["item",{"itemId":"465","public":"1","featured":"0","xmlns:xsi":"http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance","xsi:schemaLocation":"http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd","uri":"http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/show/465?output=omeka-json","accessDate":"2026-05-02T15:59:04+00:00"},["fileContainer",["file",{"fileId":"713"},["src","http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/41d45f1226935dad7e8e8406b2e689b5.PDF"],["authentication","e9f81d60fc5e1065df314b25ec2c71f9"],["elementSetContainer",["elementSet",{"elementSetId":"5"},["name","PDF Text"],["description"],["elementContainer",["element",{"elementId":"52"},["name","Text"],["description"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"5449"},["text","- 96S •b n^ - a ^if *^ 'anbjjqnda^\n\"SS '^ '¿61 'S3J|\npjuoiipg 'pvpuaa o^ aP ^puasa vj 'jBSBqi[Bg uoa sj^ subjj x\n\nanb uts 'ojafqo un b aSijip as Biouaiouoa Bg •oiuaiuuoouoo jap\n-opuajm aa^oBjBO ja pBpiJB[O uoo opBjnjsod Bpanb mby \\ sd anb\n-qo un X 'o^afqo un oai^iosouSoo oj^b \\a vmd Bq^uiBpaj uoib^j\n•t soqa ap opBAijap ou X opBjadsaui ojuaiuiioajuoaB\nun ap bjbjj as oaa^ *uoiaBi[duiB ns X soquiB ap O^uaiuiBuoqB[sa [a\nauodns oiuaixuioouoa ^g -ojafqo X oiafns ap uotOBaqduii Bnjnuí b[ ap\nBjBi^nsaj anb pBpuoiaaiuB uoa jBuiuua^ap a^qisoduit sa 'sBxuapy\n'OAtiBJoqBp osaaojd un ap opBj\nqnsaa [a sa oiuaxuiioouoa opo^ 'aouaixa opunuí [a aod BpBuoiojodojd\nBtauBisns B[ aouaiui oiiquiB ns ua mujofsuvuj X Baqa^jaA Biauaiauoa\nBg uoiaijadaj a^duiis Bun ua ajsxsuoa ou sojdaauoa jod aaqes ^g\n•sojep sns ap X a^uaasou^oa\noiuauíni^sur ^p pBpiuiijxSa^ ap bjiubjbS Bin^osqB sbui b^ sojispdojd sns\nBJBd JBjnSasB aasap anb Baijpsopj uoxaB[naadsa Bun ap so^ unB\naA3[ sbxu Bf ap sa^Bquia so^ ajsisa^ ou a^duns ubi\n•Biauatauoo B[ b\nBp ag 'Bai^ajodB sa ou joud^xa pspqBaí Bg 'o^aoouoa\noujoj ns ua bjt o^afns ^g 'ouisiui is ua opBjjaaua aaauBuuad\nopunuí [g •ojuaxiuiaouoa ap oiob fB a^uaaajipui sa\nBg 'oaiuiBuip ojafns ja 'oAisBd sa oiafqo \\a 'uoiadaauoa Bjsa ug\n•opBjS ap X^q\n•Biauasa ap Biouajajip Bun 'ajuaasou^oo Biouaiauoa b^ ua aaajBdB ouioa\nbuuoj b^ X is ua oial'qo \\a aj]ua X^q ojs^ 'upiai^adaj Bjaui Bun b auai^B\nas 'Bpipuaiua isb ^Bnjiaídsa pBpiApoB Bg *Bidojd Biauajstxa uoo p^pq\n-B3J Bun Biouaiouoo BJisanu ua sowpnpojdau ^Bna ^a jod osaoojd un\nsa ojuaiuiiaouoo ja 'BnuaSuy BAijoadsaad Bun apsap opBjapisuog\n\nvi aa\n\nDUDIS94JDD\n\nDijoso|!j D| ue JOU94X8 opunuu pp Duue|qojd\ndOSOlld MOS73N\n\n�éste deba ser obligadamente real. Como decían los escolásticos, la\nintentio formalis es el acto del espíritu que se aplica a un objeto.\nLos objetos sensibles forman una de las categorías de lo que\nconocemos. El problema consiste en determinar si el hecho de cono\ncerlos implica que son. Si el estar presentes a nuestro espíritu es la\ngarantía de su realidad exterior.\nEl sentido común asegura que estos objetos existen en sí, inde\npendientes de todo pensamiento. Son sustancias extensas, diversas del\nespíritu.\nPero la naturaleza no puede ser totalmente exterior al pensamien\nto, porque entonces sería como si no existiera efectivamente3.\nEl conocimiento lleva implícita la vinculación del espíritu con\nlas cosas y solamente es posible si sujeto y objeto son términos co\nrrelativos.\nSi los objetos de la realidad sensible son en sí, ¿cómo pueden ser,\nal propio tiempo, para nosotros? ¿Cómo lo exterior, extenso, puede\nestar presente al espíritu, inextenso? ¿Cuál es el objeto inmediato de\nnuestro espíritu cuando miramos alrededor nuestro?\nDesde un enfoque realista, el objeto del pensamiento es distinto\ne independiente del sujeto. Las cosas mismas, no sus ideas, son el\nobjeto inmediato de nuestra percepción.\nSiendo así, ¿cómo podemos salir de nosotros mismos para percibir\nobjetos que nos trascienden?\nMalebranche, de neta formación cartesiana, vio con claridad el\nproblema. Si la relación cognoscitiva implica un vínculo del pensa\nmiento con su objeto, esta misma vinculación exige que los polos sean\nde una misma sustancia. El sujeto pensante sólo puede ser testigo de\nsus propias modificaciones. No conoce las cosas, sino las ¿deas de las\ncosas. Exclusivamente la idea puede representarnos una realidad dis\ntinta de nosotros. Ella es diversa del sujeto cognoscente y de la cosa\nque conocemos merced a su mediación. La objetividad, que es la\ngarantía de validez universal del conocimiento, se funda sobre las ideas\nclaras y distintas, y es lo máximo que puede alcanzar el pensamiento.\nEste realismo de las dos sustancias —el del espíritu y el de la\ncosa — excluye, en verdad, la vinculación inmediata del pensamiento\ncon el objeto exterior. El conocimiento sólo es posible, ahora, por\nintermedio de la idea. Queda desechada toda intencionalidad. La re\nlación de conocimiento se dará por el rodeo de la visión en Dios.\nLos objetos sensibles son reducidos a participaciones de la natura\nleza divina.\nEl conocimiento, en esta doctrina, es una contemplación pasiva\nde esencias invariables. No hay una actividad constructiva del espíritu\nen la operatoria cognoscitiva.\nEl percepcionismo encara la cuestión desde un ángulo totalmente\n\n3 Lachelier, J., La nature - L'esprit - Dicu, Presses Universitaires de Francc,\nParís, p. 18.\n- 296 -\n\n�- ¿63 •86S\n'PB II 'IAXX1 'I '0881 *PHPBW 'sajojipa bzbjj ^ bXoj^ *Dat8ojo3 man^ s\n'tS d 'IS61 'sJJBd 'U!JA *f '\n0W3isA,s np uotwuuof vj swap ajvaaipatu aasuad to\\ ap a¡ou aj uns sapm^\n\nouiod Bjuasajd as opunuí jg \"sujja ap asjBuoisasod X sbsoo sbj b znj\njBp sa ojuaiuiiaouoa ap ojob [a ua Biauaiauoa bj ap uoiaunj sg\n•oduiaij ouisiui jb sojafns souba jod opia\n-ouoa jas apand oiafqo ouisiui ^a anb aBjjxa as o^diJOSuBJi o[ 9(j\n\"s tí^pioouoa bsoo B[ b b[iuiisb as aaouoa anb\no^afns [a anb unSas JBn^ auai^ ojuaxuiioouoa ^a • • •„ :oSanj Bnui^uoa\nA \"t^^^í^íl9^11! saiaadsa sns ajqos ouis s^soa sbj ajqos uasBSjaA ou\nSBiauaia sbj anb ap Buad os 'oiusiui is ajqos njtjjdsa jap upixajjaj jod\njas ou b 'aiaadsa ns ou Á, 'opipuajua oj sa vwsiw vjpaid oj o^uvquia\nuis Á íaoxp as unSas 'ua^Buit o aiaadsa ns ouis 'Bjpaid bj buijb ja\nua Bjsa ou ouioa :us^buii ns unSas outs '(as uinpunoas) sa ouioa jbi\nojuauuipaiua ja ua Bjsa ou opipuajua sa anb oj '' '„ :joija^xa opunuí\njap oiuaiuipouoa jb ojaadsaj ucuuido ns BpBjnuuoj BJ^uanaua as\n^ouinby ap sbuio^ ojuBg ap Bjqo bj ap a^uBiJoduit aÍBSBd un ug\n\nV^IXSV1O^S3 VT 3O 3Í1Ó03N3 33\n•f opuniu jb jeqtJJE BJBd soiq\nap oijba as saviBasaQ 'soiq b JBajj BJBd opunuí jap oiajis as oaii\n-SBjoasa o^uaiuiBsuad ja seajuaiui 'uosji^ auuaij^ BjBuas oj ouio^\n¡SBquiB ajjua\nX^q sauoiOBaijduii sBjuBna! 'oSjBquia uis j^ 'BUBisaiiBO bj ap 'p^p\n-J8A so 'bjuiisiq \"Buiajqojd ojjsanu ajqos uoiuido ns oau^ BOiiSBjoosa\nbj 'oiJBJiuoa ja joj -jojjaiuB a^uauíB^Bipauíui ojuaiuiBsuad ja ua s^p\n-BJjuapB saoiBj ap BjsiAOjdsap ajua^uoo Bun ouioa ou oja^ 'Biuapoui\nbijosojij bj b oiuaiuiiDBU Bp B^sandsdj Bjsa ap pBpiJBijnaad b^\n•ojafqo ns ap\nbj Bqaiud oiuaiuiBsuad jap sujaiui pBpisaaau bj 'sajjBosaQ\n•ojapBpjaA o^uaiuiBsuad jb Bpuodsajjoa pBpij^aj Bun\nanb ja bzijubjbS anb jBuiuuaiap BqBosnq jBAaipaui bijosojij bj b^^^\n•BUBisauBO bijosojij bj ua ozudiuioa ns auai^ 'aqauBjqajBj\\[\nap BjSojoasouS bj ap 'ajuaiuBjanasa Bjsandxa 'ucuaBAuap BpnáB bj\nuoo 'Bijod^ ua joijojxa opunuí jap Biauaisixa bj ap uoisjaAuoa b^\n•ja b sajoijaixa sbsoo Bjuasajdaj Á 'njijjdsa ojisanu ap upioBOij\n-ipoui sa 'uoiodaajad bj b Baijuapi 4Bapi b^ oiJBipaiujajui a^ua opoj\nopinjaxa Bpan^) -o^jb Bsuaid ajduiaig qBuoiauajuí aiuauíBsojnáij sa\noiuaiuiBsuad jg *Bapi a upiadaajad aj^ua Biauajajip ^^q ou 'pBpund\nug 'sauoiadaajad sBJisanu ap soiui^sip ttsoAijBiuasajdaj sajas,^ uos ou\nssapi sbq 'UBjuasajdaj sbj anb s^api ap oipaui jod ou X 'siuauíBjBip\n-auiui sbsoo sbj souiiqiajad sojjosou 'ojduiafa jod 'pjnBUjy un^ag\n'soj2osou vuvd 4zaA bj b 'X ís ua\nBas ojafqo ja anb ua BunSjB pBjjnaijip Bjjuanaua o^[ 'oaua^ojajaq\n\n�un conjunto de objetos. Es anterior y posterior al sujeto. Lo óntico\nprecede a lo gnoseológico.\nLa conciencia es una sustancia entre las sustancias. Una de sus\ncualidades primordiales es la de dirigirse al objeto. El mundo le es\ntrascendente, en la misma medida en que cada una de las cosas que\nlo integran son exteriores entre sí.\nPara esta posición, la verdad se define como la concordancia del\nentendimiento con la cosa. La emisión de un juicio con pretensión\nde verdad exige su necesario soporte en la estructura de lo real. Las\nrelaciones del entendimiento deben corresponderse punto por punto\ncon las relaciones ya existentes entre los objetos de la realidad.\nLa misión de la ciencia consiste en hallar las coincidencias entre\nlas proposiciones lógicas y las estructuras ónticas.\nLa verdad, así comprendida, supone el dualismo de la represen\ntación y del objeto. La verdad es definida por la realidad. El ser es\ndado por supuesto. El conocimiento sería imposible sin la captación\nde lo real.\nLa objetividad del pensamiento queda asegurada con el auxilio\nde los principios de la lógica. Pensamiento correcto es sinónimo, en\ntonces, de pensamiento verdadero. Y todo pensamiento verdadero,\ndirecta o indirectamente, es el pensamiento de un objeto6.\nLa inmanencia, digamos así, es un producto de la trascendencia.\nLa filosofía posterior no habrá de aceptar pacíficamente este con\ncepto de la verdad, basado en una presuposición del ser, porque es\nel ser, precisamente, lo que se quiere buscar.\nComo producto lógico, la verdad es una articulación coherente y\nderivada de juicios, y éstos, a su vez, de concentos. El concepto es\nproducto de un intelecto que lo piensa. La realidad se reduce a la\nverdad. La verdad, a la conciencia. A la trascendencia se llega, ahora,\npor la vía ineludible de la inmanencia.\nSegún Spinoza, la verdad es una denominación interior al pen\nsamiento y no una relación con una realidad trascendente a la mente.\nSi la idea es verdadera, debe tener un objeto que le es conforme 7.\n\nEL PROPOSITO DE DESCARTES\nImpulsó la elaboración cartesiana la inquietud por obtener para\nel conocimiento humano un principio absoluto. La filosofía, como\nciencia universal sobre la que se basan las demás, debe estar fundada\ncon solidez. Esta finalidad corre serio riesgo de no ser lograda si no\naseguramos al pensamiento un camino que no conduzca al error.\nA pesar de que todos los hombres poseen naturalmente la capa\ncidad de juzgar con corrección, verificamos la existencia de una\nmúltiple variedad de opiniones resnecto de un mismo punto. Sucede\nasí porque no se han determinado las condiciones indispensables para\n\nGilson E., op. cit., p. 234.\nEtica, I, Axioma 6.\n- 29S -\n\n�- 668 \"6 d 'II 'sv¡So}ifit\nnuvisauv^ sauoiaDjipa^ '*g 'jaassnjj,,x\n•^ \"d 'ii 'SDjSa^EX\nIf, \"d 'ii 'svjSa^Zl\n\"tts^jjP0S9Q ap\n^a S8JAn;j)M ua \\qiz \"d 'i 'aii¡dosopt{d ajaiwaud v\\ %umpno% suoiiD1ip?f\\[IX\n\"8l \"d 'H ^ '0^1 \"d 'I 'sunoosiQ0I\n\"ttS31JB3S0Q 8p SOJlia^ 18\nua S ^5 \"d '^ ^ '91^ \"d '^I SBpJan 'ij-tds^^ ^p uopaajiQ vj unod sajSa^j 6\n\"SJJBJ\n'paBuiijiB^ 'apBiajj bi ap anbai^ioijqig 'sajjnasaQ ap saujiaq ia samnaQ ua íi \"d\n'8iUBd auiaixnaQ ia '¿-921 \"dd 'aiiJBd aaaiuiajj 'apo^a^^ vj ap sunoasiQ aq 8\nex a[qBqojd o^ 9ju9ui[B0ipBJ Bmuiqg os[Bj o\\ A\nOJ9pBpj9A O^ 9JIU9 OiaCip9UU9JUt 9JIXUpB OU BUBI89)JB9 pnjTlOB B'q\n•fl BAIIOnp^p BT9U919 BUIl 9p\nbjs9 opu9iuiAOjd unB 'uoioBjuai Bun^uiu 9iuB jiquinons 9[qisod 89 ou\nUOD JB8BJJB óiUOWVOi^OJdlll 9J9Illb 9nd\nB[ U9 anbjod 4oid9ouo99jd 9;s9 jbziuibj\n-UO9UI BIJ9g \"OpBSIA9J 9nj OU OIS^ \"BI9U9I9 9p OJOpOUI Htl\n— OAni9p as sajjBos^Q ap Baippjaui BiauaSixa\nuod oja^ -sajJBDsaQ jod BpBZBjj Bpuas B[ jajjoDaj Bosnq\noaiioui ajsa U0^ \"ttBsojn^u Biouaio^, Bun bijoso^ij v\\ ap jaDBq auod\n•oad as uaiquiBj '[jassnjj 'odui^ii oajsanu ap aopssuad opqps ^g\n*CT SBI9U9I0\nO I-••\nSBisa ap B[ b [BnSí duqiunppjdo Bun BDzajjo ou anb oiafqo un^uiu ap\nasjBdnoo uapand ou 'pBpjaA B[ ap ouiuibd oioaj ^a jBDsnq uauodojd\nas sauainb oaa^ \"Bujauíoa^) A BDijauíjiay JBipnisa aub ^Bq BAtsnjo\n-xa buuoj ua anb ainjauoo aqap as ou oqoip BAajj as ojubiid aQ\n\\x pBpjaA bj b ajuauíBnpisB sbui aanpuo^ 'oiqureo ua 'uoxa\n-onpap Brj \"BiDuanDajj uoa Bu^Sua sou Biauaijadxa bj anb ap uoidou\nsouiauaj( \"sajBjniBu SBi^uaiD sbj jod 'Bisa í BDijBuiajBui bj jod\nbja bj sa Bjjanby 'sbsoo sbj ap ojuaiuipouoo ja BJBd soraauod\n-sip anb ap soionpuoo sop soj uos BiDuaxjadxa bj X upioonpap Bg\n\"xx sajBjaua^ X sajduiis sbsoo ap oju9iiubjbjj jap auaiAOj^ \"sajBjniBu\nSBiouaia sbj ap bj anb ^pijos sbui sa BDiiBuiaiBui aaquinpijjao Bg\n•ox sojuaiuiBuozBJ sns ap BiouapiAa X Bzaiaao bj jod 'sopoi ap ajqBjtqnpur\nsbui oiuaiuipouoD ja Buotooodojd sou Bjjg \"BDiiBiuaiBui bj :jBapi un\nopBjuBjapB jod 9U9ii jbzubdjb auodojd as anb Biouaio ap odii jg\n*g tt^9p^^^B uapand sojja anb oj b opoi ap\nojapBpaaA oiuaiuiiaouoo jb 'Biauaio ns ajuauíBAisaaáojd opuBjuauínB X\nsajnnut sozaanjsa ua asJBiiBj uis UBjBajj X 'osjbj sa anb oj ojapBpjaA\nsbuibC uyjpuodns ou ajuamBjoBxa uBAjasqo sbj anb sojjanbB saj^no sbj\nb sbiobjí> 'sajiDBj X SBJJ9I9 SBjSaj sBjjanbB,, opoiaui aod apuaijug\n*8 uaiiuii oj anb b soj^o b Jionpur Bjua^ur o^[ \"ja BJBd\njun Bas aj anb uod aiuaiDijns sa ag \"Bjsapoui sbui sa uoisuajaad ng\n•sopoj bjb¿ opijBA opoioui un ap bibji as o^[ \"pBpjaA bj ap BsnBO bj ap\nosaj^oad jb 'a;uauiaiuain^isqns 'ainquiuoo X soiuaiuiiaouoa sns jbjuoui\n-nB BJBd 9ajis aj anb 'oun opBJiuooua jaq^q Bsajdxa saiJBDsag\n•Bisandsip aiuauíBuas BiJOioaXBJi Bun 'opo)aw\nun bjjbj aoBjj 'p^pjaA bj b SBpnp uis an^ajj ojuatuiipuajua ja anb\n\n�Por otra parte, preside la disposición metódica el criterio de una\nciencia pura de las \"relaciones\" y \"proporciones\", que, en definitiva,\nreposa en los conceptos de ordenación y medida. Sólo la matemática\nestaba en condiciones de cumplir con esa exigencia.\n\nLA DUDA Y EL ITINERARIO DEL MÉTODO\n—A—\nPara obtener una fundamentación absoluta del saber, es necesario\nestar advertido de las causas que con frecuencia desvían al entendi\nmiento del derrotero de la verdad.\nEl filósofo se somete, por su propia voluntad, a los rigores de\nuna duda metódica en los comienzos de la investigación. Es preciso\ndudar con sinceridad, siendo lícito tener tal actitud ante todas las\ncosas susceptibles de conducirnos a equívocos lu.\nLa duda cartesiana, a diferencia de la profesada por los escépticos, es un severo medio de selección, que presupone de antemano\nla verdad y la capacidad del entendimiento humano para llegar a\nella 17. Sólo radicalizando la duda queda demostrado el profundo sinsentido del escepticismo.\nPero esta refutación exige una previa actitud de cautela y me\nsura en la formulación de los juicios provenientes de la investigación.\nAlgunos de los pensamientos son como las imágenes de las cosas.\nA ellos aplica Descartes el nombre de ideas18. Tomadas en sí, sin\nreferirlas a ninguna cosa, las ideas no pueden ser falsas19. Sólo los\njuicios son pasibles de error. Y el que con mayor asiduidad se da en\nellos, consiste en creer que las ideas que se encuentran en el enten\ndimiento son semejantes o conformes a las cosas exteriores.\nDescartes se atiene a la clásica definición de la verdad: adaequatio\nintellectus et rei. Lo verdadero y lo falso se dan en el pensamiento\ndiscursivo. Un juicio es verdadero si separa o une lo que en la rea\nlidad está ya unido o separado.\nHamelin hace a este propósito una observación: \"Una de las\nfallas esenciales de Descartes es el no haber advertido con perfecta\nclaridad todas las clases de falsedad que las ideas comportan, y el\nhaberlas sustraído al examen de su duda, no obstante todos los riesgos\nde error que ellas suponen\" 20.\nSin embargo, encontramos en las Méditations un pasaje bien\nclaro donde nuestro filósofo establece una posibilidad de equívoco en\nlas ideas. Veámoslo: \"Aunque — como ya he dicho — sólo en los\njuicios se encuentra la verdadera y formal falsedad, en las ideas en-\n\n16Les Principes de la Philosophie, I, 2; en \"Oeuvres et Lettres de Descar\ntes\", p. 571.\n17Discours, III, p. 145.\n18Méditations, III, p. 286.\n19Méditations, III, p. 286.\n20El Sistema de Descartes, Ed. Losada S. A., Buenos Aires, 1949, p. 122.\n- 300 -\n\n�- 108 'Lfl 'd 'AI ^suno^siQ zz\n'ZLZ d \"I 'suonmipo^ zz\n'\"^6^ 'dd 'III 'suoijvjip^^^l is\n\n-raaiap noo osuaid oja^ *opuBuos Xojsa ou 'o^[ 'ou^ns un anb osiaajd\nX ojuijsip sbui oqanuí aaajsd aui oisa opoj^ 'O[[a ap ejuana bjb[3\nXop aui X ozBjq [a ojuba8[ 'Bjnqos B^aajjad uoa ojio b X opB[ un b\nBzaqBa B[ OAanuí íoquasa anb ua [adBd [a ajuauíBJBp uaA soto sij\\[\n¿BJoqB opuBuos ajBjs^[? ¡oqaa[ iui ua Biuuop 'oSÜBquia uis X 'soubui\nsb[ aaiua [ad^d un uoa 'o^anj ^B ojunf 'ssaui B[ ajUB opB^uas 'opxjsaA\n'Bjoq^ omoo BqBjsa anb opBuos aq saoaA SBiuBn^)! '(jotiajuB ojBJjBd\n^a ua so[[a b aaaijaj as) sojBsuasut sosa b uaajnao sa[ as anb sb[\nouioa 8B[JB[[aqBasap Á. eapuiisojaAui ubi sbj^o á sa[Baj sBsoa 8B[ bou\n-ans ua suuBjuasaadaj Á juujop ap ajquin^soa B[ o^uaj anb 'ajuau^^\n-isuoD jod 'X ajquioq Xos anb jBpiAp) ap aq ou *o^jBquia ntgM\n•opaa^q ajUBisqo ou oqap 'uaaauaijad aui soubui stui\nÁ sozBjq siui anb X inbs Xoisa oX anb oqaaq [ap 'o[duiafa jod 'jBpnp\noai^o[ Bozaj^d ou anbuny 'sajouajxa soiafqo so[ ap Biauaisixa B[ ji^\n-iuipB BJBd Bsoaapod uozbj Bpoj ap souiaaaJBa 'sand 'BdBja B^sa u^\n:, •'SOJiosou\nua sjuasaad ajuaiuBsoiaaisiui japod un jod SBpianpojd jas ñaiquis^ uap\n-and 8d[qisuas sauoioB^uasajdaj sb[ anbjod 'sajoxjajxa sbsoo sb[ a^uaui\n-BAi^aaja us^uasajdaj anb a)uaiuB¿aia Jijiuips ajuatuaAuoa sa o^ oj)\n-sanu jBsad b uauoduii sou as sa^ijosuas soi^p so^ #eopi)ua8 so[ jod\n8Bpi)iuisBj) 'joua^xa opuniu [ap sbsoo sb[ ap Biauaisrxa B[ ua Bzaui\n-jij uoa jaaja aaBq sou [Bjn)su uoiDBuipui buq *o)uaiuiipua)ua [ap\no sopijuas so[ ap uauaiAOjd 'souibzi^bub anb so)uaiuiiaouoa so^\n\\z pBpi[iqB)iqnpui Bsojn^u Bun ap UBjanj is anb p^p\n-xjn^as buisiui B[ uoa SBjjaiaui sauoiuido a^uauíunuioa uanáts anbjod\n'Bpnp B[ ap ziuib) [a ua SBpiujaa jas uaqap sajquin^soa sb[ uaiquiB^\n•pBpiJOinB BpBjqiunaua sbui b[ ap SB[[a UB¿uaAoad anbuns 'sBpiqiaaj\nSBZuBuasua sb[ ap asjBÍodsap osiaajd sa sa^uB oja^ 'pspjaA B[ bjb[3A3j\nas joijajuí ns ua anbjod 'ouisuu is ajqos asjB3[OA ^qaQ \\z sapspas^Bj\njB)daaB ou BJBd oíainí [a japuadsns a)uaui[Biaiui aqap ojosopj [^\noX Xos 'sBjapspjaA opuais uns 4anb ap SBpnp oSua) oaoduiB) osa jod\níjas ou [ap 'Bpsjuasajdaj ssoa B[ Jin^m^sxp BjjqBS ou anb pspqsaj\nBaod ub) jaaouoa b usp aiu 'sBjapspjaA uos is tB^aajjaduii sa anbjod\n4Bza[BjnjBU iui b oS[B b)[bj anbjod iui ua us^sa anb X BpBU B[ ap uapaa\n-ojd anb suasua aui [bju^bu ziq b[ 'uos ou anb sssoa UB^uasajdaj is\n'sbs[bj uos is íoX anb JO)tiB sbui sBapi ss^sa b jinqiJiB ouBsaaau sa o^[\n•bs[bj Bjas OAijisod X [Baj o^[B ouloa B)uasajddj o[ ara anb Bapi B[\n'jo[B3 [ap upiaBAijd buii anb sbui sa ou ojjj [a anb o^jaia sa ig #sbij\n-buiSbuii o sa[Baj sapBpi[Bna jo[bo X oijj uos is X íoijj [ap uoiaBAijd\nBun jo[b^ [a o jo[B3 [ap uoiaBAud Bun a)uauiB[os sa ojjj [a is usuas\n-ua aiu ou anb 'sB^ui^sip oaod ub) X sbjb[o oaod ub) uos jo[bo [ap X\noijj [ap oSua) anb SBapi sb[ 'o[duiafa joj -ssoa suná[B Bjanj is ouioa\nsa ou anb o[ uB)uasajdaj opusna [Bija^Biu pspas[Bj B)jaia souiBJ)uoa\n\n�miento en lo que en este momento me pasa y recuerdo que dur\nmiendo me frotaba los ojos para convencerme de que no estaba so\nñando, y me hacía las mismas reflexiones que despierto me hago\nahora. Eso me ha ocurrido muchas veces. De aquí deduzco que no\nhay indicios por los que podamos distinguir netamente la vigilia\ndel sueño\" 24.\nIncluso debemos dudar de cosas que nos parecen firmes, como\nlas demostraciones matemáticas. Muchos hombres se equivocan en esa\nmateria 25.\nLlevada a sus últimos extremos, la duda nos hace asomar a la\nprimera afirmación verdadera, que es, por eso mismo, el primer\nprincipio de la filosofía: dudar significa pensar, pensar significa exis\ntir. Cogito, ergo sum. Si pienso, quiere decir que existo. El yo es una\nsustancia cuya naturaleza esencial es el pensamiento2G.\nNada es más fácil de conocer que mi espíritu. Y lo hago por\nmedio de la intuición 27, entendiendo por tal \"la iluminación del es\npíritu que permite a éste ver o la luz de Dios las cosas que éste quiere\nrevelarle: se adquiere por medio de la acción directa de la claridad\ndivina sobre nuestro entendimiento, el cual no debe confundirse en\nesta función, como una fuerza activa, ya que se limita a recibir los\nrayos que sobre él vierte la divinidad\" 2S.\nHamelin afirma que el cogito es la verdad de un razonamiento\nmás que la de un juicio, y que constituye en el orden del pensamiento\nuna marcha del pensamiento al ser29.\nLa preocupación cartesiana de saber si nuestras ideas correspon\nden a realidades, encuentra en el cogito su primer triunfo indudable.\nPara decirlo con palabras de Husserl, el giro hacia el ego cogito\nconstituye la base apodícticamente cierta y última de todo juicio,\nen la cual se debe fundamentar toda filosofía radical30.\nHa quedado determinada la estructura óntica del pensamiento.\nAlcanzamos nuestro ser en la medida que pensamos. Bien dice Ha\nmelin que el ser que el cogito establece es el ser del pensamiento. Y\nnada más. Conozco primero mi espíritu que mi cuerpo.\nEl mérito del descubrimiento cartesiano del pensamiento consis\nte, según Louis Lavelle, no tanto en dar a nuestro ser propio un\ncarácter subjetivo, como abrirle un lugar, gracias a esta forma sub\njetiva, en el interior del ser absoluto, donde la presencia nos es\nentonces revelada por la revelación de la existencia del yo 31.\n\n24Méditations, I, pp. 268-9.\n25Principes, I, 5.\n26Discours, IV, pp. 147-8; Principes, I, 7: Méditations, II, pp. 274-5.\n27Regles, III, p. 44.\n28De la correspondencia de Descartes, citada por E. Cassirer, El Problema\ndel Conocimiento, Tomo I, p. 509. Cfr. Regles, III, p. 43 y XI, pp. 72-3.\n29El Sistema de Descartes, p. 140 ss.\n30Husserl, op. cit., p. 33.\n31La présence totale, Ed. F. Aubier, París, 1934, p. 68.\n- 302 -\n\n�'991\n\n808 *c;^ 'i 'sadpmjj 12\n'* X 62 'I 'sadiautjj í ^^ #d 'j[\n82 'd 'III 's;uo:jDvpa¡\\¡ 58^1 d '^i\n'¿1 ''d 'II 'sjnoasiQ 9S\n'8*1 '^1 '^yj 'sunoosiQ SE\n-d 'j^y 'suotiDiipa^^ ^\nd 'A 'sjtioj'.^?(7 '2 'II 'sadpmjj i 0\nI 'II X ^S X 2f 'I 'sadiamu^ í 2 : \"d 'i ^ 'suoiiviipa^^l ES\n[5 'j 'sadiowjj ÓE\n\n*ze optqap sa ouiod\n•uoo o[ anb ^nbe b aiuauíBjsaijiuBiu aoajBdB anb o[ oms is na apuaad\n-uiod ou anb 'soajo <so\\ ap aiuaaajip Á ostoajd ubi sa anb (ojuaiuiio\n-ouoa) ^nbB 'ojwíjsip Á íso[jbjtui b soisandsxp uB)sa sofo soajsanu Á\naiuauíBsuaiui ubupb sajuasajd opuBjsa anb apsap soiafqo so^ ajuauíei\n-B[D jdA souiiaap ouioa isb ío^ua^B n^ijídsa un b ojsaijiuBxu X aiuasajd\nBjsa anb o[ b oxd\\o ouibj^ o^^ :aaip sou soidiouuj scq ua ^\n*9e Bpnp jouaui B^ b oijts ^fap ou anb ajuatu\n-vjurisip Á ouvp ubi niíaidsa oaisanu b Biuasaad as anb oj\nouioa jbuioi soxuapod o[ps anb Buasua opojaui ^ap B[^aj Bjaiuud\n*^^jTIsTxa oiJBsaaau sa jBsuad BJBd anb\no^og \"uoioisodoad Bun ap p^pss^Bj o p^pjaA B[ jBuiuua^ap BJBd\n-as oija^tao un bCtj ou 'ouisitu is ua 'ojiSoo pp ojuaiuiijqnosap [^\n^a—\n•Bpxqaouoo jas\nBjurjsip X bjb[D Bapt Bun ap ojafqo sa B^a anb apsap 'oiuaiuiBSuad\n[a jod Bpiq.io^qB anj uotsuajxa Bidoad B[ 'saaopBnuijuoo sns ap B[ ua\noiuoo sajjBOsaQ ap uoiaBjipaui B[ ua oiub^ 'b^jb^ b^ b oja^ 'ajqisuas\nopunuí pp pBpiJouajxa b[ jBJi^^asB BJBd oiajis 'Bsuaixa BiouB^sns X\naiuBsuad bioubjsus ap 'bsoo X n^ajdsa ap ouBisa^BO ouisqsnp [g\n•[bjjouiut 'saouojua 'sg qa uoa jtjoui\nb BpBuapuoa Bisa ou 'odaana [ap a^uaipuadapui aiuaui[Biauasa jas\nJO<J \"BpBaJD OpiS BJJ 'BIJaiBUI B[ ap BpjBJJXa OpiS Bq OU BUI[B [g\n^s sopiun a^\n-naurnpunjojd uB^sa 'ajuB^sqo o^[ 'soaua^ojaiaq uos odjana X njijjdsa\nanb 'sand 'oXnpuog #orJBJiuoa o[ opoj ajjnao 'odjana ouioa ^a[qtsiAip\nXos ou 'itu ua sajjBd jin^uijsip opand ou 'oiuaiuiBSuad oraog\n•E8 osuaixa sa [Bjodjoa a^ua ouioa 'uots\n•uajxa ap aaaj^a 'ajuBsuad ajua ouiog 'ouisiui js ap Biut^stp X bjb[O\nBapi Bun oduiaij oidojd [b X odjana un aasog 'SBquiB ap auoduioa as\nouBuinq jas [g -[Bjodjoa B[ ap BSjaAip sa ajuaSipiui BzapjnjBU Bg\n•<t[BJodjoa Bsoa\njainb[Bna ap Bapt B[ anb Bjutjsip sbui aiuauid[qBJBdtuoaui sa 'odjana\n[B uaaauaijad anb sb^ ap pBpipa BunSutu ap Bdiatvi^d ou X ucus\n-uaixa ap aaa^Ba 'Bsuatd anb Bsoa sa oiuBna ua ouBtunq mtjjdsa [ap\no^uai anb Bapt Brj,, raatp sou uoiaBjtpa^\\[ ^j b[ ap ozuatuioa [y\n•oiuats X buiSbuit 'ajatnb ou 'ajatnb 'BSatu 'buijtjb 'aqtauoa\n'apuaijua 'Bpnp anb 'jtaap sa íBsuatd anb vsoo buq ¿oX Xos on)?\n'ze bjjo ap pBptsaaau jauai uts Jtjsixa apand anb Bsoa Bun BiauBjsns jod\notuipp j^ ^^[[BtauBjsns otja^ja [b asjaBj^sns opnd ou\n\n�Si el espíritu necesita adquirir un criterio para la certeza, es\ndebido a su imperfección. Y es imperfecto porque duda. La verdad\nno se da directamente. Bien frecuentemente incurrimos en errores.\nTenemos propensión a recibir los datos sensibles como verdaderos,\ncuando una actitud crítica ante los mismos descubre que muy asi\nduamente nos engañan.\nPor eso, el criterio de la verdad exige una garantía. Si soy un ser\nimperfecto y puedo concebir lo verdadero, que es perfecto, se debe\na un ser superior a mí. Es decir, \"un ser más perfecto que el mío\".\nAdemás, esa idea de la perfección no puede tener su origen en la\nnada y tampoco puede depender de lo menos perfecto 38.\nEl único ser que puede proporcionar esa garantía es Dios. El\nnos revela la verdad por medio de ideas claras y distintas.\nLa evidencia de la verdad sólo la confiere la razón, el enten\ndimiento 39.\nSi bien los sentidos intervienen en el acto cognoscitivo, concu\nrren a título de auxiliares del entendimiento, la imaginación y la\nmemoria. Sólo la razón está en condiciones de decirnos si nuestras\nideas o nociones tienen algún fundamento de verdad 40.\nEn su oportunidad veremos el rol que desempeña la veracidad\ndivina en relación al problema de la existencia del mundo exterior.\nVeamos a continuación la opinión cartesiana respecto del error.\nNos equivocamos debido a nuestra imperfección natural. El error\nes un defecto 41. Se explica porque mi capacidad de pensar no es ili\nmitada. Pero el error es igualmente una privación42; es decir, que no\npienso algo que podría y debería pensar.\nDios, suprema bondad y perfección, no puede querer que yo me\nequivoque. Ocurre que, aparte de conocer, puedo elegir.\nEl libre arbitrio es amplio, y consiste en la facultad de poder\nhacer una cosa o no hacerla, afirmar o negar, perseguir o huir de las\ncosas que el entendimiento nos propone. Cuanto más nos inclinamos\na una cosa, tanto más libremente la elegimos o la abrazamos 43.\nEl entendimiento por sí solo no asegura ni niega nada; sólo\nconcibe las ideas de las cosas que puede afirmar o negar. El error\nno proviene tanto del entendimiento como de la voluntad 44. Ella se\nextravía con facilidad. Por extenderse a cosas que no entendemos, nos\nconduce al equívoco.\nCon todo, la pregunta inicial no ha sido respondida. ¿Cómo\nsiendo Dios la suma perfección y bondad puede permitir que usemos\nnuestro libre arbitrio muchas veces en sentido diverso del de la\nverdad?\n\n38Discours, IV, p. 149.\n39Discours, V, p. 152.\n40Méditations, II.\n41Méditations, IV, p. 302.\n42Méditations, IV, p. 309.\n43Méditations, IV, p. 305.\n44Méditations, IV, p. 304.\n- 304 -\n\n�- 908 'Sí d 'III 'S\n'í d 'ni 'S\n>d \"í?3 do \"a 'uosno 9*\n'ZIZ \"d 'I 's\n\nbj jod anb sbui ojjas uapand ou sBUB^aj SBpuanoasuoo sbj ^ 'upp\n-in^UI BJ jod 9JU91UB[OS UOS O[ SOldlDUIjd SOJ 9llb O}UBJ U9 ÍSBJJBJ9J}\n-ISUO0 9p BJ3UBUI BJ UllaS 'uoioonpap BJ JOc! OUÍO9 UO19IIHUI B[ JOd\noiub^ SBpioouoo J9S u^pand oidpuud jsuiud un ap BjBipaiuui bio\n-u^noasuoo uos anb sauoioisodoad sb[ anb B^^nsaj apuop aQ Bijouiaiu\ntb\\ B BpBisajd ^ptd b^ 'opoui o^jaio ua 'anb ouis 'ajuasaad Biauap\n-iAa Bun 'upiainjm B{ oiuoo 'Bjisaoau ou uoioanpap b[ anb ua X íou b[[\n-anb^ ua Á uoisaans Biaap o oiuaiuiiAoui un aqiauoa as B^sa ua anb ua\nB^J91D uoioonpap B[ ap upioinjut B[ souiin^uijsipw 'BAi^iuijap ug\n•B8O0 BpBD\nap uoiam^ui BJBp Bun uoo 'oiuauuBsuad jap onuxiuoa ojuaiuiiAoui\nun jod soiaaia soidiouud ap 8B[opu9ionpap —sbuisiui is jod saju^ptAa\nu^as ou anbun^— ajuauíBJB^o jaaouoa souiapod anb sbsoo s^qanuí\nX^q anbaod uoiomiui B[ b ojunf uoioonpap B[ ap souiB^isaoau j^\n•Bza^jao Bpoi uoo soj^osou jod SBpioouoo\nsbjjo ap BUBsaaau Biouanoasuoo uos anb sbsoo sb[ SBpo^ souiBqoad\n-uioo ^no B[ jod uoiOBjado 'uoponpap b^ BSioaad sa uaiquiBj oja^\n•soiuaiuiBuoz\n-bj ap odij qpo^ ua ouis 'sauoioBiounua sb[ ua o^os ou Bzajjao b[ o^is\n•uoo BAa[^ upiotnjuí B-q *sapBpjaA sbjio SBqonuí X souiBsuad anb souiBq\n-ojduioo uaiqiuB^ 'Biouajsixa Bjjsanu souiBoi^i^aA uoioinjuí b[ jo^\n•if, upyjonp^p b^ X uppmjm B[ :so^[a uos soq -pBpjaA B[ ap uoisasod b^ b\nuBAa^ o[ anb so^onpuoo so[ jod opBijuoo jbjisubjj a^iuLiad aj anb\nbijubjbS bj ajquioq [B bÍojojo X 'Bpnp Bpoi a^uBjadoui bujoj 'BuiAip\npBpiOBjaA B[ ap 'soiq ap oija^ijo ¡a 'ajuauíBsioaj^ 'osjaAiun p ua\nX^q anb [buoiobjji o[ ap opquiis un ouis sa ou oitói^ui oma^ ^g\n'saaojja sopunjojd ap\nsouapl uBjsa soioinf soj 'sbioubisuiiojio SBsa ug *o)uaiuiBsuad oajsanu\nuBuiuiop sauoisBOo ua anb SBiouanyui SBUBJixa b sopiiauíos 'sojmtf\nX sdju^Supuo^ sajas ap uoioipuoo BJisanu BiouBAapj ap jauod ajainb\nbubis3)jbo Bjjoai b^ ua jojobj ouBjjxa aisa ap uoioonpojjuí Bg\n*9^ o^SqBiu oiua^ pp ojuauín^jB p UBd^osa\n'Bjp ajqos BXodB as anb 'soiq ap Biouajsixa B[ ap B[ X 'Bjaiuud B^ sa\nanb 'ojiSod pp Bpuappa bq \"BiouspiAa b^ b BUBiuaiua^duioo bj^ubjbS\nBun jBp ojafqo jod auai^ ou ouíáipui oiua^ pp ojuauín^oB ^g^\nsoujaoBq ua opsuadiua ouSijmu oiu^S un Xbq 'uoiouaiB B[ saoaA SBqo\n-nui opBiuB^ Bq anb sisapdiq Bun b saouo^ua ajjnoaj sajJBOsaQ\n•pBpiuiAip b^\nap vpudSd bj b SBuaÍB aiuaiujBjoj SBjsa sauoioipuoo 'bioijbui X uoiooaj\n-jadiui X^q ouB^ua ja ug Mijuaiu iu souiBUB^ua apand ou soiq\n\n�teoría de las ideas\nLos sentidos nada pueden decir sobre el ser, desde que sólo pro\nporcionan \"impresiones\" momentáneas. Verdadero y falso son deter\nminaciones del entendimiento.\nLos contenidos de las cosas sólo pueden estar representados por\nlas ideas que provienen de nuestra propia capacidad de pensamiento.\nSi bien se da en el sujeto, la idea es diversa de él y de lo que\nella representa. Representa, pues, una realidad distinta de la concien\ncia. De ningún modo es una forma de ser del sujeto.\nEl ser de la idea no es el de un fenómeno, sino el de una esencia.\nHay tres clases de ideas: ficticias, adventicias e innatas49. Las\nprimeras son obra de nuestro espíritu. Las segundas proceden de ob\njetos que nos son exteriores. Y las últimas, como su misma denomi\nnación lo está diciendo, han nacido con nosotros.\nEsta división cartesiana de las ideas tiene el propósito de ave\nriguar si ellas son capaces de dar testimonio de alguna existencia dis\ntinta del sujeto que las concibe.\nLas ficticias, por su propia conformación, no son de interés en\neste sentido. Tenemos una inclinación natural a admitir como cierto\nel contenido proporcionado por las ideas adventicias, factura de los\nsentidos. Por las razones conocidas, la aceptación indiscriminada del\nrealismo sensible no es de recibo. Esas ideas, pues, son incapaces por\nsí mismas de revelar una realidad ajena a la del sujeto. Resta, enton\nces, la elucidación del valor de las ideas innatas. Son inmutables, eter\nnas y necesarias. Verbigracia, las nociones geométricas, los axiomas.\nDescartes señala que las ideas pueden ser entendidas desde dos\npuntos de vista. Por un lado, como modi cogitandi —modos de pen\nsar. Como tales, son meros acontecimientos mentales. Este es su ser\nsubjetivo, su realidad formal.\nPero también es posible considerarlas como imagines rerum\n—imágenes de cosas. A estas llama Descartes, con propiedad, ideas 50.\nPor representar un objeto —cualquiera sea la naturaleza de éste—\nla idea tiene un contenido que es real. Así mirada, la idea posee una\nrealidad objetiva.\nEsta realidad objetiva no se da de igual forma en todas las ideas.\nLas que representan sustancias tienen mayor realidad objetiva que\nlas que representan modos o accidentes. Tener más realidad objetiva\nquiere decir participar de más grados de ser o perfección 51.\nToda idea tiene una realidad formal y un grado mayor o menor\nde realidad objetiva. En tanto la pensamos, la tornamos presente al\nentendimiento, aunque lo que la idea representa carezca de exis\ntencia real. En tanto realidad formal, la idea tiene un ser en el pen\nsamiento.\n\n49Méditations, III, p. 287.\n50Méditations, III, p. 286.\n51Méditations, III, p. 289.\n- 306 -\n\n�- ¿08 '82 'd 'II 'suovnjtpa^^i ES\n'06^ 'd 'III 'suoiiviipa^^ -s\n•CQ 0[J900UOO 3JTIUJ9d SOU U9TTlb 88 *\nB{ TU 8OpiIU88 8O[ OU A 'OJU9TUITpU91U9 p 8Ttb OpUBOTpUT 'SBUI9pB ^A\n8JU8UIBSOJnj^lJ B[[9 B JB9[[ OSlTtb OJ9^ #pS9U B| SBUIBf 'JOTJ9^X9 OpUIlUI\npp BT0U9JSTX9 B[ Bptip U3 OSTld 9JU9UIB9ip9191U OpS 89JJ[B0S9(J\n¿SOUIBjdBO O[ OUIO9? '^BI99dS9 UOT0BJ9do BUtl JO(I JIJIUISBJ1 9p9lld\nO[ 9S OU BJS9 18 A '[BU91BUI pBpi[B9J B[ U9 91U9JSIX9 O[ J9U9)UO0 9q9p\nO)U9IUIBSU9d 9p OUITUOUI8 OIUO9 BpBSn BI9U9I9UO9 BJ^S9nU Tg\n¿O^U3TUIBSU9d \\TB BlU3S9jd JB1S9 BSU9^X9 BIOUBJSTIS B[ 9p9nd OUIO^?\n•8OJS3 9JUB JOJITB OJJS911U 9U9I^ 3nb 8BAJ983J 8B^ U9iq 8OUI9qBg\n*8OpiIU38 SO[ 9p SOJBp SO[ jod BpB9IUtlUIO9 J9S 9q9p 8OU pt?pi[B9J 118\n9nb 99J9 98 18 9UIIXBUI 'JOIJ91X9 OpUTlUI ^8 UO9 ^99Bq Bipod BSOO BJJO\no^[ *9iuBSU9d ojgfns ouisiiu [B JBuoi^sgno jod ozu9uio9 Bpnp Bq\n; f ! • 1'U9U9I18O8 O^\nOUI8TUOI9d99J9d [9 A UTIUIO9 Opi^U98 ^9 OUIOO \\TB% '89^BTJ9JBUl 8OJ9fqO\nSO[ 9p BT9U9JSTX9 B[ UOTJS9nO UIS 9[qiSIUipB 89 OU 69)JB9S9Q Un9g\n\naomaxxa oomüm aaa vMiaaaoaa aa\n•JOU9JX9 opuntu ^9p\nBui9[qoad pp oqojJBS^p p Ba^d pBpip^n ubjS 9p bj^s u^iquiBj^\n•Bpu9pu9¿9p A uop99jj3diut ns uotquiBj\nOUIS BI9U9JSIX9 IlS O[OS OU JBqOjd BJBd OJOS9[IJ p 3AJI8 B9pi BJSg\n•pBpiUIAip Bldojd B^ Jod BpBDOpO 9ITJ jqB A BZ9[BJ11JBU BJ189nU 9p\n9JJcd BUIJO^ 'VJVUU1 S^ *BpiJU9ApB TU BpTJOTJ B9pT BUn 89 O^[ 'BITUT^UT\n89 BATJ9fqO pBpqB9J Tlg \"[9 9p BTJBUTIJO J9S 9p9Tld OU SOfQ 9p B9pT B[\nO[9g 'njTJídso OTdojd ns U9 ^sjbutStjo u^p^nd SB^p 9nbjod 's^piodaoo\nSBSO9 UB^U9S9jd3J 9TÜ) 8B9pT SB[ UO9 asp99Oad 9q9p OpOUI \\TBVSl 9Q\n•BJJB9S9p 98 U9pBJ9pT8UO9 B^n9 'OUISTTU TS 9p B9pT TB\\ O\nBqOTp 9p U9ZBJ JBp 9^qTSoduiT BJBqnS9J ^^ OpOTU 989 9Q '[BUI-TOJ\n-T[B9J ns Bp9DX9 BATJ9fqO pBpqB9J TBÁXIO '9JU9UIBJBp B9ZOUO9 9Tlb BUn\nBJJU9n9U9 SB9pT SnS 9p OpuinO pp TS 98JBJ9do 9p3nd BpqBS pj^\n•B9Tp9l9UI pnjTJOB BTdojd ns ofnpUOO O\\ 9nb B OUISTsdqOS p J99U9A OpBjS\n-O{ Bq OU OJOS9|Tjf p 'BUBT89IJB9 U9pBTJS9AUT B[ 9p BJnqB B^S8 y\n#O199JJ9d SBUI O¿[B J9U3^UO9 U3p9nd SBUIBf OJ9^ >SOpBJU989jd9J SO^oCqO\nSO^ 9nb 8BJ09JJ9d 8OU9TU J98 U3p9nd 9nb 89U9SbTUT OUIO9 SOJIOSOU U9\nU3^STX3 SBSpT SB[ 9nb 91U9UI9IU9pTA9 J9qB8 99Bq 8O^[ 'BATJBDqdxO J9S\nBsnBO b¡ jTun^j 9qop onb s^uopTpuoo sb^ bCtj jDunjvu znj Bq\nB|^ U9 9UTTJO 98 B9pT BJ 3nb A J98 9p BJ9UBUI BS9 9U9TJ\nBun^uiu onb jbuijijb ^pond 98 ou 4o^u9Tuiipu9jU9 p U9 B9pT ns jod\nBpBJU9S9jd9J O 9^U3TUBAp9fqO B^S9 BSOD BUn pnD B^ Jod *J98 9p BJ9UBTU\nB1S9 B38 9Tlb B199^J3dTUT JO¿ 4OJ3d ÍBpBU B[ 9p 9p99Ojd o8p 989 9nb\nS0UI9U0dnS 4BSnB9 BJ U9 B|pq 9S OU 9TTÍ) O[B BJJU9n9U9 98 B9pT BUtl U9\n9nb soui9uodns Tg^, 'vaijv^ijdxa vsnvo Bun *89ouoju9 *bits909u 9g\n•pniOB pBpqBOJ 9p Bpyp3TU pnST B9S0d BpB)U989jd9J BSOO B[\n9Tlb U9 BpTp9TU BJ U9 BATJ9ÍqO pBpqB9J J0U9UT O\n\n�Lo primero que captamos es el entendimiento. De él depende el\nconocimiento seguro de todo lo demás.\nUn pasaje de la Meditación III aclara más concretamente el tra\nyecto gnoseológico de nuestro entendimiento: \"En otro tiempo recibí\ny admití como muy ciertas y manifiestas muchas cosas, reconocidas\ndespués como dudosas e inciertas. ¿Cuáles eran esas cosas? La tierra,\nel cielo, los astros y todas las percibidas por el intermedio de los sen\ntidos. ¿Qué era en ellos lo concebido por mí clara y distintamente?\nBien sencillo: que las ideas o pensamientos de estas cosas se presen\ntaban a mi espíritu. No niego ahora que esas ideas se encuentran en\nmí; pero entonces, había en ellas algo que yo tenía por seguro y que\nlas costumbres de creerlo me hacía imaginar que le veía muy clara\nmente, aunque en realidad no lo percibiera; ese algo era la creencia\nde que fuera de mí existían cosas, de las cuales procedían ideas se\nmejantes a las realidades exteriores\" 54.\nEra inevitable el intermediario de la idea en una concepción que\nopuso como dos sustancias irreductibles el espíritu y las cosas ma\nteriales.\nCuando pienso una cosa, su ser no consiste en el hecho de ser\npensado, sino en la necesariedad con que las propiedades de esas cosas\nse imponen a mí por medio de la idea.\nEl cogito obra como algo independiente de las cogitationes. Aquél\nes el continente; éstas, su contenido. Sólo por la actividad de la con\nciencia se actualizan los objetos, a través de las ideas, que están en\nsu interioridad.\nLos sentidas están inhibidos de representarnos las ideas de las\ncosas tales como nosotros las formamos en nuestro pensamiento. Las\ncualidades sensibles (dureza, sabor, olor, color, etc.) varían constan\ntemente sin que dejemos de pensar en el mismo objeto. Lo que cap\ntamos en nuestras ideas pertenece, pues al propio espíritu.\nDebemos recurrir a una parte de la Réponse au placard de Regius,\nde Descartes, para abonar el presente desarrollo, y que es indudable\nmente fundamental:\n\"... es únicamente la experiencia la que nos hace juzgar que\néstas o aquellas ideas, actualmente presentes en nuestro espíritu, se\nrefieren a algunas cosas que están fuera de nosotros; pero si juzgamos\nasí, no es en verdad porque esas cosas las hayan trasmitido a nuestro\nespíritu por intermedio de los órganos de los sentidos tales como Ia3\npercibimos, sino porque le han trasmitido a nuestro espíritu algo que\nle ha servido de ocasión para que, por la facultad natural que él tiene,\nlas formara en ese momento y no en otro\". \"... lo único que los\nsentidos pueden llevar, desde los objetos externos hasta el alma, son\nciertos movimientos corporales; pero ni esos movimientos ni las fi\nguras que de ellos provienen, son concebidos por nosotros con la for\nma que afectan en los órganos de los sentidos...\" \"De donde se in-\n\n54 Méditations, III, p. 284-5.\n- 308 -\n\n�- 608 \"I *II 'sadpupj í9-28 *dd 'j^ 's\n'lie 'd 'A '\n•S 'I 'sadpupj\n'¿\"981 *dd \"tP 'd 'UIJ3UIBJJ *(\n\nt bj b ou X 'bzijubjeS soj uainb J3 s^ 'sodjana\nsoj anb ajuapiAa seui sa soiq -sa isb anb ap bijubjbS bj sa soiq\n•gs ajuauíjBaj uajsixa sbsoo sb[ 'ojubj oj jo<j 'soujBiiBSua apand\nou soiq anb aqBS as uaiq oj^q 'soiq b ajqinqujB Bijas 'jo.ua un sa\nuoisiuipB Bsa ig -sbsoo SBsa ap Biauajsixa B[ 'sand 'jijiuips aa^q sou a[q\n-IJSIS3JJI Bzianj Burj \"soiq jod sojjosou ua Bjsand ^BjniBU uoiaBuiput\nBun b aaapaqo 0^3 \"SBapi si;sa uajiuiaj sou anb sbj SBSoa SBidojd sb^\nuos snb jaaaa sa ajuaujoa 03 -soiustuí so^ ap Biouajsixa BAiioaja b[\njauodns souiaqap sodjano soj^ ap SBapi SBJjsanu soujBoqdxa bjb^\n*ie SBjepBpjaA uos aiuauíBjuxisip A bjbjo SBpiaouoa\nsBsoa SB3 *jas ja anb omsiui o\\ sa pBpjaA B[ anb apsap 'bsoo Bun[B\nsa ojapBpjaA o^ opo^ 'uoiaBJisouiap tb\\ inb^ auaxxap as ou oja¿\n•oiuaTuiBsnad ^ uoa BjoqBjua anb odjana un jod SEpBSjnduii UBfans\nanb a^qijaBj Anuí sa 'sBauxauioa^ sbjiiSij jbui^buii 9[qBp sa tg\n•pBpqtqisod\n•uii o upiaoipBjjuoa Bpoj ap sBiuaxa s^api aiuBipaui axuauiBjuusip Á\nbjb[0 oqiauoa sb^ 'isb sbjsia anbjod 'BujauíoaS B[ ap o^afqo \\a uaAn^ii\n-suoa ojuBna ua sspBjapisuoa 'jiacp sa 'sBsuajxa oxuBna ua jijsixa uBijp\n-od sa[BijajBiu sbsod sb[ 'uoiaBiipaj\\[ j^ b^ ua oqaip Bisa 0U103\n•C[qisiAtpui sa 'a|qiíciqaiui B[ íojiutjui ^b a^qísiAip sa [Baj upisuaxxa B3\n•Bjuiisip A bjb[o Bapi Bun ap ojafqo [a sa BUBisaja^a umsua^xa B3\n•uoisuajxa B[ ap sauoiaBuiuuaiap uos soxuaiuiiAoui A SBjni3 *9g osuax\n-xa Bas ou anb odjana un ua JBSuad souiapod o^[ *soqaaq uBjsa sod\n-jana so[ yeno b^ ap Biaua^sns Bun sa Bjsa anb Jiaap apand as 'unB sbj^[\n•uoisuajxa B[ sa sod ja na so[ ap oidojd o\\ anb JBpjoaaj aqap ag\n•Biauaiauoa Bjjsanu ap optuajuoa\nye pBpqBsnBa ap oidiauod ^a BaqdB sajJBasaQ 'ojjBaijuaA bjb^\n¿soquiB ap ajJBd^ sajBtj\n-ajBiu SBsoa uajsix3? *sotq ap bj A o A jap Biauajsixa bj bA pjjsouiap\nag \"DjJDqoud ouBsaaau sa sodjana soj ap BAijaaja Biauaisixa B3\n•Bapi B[ ap S3ABJJ B 'dJUdUl\n'Vjvipaui asjaaouoa apand ojos 'ajsixa is 'opunuí J3 'viouauafui Bun ap\noipaui jod asjBjjsouiap Bjjpod ojps odjana jap bj 'wpiaiujui ap ojaB un\njod opBjjsouiap sq as Biauajsixa BAna 'njijjdsa jap Biauajajip y\n¿Bsoa bj Bjsa Bapi bj ap SBJjap anb Bjn^as^ on^)? -oapi ns sa souiBjdBa\nanb oj 'ajuauíBjaajip sojjaaouoa ap j^Snj ua is ajqisuajduioa oAns ap\nBjjnsaj ou anbjod 'BpBzij^uiajqojd Bpanb Biauajsixa ns 'soujajxa sojaC\n-qo soj ap ojuatuiiaouoa ja jBJBaua ap BjauBiu Bjsa b opjanaB aQ\n•33 '^SBjasjBjuasajdaj Bpand 'opiaajBd unSuiu auaij ou sajBna soj\nuoa sajBJodjoa sojuaiuiiAoui sojjata ap uoisBao ua 'njuídsa ojjsanu\nanb ap utj b 'sBpiaajBd SBsoa sbjjo sbjubj ap A sopiuos soj ap 'sajojoa\nsoj ap 'jojop jap SBapi sbj ojjas uaqap joAbui uoa anb A 'sojjosou ua\nsbjbuui uos SBjn^ij sbj ap A ojuaiuiiAoui jap sBapi sbj Bjs^q anb\n\n�El descubrimiento del cogito sirvió para demostrar la existencia\nde Dios. La existencia de Dios permite demostrar la existencia del\nmundo. Camino inverso al recorrido por el pensamiento escolástico.\nLa argumentación cartesiana reposa en dos nociones: la vera\ncidad divina y las ideas claras y distintas.\n\"Yo me inclino a creer que el espíritu y el cuerpo son dos sustan\ncias distintas, así como son dos esencias distintas. Pero para tener\nel derecho de hacer extensivo a las sustancias lo que concibo en sus\nesencias, para estar autorizado a tratar las sustancias como trato las\nideas claras y distintas, es necesario que sepa que las sustancias son\nobra de Dios. Solamente porque son obra del pensamiento supremo,\nresponden infaliblemente a lo que mi pensamiento tiende a afirmar\nde ellas\"59.\nPara expresar con otras palabras cuanto se lleva dicho, si Dios\nno puede inducirnos sino a la verdad, es absolutamente cierto que a\nla realidad objetiva de las ideas de los cuerpos, corresponde una rea\nlidad formal exterior a la conciencia. Las cosas materiales existen.\nEsta comprobación no comporta dar por sentado que los cuerpos\nson del mismo modo como son percibidos por los sentidos. En rigor,\ntampoco es necesario. Hay cosas que hacen esta percepción oscura y\nconfusa 60.\nMalebranche no habrá de aceptar la demostración cartesiana, por\nentender que es una inconsecuencia. Nosotros percibimos las cosas en\nDios, y la Visión en Dios es la única garantía que poseemos de las\ncosas exteriores, a las cuales no solamente no podemos conocer en\nforma directa —como dice Descartes— sino que su existencia nos es\nimposible demostrar. Nuestro espíritu está unido a Dios, su creador,\ny es en El que percibimos las ideas eternas e inmutables. Siendo las\ncosas creadas según el modelo de las ideas, percibiendo las ideas co\nnocemos la scosas. No hace falta analizar si realmente existen objetos\nextensos fuera de nosotros, porque no razonamos sobre ellos, sino\nsobre sus ideas 61.\nLa idea la vemos directamente en Dios; el juicio, en cambio, es\nobra de nuestro espíritu, razón por la cual es pasible de equívocos.\nEn forma acertada critica Joseph Moreau esta doctrina que extre\nma el idealismo de Descartes. En efecto, si reducimos el proceso cog\nnoscitivo a una pasiva contemplación de esencias inmutables hipostasiadas en el entendimiento de la divinidad, queda excluida la actividad\nconstructiva del espíritu. Además, para que la trascendencia de lo\nverdadero concuerde con el avance del pensamiento y el desarrollo\nhistórico del saber, es preciso afirmar que hay en Dios, no esencias\ninmutables, sino la razón de lo que hay de verdadero en todos nues\ntros juicios 62.\n\n59Hamelin, O., op. cit. p. 262.\n60Móditations, IV, p. 325.\n61Malebranche, De la Recherche de la Verité, VI, 2, p. 244, de l'édition\nG. Lewis.\n62Moreau, J., La conscience et Vétre, Ed. Aubier, París, 1958, pp. 109 y 150.\n- 310 -\n\n�de la conciencia es su poder de relacionarse con un objeto, que no\nes ella misma. Este objeto no le es inmanente ni trascendente. Su ob\njetividad es ideal. La conciencia sólo puede existir abierta al ser, de\nmodo inmediato. Vivir, para la conciencia, quiere decir trascenderse.\nLas ideas evidentes al cogito no son modos de una sustancia, sino\nlos correlatos objetivos de una intención de carácter formal.\nEl momento intencional comporta dos aspectos distintos: el acto\nintencional propiamente dicho, o noesis; y el contenido objetivo al\nque apunta el referido acto, o noema.\nA la conciencia no se da el objeto, sino el noema; no la cosa,\nsino el \"estado de la cosa\". El acto noético no se atiene a referir sen\nsaciones sino también relaciones y esencias inteligibles. Toda evidencia\ncomporta una intención significante y la presencia de un objeto sig\nnificado.\nLa materia aportada por los sentidos es \"elaborada\" y recibe un\nsignificado en la conciencia, un sentido peculiar e intransferible.\nLa intencionalidad posee otra nota muy importante: toda ac\ntualidad lleva implícita una infinidad de virtualidades pasibles de ser\nrealizadas por el yo.\nEsta característica de la conciencia la dota de mayor profundidad,\nporque le asegura una incesante renovación.\nEn definitiva, los objetos son constituidos a partir de la inten\ncionalidad originaria de la conciencia.\nCon Martín Heidegger, la fenomeología supera la etapa gnoseológica y se vuelca decididamente en la ontología. El fenómeno no re\nmite al ser, sino que es el ser mismo.\nHeidegger manifiesta que por la expresión \"fenómeno\" entiendo\nlo que se muestra en sí mismo, lo patente 66. Y más adelante sostiene\nque detrás del fenómeno no hay nada, sin que esto excluya la tras\ncendencia ontológica. Claro que no están dados inmediatamente, y a\nmenudo aparecen encubiertos. Allí entra a cumplir su misión la feno\nmenología 67.\nLo que se muestra, entonces, es el ser de los entes mismos.\nReprocha a Descartes dejar indeterminado en su \"cogito sum\", la\nmanera de ser de la cosa pensante, o más propiamente, el sentido del\nser del \"sum\". No se formuló la pregunta por el ser, creyendo que\nella es clara y unívoca. Atribuyó al ente pensante el carácter de una\nsustancia diversa de los cuerpos exteriores.\nPara Heidegger, el yo y las cosas no son sustancias diversas. El\nsujeto no está encerrado en sí mismo, sino que es su condición pri\nmordial estar abierto al mundo. Lo propio del sujeto es existir, y el\nde las cosas, ser dadas. Todo yo, o Dasein, tiene un ser \"a ser\". El de\nlas cosas está dado definitivamente.\n\n66Heidegger, M. El Ser y el Tiempo, Fondo de Cultura Económica, México,\n1951, p. 33.\n67Heidegger, M., op. cit. p. 41.\n- 312 -\n\n�- 818 \"0¿ \"\n\nap opijuas [a 'b^jbj ns sa Bsg UBUBJjuasap ap jbjbjj aqap opijuas\noXna X ajuapuaasBJj sa a[ anb jas un X^q anb u^svq p bjb(1 sg\n'v^iSojojuo pBpiuSip ns b —ojafqo X ojafns— boi8o^\n-oasou^ uoioB^aj B[ ap so^od so^ jBinBjsaj opuBjua^ui 'bsoo b^ X ^apí\nB[ ap ouisqBnp p BZBqaaj UBuiap aopBSuad p anb jbuuijb souiapod\n'oipnjsa aisa ua BpBajuB^d upusana v\\ aaqos ouBiaaSSappq ojuaiui\n-Bsuad pp oioadsB un ap Buasaj BuiísiAdjq Bisa Jinpuoa bjb^\n'so ^^pisuaaduioa Bjsa auoiaunj anb ajuauiBBA\njod 'jas ns ap uoisuaadiuoa Bun ap auodsxp tjqB jas^ p anb op^p\nopoj ajqos 'BpBzoquia a^uauípio^ asapauBuiiad anb d[qisuajduioaui\nBuag 'ajuoiuvoijuo Bpejuauíuadxa bX ajduiais jas ap Bq Bjniaiuisa Bisa\nsaauojua 'pEpiuBipi^oa v\\ ap opoui p ua ajuauíajuajapjd ouis 'a^uaui\n-a^duiis X Bjnd ou aAanuí as ajsa anb ua tjqe Jas,, pp piuauíBpunj\nBJnjanjjsa Bun sa 4topunui p ua jas,, p ig,, raaip a^j^d bj^o ua ^\nqBjuapuaasBJi sa opunuí ^g *ojafns un b a^uaxu\n-aiuBjsuoa a^uiaj ag *js ua aisxsqns sbsod sb^ ap opunuí p oooduiBjL\n•ojafqo pp uoisnpxa uoa ojafns p Jiqaauoa apisodun sg \"ouistiu is\nua opBjjaaua ojafns un X^q o^^ 'opt/uiu-p-wa-jag un sa uoianjijsuoa\nBidojd ns jog -opunuí [a uoa uopnjdj Bjsa uis jaaauBuuad apand ou\n[g #paj o 'opBp opunuí p ojjaiqB aaauBuuad upsvQ ^g\n\n�"]]]]]]]]],["collection",{"collectionId":"7"},["elementSetContainer",["elementSet",{"elementSetId":"1"},["name","Dublin Core"],["description","The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/."],["elementContainer",["element",{"elementId":"50"},["name","Title"],["description","A name given to the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"304"},["text","Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias"]]]],["element",{"elementId":"39"},["name","Creator"],["description","An entity primarily responsible for making the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"305"},["text","Facultad de Humanidades y Ciencias"]]]],["element",{"elementId":"45"},["name","Publisher"],["description","An entity responsible for making the resource available"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"306"},["text","Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación"]]]],["element",{"elementId":"40"},["name","Date"],["description","A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"307"},["text","1947-1989"]]]],["element",{"elementId":"47"},["name","Rights"],["description","Information about rights held in and over the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"308"},["text","Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación"]]]],["element",{"elementId":"44"},["name","Language"],["description","A language of the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"309"},["text","Español"]]]],["element",{"elementId":"51"},["name","Type"],["description","The nature or genre of the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"310"},["text","Publicación periódica"]]]],["element",{"elementId":"37"},["name","Contributor"],["description","An entity responsible for making contributions to the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"903"},["text","Lic. Pablo Darriulat"]]]]]]]],["elementSetContainer",["elementSet",{"elementSetId":"1"},["name","Dublin Core"],["description","The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/."],["elementContainer",["element",{"elementId":"50"},["name","Title"],["description","A name given to the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"5450"},["text","El problema del mundo exterior en la filosofía cartesiana"]]]],["element",{"elementId":"39"},["name","Creator"],["description","An entity primarily responsible for making the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"5451"},["text","PILOSOF, Nelson "]]]],["element",{"elementId":"48"},["name","Source"],["description","A related resource from which the described resource is derived"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"5452"},["text","Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Marzo 1960, Nº 18 : p. 295-313"]]]],["element",{"elementId":"45"},["name","Publisher"],["description","An entity responsible for making the resource available"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"5453"},["text","Facultad de Humanidades y Ciencias"]]]],["element",{"elementId":"40"},["name","Date"],["description","A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"5454"},["text","1960"]]]],["element",{"elementId":"47"},["name","Rights"],["description","Information about rights held in and over the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"5455"},["text","Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación"]]]],["element",{"elementId":"44"},["name","Language"],["description","A language of the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"5456"},["text","Español"]]]],["element",{"elementId":"51"},["name","Type"],["description","The nature or genre of the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"5457"},["text","Publicación Periódica"]]]]]]],["tagContainer",["tag",{"tagId":"504"},["name","CARTESIANISMO"]],["tag",{"tagId":"19"},["name","CRITICA"]]]]