bijiiubj ap sajaqap soj ubsb&lt;I sajuy UBSnj jamud ja (5) oukjub oinoj
vA UBtlnoo on pepiunuioD ns uoa onpiAipui pp sajaqap soj oja^
•sajajoisjjy Jod upiuajsos 'BuiJ^aop buisiui bj jBpnasa
oj na JBqanosa b sohiba apjBj sbih ojSis uq '(8)PbP Bt[ " opBjsa
p anb uapjo p auaiiuBiu anb bj Bjja sa :sopBjsa soj b bajbs anb bj
Bipant asep bj ea 'uij ua 's^sbjd sajj sbj ^q -sopjBp sajanja uoa sajopaas
-od soj b ubijbsb 'so^oSeniap sos.iaA.iod ap sosjnosip go^ jod soppnpas
'BiptAna bj b sopEuipui 'anbjod 'sosojSipd nos sojs^ •oiJBsaaau o[ ap
osnpni ugoajBO anb 'sajqod so^ ogan1^ -ennjjoj ns Jaoaj^^ na jBsa^
ttjs sopBdnoo A sa^iinm eouepBpnp 'soou so^ 'ojaraiaj -sasBp sajj
uaisixa opBjsa p n^,, •ooqijinba ap Á n^iOBAjgsuoo ap pipjomijd
nopunj Bun enadmasap p^na b^ 'Bipara asep tb\ A sajqod so[ 'sootj bo[
'sa8Bp sajj jod BpBinaoj '^pos ejnianjisa ns BztpuB as apnop n^ aÍBS
-cd a[qB;ou un nana^noa satuootidng swj 'opcisa ppd
ap pníií[nra esnamm hbj ap ^xiai^ ajpBin re^ re jbiaijb JtBd,, sna2
BpBOOAOjd anj vAoj^ ap Bjjaná b^ 'isy •BUBnmqijnB A BuiAjp zaA bj b
upioBoijdxa Bnn naiqtaBj Bjjuanona Bjjan^ B[ oja^ '(9) Bjnipndas ap
oqoaj^p [a 'opB^oiA oipajap p jBjunuj jao^q BJBd ouis 'sajaini jod ou
oqBD b BAají as sand 'B^snf sa oasaj^ Bjqx^ anb BjjanS bj 'oiqraB^ n^
•(S)t4aoapBd o^qand p ts nBarniBxa on OJaj 'Bzanbu b^ anSisjad ojjo
'sanoisBd sns j93bjsijbs BjBd japod p ajamb ojjo 'jBpuBtn aaainb onn
:souBpepni3 so^ ap ^jozb '8Bjjan3 sb^ opnBoi^dppnni 'Bpijsnf b^ noj
'ssjohoij ap oasap ns na ani soj 'sojp uos :s3u3Aof 9o\ noj
ajw :Bqoojdaj a[ oasaj^ "ojsBjpy opipnajdma Bq sBqaj^ bj^uo^
anb B[ 'opdniafa Jod 'ss Bjenluí Bjjan^) •sjsnfni a Bjsnf BjjanS aj^na
aitáuijsip 3g -(f) u'' -pBpnp bj jod auanm Bsonusq Bnn jsuapsap
b buojoo Bnn sa ou 'BjaaoBq anb ^Bq 'o^adma 'is tajuapnad sjqmoq
opo; ap jaqap p sa BjjanS bj jejia^, 'isy •apqísimpB sa anb na sosbd
jÍBq íojnpDsqB opotu ap Bpsnapnoa sa on Bxian^ v[ oíaj •(g)Mnopip
-jad ns Bjas oisa [buij p^ ¡so^anta soj ap sojisb sopBj^^s 'sBqumj s^\ A
so[dma) so^ onopn^qB [B Bjqi^ A sap^pnp sb[ a^naisap anb pjaora p
ojEsuasuj,, topBpei^sap puij nn Bjn^nB aj as Bjjan^ b^ aonpuo^ anb ^y
•(^)4tajquioq p Jod ajqmoq pp 'opB^sa p Jod opsjsa pp 'a^janj p
jod [iqap pp nopafns b[ A Bjjan3 b^ souiijajajd sosa b l^juauíBjuoj
somBpunnaj anb eo[ b 'sauaiq so¡ inbB ajj 'Bi^na^ndo B{ ap 'pepipnnaaj
bj ap bSiuib 'SBian^ sbj b Bsoipo 'sBsnj^ sbj ap BpBnre 'z^d B[ 'BjjanS
bj anb sbui ajBA zBd bj anb somaqBS A íjbcq pp naiq p opuam^npsip
'jof^ra p ji^ap soppjed sop ap somaqBS uatq —sainooijdng svq na
b opjBj^q p aoip— sojjoso^f,, "(l)8BSoip sbj ap B^pq sbui b^ sa

"81 &lt;

(9)
r 'loxsiHy po
•i t;s8 "i (S)
•98 ^ES 'U3O1fJ (^)
•88 SS 'P! (S)
•8 f-ZS P! (Z)
(I)
19 0S

zb^ vjn *bjjo A Bun ap SBpnanaasnoa sbj opuBJisom 'BuanS bj b ojop
•namodo z^d bj ap jojba ja naiquiBi oijBxa A opouoaai sapidun^
•(9)moabjd
-sa aipBn b oziq on Bz^jBjnjBU bj ísajqrj sopoi b oziq soiq,, : (^j
ojSis) SBniBppjjy sbiSjo^) ap ojndi^sip ja BJB^aas anb jBDipsj sisa^ bj
BpBq a^uB;joduii ^oubab nn A saoda bj ap sannmoa sauopotAuoo sbj
BjBd zBpn^ oinaiuiBsnad nn jas oiqap 'Bas anb Bjainb 0U103 •onpiAipui
b onpiAipui ap SBSjaAip nauodns as anb sajBJom sapBpijsna SB^jap
ap noisasod bj na onis 'sajquioq soj sopoi na jBuosjad ojjuao nn ap
oinaimponoaaj ja na BSBq as on nopBJBdmba Bisa ojaj '(^)u8aj[qTj soj
ap jBnSí ja 'b;sia ap ojund opoi ap 'sa Bsojana3 buijb ap OABjosa j^;^
•ouBpBpnp ja noa OABj^sa jap pepjBnSí bj 'aaajBd am 'zaA BJauíud jod
'opajqBjsa sapidun^ 'oidpuud ja Jod JOAjaj ns na ^ '(f)u'' -apnod
-sajjoa ojio jb anb oj Bdjnsn ounSuiu A sajsnSí eajjBd na oub ja nap
-lAip jos jap znj bj A aq^on ^anoso b^j^, -pBpjBnái bj g^uarajeqBa sa ^^j
Bjs^ -Bpoj BzajBjn^Bn bj b BUJaiqoS anb Áaj Btueita bj b opilamos Bisa
oq^ajap j^ "soinso^ jap u^uíiáaj ja noa notxauoa ns na o^uaniBpunj
ns BJinanaua pspjBn^í B^ -sapija uozbj bj jod SBpB^ojjap 'sBaiduijjo
sbj b jBjuBjdng b optuaA Bq anb 'pspiuiAip BAann bj 'oinjosqy ja 'sand
'sa ^js^ •típBpjBn2i bj b jBJops,, anb jÍbjj -pBpjBni bj na oidpnud
ns auaii anb 'BioBioouiap bj ap oqaaaap ja ouis 'jbuijoj ainauíBjnd
ojnouiA nn sa on 'saqnn sbj BjsBq B^jexa as anb oqaajap aisa 'BjsBoof ap
SBjq^jsd sbj ap Bijnsaj 01U03 -pepiunmoa bj ap nopnjosip bj apidtni
a soidpnud A s^pnaaja sbii^iiub sbj b ajqmoq jb opraaa utiB auaii
-ubui anb 'Bjn^jna bj ap ajqBjsa oinamaja oaiun ja Bjapisnoa as jBna jb
'oqaajap ja noa nopda^xa enn aa^q as 'jbjooi bj ap so^daaajd soqonta
oppnosip A Brasiui Bpnaisixa ns Bpnp na ojsand jaq^q ap 'sasoip soj ap
n^pdaauoa bj oq^aqsap jaqeq ap sandsaQ -sbjo^b^ojj ap
nopisodmoa bj 'sojaadsB sojjo ua omoa 'aisa na Bpjanaaj anb
ap ojuainiBSuad oapuajnB ja Bsajdxa asBjj Bmi}jn B'j
• (g)ít8ajqruoq soj ajina sajqBjsa nos sojos oqaajap ja
A Aa\ bj :sopBijB aj^na uoiun ap Bpuajd 'sopBjs^ ap ojn^ujA 'so^iuib
ap ozbj 'p^pjBnSr bj b jBJopB 'ofiq 'jofaui sg[^ ¡BjsBoof ajuaprud bj
jod 'oiquiBo ua 'op^uijip sa oqaajap jap jojba j^ •(^) (^jBupj jod anb
jofam bouiiu oqaajap ja jbjjoij apand as zaA buiiSjb ig7&gt;- • • "(j) ítsBpoj
ap bsoJapod bbui bj pBppp '^j^Mod^^ oupj ja Jin^asuoa jod Bjjap
bj ap ofsqap A ojap jap sojisb soj ua^Bu apuopB biji o^,, :83j3joajg[
jod BUBmud uoiBBd Bnn ap pBpisnaiur bj Bpoj noa 'omsiuiajna nnSum
uis BpBsajdxa opis B^ 'aejBoijiJOBS napand sojjo soj sopo) jBna ja ^juB
'sopoj aj^na ajqBpipoa ssm naiq ja oraoo japod jap nopiquiB b^j *japod
ja A oqaajap ja ajina otaijjuoa ja opBzpBraBjp Bq sapidun^j svioiua^
svj u^ -pEpinnuioD bj ap opipnaq na oujatqo^ jap oppjafa ja BJa oiqBS
jap sauopunj sbj ap Bun ainauíBspajd jBna bj BJBd 'jBuopipBjj nopdaa

�la patria, en fin, a la que hay que engrandecer y no arruinar" (1).
Esto significa sin duda un aflojamiento del antiguo universalismo,
pero estamos aún muy lejos del individualismo y cosmopolitismo que
han de florecer en tiempos no lejanos.
El problema de las formas de gobierno mereció la atención de
Eurípides en varias de sus obras. La monarquía y la aristocracia no
obtuvieron su aprobación. La doble reyecía de Esparta es carga muy
pesada de soportar y conduce a la división de los ciudadanos (2).
La tiranía, por su parte, es ^una injusticia triunfante" (3) ; y bajo
apariencias agradables es una triste cosa; la felicidad es imposible
para quien vive entre sospechas y terrores. El tirano tiene que hacerse
amigo de los perversos y odiar a los buenos, porque teme un aten
tado (4). Pero en los momentos de peligro Eurípides admite que,
mejor que el de muchos competentes, es el gobierno de uno solo,
aunque mediocre (5).
Después de esto es de esperar que encontremos a Eurípides entre
los partidarios de la democracia. Y es, en efecto, un demócrata con
vencido pero moderado, que conoce la excelencia y la fuerza de la
democracia, pero también los vicios que la debilitan. La base del
buen gobierno es la prudencia, cualidad fundamental que ha de poseer
el que dirige un estado. Cualquiera puede gobernarlo, si es pruden
te (6). Esto excluye tanto la incapacidad de monarcas hereditarios
como la temeridad de demagogos ignorantes.
El problema es discutido con toda la amplitud que podía ofrecer
el marco limitado de la tragedia en Las Suplicantes. La disputa entre
Teseo y el Heraldo de Tebas hace recordar la discusión de los tres
persas de Herodoto. Pero aquí las verdaderas simpatías del autor se
descubren fácilmente. Pues la defensa de la democracia es puesta en
boca de un rey y este rey declara que la democracia ha sido fundada
por él. Cuando se trata de hacer la guerra, Teseo decide consultar al
pueblo: "demos la palabra al pueblo, con tanto más gusto nos segui
rá! Pues yo llamé a este pueblo al poder sin división: hice al estado
libre y al sufragio igual" (7). Como argumento ad hominem no puede
haberlo más fuerte. El rey de Atenas dice que en Atenas no hay rey;
que es una ciudad libre, donde el pueblo gobierna y los ciudadanos,
sucesivamente, como magistrados anuales, administran el estado. No
hay privilegios para la fortuna: el pobre y el rico tienen derechos
iguales (8). Y esta idea de igualdad, que como hemos visto se con
funde con la idea de derecho, es el argumento de principio que se
esgrime contra la tiranía y a favor de la democracia. Democracia y
régimen jurídico son aquí, como en Protágoras, solidarios; pues donde
la ley es propiedad de un tirano, no puede haber estado de derecho.

(1) Supp. 506 88.
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)

Androm. 479 ss.
Phoen. 549.
Ion 621 88.
Androm. 479 ss.
//. ¡n Aul. 374
W) Supp. 350 ss.
(8) id. 403-408.

"Para un pueblo, no hay nada peor que un tirano. Bajo este régimen
no hay leyes hechas para todos. Gobierna un solo hombre, y la ley
es cosa suya. Por tanto, no hay igualdad (laovo^ta ), mientras que bajo
la vigencia de leyes escritas, el pobre y el rico tienen los mismos dere
chos. El débil puede responder al insulto del fuerte, y el pequeño,
si tiene razón, puede vencer al grande. En cuanto a la libertad, está
en estas palabras: "¿quién quiere, quién puede dar un consejo pru
dente a su patria?" Entonces, a voluntad cada uno puede brillar o
callarse. ¿Puede imaginarse mayor igualdad política? Además, allí
donde gobierna el pueblo, éste se complace en ver crecer una juventud
ardiente. Un tirano odia esto: los mejores ciudadanos, aquellos que
él cree que piensan, son abatidos por él, temiendo sin cesar por su
trono. ¿Qué puede, pues, quedar de fuerza a la patria cuando, como
en un campo que la primavera hace florecer, se viene a segar la es
piga de la valentía? ¿Para qué amasar riquezas para nuestros hijos si
nuestros esfuerzos son para enriquecer al tirano? ¿Para qué educar
en nuestros hogares a castas vírgenes, si es para proveer a los placeres
de un déspota, si es prepararnos lágrimas?"(1).
Pero Eurípides sabía perfectamente qué objeciones se pueden
hacer a la democracia y a qué peligros está expuesta, y formuló
unas y otros por boca del Heraldo como defensa indirecta de la tiranía.
Primero se aducen estas tres razones: a) la facilidad con que el pueblo
se deja guiar hacia cualquier lado sirviendo a los intereses particulares
de los demagogos; b) su incapacidad para la sabiduría política; c) la
imposibilidad para los hombres de labor de distraer su tiempo en los
asuntos de estado. "La ciudad de donde vengo obedece a uno solo, no
a la multitud: no hay orador que la exalte y la adule y la arrastre
en todas direcciones en su propio interés. Esos hacen hoy las delicias
del pueblo, y su desgracia mañana; luego, para disimular su culpa,
calumnian bonitamente, esquivando así el castigo. Por lo demás ¿cómo
la masa, incapaz de un razonamiento recto, podría conducir al estado
por el camino recto? El tiempo y no la improvisación nos da esas
luces. Un pobre labrador, aunque instruido, no tendrá tiempo para
dedicarse a los negocios públicos. Ah! los hombres honrados sufren
cuando un pillo se apodera del poder, seduciendo a la masa por su
facundia; él que ayer no era nada!"(2). El peligro del desbordamien
to popular y los efectos perniciosos de la demagogia hubieron de
preocupar seriamente a Eurípides, pues vuelve sobre ellos reiterada
mente. Ya en el Hippolytos decía que los discursos seductores son la
perdición de los estados bien gobernados (3). Y en Orestes, una de
sus últimas producciones, nos ofrece una apretada descripción psicoló
gica de la multitud. "Cuando el pueblo se amotina, ardiendo en ira,
es tan difícil apaciguarlo como un fuego terrible; pero si se cede con
maña y se aprovecha la ocasión oportuna, se mitigará quizá su cólera
y en este caso se conseguirá de él lo que se desee. A veces lo domina
la compasión, a veces rabia espantosa.. ."(4).
(1)Supp. 429-454.
(2)id. 410-425
(3)Hipp. 486 s.
(4)Orest. 696 88.

— 230 —

— 231 —

�— íes —

— OES —
• 969 V9ÍQ()
•t ^g^ ddm()
SZ^OI^ P?(Z)
^(I)

•(^)M* • •BsojHBdsa Biqei saaaA b 'uoisBduioa bj
Buiniop oj saaaA y 'aasap as anb oj ja ap BJinSaeuoo as osea ajsa na a1
Biajoa ns ezinb bjbSiíiui as 'Bunijodo uoiSBao bj BqaaAOJds as ^ bubui
noa apaa as is ojad ia^qrjjai oSanj nn orno ojjBnSpBdB ^pjfip nB^ "
'bji na opuaipjB 'BnijouiB as ojqand [a opuBti^ •pnjpjnuí bj ap boiS
-ojoaisd nopduasap BpBjajdB Bun aaajjo son 'sauopanpojd sbuiiijii sns
ap Bun 'sajs^jQ na j^ •({?) sopBUjaqo^ naiq sopBjsa soj ap uopipjad
B[ nos sajojonpas sosjnasip soj anb Biaap sojAjoddjjj ja na bj^ -ajuara
-spBJ^^pj sojja ajqos aAjanA sand 'sapidjjng b ainataeuas jBdnaoajd
ap ncuaiqnq BiSoSemap bj ap sosopiuad soiaaja soj A jBjndod oj
-nainrepjoqsap jap adfrjad jg "(^^jBpBU Bja on jajÍB anb ^a íBipnnaBj
ns jod B8BUI bj b opnapnpas 'japod jap Bjapods as ojjid nn opueno
naijns sopBjnoq sajqmoq soj ¡qy •soDijqnd sopoSau soy b asjeaipap
BJBd odmai^ Bjpuaj on 'opinj^sut anbunB 'jopBjqB^ aaqod nj^ -s^on^
SBsa sp son uopBSiAOjdmi b¡ on Á odinaij j^ ¿ojd3j oniniBo p jod
opBisa p2 JTonpnoD Bjjpod 'oiaaJ o^natraBuozBj nn ap zBdBom 'BSBm bj
oraoo? ssmap o[ xo¿ 'oSpsBa p isb opuBAinbsa 'ainanre^inoq nBiunm^a
'Bd^no ns JBp^misip BJBd 'oSan^ íbububui BpBaSsap ns Á 'o^qand pp
SBpi[ap sb[ ^oq naasq sosg 'sajaini oidojd ns na sanopaajip SBpo; na
^J8BJJ8 B^ A ap^ps B[ Á 9%\i}X^ B[ anb jopBJO jí^q ou rpnji^noi b[ b
on 'o^os onn b a^apaqo oSuaA apnop ap p^pnp B^,, -opejea ap sojuusb
bo[ na odtnai) ns aaBjjsip ap joqe^ ap sajqmoq so^ BJBd pepijiqísodrat
B^ (a íBaiji^od Bjjnpiqss v\ BJBd peppBdBauT ns (q ísogoSBuiap so¡ ap
s^jB^n^ijJBd sasa^aini bo^ b opnaiAjis ope^ aainb[Btio Bpsq jBinS Bfap as
o^qand p anb noa pspifpBj B[ (b tsauozBj sajj sBjsa uoonpB as ojamu^
•Bineju ^j ap Bjoajipui Bsuajap onioo oppaajj [ap saoq Jod sojjo Á SBun
ojnnuoj A 'Bisandxa B^sa sojSx^d anb b A BpBj^ouiap B^ b jaosq
n^pand as sauopa^qo anb ajuJiuBjaapad bkjbs sapidtang oaaj
' (T)¿SBtnTJ^BI soujBJBdajd 83 is 'Bjodsap un ap
saJ33B^d so^ b JaaAoad Bjed sa is 'sauaSajA sbjsbd b saas^oq sojjeonu ua
jBanpa anb bjb^? ¿oubjij ^b ja^anbuua BiBd nos sozjanjsa soJisann
is sofiq soj)sann BiBd SBzanbu jbsbiub anb bjb^? ¿biju^^ea b[ ap Bifrd
•sa B[ jeSas b anaiA as 'ja^aaojj aa^q BjaABnnjd B[ anb odra^o nn na
omoa 'opneno BiajBd bj b Bzjanj ap a^panb 'sand 'apand an)? *onoj)
ns Jod jBsaa nis opuainia^ 'p jod soptjBqB nos 'nesuaid anb aaaa p
anb sojpnbB 'sonBpBpnp sajofam soj :oisa Bipo ohbjii h^ 'ajnaipaB
pnjnaAnf Bun jaaaja j^a na aaB^dmoa as a^sa 'o^qand p BUJaiqoS apnop
T[^B 'SBinapy ¿Baijj[od psp^n^í loAvva asjBmSBmi apanj? -asjB^po
o JB^juq apand onn Bpsa pBjurqoA b 'saanoju^ u¿BU)Bd ns b ajuap
-nid ofasnoa nn jBp apand namb 'ajainb nainb?,, :8BjqBp3d SBjsa na
Bj83 'pBjjaqt^ Bf b ojuBno n^ -apuBjS p? jaauaA apand 'npz^j anap is
'ouanbad p A 'a^ianj pp oj[nem pj japnodsaj apand Jiqap I^ *soqa
-ajap somsini soj nanai) oaij p A ajqod p 'sBjjjosa sa^a[ ap Bpna^iA v\
of^q anb SBjjuaiui '(bjtIoaobj) pBppjnSí jÍBq ou 'oiubj jo^ "B^íns Bsoa sa
A9\ B[ A 'aaqraoq o^os nn Boiaiqo^ 'sopo; BJBd ssqaaq sa^a^ A^i\ on
uaraiSai a^sa of^g •oubjij nn anb joad BpBn i^q on 'ojqand nn

(8)
•w OSE &lt;•
nt -ir u? 7/
i 6lf •tuojpuy
6¿^ •wojpuy
•w 90S

(9)
(S)
(*)
()
(Z)

(I)

'oqaaaap ap op^isa Jaq^q apand on 'ohbjij nn ap pBpaidojd sa jaj v\
apnop sand ísooBpijos 'sbjoSbjojj ua omoa 'inbs uos ooipunf uaunSaj
A BpBiaomaQ BpBJoomap b^ ap joabj b A bjobju bj bj^uoo amiJSsa
as anb oidiauod ap ojnatnnSjB p sa 'oqaajap ap Bapi v\ uoa apunj
-noa as oj8iA somaq omoa anb 'pBpjBn^í ap Bapi Bisa j^ * (g) sajBtiSi
soqaajap nanaij oau p A ajqod p ¡Bnnjaoj b^ BJBd soiSajiAud jÍBq
M 'opsisa ja nBJisiuimpB 'sajBnus sopBJisi^em omoa 'ajuauíBAisaons
'souBpBpnp soj A uujaiqoS ojqand ja apuop 'ajqij pBpnp Bnu sa anb
iXaj ^sq on SBua^y na anb aoip SBuajy ap Xaj j^ -ajjanj eem ojjaq^q
apand ou tuamuioy pn ojuaran^JB omo^) • (¿) itpm2i oiSvufns jv X ajqij
opotsa jv aoi%i :umsmip uis uapod jv ojq&amp;nd ajsa v auivf¡ o A sanj ¡bj
-mSas son ojsnS sbui o;ubj noa 'ojqand jb BjqejBd bj somap,, : ojqand
jb JBijnsnoa appap oasaj^ 'BuanS bj jaa^q ap b^bj; as opuBti^ -ja jod
BpBpunj opis Bq BiaBJaomap bj anb BjBjaap A91 aisa A A^x un ap saoq
ua Bjsand sa BpBJaomap bj ap Bsuajap bj sanj 'a^uamjpBj uajqnasap
as JojnB jap SBjiBdmis sejapspjaA sej mbs oíaj -ojopojajj ap SBSjad
sajj soj ap noisnasip bj jBpjoaaj aa^q sBq^j^ ap opjeja^j ja A oasaj^
ajjua Bjndsip b^j •satuvoijdn^ svq ua BipagBj; bj ap opBjitnij oojboi ja
jaaaijo Bipod anb pnjifdaxB bj Bpoj noa oppnasip sa Bmajqojd jg
•sajuBJOuSí soSoSemap ap pepuamai bj omoa
soiJBiipaiaq SBajBuont ap pBppBdBoui bj o^ubi a^njaxa ojsjj '(9)^^
•uapnud sa 1$ 'ojjmuaqoS apand vjambjvn[) *opB}sa un aSiaip anb ja
jaasod ap Bq anb [BjuauíBpunj p^pijBna 'epuapnjd bj sa onjaiqoS nanq
pp asBq b-^ -uBjijiqap bj anb sopiA soj uaiqniB^ oaad 'epBJaomap
bj ap szjanj bj A Bpuajaaxa bj aaonoa anb 'opejapotn ojad oppuaA
-uoa BiBja^map un 'o;aaja ua 'sa ]^ 'BpBjaomap bj ap soiJBpijjBd soj
ajjna sapidjjn^ b souiajjuooua anb jBJadsa ap sa ojea ap sandsaQ
•(5) ajaoipam anbonB
'ojos onn ap ouiatqoS ja sa 'sajnajadmoa soqanm ap p anb jofara
'anb ajirapB sapidung; oaSipd ap so^uaraotn soj ua oja^ *(^) op^j
-na;B nn ama^ anb^od 'sonanq soj b iBipo A sosjaAjad soj ap oSiihb
asjaaeq anb anau onsan 13 'saaojja) A s^qaadsos ajjna 3aia nainb Bjred
ajqísodmr sa p^ppijaj bj ÍBSoa ajsij^ Bun sa sajq^pBj^B SBpnaijedB
of^q A i () Majn8jnnij^ Bpnsnfut ^nn,^ sa 'ajJB¿ ns jod 'biubjij ^j
•(^) souBpBpnp soj ap noisiAip bj b aanpnoa A JBiJodos ap ^pBsad
Anm bSjbo sa B^Bds^ ap BpaXai ajqop Bq -nopBqojdB ns uoaaiAnjqo
ou BpsjaoisiJB bj A BinbJBuom B^ •SBjqo sns ap sbuba ua sapidung
ap u^yauajB bj opaaain oojaiqoS ap sbuuoj sbj ap Bmajqojd j^
'sonBÍaj on sodtaaij ua jaaajojj ap u^q
anb omspijodomsoa A omsTjBnpiAipni pp sofaj Aova una som^^sa oiad
^omsTjBSjaAinn onSitnB jap o^nainiBfojjB nn Bpnp uis boijiuSis ojsg
'(i) ^BnnuiB ou A jaaapuBjSua anb 2bi^ anb b^ b 'uij ua 'BtjjBd bj

�E insiste más adelante: "atroz es el pueblo cuando son malos sus
gobernantes" (1).
Luego se arguye todavía contra la democracia la facilidad e irres
ponsabilidad con que el pueblo se embarca en una guerra. "La espe
ranza es un gran azote, el único móvil que ha conducido a tantos
estados a trenzarse, irritando los ánimos. Cuando la guerra depende
de los sufragios de un pueblo, ningún votante piensa que él mismo
puede perecer, y todos los deseos desvían esa desgracia sobre otro.
Si en el momento de votar los ciudadanos tuvieran la muerte ante los
ojos, la Grecia no perecería, loca de guerras" (2).
El relato del Mensajero del Orestes contiene la descripción de
una asamblea política en la que Eurípides ha diseñado certeramente
cuatro tipos de hombres: Talthybios, el cortesano lisonjero que está
siempre "con la situación"; Diomedes, el indulgente y comprensivo,
que quiere limar las asperezas y buscar una salida para evitar que el
conflicto se perpetúe; el "hombre de lengua desenfrenada", en quien
se ha visto una alusión a Cleophón, sucesor de Cleón (3), es el dema
gogo energúmeno y mandadero venal capaz de defender cualquier
atrocidad por un puñado de oro; el labrador, el hombre honesto, de
una sola pieza, que dice lo que piensa sin calcular las consecuencias
desagradables que sus manifestaciones puedan tener para él mismo.
Para terminar este capítulo transcribo el pasaje íntegro:
(El Mensajero a Elektra) : "Entonces presencié un espectáculo
inesperado que nunca hubiera creído: a saber a Pílades y a Orestes
que llegaban juntos, triste éste y devorado por su mal, como un her
mano aquél, compartiendo los dolores de su amigo y asistiéndolo en
sus males, y cuidándolo como a un hijo. Después que todos se reunie
ron, levantóse el heraldo y dijo: queréis declarar si Orestes debe o
no morir, por haber asesinado a su madre? Entonces Talthybios, que
con tu padre combatió contra los troyanos, pronunció palabras ambi
guas, como quien se doblega ante los poderosos, celebrando en verdad
a Agamenón, pero sin alabar a tu hermano, y haciendo malévolas
alusiones a la ley nada buena que se establecería contra los padres,
y mirando siempre a los amigos de Egistho con ojos expresivos. Tales
son los heraldos: sonríen siempre a los felices, y son amigos de los
que más pueden, y de los magistrados de los estados. Luego habló el
rey Diomedes, oponiéndose a tu muerte y a la de tu hermano, y de
fendiendo por piedad la pena del destierro. Aclamáronlo algunos,
porque, en su concepto, decía la verdad; otros no lo alabaron. Después
se levantó un hombre de lengua desenfrenada, temible por su audacia,
argivo inauténtico e intruso, confiado en el tumulto, y a quien su osa
día, no su saber, inspiraba, capaz de persuadirle todo lo malo; porque
cuando elocuente en sus discursos, aunque de ideas funestas, convence
al vulgo, gran daño resulta al estado. Al contrario, los que sólo atien
den a su bien, son siempre a la larga útiles a su patria. Así debemos
g) Orest. 772.
) Supp. 479 es.
(3) Schol. ad Orest. 772.
— 232 —

juzgar al que más manda en un estado si examinamos este punto,
porque igual es la condición del orador a la del que desempeña los
cargos más importantes. Este, pues, proponía que tú y Orestes mu
rieseis a pedradas, sobornado por Tyndaro para que hablase en este
sentido y recayera sentencia de muerte. Otro sostuvo lo contrario:
su traza no era brillante pero grande su fortaleza, poco amigo de visi
tar la ciudad y el agora, dedicado a labrar sus tierras, de los que
sirven a su país, de agudo ingenio cuando quiere disputar, íntegro,
que vive honradamente: declaró que Orestes, hijo de Agamenón,
debía ser coronado porque obró así por vengar a su padre, dando
muerte a una mujer tan malvada como impía, y cuando de no hacerlo,
nadie querría tomar las armas y hacer la guerra, abandonando su casa,
si los que se quedan seducen y corrompen a las mujeres, encargadas
de los cuidados domésticos. Aprobáronlo los buenos y fue el último

que habló" (1).

EL ANONYMUS JAMBLICHI (•)
Los problemas de la justificación del derecho y su puesto en el
sistema de los bienes encontraron explícito tratamiento en un escrito
ético-político de la época de las guerras del Peloponeso, del cual nos
quedan algunos fragmentos que insertó Jamblico en su Protreptikos.
El desconocido autor, que parece no haber tenido creencias religio
sas (2), no sólo justifica al derecho positivo sino que lo eleva al grado
de supremo bien. La elocuencia, la sabiduría, la fuerza, y en general
las cualidades que posee el hombre, en parte innatas, en parte adqui
ridas por su esfuerzo, deben ponerse al servicio de un fin bueno y
legítimo (3). El ideal ético es un utilitarismo social que en concreto
se vierte en la defensa del derecho. El hombre mejor es aquel que
sirve al mayor número de sus semejantes (4). Pero, el medio más
adecuado de hacer el bien a los demás sin perjudicarse, no es distri
buir dinero, porque el que lo hiciera o tendría que obrar mal para
reunir más o se empobrecería, puesto que el dinero se agota (5); el
mejor medio es defender las leyes y la justicia, que precisamente vincu
lan a los estados y a los hombres (6). La justicia y la virtud, la fama y
la gloria valen más que los bienes materiales, que las riquezas y la
vida (7). El autor condena como fuente de todo mal a la pleonexía, a
la conducta transgresora del derecho. La existencia del derecho se funda
no ya en la voluntad de los dioses, ni en principios superiores, sino en
la naturaleza humana. Este concepto se entiende en sentido utilitario.
Los hombres no pueden vivir aislados, la necesidad los empuja hacia la
(*) En este mismo número se reproduce el texto completo de este escrito traducido a
mi ruego por el benemérito profesor Aemin Schlafbic.
(1)Orest. 879-931.
(2)Esto se infiere de, que según el autor las disposiciones naturales del hombre las da
la "fortuna", no los dioses. Diels fr. 1, 2.
(3)fr. 3, 1.
(4)Fr. 3, 3.
(5)Fr. 3, 4 y S.
(6)Fr. 3, 6.. .^•
(7)Fr. 4, 6; 5, 2.
— 233 —

�•Z 'S ¡9 ' ••(¿)
•9 '8 -^(9)
•S * '8 "•'.i(S)
• 'S --J()
•I 'S ••}()
'Z *t 'Jí siaiQ "sasoip bo^ on '^bothioj,, ¡
Bp sbj ajqmoq pp sa^ejillBa ranopisodsip sb( jo^iib p un^^s anb sp sjsijdi 39 ojsg(j)
•IÍ6-6Í8 -^3JO(I)
*3rajyiH3S Ninay jossjojd oiiismsaaq p jod o^anj nn
B OppnpBJJ OIIJ38S 3189 9f OJ8[dtUO^ OJX^J p 3JnpOjdSJ 38 OJSU1CIU 0U1SIU 3)83 Ug(,)
bj bwbij Bfndnia so); pspisaaau bj 'sopBjsiB jiaia uapand on sajqmoq ^
•oiJBjijiin oppuas na apnaiiua ^s oidaauoa aisgj 'BUBumij BzajBjniBn bj
n^ ouis 'sajoijadns soidpuijd n^ in 'sasoip soj ap p^iunjoA bj n^ vA ou
epunj as oqaajap jap Bpuaisixa e^ -oqaajap jap BJosaj^suBJi Bianpuoa bj
b 'mxauoajd bj b jbui opoi ap aiuanj onioo Bnopuoo joinB j^ -f¿) BpiA
bj A SBzanbiJ sb^ anb 'sa(BiJa^Bin sauaiq soj; anb SBm nap^A bijo[ b[
A. buibj B^ 'pnjxiA B^ A Biopsnf B'j • (9) sajqxnoq so]; b A sop^js^ soj b ^bj
-nouiA a^naniBspajd anb 'Bioiisnf bj ^ s^^aj sbj japnajap sa oipam lofam
[a i (g) bioSb as ojamp p anb ojsand 'Bjjaoajqodina as o sbiq jtunaj
BJBd [em JBjqo anb Bjjpuaj o Biapiq o¡ anb p anbjod 'ojauíp Jinq
-i-nsip sa on 'asaBoipnfjad nis SBinap eo\ b naiq p jaosq ap opBnoaps
SBm oipain p 'oaa^ • (f) saioBfamas sns ap ojanmn joábih p ^ajis
anb pnbB sa lofatn ajqraoq ^^ 'oqaajap pp Bsnajap v\ na a^iaiA as
oj^aanoo na anb [bioos oinsijB^ijijn nn sa ooija papi [^ •() ompi^a[
A ouanq uij nn ap opiAJas [B as^anod naqap 'ozjanjsa ns jod SBpii
-rnbpB ajjBd na 'sbjbuui ajj^d na 'ajqtaoq p aasod anb sap^pipno se^
S na A 'szjanj B^ 'BiJnpiqss B[ 'Bi^uan^op b^ -uaiq omajdns ap
BA3[a o^ anb ours OAijisod oqaajap [B Baijnsnf o¡os oa '(^) sbs
SBionaaj^ opina) aaqeq on a^ajsd anb 'jo^nB opponoasap ^^
ns na oaifqniBf ojjasui anb sojnani^Bjj sonnSp n^panb
son p^na pp 'osanodop^ pp SBjjanS sb[ ap B^oda b^ ap oopj[od-oou?
olí-t^sa nn na ojnaiinBjBJi ojpqdxa uoJBJ^noaua sanaiq so[ ap
p na oisand ns A oqaa^ap pp u^iOBOijijsnf bj ap SBmapqoid

(.) IHDnHMVf SÍ1WAM0MV 13
(T)9iq^

onii}p^ p anj A sonanq so^ op^ojBqojdy •soapsaniop sopBpma soj ap
SBpe^jB^ua 'sajafnm sb[ b uadraojjoa A uaonpas uBpanfa as anb so\ ib

•ZU ""•'O P ^S ()
•88 6ít -ddns (z)
•zu -vo^o (i)
somaqap isy "BiJjBd ns b sa[pn bSjb[ b[ b ajdmais nos 'naiq ns b nap
-naijB ojos anb soj 'oijbjjuoo [y *opB}sa jb Bjfnsaj on^p ubjS 'oSpiA p3
a^uaAuoo 'SBjsannj SBapi ap anbnn^ 'sogjnasip sns na a^nanDop opnBn^
anbjod ío[Btn o[ opo) a^vpBnsjad ap zedBD 'BqBaídsm 'jaq^s ns on 'Bip
•bso ns nainb b A 'oj^nninj p na opBijnoa 'osnjjni a oaunajnBin oai3jb
'BiaepnB ns lod ajqiuia} 'BpBuaajuasap Bn3ua[ ap ajqmoq nn o^uBAa^ as
sandsaQ -nojeqBp oj on sojjo íp^pjaA B[ Biaap 'oidaanoa ns na 'anbjrod
'sounS[B o[uoJBinBpy 'ojucapsap pp Bnad bj pspaid jod opnaipnaj
-ap A 'ouBiujaq ni ap bj b A ajjanin ni b asopnamodo 'sapauíoiQ Aoi
p 9¡qBq o^airj -sop^isa so[ ap sopBJisi^em so[ ap A 'napand sbih anb
so^ ^p soSiniB nos A 'saoipj eoj b ajdmais nauuos :sopp^jaq so^ nos
S3IBi 'SOAisajdxa sofo noa oqisiSg ap soSioib soj b ajdmais opnBJim A
'sajpsd soj BJinoa Bua^ajqBjsa as anb Buanq Bpsn Aa\ ej e sanoisnjB
m opuaioBq A 'ouBuxiaq nj b JBqBjB uis ojad 'nonaniB^y b
pp
na opuBjqapo 'sosoaapod soj ajuB B^ajqop as nainb omoa 's^nS
-iquie SBjqejBd oiaunuoad 'soubíojj soj bjjuod oijBquioa ajpsd ni noa
anb 'soiq^qijBj^ saauoju^ ¿ajpem ns b opsuisasB jaq^q jod 'fijom on
o aqap sajsaaQ is jBXBjaap siajanb :ofip A opjBjaq ja asojuBAaj 'uoj
-aiunai as sopoi anb sandsdQ 'ofiq un b oino^ ojopuspina A 'sajBui sns
na ojopuaiisisB A oginiB ns ap sajojop soj opuaijJBdujoa 'janbs oubih
• -jaij nn oraoa 'jbui ns aod opBJOAap A aisa aisij} 'soinnf UBqB8ajj anb
sajsajQ b A sapBji^ b jaqBS b :opjajta ejaiqnq Baunu anb opBJadsant
ojnoBjaadsa un apnasajd saauoiug;,, : (BJi^jaj^ b oaafBsnaj\[ j^)
:oaSajui afBSBd ja oquasuBjj ojnijdBa aisa jBmnuai bjbj
•otnsini ja BJBd jauai UBpand sauop^isajiuBin sns anb sajq^pBj^Bsap
SBpnanaasnoa sbj JBjnajBa ms Bsnaid anb oj aaip anb 'Bzaid bjos Bnn
ap 'ojsauoq ajqraoq ja 'jop^jqBj ja ¿ojo ap opsund nn jod pBpiaojjB
jainbjBna japuajap ap z^dBa jbu3a OJapBpuBiu A ouaumSjaua 0S0S
-Biuap ja sa '() noaj^ ap josaans 'noqdoaj^) b noisnjB Bim ojsia Bq as
uamb na 'uBpBuajjuasap Bitánaj ap ajqmoq,, ja í amad Jad as ojoijjuod
js anb JBjiAa BJBd BpijBs Bnn JBasnq A SBzajadss sbj jbiutj 3J3inb anb
'oAisuajdinoa A aiua^jnpui ja 'sapamoiQ íttuoioBnji8 bj noa,, ajdinais
Bisa anb ojafuosij ouBsajjoa ja 'soiq^qijBj^ ¡eajqmoq ap sodi; ojjBn^
ainaniBjaijaa opeuasip Bq eapidun^ anb bj na Bapijod BajqmBSB Bnn
ap nopdijasap bj auaijuoa sajsajQ jap ojafBsuaj\[ jap oiBjaj j^

•(j;)t8aiuBnjaqo8
sns sojbui nos opu^na ojqand ja sa zojjb-,, :ajuBpps sbiu ajsisui ^

so^ Bnadarasap anb pp b) b Jopeio pp nopipnoa B) sa pn^í anbjod
'o^und a^sa souiBniraBxa is opBjsa nn na BpuBm sbui anb [B
áf

•sajji a pepijioBj bj BioBjaotnap bj bjjuoo BiABpoi a^nSjB as o^an'j

'bsb3 ns opuBuopuBqe 'BJ^anS B[ jaaBq A sbomb sb¡ jbido} Buaanb aip^n
'o^aaBq on ap opuBtio A 'Bjdini onioa BpBApm ub^ Jafnra Bnn b ajjanra
opu^p 'aapsd ns b jb8u3A jod isb oaqo anbjod opBuojoa ^as Bjqap
'nonaniB^y ap ofiq 'sajsajQ anb ojtBpap :ajnaraBpBjnoq 3aia anb
'oaSajuí 'jBjndsip ajamb opnBna oraaSm opnS^ ap 'si^d ns b naAJis
anb so[ ap 'sBjjaij sns jBjqB^ b op^oipap 'bjoSb p A p^pnia B[ jbj
-isiA ap oSiraB oaod 'Bzapjjoj ns apuBiá oaad ajuE^jijq Bja on bzbjj ns
:oiaBJjno^ o[ OAn^sos ojjq -aií^nra ap B,iouajuas Bja^Boaj A oppnas
ajsa na asB^qBq anb EJBd ojBpnAj, jod opBoioqos 'SBpBapad b spsau
-n'in saisajQ A ni anb Bjnodojcd 'sand 'ajs^ -sajuBiJodini sbih soSjbd

*(^)u8Bjjan3 ap Baoj 'Buaaajad on viosx^) bj 'gofo
soj aiUB aiJanm bj UBJaiAni sonspepnp soj jbjoa ap oiuamom ja na ig
•ojio ajqos BpBjSsap Bsa UBiAsap soasap soj sopoi A 'jaaajad apand
ocnsim ja anb Beuaid 3jub;oa anániu 'ojqand nn ap soi^Bjjns soj ap
apuadap BjjanS bj opn^n^ -sominB soj opaBjijji 'asjBznaj} b sopBisa
sojuBj b oppnpnoa Bq anb jtAom oaiun ja 'ajozs ubjS nn sa bzubj
-adsa ^-[n -BjjanS Bun na BDJBqina as ojqand ja anb noa pBpijiqBsnod

�sociedad, y ésta trae consigo el derecho, porque la vida en común sin
leyes aparejaría mayores perjuicios que la vida aislada (1). Incluso la
fuerza sólo puede mantenerse por medio de la ley y la justicia. En
efecto, supongamos un gigante invulnerable, insensible, duro. Tampoco
éste podría vivir en la pleonexía, pues todos los demás hombres se
pondrían de acuerdo, lo reprimirían y dominarían por astucia o por
fuerza, de suerte que semejante individuo tendría que vivir también
conforme al derecho (2).
Pero el orden jurídico no sólo es un bien, sino que es el supremo
bien para el individuo y la comunidad, mientras que su opuesto, la
anarquía, es considerado el mayor de los males (3). Esta apreciación
se basa otra vez en razones utilitarias, esto es, en las consecuencias
que de ellos derivan, y esas consecuencias son ante todo, de carác
ter económico. La legalidad constituye la base del crédito, que pone
el dinero, aunque sea poco, a disposición de todos, porque circula;
en ella se resuelven mejor las vicisitudes de la fortuna, pues los
ricos se sienten seguros con sus bienes y pueden ayudar a los po
bres con el comercio y el crédito; aleja de la intriga política, la más
pesada de las preocupaciones y fomenta el trabajo, el más hermoso
de los intereses; ofrece seguridad al hombre en el sueño y en la vigi
lia, liberándolo del miedo y permitiéndole dedicarse a sus ^áreas,
cuyas penas soporta con la esperanza de futuros provechos; protege
contra la guerra, que es causa de males tan terribles como la ruina y
la esclavitud (4). Así, pues, el orden jurídico es la base de todos los
bienes de que goza el hombre. La anarquía, en cambio, es la fuente
de los más grandes perjuicios: distrae del trabajo, porque obliga a
preocuparse de las contiendas sociales; suprime el crédito, porque
reina la desconfianza, de suerte que aunque abunda, el dinero escasea
porque no circula; todas las situaciones se tornan contraproducentes,
la prosperidad fomenta odios y la miseria se consolida; facilita y des
encadena guerras y revoluciones; nadie está tranquilo, sino que todos,
de día y de noche, viven presos del miedo y la zozobra (5).
Con esta doctrina va aneja la idea de que la mejor forma de go
bierno es la democracia (6). No se menciona a la oligarquía, pero se
opone vigorosamente al buen gobierno del pueblo la tiranía o la
monarquía, "mal atroz y monstruoso". La tiranía no se instaura por
ninguna otra causa que por la culpa de los malos demócratas, que al
desconocer y violar las leyes producen, sin darse cuenta quizá, la
anarquía. Y ésta es un estado transitorio que genera necesariamente
la tiranía, porque, como hemos visto, es antinatural al hombre la
sociedad sin derecho. El tirano no es más que un hombre de carne y
hueso que no podría por sí solo derribar el derecho si los demócratas
no le prepararan el camino. Esta revelación de la génesis de la tiranía

Fr. 6,
Fr. 6,
Fr. 7,
Fr. 7,
(5) Fr. 7,
(6) Fr. 7,

(1)
(2)
(3)
(4)

sirve para destacar la solidaridad entre el derecho y el gobierno popu
lar y ofrecía así, nuevos motivos para el afianzamiento de éste.

AI220I A0TOI (Discursos dobles)
Al final de los manuscritos de Sexto Empírico se conserva sin tí
tulo ni nombre de autor un escrito que parece constituido por notas
de conferencias (1) de algún sofista, dictadas poco después del año
404 a. C. (2). El autor, evidentemente influido por Protágoras, quiere
demostrar el relativismo de los valores oponiéndolo a los que sostienen
su validez universal. Se ha tomado a pecho la sentencia del maestro
de que "sobre cada cosa hay dos opiniones opuestas" (3) y la ha
aplicado detalladamente a toda la esfera de los valores y a cada una
de sus clases. De ahí los "discursos dobles" que el autor encuentra en
la filosofía griega. Unos sostienen que lo bueno y lo malo, lo bello y
lo feo, lo justo y lo injusto, lo verdadero y lo falso son (respectiva
mente) cosas totalmente distintas; otros, en cambio, que son lo mismo,
sea porque el mismo valor es positivo para un sujeto y negativo para
otro, sea porque el mismo sujeto lo aprecia ora de un modo ora de
otro (4). El autor se declara partidario de la segunda tesis y trata de
fundarla ya por medio de los hechos históricos, utilizando a menudo
el material ofrecido por Herodoto (5), ya por medio de hipótesis e
inferencias de toda índole. Así, para demostrar la relatividad de los
valores estéticos supone que "si se les mandara a todos los hombres
reunir en un montón las cosas que cada uno de ellos cree feas, y luego
viceversa, tomar del montón de éstas lo que cada uno estime bello,
no quedaría ninguna, sino que entre todos las tomarían todas" (6).
En cuanto a los valores de la comunidad, señala que acciones consi
deradas típicamente como injustas, la mentira y el engaño, el robo y
la violencia, esclavizar y dañar, el perjurio, el sacrilegio, el homicidio,
pueden también ser justas según las situaciones y circunstancias (7).
Así, es justo mentir y engañar a los enemigos, e incluso a los amigos
y familiares: "Si el padre o la madre tuvieran que beber o comer un
remedio y no quisieran tomarlo, ¿no sería justo echarlo en la sopa o
en la bebida, sin decir que ya está en ella?". Y en las artes, el mejor
artista ¿no es aquél que sabe ilusionar de tal modo que su invención
se toma como realidad? También es justo hurtar y violentar a los
amigos e íntimos. "Pues, si, por ejemplo, uno de los familiares, arre
batado por el dolor o un agravio, quisiera poner fin a su vida apuña
leándose o colgándose, ¿no sería justo sonsacarle el puñal o la soga?
y, si llegásemos tarde y lo sorprendiéramos ya en posesión de estas
cosas, ¿no sería justo que se las quitemos a la fuerza?" Se citan en
(1)"Si nosotros aquí sentados dijéramos"... Diels 90, 4, 4.
(2)En 1, 8 se menciona la victoria de Esparta sobre Atenas y sus aliados como nn
hecho "recientísimo".
(3)vid. supra, p. 218.
(4)1, 1; 2, 1; 3, 1; 4, 1.
(5)vid. sup. pág. 214.
(6)2, 18. Comp. Hebodot. VII, 152.
(7)3, 2 y es.

1.
2 y ...
in princ.
1 y es.
7 y u.
12 y 88.
— 234 —

— 235 —

�— SEÜ —

na oraOD sopBi[B sna í senaiy aiqos BUBdsg ap
't '^ '06 siaiQ •••118ora

Z 'S(i)
'ZSI 'HA -ioaoH3H •81 'Z(9)
'HZ "sl?&lt;1 "&lt;'nt "P?*(S)
•I '\ -I ' -I 'Z ¡I 'I(^)
•8T^ -d -ojdns -p;o(E)
*((omisiinapajfv o^^aq
[A bj Buopua'ra as 8 'I 03(^)
sopsinas ¡nbB sojjosou ¡gJ5([)

na usjp 3g K¿Bzjanj bj b soma^inb sbj ^s anb o^snf Búas on? 'sbsoo
BBisa ap uoisasod us b^ sotUBJSipuajdJos oj ^ apjBj somasB^ajj is lA
¿bSos bj o jBtmd ja ajjBaBsuos ojsnf Bijas on? 'asopuBSjoa o asopuBaj
-BgndB BpiA ns b uij Jauod Bjaismb 'oiabjSb nn o JOjop ja jod opKjBq
-bjjb 'sajBijituBj soj ap onn 'ojdtnafa jod 'is '83n&lt;jM 'somijiii a so^ttqb
boj; b jbjuo[oia A JBjjnq ojsnf sa uaiquiBj^ ¿pBpijBaj ouioo buio; as
uopudAní ns anb opoui jbi ap JBuoisnji aq^s anb janbB sa on? ejsiijb
jofam ja 'sajjb sbj na ^ '¿JP ua ^lsa Bj^ 3n^ JTaaP nís 'BPHacI Bl aa
o Bdos bj na opBi^oa ojsnf c^as on? 'o^jbhioí nBjaisinb ou Á oipainaj
nn jaraoo o jaqaq anb nBjatAni sapsin v\ o ajped ja ig^ :sajBi¡itnBj A
soSiniB so^ b osnput a 'so^imaua so[ b jbub3u3 á jpuam o;snf sa 'isy
•(¿) SBionBisnnojp A sanopBn)is sbj nnSas SB^snf jas uaxqraej napand
'oippixnoij p 'oiáa^iJOBS p 'oijnf jad p 'jBn^p A jBziABpsa 'BpuajoiA b^
A oqoj p 'onBSna p A Bji^nam bj 'sBjsnfui ouioo ojuaniBoidij sspBJap
-isnoD sanopaB anb BjBtras 'pBpinnmoD bj ap saiojBA soj b ojuBtio n^
•(9)MsBpoj nBjJBmoi sbj sopo) ajjua anb ouis 'BnnSura Bjjspanb ou
'o^jaq araijsa onn BpBD anb oj ssisa ap no^uom jap aBtnoj 'BSjaAaau
oSanj A 's^aj aaJO sojja ap onn Bp^o anb sbsod sbj uo^uoin un na Jiunaj
sajqmoq soj sopoj b Bjepusui saj as tsM anb anodns sooijajsa s^jojba
soj ap pBpiAijBjaj bj JBjjsomop Bjed 'jsy -ajopui Bpoj ap SBioiía-iajuí
9 sisgjodiif ap oipam Jod b^ '(g) ojopojajj jod opioojjo [BiJajBín ja
opnnaui b opuBzijijn 'soDuojsiq soi^oaq soj ap oipam Jod vA BjjBpunj
ap bjbji A sisaj epunSas bj ap oiJBpijjBd BJBjo^p as jo^nB j^ '(f) oj;o
ap bjo opora nn ap bjo BpajdB oj ojafns ouisiui ja anbjod sas 'oj^o
BjBd OAijBSan A oj^fns nn Bjsd OAiiisod sa jojba orasitn ja anbjod Bas
'onrsiui oj nos anb 'oiqniBO na 'sojjo íSBjui^sip ajuarajE^oj sbso^ (aiuam
-BAiiaadsaj) nos osjbj oj A ojapspjaA oj 'ojsnfui oj A oisnf oj 4oaj oj
A ojjaq oj 'ojbui oj A ouonq oj anb uaua^sos so\i[\ -BSauS bjjosojij bj
na Bj^uanaua jo^iib ja anb usajqop sosjnasip,, soj ji[B 3q -sasBj^ sns ap
Bun BpB3 b A sajojBA soj ap BJajsa bj epoj b ainaniBpBjjB)ap opsaijdB
Bq bj A ()(^SBisando sauoiuido sop ÁBq bsod BpB^ ajqos,, anb ap
OJisaem jap Bpuainas bj oqaad b opBtnoj btj ag -jBSJaAiun zapijBA ns
nanaiisos anb boj b ojopuainodo sajojBA soj ap omsiAi)Bjaj ja jBJisomap
ajainb 'sbjoSbjoj^ Jod opinjjuí ainamaiuapiAa 'jouib j^ *(^) -^ *b fQf
oub jap sandsap oaod SBpB^oip 'bjsijos nn^jB ap (^) sBpnajajnoa ap
BBiou jod opiniíisnoa aaajsd anb oiu^sa nn jo;iib ap ajqmou iu ojn]
-jl uis BAjasuoa as oaiJidnig oixag ap soiíJosnuBín soj ap Jbuij jy
(S9¡qop sosjtiosiq) IOJ 9\
•a^sa ap ojuaiuiBzuBijB ja BjBd soApoiu soAanu 'jsb Biaajjo A jbj
-ndod oujaiqo^ ja A oqaajap p ajjua pBpiJBpijos bj JBaBjsap BJBd

— nz —
•B í ^I
•88 i 1
•88 X I
3uud til
-88 A Z
"I

'1
'¿
*¿
'i
'9
'9

•^
^á
•^
••J
••^
^i

(9)
(S)
()
()
(Z)
(I)

biubjt; bj ap sisauaS bj ap uoiDBjaAaj Bjsg •ouiuibo ja uBJBJBdajd aj ou
8B}BJ3oniap soj 18 otpajop ja jBqrjjap ojos ts Jod Bjjpod ou anb osanq
A auJBa ap ajquioTj un anb sbut sa on oubji^ jg 'oqDajap uis pBpapos
bj ajqmoq jb jBJnjBuriuB sa 'ojsia somaq ouiod 'anbjod 'biubjij bj
ajnaniBijBsaoan BjauaS anb oijo^isubji opBisa un sa Bjsa j^ 'BinbJBUB
bj 'Bzmb Bjuan^ asjBp uis 'naanpojd sa^aj sbj jbjoia A jaaouoosap
jb anb '8B^BJ09uiop sojbui soj ap sdjna bj jod anb bsiibd bj^o BnnSniu
jod BjnBjsui as on biubjij b^j '^osonjísuoni A zojjb Jbui,, 'BinbjBnota
bj o BjuBJij bj ojqand jap omaiqoS nanq jb ajuauíBsojoSiA ánodo
as ojad 'BinbJBijo bj b Buopnam as o^¿ -(9) BpBJOouiap bj sa onjaiq
-oS ap buuoj jofaui bj anb ap Bapi bj BÍauB ba Binxpop Bjsa U03
•(5) Bjqozoz bj A opaira jap sosajd uaAiA 'aqoou ap A Bjp ap
'sopo^ anb ouis 'ojmbnBj) Bjsa aipsn isanopnjoAaj A SBjjanS Buaps^ua
•sap A B^ijpej íBpijosuoa as Bijasitu bj A soipo Binamoj pBpuadsojd bj
'sajnaonpojdBjjuoo ubujoí 3s auoioBmjs sbj sBpoi ÍBjnajp ou anbjod
BasBOsa ojauíp ja 'spunqB anbunB anb aiJans ap 'BzuBijuoosap bj Bnpj
anbjod 'ojipaja ja araijdns ísajBpos SBpnapnoa sbj ap asjBdn^oajd
b ^^ijqo anbjod 'ofBqBjj jap aBjjsip :soi^mfjad sapusj^ sbui soj ap
ajuanj bj sa 'oiqniBO na 'BinbjBUB b^j 'ajqtnoq ja bzoS anb ap sauaiq
boj sopoj ap asBq bj sa oaipjjnf uapjo ja 'sand 'isy • (f) pnjiABjasa bj
A Bumj bj oraoD sajquja) ubj sajBni ap BsnBo sa anb 'BJjanS bj bjiuo
aSaiojd ísoqoaAOjd sojn^nj ap Bznsjadsa bj noa Bjjodos SBuad s^^na
'8B3JB1 sns b asjBaipap ajopuaijinuad A opaiui jap ojopuBj^qij 'bij
-i^ia bj na A ouans ja ua ajqmoq jb pspijnSas a^ajjo ísasaja^ut soj ap
osonuaq sbui ja 'oÍBqBJ) ja Bioainoj A sauoioBdnooajd sbj ap BpBsad
sbut bj 'Boijjjod bSijjui bj ap BfajB íojipajo ja A opjaraoo J3 uoo sajq
-od soj b jBprijÍB napand A sauaiq sns noa sojnSas uainats as sooij
boj sand 'buiijjoj bj ap sapniíspiA sbj Jofam uaAjansaj as bjj^ ua
ÍBjnajio anbjod 'sopo^ ap u^ioisodsip b 'oood Bas anbnnB 'ojauíp ja
anod anb 'oitpaja jap asBq bj aXn^nsuoa pspijBSaj B^ -oairaouooa ja)
-objbd ap 'opoj 3)ub nos SBpuan^asnoo sssa A 'uBAiaap eojja ap anb
SBiouanaasuo^ sbj na 'sa o)83 'SBiJB)ijpn sauozsj na Z3A bjjo sssq as
nopBpajds b^s^j -(g) sajBui soj ap jo^Cbui ja opBJopisnoo sa 'biiumbub
bj 'o)sando ns anb SBJiuaim 'pBpiunmoa bj A onpiAipui ja BJBd uaiq
omajdns ja sa anb oms 'uaiq nn sa ojos on ooipunf napjo ja oaaj
'(Z) oqosjsp jb auuojuoo
uaiquiB) jtaia anb Btjpuaj onpiAipm 3)ub famas anb ajjans ap 'szjanj
jod o BianjsB jod OBUBuituop A uBiairnodaj oj 'opjanoB ap nsjjpnod
as sajqraoq s^raap soj sopo) sand 'mxauoajd bj ua jiaia Bjjpod aisa
oooduiBj^ *ojnp 'ajqisuasui 'ajqBjaujnAui aiaBiS un sooiESuodns 'ojaaja
ug 'Bpiisnf bj A ^aj bj ap oipara jod aejanajuBín apand ojos Bzjanj
bj osnjonj •(1) BpBjsiB BptA bj anb sopmfjad sajoXBui BiJBÍajBdB saXaj
uis onraoD na BpiA bj anbjod 'oqasjsp J3 oSisuod sbjj Bisa A 'p^paioos

�apoyo versos de Kleobulina y de Aischylos que legitiman la fuerza
y el engaño. Una argumentación por el estilo se repite para las otras
acciones. Esta parte coincide casi totalmente con un diálogo entre
Sókrates y Euthydemo de las Memorables de Xenophonte (1); pero
aquí el propósito es evidenciar a Euthydemo su ignorancia, mientras
que el desconocido sofista quiere demostrar con la relatividad de las
apreciaciones que lo justo y lo injusto "son lo mismo".
En cuanto a las formas de gobierno, se supone sin discusión la
democracia, pero el autor objeta el método de la designación por la
suerte, que le parece "nada democrático" y sostiene que el pueblo
debe elegir a los capaces (2). Pero, ¿quiénes son los capaces de go
bernar? Aquellos que han recibido la educación sofística, que son
capaces de intervenir en un debate dialogado, que saben convencer
al pueblo o a los jueces por medio de discursos eficaces, todo lo cual
implica conocer la verdad y saber juzgar rectamente, es decir, el cono
cimiento de "la naturaleza de todas las cosas^(3).

GORGIAS, LYKOPHRON
Frente a estas doctrinas que sólo admitían el derecho positivo, las
leyes dictadas por la democracia, otros sofistas reanimaron el antiguo
dualismo, que oponía al derecho elaborado por los hombres los prin
cipios fundados en la naturaleza. Pero la continuidad de doctrina era
puramente formal, pues el contenido de los principios fue transfor
mado. Ya no se trata de los plazos de la justicia divina como en
Aischylos, ni del derecho de familia como en Sóphokles, sino que lo
que intenta justificar es el interés del individuo.
Ya Gorgias de Leontini (hacia el 500) que estaba vinculado
a Empédokles, en el final de uno de sus discursos fúnebres, destaca
a la "suave equidad" por encima del "áspero derecho" y contrapone
a la "embarazosa exactitud de la ley" positiva, otra "ley más divina
y universal: decir o callar, hacer u omitir lo debido en el momento
debido" (justamente una definición de la equidad) (4).

HIPPIAS
Con Hippias de Elis el pensamiento de la igualdad aparece cla
ramente y está vinculado a la oposición entre las exigencias de la
naturaleza y las disposiciones del derecho positivo. Este último es el
resultado de un contrato, "lo que los ciudadanos de común acuerdo
han prescrito hacer o prohibirse" (1). Por otro lado, aquellas que son
iguales en todos los países son las "leyes no escritas", que no son obra
de los hombres, porque éstos no han podido reunirse todos en un
mismo lugar para dictarlas (2). Provienen de la divinidad y sus dos
primeros preceptos son reverenciar a los dioses y honrar a los pa
dres (3). Hay que suponer que esta distinción entre leyes escritas y
no escritas coincide con aquella otra de naturaleza y ley que le atri
buye Platón. Según éste, Hippias sostenía como un principio funda
mental de la naturaleza la igualdad y fraternidad de todos los hom
bres. "Varones aquí presentes, os considero a todos parientes, íntimos
y conciudadanos por naturaleza, si bien no por ley, pues por natura
leza lo semejante está enlazado con lo semejante" (4). Los principios
de la naturaleza o leyes divinas son superiores a los del derecho esta
tal. Este es calificado, desfigurando un pensamiento de Píndaros, como
"tirano de los hombres" que opone a la naturaleza su coacción ineluc
table (5), pero que no puede considerarse bueno ni obliga en con
ciencia, desde que a menudo es derogado o modificado por los mismos
que lo promulgaron (6). Sin embargo Hippias no pretendió anular
al derecho positivo, antes bien reconoce que tiene cierto valor, puesto
que reclamó una ley contra la calumnia, llamando la atención sobre
esta laguna de las leyes que, castigando a los ladrones, no pronuncian
pena alguna contra los calumniadores, siendo así que éstos nos roban
la mejor de nuestras posesiones, esto es la amistad; de suerte que la
violencia, aunque perjudicial, es menos injusta que la calumnia, por
que aquélla al menos se muestra al descubierto (7). Parece, por otro
lado, que Hippias sólo reconocía como auténticas leyes no escritas
aquellas que efectivamente eran cumplidas, pues respecto a la prohi
bición del incesto niega que sea una ley divina "porque —dice— veo
gentes que la infringen" (8).

Lykophron, quizá un discípulo del anterior, otorgaba al derecho
un fin puramente exterior: la garantía de una conducta recíproca
justa, pero negaba que pudiera hacer a los ciudadanos justos y bue
nos (5). También negó valor a la nobleza, "su dignidad se basa en
puras palabras" (6), por lo cual lo debemos suponer de tendencia
igualitaria.

(1)Mem. IV, 2, 14.
(2)Diels 90, 7, 1 88.
(3)id. 8, ly.
(4)Plaiíud. ad. Hermog. V. 548. Diels Ir. 6.
%5)Aristot. Pol. T 9. 1280 b 8. Diels fr. 3.
(6)Diels. fr. 4.
— 236

ANTIPHON EL SOFISTA
El sistema en que más clara y enérgicamente se sostiene la opo-sición entre derecho natural y positivo y aquel en que mejor podemos
seguir la conexión de su pensamiento —gracias a algunos fragmentos
relativamente extensos conservados— es el de Antiphon de Atenas.
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)
(8)

Xenoph. Memor. IV, 4,
id. IV, 4, 19.
id. id.
Plat. Protág. 337 c d.
id. id.
Xenoph. Memor. IV, 4,
Plutahc. jrag. sobre la
Xehoph. Memor. IV, 4,

13.

m
14.
calumnia en Stob. 42, 10. Diels fr. 17.
19.
— 237 —

�•

— L2Z

•¿I JJ STSIQ 01 'Z

"61 *t "AI '^ovi3¡^¡ 'hjohsx(8)
na DtuiuvjDj v\ ajqot -Bvif •ravim&lt;J(¿)
'H 'f 'AI "^oviayi •Hdotiax(9)
Tí P?(S)
'P a ¿ '^91OJd 'ij(^)
"P! "P?()
•61 '* 'AI Pt(Z)
•I *^ 'AI '-"&gt;Utf^ -HJ0H3X(I)

ap uoqdijuy ap ja sa —sopBAJasnoa sosuajxap
sounü^B b bbtobjS— o;uainiBsnad ns ap uorxauoa bj jrn3as
souiapod jofam anb na janbB ^ OAijisod A [BjnjBU oqoaaap ajina nop^
•odo bj auaijsos as ajnattreaiSjaua ^ bjbj^ sera anb na Enroj^is j^

VISLIOS 13 KOHJIXMV
•(8)wnaSuiJjtn bj anb sajuaS
oaA —aoip— anbjod,, BuiAip a^j Bun Bas anb B^ain ojsaom jap uopiq
-iqojd bj b ojaadsaj sand 'sspijduma uBja ajuaniBAuaaja anb SBjpnbB
SBjuasa on sa^aj SBDiiua^nB otnoo eponoaaj ojos BBiddijj anb 'opBj
oi^o jod 'aoajB^ -(¿) ouaiqnasap ye BJisanm as sonata jv B^anbB anb
-jod 'Binranpo B[ anb B^snfoi sonam sa '[Bioipnfjad anbunB 'BionaptA
Bf anb ajjans ap ípB^siuiB bj sa oisa 'sanoisasod SBjjsann ap jofatn v^
neqoj son so^sa anb tsb opnais 'gaJopBiumnp^a so{ bjjuoo BunS^B Bnad
nBiounuojd ou 'sauojpB^ so[ b opuBS^sBo 'anb eaia[ s^^ ap sunáu^ Bisa
ajqos nopnaiB b^ opnBinB^ 'Bimnnjea b^ bjjuoo Á^^ buti omepaj ^nb
ojsand 'jo[ba ojjaio anaii anb aaono^aj naiq sajuB 'oAiitsod oqoaaap ^
jB[nnB otpua^ajd ou gBiddijj o^jBqina mg -(9) noJB^pamojd o^ anb
somsini soj; jod opsaijipom o op^Sojap sa opnnam b anb apsap 'Bio
-u^^ u^ B^i[qo iu ouanq asjBJaptsuoa apand on anb ojad '(5)
-anpnr npioa^oo ns Bza^jnisn B[ b ánodo anb usaiqmoq so^ ap
otnoD 'soJBpui^ ap oinainissaad mi opnBinSijsap 'opBDiji[BD sa ^ (
-Bjsa oqaaaap pp soj b sajopadns nos s^niAip saXa^ o Bza^jnjBn b[ ap
soidianijd so^ • (^)^aiuBfama8 oj; uoa opBZB[na Bjsa ajiíBfamas o^ Bza^
-BJn;Ba Jod sand 'iía[ iod on naiq is 'Bza^Bjn^Bn jod sonBpepniouoD Á
sonninT 'sajuao^d sopoj b ojaptsuoa so 'sainasaid inbs sauojB^?
-moq so[ sopo^ ap pBpituajBjj A pBp^nSí B[ Bza^jn^Bn v\ ap
-Bpunj oidiauíad nn oraoa Binajsos SBiddtj^ 'ajsa unSag •nojB[(j aÁnq
-ijjb a[ anb ^a^ A Bza^jnjBn ap bjjo B^pnbB no^ apiamoo ssiu^sa on
A SBjijasa sa^a^ ajjua noiannstp Bjsa anb jauodns anb ^bjj •() sajp
-sd so[ b JBJuoq Á sasoip so^ b JBiouaiaAaj nos sojdaoajd sojamiJd
sop sns Á pBpiuiAtp v\ ap nanaiAOj^ • (^) sB^Bjoip ejsd jBSn^ omsim
nn na sopo) asjinnaj opipod neq on sojsa anbiod 'saiqmoq so\ ap
Bjqo nos on anb 'u8Hjiaasa on sa^a^,, 8B¡ nos sast^d eo[ sopo} na sa^nSí
nos anb SB^janb^ 'opBj ojio jo^ *(x)^asjiqiqojd o Jaasq o^ijagajd u^q
opaanaB rniinoo ap sonBpBpnp so[ anb O[,, 'oiBjjnoa nn ap
p sa oraijfn ajsg 'OAnisod oqoaaap pp sanopisodsip sb[ á
bj ap SBi^na^ixa sfj ajjua nopisodo re\ b opepaaniA Bisa Á
-Bp aoaJBdB p^ppnSí B[ ap o^uainiBsnad p si[^ ap SBiddtjj no[)

SVIJJIH

•f ••&gt;} •siaiQ (9)
•e •J| siaia •8 1 08^I "6 I •lo^ -xoxsray (S)
•9 *ji siaiQ ' 8S 'A "*atu^an •p ^at1HT1^ (^)
•sí ^ t '8 'Pí ()
•o 1 *¿ '06 S13IQ (Z)
(I)
•n 'Z *AI

Bionapna^ ap aianodns soraaqap o^ ^no o\ Jod '(9)M8BjqB^d SBjnd
na BSBq as pBptuSip ns?5 'Bza[qou B[ b jo[ba oSan uaiqniBj^ • (g) son
-anq A sojsnf sonBpBpnp soy b jaouq sjaipnd anb BqBSan OJad 'Bjsnf
Baoadpaj Bjonpnoa son ap BtjnBJBg bj :ioua)xa ajuaniBjnd uij nn
oq^aiap ^ BqBS^oio 'joijainB pp o^ndiasip mi Bzmb 'noaqdo^jjí'j
' if) (p^pinha v\ ap uopinijap Bun ajnamBjsnf) Mopiqap
oinamom p na optqap oj jijtmo n jaa^q 'jb^bd o Jiaap :^sjaAinn A
BuiAtp sboi Aa^n bjio 'BAijxsod (tA9\ bj ap pmpaBxa BsozBJBqnia,, b^ b
anodBj^noa A Moqoajap OJadsB,, pp Brapna jod wpBpmba 8ABnsOT ^\ b
BOBjeap 'saaqannj sosonasip sns ap oun ap pnij p na 'sapjopadni^ b
opBjnDntA Bqeisa anb (QOS Ia P^^) raijuoa'j ap SBiSjo^) bj^
•onpiAiptn pp saaajux p sa JBaijijsnf Bjuajuí anb
oj anb oni8 'sa^oqdog na ouioo Bi^iraBj ap oqaaaap pp nr 'so^jíqosiy
na onioo BniAip Bpijsnf B^ ap sozB^d ^o\ ap bjbjj as on bj^ *opBnx
-jojsnBJj anj soidiouiad so[ ap opiuajuoo p sand '^nuoj ajuaraBjnd
Bjca Bnixpop ap pBpmniinoa bj; oaa^ •Bza^.miBU B[ na sopBpnnj soidp
-nijd so^ sajqmoq soj jod opeioqBp oqaaaap ya Binodo anb 'orastjBnp
onSijuB p noJBiuiuBaj sbisijos bojío 'BpBj^omap b^ jod SBpB^aip ^
8B¡ 'OAijisod oqaajap p UBijitnpB o^^s anb SBUiJi^op SBjsa b ajuaa^

MOHHdO^Al 'SVI^H00
'(^)tiSBSoo SB^ SBpoi ap BzapjnjBU b^,, ap ojuainiio
-onoa p 'jroap sa 'aiuauíBjDaJ JsSznC jaqBB A pepjaA bj jaaono^ Barjdmi
jBn^ oj opoj 'saoBDija sosjnasip ap oipam jod eaaanf boj b o ojqand jb
jaouaAuoa naq^s anb 'opBojBip ajBqap nn na jiuaAjaiur ap s^aBdBa
nos anb 'bdiisijos nopsonpa bj opxqpaj nBq anb sojjanby ¿jBuiaq
-oS ap saoBd^o soj nos sanamb? 'ojaj g(^) eaoBdBD soj b JiSaja aqap
ojqand ja anb auaijsoB A KooijBjoomap BpBn,, aaajBd aj anb 'ajjans
bj Jod uppBuSisap bj ap opojam ja Bjafqo jo^iib ja ojad 'BpBJ^omap
bj noisnasip nía anodns as 'onaaiqoS ap bbuijoj sbj b ojuBna ng
-Koui8Tui oj nos,, ojsnfrn oj A oisnf oj anb sanopBpajds
bbj ap pBpiAijBpj bj uoa JBJ^somap aiainb bisijos opponoasap ja anb
SBJiuaim 'BiauBJOttái ns oraap^qjn^ b jBpnapiAa sa ojisodojd ja inbs
ojad í (x) a^noqdoua^ ap sajqDuotuaj^ bbj ap omap^qin^j A sa^Bjijog
ajjna oSojBip un noa ajuauíp^joí ibbo appnroa ajJBd Bjsg; -eanoiaaB
sbjjo sbj BJBd ajidaj as ojiisa ja Jod nopBjnaumSjB bu^ *onBua ja A
Bzjanj bj uBuiiiiSaj anb soj^qosiy ap A Bnrjnqoaj^ ap sosjaA ^d

�Antiphon no era un agnóstico como Protágoras. Si, como es pro
bable, el sujeto del fragmento N. 10 es Dios o el Nous, ahí se atestigua
el alto concepto que tenía de él: "no necesita nada, y no acepta nada
de nadie, sino que es sin límites 7 sin necesidades" (1). Esta autosufi
ciencia e infinitud de Dios contrasta con la pequenez del hombre, que
aunque pretende ser imagen de Aquél (2), tiene una existencia efí
mera, frágil, penosa e irreversible. "La vida es una vigilia de un solo
día, en el que salimos a luz, para dar paso luego a la siguiente gene
ración" (3). "No contiene nada de extraordinario, ni de grande ni de
sublime, sino sólo lo pequeño, débil, breve y mezclado con grandes
dolores"(4). "No es posible repetir la vida, como una jugada en el
tablero"(5). Era el pesimismo tradicional, el cual sin embargo no
mantuvo a Antiphon en los cauces de la moral religiosa, sino que lo
condujo hacia una ética de la utilidad y del egoísmo. Según el testi
monio de Xenophonte, en sus disputas con Sókrates, le reprochaba
a éste su pobreza y sobriedad, que conducen a la desgracia, y su igno
rancia, que se descubre en que no enseña nada que merezca ser
pagado. Para Antiphon la felicidad consiste en las delicias, en la magnificiencia, y el logro de dinero es un buen medio para ellas (6). Y una
confirmación de esta tendencia la hallamos en los fragmentos de su
libro Sobre la verdad, descubiertos en los papiros de Oxyrrinco, que
contienen su teoría filosófico-jurídica. Aquí se afirma no sólo la dis
tinción entre los preceptos del derecho estatal y los de la naturaleza,
sino que se oponen ambos como contradictorios y se censura todo el
sistema de las leyes positivas, incluso el instrumento principal de su
realización, la administración de justicia. Esta crítica pretende demos
trar que el derecho contiene una paradoja, pues admitiendo que su
fin es la justicia, hace ver que no puede realizarla nunca.
Antiphon se enfrenta con aquellos que como Protágoras y Sókra
tes, concebían la justicia como cumplimiento de los preceptos del
estado al que pertenece cada uno (7), mostrando que ese derecho se
halla en oposición con los principios de la naturaleza (8); y, claro
está, éstos son los que valen ante todo. Por de pronto, mientras los
preceptos legales son convencionales y arbitrarios, los de la naturaleza
son espontáneos, innatos y necesarios (9). ¿Cuál es entonces el criterio
de la naturaleza? Es muy sencillo, responde el sofista: "a la natura
leza están sometidos el vivir y también el morir, y en verdad la vida
proviene de lo ventajoso, la muerte, de lo dañoso"(10). ¿Y cuál es el
signo de lo ventajoso y de lo dañoso? Es el juego de los sentimientos
elementales: lo que causa placer y alegría es lo ventajoso, lo que causa

(1)SlIID. á8É7)TO{. DlELS fr. 10.
(2)Phot. ^Eei8éoTaTov. Fr. 48.
(3)Stob. IV, 34, 63. Diels fr. 50.
(4)Stob. IV, 34, 56. Diels fr. 51.
(5)Hahpoce. ávaQiaffai Diels fr. 52.
(6)Xenoph. Memor. I, 4, 1 y 88.
(7)Oxyrh. Pap. XI n. 1364 ed. Hunt. Fragmento 'A, columna 1. Todo en Diels fr. 44.
(8)id. col. 2.
(9)id. col. 1.
(10)id. col. 3.
— 238 —

dolor y tristeza es lo dañoso (1). Con este criterio biológico y hedonista Antiphon va a destacar cuánto el derecho se opone a la natura
leza. Según ésta lo ventajoso es libertad, mientras según las leyes es
"cadena de la natura"(2). Antiphon está ya impresionado por el
exceso de legislación de los estados de su época: "se han establecido
leyes para los ojos, lo que pueden y no pueden ver; para las orejas,
lo que pueden y no pueden oír; y para la lengua, lo que puede y no
puede decir; y para las manos, lo que pueden y no pueden hacer; y
para los pies, a donde pueden y no pueden ir; y para la mente, lo que
puede y no puede desear"(3). Nada de eso es conforme a la natura.
También es opuesto a ella defenderse de un entuerto sin llegar a ata
car, hacer bien a los padres que lo han maltratado, permitir el jura
mento a la contraparte sin usarlo uno mismo, pues en esas acciones
"se sufre más dolor donde hubiera sido posible menos, y menor placer
donde hubiera sido posible más, y se sufre un mal que no era nece
sario" (4).
La diferencia esencial entre ambas especies de principios conduce
a consecuencias importantes. Así, en general, el hombre tratará de
cumplir las leyes si actúa ante testigos, pero si está solo preferirá
seguir a la naturaleza (5). Así, también, el que viola el derecho posi
tivo, recibirá su sanción si actúa en público, pero si obró ocultamente,
no. En cambio, el que viola la ley de la naturaleza recibirá indefec
tiblemente su 'sanción: "aunque quede oculto a todos los hombres,
(para ese) el mal no será menor; y aunque todos lo advirtieran no
sería mayor; pues el daño no descansa en la mera opinión sino en la
verdad" (6).
Antiphon lleva más a fondo su crítica cuando destaca que el dere
cho positivo resulta ineficaz para proteger al individuo. Ni impide
el entuerto, ni, una vez cometido es cierta la reparación. "Primero
deja (el derecho p.) tranquilamente que ocurran el sufrir de la víc
tima y la ofensa del ofensor y hasta ese momento, no está en situación
de impedir el sufrir de la víctima y la ofensa del ofensor. Y, si se
lleva el caso ante los tribunales, ninguna ventaja tiene la víctima sobre
el ofensor. Pues debe convencer a los jueces de que ha sufrido entuer
to, y desea adquirir la idoneidad para ganar el proceso. Pero los
mismos medios los tiene el ofensor si niega"... (7). Por último, Anti
phon quiere mostrar que el derecho no sólo es ineficaz sino injusto
en cuanto quiere realizar la justicia; que los instrumentos mismos
de que se vale el derecho para su aplicación resultan instrumentos
de la injusticia, no accidentalmente sino de modo esencial y necesario.
Si justo significa no causar entuerto ni daño a nadie cuando no se ha
padecido entuerto ni daño, testigos y tribunales ejecutan acciones
injustas. "Necesariamente el testigo, aun cuando testimonie la verdad,
(1)Oxyrh. Pap. XI n. 1364 ed Hunt. Fragmento A, columna 4. Todo en Diels fr. 44.
(2)id. col. 4.
(3)id. col. 2 y 3.
(4)id. col. 5.
(5)id. col. 1.
(6)id. col. 2.
(7)id. col. 6.
— 239 -^ '

�mj stsiq • opX •^ nnl&lt;K&gt; 'V ojoaraaBjj -inng pa

•9 T "Pí(¿)
•Z '[03 -pi(9)
•I I P!(S)
•S 'IOD P!(t)
i Z \oo p¡()
•' 'I03 PT(Z)
*avd -hhaxo(I)

•ff -J| s-isld n opox 'I mnnnios 'y

bj amorapsaj optiBno une 'oSpssj ja ajuaniBijBsaoa^, •SBjsnfui
sauop^B uBjnoafa sajBunqiJj ^ soSpeaj 'ouBp iu ojaanjua oppaped
bij as ou opuBnD aipBU b ouep ni ojjanjua jBsnsa ou boijiuSis ojsnf ig
'oiJBsaaau j jBpuasa opom ap ouis ajuauíjBjuappaB on 'Bppsnfin bj ap
9oiuatnnjj8ui UBijnsaj uops^ijdB ns bjb&lt;1 oqaajap ja ^jba ^s anb sp
sometía sojuamnjjsui soj anb íBiopsnf bj jBzijBaj ajainb ojuBn^ ua
ojsnfut oms zBaiput sa ojos on oqaajap ja anb jbjjsoui aaamb uoqd
-puy 'ompjn joj *(¿) • • -^BSaia is josuajo ja auap so[ soipam somsitu
so[ ojaj -osaaojd j^ jbubS bjb&lt;I pBppuopí bj JmnbpB Basap A 'oj
-^anjú^ opijjns Bi[ snb ap saoanf so[ b jaouaAnoa aqap sanj uosnajo p
aiqos BinpaiA bj anap BfBjnaA BimSnrn 'sajsnnqiJi soj 3jub oseo ja BAajj
as is '^ uosuajo jap Bsu^jo bj á Btnp^iA bj ap aijjns ja Jipadtni op
nopBntis na Bjsa on 'ojnatnotn asa Bje^q A Josuajo jap Bsuajo bj á ^vai%
-oía bj ap Jpjri8 ja UBjjn^o anb ajuauiB[inbuBjj (#d oqoajap ja) BÍap ojainuj,, "u^iDBJBdaj bj euaiD sa opp^moa zaA Bnn 'in 'oiJanjna ja
apidmi t^j 'onpiAipur jb JaSajojd BJBd ZBOijaní Bjjnsaj OAiiisod oq^
-ajop ja anb B^Bjsap opuen^ Bopuo ns opuoj b sbhi BAajj uoqdijuy

(9)PP

bj na ouis uoiaido Bjam bj na BsnBosap on onep ja sand iioÁvva Bijas
on oBjapjiApB oj sopoj anbnns A íjouatn BJas ou jBm ja (asa Bjsd)
'eaaqnioq soj sopoi b ojjiwo apanb anbnnB,, ¡uoi^ubs ns atnamajqr)
-oajapni BJiqpaj BzajBjnjBa bj ap Áa[ bj bjoia anb ja 'oiqniBo n^ *on
'a^uauíB^^noo ojqo-is ojad 'ooijqnd na biijob le upiouBS ns Bjyqiaaj 'oaij
-isod oqaajap ja bjoia anb ja 'uaiqaiBj 'isy •() BzajBjmiBn bj b
BJua^ajd ojos B^sa is ojad 'soSpsaj ajuB Erijas is sa^aj sbj j
ap bjbjbjj aaqinoq ja '[BjanaS na 'isy •sa;uBjjodun eBiauanaasuoo b
aonpuoa soidiouud ap sapadsa SBqmB aajua jBpnasa Bianaaajip

(f)í

-aoan Bja ou anb jbui un a^jns as A 'sBtn ajqísod opis Bjaiqnq apuop
ja3B[d jonam A 'souaui ajqísod opis Bjaiqnq apuop jojop se ni aajns as
sauoioaB sssa na sand 'ouisira oun ojaBsn nis ^jjBdBjjuoo bj b ojuara
-Bjnf ja jpinuad 'opB^BJijBtn n^q oj anb sajpBd soj b naiq jaoBq 'jbo
•b)b b JsSajj uis ojjanjua un ap asjapuajap Bjja b ojsando sa naiqniBj^
•BjnjBn bj b anuojuoa sa osa ap BpB^ -(g^^jBasap apand on Á apand
anb oj 'ajuara bj Bjsd A íji uapand on A napand apuop b 'said soj Bj^d
A ÍJ33Bq napand oa A uapand anb oj 'eouBtn sbj Bjsd A íapap apand
ou A apand anb oj 'Bn^naj bj BJBd A íjio uapand ou A uapand anb oj
'SBÍaJO sbj BJBd ÍJ3A napand ou A uapand anb oj 'sofo soj BJBd saXaj

• 'I -P!(01)
"I "lo -p?(6)
•Z IOD -pj(g)
-1011^ -p t9t -n IX •JTd "huaxo(¿)
•89 i['|'| •JOUI9^(^ 'HdONlX(9)
ZS -jj sima i^o3O^ -hdo^hvh(s)
-ts ^¡ s^aia -9S *6 'AI "&lt;&gt;^S(t)
•OS i¡ siaiQ 9 ' 'AI 'oí^()
^ Jg^J (^)
•01 -i¡ s-raia -SoiU^gp -aiag (I)

anb oj 'osofBjuaA oj sa BuSajB A Ja^Bjd Bsnso anb oj rsajBiuamaja
soj ap oSanf ja gg ¿oson^p oj ap A osoÍBiuaA oj ap ouSis
ja sa jBno jji "(oí)osoííBP J 3P 'aiJanm bj 'osoÍBjuaA oj ap auaiAOjd
BptA bj pspjaA na A 'juoni ja naiqinB^ A Jiaia ja sop^amos nsisa Bzaj
-BJnjBn bj b,, :b^sijos ja apuodsaj 'ojjiouas Anva s^ ¿BzajBJn^su bj ap
oijajuo ja eaDuojua sa JBn^)? '((,) soiJBsaaau A so^buui 'soauBiuodsa uos
BzajBJni^u bj ap soj 'soiJBJ^iqjB A sajBuopuaAuo^ uos sajB^aj soida^ajd
soj SBJjuaint 'ojuojd ap joj -opoj aiuB najBA anb soj uos sojsa 'Bjsa
ojb[0 íA í (8) Bza^BjnjBU bj ap soidpuijd soj noD uopisodo na bjjbij
as oqaajap asa anb opuBjjsora '(¿) onn Bp^o aoan^^jad anb jb opBjsa
jap sojdaaaad soj ap oiuaiarijdmn^ oíaoa Bpijsnf bj UBiqaauoo 'sai
-BJ^[og A sbjoSbjoj^ omo^ anb sojjanbB noo B^uaajua as uoqdijny
•Bounn BjjBzijBaj apand on anb jsa aasq 'Bppsnf bj sa mj
ns anb opuapimps sand 'BÍopBJBd Bnn auapuoa oqaajap ja anb jbjj
-goraap apuaiajd Bopjjo Bjsg •Bpijsnf ap nopBJismimpB bj 'nopBzijBaj
ns ap jBdpuud o^uararujsut ja oenpui 'SBApisod sa^aj sbj ap Binajeis
ja opoj BJnsuaa 38 A soiaojoipBJiuoa otnoa soqniB uauodo 3S anb ouis
'BZsjBjniBu bj 3p soj A [BjBjsa oqaajap jap sojdaaaad soj ajjna uopup
-gip bj oj^s ou buijijb as jnby •Boipunf-ooijoso^ij Bjjoaj ns nauapnoo
anb 'oanuj^xQ ap sojídsd soj na sojjatqnasap 'popusa vj 9-iqo^ ojqrj
ns ap sojuamSBJtj soj ua somBjjBq bj Bpuapuai B^sa ap uopBuuijuoo
bou j^ * (9) SBjja BJBd oipam uanq un sa ojanip ap oj3oj ja A 'Bpnapijiu
-^bui bj ua 'SBpijap sbj ua aisisuoa p^ppipj bj uoqdpuy bjbj -opEá^d
jas Bazajaui anb Bpeu Buasna ou anb na ajqnasap as anb 'BpuBj
-onái ns A 'BiaBjSsap bj b uaanpnoa anb 'pBpaijqos A Bzajqod ns aisa b
Bqsq^ojdaj aj 'saiBxsjog uoo SBindsip sns ua 'ajnoqdona^ ap oiuom
-paaj ja nnSag -omsio^a jap A p^pijpn bj ap sopa Bnn Bp^q ofnpnoa
oj anb oms 'BsotSijaj jbjoui bj ap saonsa soj ua uoqdijuy b OAnjuBtn
ou oSjBqnia nis jBna ja '[BnopipBjj omsimisad ja Bj^ '(g^^ojajqBj
ja na Bp^Snf Bun ouioa 'BptA bj jpadaj ajqísod sa o^,^ '(^)ttsajojop
sapnBjS noo opBpzara A aAajq 'jiqap 'onanbad oj ojos ours 'annjqns
ap iu apuBjg ap iu 'ouBuipjoBJjxa ap Bp^u auspuoa o^j,, •(g)^nopBj
-auaS ainamSis bj b oéanj osBd JBp BJBd 'znj b souiijbs anb ja ua 'Bip

BnáijeajB as iqB 'sno\[ ja o soiq sa QT o'ü ojuamSBjj jap ojafns ja 'a
-OJd sa oraoo 'ig "sbio^bjojj oraoa o^ps^uSB un sja ou uoqdpny

•BjnjBu bj b ánodo as oqaaaap ja ojuBna JB^Bisap b ba uoqdpuy bjsiu
-opaq A oaiSojoiq oijajoo a^sa uo[) • (\) oson^p oj sa Bzajsiaj A jojop

ojos un ap bijiSia aun sa BpiA wjn -ajqísjsAaJJi a Bsouad 'Ji^bjj 'sjaui
-jp Bpnajgixa Bun ansí) '(g) janby ap uaSBtni jas apuajajd anbuns
anb 'ajqmoq jsp zauanbad bj no BjsBJjuoa soiq ap pnjiutjuí a Bpnap
-ijnsojnB Bjsg -(j;)M6apBpi8aoan uis A sajimij uis sa anb ouis 'aip^u ap
spBU BjdaoB ou A 'Bpsu Bjisaaau on,, :ja ap Binaj anb ojdaauoo ojjb ja

oppajqs^sa UBq as,, :Baoda ns ap sopB^sa* soj ap uopejstSaj ap oeaaxa
ja jod opBuoisajdtm vA Bjsa uoqdijuy '(^)MBJniBu bj ap Bnap^a,,
sa sa^aj sbj unüas Bjjuaiui 'pB)jaqij sa oeoÍBjuaA oj Bisa unSag *szaj

�tiene que ocasionar a otro algún daño, y él mismo luego, sufrir un *
daño por lo que él declaró, porque a causa de su declaración como
testigo, el perjudicado por el testimonio es condenado y pierde dinero
o la vida a causa de aquél a quien él no hace ningún entuerto. Por
tanto, ocasiona entuerto al agraviado, porque al que no le hace ningún
entuerto le ocasiona uno, y él mismo experimenta de nuevo uno de
parte del agraviado, porque es odiado por éste, aun cuando testimonió
la verdad. Y no sólo por el odio, sino también porque durante toda
su vida, tiene que andar precavido contra aquél a quien agravió con
su testimonio. De suerte que tiene preparado contra él un enemigo
que, si puede, intentará hacerle un mal... Pero también se muestran
como injustos el juzgar, el condenar y el continuar hasta la ejecución;
• pues lo que aprovecha a uno perjudica al otro.. ."(1).
Inspirado en su principio biológico-hedonista, Antiphon critica
las desigualdades sociales y propugna un igualitarismo radical, que
comprendía a todos los hombres, no sólo a los griegos, y alcanzaba
a todas las relaciones, no sólo a la relación política. Así debemos enten
der los términos amplios y generales de su escrito. "A los que des
cienden de padres distinguidos los respetamos y honramos; en cambio,
a los que no son de casas distinguidas no los respetamos ni honramos.
En esto nos comportamos recíprocamente como bárbaros, pues por
naturaleza hemos sido creados todos iguales en todos los respectos,
así bárbaros como helenos. Esto se infiere de una consideración de las
cosas necesarias por naturaleza a todos los hombres. Todas éstas hay
que conseguirlas de la misma manera, y en ninguna de ellas nos dife
renciamos ni como bárbaros ni como helenos. Pues todos respiramos
el aire por la boca y la nariz y &lt; comemos todos con ayuda de las
manos"&gt; ... (2) (3). El papiro no es más legible, pero el pensamiento
del sofista parece descubrirse con suficiente claridad. Todas aquellas
cosas que todos necesitamos por naturaleza deben pertenecer también
a todos igualmente; así como con él aire que respiramos, así también
con los alimentos, vestidos, etc. No tenemos ningún derecho a suponer,
sin embargo, que el autor propusiera el comunismo. Más bien, el
hecho de que Aristóteles no lo mencione entre los reformadores o
autores de constituciones, indica que su pensamiento quedó quizá en
cierta indeterminación. De todos modos Antiphon (e Hippias como
hemos visto) sentó un principio osado, que iba mucho más allá de
la igualdad democrática vigente y que implicaba un desmoronamiento
de los supuestos sociales e internacionales de los estados griegos.

THRASYMACHOS
Las teorías de Hippias y Antiphon, aunque censuraban al dere
cho positivo, le suponían, por lo menos en la intención del legislador,
la dirección hacia lo justo. Thrasymachos va a discutir precisamente
la buena fe, diríamos, de los que dictan el derecho, presentándolo
(1) Oxyrh. Pap. XV. 120 pap. 1797.
"(2) El paréntesis es reconstrucción de Diels.
(3) Oxybh. Pap. n. 1364, fragmento B.

como un instrumento de sometimiento mediante una mistificación.
Personalmente creía en la tradicional idea de la justicia, pues la
considera, siguiendo la escala de Hesíodo como "el mayor de los
bienes de los hombres"(l). Pero precisamente esta alta idea que de
ella tenía lo había desilusionado de los dioses y de los hombres. De los
dioses, porque no se preocupan de que ella reine entre los hombres
—lo que implica que negaba la providencia—; de los hombres cabal
mente porque no la cumplen (2). Teniendo en cuenta este antecedente,
cuando nos acercamos a la teoría que Platón pone en boca de este
sofista, hemos de entenderla,.no como exposición de su punto de vista
propio sobre la justicia, sino como la revelación que hace un conoce
dor avisado de las motivaciones reales que dirigen a los gobernantes
y de los hilos ocultos con que éstos tratan de dominar a los estados.
Lo justo y la justicia que va a definir y explicar Thrasyniachos no son
otra cosa que el derecho positivo mismo. Su tema es el mismo de
Protágoras: las normas establecidas por las leyes del estado. Pero su
interpretación es radicalmente distinta. Mientras el sofista de Abdera
establecía una unión esencial entre derecho, comunidad política y
democracia, y le adjudicaba en consecuencia un alto valor, el sofista
de Kalkedonia definía lo justo como interés o ventaja del más fuer
te (3). Pero el más fuerte no física sino políticamente. En los estados,
así sea su forma monárquica, aristocrática o democrática, los más fuer
tes son los gobernantes y éstos hacen las leyes en provecho suyo.
Una vez hechas, declaran que la justicia para los gobernados consiste
en cumplir esas leyes. Y así "en cada estado, la justicia no es sino el
provecho de aquel que tiene en sus manos la autoridad y es por ende
el más fuerte". Para Thrasymachos, pues, en el estado hay algo más
esencial que las formas de gobierno. Las diferencias entre monarquía,
aristocracia y democracia son pequeñas ante la bilateralidad estruc
tural de gobernantes y gobernados, dominadores y dominados que en
definitiva es la de explotadores y explotados (4). Al proclamar luego
que las leyes dictadas en su provecho son la justicia para los domina
dos, los dominadores emplean un engaño, consistente en la equivocidad
de los términos que continúan teniendo para la masa su sentido tra
dicional. De este punto de vista la actividad del explotador es injus
ticia y en la argumentación que sigue está supuesta esa equivoci
dad (5). "...El hombre justo está siempre en inferioridad respecto
del injusto. Ante todo, en las convenciones en que se asocian el uno
al otro, nunca encontrarás, al disolverse la sociedad, que el justo haya
ganado.. ., al contrario, ha perdido; luego, en los negocios públicos,
si hay que pagar contribuciones, el justo, a igualdad de bienes, con
tribuye más, el otro, menos; si se trata de recibir, uno no obtiene nada,
el otro, mucho. Si uno y otro ejercen algún cargo, el justo está seguro,
si no sufre otro perjuicio, de descuidar sus asuntos domésticos, porque
(1)
(2)
(3)
(4)
&lt;5)

— 240 —

Hesmías in Plat. Phaedr. p. 239, 21. Diels fr. 8
id. id.
Plat. de rep. 338 c y es. Diels fr. 6 a.
Plat. id. 343 c.
id. id. 343 d y m.
— 241 —

16

�—m—

• 9 -jj siaia •— i
•8 -JJ

"I? '6Z -d

•m I p ^t "P! P?
* ^ P! -iv^d

(S&gt;
(t)

— OtZ —
•g
•*l'!a aP

()
Tí P!
'V&gt;íd "J

(Z)
(I)

anbjod 'soaijsaraop sojunsB sns jBpmosap ap 'opmfjad ojio ajjns ou is
'o-inSas Bjsa ojsnf ^a 'oSjbo un^jB uaoaafa oj^o ^ oun ig -oijjnui 'ojjo js
'epen auaijqo ou onn 'jrqpaj op bjbjj ^s ib ^ sonata 'oj^o ja 'sbth aXnqiJj
-noo '^anaiq ap pcpjBnSí b 'oisnf ja 'sauopnqiJiuoa je^ed anb ^Bq re
'soaijqnd sopoáau eo[ us 'oSanj í opipjad Bq 'oijbjíuoo jb ' • • • opcueS
B^ícq ojsnf ja anb 'pspapos bj asjaAjostp jb 'sejbjjuoouo Bounu 'ojjo p3
oun ja UBiaosB as anb ua sauopuaAuoo bbj ua 'opoj a^uy -ojsnfut jap
ojoadsaj pBpi^oijajuí ua ajdmais Bjsa ojsnf sjquioij 13'"',, '(S) p^p
-poAinba ^sa Bisandns Bisa anSis anb uoi^eiuamn^jB b¡ ua A Bpii
•snfui sa JopB^o[dxa pp pBpiAijaB b^ bjsia ap ojund ajsa 3q -^uopip
-bjj opijuas ns bsbui bj BJBd opnaiuaj UBtiupuoa anb souruuai soj ap
pBppoAinba b[ ua a^uajeisuo^ 'ouBgua un uBa^duia sajopBurniop so[ 'sop
-BUiuiop so^ BJBd Bppsnf bj nos oqoaAOjd ns ua SBpBjoip saÁaj sbj anb
oSan^ jBmBpojd [y ' (f) sopB^ojdxa A sajopB^o^dxa ap b¡ sa BAijintpp
na anb sopBuimop A sajop^uimop 'sopBUJaqoS A saiuBUJaqo^ ap
-anJisa pBpi[Bja}B[iq bj ajus SBuanbad uos BpBJOotnap A Bp
'Bjnbjeuom aj^ua e^pusjajip ^j 'ouJaiqoS ap sbuijoi sbj snb
8bui oSpj Avv[ opB^sa p us 'ssnd 'soqDBinXsBjqjL bjb^ *M3jJ3nj sbui {3
apua aod sa A pspiJoinB bj soubui sns ua auat; anb janbs ap oipaAoad
p ouis sa ou Bppsnf bj 'opBjsa Bp^a us,, jsb j^ -sa^aj SBsa jijduin^ ua
ajstsuoo sopBiuaqo^ soj Bj^d Biopsnf bj anb UBJBjaap 'sBqaaq Z3A buj^j
•ojíns oqoaAOJd tía sa^aj sbj uao^q so^ss A saiuBujaqo^ soj nos saj
-janj SBin soj 'B3i]BJ3ouiap o BouBjaojsiJB 'BoinbjBuora butjoj ns Bas isb
soj ug •ajuauíBoijqod ouis boisij ou a^janj sbui js ojaj -(g) ai
sbui jap bíb)U3a o sajaim oraoD oisnf oj Biuijap Biuopd^jjB^j ap
B^SIJO8 J3 'JOJBA O1JB UT1 Bpuan338UO3 U3 BqBDipnfpB 3J A 'BpBJ3OUiap
A BDijqod pBpiunmoa 'oij^ajap ajjua jBpaasa uoiun sun Bi^ajqBisa
Bjapqy ap bjsijos ja gBj^uaij^ 'B^uiisip ajuatn^BoipBJ 83 nop^jajcljajui
ns ojd^ -opBjsa jap sa^aj sbj Jod SBppa^qBjsa sbuijou sbj :sbjo^bioj^[
ap oinsini ja sa Biuaj ng -orasini oAijieod oqaajap ja anb bso^ bjjo
uos ou soqoBOLÍsBjq^ js^ijdxs A jiuiiap b ba anb Bp^snf bj A oisnf &lt;yj
•sopBjsa soj b jBuiuiop ap ubibj; so^sa anb uoo soijnao sojtq soj ap X
saiuBUJaqo^ soj b uaSiJip anb eajBaj sauop^Ai^om sbj ap opEsiAB jop
•330U03 un 33Bq anb u9pBj3A3J bj oraoo ouis 'BiopsnC Bj ajqos oidoad
bísia ap o^und ns ap uopisodxa ouioo ou'Bjjapuaiua ap somaq 'bistios
3)83 ap BDoq ua auod u^jsjj anb Bjjoai bj b sotuBaaaoB son opuBno
'ajuapaoa^uB ajsa bjuana ua opuaiuaj^ • {^) uajdmna bj ou anbjod ajuara
-jBqBD eajqmoij soj ap i—BpuapiAOjd bj BqBSau anb Bat^dxui anb oj—
sajquioq soj aajua aupj Bjja anb ap UBdnaoajd 38 ou anbjod 'sasoip
soj aQ -sajqmoq soj ap jÍ sasoip soj ap opBuoisnjisap Biq^q oj Bina; Bjja
ap anb Bapi b^jb Bjsa ajuauíBspaad oja,j ' (\)^sajquioq soj ap sauaxq
soj ap lol^m ja,, oraoo opoisajj ap BjBasa bj opuamSis 'Bjapisuoa
bj sand 'Biapsnf bj ap Bapi jBuopipBJi bj ua Bjaja ajuara^uosjaj
Bun ajuBtpara ojuairaijaraos ap ojuaranjjsui un oraoo

¿6¿I

OZI

(3)
(I)

ojopuBiuassjd 'oijasjsp ja UBjaip anb soj ap 'soraBiaip 'aj Buanq bj
ajuaraBSioaad Jijnasip b ba soqaBui^SBJijj^ *oisnf oj BpBq uopasjip b^
j pp nopuajur bj ua sonara oj jod 'uBjuodns aj 'oAijisod oq^
jb UBqBjnsuao anbunB 'noqdnuy A ssiddijj ap sBTJoa} sb^j

SOHDVKASVHHX
eopB^sa soj ap sapuopBnaajur a sajspos sojsandns soj ap
ojnairaBuojorasap un BqBaijdun anb A ajua8iA B^ijBJOouiap pspjBn^í bj
ap bjjb 8Bra oqonm Bqi anb 'opBso oidpuud un pinas (oisia soraaq
oraoa sBiddijj a) uoqdijtry eopom sopoi 3q 'uopeuinuaispui Bjjap
na Bzmb opanb ojuairaBsnad ne anb Bojpui 'sauopnjijsuoa ap sajo^nn
o sajopBuuopj boj aajna auopuara oj ou sajaioisijy anb ap oq^aq
ja 'uaiq 8Bj^^; 'omsnmmoa ja Bjatsndojd jojnB ja anb 'oJBquia urs
'jauodns b oipajap un^uru soraauaj o^j -oja 'sopnsaA 'sojuarai[B soj uoa
uaiqraBj isb ^souiBjídsaj anb 3jib J3 uod oraoo jsb ís^uarajBnSí sopo} b
uaiqiuBj jaaauajjad uaqap BzajBjn^BU jod soraBjisaoan sopo; anb sbsoo
SBjjanbB SBpoj^ 'p^pijBja ajuoioTjns noo asjijqnosop aaajsd bjsijos jap
ojuatraBsnad ja ojsd 'ajqíSaj sbui ea ou ojíd^d jg • (g) (^) • • • &lt;M8onBui
8Bj ap Bpn^B uoa eopoi soraaiuoo &gt; A zijbu bj A Booq bj jod 3jtb ja
soraBJídsaj sopoj san^ -souapq oraoa tu sojBqjsq oraoo ra somBpuaj
-ajip son SBjja ap Bunáuiu ua A 'BiauBra Braenn bj ap eBjjtnSasnoa anb
^bij SBjsa SBpoj, "sajqraoq soj sopoi b BzajBjn^Bu jod SBiJBsaaan sbsoo
sbj ap uopBjapisuoa Bun ap ajaijuí as ojs^ -souapq oraoo sojsqjBq isb
'sojoadsaj soj sopoj ua sajBnSí sopoj sopBaao opis soraaq BzajBjn^Bu
jod sand 'soJBqj^q oraoa ajuaraBoojdjoaj somBjjodmoa son ojso u^
•soraBjnoq iu soraBjadsaj soj ou SBpmui^8ip sbsbo ap uos ou anb soj b
'oiqraBa ua ísoraBinoq A soraBjadsaj soj sopmSuijsip sajpsd ap napuap
-sap anb soj y,, 'ojuasa ns ap sa^BjauaS A soijdmB somrajaj soj jap
-uajua soraaqap isy 'Bai^ijod uopBjaj bj b ojos ou 'sauopBjai sbj SBpoj b
BqBzuBajB A 'soSaiaS eoj b ojos ou 'sajqmoq soj sopoj b Bipuaadmoo
anb 'jBoipBi ouisijBjijBnSí un BuSndojd A sajBpos sapBpjBnSisap sbj
boijijo uoijdijuy 'Bjsiuopaq-oaiSpjoiq oidpuijd ns ua opBJjdsuj
"(l)í* * "OJl IB Boipnfiad oun b BqaaAoidB anb oj sand
íuopnaafa bj Bjssq JBnmjuoa ja A jBuapnoa ja 'JB¿znf ja sojsnfui oraoo
ubj^sanra as uaiqiUBi oja^ • • • jbui un ajjaoBq BJBjuajut 'apand is 'anb
oStraana un ja Bjjuoa opBJBdajd auan anb aijans aQ -oiuoraiisaj ns
uoa ^iabjSb uamb b janbB bjjuoo optABoajd JBpus snb auaij 'BpiA ne
Bpoi ajuBjnp anb jo d uaiquiB) ouis 'oipo ja Jod ojos on j^ -pspjaA bj
oiuoraijsaj opusna um? 'ajsa jod opstpo sa anbjod 'opbiabj^b jap ajJBd
sp oun OAann ap Bjnannjadx^ omsira ja A 'oun Bnoissao aj ojjan^ua
nnSuiu aaBq aj ou anb jb anbjod 'opsiABj^B jb ojjaniua buoibboo 'oihbj
joj 'oijanjua nnSntn aoBq ou ja nainb b jsnbs ap Bsn^a b spiA bj o
ojaurp apjaid A opsuapuoa sa oiuorapsaj ja Jod opBoipnfjad ja 'oStjsaj
oraoa n^pBiBjoap ns ap Bsn^a b anbjod '^jBjaap ja anb oj jod ouep
un JiJ^ns 'oSanj orasira ja A 'ouBp unSjB ojio b jbuotsboo anb auaij

�no puede ocuparse de ellos, y de no ganar nada en lo público, por
que es justo. Además, se hará enemigos de sus parientes y conocidos,
por rehusarse a servirlos en perjuicio de la justicia. Todo lo contrario
para el hombre injusto... Pero el medio más fácil para que te des
cuenta, es llegar a la injusticia más acabada, la que instala al hombre
injusto en el colmo de la felicidad, y en el colmo de la desgracia al
que es víctima de la injusticia y no consentiría en practicarla; hablo
de la tiranía, que no se apodera del bien ajeno poco a poco, sino que
lo invade de un solo golpe por fraude y violencia, sin distinguir entre
lo sacro y lo profano, entre lo público y lo privado. Si un hombre es
sorprendido cometiendo cualquiera de esas injusticias, se lo castiga
y se lo cubre de los más sangrientos oprobios... Al contrario, cuando
un hombre no contento con tomar los bienes de los ciudadanos, los
reduce a servidumbre, se lo llama feliz y afortunado, porque si se
censura a la injusticia no es por temor de practicarla, sino de pade
cerla. .. .. .la injusticia, llevada a un grado suficiente, es más fuerte,
más digna de un hombre libre, más regia que la justicia"...
De ahí naturalmente una desvaloración del derecho. La justicia,
entendida como conducta de los sujetos según los dictados de la auto
ridad, poco falta para que Thrasymachos la declare un vicio; se con
tenta con llamarla "una tontería generosa". Es la injusticia, cercana a
la virtud, la que constituye la cordura (1).

KRITIAS
La teoría del engaño de Thrasymachos encontró una ampliación
osada en un pensamiento que lanzó Kritias, el pariente de Platón y dis
cípulo rebelde de Sókrates, el más insaciable e iracundo de los treinta
tiranos (2), pero buen conocedor de la historia y de la política (3).
Como Thrasymachos, Kritias es un decepcionado de la justicia de los
hombres. En su drama Tenues hacía exclamar a uno de sus personajes:
"Ah, ya nada justo vive en la raza actual!"(4). Esta añoranza parece
implicar una valoración positiva del derecho. Entretanto, en otra obra,
en su drama satírico Sisyphos, Kritias lo presenta bajo una luz desfa
vorable que, indirectamente, tiende a desacreditarlo y a minar su
vigencia. El derecho, que fue instaurado para suprimir el estado de
fuerza y garantir la realización de la justicia, fracasaba en su fin
cuando las trasgresiones se hacían ocultamente. Entonces fue inven
tada la religión como medio de intimidación al servicio del derecho.
"Como las leyes les impedían cometer violencias públicamente, pero
las cometían ocultamente, entonces, me parece, un hombre astuto y
prudente inventó para los mortales el temor a los dioses, para que
hubiera un medio de atemorizar a los malos aun cuando en secreto
hicieran o hablaran o pensaran algo"(5). Así se daba un doble golpe
(1)Plat. id. 348 d.
(2)Xenophon. Memor. I, 2, 12 y .,
(3)Plat. Tim. 20 a.
?(4) Stob. III, 2, 15. Diels fr. 12.
(5) Sext. odv. math. IX, 54. id. fr. 25.
— 242 —

a la vez contra la religión y contra el derecho, descubriendo a la una
como un engaño de hombres hábiles y al otro como sospechoso por
apoyarse en tal invención. Ambos son humanos, demasiado humanos.

PHALEAS E HIPPODAMOS
Junto a los intentos de justificación o de crítica del derecho y el
estado, surgieron también ensayos de reforma que querían sustituir
el orden vigente por otro nuevo. Sin duda que la Hélade había tenido
grandes legisladores que habían echado las bases de estados florecien
tes. Junto a los tan conocidos Lykurgo y Solón están aquellos otros
mencionados por Aristóteles: Minos, Zaleuco, Charontas, Philolaos el
corintio, etc. Pero ahora se trata de particulares que, sin encargo de
ninguna ciudad, motu propio se ponen a construir in mente una co
munidad política que responda a las exigencias de los valores por
ellos reconocidos. Las convulsiones políticas habían hecho meditar a
algunos sobre el problema hasta llegar a la raíz. Parece que fue
Phaleas el primero que sostuvo que esta raíz se hallaba en la región
económica, en la regulación de los bienes. Era de Chalkedonia y, por
tanto, compatriota de Thrasymachos, que, como vimos, había redu
cido la diferencia de gobernantes y gobernados a la de explotadores
y explotados. Pero no podemos, pues nos faltan datos, establecer
relación cronológica o de dependencia entre ambos. Lo único que
sabemos de él es lo que Aristóteles nos relata (1): que Phaleas soste
nía que todos los ciudadanos del estado deberían disfrutar de bienes
iguales, refiriéndolo a la posesión de tierras; que esta igualdad era
más fácil de alcanzar en una colonia que en un estado antiguo, y que
el medio más rápido sería que los ricos dieran dotes de matrimonio,
renunciando a recibirlas, y que los pobres, a su vez, pudieran acep
tarlas sin obligarse a darlos.
Era un proyecto no sólo unilateral sino tan escaso en su propio
tema que ni siquiera establecía en qué cuantía se establecería la
igualdad, puesto que ésta tanto existe en lo poco como en lo mucho.
Más completa fue la construcción que ideó Hippodamos, un ar
quitecto de Mileto, que concibió las calles en línea recta, proyectó la
disposición del Pireo y lo unió a Atenas en la época de las guerras
del Peloponeso (2).
Este excéntrico melenudo, que presumía de conocer la naturaleza,
imaginó un estado ideal que contenía quizá muchos detalles, pero del
cual no conocemos más que los rasgos más salientes, trasmitidos por
Aristóteles. Suponía una población de 10.000 ciudadanos, que, tenien
do en cuenta las necesidades fundamentales, dividía en tres clases:
labradores, artesanos, y guerreros. Las tierras eran divididas en tres
partes: la particular destinada a los labradores, la pública para los
guerreros y la sagrada para el culto. Los artesanos carecían de tierras.
(1)Pol. B 7. 1266 a 36 y M.
(2)Aristot. Pol. B 8. 1267 b y H 11. 1330 b 21. La época resulta de la combinación de
Schol. Abistoph. Equ. 327; Stbab. XIV, 654 y Diod. XIII, 75.
— 243 —

�"SI 'IIIX aoia
ap noptnnqmoo j p np^ai iraods

tS9 'AIX ••vbis ¡IZ 'nb3 HaoisiHy "toros
-\z q 0I 'II H L 119ZI "8 H "í0^/ MO1SIHV (Z)
• ^ 9 B99ZX ¿ g •;&lt;&gt;,/ (i)

•sBja^ij ap UBtoajBa soubs9jjb so^ *oijn ja bjbcI ^pcjSes bj ^ soaaxianS
boj Bjcd Boijqnd bj 'ssjopBjqsj soj b BpBuiisap jBjnoiiJBd bj :sajjBd
8311 U3 8BP!P!AÍP UBJ3 8BJJ31J 8B^ *8OJ3JJ3n^ A 'SOUBSaiJB '83JOpBJqBJ
:sa8Bp 89jj n^ BjpiAip 'sajBniauíBpunj sapspisa^au sbj Bnaono n^ op
-uaiuai 'anb 'souBpBpnp OOO'OI 3P uopBjqod boti Biuodng •sajaiojsijy
jod sopuiuisBjj 'sa^usijBS sbui soásBJ soj snb sbui souiaaouoo ou jBno
jap ojad 'sajjBjap soqanuí Bzinb Biu^^uoa anb JBspi opB^sa un outáeini
bj jaaouoa ap Bjiunsaad anb 'opnuajaui oaujua^xa a^sg;
•(^) osauodoja^ jsp
jjanS sbj ^p saods bj na seu9^y b oían o{ ^ o^aij ^p uopisodsip
B^ o}39Aoad 'Bioaat Baai[ na sa^BO sb^ otqpno^ anb 'ojajij^j apb
-jb un 'soraBpoddxji oapi anb uoioanaiSuoD b^ anj Bj9[dmoa
•oqonra o{ na ouioo o^od o( na a^sixa o%ws% b^s^ anb oisand 'p
B[ BiJ939[qBj89 a^ BijuBna 9nb na Bi^a^qe^sa Bjainbis tu anb bui9j
oidoíd ns ua ogBasa ub^ onis pja}B^inn opps ou o^ooAojd un
•Bo^Bp b aejBSijqo me
-da^B UBjaipnd 'Z9A ns b 'ggjqod 8O^ anb Á 'SB^iqpaj b opuBpunnaj
'oiuouiij^bui ap s^iop UBj9ip 8O3U so|^ 9nb Búas opidBJ 8Bm oipam ^
^nb A 'onáuuB opBisa un ua anb emo^oa Bun U9 jbzub3[b ap fpBj sbui
BJ9 psppn^í eisa anb iSBi^^ii ap n^ieasod b{ b o^opuauípj 'sg^níái
89U9iq ap jejnjjsip a^uaqap opBjsa pp souepBpnp so[ eopo^ anb biu
-31808 SBa^i^^ anb : (\) B^Bpj son s^pjojsijy anb o\ sa p ap somaqBS
anb ODiun oq 'soqun? 3Jiua spuapuadap ap o BaiSojoucio nop^pj
jaaa^qBisa 'soiBp ub^^bj son sand 'eouiapod ou o^a^ "sopBio^dxa Á
89jüpBiO[dxa ap b^ b sopBuisqo^ A sa^uBuiaqoS ap spuajajip b^ opp
-npai BiqBq 'soiuta omoa 'anb 'soqoBoLÍSBjqj^ ap Biou^edmo^ 'ojubj
jod 'i Biuop95^[Bq^ ap Bj^ -eauaiq so\ ap uop^^n^aj b[ ua 'Botuiouo^a
upi^aj n\ ua eqB[^q as zibj b^9 anb OAn^sos anb oiamud p SBapq^
anj anb 009jbj 'zibj b^ b jb^^^ BisBq Bma^qojd p ajqos souná[B
b JBiipam oq^aq UBiq^q SBoiij[od 89uoTS[nAUoa w^ 'eoppouoaa^ eo^p
jod S9J0JBA soj ap 8Bpua^ixa sbj b Bpuodsaa anb B^ptjod pcpiunuí
-oo Bun ajuatu in JinJisuo^ b uauod as oidoud n%oui 'p^pnp buti^uiu
ap oSjbou9 uis ^anb eajBpnapjBd ap b^bjj as Bjoqs oía^ *^)a 'ouuijod
p soEpD^q^ 'SBjuo.req;^ 'oana^^ 'somj\[ :8ap^ojsijy jod sopBuopuaui
soj;o so[[anbB ueiea uo[og A o?&gt;\w*\hr\ sopioouoD ubi %o\ b o^unf -sai
-napajo^} sopsisa ap sas^q sbj opsqaa UBiq^q anb sa^opB^siSa^ sopusjS
optuaj Biq^q apepjj b^ anb epnp uig 'OAanu ojjo aod a^uaSiA uapjo p
jmiíjsns uBjjanb anb Btnjopj ap soXbsu9 uaiqmei uoaaiSjns 'op
p A oipaiap pp bdijtjd ap o uopBoijiisnt ap so^uaim so^ b ojunf

a syaivHd
•souBumq opeiSBUiap 'souBumq uoe Boqtuy ^uopu^Aui \e\ ua
jod osoqaadsos ouioa oijo \e A sa^iqBq saiqmoq ap ouBua un omoo
Bun B^ b opu^iiqnasap 'oq^a^ap p bj^uo A uoi^ipj ^\ bjjuo^ Z9A b^ b

•&lt;Sl '^i -P!'XI '^'01" •"P" "-"^^s (S)
-si 'z 'ni 'o^s (^)
•n i. z\ 'z 'l -imuay^ noHdOüax (Z)
P? "iTld (I)
aiqP un Bq^p as jsy -(g)^oSp UBJBSuad o UBJB¡qBq o
OJ9J398 us opuBna unB so[Bin so[ b jBziJomaiB ap oipaui un Bjaiqnq
anb BJBd 'sasoip so[ b joiu9j p sajBjjoin 8O[ Bjed ojuaAui a^uapnjd
A ojnjsB ajqmoq un 'a^ajBd ara 'saauo^ua 'aiuatuBipiao uBi^auíoo ev\
ojad 'aíuauíBoi^qnd SBpuajotA j^jguioD uBipadmi sa[ sa^a^ sb^
•oqaa-iap pp optAJas [B uopBpimpui ap oipora oraoD u^i^ipj b^
-uaAui anj sgonoiu^ • •a^uaniBí^nao UBjaBq as sauoisajSssjj sb^ opuBno
uij ns ua BqBSB9EJj 'Bprjsnf bj ap uopBzip^ai B[ jijubjb3 A Bzianj
ap opBisa p jiuzudns BJ^d opBJnB^sm anj 9nb 'oqaajdp jg 'S
ns JBinra b A o^JB^ipajaBsap b 9puop '9ju9iuB}oaaiput 'anb
-Bjsap zn^ Bun ofsq Bjuasajd oj sbijij^; 'soyd^stg ooijijes BuiBjp ns ua
'Bjqo bjio ua 'oiuB^aijug 'oqaa^ap [ap BAiiisod uoi9Bjo[ba Bun jBo^drai
333 JBd BZUBJOUB B^S^ • (f) w¡[Bn^DB BZBI B^ U3 3AIA OJSnf BpBU ^A 'qy,,
:safBuosiad sns ap oun b JBuiBpx9 Bio^q sauwaj; BuiBip ns u^ -sajqnioq
8O[ ap Bpiisnf bj ap opsnopda^ap un sa sbi^ij^ 'soq^BuijCsBjqj^ ouio[)
•(^) Boij^jod bj ap A Biio^siq bj ap jopaoouoo uanq ojad '(^) boubjii
Bjupj^ soj ap opunaBJi a ajqBpBsui sbui p 'sg^BJ^jog ap appqaj ojndi^
-Sip A UOJBJJ 3p 9}U9IJBd Ja 'SBIJIJ^ OZUBJ 3nb O}U9IIUBSU9(1 Un Ua BpBSO
uopBijduiB Bun oj;no9U9 soqoBuiksBjq^ ap oubSu^ jap Bijoaj b&gt;-[

SVIIIH^
•(•[) Binpjoo bj ainjijsuoo anb bj *pniJiA. bj
B BUB0J3D 'BpiJSnfm BJ 6g •ttB8OI9U9^ BIJ3UIO} BUn,, BJJtBUIBJJ UOO
-uoa as íopiA un ajBj^ap bj soqaBui^sBjq^ an^ BIBd B^[BJ o^od 'p
-o^nB bj ap sopBj^ip soj uná^s so^afns boj ap B^anpuoa oraoo
vj 'oqasjap jap uopBJOjBAsap Bun siuauqBjniBu iqB aQ
• • • ttBi3U8nf bj anb BiSaj sbui '^jqij 3jqmoq un ap BuSip sbut
SBui sa 'sjuspijns opBjS un b BpBASjj 'Bppenfui bjbjjs^
-apsd ap 0UT8 'B[JBon9Bjd ap lomai Jod es ou BppsnfuT bj b Bjnsuaa
38 18 anbjod 'opBun^jojB A zijaj butbjj oj as '3jqumpiAJ38 b 3^npai
soj 'souBpBpnp soj ap sauaiq soj jbiuo; uoa o^u^juoD ou ajqnioq un
opuBna 'oiJBJjuoa jy • • -eoiqojdo 8oju9ijSub8 sbui boj ap ajqno oj as A
B^ijeBO oj 38 'SBpijsnfui 8BS9 ap BJ9tnb[Bno opuaiismo^ opipusjdjos
sa ajqníoq un ig 'opBAijd oj A oaijqnd oj 9JJU9 'ouBjojd oj A ojobs oj
axiua jin^ui^sip uis 'spuajoiA A apn^jj lod adjo3 ojos un ap apBAui oj
anb ouis 'oaod b oaod ouaÍB uaiq jap BiapodB as ou anb 'biobjt^ bj ap
ojq^q iBj^B3i^3Bjd na Bjjiiuasuoa ou A Bpi^snfur bj ap Btnij^jA sa ano
jb BpBj^sap bj ap OIUJO3 ja ua A 'psppijaj bj ap omjo^ ja ua ojsnfin
ajqmoq jb bjbisui onb bj 'BpBqBaB sbui Bpiisn^ui bj b jb^9[[ sa 'B
sap aj anb BJBd jpfj sbui oipam ja oja^ •••oisnfm sjquroq J3
ouBJluo^ oj opoj^ -Bpijsnf bj ap opmfjad ua sojjiaj38 b aejBenqsj jod
'soppouoo A ss^uaiJBd sns ap so^imaua Bjsq as 'sBuiapy •o^snf sa anb
-jod 'oaijqnd oj ua BpBU jbubS ou ap A 'sojjs ap asjBdnoo apand ou

�El gobierno era elegido por las tres clases y la crítica de Aristóteles
hace suponer que también las tres lo integraban. Tenía como funciones,
además de la administración del estado, la cura de los intereses de
los extranjeros y de los huérfanos. Dividió las leyes penales en tres
clases, de acuerdo a los motivos que según él originaban las contiendas:
injuria, daño y homicidio. Instauró un solo tribunal supremo formado
por ancianos elegidos. Los jueces no debían fallar por bolas sino por
medio de una tablilla en donde podrían establecer la absolución, la
condena lisa y llana o con atenuantes, haciéndolo constar. Establecía
también una ley destinada a fomentar el progreso, según la cual se
otorgaban honores a aquel que descubriera algo útil al estado. Es in
teresante notar el predominio que en toda esta concepción tiene el
número tres, lo que es un indicio del pitagorismo del autor. Por otra
parte, Platón dividirá también a su estado ideal en tres clases, y, aun
que jamás menciona a Hippodamos, es probable que la construcción
de éste haya tenido acción inspiradora sobre la República.

DEMOKRITOS
Contemporáneo de los sofistas es Demókritos (460) —que aunque
predominantemente filósofo físico, trató también los problemas éticos
y sociales. Es probable que haya conocido sus doctrinas, pues estuvo
en Atenas de incógnito (1), y, si oyó a Sókrates (2), es natural que
haya oído también a quienes solían ser sus interlocutores y enseñaban
también públicamente. De hecho sus teorías ético-políticas representan
una actitud moderada, intermedia entre aquellos que apoyaban las
instituciones vigentes y aquellos que las descalificaban.
Recogiendo el atomismo de Leukippos, Demókritos desarrolló la
concepción atómico-mecánica del mundo. Todas las cosas son com
puestos de átomos (3), pequeñas partículas de materia que tienen sólo
dos propiedades: tamaño y figura (4). La rica multiplicidad de cua
lidades que percibimos con los sentidos no es más que efecto de esos
átomos (5) que se mueven en el vacío y a causa de éste (6) obede
ciendo a la necesidad que domina a todo lo que ocurre (7) y que es
inengendrada, como los mismos átomos, eternos e infinitos (8). Los
átomos, pues, son lo Absoluto. Demókritos no reconoce como existentes
a los dioses antropomórficos: el Zeus rey del universo, es lo que hoy
llamamos aire (9). En general, los dioses no son más que personifi
caciones de los fenómenos de la naturaleza o del alma. Los primeros
hombres quedaron profundamente impresionados por el trueno, el
relámpago, los cometas y los eclipses y creyeron que esas fuerzas tre(1)Fr. 116.
(2)Démete, apud Dioc. Laert. IX, 36.
(3)Dioc. Laert. IX, 44.
(4)Aet. I, 3, 18.
(5)Calen, de medie, emp. fr. ed Schone. 1259, 8. Diels fr. 125.
(6)Aristot. Phys. 6 9. 265 b 24.
(7)Cíe. de fat. 17, 39. Dioc. Laeht. IX, 45. Ahistot. Phys. 8 1. 252 a 32.
•(8)Aristot. Phys. 6 1. 251 b 16; id. I 4. 203 a 33. Plut. Strom. 7. Dioc Laebt. 44.
(9)Clem. Prot. 68. Diels fr. 30.•'•
_ 244 —

mendas provenían de voluntades superiores a las humanas, a las
cuales llamaron dioses (1).
El hombre está formado, como el mundo, por átomos, y su alma y
su inteligencia, que son una misma cosa, están constituidas por átomos
de fuego, esféricos, los más movedizos de todos (2). En este sentido
es que dice que "el hombre es un microcosmos"(3). Desde luego que
el alma no es inmortal, es corruptible y perece con el cuerpo (4),
es decir, perece en cuanto combinación peculiar de átomos, que éstos
ya sabemos que son eternos. En consecuencia, tampoco admitió san
ciones ultraterrenas: "mucha gente, que nada sabe de la disolución
de la naturaleza humana, pero tiene conciencia de sus malas acciones
en la vida, arrastra el tiempo de su vida en inquietudes y miedos,
inventando fábulas mentirosas sobre el tiempo después del térmi
no" (5). El hombre no ocupa ninguna posición privilegiada en el mun
do. No le es accesible el conocimiento de la verdadera realidad (6). El
animal tiene más órganos de percepción que él (7), conoce lo que
necesita, mientras que el hombre muchas veces no lo sabe (8), y en
las cosas más importantes éste ha tenido que aprender de aquél (9) •
Pero Demókritos rechaza el subjetivismo de Protágoras: lo bueno y
lo verdadero son iguales para todos; sólo lo agradable y lo desagra
dable son diferentes de individuo a individuo (9a). De todos modos
"hay que reconocer que la vida humana es débil y breve, y mezclada
con muchas plagas y dificultades" (10).
De esta peculiar índole del hombre ha inferido Demókritos
todo un ideal de vida y un criterio ético. El ideal es la tranquilidad
del ánimo (eü^u^íx), el criterio es la mesura en todas las cosas,
sentimientos y acciones. "Lo mejor para los hombres es pasar su
vida lo más tranquilamente y lo menos inquietamente posible" (11).
"Los hombres participan en la tranquilidad por la mesura del
placer y la recta medida de la vida. Por el contrario, defecto
y exceso suelen cambiar bruscamente y causar en el alma grandes
movimientos. Las almas que se mueven entre extremos muy distantes
no están ni en buen estado ni tranquilas" (12). "El placer y el despla
cer son los límites de lo conveniente y de lo inconveniente" (13). Pero
"no todo placer se debe perseguir, sino sólo el placer en lo bello (14),
en lo no perecedero" (15). "La mesura aumenta lo agradable y hace el

(1)Sext. adv. math. IX, 24.
(2)Aristot. de an. A 2. 404 a 27; 405 a 5.
(3)David Prol. 38, 14. Diels fr. 34.
(4)Aet. IV, 7, 4.
(5)Stob. IV, 52, 40. Diels fr. 297.
(6)Sext. adv. mat. VII, 137. Diels frs. 6 y 8.
(7)Aet. IV, 10, 4.
(8)Fr. 198.
(9)Plut. de sollert. anim. 20. Diels fr. 154.
(9a)Demokrat. 34. Diels fr. 69.
(10)Stob. IV, 34, 65. Diels fr. 285.
(11)Stob. III, 1, 47. Diels fr. 189.
(12)Stob. III, 1, 210. Diels fr. 191.
(13)Clem. Strom. II, 130. Stob. III, 1, 46. Diels fr. 4 y 188.
(14)Stob. III, 5, 22. Diels fr. 207.
(15)Fr. 189.
— 245 —

�aia "9t 'I 'III •^ raIO
^Z 'XI
¿I
'HA
'ti V"
'8•

— SfZ —

"881 ^ * ••"!

'681 '-"J (SI)
•ioz •••j: siaiQ ^zz 'S 'III •aoxs (ti)
XS "OEI 'II • UlOJJ^ • BI313 (1)
"161 "-"í siaia 'OIZ 'I 'III •eoig (ZI)
•681 •' j siaig 'if '1 'III •aoxs (II)
•S8Z -J S^3IQ *59 ' tS 'AI •aoxs (01)
•69 *jj s^aiQ *^
owag C6)
•^91 -i| siaiQ 'oz -uiiud ;ja; ¡os p "xm^ (6)
•861 •JJ (8)
'^ '01 'AI •iay U)
1 i 9 'jj siaig '
•xxas (9)
ZS 'AI 'aoxs (S)
•¿6Z '}
•t 'i 'AI •xay (t)
•f UJ SI
7OJcf 'IIAVQ ()
•s • sot -iz • i^ -z v •UBi ap -xo xsiHy (Z)
u -apa •xxas (I)

j ajqBpBjSs oj BinsmnB ^ansara vjn • (gj)tíojapaoajad ou o[ n^
IIac[ l a8 J8^Bld p ojos ouT8 'jm^asjad aqap ^s ^a^sjd opoj on,,
'(gj)M3raaiu3Auoani oj ap ií ajuaiuaAuoa oj ap saiiuirj soj uos j^d
-Bj;dB3p p ¿ j^3B[d ^g^ •(^-[)K8BiinbnBjj ra opBjs^ uanq ua ra uBjsa on
iínm soiaaajxa ajjua uaAanra as anb SBnqB sb^j -sojaaiunAOiu
BtnjB ^a na jeens^ Á ajnaniB^snjq aBiqinBO napns osaaxa Á
j 'oijbjiuo^ p joj *eptA bj ap Bpipam vio^x Tt\ A J30B[d
pp Bjnsaui v\ lod pBpi^mbuBjj B[ na uediaijjBd eajqmo^
'(ll)3Itfl;8o^ ajnaniBiainbm sonara oj A a%u^un\mbwej% sbui o^
ns jBs^d sa s^jqiuoq so( BJBd jofam o^^,, "sauop^B ^ sojuaiinijnas
'8B8oo bb| BBpoj u^ Bjnsam b^ sa oua^u^ p '(^j^^^^3) otaras pp
pBpi[inbuBai v\ sa fsapi ^g -oona oija^ua un ^ BpiA ap papi nn opoi
opijajuí Bi{ ajqxuoq pp 3[opm jsipnaad Bisa 3q
'(Ot)83PBlInoTJTP ^ ^^SB^d BBqonra no
A 'aAajq A \^q^p 83 BUBinnq BpiA b^ anb aa^ono^aj anb
Bopom sopo). 3Q * (B^) onpiAipm b onpiAiput ap saius^ajip nos
-Bj^Bsap o^ A a^qBpBjSB o^ ojos ísopoj B^Bd sajBnSí nos oaapBpiaA o\
A onanq o\ : sbjo^bjojj ap omBiAiiafqns p BZBqaaj sojiJ^fomaQ oja^
' (6) p^bB ap i^pnajdB anb opinaj Bi| ajsa saiuBjJoduii SBta sbsoo bbj
na A '(8) ^q^s oj on saaaA SBqDnm ajqmoi^ p anb SBjjnaira 'Bjisaoan
anb oj aoouoD '(¿) p anb nopda^jad ap soubSjo sbot auap [buiiub
13 '(9) pBPHB8J BJ^p^pJ3A bj ap oiuaiinponoa p a^qísa^oB sa a^ o^[ "op
-unra p na BpBiSajiAiJd uopisod BunSum Bdnoo on ajqmoq ^3 '(S)ou
-inua) pp sandsap oduiai; p ajqos SBSOJiinam BB^nqBj opuBjuaAUi
'sopaim A sapnjambni na BpiA ns ap odmai^ p bjjsbjjb 'ptA bj ua
gauopoB bb^boi sns ap Bpnatonoa anai} ojead 'BnBnmq BzapjnjBn B[ ap
uoranjostp b^ ap aqss Bp^n anb 'a^na^ Bipnra^ : sbuojj^^bjjjn sauop
-ubb mjirapB ooodmBj 'Bionanaasnoo ng; 'sonjaia nos anb somaqBS vA
soisa anb 'BoraojB ap jBipnaad uotOBniqmoo o^uBna ua aaajad 'jiaap sa
i(f) odiana p noa a^ajad A ^^qijdiuioD sa '[BiJomni sa ou srap p
anb oSan^ apsaQ •(g)t48orasoaojaini nn s ajqmoq p,, anb soip anb b
opimas ajsa ug -(^) sopo) ap sozípsAom .bbui so^ 'soawajsa 'oSanj ap
BomoiB jod SBpmjijsnoa UBjsa 'bboo buistui Bun nos snb 'BpnaSipjni ns
i Bnip3 ns A 'soinoiB jod 'opunra p oraoo 'opBnuoj bjss ^jqtnoq ^^
'(l) sasoip uojbuíb^ sapna
sb[ b 'SBUBnmi^ sb[ b sajouadns sapsiunjoA ap uBinaAOJd BBpuara

.
-os -JiJ siaiQ '89 •ío-'rf -Mai3(6)
•ft -XHavi -301(1 -¿ -uíojis -im¿ • b ÍOZ 't I *Pf ;9t q ISZ 'I 9 '*^Hd "xo^sury(8)
'ZS ZS^ -l 9 '^Hd -ioxsihv -cf 'XI -xnavT -ooiq -6 '¿I J/ P '^^(¿)
•Z q S9Z "6 9 •^&lt;/&lt;/ -ioxsihv(9)
•jzi 'i¡ stjiq -8 '6S^I -aMOHDS pa -if -duia -jipata ap -juaiv^(s)
•81 * 'I xay(t)
*^ 'XI "x^aTi -aoia()
"9 'XI •x^^^i -30ia pndo axaivag(^)
•911 •••J(I)
SBZjanj BBsa anb nojca^ajo ^ sasdipa so^ ^ SBiaraoo so^ ^o
p 'onanj^ p jod sopBuoisajdrai a^uauíBpunjojd uoJBpanb saiqmoq
so^aniijd eo'j -Btnp pp o BzafBjn^BU b^ ap souomouaj soj ap eanop^o
-ijraosjad anb sbui nos on sasoip so¡ '^janaS n^ '(5) aaiB soniBinB[j
^oq anb o[ sa 'osjaAiun pp A^i sna^ p :sooija9uiodoj}UB sasoip so^ b
89}uaieix^ onioo ^oouooaj on Boiu^omaQ -ojnjosqy o^ nos 'eand 'sohiojb
So1 *(8) sojiiiijiii 3 sonjaia 'soniojB soinsim so^ ouio^ 'BpBjpua^nam
83 anb A (¿) sanao anb o\ opoi b Buiuiop anb pBptsaoan bj b opnap
-apaqo (9) a^sa ap BsnBa b A oj^ba p na naAsnm as anb (5) somoif
eosa ap oi^ap anb sem 83 on sopiraas so^ uoo somiqiaaad anb sapBpiy
-Bno ap pBppiidijmuí bou b^ -(f) BjnSij A oubiubj :8apBpaidojd sop
o^os uaaan ^nb BijajBm ap BBjnajjjBd SBuanbad '(g) somojB ap sojs^nd
-uioo nos BBBoa sbj SBpoj^ -opunuí pp BoniBoaoi-ooiui^jB uopdaouoo
bj pjjoMBsap so^p^ípraaQ 'soddi^na^ ap orasiraoiB p opaai^oaa^
•uBqBaijijBDsap bbj snb sojjanbs A saiua^iA eanopnjnsui
6Bj usqBiCode anb eojpnbB aj^ua Bipanua^m 'spBjapoin pmi^aB Bim
UB^nasaadaj BB3i}ijod-oana SBUoaj sns oqa^q 3q 'ainaniBatjqnd naiqare^
UBqBuasna A saiojnoojaajuí sns jas ubijob sanainb b naiquiB^ opjo bXb^
anb p^jnjBu 83 '(^) sajBJ3(9g b ojÍo ib 'j '(^) ojraSoaui ap SBua^y na
OAnjsa ssnd 'sBnijj^op sns oppono^ siisq anb djqsqojd s^ ^sa^Bpos A
8O0I13 BBuiajqojd soj uaiqinBj ojbj; 'ooisjj ojosojij a^uara^juButtnopaad
anbunB anb— (09^0 ^oiíj^omaQ 83 sbjsijos boj ap oanBiodtaarao^)

bj aaqos BiopBiídsui ñopas opmaj b^bij ajsa ap
uoponjjsuoo bj anb ajqsqojcd sa 'soraBpoddijj b Buopuam sbuibí anb
-unB '^ 'sasBja sajj ua jBapi opB^sa ns b naiqniBj BjipiAip U91BJJ 'aja^d
bjjo jo^ -jojtuí jap orasijoS^iid jap opipui nn 83 anb oj 'saj) ojamnn
p aua^ uopdaauoa Bisa Bpoj ua anb oiuimopajd p jbjou ajuBsaa^^
-ni sg -opBisa jb jijn oSjb Bjauqn^eap anb JanbB b sajouoq UBqBSjo^o
39 jBno bj unSos 'osa^So^d p JBjnaraoj b BpButissp A^\ Bun naiqniBj
Bjoa^qBjsg UBJSIIOO ojopuapBq 'eaja^nuaiB noo o bubjj A bsij Buapuoa
bj 'uopnjosqB bj jaaajqBisa usijpod apnop ua Bjjijqsj enn ap oipotn
jod onis BBjoq jod &lt;ibjjbj nBjqap ou saaanC s&lt;yj 'BopiSaja souBpuB jod
opBnuoj omajdns jBnnqij) ojos un omBisuj •oippinioii A oirep 'Bunfni
:8Bpuaiiuo3 bbj uBqBinSiJO ja unS^s anb soaijoui soj b opjanas ap 'sasBja
sajj. na sdjBuad sa^aj bbj oipiAiQ -souBjasnq boj op A eoaafnBJixa soj
ap sasajaiui boj ap Bjno bj 'ope^sa jap uopBjjsiuiiupB bj ap ssraapB
'sanopnnj oraoo biusj^ •nBqBjSajm oj saj; sbj naiquiB} anb jauodns ^obij
ap boijijo bj A sasBja sai} bbj jod opi^aja bj^ ooiaiqoS jg

�247

placer más grande aún"(l). En cambio "si se sobrepasa la medida
justa, lo más agradable puede tornarse lo más desagradable"(2).
Pero cabalmente el que busca su goce en los placeres sensuales sobre
pasa la recta medida, pues como duran sólo un instante, su apetito
se presenta de nuevo hasta que son satisfechos y, así sucesivamente,
por su exceso, van a desembocar en sufrimientos (3). También la
posesión ha de ser mesurada y medir la fatiga sólo en razón de lo
necesario (4).

la injusticia pero no de la justicia. A estar al testimonio de San Epifanio, habría sostenido que "lo que aparece como justo aun no es
justo, pero es injusto lo que es contra la naturaleza" (1). Interpreto
la primera parte de la frase en el sentido de que no basta para que
algo sea justo que no esté en disconformidad con la naturaleza. Esta
interpretación puede dar la clave para armonizar otro pensamiento
de Demókritos con el resto de su sistema. Sabemos por Stobeo que
sostenía que "por naturaleza el señorío corresponde al más fuerte" (2).

De su ideal de tranquilidad y de su criterio de mesura, dedujo
Demókritos que el hombre "no debe ocuparse de muchas cosas ni
privadas ni de la comundidad"(5). 1 individuo debe guardar cierta
distancia frente a todos los problemas, para no perder su independen
cia. Aquí nos interesa su actitud frente a la comunidad, y sobre ello
cabe destacar que la doctrina de Demókritos se halla a mitad de ca
mino entre el universalismo originario, de estrecha dedicación del
individuo al grupo y el individualismo de los sofistas que irá a desem
bocar en la actitud de indiferencia y despreocupación que enseñará
Aristipo. Demókritos no llega a tanto. Consideraba que la Política era
el arte supremo al cual podía dedicar el hombre sus empeños y del
cual podía recibir las más grandes satisfacciones (6). Y aparentemente
no se apartaba de la moral tradicional cuando enseñaba que "deben
tenerse como los más grandes entre todos, los deberes para con la
comunidad estatal para que sea bien administrada; nadie puede obrar
belicosamente contra la equidad, ni arrogarse un poder contra el bien
general. Pues una comunidad bien regida es el mejor apoyo, y ahí
está todo contenido; si ésta es sana todo es sano; si se destruye todo
se destruye con ella" (7). Sólo que esto ha de ser entendido cum grano
salís. Por de pronto, el lazo que une al individuo con su propia comu
nidad no lo considera indestructible. Al contrario, predica claramente
el cosmopolitismo; "Para el varón sabio toda comarca está abierta.
Pues para el alma excelente el mundo entero es la patria"(7a). Por
otra parte los deberes para con la comunidad son más bien negativos.
El individuo debe prestar atención a sus asuntos particulares siempre

Pero esta tesis, sostenida lisa y llanamente, es incompatible con su
exaltación de la concordia y de la solidaridad, con su inclinación a
la democracia y con otras opiniones que aún hemos de ver. La incom
patibilidad sólo puede eliminarse si se entiende la tesis limitada por
la interpretación que he propuesto del pensamiento trasmitido por
Epifanio, es decir, que la conformidad con la naturaleza del señorío
del más fuerte no significa su justicia.

que no viole la justicia. Pero abandonar los públicos puede acarrear
censura y perjuicio. En realidad Demókritos ha visto aquí un conflicto
de deberes imposible de solucionar satisfactoriamente (8).
La justicia es entendida como valor universal y se la identifica
con el deber en general: "justicia significa hacer lo que es necesario
hacer; injusticia, no hacer lo que es necesario hacer, sino dejarlo de
lado" (9). Ahora bien, para Demókritos la naturaleza es la norma de
(1) Stob. III, 5, 27. DlELS fr. 211.
(2) Stob. III, 17, 38. DlELS fr. 233.
(3) Stob. III, 18, 35. DlELS fr. 235.
(4) Fr. 285.
(5) Stob. IV, 39, 25. DlELS fr. 3.
(6) Plut. adv. Colot. 32, p. 1126 a. Diels fr. 157
(7) Stob. IV, 1, 43. DlELS 1fr. 252.
(7a) Stob. III. 40, 7. Diels fr. 247.
(8)Diels fr. 253.
(9)Stob. IV, 2, 14. Diels fr. 256.
— 246 —

Como adelantábamos, Demókritos destacó el valor de la con
cordia como unión interior del estado. "La discordia ciudadana es
una desgracia para ambas partes, pues es funesta en igual modo para
vencedores y vencidos"(3). "Sólo con la concordia ('ojiovoío) pueden
ejecutar las comunidades las grandes obras y las guerras; no de otro
modo" (4). Pero su descubrimiento decisivo parece haber sido el valor
de la solidaridad, al que consideraba fundamento de todos los valores
de la comunidad: "cuando los pudientes logran hacer progresar a los
desposeídos y socorrerles y hacerles bien, desaparece la soledad y
surgen la compasión y la fraternidad y el auxilio recíproco y la con
cordia ciudadana y otros bienes, tantos que nadie puede contarlos"(5).
Naturalmente que hay aquí sólo una visión parcial del valor, pero lo
destacado constituye ya un aspecto esencial.
El derecho positivo con sus limitaciones a la libertad absoluta
del individuo es justificado como medio al servicio de los valores.
"Las leyes no se opondrían a que cada uno viviera según su gusto, si
uno no dañara al otro. Pues la envidia crea el comienzo de la dis
cordia" (6). Sin embargo reconoce que la plena eficacia del derecho
depende del sometimiento voluntario de los sujetos y que este some
timiento es condición de la plena aprehensión de su valor. "Aunque
la ley quiere formar la vida de los hombres, sólo lo puede si ellos mis
mos quieren sometérsele de grado, pues sólo a aquellos que la siguen
se les descubre su propia excelencia" (de la ley) (7). Por otra parte
destaca que en la motivación del deber tiene mayor eficacia la per
suasión que proviene de las exhortaciones que la coacción de la ley.
"Como monitor más fuerte de la virtud se muestra el que aplica estí
mulo y palabras convincentes más que el que aplica ley y coacción.

(i)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)

EriPH. adv. haer. III, 2, 9. Diels A, 166.
Stob. IV, 6, 19. Diels fr. 267.
IV, 1, 34.
249.
IV, 1, 40.
250.
IV, 1, 46.
255.
III,38, 53.
245.
IV,1, 33.
248.

�Pues, en secreto, faltará probablemente el que se ve impedido sólo
por la ley; el que, al contrario, es conducido al deber por persuasión,
probablemente no cometerá falta alguna ni en secreto ni en pú-

bl"()
De todo esto resulta que, si bien Demókritos distinguió como
muchos sofistas, entre naturaleza y derecho positivo, apenas puede
encontrarse en sus opiniones una oposición entre ambos órdenes. Más
bien consideraba que todo el edificio de la cultura construido por el
hombre puede encajar perfectamente sobre los principios naturales,
formando al hombre y constituyendo así una "segunda naturaleza".
"La naturaleza y la educación son semejantes, pues la educación re
forma al hombre, pero por esta reforma crea naturaleza"(2).
La menor eficacia de la coacción frente a los medios persuasivos
no condujo a Demókritos a una desvaloración de las sanciones jurí
dicas. No. sólo justifica la sanción en general sino que se pronuncia
explícitamente a favor de la pena de muerte con una amplitud res
pecto a su esfera de aplicabilidad y a sus ejecutores que a nosotros
nos asombra y nos hace recordar a la ley de Lynch. Demókritos sos
tiene enérgicamente la legitimidad de la pena de muerte frente a
toda clase de trasgresiones de la ley. "Hay que matar a cualquier
precio a todo el que ejecuta un perjuicio injusto. Quien esto hace
tendrá mayor participación en tranquilidad, justicia, confianza y po
sesión de todo orden (estatal) que el que lo omite" (3). Es evidente
que este criterio de la justicia retributiva traspasa con mucho los lí
mites del talión. Pero Demókritos recuerda que según la tradición de
los estados griegos era permitido matar a un enemigo del estado, con
las excepciones establecidas por disposiciones sagradas, tratados y
juramentos (4). Aunque nos falta la conexión entre ambos fragmentos,
puede suponerse que Demókritos quería considerar a todo trasgresor
de la ley como un enemigo del estado. Pero el punto más sorprendente
de esta doctrina es que la aplicación de la justicia retributiva no es
el privilegio de los dioses ni de los órganos competentes del estado:
todo hombre puede llevarla a cabo. Esto ya está dicho en los frag
mentos anteriores. Pero si cupiera alguna duda, otro fragmento lo
expresa con claridad meridiana: "Quien mata a un ladrón de calle
o pirata debería estar exento de pena, sea que lo haga por su propia
mano, o por su mandato, o por votación (sentencia) "(5).
Se anula así uno de los principios más elementales del estado de
derecho, aquel según el cual las sanciones deben ser aplicadas sola
mente por un juez, un tercero desinteresado y desapasionado. La
doctrina de Demókritos parece haber sido motivada por la relajación
y la negligencia de los tribunales para aplicar las leyes, pues otro

(1)
(2)
(3)
(4)
(5)

Stob. II, 15, 39. Diels fr. 181.
Cl.EM., Strom. TV , 151. Diels fr. 33.
Stob. IV, 2, 16. Diels fr. 258.
IV, 2,17. " " 259.
IV, 4, 18. " • " 260.
— 248 —

fragmento exhorta a los jueces a aplicar las penas y, censura a los que
lo omiten (1).
^
Entre las formas de gobierno prefería el régimen democrático,
puesto que dijo que "la indigencia en una democracia es tanto mas
preferible a la ponderada felicidad en las dinastías, como la libertad
a la servidumbre" (2). Justificó también la costumbre democrática que
censura a los gobernantes por sus faltas y no los elogia por sus acier
tos. "Los hombres se acuerdan más de las faltas que de los éxitos.
Y con razón. Pues, como no merece alabanza el que devuelve un depó
sito, pero sí, mala fama y castigo el que no lo devuelve, así también
acontece con el gobernante. Pues no fue elegido para obrar mal, sino
precisamente bien"(3). Sin embargo Demókritos criticó en la demo
cracia el desamparo en que se encuentran los gobernantes justos y
enérgicos frente a las represalias de los perjudicados. Pero el descu
brimiento de esta falla no lo condujo a rechazar de plano el régimen
político o jurídico sino a proponer una reforma, que no supo concre
tar bien, protegiendo a los magistrados. "Dada la actual forma de
constitución existente, no hay medio de impedir que ella haga injus
ticia a los gobernantes, aun cuando sean muy hábiles. Pues no conviene
que el gobernante &lt;sea responsable &gt; ante otro que él mismo &lt;o que
el que ha mandado a otros &gt; venga a caer en el poder de los otros.
Más bien debe ser esto también ordenado, de modo que quien
no tenga nada que reprocharse, aun cuando reiteradamente juzgue a
los culpables, no pueda caer en su poder, sino que alguna ley u otra
cosa, asista a aquél que ejerce la justicia" (4).

KALLIKLES
En el Gorgias de Platón figura un personaje, no identificado
históricamente (5), que expone una teoría que debemos conocer.
Es Kallikles, que no es un sofista, sino más bien un adversario de
ellos (6), y, efectivamente, en medio de ciertas coincidencias formales,
constituye una reacción aristocrática que, vinculándose con Píndaros,
pretende fundarse en el elemental principio del derecho del más fuerte.
Como algunos sofistas, Kallikles opone a las leyes los principios
de la naturaleza (7). Según naturaleza el ínfimo valor negativo es
aquello que es lo más desventajoso, o sea sufrir una injusticia, mien
tras que según las leyes, es cometer una injusticia. Con esto, el egoísmo
se transforma en el más radical solipsismo social, que, atendiendo
exclusivamente a las consecuencias de la acción para el sujeto actuan
te, cierra los ojos ante las que ella misma tiene para los otros. La
(1)Stob. IV, 5, 44. Diels fr. 262.
(2)" IV, 1, 42. " " 251.
. (3)
" IV, 5, 47. " " 265.
(4)
" IV, 5, 48. " " 266.
, (5) Se ha pretendido que es Karikles, nno de los treinta, citado en Xenoph. Memor. I,
2, 31. Pero es inverosímil que Platón haya velado a una persona real, cambiando
sólo una letra de su nombre.
(6)Gorg. 520 a.
(7)id. 482 e y ss.
— 249 —

�•88 i. a m -pi (¿)
•• O^S *JO (9)
•sjquiou ns p Bita] san ojos
opuBiqmeo '[bsj Buosjsd san b opsjaA B^eq uoIbj^ anb [¡inisojaAu; 8^ ojaj -jg 'j
'j -imuayi -Hdonax us opsjiD 'Btnia.il soj ap onn 'sapiuB^ 83 anl&gt; opipnaiajd Bq g (s) •
•99Z .. „ •%^ 'S 'AI
'S 'AI .&lt;
(S)
•S9Z ..
.
'I 'AI &gt;&lt;
(z)
"ISZ
,.
'S 'AI s^S (I)
"Z9Z ^
cj -gojjo so[ BiBd anaij ^umar Bjja anb sbj ajuB sofo soj b^^io 'aj
-nenjoB ojafns ja BjBd ñopas bj ap SBiauanaasuoa sbj b ajuaniBAisnjaxa
opnaipnajB 'anb 'jBpos onmsdijos j^aipBj bbui ja ua BmjojsuBjj as
omsjo^a ja 'ojsa no;) 'Bioijenfin Bim jajamoa sa 'sa^aj sbj unSas anb sbjj
-uaim 'Bpijsnfni Bnn JiJjns Bas o 'osofBjuaAsap sbih oj sa anb ojjanbB
sa OAi^BSan jo^ba oraijuí p Bza^BjniBa tmSag *(¿) Bza^BjnjBn b^ ap
soidpaijd so[ sa^a^ sbj b ánodo 8a^3[Tj[B^{ 'sbjsijos sounS^ 00103
sboi pp o^aajap [ap oidionud ^iuamap p na asjBpunj opuajajd
uoo asopnBpnauíA 'anb boijbjoojstjb npiaa^aj Bun aXnjusnoo
jj sBpnappmoa SBjjap ap oipam na 'a^nauíBArpaja '^ ' (9) so[p
ap ouBsaaApB un naiq sbih onis 'bjsijos un sa ou anb 'sap[T{[B^j s^
•jaoouoD sooiaqap anb Buoai buti aaodxa anb '(5)
i on 'afBnosjad nn BjnSij n^^B^^ ap svtSjof) p

bijo n Xa^ Bon9[B anb onis 'japod ns na ja^a Bpand on 'sajq^djna so[
b anSznf a^naniBpBjaiíaj opn^na unB 'asjBipojdaj anb Bpen BSna^ on
nainb anb opora ap 'opBuapjo uaiqimn ojsa ^as aqap naiq sbj^
•soJio so[ ap japod ^a na j^bo b bSu^a &lt; bojío b opEpnBm Bq anb p
anb o&gt; orastni p anb ojjo ajn &lt;ajqBsnodsaJ Bas&gt; aiuBiuraqoS p anb
auaiAuoa on sanj -sa^iqBq Anva u^as opnsna nnB 'sa^uBUJaqoS eo\ b ^pi)
-snfui B^Bq B[p anb Jipadnn ap oipatu ^sq on 'ajuaisixa nopn^íisnoa
ap Binjoj [Bn^DB b^ BpBQM -sopBJisiSBni so[ v opuaiSa^oíd 'naiq jbj
-^jouo^ odns on anb 'Buuojaj Bnn janodojd b onis ooipjjnf o ooiji^od
aamiSai p ouBjd ap iBZBqaaj b ofnpnoa o[ on b^[bj Bisa ap ojuaiuiTjq
-n^sap p oja^ ^sopEaipnÍjad so^ ap SBi^Bsajdaa sb^ b ajuajj
A soisnf sajuBnjaqo^ so[ nBjjuanaua as anb na ojBdmBsap p
-omap b^ na paiiu^ sojij^praaQ oSJBqraa mg *(g)4tuaiq ajuauiBspajd
oms 'jbui JBJqo BJBd opi^ap anj on sanj -ajuBnjaqo3 p uoa aaajuooB
natqiuBj isb 'aApnAap o^ ou anb p oSiísb^ A buibj Bpoi 'ts ojad 'ojis
-odap mi aApnAap anb p BznBqBjB aaajam on oraoa 'sanj; *uozbj noo ^^
•so^ixa so\ ap anb SBi^j sb[ ap sbui UBpj^naB as sajqtnoq s^j,, -boj
-I313B sns Jod Bi^op so[ ou A 9bj{bj sns aod gajuBUJaqo^ so^ b Bjnsnaa
anb BopEJootnap ajqranisoa b^ naiqui^j oaxjpsnf • (^)ítajqumpiAjas v\ b
q^ bj otnoo 'sBijsBHip sb^ na pBpioipj BpBjapuod v\ b ajqi^ajajd
o;ubi sa BioBJaouiap Bnn na BpnaSxpui B[^ anb ofip anb ojsand
'ooiiBJOOtnap namiSai p Bijajaid on^aiqoS ap sbuijoj sb^ aajujj
•(^) najimo o[
anb eo\ b Binsnaa '•A ssnad sb^ jBoi^dB b saaanf 9o\ b Bjjoqxa

•09Z
"8t 't 'AI
•6SZ
•¿I 'Z 'AI
"8EZ "JJ ST3IQ -9I 'Z 'AI •aois
•S8 j} siai(I "ISl ' AI "'•"S •BI313
"181 •••} siaiQ •6E ' SI 'II •aoxs

(S)

(t)
(S)
(Z)
(1)

ojio sand 'sa^a^ bb^ JBa^d^ BiBd sapnnqiJj so\ ap BianaSijSau bj A
noiaBÍBpj b^ jod BpBAijom opis jaq^q aaaa^d soju^omaQ ap Bmj^aop
vj 'opBnoiSBd^sap A opBsaja^nrsap ojaajaj nn 'zanf un jod ajuam
-Bjos BBpBaijds aas aaqap sauoiauBS sbj jBna p tm^as pnbB 'oqaajap
ap opBjsa jap sajBjuaraap sbot soidpuud soj ap onn isb BjnuB ag
"(S)(Bíauaín38) nop^joA Jod o 'oiBpuBui ns aod o 'ouBin
Btdoíd ns jod BS^q oj anb Bas '^nad ap ojuaxa jBjsa Bjjaqap BjBJid o
aj[Ba ap nojpBj nn e bibui nam^)M ¡BuBjpijain p^pwBp uoa Bsaadxa
oj ojuamSBaj ojjo 'Bpnp botiSjb Bjaidna is ojaj -sajoiaamB soinam
-Sbjj soj na oqaip B^sa vA ojs^ 'oqea b bjjba^jj apand ajquioq opoj
:opB}83 pp sajuajaduioa soub^jo soj ap in sasoip soj ap oí^ajiAi^d ja
sa ou BAijnqijjaj Bpijsnf bj ap nopBDijdB bj anb sa Buij^aop Bjsa ap
ainapnajdjos sbui ojund ja oja^ -opBjsa jap oáiniana un oinoo ^aj bj ap
josaiSsBJj opoj b aBJapisuoa Buanb sojij^praaQ anb asjanodns apand
'soinatnSBjj soquie ajjua uoixanoa bj bjjbj son anbuny • (^) soinantBjnf
jC sopBjBaj 'sbpbjSbs sauoiaisodsip Jod SBppajqeisa souoiadaoxa sbj
uoa 'opBjsa jap ogitnaua nn b jbibui opijinuad bj^ soSaijS sopejsa soj
ap uopipBjj bj miSas anb Bpaanaaj sojijj^oraaQ ojaj -u^ijEj jap saiim
-tj soj oqontn noa BsBdsBj^ BAiinqujaj Bpijsnf bj ap ouajjja ajsa anb
aiuapiAa sg •(g)Kajirao oj anb ja anb (jBjBjsa) napjco opoj ap noisas
-od A BzuBijuoa 'Bpnsnf 'pBpijmbuBJj na upiaBdiapjBd ^oXBm Bjpnaj
aa^q o^sa uain^) 'oisníni oíamfjad un B^noafa anb ja opoj b oíaaad
jambjBna b jbjbui anb ^bjj,, *^aj bj ap sauoisajSeBjj ap asBja Bpoj
b aiuaj| aijanm ap Buad bj ap pBpiuiijiSaf bj aiuauiBaigjau^ auaii
-sos so^ijjjouiaQ 'qaujíi; ap ^aj bj b jBpao^aj aoBq son A BjqtnosB son
soJioson b anb sajojnaafa sns b A pBpijiqBaijdB ap Bjajsa ns b ojaad
-83J pnjijduiB Bnn noa ajaonuí ap Bnad bj ap joabj b ainaniBipijdxa
Biannuojd as anb ouis jBJana^ ua uoioubs bj Baijxjsnf oj^s o^[ "SBoip
-jjnf sauoiauBS sbj ap nopsjojBAsap Bnn b sojiJ^^^uiaQ b ofnpuoa on
soAisBnsjad eoipaui soj b ajuajj uoiaosoa bj ap BiaBaija jouam b^j
'(^)BZ3IBJnlBn BaJí&gt; Bnuopj Bjsa Jod ojad 'aaquioq jb snuoj
-aj nop^anpa bj sand 'sajnBfauías nos n^pBanpa bj A BzajB-miBU B'j,,
•t4BzajBjnjBu BpunSas,, Bun isb opuainjijsuoa A ajqmoq jb opuBrajoj
'sajBjnjBu soidiauod soj ajqos ajuauíBjaajjad jBÍBaua apand ajqmoq
ja Jod oprajisuoD Bjnjjna bj ap opijipa ja opoj anb BqBjapisuoo naiq
sbj\[ 'sanapj^ soqmB ajina uotaisodo Bun sauomido sns na asjBJiuoaua
apand SBuadB 'oAijisod oqaajap A BzapjnjBu ajjua 'sbjsijos soqanni
oraos oiniiuijsip sojij^omaQ uaiq is 'anb Bjjnsaj ojsa opo^ aQ

(i)nq

-nd na in ojajaas na in BnnSjB bjjbj Bjajamoa on ajnamajqBqojd
'noisBnsjad Jod Jaqap jb oppnpnoa sa 'oijbjjuod jb 'anb ja í^aj bj jod
ojos opipadtni ^a as anb ja ajnamajqBqojd bjbjjb^ 'ojajaas ua 'san,j

�oposición entre el derecho y la naturaleza es ahora la oposición entre
la democracia con sus leyes igualitarias y un estado de naturaleza en
que no hay más ley que el despliegue de la potencia física del indi
viduo. Y Kallikles se pronuncia por la segunda y contra la primera.
"El más fuerte" y "el mejor" son expresiones de un mismo concep
to (1). Las leyes son obra de la astucia de los débiles, del rebaño de
los incapaces, que las han hecho para proteger su propia debilidad
e incapacidad contra los ataques de los más fuertes, de los bien dota
dos. Atemorizados por su superioridad, y queriendo anularla, han
establecido la igualdad y declarado que lo malo, lo injusto, es aven
tajar en algo a otro y tratar de hacerse más poderoso, es decir, la
misma superioridad y la voluntad de poderío que constituyen la
esencia del más fuerte. Los débiles constituyen la mayoría y por eso
es injusto aspirar a más que lo que puede la mayoría. En consecuen
cia la democracia trata de someter a los mejores tomándolos en la
infancia, como se domestica a los leoncitos, y haciéndoles creer, a
fuerza de encantamientos y disfraces, que lo justo consiste en no tener
más que los otros.
Entretanto^ el verdadero derecho, la ley de naturaleza, demuestra
que es injusto que el que vale más tenga menos que el que no vale
como él, y el capaz, menos que el incapaz. Al contrario, según la natu
raleza, "todos los bienes del más débil y del menos valiente son pro
piedad del mejor y más poderoso". De esto hay mil pruebas, como lo
muestran tanto los animales como los hombres, entre los cuales vemos
que el signo de lo justo es que el más fuerte se imponga al más débil
y le sea reconocida su superioridad. Así procedió antaño Herakles con
los bueyes de Geryon, y en épocas más cercanas, Darío y Xerxes
con sus guerras contra escitas y griegos, y otros que han obrado de
modo semejante.
Pero los verdaderos señores son hoy, a causa de la educación
democrática que han recibido, los esclavos de los débiles, que se han
encaramado al gobierno. "Pero si surgiera un hombre tan felizmente
dotado para sacudir, quebrar, rechazar, todas esas cadenas, estoy se
guro de que, pisoteando nuestros escritos, sortilegios, encantamientos,
y nuestras leyes totalmente contrarias a la naturaleza, se rebelaría,
se erigiría en señor ante nosotros, él que era nuestro esclavo, y enton
ces brillaría con todo su esplendor el derecho de la naturaleza".
En consecuencia, a la embotadora pedagogía democrática, opone Ka
llikles otra destinada a hacer resurgir a los auténticos señores. Lejos
de reprimir las pasiones más fuertes, hay que fomentarlas dentro de
uno mismo y llegar a adquirir un estado capaz de satisfacerlas, por
más fuertes que sean, colmándolas totalmente. Los medios más aptos
para lograrlo son un gran coraje y una aguda inteligencia. Pero no
todos son capaces de grandes pasiones. El rebaño de los débiles no las
reprime por obedecer a ciertos principios. Al contrario, ha inventado
la prohibición de las pasiones que no tiene o que no puede satis
facer. El derecho positivo es resultado del resentimiento. "La multitud
(1) Gorg. 488 d.
— 250 —

censura a aquellos a quienes se avergüenza de no poder imitar, con
¡a esperanza de ocultar así, su propia "debilidad", y así proclama como
valores negativos la intemperancia y la injusticia y exalta a sus con
trarios como positivos.
Con Kallikles, pues, la crítica a las instituciones vigentes ha lle
gado a su extremo: aparentemente dirigida contra la democracia, en
realidad quiere destruir toda la civilidad helénica minando todo el
sistema de valores en que se apoya. Lo que él pretendía era justamente
la "trasmutación de todos los valores". Más aún. Si nos atenemos a
sus declaraciones finales, su doctrina es la expresión del más radical
nihilismo ético. Cuando un hombre ha obtenido el poder supremo en
un estado lo más vergonzoso y funesto, para él sería la moderación,
la justicia y la templanza: no poder dar a sus amigos más que a sus
enemigos! "La vida fácil, la intemperancia, la licencia, cuando son
favorecidas, son la virtud y la felicidad; lo demás, todas esas fantas
magorías que descansan sobre las convenciones humanas contrarias
a la natura, no son más que tontería y nada".
'A0HNAIQN I1OAITEIA (Constitución de los Atenienses)
Este escrito, trasmitido entre los de Xenophonte, pero ciertamente
no obra de éste (1), publicado en la primera parte de la guerra del
Peloponeso, constituye un ejemplo notable de la destreza mental para
el análisis lógico y científico creada por la enseñanza y la educación
sofísticas. Es la obra de un aristócrata que detesta la democracia pero
admira la consecuencia con que los demócratas saben mantener su
sistema. Sorprende desde el primer momento la capacidad crítica para
desglosar la valoración de los fines de la valoración de los medios,
de suerte que teniendo aquéllos signo negativo puede muy bien darse
que éstos lo tengan positivo. "El gobierno de los atenienses y la elec
ción que han hecho de esa forma política no es lo que deseo elogiar
aquí, puesto que esa elección favorece más a los malos que a los
buenos. Bajo este aspecto, pues, no puedo aprobarlo; pero puesto que
han querido adoptarlo, voy a demostrar que ellos emplean los ver
daderos medios de mantenerlo, y que tienen razón de hacer muchas
cosas que los otros griegos consideran faltas"(2).
Y sigue el análisis detallado de la política ateniense y la demos
tración de su consecuencia al fin propuesto. Así, en el interior, la
solicitud por la marina y el descuido del ejército, responden a que la
primera es formada por el pueblo y de ella dependía el imperio,
mientras que el segundo es formado por los nobles y ricos; se favorece
más a las clases bajas que a las altas, porque multiplicándose aquéllas
se fortificará la democracia; se permite emitir opinión a los ignorantes
y malos, porque así resultará algún bien para los de su especie; si
sólo hablaran los buenos resultaría un bien sólo para su clase. Los
(1)Xenophonte nació alrededor del 430 y la Constitución de los atenienses supone el
predominio marítimo de Atenas del comienzo de la guerra del Feloponeso. Kirchhoff
calculó que fue publicada en el 424.
(2)I, 1. Cf. III, 1.
— 251 —

�uoo '^bjiuii japod ou ap Bzuan^jaAB as sauainb b sojjanbB b Bjnsua

— TSS —
'I 'III K) "I 'I )
'fZt Ia n3 BpBDi^qnd anj snb 0[no]BO
jjoqqaji^[ 'OBSuodoj^^ pp Bjjang b¡ 9p oznstmoo jap SBu^iy ap onniuem oiniinopajrd
I ánodos sasuatuan so¡ ap uoi^mjisuo^ bj j OS^ IP JopapajjB oi^bu a]aoi[douax (I)
soq -asBjo ns BiBd OJ98 uaiq un BiJBijnsaj souanq soj UBJBjqBq ojos
16 íapadsa ne ^p soj bjb&lt;I uaiq unSjB BJBjjnsaj isb anbjod 'sojbui A
sajuBJouSí soj B n?!ní^o aijiuta a^iuuad as íBpBJOouiap bj bjboijijjoj as
SBjjanbB asopuBOijdijjnuí anbjod 'sbjjb sbj b anb SBfBq sassjo sb[ b sbui
aoajOABj as ^soou A sajqou soj jod opBuuoj sa opunáas ^a anb sBjjuaitu
'ouadini ¡a Bipuadap Bjja ap a" ojqand ja jod BpBuuoj sa Bjamijd
b[ anb b uapuodsaj 'ojpjafa pp opmosap ja A butjbut bj jod pnjpijos
bj 'jouajni ja na 'jsy "ojsandojd uij jb spuanoasuoa ns ap uopE-n
-soraap bj A asuaiuajB Boijijod bj ap opBjjBjap sisijbub ja anSis _j_
•(^)wsbjjbj u^iapisuoo so^auS sojio soj anb sbsoo
SBipnra jaoBq ap uozbj uanaii anb A 'oj-Tau^^UBin ap soipam sojapBp
rJ3A soj uBajduia sojja anb jexisomap b j(oa 'ojiBjdopB opiaanb ubij
anb oisand ojad íojJBqojdB opand ou 'sand 'ojoadsB ajsa ofsg -sonanq
soj b anb sojeui soj b sbui ao^aoABj uopo^^a bs^ anb o^eand 'rab^
•íEtÜop oasap anb oj sa on Boijjjod buuoj ssa ap oipaq UBq anb upp
-oaja bj A sasuoiuojB soj ap ou^aiqoS jg,, -oAuísod uB.áuaj oj sojsa anb
asjsp uaiq Xnni apand OAijsSau ous'is sojjanb^ opuoiu^j anb aijans ap
'soipaní soj ap uopbjojba bj ap sauíj soj ap uopBJojBA bjS
BjBd boiijjd pBppBclBO bj oju^niotn aanijjd ja apsap apuajdjog •B
ns jauajuBin uaqBS SBjBJDOinap soj anb uoo Bpaanoasuoa bj
ojad BpBjaouiap bj Bisa^ap anb bjbj^ojsijb nn ap Bjqo bj s^ -s
uopB^npa bj A BznBuasua bj jod BpB^jo oaijijuap A ootáoj sisijbub ja
B^Bd jBjuara Bzajjsap bj ap ajqBiou ojdmafa un ajínipsuo^ 'osauodojaj
jap Bjjan^ bj ap ajj^d Bjaraijd bj ua opBoijqnd '(^) ajsa ap Bjqo ou
ap ojad 'aiuoudouax ap soj aj;ua opiiirasBaj 'ojuasa ajsg
(sasuatuajy soj ap tipionjitsuoj) VíaXIVOlí NGIVNH0V.
•4tBpBn A Buajnoj anb sbui uos ou 'BjnjBu bj b
SBUBtunq sauopuaAuo^ sbj ajqos UBSu^asap anb sbtjo^bui
-sbjubj 8Bsa SBpoj 'sBuiap oj ípBppipj bj A pn}xiA bj uos 'sBppajOABj
uos opuBno 'Bpuaoij bj 'BpuBjadraaiui bj 'jpBj BpiA Bqw ¡soisiinoua
sns b anb SBtn so^iuib sns b jsp ^apod ou tBzusjduiai bj A Bpijsnf bj
'u9pBjapoui bj Bijas ja BjBd 'ojsaunj A osozuoSjaA sbui oj opBisa un
na otuaadns japod ja opiuaiqo bij ajqmoq un opuBn^ #ooiía omsijiuiu
jBDipBj sbui jap uoisajdxa bj sa Buixpop ns 'sajBuij sauopBJBjaap sns
b souiauaíB son xg "utiB 8Bjy[ '^saaojBA soj sopoj ap uopBjnrasBJi,, bj
aiuauiBi8nf Bja Bipuatajd ja anb o^ •BÁ'odB as anb ua s^jojba ap Bmajsis
ja opoi opuBuim Boiuajaij pspijiAp bj Bpoj Jinajsap ajamb pspijBaj
ua 'BpBjooniap bj bjiuoo BpiSijip a^uama^uajBdB :omaj}xa ns b ops8
-ajj Bq saiua^iA sauopniíjsui sbj b Baiijj^ bj 'sand 'saj^^ijjB^ uo^
•soA^isod oraoo soijbj;
-uoa sns b BjjBxa A Bpijsnfm bj A BpuBjaduiaiui bj soAijBSau s^jojba
oraoo BiuBpoad isb jÍ 'up^piJíqaP,, Btdojd ns 'isb jBjjnoo ap Bzusjadsa bt

— os^ —
P 88^ ••'0^ (I)
pnjiíjnuí b^, •oiuairaijuasajt jap op^ijnsa^ sa OAijisod oqoajap j^j
-8IJB8 apand on anb o auap on anb sauoiSBd sbj ap uopiqiqojd bj
opBiuaAut Bq 'oiJBj^uoa jy 'soidpuud sojjap b laaapaqo Jod aunjcdaj
sbj ou sajiqap boj ap ouBqaj j^ 'sauoissd sapusaS ap saaBdeo uos sopoj
ou oja^ -BtouoSipjui BpnSB Bun A aÍBJOo ubjS un uos ojjbjSoj BJBd
sojdB sbui soipam sc^ •ajuarajBjoj SBjopuBuijo^ 'u^as anb eajjtanj sbui
jod 'sBjjaDBjsijBS ap zBdsa opsjsa un JuinbpB b jBSajj A oinsun oun
ap ojjuap SBjJBiuauíoj anb ^Bq 'sa^janj sbui sauoiSBd sbj Jirajjdoj ap
sofa^ 'sajoiias sooi;najnB soj b JiSansaa aao^q b BpBui^sap bj^o 8aj5[ijj
-b^j auodo 'BDtíBjoouiap Bj^o^spad BiopBioqiua bj b 'spuonoasuoo ug
•ttBzajBJtnjBu bj ap oq^ajap ja jopuajdsa ns opo} uoo BiJBjjwq sao
-uojua A 'oABjosa oj^sanu bj^ anb ja 'sojiosou ajuB jouas ua BjjiSwa as
as 'BzajBjnjBu bj b sbijbjjuoo aiuaurjBioi sa^aj SBj^sanu X
'soiSajpaos 'soiuosa sojjsanu opu^aiosid 'anb ap ojná
-as jíojea 'sBuapBO s^sa SBpoj 'jBZBqoaj 'jBjqanb 'jipnoBS BJBd opBjop
3}U3iuzi[aj ubi ajquroq un Biai^jns is ojaj,^ -oujaiqo^ jb opsuiBJBOua
u^q as anb '^ajiqap soj ap soABjasa soj 'opiqpaj UBq anb BaiiBJOomap
uopsonpa bj ap Bsnso b 'Áoq nos sajouas soaapspjaA soj oiaj
•^juefainas opom
^p opBjqo UBq anb sojjo A 'soSaijS A SB^psa bj^uoo sBjjanS sns uoo
saxja^^ A oijbq 'sbuboj^o sbui ssooda na A 'uo^íia^ ap sa^anq soj
uoo sa^?(Bjajj oiibjub oipaoojd isy -pBpijoijadns ns Bppouooaj Bas aj A
jiqap 8bui jb B^uodini as ajjanj sbui ja ano sa o^snf oj ap ouSis ja anb
souiaA sajBna soj ajjua 'sajquioq soj ouioa sajBnnuB soj ojub^ UBJisanm
oj ouioo 'sBqanjd jira XBq ojea 3Q -^osojapod sbui jÍ jofain jap pBpaid
d uos aiuaijBA souaui jap A Jiqap sbui jap sauaiq soj sopo),, 'BzajBi
bj unáas 'oijbjjuo^ jy *ZBdBoui ja anb souaní 'zBd^o ja A 'ja omoo
ou anb ja anb souaní Suaj sbui ajBA anb ja anb oisnfui sa anb
Bjjsanuiap 'Bza^BinjBu ap A^\ bj 'oqoajap ojapBpjaA ja ^ojuBjaJíug
•soajo soj anb sbui
jauai on ua ajstsuoa o^snf oj anb 'saoBjjstp A sojuaiuiBjuBoua ap ^zjan^
b 'jaaja sajopuapBq A 'sojpuoaj soj b Bopsamop as ouioo 'BpuBjuí
bj ua so^opuBuio; sajofam soj b jajauíos ap b^bji Epejoomap bj Bp
-uanaasuoo u^ "bjjo^bui bj apand anb oj anb sbut b jBJídsB ojsnfui sa
osa ^od A buoXbui bj ua^níijsuoo sajiqap so^ 'ajianj sbut jap Bpuasa
bj ua^njijsuoa anb otjapod ap pBjun^oA bj A pBpijouadns buisihi
bj 'apap sa 'osoaapod sbui asjaoBq ap jbjbji A ojjo b o^jb ua jbíbi
-uaAB sa 'ojsnfui oj 'ojbui oj anb opBJBjoap A pBpjBnSx bj oppajqsisa
usq 'BjJBjnuB opuauanb A 'p^puoiJadns ns jod sopBziJotuajy -sop
-Biop uaiq soj ap 'saj^anj sbui soj ap sonbBjB soj bjjuo^ pBppBdsoui a
pspijiqap Bidojd ns aa^ajojd BJBd oqoaq UBq sbj anb 'saoBdBaui soj
ap ouBqaj jap 'sajiqap soj ap BpniSB bj ap Bjqo uos sa^aj sb^j -(^) oj
-daauoo ornsiin un ap sauoisajdxa uos ttjofaui ja?? A t4ajjanj sbui j^M
'BJauíud bj bj^uoo A Bpun^as bj jod Bpunuojd as saj^^ijjB^ ]^ *onpiA
-ipni jap boisij spuajod bj ap anSaiydsap ja anb ^aj sbut ^Bq on anb
ua BzajBjn^Bu ap opBjsa un A SBiJBiíjsn^í sa^aj sns uoo upBjaouiyp bj
ajina U9pisodo bj Bjoqs sa BzajBjnjBu bj A oqoajap ja ajina U9pisodo

�esclavos y metecos gozan de gran libertad e impunidad porque el co
mercio de sus dueños está en sus manos. Y en la política exterior,
la persecución de los personajes eminentes en cada ciudad aliada se
explica porque, como son odiados por sus inferiores, se mantiene así
la simpatía de éstos. Se obliga a los aliados a juzgar sus procesos en
Atenas, porque, además de poder aprovechar el dinero consignado
por las partes y aumentar el rendimiento de los impuestos y de los
que tienen casas o esclavos de alquiler, sin salir de Atenas los gobier
nan, sosteniendo a los demócratas, hundiendo en los fallos a sus ene
migos, y obligando a los aliados a respetar no sólo a los atenienses que
viajan hacia ellos, sino a todo el pueblo que es el que juzga y hace
la ley.
Todo esto, que constituye el tema central de la obra, atañe a la
política de los medios y, como tal, no corresponde a nuestra investi
gación. Pero el autor ha expresado además, breve y enérgicamente,
su opinión sobre las formas de gobierno y su valor de fondo. La liber
tad es un valor negativo, incompatible con el buen gobierno. En la
buena constitución los idóneos, legislan, los buenos reprimen a los
malos, y no permiten a los locos emitir su opinión (1). Para el autor,
como para toda la tradición nobiliaria (2), honestos y capaces son
los eupátridas y los ricos; malos y locos, los pobres y plebeyos (3).
Pero en la buena constitución el pueblo cae pronto en la esclavitud.
Ahora bien, el pueblo no quiere una buena constitución, si en ella
él se torna esclavo. Ante todo quiere ser libre y gobernar, y no le
importa si la constitución es mala. "Lo que os parece una mala cons
titución es cabalmente lo que da al pueblo fuerza y libertad"(4).
La democracia es no sólo un gobierno malo, sino que consciente
mente prefiere lo malo. El pueblo ateniense distingue perfectamente
al bueno del malo. Pero prefiere a sabiendas al malo porque se apro
vecha de él. Al bueno lo detesta, pues el pueblo cree que la virtud
conduce a desgracia y no a la felicidad (5). En particular se censura
la lentitud y venalidad de la administración de justicia en Atenas (6).
La justicia es lenta porque hay muchos días de fiesta, los asuntos
son numerosísimos y se delibera largamente sobre todo. Es cierto que
con dinero se puede obtener una sentencia, pero aún así los asuntos
son tantos que no pueden fallarse todos. Y si se establecieran más
tribunales con menos jueces cada uno, la facilidad para corromperlos
sería aún mayor. A pesar de todas estas críticas, el autor perdona al
pueblo su amor por la democracia, pues se explica que cada cual
persiga ante todo su bien particular. Pero censura acremente al que,
no siendo del pueblo, elige vivir en ella más bien que en la oligarquía.
Ese le parece sospechoso de abrigar intenciones criminales, creyendo
más fácil ocultarse en una democracia que en una oligarquía (7).
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)

I, 9.
Comp. supra. Thf.ocnis p. 259 del número anterior.
Esto resalta de todo el cap. I, sobre todo 7 y 8.
I, 9.
II, in fine.
III, 1 y es.
II, in fine.
— 252 —

Podría pensarse que estos defectos son accidentales y que la de
mocracia es susceptible de una reforma interna. No es así sin embargo.
La democracia es un gobierno intrínsecamente malo. Toda mejora
implicaría una desfiguración, una mutilación de su principio. "En
efecto, si no se trata más que de mejorar la constitución, se hallarán
muchos sistemas; pero mantener la democracia, de manera que el
gobierno mejore no es cosa fácil, a menos que se agregue o se suprima
algo poco a poco"(l). Entonces cabe un último problema: ¿es posible
suprimir la democracia? La respuesta es aquí también negativa.
Opositores a la democracia serán naturalmente los que han sido víc
tima de alguna injusticia; pero éstos son relativamente pocos, pues
ejerciendo el pueblo los poderes públicos, sus decisiones no perju
dicarán a las clases populares sino a la minoría de los ricos y nobles,
y una minoría es incapaz de suprimir la democracia (2). Se entiende:
por las vías legales. La conclusión lógica que se desprende es que tal
fin sólo se puede lograr por medio de un golpe de estado. Por eso se
ha supuesto que el secreto propósito del autor, al publicar su escrito,
era una invitación a darlo.

THOUKYDIDES
El espíritu crítico y realista de la sofística encontró una aplicación
seria e inteligente en la obra de Thoukydides (hacia 460). Al historiar
la guerra del Peloponeso y la política de los estados que en ella
intervinieron, el pariente de Milciades y ex-general ateniense tuvo oca
sión de mostrar la motivación que impulsaba a las partes y los princi
pios que invocaban, los cuales, alejándose de la antigua moral, con
cordaban muy bien con las nuevas doctrinas.
La influencia de éstas se advierte ya en su posición religiosa.
Thoukydides no apela nunca a los dioses para explicar los sucesos
históricos, como lo había hecho Herodoto. Entiende que todo está
sometido a causas naturales y varias veces indica como ultima ratio
de los hechos a la naturaleza del hombre. Es cierto que reconoce la
voluntad divina y la necesidad de acatarla (3); que al describir la
corrupción moral de Atenas en tiempos de la peste, señala como un
mal la irreligiosidad imperante (4); y que otras veces ha destacado
las profanaciones de cosas y lugares santos (5) y la violación de la
fe jurada en Corcira y otras ciudades (6). Pero en estos casos se
trata más bien de una consideración pragmática en donde la religión
se aprecia por sus consecuencias prácticas y el descreimiento, como
un signo importante de la desintegración moral. Especialmente Thou
kydides se manifiesta escéptico respecto a toda clase de visiones,
pronósticos, adivinaciones y oráculos: éstas son cosas inciertas, vanas
ilusiones, que conducen al hombre a su perdición (7). Así, censura la
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)

III, 9.
III, 12.
H, 64.
II, 53.
IV, 90-99.
III,, 82 y ss
V, 103.
— 253 —

�•0I 'A
•se X Zg 'III
•66-06 'AI
'ES 'II
'II
•zi 'III
6 'III

(¿)
(9)
(S)
(*)
()
(Z)
(I)

Hjns

•'".'/ í II
•88 X I 'III
•autf ! 'II
6 'I
I opoi ajqos 'j -dea \a opoj ap
J oisg
' ojamnu [ap 552 *d SIN3O3HX 'oudnt
dns •dmo;)
"6 'I

(i)
(9)
(S)
(^)

()

(Z)
(I)

bj us anb uaiq bbui Bjja na jiaia aSija 'ojqand jap opuais ou
'snb jb ajuamaiDB BJnsuaa ojaj ^Bjn^iviBd uaxq ns opo^ ajuB ^Sisaad
[Bna BpBO snb s^ijdxa as eand 'BiaBjaomap bj Jod jouib ns ojqand
jb Buopjad jojne ja 'sb^ijijo BBjsa e^po^ ap jssad y -jojÍbui uns Búas
BojjadmojJo^ BJBd pBpijp^j bj 'oun Bpso sa^anf souam uoo sajBunqM^

'sauoisiA ap as^jo epoj b ojaadsaj ooijdaosa BjsaijiuBiu ^s sapipX^j
•noMX aíuauijBpadBg -jbjoui nopBj^a^nisap bj sp aiuBjaodrai ouSis un
otaoo 'ojuaiuipjosap ja ^ BBonoBjd SBpuanoasuoo sns Jod Bio^ade as
uoiSipj bj apuop ua BoijBtnSBjd uopBjapisuoa buti ap uaiq bbut bjbji
as sosbd sojas na ojaj *(9)8apBpnp bbjio A bjiojo3 ua BpBjnf aj
bj ap uopBjoiA bj A (g) bojubs sajE^nj jC sbsod ap sauopBuBjojd bbj
opBOBjsap Bq saaaA bbjjo anb j í (^) ajuBjadmi pBpisoi^ijajJi bj jBiu
un onioa BjBips 'ajead bj ap sodmaij na BBuajy ap jbjoui uopdnJJoa
bj Jiquasap jb anb í () bjjbjbob ap pBpisaoau bj A BuiAip pBjunjoA
bj aoouooaj anb ojjap sg •ajqiuoq jap Bza^jnjBn b[ b soq^aq so^ ap
oijdj ntuijjn oinoD Boipui saoaA sbuba á s^^ejiubu sbsiibo b opilamos
Bjsa opoj anb apuaijug 'Oíopojajj oq^aq ^jqBq o^ oraos 'soauojsiq
sosa^ns so[ jBaijdxa BJBd sasoip so¡ B sannu B^ads ou
•BSOi^ipj u^pisod ns ua ^Á auaiApB as SBisa ap Biouanjjuí

•(¿) BinbJBSijo Bun ua anb BioEJOomap buh na asjstjnao Jiobj sbui
^ 'sajBuiunjo saooiDuaiui jB^uqB ap osoqoadsos aaajB¿ aj as¡j

bj Bjnsuao 'isy '(¿)uopipjad ns b ajqraoq jb uaonpuoo anb 'sauoisnji
sbuba 'SBjjapui s^soa nos BBjsa rsojnoBJO ^ sauotoBniAipB 'soaijsouojd

•gBuiJioop BBAanu 8B[ uoo uaiq Anuí
-uod '^joui nSxjuB b^ ap asopuBfap 'sa^na so^ 'uBqBooAui anb soid
-louiad so[ A saiJBd sb^ b BqBejndiui anb uoiobaijoui B[ JBjjsora ap u^is
-Ísdo OAnj asuaiuaiB ^Bjaua^-xa ¿ sapsp^ip^ ap aiuauBd ^a 'uojaiuiAJaiui
B[[3 u^ anb sopBisa so[ ap Bouqod b[ A osauodopj [ap BJian^ bj
y "(09t P^H) BaPÍP^3tnoHX 3P BJtIo BI ua 3l^^ítaJni
aun ojjuooua B0I18IJO8 bj ap BjsijBa^ A oopija mujd8a

saaia^anoHi
Jp B U9PBJIAUI BUn BJ3
ns JBOijqnd jb 'jojns pp oiisodojíd oiai^as p anb ojsandne bi|
as osa joj -opBjsa ap adjoS un ap oipam jod jbj^oj apand as ojos uij
jbi anb sa spusjdsap 38 snb BaiSoj uoisnjouoo wj 'sajB^aj bbia bbj Jod
:apua^ua ag ' (^) BpBJOouiap bj xiiniadns ap zBdBjuí sa bijouiui Brni A
'sajqon A bodu soj ap buouiut bj b outs s^jBjndod sasBja bbj b uBjBoip
-nfaad on sauorepap sns 'sooijqnd sajapod boj ojqand ja opuapisfs
sand 'soood ajuauíBAUBpj nos so^sa ojiad ÍBiausnl'ui buti^jb ap suni
-oía opis UBq anb soj ajuarajBiniBU u^jas BpBjaomap bj b sajojisodQ
•BAiisSau uaiquTBj inbB sa Bj^ands^j vj ¿BiDBJ^oinap bj jimudns
ajqísod sa? :Bmajqojd omijjn un aq^o saauo^u^ -(j;)ítoood b oaod oSjb
Binudns as o anSaj^^ as anb souaui b 'jpfj soa sa on ajofam ouaaiqoS
ja anb BjauBin ap 'BpBJOOuiap bj aauaiuBui oaad íSBtnajeis soqanra
UBiBjjsq as 'nopnjiisuoa bj JBJofain sp anb sbui b^bj; ae ou ib '
U3 "oidpuud ns ap uopBjiinuí con 'u^pBjnSijsap un BMB^ij
BJoíain ^po^ 'ojeoi ajuaniB^asuiJjuí oujaiqoS un sa spBJDoraap
•o^jeqnia uib jsb sa o^¿ -Bujaiui Bnuopj un sp ajqijdaasns sa Bp
-ap bj anb jC sajeiuapp^s nos sojoapp soisa snb asaBBuad Bjjpoj

bbui uBaaioajqeisa as is ^ -sopoj asjsjjBj uapand ou anb sojubj uob
sojunsB soj I8B utiB ojad 'Biouajnas Bun aauajqo apand as ojamp uoo
anb o^jaia sg -opoj ajqos ajuauíBSjBj BJaqijap as A souimsojauínu nos
sojunsB boj 'Bjsaij ap BBip soqonm ^Bq anbjod Bjuaj sa Bppsnf vj
• (9) BBuajy na Bpi^snf ap uopBJisiuimpB bj ap p^pijBuaA A pmijuaj bj
Bjnsuao as jBjnai^Bd ug •() pBppijaj bj b ou A Bpsj^sap b aonpnoo
pn^jiA bj anb aajo ojqand ja sand 'Bjsaiap oj ouanq jy -ja ap BqoaA
-oade as anbiod ojbut jb sspuaiqBB b ajaijajd ojs^ -oj^ui jap ouanq jb
ajnaraBj^ajjad an^upsip asuaiuajB ojqand jg •ojbui oj ajaipjd ajuara
-a^napsuoo anb ouis 'ojbui ouaaiqoS un ojos ou sa BpBJoomap B'^
' (t)p^^^l ^• ^snj ojqand jb sp anb oj aiuamjBqBo sa uopn^ij
-suoD BjBm Bun aoaiBd so anb oqM 'Bj^ni sa uopmpsuoo bj is Bjjodrai
aj ou A 'JBujaqoS A ajqij Jas ajamb opoj ajuy 'OABjosa buioj as ja
Bjja ua 18 'uopnjiiBuoD Buanq Bun ajainb ou ojqand js 'uaiq Bjoqy
•pnjiAB[osa bj ua ojuojd a^o ojqand ja nopnjusuoo Buanq bj ua ojaj
"(g) sojíaqajd A sajqod soj 'soooj A sojBm ísoou boj A SBpijjsdna soj
nos saosdBO A soisauou '(^) BiJBijiqou uopipBj} bj Bpoi BJBd omoo
'jojnB ja bjb^ '(1) uoiuido ns aijiina soooj soj b uaiinuad ou A 'bojbui
boj b uamiadaj souanq boj 'uBjsiSaj 'soau9pi boj uoprupsuo^ Buanq
bj ug 'ouJaiqoS uanq ja uoo ajqiiBdmooui 'oAijBáau jojba un sa pBj
-jaqij Bq *opuoj ap jojba ns A oujaiqoá ap sbuuoj sbj ajqos uoiuido ns
'aiuauíBOi^jaua A 3Aajq 'sBiuap^ opBeajdxs Bq aojnB j^ OJ3,J -uoiob^
-1183AUI Bjjsanu b apuodsajjoo ou 'jbj oino^ 'a" soipam soj ap Bo^ijod
bj b auB)B 'Bjqo bj ap jBJiuao Braaj ja ainjijeuoD snb 'ojsa opo^
•jíaj bj
aoBq A BSznf snb js sa snb ojqand ja opoi b ouis 'sojja Bp^q ubíbia
anb sasuaiuaiB soj b ojos ou JB^adsaj b sopsijB soj b opuB^ijqo A 'boSiui
-au3 sns b bojjbj soj ua opuaipunq 'SBjBjaomap boj b opuaiuajsoe 'ubu
-jaiqoS soj SBuajy ap jijes nis 'jajmbjB ap BOABjosa o sbsbo uauai) snb
soj ap A so;sandrai boj ap o;uaiuiipuaj ja jBjnaranB A saiJBd sbj jod
opBiioisuoD ojauíp ja jBqoaAOjdB japod ap SBraape 'snbjod 'BBuajy
us sosaoojd sns JB^znf b sopBijB soj b s^ijqo ag 'so^ss sp BjiBdmis bj
jsb auaijuBtn as 'sajouajuí sns jod sopBipo uob omoo 'anbjod Boijdxs
38 BpsijB pspnp BpBo us saiuauítua safBuosjad boj ap uopnoasjad b^
'joijajxa Bapijod bj ua j^ -soubui sns ua Bjsa sonanp sne ap opjam
-00 ja anbjod pBpiundmi a pBjjaqij ubj3 sp ubzoÍ sooa^ara A soABjosa

�superstición de Nicias, que a causa de un eclipse de luna, tenido por
mal agüero, no levantó el sitio de Siracusa (1). En cuanto a los orácu
los comprueba que la ingenuidad de los hombres los interpreta a posteriori de tal modo que siempre se convencen de su verdad. El oráculo
de Delfos había profetizado desdichas si se profanaba su templo, pero
como ocurrió lo contrario, es decir, que el templo fue profanado a
causa de los desastres militares, Thoukydides, parodiando la inter
pretación ingenua, concluye: "el oráculo dijo lo contrario de lo que
se entendía, porque las calamidades y desventuras no sobrevinieron
a la ciudad, porque el templo fuera profanado al habitarlo las gentes,
según quisieron dar a entender, sino que, al contrario, por la guerra
vino la necesidad de vivir en él" (2). Hay una sutil ironía en esta
pretendida interpretación que, tomada en serio significaría que el
oráculo había profetizado el castigo precediendo al pecado. En otro
caso se disputaba sobre el significado de la palabra "Xt[iós" de un
oráculo. Unos la interpretaban por "hambre", otros por "epidemia"...
"hasta que llegó ésta y todos le aplicaron el dicho del oráculo. Y a mi
ver —comenta Thoukydides— si ocurriese alguna otra guerra en tie
rra doria, acompañada de hambre, también lo aplicarían a ella" (3).

En cuanto a los principios sociales, se invocan, varias veces las
ideas tradicionales de justicia, de paz y de democracia. Los corintios
invocan la justicia de su causa para hacer la guerra a Atenas (4);
los corcirenses no admiten que las colonias sean fundadas para ser
siervas de las metrópolis sino para ser sus iguales; el siciliano Hermókrates, al bregar por la terminación de la guerra por medio de una
paz general y común, estima a ésta, invocando a todos los hombres
prudentes, como "la mejor cosa del mundo"(5). Respecto a la demo
cracia, Atenágoras, en su discurso a los siracusanos la defiende contra
las objeciones de los oligarcas. En materia de finanzas es mejor la
administración de los ricos, pero en política general y en la reparti
ción de las cosas particulares y públicas es superior el estado demo
crático, porque antes de resolver se oyen los pareceres de todos y
por tanto de los más prudentes, y se hace una distribución equitativa
de los bienes y las cargas, evitando que los poderosos repartan los
perjuicios entre todos y guarden los provechos sólo para sí (6).
Y Perikles, en la famosa oración en elogio de los muertos en la guerra,
al describir la democracia ateniense, pone de relieve sus tres rasgos
fundamentales que son al mismo tiempo en su mera enunciación tres
argumentos en su favor. En primer lugar, gracias a la igualdad polí
tica, que no hace distingos se sangre ni de fortuna, cualquiera podía

(1)VII, 50.
(2)II, 17.
(3)II, 54.
(4)I, (pág. 89 ed. española).
(5)IV, (pág. 330 id.).
(6)VI, (pág. 122).

ascender hasta los cargos directores con tal que demostrara capacidad
para ello. "Nuestro gobierno se llama democracia porque la adminis
tración del estado no pertenece ni está en pocos sino en muchos. Por
lo cual uno de nosotros —de cualquier estado o condición que sea—
si tiene algún conocimiento de virtud, tan obligado está a procurar
el bien y honra del estado como los otros, y no será nombrado para
ningún cargo, ni honrado, ni acatado por su linaje o solar, sino tan
sólo por su virtud y bondad. Que por pobre o de bajo suelo que sea,
con tal que pueda hacer bien y provecho al estado, no será excluido
de los cargos y dignidades públicas" (1). En realidad, pues, la demo
cracia es la verdadera aristocracia: no la trasmitida por el título o la
riqueza sino la de las capacidades personales de la inteligencia y de
la honradez. Por eso hacia el final dice Perikles: "a mi parecer, el
primero y principal juez de la virtud del hombre es la vida buena y
virtuosa, y el postrero que la confirma es la muerte honrosa". La ver
dadera concepción de Thoukydides se aclara aún más cuando después
de haber hecho el elogio de Perikles y afirmado su superioridad
frente a todos los políticos contemporáneos y posteriores agrega: "al
parecer, el gobierno del estado era en nombre del pueblo; pero de
hecho todo el mando y autoridad estaba en él" (2).
En segundo lugar, la democracia significa el reinado de la liber
tad y "libertad es felicidad y la felicidad libertad". Por último, la
democracia es un régimen de publicidad, que no tiene secretos para
nadie. "Nosotros permitimos que nuestro estado sea común a todas
las gentes y naciones, sin vedar ni prohibir a persona natural o extran
jera ver ni aprender lo que bien les pareciere, no escondiendo nues
tras cosas aunque pueda aprovechar a los enemigos verlas y apren
derlas...".
Pero, por otro lado, y en oposición a estas ideas de justicia, paz
y democracia, Thoukydides hace ver cómo los antiguos principios
habían perdido su vigencia, negados o simulados, y cómo de jacto, lo
que impulsa a los hombres y a los estados son los intereses de las
partes que están en juego. Así, dentro del estado, demócratas y aris
tócratas defienden sus principios sólo de palabra, porque de hecho
consideran su particular interés (3). Lo mismo ocurre en las relacio
nes internacionales: el siciliano Hermókrates juzga que Atenas, bajo
la apariencia de amistad y alianza con las ciudades de la magna
Grecia, sólo busca su ventaja y provecho (4). Por eso los corintios,
que dicen tener la justicia de su parte, arguyen además que sólo la
justicia acarrea ganancia (5).
La bondad de la democracia queda también malparada cuando
Thoukydides, por boca de Diodoto, señala que para persuadir al
pueblo de alguna cosa buena o mala es necesario usar de cautelas y
mentiras; que sólo el que lo adule ganará su confianza, mientras que
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)

254 —

II, 35-46.
II, 65 y ss.
III., 82.
IV, 61.
I, (pág. 33).
— 255 —

�— sss —

— t-S^ —
•(ES •*?&lt;!) 'I(S)
"19 'AI(^)
•^8 'III()
• ^ S9 'II(Z)
'II(I)

anb SBJiaaim 'BzuBijuoa ns bjbubS ajnpB oj anb ja ojos anb ^SBjpuam
^ 8B[9jnBa ap JBsn ouBsaaau sa jBm o Buanq bsoo BtmSjB ap ojqand
jb JipensJad Bjed anb Bj^nas 'ojopoiQ ap Booq jod 'sapipÁ'^jnoqjj^
optrena BpBJBdjBur uaiqmBi spanb spejaomap bj ap pBpuoq B^
•(g) BpUBUB B9WB0B BIDIíSnf
B[ ojos anb SBinapB nainSjB 'ajjed ns ap Biapsnf bj jana^ naaip anb
'8OpulJOa 8OI OSa Iod ' (f) OqD3AOJd A BÍBJU3A 118 B38Iiq OJO8 'Bpaj-^)
Bu^em bj ap sap^pnp sbj noa bzubtjb A pBjsiuiB ap BpuaiJBdB bj
ofeq 'SBuajy anb Báznf sajEJ^joniJajj oueijpis ja : sapmoiaBu ja^ai san
-opsjaj bbj n^ ajjnao omsiin &lt;kj •() sajaiui JBjnapj^d ns UBjapisuoa
oqaaq ap anbjod 'BjqBjBd ap o^os soidpuijd sns uapuaipp sbjbjooj
-sijb Á SBjBJOoniop 'opB^sa [ap oajuap 'jsy -oá^nf na usjsa anb sajJBd
sb[ ap sasaja^ni so[ uos sopejs^ soj b á sajqmoq so[ b BS[ndiui anb
o[ 'ojovf ap oiuo3 ^ 'sopB^nrats o sopB^aa 'epnaSiA ns opipjad HBiqBq
aoidiouijd son^ijuB so[ omoa JtaA aa^q sapip^^noqj, 'BioBjaoinap Á
'Biaijanf ap SBapi 8B)sa b uopisodo na Á 'op^^ ojjo jod 'o
j SByjaA soSimaua soy b JBqaaAoade Bpand anbnns sbsod sbjj
-sana opnaipnoasa on 'a^apajsd saj naiq anb o^ japua^dB m j^a Bjaf
-UBJjxa o jbjiijbu suosjad b jiqtqoid m jBpaA uis 'eauop^u A. ea^uaS 8B[
sBpoj b nnuioa Bas opsjsa oi^sann anb eomuinuad sojjoso^j,, -aip^u
eojajDas auai} n anb 'pBppijqnd ap uaniiSaj un sa BpBjaotaap
'omppri io¿ *4tpBíJ3qi^ pBppi[aj B[ á pspioijaj sa pB^jaqn;,^ ^ pv%
B[ ap opBtnaj p boijiuSis BpBjaomap bj 'jB8n[ oponSas ng
"(^)I8 na qísa pBpjjojnB A opuBín p opoj oqoaq
ap oaad ío^qand pp ajqmoa ua Bja opsjsa pp oujaiqoS p 'j
^,, :BSaiB saiouaisod A soanv^odma^aoa soDijip^d so^ sopoj b
pBpiioijadns ns opBuuijB A saj^iia^ ap otSop p oqoaq jaqsq ap
sandsap opuEno SBta unB bjbjob as sapip^^noqj^ ap nopdaauoa Bjapep
-J3A B1^ *(^B8OJnoq ajj^nni b[ sa biujtjuo^ b[ anb ojaj^sod p A 'BsonjaiA
A Buanq BpiA bj sa ajqinoq pp pnjaiA B[ ap zanf ^dpaijd A oaamijd
p 'aaaajBd ira b^ rsa^ijca^ aoip \^uij p ^p^q osa io¿ "zapeanoq v\
ap j( BpuaSipjin e\ ap sajBnosjad sapBppsdBD sb^ ap bj onis Bzanbu
^\ o opnjji p jod BpiíirasBjj B[ on :bpbjooi8iib Bjtap^pjaA bj sa bidbjco
-omap bj 'sand 'pBpip^aj u^ "(];)t48BDi[qnd sapBpiu^ip A soájBo so[ ap
opinpxa Bjas on 'opBjsa \u oqaaAOjd A naiq jaasq Bpand anb pi noa
'Bas anb opns of^q ap o a^qod jod an^) 'pBpuoq A pmaiA ne jod opps
ubj oms 'jbjos o a^Bin^ ns jod opBjBOB in 'opBJUoq tu 'oSjsa un^uiu
opBjqraou Bjas oú A 'sojjo so^ otnoo opBjsa pp BJnoq A naiq p
b Bjsa opBSt^qo ubj 'pniJiA ap pjnaiiuioouoa nnS^ anan is
—Bas anb nopipuoa o opBisa jainb^ena ap— sojjosou ap oon ^na o^
jo^ •soqantn na ouis soaod na Bjsa in aaaua)jad ou opBjsa pp nopBjj
•einimpB bj anbjod BpBjooraap ehib^ as oniaxqo^ ojjsan^[,, *o^p BJBd
BJBJjsouiap anb ye% noa sajojas^rp so^jb3 eoj BjsBq japnaasB

•(zzi • s?a) 'IA
•P! 0E " Sed) '^I
1 P 68 •8b&lt;I) 'I
" 'II
•11 'II
OS 'HA

(9)
(S)
(t)

()

(^)

(I)

ujpod Bjainbpna 'butvuoj ap tn 9j9ubs as soSnijsip aa^q on anb
-j[od pBpfBn^í b^ b sbpbjS 'j^Snj janTTjd n^ uoabj ns na sojnainnSjB
ají nopBpnnna Bjcain ns na odmap otnsira p? nos anb sa^juaniBpunj
soásBj sajj sns aAaip^ ap auod 'asnainaiB BiaBjaoinap b^ jiqijasap jb
'BjjanS bj na so}janm boj ap oíSoja na nopsjo BsomBj bj na 'sajíjija^ j^
• (9) re BJBd ojos soqaaAOJd soj napjBn^ A sopo; ajjna sopmfjad
soj nB^jBdaj sosojapod soj anb opuBjiAa 'sbSjb^ sbj A sanaiq soj ap
BAUBjmba noianqijjsip Bun aa^q as A 'sa^uapnjd sbui soj ap ojub^ jod
A sopo^ ap sajaa3JBd soj uaXo as jaAjosaj ap sajuB anbjod 'oapttja
-omap opB^sa ja jouadns sa SBaijqnd A saJBjnapjBd SBSoa sbj ap nop
-U-iBdaj bj na A jBjans^ sapjjod na ciad 'sooij soj ap nopBJisimmpB
bj Jofatu sa SBzuBuij ap BuaiBra u^ ^sbojeSijo soj ap sanopafqo sbj
BJ^noa apnaijap bj souBsnaBJis soj b osjnasip ns na 'BBjoSBuaiy 'BpBJD
-ouiap bj b ojaadsa^j •(g)ítopnnra jap Bsoa jofam bj,, oruoa 'sajuapnjd
sajqnioq soj sopo) b opnBaoAui 'Bjsa b Bmpea 'unnioa A jBjana^ zsd
snn ap otpain jod Bjjaná bj ap uop^uinuai bj jod Js^ajq jb 'sajBjjf9ra
-J3JI onsijpis ja ísa^BnSí sns Jas bjb¿ onis sijodoJiam sbj ap sBAjais
^as BJBd sspBpunj nBas ssinojoa sbj anb naiimpB on sasnsjpjoa soj
i (f) SBnajy b BjjanS bj jaaBq BJBd ssnB ns ap Bpusnf bj neaoAm
soiinuoa so'-j 'BpBjaomap ap A zsd ap 'Bppsnf ap sajenopipBj) SBapi
sbj saaaA sbijba 'uBaOAní as 'sajBpos eoidpmjd soj b ojnBna u^

"(8) 8IIa B nBjjBoijdB oj naiqniBi 'ajqniBq ap BpBUBdmoaB 'Brjop bjj
-aij na BjjanS bjjo enn^jB asaujnao is .—sapip^^jnoqj^ Bjuaraoa— j^a
ira b j^ 'ojnasjo jap oqoip ja nojBaijdB aj sopo} A B^sa o^ajj anb B}8Bq,,
—ttBiraapidaM jod soj^o 't4ajqrasq,, aod UBqBjaadjajuí bj sonj^^ -ojnaBJo
un ap ít5PIig^í,, Bjq^jBd bj ap opBDijinSis ja ajqos BqBjndsip as osbo
ojio u^ -opBaad jb opnaipaaajd o^ijsbo ja opBzpajojd BiqBq ojnasjo
ja anb Busaijiu^is ouas na BpBiuoj 'anb uoioBjajdjaiui Bpipuajajd
Bi^a na biuoji jijns Bnn ^bjj •(^)41ja na jiaia ap p^pisaaau bj ouia
BJjan^ bj jod 'ouBjjuoa jb 'anb ouis 'japna}na b jBp nojaismb unSas
'saina^ sbj ojjBiiqBq jb opBuBjojd BJanj ojdmaj ja anbjod 'pBpnp bj b
?ojainiAajqos on sBJinuaAsap A BapBpiraBjBa sbj anbjod 'Btpuajna as
anb oj ap ooBjjuoa oj ofip ojnaejo ja,, :aXnjanoa 'Bnna^m noiaBjajd
-jajuí bj opnBipojBd 'sapip^^jnoqj^ 'sajBiijira sajjsBsap soj ap BsnBa
b opBUBjoad anj ojdnia^ ja anb 'jpap sa 'oiJBj^noa oj oujnao oraoa
ojad 'ojdraa^ ns BqBUEjojd as is SBqaipsap opBzpajoad Biqeq sojjaQ ap
ojnasjQ ^g -pspjaA ns ap naanaAnoa as ajdraais anb opoui jbi ap tAoxiai
-sod v Biaadjaiui soj sajqiuoq soj ap pBpinua^m bj anb sqanjdraoa soj
•nasjo soj b ojuBno ug -(j) BsnaBJig ap opre ja ojueAaj ou 'ojanáB j^ra
jod opiuai 'Bnnj ap asdij^a un ap BsnBa b anb '8Bpi^[ ap noppsjadn^

�r
quien le proponga algo bueno pero sin halagos caerá en sospecha de
que procura ocultamente su propio logro (1).

todos tuvieseis el mismo poder y facultad que nosotros, haríais lo
mismo" (1). Esta es, ni más ni menos, la doctrina de Kallikles, con
vertida ahora en principio vigente y director de la política ateniense;
y es más que probable que la tesis del personaje del Gorgias no sea
otra cosa que la enunciación teórica de esa política realista e impe
rialista.

El mismo Diodoto destaca la ineficacia del derecho para impe
dir el delito cuando el hombre está estimulado por alguna impetuosa
inclinación. "En muchos estados hay pena de muerte, no sólo para
semejantes delitos, pero aún para otros mucho menores, y a pesar
de ello siempre hay hombres que se exponen a peligro de esta pena
con esperanza de escapar de ella. Ninguno emprendió rebeliones que
no pensase salir con ello, ni hubo estado que no le pareciese tener
mayores fuerzas propias o de sus amigos que otro. Mas al fin es cosa
natural a los hombres pecar, así en general como en particular; y
no ha habido ley tan rigurosa que lo pudiese vedar ni estorbar por
más que se hayan inventado nuevos tormentos y castigos para los
delitos, por si el temor podría apartarles de hacer mal".

En esta misma concepción encaja la idea de que el valor negativo
de las leyes no es una objeción contra ellas. Lo malo es la variabilidad
e inconstancia en su aplicación; el buen gobierno es aquel que usa
constantemente y sin revocarlas las leyes vigentes, cualesquiera que
sean. De acuerdo con este pensamiento señala Cleón que el imperio
ateniense ha llegado a ser una verdadera tiranía y que para conser
varlo no es posible cambiar los métodos empleados (2). Y en el mismo
orden de ideas, Alcibíades aconseja la expedición a Sicilia arguyendo
que "no está en nuestra mano poner un término a nuestro imperio,
para decir que ninguno pase adelante, sino que para defenderle es
necesario acometer a unos y guardarnos de ser acometidos por
otros"(3).

Otro principio de los nuevos tiempos que Thoukydides ha reco
gido porque era constantemente invocado, especialmente por los ate
nienses, como regulador de la política internacional, es el de que el
más fuerte tiene el derecho de someter a su voluntad al más débil.
Ya al comienzo de la obra, en la discusión general que tuvo lugar en
el senado de Lacedemonia, los atenienses lo enuncian como una com
probación que surge de los hechos históricos (2). Y el mismo le sirve
a Eufemio para explicar a los camarinos por qué los atenienses des
pués de las guerras médicas se desligaron de la dirección de Esparta:
"porque no había más razón para que ellos nos mandasen a nosotros
que nosotros a ellos, sino la de que ellos eran más poderosos a la
sazón que nosotros, y, por lo tanto, llegando nosotros a ser señores y
caudillos de los griegos que antes estaban sujetos a los Medos, hemos
tenido y habitado nuestra tierra, sabiendo de cierto que mientras
tuviéramos fuerzas para resistir al poder de los lacedemonios, no hay
razón para que debamos estarles sujetos"(3).
Pero donde esta ley del más fuerte se afirma en toda su crudeza
con la pretensión de un principio universal de la naturaleza es en la
discusión habida en el ayuntamiento de Melos en donde los atenienses
tratan de obligar a la pequeña isla a entrar de su lado en la guerra.
"Cuando los más débiles contienden sobre aquellas cosas que los más
fuertes y poderosos les piden y demandan, conviene ponerse de acuer
do con éstos para conseguir el menor mal y daño posible"(4). Y des
pués de declarar sin ambajes que es su voluntad inquebrantable so
meterlos a su señorío (5) sostienen que lo que hacen es justo y que
"por necesidad de naturaleza, el que vence a otro le ha de mandar
y ser su señor, y esta ley no la hicimos nosotros, ni fuimos los pri
meros que usaron de ella, antes la tomamos al ver que los otros la
tenían y usaban, y así la dejaremos perpetuamente a nuestros here
deros y descendientes. Seguros estamos de que si vosotros y los otros
(1)
(2)
(3)
(4)

(5)

III, 234.
I, 76.
VI, 85.
V, 89.
V, 91.

(1)V, 105. Cf. lil.
(2)III, 40.
(3)VI, 18.

— 256 —

— 257 —
17

^

�— 9S^ —
"81 'IA (E)
'O^ 'III (^)
•III '13 "SOI 'A (I)

•16 'A (S)
•68 'A (t)
•S8 'IA ()
•9¿ 'I (Z)
'ttZ 'III (I)
bojío so[ A sojiosoa is anb ap soniBisa sojngag •sa^uaipnaosap A sojap
-ajaq soj^sann b a;uaraBmadjad somsjBÍap bj jsb A 'uBqBsn A UBiua;
b^ sojjo so[ anb J3A jb somBiao} bj ^a^u^ 'bjj^ ap nojBsn anb sojam
-ud soj eorainj in 'sojjosou soinpiq bj on jíaj Bisa A 'joyas ns jas A
jBpuBUi ap Bq aj ojjo b 33U3A 3nb J3 'BzajBjniBn ap pepieaoau Jod,,
anb A o^snf sa uaoeq anb oj anb nanapsos (^) ououas ns b eofja^am
-os ajqB^nBJqanbaí p^iunjoA ns sa anb s^ÍBqniB uis jBJBpap ap sand
-83p j^ *(^)^3jqisod ouBp A [biu jonam ja JiñSasuoa BJBd sojsa noo op
-jana^ ap asjauod anaiAuoa 'uBpuBuxap A napid ssj sosojapod A sa^janj
8Bm soj anb sbsoo SBjjanbB ajqos napuapnoa sajiqap sbui soj opnsn^)n
•BJJanS bj na opBj ns ap jBj^.u a b bjsi Buanbad bj b jsSijqo ap ubjbj;
sasuaiuajB soj apuop na sojap^ ap ojuaiuiBjunjÍB ja na Bpiqeq uoisn^sip
bj na sa BzajBjn^BU bj ap jBSJSAiun oidpuijd nn ap noisuajajd bj noa
Bzapnja ns Bpoj ns buijijb as ajjanj sbui jap A^\ Bjsa apuop ojaj
*(g)usoi3Íns S3JJB^83 souiBqap anb Bjsd uozbj
jÍBq on 'soinoni3p33Bj soj ap Japod jb jtisissj Bjsd s^zjanj somejaiAnj
SBJiuaiui anb ojjap ap opuaiqBS 'bjj^ij Bjjsanu opBiiqsq A opina)
sotnaq 'sopap^ soj b sojafns uBqe;s3 sajuB anb soSaijá soj ap sojjipns^
A 83JOU38 J38 b soj;osou opuBj^^jj 'o;ubj oj jod ¡A 'sojjosou anb uoxve
bj b sosojapod sbui ubj^ sojj^ anb ap bj onis 'sojjs b sojiosou anb
sojjosou b uasBpuBui sou sojjs anb Bjed uozbj sbut BiqBq on snbjod,,
:BiJBds^ ap uoiaaajjp bj ap noJB^ijsap as SBsipsm SBjjanS sbj ap sand
-sap 838U3iu3)B soj snb jod 8ouiJBuxB3 soj b jB^ijdxs BJBd oiiuajn^ b
8AJI8 3j omsim js j^ *(^) soaijojsiq soqaaq soj ap aSjns snb uppBqojd
-mo3 buh omoa u^punua oj sasuatua^B soj 'Binoui3p33Brj ap op^uas ja
na JBSnj OAnj anb jBJan^S uoisnasip bj na 'Bjqo bj ap ozuaiuioa jb bj^

jod sopiiamoaB Jas ap sonjBpjBnS A sonn b jajaraoaB oiJBsaaan
sa ajjapuapp BJBd anb oms 'ajuBpp^ as^d ounSuiu anb jraap BJBd
'ouadun ojisann b ouiuuai un jauod onem Bjjsanu na Bisa ou,, anb
opuajínSjB Bijprg b uopipadxa bj BÍasuoaB sapBiqpjy 's^api ap uapjo
oraeiin ja na ^ *(jj) sopBajdraa sopojara soj jBiquiBa ajqísod sa on ojjba
-jasnoa BJBd anb A biubjii Bjap^pjaA Bnn jas b op^Sajj Bq asuaiuajB
oijadun ja anb uoaj3 BjBuas ojuaiuiBsuad aisa noo opjanaB 3Q -usas
anb BjambsajBna 'sajuaSiA sa^aj sbj SBjjBaoAaj uis A aiuainajuBjsnoa
Bsn anb janbB sa oujaiqo^ nanq p íu^ioBoijdB ns na BiouBjsuoaní a
pBpi[iqeiJBA B{ sa o^Bin o^ *se[[a bj^uod nopafqo Bnn sa on saXaj sb^ ap
jo^ba \9 anb ap Bapi b^ BÍBana u^pdaouoa Btnsitn eisa u^
-adnn a Bjsxpaj Baijqod ^sa ap Boijoaj nopsiannna B^ anb ssoa bjjo
B38 ou sm^uof) pp afBuosaad pp sissi Bf anb a^qsqojd anb sent sa ^
íasuaiuaiB Boi^jjod b^ ap jo^oaaip ^ aiaaSiA oidpuud na BioqB Bpp-iaA
-noo '83[5[i[p;5[ ap BniJiaop bj 'sonam in sbui iu 'sa Bjsg -(];)4toinsira
oj eiBUBq 'soj)oson anb psipiaBj A lapod omsim p spsaiAnj sopo]

•jiqap 8Bm jb pBjun^oA ns b jalamos ap oq^ajap ja anap ajjanj sbui
ja anb ap ja sa '[BuopBUjajuí s^pjjod bj ap jopBjn3aj ouio^ 'sasuain
•a)B soj Jod a^namjBpadsa 'opBaoAui aiuamajuBjsnoD Bja anbjod opi
-ooaj Bq sapipÁ3¡noqx 3n^ 8diuau soAanu soj ap oidpuijd ojiq
*ujBm J33Bq ap ssjJBiJBdB Bupod joniaj p is Jod 'sojipp
soj BJBd soSiisb3 A so^uauuoj soAanu opBjuaAui UB^Bq as anb sbui
jod JBqjojsa in JBpsA asatpnd oj anb Bsojn^u ubi Aa\ opiqeq Bq ou
A ÍJBjnaiiJBd na ouio^ jBjauaS ua jsb 'jBaad sajquioq soj b jBJnjen
Bsoa sa uij jb sbj^ 'ojio anb soSiuib sns ap o ssidojd sszjanj eajoÁBm
jcauai asapajsd aj on anb opsisa oqnq iu 'ojja noa jijbs as^snad on
anb sanoijaqaJ oipuajdiua ounáuij^; 'Bjja ap JBdBasa ap BzuBjadsa no^
Buad Bisa ap ojiñpd b uanodxa as anb sajqmoq Avi\ ajdmais ojja ap
jBsad b A 'sajonam oqonuí sojio BJBd nriB ojad 'soiíjap saiuBÍamas
BJBd OJ98 on 'aijanm ap Buad .¡í^q sopejsa soqanm ug,7 -u^ioeuipui
Bsonjadini BnnSjB Jod opBjnmiisa Bisa ajqmoq ja opuena ojipp ja jip
-adral BJBd oqoajap jap BiaBaijaui bj BaBisap ojopoiQ onisim j^
*(j) oj^oj oidojd ns ainamBijnao BJnaojd anb
ap Bqaadsos ua Bja^a soSejBq uis ojad onanq oSjb BSnodojd aj uainb

�</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </file>
  </fileContainer>
  <collection collectionId="7">
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="304">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="305">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="306">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="307">
                <text>1947-1989</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="308">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="309">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="310">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="903">
                <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </collection>
  <elementSetContainer>
    <elementSet elementSetId="1">
      <name>Dublin Core</name>
      <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
      <elementContainer>
        <element elementId="50">
          <name>Title</name>
          <description>A name given to the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="539">
              <text>Fonética y ortografía guaraní</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="41">
          <name>Description</name>
          <description>An account of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="540">
              <text>El presente trabajo no tiene la pretensión de ser una producción científica, sino, apenas una contribución para facilitar el estudio  de las cuestiones guaraníes, a que se ha abocado el Departamento de estudios guaraníes de la Universidad de Montevideo.</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="39">
          <name>Creator</name>
          <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="541">
              <text>GONZALEZ, Antonio E.</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="48">
          <name>Source</name>
          <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="542">
              <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1947, Año I, Nº 2 : p. 169-210</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="45">
          <name>Publisher</name>
          <description>An entity responsible for making the resource available</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="543">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="40">
          <name>Date</name>
          <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="544">
              <text>1947</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="47">
          <name>Rights</name>
          <description>Information about rights held in and over the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="545">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="44">
          <name>Language</name>
          <description>A language of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="546">
              <text>Español</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="51">
          <name>Type</name>
          <description>The nature or genre of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="547">
              <text>Publicación periódica</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
      </elementContainer>
    </elementSet>
  </elementSetContainer>
  <tagContainer>
    <tag tagId="27">
      <name>Facultad de Humanidades y Ciencias</name>
    </tag>
    <tag tagId="65">
      <name>FONETICA</name>
    </tag>
    <tag tagId="63">
      <name>GUARANIES</name>
    </tag>
    <tag tagId="66">
      <name>ORTOGARFÍA</name>
    </tag>
  </tagContainer>
</item>
