<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<item xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" itemId="428" public="1" featured="0" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/show/428?output=omeka-xml" accessDate="2026-05-02T17:28:46+00:00">
  <fileContainer>
    <file fileId="673">
      <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/d2af15785f6644911debbb5d549562dd.PDF</src>
      <authentication>07c772e2445945abc4b39178fe2ea27a</authentication>
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="5">
          <name>PDF Text</name>
          <description/>
          <elementContainer>
            <element elementId="52">
              <name>Text</name>
              <description/>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="5084">
                  <text>- 61 uojnp oaisanu aod BpBJoqB[a Binqno B[ ap bijos
-opj B[ aXnitisuoa anb oisba sbui ooijpsogj BuiBJOuBd [a ua opiBoiqn
X sa^rouasa SBauq sns 'aiuauíBiaui 'jBorpur outs 'afBnua[ [ap Biua[q
•ojd [B ou.101 na aaarssB^ ap ojuaiuiBsuad ^a ajuauíBApsnBqxa jbzi[bub
opipuapad souiaq ou anb jB[Bnas Bjsa sbui aQ 'ouB^ajsBO ^b SBpionp
-vil opis uBq sa^ui ua o UBuia^ ua soixai ap sBpiBaixa sb^io
'^S6T '89^ÍV son9na 'd
ua 'sojdfqo soj ap opuntu ^&gt;p uqioorujsuoo v\ X dfvnSudj /^
'TS61 'O9ÍX?K '^-imjn^) vj ap svpudt^ svj
'IS6T 49ÍX?I\[ 'VDlf9soJíd vt^oiodoujuy
'9^61 4'9UI suoijBaqqn^ jaAOQ 4i/jX^j[ pwo aSvnSuvj
'S6T 4'9UI suoiiBoqqn^
-oq 'X}iaí)vid}j fo Xuodyj^ s(Wdjsu}^[ puv uojjoun^ puv aouvjsqn^
ourug *'pa t,^ 'uoiuuoj udqos^oqtuX^ u^p
ap Bjqo v\ ap sauoiaipa ga^uainSis sb[
ouisiui [ap osario [a ua ubjto as X opBzqnn UBq ag -ofBqBJ[^ ajuasaad
[ap ojrsodoad [a sa 'Biuoipr oaisanu b BpionpBJj opts Bqd
o[os anb 'BJ"a[duioa X bjsba Xnuí Biqo Bun ap orpnjsa [B
•oaisaBui [ap oiuaruiBsuad [a
BiOBq uoiooAap JB[noriJBd uoo ^jaSuB-q "^ autiBsng X u^qjjq *j\[ '/^
iod sopruQ sopBis^ so[ ua BpBnuxiuoo oprs Bq aaaissB^ ap Bjqo Bq
•odiuai^ oj]sanu ap af^nSua[ [ap BTjosoptj B[ ap oa^uap [BjuauíBpunj
oiuaruoui un aXnjxjsuoo 4sa[qTinosrp sojoadsB soiiaro ap JBsad b 'anb
otptnsa un B^JodB aaarssB^ [Bno [B 'afBn^ua[ [ap Biua[qoad [a Boiqn as
botj9so[I[ Bjo[odoj3UB Bjsa ap oajuao [a ug "aaquioq [ap Buoaj 'bioub^
-sur Biuiqn ua 'X Bjn^[no B[ ap Bijoaj oxuoo bijoso[ij b[ ap Borpapa
a^uBisBq uoTodaouoo Bun b 'aiuaui[Butj 'jBSa^ bjb¿ 'oauBJoduiaiuoo
oiuatuiBsuad ap SBiouan^ui SBsaaAip 9[íuitsb jaaissB^ 'oanqjB^\[ ap
BUBtiuB^oau B[anosa B[ ua asaBuuoj ap sandsaQ uajrssB^ ap btjoso[ij b[
ap ea[BiuauiBpunj SBiua^ so[ ap oun sa afBnSua[ [ap Biua[qojd [g

ep GÍDn6u9| ¡ap D]Joso|L|
NI3U S3Q3DU3JXI

�Los títulos de las obras de Cassirer se citan en el curso de este
trabajo de acuerdo con las siguientes abreviaturas:
PSF-Philosophie der Symbolischen Formen.
SF—Substance and Function.
LM-Language and Myth.
AF—Antropología Filosófica.
CC—Las Ciencias de la Cultura.

- 20 -

�- is sv^ ap vtfosojjjj vj ap ouioj xauíiid ja ua 'ojdiuafa jog "Bjqo ns ap
sat^scd sosoxauínu ua bjsia ap o^und ajsa auodxa jajissBg "BinjosqB
p^pijBaj BOijajodiq Bun b o^aadsaj uoa ou Á 'sopBjmsod sóidojd sns
b ojaadsai uoa asjBaiji^jaa apand oj^s Biauaia B[ ap zapijBA Bg

*(90 \IS) ^?mld 9íuíFP Bl
ouioa jbj 'Biauaia bj ap jESjaAiun zapijBA bj 'oiquiBa ua 'aoouoaaj bijos
•ojij B^j '(^iz '^S) Punui 1^P ojnjosqB JB^n[ ja jBUiuua^ap ap uoisuaj
-aad bj b a^uBÍauías ttBaiSoj uoisnji,, Bun 'jajissB^ un^as 'sa Biuajqojd
aisg 'Jbioj Biauauadxa bj ap B^njosqB pBpjaA bj ap Biuajqojd ja asjBaj
-UBjd apand ou bijosojij bj 'ojsa uoa opaanaB aQ "(90g '^S) ^u9í0Bl9J
ap bj ap saABJj b Bsoa ap BiaoSajBa bj b JBajj souiapod ojps aníb ouis
'souisiiu is aod sajua^sixa soajanu ouioa sojuauíaja sosa opuaiqiauoa jas
jap sojuauíaja aajua sauoiaBjaj sbj JB)dBa souiBpod ani) sa ou Bisa ap
op^aijiu^is jg 'pBpiAijBjaj bj ap jsaipBj Á jBjauaS sbui opBaijiuSis ja
sa ^jsg,, ruoiaBnjis bj jod BpBuoiaipuoa zaptjBA ap somuua^ ua
-iubui as pBpiaA BXna 'sauoiaBjaj ap opifaj un 'ojubj jod 'sa
bj anb Á sauoiaBjaj SBsa uos oiuaiiuiaouoa jap ajqísod ojafqo oaiun
ja anb 'oxquiBa ua 'auajjsos ttpBpiAijBjaj,, bj ap BaiSojojuo upiadaa
-uoa Bg '(() 'JS) ttsauoi0Bjai SBsa jod sopBjjnao uaxq sbui ouis 'sop
• BjaAaj xas uaaajBd ou sojafqo soxapBpjaA soj 'Biauarjadxa bj soujbj]
-soui Bpand soaijtjuaia souaiupuaj ap sauoiaBjaj SBjuisna Biiodun o^¿
•ojund a^sa ua sopiun UB^sa ouisiai^siiu ja Á ouisiai^daasa jg,, *sa}uap
-uaasBJi sBiauB^sns sbj ap 'sBsoa SBjapBpjaA sbj ap o^uaiuiiaouoa ja
aaaxnaso Á BZBjdsap sauoiaBjaj sbj ap ojuaiuiiaouoa ajsa anb auaijsos
'jajissBg BAJasqo 'BisijBiauBjsns biSojojuo Bg '(() '^S) u0^0!111^0 ^
BiauauBiujad ap sauoiaBjaj sns jaaajqBjsa souiapod ojps anb : sauoiaBjaj
gBnjnuí sns ua ojos ubj ouis 'sbuisiui is jod uos sbjjo ouioa sbsoo sbj
souiaaouoa Baunu anb a^uapiAa sg,, :Bjqo ns Bpoj ap oSjbj oj b Bjpuai
-ubui jajissBg anb 'pBpjaA bj ap — BjsijBiauBjsnsijuB — ujBuoiaBjaj,,
oijajija un opBajuBjd aaax^dB inb^ b^ •(0T6l) fffjSoqsuofiy[unj pun
zuvjsqn^ jod 'aiuaiujBdiauíjd 'BpBiuasaxdaj pjsa BdBja Bjaiuod Bg
•pvpjaa vj ap

tnouaio v\ ap

#ttB j8o jo d
o ajqiuoq jap Bijoa^ Bun oiuoa BpBjajdjajui BjaaajsdB Bjnjjna bj ap
Biioaj Bjsa 'ouiiijn jod 'X íBjnjjna bj ap Biioaj Bjas oSang 'Biauaia bj
ap Buoai 'aiuaiujBjuauíBpunj 'sa Baijosojij Bjqo ns 'oiuaiuoiu jaiuijd
un ug 'jajissBg ap bijosojij bj ua SBdBja sajj JinSuijsip ajqísod sg

oaox^HiaaviMaiaoHdia - i

�Formas Simbólicas: "Para establecer con seguridad la característica
de una forma espiritual es preciso ante todo que se la mida con su
propia pauta. Los puntos de vista desde los cuales se la juzga y se
aprecian sus resultados no pueden serle impuestos desde afuera, sino
que deben ser extraídos de la legalidad fundamental de esa forma.
Ninguna categoría metafísica estable, ninguna determinación o repar
tición del ser ajena a esa legalidad, por más segura y firmemente
fundada que ella parezca, puede eliminar esa necesidad de un co
mienzo puramente inmanente" (PSF, I, 124). Esta formulación del
objeto y los límites de la filosofía no es más que un rechazo, radical
en apariencia, de todo "misticismo" como instrumento del conocer
filosófico.
Si se admite que todo conocimiento implica postulados que sólo
en la actividad derivada de ellos (en sus consecuencias, diría W. James)
pueden ser validados, la tarea de la filosofía no será imponer desde
afuera otros principios superiores a esos postulados, sino examinar las
condiciones en que toda esa actividad del espíritu (de la que ella es
parte) se desarrolla. Lo que el neokantismo recoge de Kant es este
programa filosófico, pero no forzosamente las definiciones kantianas
acerca de lo a priori, de las formas y categorías del conocimiento, etc.,
pues se admite en general que la crítica de la razón pura debía ser
revisada en sus detalles y ampliada en su perspectiva.
Una de las preocupaciones principales de Cassirer es dejar bien
sentado este punto de partida y destacar su deuda hacia Kant. Su
pensamiento necesita partir siempre de este centro: así, cuando habla
del lenguaje, como del arte o de la cultura en general, vuelve una y
otra vez a su crítica de la teoría mimética que es el fundamento del
"realismo ingenuo", contrapuesto al idealismo crítico desarrollado por
Kant (aunque, según Cassirer, sus antecedentes se remontan hasta el
propio Platón; PSF, I, 4). "La revolución del pensamiento que
realizó Kant en la filosofía teórica descansa sobre el pensamiento
fundamental de que la relación que hasta entonces se admitía gene
ralmente entre el conocimiento y su objeto debía sufrir una inversión
radical. En vez de partir del objeto como lo conocido y dado, había
que comenzar por la ley del conocimiento, como lo único accesible y
lo primariamente seguro; en vez de establecer las características más
generales del ser en el sentido de la metafísica ontológica, había que
revelar, mediante un análisis de la razón, la forma fundamental del
juicio en cuanto condición bajo la cual se da la objetividad y deter
minar las diversas ramificaciones de esa forma fundamental" (PSF,
I, 9). La "metafísica dogmática" divide al ser en un mundo exterior ,
y un mundo interior, un mundo de cosas y un mundo de represen
taciones (PSF, I, 124). Las representaciones no son, según esta con
cepción, sino un reflejo o copia de las cosas. El objeto de esta meta
física clásica es llegar al ser en sí de las cosas, a través y más allá de
las representaciones, en una actitud de contemplación pura. En contra
de este punto de vista, Kant afirmó que todo conocimiento implica
un proceso constructivo del espíritu y que, por tanto, la cosa en sí no
puede ser conocida. La filosofía no tendrá ya por objeto el revelar
- 22 -

�'opunuí jap oiuaiunaouoa ap odij opBuiuuaiap nn anb sbui oSjb jas jod
BpBdnaoaad 'uoisiui bjjb sbui á BiapBpiaA ns b B^uajB bjjosojij BUfl,,
cíopBsuad aisa ap Bjqo b[ 'bioubisui Biuijjn ouioa 'auodoíd anb
njuídsa [ap 44biuoí5b,, Bujaia Bsa 'EarpajBip ajqBSiiBjuí Bsa jBiua^sns
uaaaiBd Bjnqna B[ ua aj B[ 'boijijo upzBJ B[ ap o^iui [a : jBiaua^sixa
uoiaisod ap buioi Bun 'ucuaaaja Bun uaiquiBj 'opuoj [a ua 'Baijduii
ojsa oiad íbdiiijo pnjainbui B[ jod ajduiais isbd BpBuiuiop aoaiBdB
Bo^aBjd uozbj B[ jajissBg ug "Bjajoíd un 'oai^jia un anb zaA B[ b jas
'opoiu ojjaio ua 'aqap ojoscqij jg 'odijiui ojuaiuiBSuad [b aun b[ anb
uoqB[sa [a 'zaA B[ b iÁ boi^ijo bjjoso[ij b[ ap ouBsaoau oiuauia[duioa [a
'ojsa un^as 'a^nj^suoa 'sajo[BA ap uoiobuijijb Bg "oono^ud tiozn^ vj ap
von^'^ B[ ua o^iui [a Á uoiSqaj B[ ap opunuí [a BiDBq pBpqBuotOBJ B[ ap
odiuBO [a apsap oujo^aj [a p^iui iub^j anb JBAjasqo ap sg •sa[BuoiOBJ
sbui 'is osa 'uos ojad 'ojiui [a Á uoi^qaj B[ anb ssjapspjaA sbui uos ou
Biauaia B[ Á bijoso[ij B[ 'ojsa uoo opjanaB a(j "uaSij so[ anb sa[Bjaua^
sbui soidiauíjd so[ Jijqnosap ap Á ajquioq [a bihob anb ua osjnosip
ap sosjaAiun sajuajajip so[ sajqi^qaiui jaa^q ap ajuaiua[duiis bjbji
ag *B^n[osqB p^pjaA Bun b uapuodsajjoa anb so[[anbB '44sojapBpjaA,^
bioubjsui Biuiqn ua so[oquiis so[ Jijqnasap auodojd as ou ojoso[ij
[a 'buisiui is b uatquiB^ asjinpui aqap bijoso[ij b[ [Bna B[ ua '
B[ ua^nií^suoa anb SBaqoqiuis sbuijoj SBSJdAip sb[ jB^ijsaAin [y

'(TI 'I MSd)
44Bjnj[na B[ ap boijjjo Bun ua saauo^ua a)jaiAuoa as upzBJ B[ ap boijijo
Bg,, tsajquioq so[ jod opijjBduioa opunuí un '44souisoo,, un ua '[bio
•os oiuouiiJ^Bd un ua ajjaiAuoo as Á BAijafqo as uoioBjuasaadaj b[ sa[
•Bna sb[ ua sbuijoj sbj 'jajiss^g ap ojuaiuiBajuB[d ajsa uoa opjanas ap
'Bipnjsa 'oiquiBD ua 'bijoso[ij sg -sauoiaBiuasajdaj sbj ap ouisiuBaaui [a
Bipnisa BiSojoaisd Bg *sopBj[nsaj sns ap s^abji b osaaojd asa jBipn^sa
sa SBaqoquiis sbuijoj sbj ap bijoso[ij bj ap oja^qo jg 'ajuapuaosBJi
pBpqBaj bj ap Bidoo Bun ou 'jopBaja osaaojd a^uBsaaui un ap opBqnsaj
ja sa Á Bjnqno bj a^nji^suoD BUBiunq Biauauadxa bj ap pBpqBioi Bisg
•[BnpiAiput aiuaiuBjaij^sa oduiEO jap b[[b sbui uB^aa^ojd as 'oqaaq ap iÁ
pBpqBSjaAiun Bsa jbjoj b 'Biouaia bj ouioa 'uapuaij ojad 'sajqButdo
'sajqpnosip sbui oqanuí uos 'jiaap sa 'Biauaio B[ ap [BSjaAiun zapqBA bj
uauaij o^j *pBpi[Baj bj ap sBAijafqnsjajuí SBjajsa 'oiquiBa ua 'uos a^iB ja
'upiSqaj bj 'ojiui ja 'BiqBj^d Bg #pBpi[Baj bj ap SBAijafqns SBjajsa ouioa
ooijijo sisijbub [B UBjaAaj as ouans ja Á uoiOBuianjB Bg *saiquioq soj
ajjua sajqBiquiBajajui sauoiaBiuasajdaj sbj SBpoj ap 'jiaap sa 'pBpiAij
-afqo bj ap sbuijoj sbj s^poj ap stsijbub un jbioiui ojuaiiuBa^uBjd ajsa
b jajissBg BajB uanuoj ua^¡osijoqtuX uap a^^dosojiy^ ns ug

•vjnjjno vj ap v

(HA JBd[
vj ap vani^'j 'jub^[) 44soiafqo soj jaaouoa ap opoui oj^sanu ap
ouis souisiiu so^aLqo soj ap Bdnao as ou (jBjuapuaosBJj opojaui jg),,
:ajduina as baijiosouoo pBpiAijaB Bpoi sajBna sbj ap oj^uap sauoiaip
-uoa sbj jBipnisa ap BjBdnao as anb ouis 'B^njosqB pBpjaA bj JBasnq o

�por ser, en realidad, la conciencia de la cultura, de la cultura humana,
tenía que tropezar constantemente, a lo largo de su historia, con este
espinoso problema" (CC, 45).

Antropología Filosófica.
Esta filosofía de la cultura será presentada, finalmente, por Cassirer como una teoría de la esencia del hombre. Esta tesis será expuesta
en Essay on Man (1944) ^. La hipótesis correspondiente es la defi
nición del hombre como un "animal simbólico", como un ser que no
habita exclusivamente en una dimensión sensorial, sino también en
una dimensión de sentido, en una dimensión cultural.

Filosofía y ciencias de la cultura.
De acuerdo con lo que antecede, la filosofía será definida por
Cassirer, en varios lugares de su obra, como un síntesis de las ciencias
de la cultura. "La filosofía no se propone, en efecto, limitar ni ahogar
ninguna de las leyes propias de estas ciencias; lo que quiere, por el
contrario, es condensar la totalidad de ellas en una unidad sistemá
tica, conociéndola como tal" (CG, 34).
El método de las ciencias de la cultura, que vienen a integrarse
de este modo en la filosofía, comprende dos aspectos: el histórico y
el estructural. El procedimiento histórico permite estudiar las obras
o actos expresivos particulares, en su sucesión temporal. El análisis
estructural permite descubrir algunas "categorías fundamentales", que
sintetizan la inagotable variedad fenoménica. Estas categorías o con
ceptos culturales "caracterizan ciertamente, pero no determinan: no
puede derivarse de ellas lo particular que encuadran" (CC, 113).
En otras palabras, estas síntesis no permiten prever el acontecer
fenoménico, como ocurre con las leyes naturales. Señala Cassirer, a
modo de ejemplo, que la caracterización del hombre renacentista por
Burckhardt no corresponde a la realidad de Leonardo da Vinci, ni
del Aretino, ni de ningún individuo determinado. Pero tampoco es
una construcción arbitraria o una expresión del deber ser: es un
esquema estructural que permite "clasificar, ordenar y organizar los
hechos históricos" (AF, 107). Lo mismo ocurre con las nociones de
estilos ("clásico", "barroco", etc.), de géneros literarios, de "épocas",
en fin, con todas las categorías aplicadas a la definición del hecho
cultural.
El método histórico y el estructural se condicionan mutuamente,
según Cassirer: "La cuestión acerca de qué sean el lenguaje, el mito
y la religión no puede ser resuelta sin un estudio penetrante de su
desenvolvimiento histórico" (AF, 106). Pero, por otra parte, no es
posible estudiar los hechos históricos sin disponer de ciertas cate-

Trad. esp. Antropología filosófica, México, 1951.
- 24 -

�- 93 ap sa[Biaosuas sojuauíoui so[ ap '[BaauaS O[ Á aB[naijJBd o[ ap 'Biauaia
-uoo b[ ap buhoj B[ Á BijaiBui B[ ap pBpiun B[ anb SBJiuaiui 'ojuaiui
-laouoa [ap sajo^aBj sosaaAip so[ ap Bai29[ upiaBaop^A á upiaBiaaadB B[
ap 'upiaaBJisqB Bun ap opBipisaa [a ouis sa ou — aaaissBq B[Buas —
oiuaiuiBsuad A pEpqBiaosuas aajua upiaisodo eisg,, qBiaosuas upisaadun
B[ on^aadns a[[Bjap un ouioa bijbjj9j^b as sa[Bna sb[ b 'Biauaiaadxa
Bpoi b saaouajuB sBapi uaisixa anb ap upiuido B[ Bp^puní sa oaoduiEj
ojad í ouisqBnsuas [a apuajaad omoa 'sajdiuis sauoiaBsuas sb[ ap aiiJBd
b sboi^9[ sauoiaB[aj sb[ asa^dxa a[qisod sa oj^ \iBaqdxa apand as
ou sisaua^ BÁna oiJButóuo ota[duioa oqaaq un sa upiadaajad B"q '(^9
'iiV) MsauoiDBjn2ijuoa o sBin^d sB^jaia 'sa[BjuauiBpunj sa[Bjn^anj^sa
so;uaiua[a Boqduii a[duiis sbui oAi^daajad osaaojd [a oiupa opBJisoui
Bq • • "^Bisa^) B[ ap Bi2o[ooisd Buaapoui B^^ :sBfa[duioa SBjn)anj]sa
ap upiOBjdBO Bun ap ouis '¡joiaaisod b sa[qBioosB sa[duiis sauoisaaduii
ap 9jjBd as o^ -sauoiaBpj ap ol9[duioa un ouis 'a[duiis [Buosuas upis
• aaduii Bun 'aa^issB^ un2as 'eounu sa ou o^afqo [ap pBpi[Baj ^sg
•a^quiou un uoa o[jBOijijuapi
ap ojob [a ua Biouaiouoa Bua[d buio^ as anb B[ ap 'ouisiui [ap p^p
-i[Baj[ B[ uoa ojuaiiuBjuaajua un ua bzi[B3j as ojafqo [ap upiadaauoa b[
'SBaqB[Bd sbj)o u^ '(i 'MLT) ttiunt^ un B SB[Jianpaj BjsBq 'isb O[itaap
aod 'sB[JB[ijs9p ua 'sBiauauadxa SBjsa ap upioBJ^uaauoa B[ ua ouis 'sau
-niuoo sojnqu^B soun2[B ap u^iaaaps B[ ua Á SBiauaxjadxa ap upiaBJBd
-uioa B[ ua ajsisuoa ou soaiismSuq so^daauoa so[ ap BUBuiiad upiounj
B^,, roAijaiipui osaaojd un ap opB^[nsai ouioa so^daauoa ap upiaBuuoj
B[ aquasap anb [BuoiaipBJj boi29[ b[ botiijo jaaissB^ '{^^^Z 'i '^Sd^)
Bjqo ns ap saÍBSBd soiiba ua jajissc^ auodxa anb upiadaauoa B[ ap
[BJ9U92 Buoa^ B[ ua B.i]uanaua as Bjun2ajd Bjsa b Bisandsaj Bq
•sojddouoo soj ap uopmuuof vj

¿sojdaauoa so[ soujbuhoj b souib3[[
ouipa? oja^ 'uso|daauoa so[ ap BpBai[diuoa Á pins aiuauíBiJBUipaoBajxa
upiaBipaui B[ ap souiB^isaaau,, Bjnjpia B[ ua JBj^auad bjb^ -Bjni[no B[ ap
OJU9UUIDOUO9 [9 ua pBpi[BSjaAiun ap soij91ud jionpojjuí aqap [Bjn^
qna Biauaia B[ 'oaisij opunuí [ap ojuaiuii^ouoa [a ua s9[cuoiob^ sbijo^
•a;Ba aianpojiut aqap [bjiubu Biauaia B[ ouioa opoui ouisiui [ap ij^
•oaistj opunuí [a uB[9Aaa sou anb sauoiadaa^ad soiuauaj o moa isb 'tt[Bjnj
qna soiusoa,, [a 4unj [ap opunuí,, [a ub[3A8j sou anb sauoiadaajad soui
-auajL "(8[X '33) tt^ai29[oaisd u^iaanpur B[ ap bia b[ aod B[auqnasap
oaoduiBj souiapod tu 'opuaipiiu Á opuBsuad 'upiaBAjasqo B[ ap oipaui
aod (BUBuinq BpiA b[ B2ai]dsap as anb ua seuijoj sb[ ap pBpijuapi b[)
pBppuapi Bisa ap Biauaxauoa souiBaqoa ou anb Bjsa oiB[q,, :sBaiuaui
-ouaj saiuBjsuoa sb[ ap upiaanpui a Baiajduia upiasAjasqo B[ ua BSBq
as ou sBjn^anajsa sb[ ap upiaBuiuiaajap B[ 'oisa uoa opaana^ qq
•(¿01 4¿[V) B0TJ91síH ^luaixiiBiaui b[
b aapaaaad aqap Banj[na B[ ap [Banjanajsa upisiA Bq,, : BAijBiuixoadB
Buiaoj ua soqaaq sosa aBaijiSB[a uajiuiaad anb — 'a^a 'so[ijsa 'Bisaod
4afBn2ua[ ap sojd^auoa so[ ouioa — sBAisuaaduioa souaui o sbiu sbijoS

�la experiencia y los momentos puramente ordenadores, constituye
justamente aquel fenómeno originario, cierto y conocido del que debe
partir todo análisis de la conciencia" (PSF, I, 40). El problema del
origen de estas funciones de la conciencia implica una formulación
equivocada: "Al llegar a un punto cualquiera (en una evolución)
habrá que reconocer la existencia de una diferencia genérica, que sea
posible establecer, pero sin que se deje explicar" (CC, 152).
La percepción da lugar a la denominación. Al darle un nombre,
se le atribuye al objeto una sustancia. Incluso, en las concepciones
animistas primitivas, se le atribuye al objeto un "yo" personal, un
alma. La concepción del "tú" precede, según Cassirer, a la concepción
del objeto inanimado. Ahora bien, ya este proceso original implica
la posibilidad de generalización: se concibe el objeto en base a sus
relaciones conocidas con otros objetos ya definidos (es decir, que
nunca se define un objeto solo, sino varios, correlativamente); pero
el concepto así obtenido tiene un valor genérico, puede aplicarse a
muchos objetos análogos al primero. Así, con diferentes criterios, se
van ordenando los individuos en diferentes clases.
Esta breve exposición puede servir para aclarar la pregunta acerca
del origen de los conceptos culturales. El concepto de poesía, por
ejemplo, no surge a través de la lectura de muchos poemas y de la
abstracción de sus elementos comunes, es decir, a través de una
encuesta estadística, pues ¿cómo podríamos identificar las muestras
adecuadas si no tenemos previamente un concepto acerca de lo que
es un poema? De acuerdo con la teoría de la concepción expuesta
por Cassirer, el punto de partida es el descubrimiento de una estruc
tura poética. Podemos imaginarnos que alguien haya leído o escu
chado más de un poema sin reconocer la existencia de la poesía. Pero
una vez descubre en una locución, en un texto, una realidad distinta,
una calidad formal que se distingue de la chachara cotidiana. En ese
momento ha descubierto una esencia que puede llamarse poesía, arte,
canto o como se quiera. Ahora dispone del nombre y del concepto;
nada le costará reconocer analogías en sucesivas experiencias y refe
rirlas a esa categoría revelada en aquella primera comprensión estruc
tural. Así, en sucesivos contactos con la realidad, se van revelando
nuevas estructuras, que la razón ordena y clasifica ulteriormente.
Naturaleza y cultura.

La filosofía es, para Cassirer, según se ha indicado, una síntesis
de ese estudio de las formas simbólicas o estructuras de sentido, que
parte del análisis de las obras humanas y se eleva por sucesivas abs
tracciones hasta una concepción del "vínculo funcional" que permite
definir al hombre. Pero este universo cultural está integrado en un
mundo físico fuera del cual no tiene existencia. El hecho de que toda
forma simbólica tenga una existencia física es una manifestación del
general condicionamiento físico de la existencia humana. No sólo es
posible sino también necesario descubrir las relaciones existentes en- 26 -

�tv
4.6
"IS6I 'o;)íx^I\[ 'vjnjjn^ vj ap SDjauai^ svj 'dsa "p
'8"0^ -&lt;^d '2S61 's^Jiy s0u3na 'dínnUuaq \ap
na soiafqQ soj ap opun^^ \ap uppojujstioj vj A aÍDn^ua^ j^ *dsa

oa^diua [a ua BjsatjiuBiu as anb t4Bai[9quiis Biauaiauoa,, B[ ap
-noad B[ 'ojund ajsa ua 'souiBSijsaAuj,, : oaijstn^uq ojoe [a sa anb oubui
-iad oj^p ^p ojuaiunaqnasap [ap aja^d sisi[eub ajsg 'aÍBn^ua[ [ap Bia
-nasa B[ ap ooiS9[ouauiouaj sisi[bub un ouioa Bui[diasip Bsa ap ojaCqo [a
asjtiuijap Biapod 'vunipi^ v[ ap sniawai^ sü'j ua jaaissB^ aod SBjsandxa
sa[Bjaua^ sauoiaBjapisuoa sb[ afBn^ua[ [ap Bjjosopj B[ b opuBoqdy
'(ua^^udQ sdyoij^ovjds) ttooi^sjnui[ oiuaiuiBSuad,,
ap SBUoSaiBa sb[ ap sisqyuB [a anb [BiauaS sbui ouB[d un ua afBnSua[
[ap Biauasa B[ ap Buiajqojd aisa u^isioajd uoa JB[nuuoj Á ai^nosip ap
p^pisaaau B[ B[Buas as SBjqo SBiuiqn sns ua o[9s oiad 'jaaissB^ aod
Bounu BpBZBqoaa Baas ou upxoiuijap Bjs^ 'pBpTATiafqo B[ ap ojuatuiíaou
-ooaa Á u^iaBl'ij ap ouBSa^ un ouioo 'aiaap sa 'BAiiBiuasaadaa u^iounj ns
aod a(Bnua[ [B ajuauraoiaajuB opiutjap B^qBq aaatssB^) anb ajaatApB as
Baqo Bjsa ap bjsia ap ojund [a apsaQ *e udjfviiDsudssicnjnjjn^j u^p ^íSo^
uri2 ^ upisioaad uoo asaB[nuiaoj b Ba[[ o[^s oaad 'sBpBjta SBaqo sb[
ua opBzoqsa aaaaBdB b^sta ap ojund ajs^ 'BAijBjuasaadaa u^xounj ns ua
ajuauíBAisn^xa bX ou 'suoxsuaiuip sns SBpoj ua a^Bnua[ [ap Biauasa
B[ b aaaijaa as anb [Baaua^ sbui Biua[qoad un opBaqdiui Bjsa ojuaiui
•BajuB[d ajsa ua oaa^ '(z\ 'i '^S^) ^l^^^-ioa ajus[qBq [ap pBpqBjuaiu
B[ ua uBjuasaad as ouioa [bj 'pBpiAijafqo B[ ap SBiaoSajBO sb[ 'afBnSua[
[ap ttaoiaajui Biuaoj,, B[ arzqBUB ap BjBaj as :jp[oquinjj ap aopBnu
-ijuoa un oiuoa inb^ aoaaBdB aaaissB^) #afBnua[ [ap (jaa^nsiwjwwa^a^)
OAijiasou^oo aojBA [a sa afBnua[ [ap bijoso[ij b[ ap ojafqo [a s^aqo sbj
-sa ug 'z (E6l) i^cnspuvjsiiaSa^ uop nvqfny j^p pun aqovudg aiQ ua
(opBaijipoui aja^d ua X) opiuinsaa aaaaBdB X (g6l) ^awio^^ uayas^
-oqu/Xg1 uap a^ydosopyj B[ ap j ouioj [a ua ajuaui[Bdiauiad sajuanaua
as oaauíiad [g uaaissBg ap afBii2ua[ [ap bijoso[ij b[ ua sojuaiuoui sop
^opoj uoa 'ain^uijsip osiaaad sg -BiauBjaoduii BSBasa ou ap X Bpiuijap
uaiq u^iaunj Bun auatj afBn2ua[ [ap bijoso[ij B[ 'sBaqpqiuis SBiuaoj sb[
ap Bijosopj B[ aXnjijsuoa anb [Baaua ojuaiuiBajuB[d [ap oajuaQ
•afvnSudj \ap vifosojif vj

•SBjiaoABj sauois
-aadxa sns ap Bun a^jia BaBd 't4soua o[[B sia sisBqBjaiu,, Bun 'a[qBa
-i[dxam Baijiaadsa Biauaaajip Bun Bjuasaadaa Banj[na B[ b BpiA B[ ap
ojisuiraj [g -autBj^ Bjpuajaad ouioa 'BAijBOi[dxa bia aod [Banjpia ouB[d
[B oaistj ouB[d [ap aBSBd Bounu Bjuajuí ou aaaissBg 'sBnSiquiB o sb^ba
'saaaA SBun^pj 'uBazaaBd sauoiaB[iiuiaoj sns anbuny "(901 \IV) BOía9^
-siq u^iaB^ijsaAUi a Bai9[oiq upiaBAaasqo 'u^iaaadsoajuí ap sopojaui so[
aBzqijn X Baiaiduia Bqanad B[ spoj aBuiuiBxa,, osiaaad sa 'oqa BaBd 'oaag
•aaquioq [ap oayjiaadsa oSBa [a [Bani[na p^piAijaB B[ ua aB[Buas Ba^d 'bu
-Biunq Biauajsixa B[ aaanosu^aj anb so[ ua souB[d sosaaAip so[ a^aapisuoa
aqap 'aaaiss^g unSas 4Bj8o[odoaiuB Bg *Bza[BanjBU B[ X Banj[na b[ aaj

�del lenguaje humano" (CC, 147). De este modo entronca la filosofía
del lenguaje con una filosofía general de las formas simbólicas: el
lenguaje se define en su relación con el concepto general de símbolo y
con las otras formas simbólicas particulares (religión, mito, ciencia,
arte).
Pero, a su vez, la filosofía del lenguaje da pie para estudios más
particularizados: "Una vez que, por medio del análisis de la forma y
con sus recursos, hemos determinado, por ejemplo, la "esencia" del
lenguaje, debemos esforzarnos en indagar, por la vía del conocimiento
causal, por medio de la psicología y la historia del lenguaje, cómo se
desarrolla y se transforma aquella esencia. Nos sumimos, con ello, en
el campo del puro devenir; pero también este devenir permanece
dentro de los marcos de un determinado ser, dentro de la "forma" del
lenguaje en general" (CC, 151). Quiere decir que no se trata, en rigor,
de transformaciones esenciales, sino de variaciones accidentales. Las
"causas" de esas variaciones son, naturalmente, sus condiciones cons
tantes. En este plano la ciencia del lenguaje se apoya en las más varia
das disciplinas, pues todos los fenómenos (psíquicos, biológicos, socia
les) pueden tener alguna relación constante con el fenómeno lingüís
tico. Pero conviene repetir que el problema fenomenológico, el pro
blema formal, es previo y no resulta afectado por estas inducciones
empíricas: "Lo que se nos enseña y lo que, en el fondo, podían ense
ñarnos ya la física, la biología y la psicología, es que no debemos
involucrar el problema estructural con el problema causal" (CC, 151).
La lingüística y la filosofía del lenguaje siguen, según Cassirer,
direcciones opuestas. "El lingüista goza con esta variedad; se sumerge
en el océano del habla humana sin esperanzas de tocar el fondo. En
todas las épocas, la filosofía se ha movido en la dirección opuesta, Leibniz insistía en que, sin una characteristica generalis nunca encon
traríamos una scientia generalis" (AF, 184). Quiere decir esto que
la filosofía debe establecer los rasgos generales del lenguaje, que son
comunes a las diferentes lenguas. Esta formulación hace pensar en la
necesidad de una inducción generalizadora; pero ya se ha visto que
ello implicaría un error lógico, explícitamente rechazado por Cassirer.
En rigor, la filosofía del lenguaje sólo puede ser, dentro del panorama
de la filosofía de las formas simbólicas, un análisis de la esencia del
lenguaje en un plano estrictamente fenomenológico.

- 28 -

�'III \íSd)
dt{OSí¡oquJÁs l^ixsswj aod epeuiuiou^p sa o^oquiis pp Bjjuosajdiuiuo e^sg
^ BI0U9T0UOD B[
ou pno pp Baanj 'ppijijau ouisqoquns un uaXnjijsuoo anb 'sBoipquns
SBU1.IOJ SB[ UO8 ctS9U9álHUT,, SBJSg * (^f 'j 'ggj) M^9J9djOD U^iOBJS^jflUBUI
BUn 9J3tnbpB BI9U9I9J9J B[ 9p BJlld BlUJOJ B^S9 S9[Bn9 SB^ U9 'BI9U9ID
-uod B[ 9p s9U9Íui;uii SBpBUiuiaaiap uoiquiBj aaqBq aqap Á 9p9nd 'sopiu
-9^UOD SOJ)O X SOJJO BIOBq B10U9J9J9J BUn odui9l^ OUISIUI ^B 9U9IJUO9
'UOI9B}U9S9jd Bldojd ns U9 X 9[duiIS .199 nS U9 4OpiU91UO9 989 S9[Bn9
SB[ JOd 'S9UOT9B[9J S9[dlJ]TlUI gp pgj BUI1 U9 BJJU9n9U9 98 BI9U9I9UO9
b^ ap JB[nopjBd opiu9^uo9 opoj ouioo jsy,, rsBoqpquixs sbuijoj o sa^qis
•U9S S9U9J5CUII UOO 9;U9UIBOBS999U UB^n9UIA 9S U9iquiBJ ÍIS 9J^U9 9JU9UI
-BOIUn UBZB^U9 9S OU S9UOTOBJU9S9ad9I SB^ 'OJ09J9 Ug ^^BIOIJi^B,, O 4^BJ
^,, oiusqoquiTS pp oiuouiBpunj p 89 anb 'tt[BjniBU,, ouisipquiis un
un^as 'aXniíjsuoo Biouapuoo v\ ap pjnpnjjsa Xa^ Bjsg
•oiafqo p ua pBpcpno b^ ap X opBdsa p na ojund pp uopBiuas
•aadaa B[ uoo aa^noo ouisiui oq -(gg 'j 'gs^) t4pBpiun Bun ua Biouap
-uoo B[ BJBd isB uapunj as 'osaooad X o^uauíoui 'soquis X pioj osaoojd
pp v\ uoo JB^n^uis O^uauioui^ pp Bapi b^ Buxquioo ajuasaad pp Biouaio
• uoo B[ 'o^duiafa aod 'isy •(• 'j 'gsd) ^uppBipaui ns aod sop^iuasoad
outs 'sopBp ajuauíBiBipouiut ou 'sopiua^uoo soaio b uoiquiBi 'ouistui 18
ap Baanj 'asaxaajaa ap pnjiidB b^ aasod Btouapuoo ap opiuajuoo opoj^
i Baaiuiad Bun ug "Bpuapuoo B[ ap panjonajea aajoyaBO p 'atS
jjvisaf) B[ uoo opaanoB ap 'auaiisos X b^siuoiobtoosb Bj^o[ooisd
B^ ap sopB^njsod so^ BZBqoaa aaaissBg 'BOipquiTS upiounj bj ap uppBi
-S9JIUBUI Baaxuiad Bun ouioo sisqyuB aisa b Biuasaad as upiOB^uasaadaa
Bg 'ooipsoiij sisqyuB p Bjuaa^ua as anb uoo (uduiouvifdjfj) ouBuiiad
ouauípua^ [a ouioo uptoB^uasaadaa b[ ap ouauípuaj p aoaa^dB jnby
"(l^ 'i '.ISd) M^iouaiouoo b^ ap upponaisuoo b^ Ba^d ppuasa oisandns
oujoo 'upxoBiuasaadaa ap oidaouoo pp uppBjuauíBpunj,^ b^ ap aaaissBg
$voijoqwi svwjoj svj ap vijosopj ns b upponpoajuí b^ ug
•pioi/ijao X jvjnjnu owsijoqiui
^ ap oidaouoo pp uppB[nuiaoj b^ aiiaud aqap pno pp 'ouiixpad
oaaua^ [a ouioo 'saouojua 'opB[tnsod aaaa^dB opquiis ap ojdaouoo ^g
•Boijjoadsa pspipaa ns uoo oaquioq p Bjuaajua as sapno sb^ ap saABaj
b X pant^no osaaAiun p uauoduioo anb sBoipquiis sbuuoj saiuaaajip
sb^ ap Bun ouioo aÍBnSua^ p ^uijap aaaiss^g 'sisipuB aauíiad un ug

isa ivnaMao víaoax va - n

�Esta distinción entre símbolos naturales (representaciones) y arti
ficiales (cultura) es bastante discutible. Cabe señalar que en el resto
de su obra Cassirer no retomó esta distinción y reservó el nombre de
"formas simbólicas" para las creaciones culturales (lenguaje, mito, re
ligión, ciencia, etc.). Además, parece evidente que la representación
pura se identifica con la "forma interior" de esas formas simbólicas y
puede definirse, más que como un símbolo — puesto que carece de
existencia física — como una síntesis o esquema de relaciones lógicas.
También es discutible la afirmación de que las formas simbólicas
"culturales", a diferencia de los símbolos "naturales", sean "arbitra
rias" (PSF, I, 41).
Las tres dimensiones del símbolo.
De acuerdo con la formulación más precisa que encontramos en
Las Ciencias de la Cultura, el símbolo se caracteriza por tres dimen
siones esenciales: "la de la existencia física, la del objeto representado
y la de la expresión personal" (CC, 70). La primera constituye la forma
material, el signo que hace posible la percepción de la forma simbó
lica. Las otras dos constituyen el sentido, "que no puede desglosarse
de lo físico, sino que en ello se halla adherido y encarnado".
La discusión en torno al concepto de sentido.
Cassirer sostiene que la definición del sentido implica el reconoci
miento de la conciencia, del pensamiento, como actividad específica
mente humana (AF, 20). Ahora, como es sabido, el conductismo re
chaza esta "hipótesis" de la conciencia y se atiene a la medición de los
reflejos nerviosos como único dato objetivo. El sentido no puede defi
nirse como un contenido de conciencia, según el conductismo, porque
los contenidos de conciencia son datos subjetivos ajenos a la experien
cia científica. Objetivamente, dicen los conductistas, el sentido sólo
existe en las reacciones de los sujetos ante lo signos: por ejemplo, el
sonido de una campana o de una palabra significa "comida", porque
ante este sonido los oyentes actúan como si se les presentara la comida.
Se plantea, pues, un problema de método. ¿Es legítimo, es conve
niente, distinguir entre el mero reflejo condicionado y la conducta
acompañada por un proceso de pensamiento?
Muchas veces las formas simbólicas actúan como signos operado
res, como estímulos condicionados, semejantes a la campana de las
conocidas experiencias de Pavlov. Por ejemplo, ante una palabra de
su amo, el animal adiestrado responde, en situaciones semejantes, siem
pre del mismo modo. También las respuestas de los hablantes obe
decen, en parte, a ciertos hábitos que pueden explicarse como reflejos
condicionados. La coexistencia física de la palabra con el objeto desig
nado suele revelar el significado de la palabra, es decir, provocar el
hábito de reaccionar ante esa palabra del mismo modo que ante el
objeto asociado a ella en repetidas experiencias. Sin duda, hasta aquí
_ 30 -

�- u "^ 'ZS61 'O3ix9j\[ 'pvpijD3}j X atnnSu^q -ds^ 'p^ai '^ji/oaj/ puo aSonSuvq s
ap a[opm B[ ap BaaaoB uaaip sou BpBU (cpnp uis) B[JBUoiaipuoa X
-pquus pBpiAijOB B[ jBueduioaB uapand anb sosoiAjau sofa[jaj sog "oai[
-oquns ouB[d [a ua aaqiuoq [ap [Bjuaui p^piAijaB B[ jiuijap BJBd JiAjas
uapand ou ouisijanpuoa [ap sopojaiu so[ anb 'sand 'ajuapiAa sg
•o[oquns ouioo
BnjaB '[BiauaS o[ jod 'ojad — s UBqjjq -j\[ '^ Baiput o[ un¿as — [bu
•as oiuoa aBnjoB apand BjqB[Bd Bg 'sofa^ai sosa ap oun^uiu ajuauíBij
-Bsaaau aaajBds ou 'oiquiso ua '4.buwb[b9? BjqB[Bd B^ aiuy ^ojaCns [ap
'ajuaiosuooui saaaA b 'BAijB^aadxa b[ uBjouap anb sBÍa[jaj sauoiaa^aj
SBijaro uBiuauniadxa as 'buijb[b ap [Búas Bun aiuy -BAijafqo u^iaBA
-jasqo B[ aod sopBJoqoJJoa uos u^iaaadso^ux B[ ap soiBp so[ anb japuod
-saj apand as oaa^ 'soaijijuaia souuiuaj ua as.iB^ij uapand ou anb soai^
-afqns so^Bp uos 'sauoiaBjuasaadaj o sBapi sns 'ojafns [ap BAt^Biaadxa
B[ anb ouisijonpuoa [a "Bpnp uis 'BiJBiafqo uoioBjuauín^^B Bjsa y
(*ss 95 'gy) JBiuasajdaj b B^iuiq as CBiounuB
ou bX ío[oquiis ua ajjaiAuoa as [Búas B[ 'BunS[B BAijBioadxa uis oidaa
-uoa un o uaSBiui Bun uoa o[JB[nauiA BJBd 'saaoraajuB SBiauaiiadxa sns
ap oiaaauoa ojafqo [a uoo ouíuis [a jB[nouiA ap B^ap ojafns [a opuBn^
•oaisij jaaaBOB un ap (BpBpnBxpp BAijBjoadxa sas anbun^) BAijBjoadxa
aadurais sa ajsa oaad 'opsuoiaipuoo ofa[jaj [a Bpanb '[Bnjiq^q osaans [a
Bjuasajd as ou ig -oSanj [B opB[nauiA aaajBdB ouinq [a ouioo 'B[[a b opB[
-nauiA Bjuasajd as ajuauqBnjiqsq anb 'aaaa^aB un BiaunuB 'eaisij Biauaij
-adxa buii b BpBiaosB yjsa [Búas b[ 'sBiuapy -(^9 'gy) t4ojuaiuiBsuad
o oqaaq ouisiui [a jBsajdxa BiBd so[oquijs soijba JBsn apand anb oj
-uojd Xniu BiapuajdB [buijou ouiu opoj^,, :a[qBUBA ajuauíBpBiuajjxa sa
O[oquiis [a 'oiquiBa ug -opBuoiaipuoa ofa[jaj OAanu un ap uoiaisinbpe
B[ a[qisod B^Bq anb 'ojuaiuiBjjsaipB ap osaaojd OAanu un b ojafns [a
jajauíos osiaaad sa.'B[JBaijipoui bjb^ #Biauaijadxa B[ ap ojafns [a jod
ajuauiBauBjuodsa BpBaijrpoui jas apand ou X ojiq^q [a jod BpBfij sa
uoiaBiaosB Bsa '[Búas B[ ap osbo [a ua 'ojag "apuaiasBjj b[ anb oqaaq
un b BpBiaosB 'sa ojsa 'op^aijiuíois ap BpBjop [Bijosuas ua^Biui Bun
sa ouSis opojL sajopvjado sou^is o sojvy^s sb[ ap 'ojsa unSas 'asjin^uij
-sip uaqap 'so¡oqiuis so[ 'jiaap sa 'ouBiunq osjnasip [ap souSis sog
*(g8 '33) t4ojuaiuiBsuad ap ajq
•uiou [a uoa souiaaouoa anb Bijaua bjjo B[[anbB osjnosip [a Bjjsaniuap
X BjipajaB '[a b ajuajaqui Biájaua Bjsa b sbidbjS '[bj ap uoiaunj ua
o[9s X 'jopBaja 'oAijanpojd ouis 'oatjbjtuii ajuauíBjnd Baunu sa ou 'jaj
-issBg B[Buas 'osjnasip ojapBpjaA [g,, -sopiaouoasap ajuaui[BiajBd souSis
jBjajdjajut BJBd o sou^ís soAanu jsaja BJBd Bas bX 'ojiqBq [ap saaaA
SBqaniu asjBjJBd^ ap zBd^a sa 'oiquiBa ua 'ajuB[qBq ujg -opuinbpB
ojiqBq [a uoa opjanaB ap ajduiais 'sajuBfauías sauoiaipuoa ua 'ouSis [B
Bjapuodsaj opBJjsaipB ojafns [g *oAixa[jaj ojafns un ap B[ X opBJjsaip^
ojafns un ap Bjanpuoa B[ ajjua sa[qBpnpui sBiauajajip uajsixa ojag
•Biauaiauoa ns ua ua^Biui eun uaiquiBj Bas anb Bjjod
-uii oaog 'ojafns [ap Bjanpuoa B[ Buiuuajap anb osoiAjau osaaojd un
sa opjanaaj [g *twBiauaiauoa B[ ap sisajpdiq,, B[ ap asjipuiasajd apand

�esa actividad como tal. El problema de la cultura, en cuanto actividad
mental, nos conduce a un plano de hechos que no pueden definirse
de acuerdo con los principios de las ciencias físico-matemáticas, pero
que se pueden analizar y clasificar con todo rigor lógico.
Es preciso distinguir, según Cassirer, entre la actitud práctica, li
gada a los intereses biológicos inmediatos, y la actitud simbólica. El
hablante tiende a designar toda clase de objetos, a expresar toda clase
de pensamientos y sentimientos, aun cuando esa actividad no responda
a ninguna necesidad biológica inmediata. Una conversación, un con
cierto, la resolución de un problema matemático constituyen, en mu
chos casos, una actividad inoperante — un juego, desde el punto de
vista biológico. Pero^esa actividad constituye el rasgo distintivo esen
cial, según Cassirer, de la especie humana. El análisis de esa actividad
viene a ser un auto-análisis del hombre, (pie, desde los tiempos de
Sócrates, se ha postulado tan legítimo como la investigación de la
naturaleza física (AF, 20 ss.).
Funciones del símbolo.
Cassirer señala, en el pasajes transcripto, dos funciones del sím
bolo: la expresión y la representación. La función expresiva implica
la posibilidad de comunicación. La percepción de expresiones revela
al hombre un mundo de personas, que se distingue del mundo de las
cosas. A través de las formas simbólicas y, por tanto, en el medio cul
tural, se nos revela la existencia de lo "psíquico extraño", que es un
dato tan "patente", según Cassirer, como los datos sensibles. Las consi
deraciones del capítulo segundo de Las Ciencias de la Cultura ("Per
cepción de cosas y percepción de expresiones") muestran que toda la
cultura se funda en esa posibilidad de comunicación: "La misión más
alta, y hasta la única misión de todas las formas simbólicas, radica en
unir a los hombres" (AF, 185). La cultura es una forma social, pero
no sólo de una sociedad de acción, sino también y esencialmente, de
"una sociedad de pensamiento y sentimiento" (AF, 306). Esta unión
espiritual de los hombres se efectúa en el acto de la comunicación.
En consecuencia, la expresión simbólica no es nunca mera exclama
ción o exteriorización de emociones, sino expresión dirigida a un inter
locutor real o posible.
Pero toda forma simbólica es también, por esencia, representa
tiva : "El primer problema que se nos presenta en el análisis del len
guaje, del arte, del mito, consiste en preguntarse cómo un determinado
contenido particular puede convertirse en portador de una significa
ción espiritual" (PSF, I, 27). Todo símbolo es, por tanto, una síntesis.
Aun las formas simbólicas más irracionales implican una función ló
gica bastante desarrollada: "En el campo legítimo del mito y de la
religión, la concepción de la naturaleza y de la vida humana en modo
alguno se halla desprovista de sentido racional" (AF, 121).

_ 32 _

�-

8 -

•nsui a BpBunxoide BjauBiu ap anbuny qBuosuas buijoj bj japuaasBJj
aaajBd oduiaij ouisiui jb 'ajjB ap Bjqo B[ b ajuauBuiui sa uoisia Bjsa
uaiq ig '(¿O^ \IV) ti0383^0-1^ ap auai^ anb oj X pBpiuujqns ns 'BzanbBjj
ns X BzapuBi^ ns 'ojunfuoa ua BUBiunq BpiA bj ap ucusia ns UBjaAaj
sou ooiSbjj ^a X oaiuioa Ejaod ja?, anb '4cbjjb sbui bj B}SBq BÍBq sbui
bjou bj apsap SBUBiunq sauoiaouia sbj ap BjBasa bj,, BjaAaj sou BOisnuí bj
anb 'ojduiafa jod ^auaijsos 'saÍBSBd sojio ua 'anb jBAaasqo ap sg
•soquiB aaiua upiaBoiji^uapi bj b BSajj ou
anb o jad 'opijuas X buwoj ap ucusnj Bun jBoijduii aaaj^d anb 'ttajuau
-biuui ouisijoquiis^, ap ojdaauoo un auodojd aaaissB^ 'oiduosuBJi aÍBSBd
ja ug ¿opBjuasajdaj oiafqo X u^Sbuii ajjua pspijBnp bj aaajBdBsap
opuBna ojoquiis ap jBjq^q aqBO? oíag -a^uajEd souaui sa opi^uas jap
upiaoBJ^sqB bj SBOTjoqiuis sbuijoj sbj^o uo 'jBuoTOuaAuoa sa buijoj bj
'ojubj jod 'X ojaBJjsqB ajuauíjBjoj sa opijuas ja Biauata bj ua uaxq is
'ojaaja ug "(*pjqi) ttojjojjBsap un ap jbuij ja ouis 'ozuaiuioa ja BjBuas
ou^, pBpiJBjod Bisa 'jaiissE^ unSas 'ojag 'opijuas jap BiouapuaosBJi
bj 'jioap sa 'jBijosuas ua^tuii bj X opi^uas jap pspiJBjod bj BDijduii
uoiaiuijap B^sg '(60T 'III '^Sd) ^uosuas buijoj Bun ua uopijuas un ap
uoiOBUjBaua X upiOB^sajiuBui,, oiuoa opiuijap opts Bq ojoquiis jg
•SBjjaq sbuíjoj sbj ap BJopBjaAaj o Boxiajsa
uorounj Bjsa 'opoui oiusiui jap 'bjb23jSb as ojoquiis jap BAjiBjuasajdaj
X BAtsajdxa sauoiaunj sbj y *SBjjaq sbuijoj ap uoiadaajad bj 'saouoiua
'jB^ajSB anb BjjqBq sauoisajdxa ap uoiadaajad X sbsoo ap uoiodao
-jad ajjua uoiouijsip bj y 'Bzajjaq bj :ojoquijs jap uoisuauíip B^JBna
Bun JijiuipB ^nb souiajpuaj 'ajjB jap oaijpquiis ja^aBjBO ja souiijiuipB ig
•Bjjaq buijoj Bun ap uoioinjuí o upioaruisuoa 'aiuauíjBiauasa 'sa ajjB jg
•SBapi JBjuasaadaj o sauoiaouia JBsajdxa b bjiuiij as ou ^jjb ja 'ojoaja
ug *ojoquiis ap oidaauoa jap uoiDBijduiB Bun Baijduii BOijoquiis buijoj
ouioa ajjB jap uoiaiuijap bj anb inbB jaaouoaaj aoajBd jajissB^
'(\ZZ '^V) 443l^3puaasBjj ou X a^uauBuiui opijuas un ua opip
•uajua jas anb auaij aiJB jap ouisijoquiís ja 'ouisijoquiis sa a^JB ja is^
'Biauanoasuoa ug #(X^^ '^V) ttsajBDisnui X SBOiupiaaiinbjB sbuijoj sbj
ua 'sBjnSij sbj ua 'sBauíj sbj ua 'ajqisuas Biauauadxa BJjsanu ap sajBjni
-atuisa sojuauíaja so^jaia ua ojJBasnq anb Xbjj^, : buijoj bj sa opijuas ja
'ajjB ja ug 'ajjuaiosBjj bj anb Bapi Bun sa ou aiJB ap Bjqo bj ap opijuas
jg '^sajqisuas sbuijoj sbj ap ouis 'ojuaiuiBsuad jap oipaui jap s^abjj b
ou í sauoioinjui ap ouis 'soidaouoa ap saABjj b ou ojad 'pBpijBaj bj ap
uoiaBjajdja^uí Bun ouis 'sosojapod sojuaiuiijuas ap JBiunzaj un oaod
•uiBi X sboisij sbsoo ap uoiobiiuii Biin sa ou souauípuaj soj ap soijb sbui
soiuauíoui soj ap upia^fij Bjsg,, r^upiain^uí,, ouiuua^ ja Bziji^n jajissB^
'aiJB ap Bjqo Bun ap opijuas jap JBijnaad ajopuj bj Jiuijap bjb^ *(90S
'gy) ttjBSjaAiun pBpijiqBOiunuioo Buaasod ou 'bjsiijb un ap Bjnooj bj X
oqoíjdBa ja anb sbui Bjanj ou ajjB ap Bjqo bj ig,, '(^jg 4gy) jBSjaAiun
oj X jBnpiAipiu oj ajjua upioBjaj buu 'opo^ uoa 'Baijduii ojad ísajsnj
•daauoa souiuijaj ua a^uauíBtiajd asjionpBJj apand ou opijuas ng "(gOS
'gy) ttuoiaajauoa,, ouis ttuoiaDBJisqB,, sa ou ojjb ja 'Biauaia bj ap X
afuniJuaj jap Biouajajip b 'ojag 'uoisajdxa Bjnd sa ajjB ja
'votjoquits muuof ouloo djuv

�ficiente, parece posible abstraer algo del sentido de la obra de arte en
términos conceptuales. En este sentido, el arte no es sólo captación de
la belleza, sino también interpretación de la vida bajo una luz que es
"algo más que un vislumbre momentáneo". El artista propone una
visión del mundo que "por virtud de la obra de arte, se ha conver
tido en duradera y permanente" (AF, 206).

- 34 -

�- 98

~

• sip 9isg,, :Bja.iouoo pBpipaj uun sa saiuBppq so[ aajua uoioBOiunuioo
B[ ap ojob p 'ooiismíáuq ojob [a ops anb BpAaj sisi[bub aisg -opijuas
ap SBAijoadsjad SBAanu Bajo 'u9101pB.11 B[ b o[b B^ajB aiusppq p
q oiob BpBO ua ípBpiunuioo B[ ap ooiismSuq oaj^ob p upioip
B[ jod sopBJodJoaui soidaouoo X SB[3aj sb[ Jionpojdaj b UBiiuiq as
ou saiUB[qBq sog -sapnpiAipui SBApoadsjad ap pnituijm B[ ua asjBznu
-auisap b apuaii anb upiooBaisqB Bun sa BnSua^ Bp^o ap opiiuas ap osjaA
-xun [a 'zaA ns y #SB^a uoa aiuauqBioi Bounu apunjuoo as ou anb ojad
'sBnSua^ sbjio ap sanbojua so^ b 'opBj aouaui o jo^bui ua 'BuixxojdB
as anb 'opunuí pp upioiuijap Á upiaBuapjo Bun 'p^pipaj b^ ap uoista
Bun sa BnSua^ Bps^) 'SBnj^ua^ sb[ ap pBpauBA B^ uoo JBzadoJi b 'aiuauíai
-uaaBdB 'BpBupsap Bisa afBn^ua^ pp Bijosopj B[ ap uopBJídsB Bisg
•BUBUinq B[qBq p ua 'sBnSua^
sb[ ua Bp as anb sauoiOBjuasaidaj ap Buiaisis asa JBzipus 'jaaissB^)
un^as 'Bjaqap af^nSua^ pp Bijosopj B^ 'ttunuioo opiiuas pp osaaAiun,,
ouioo JBU^isap aqBO anb 'sBAiiaLqnsaaiur sauoioBiuasajdaJ ap Biuaisis
un ouioo 'sa oisa '-oía 'Biouap b^ ap 'aiJB pp 'oiiiu pp aiuaaajip opiiuas
ap osaaAiun un oxuoo opBjapisuoa 'af^nSua^ pp apuqsap p Biuaiui jaj
-tssb^ 'uduuoj ^iayosijoqtuÁ^ dop aii/c/oso^ít/^/ ns ap j ouioi p ug
'Biouapuadapiaiui BiJBsaaau ns anSaiu
as ou opu^no une 'Bjnqno ^\ ap sBiajsa sbjio sb^ á Boiisjn^uq pBpiAiioB
b^ aaiua joijaqn uoiosuiuiijosip Bun aqBO oja^ 'opquiís pp pjauaS
Biaoai Bun ua biob as aÍBnua[ pp bijosojij B^ á. aÍBnJ^uaj un sa sopq
-uiis ap Buiaisis jambpno 'opoui aisa aQ *oia 't4Biouap b^ ap aÍBnSua[,,
pp 'tísajo]^ SB[ ap afBn^uaj,, pp 'ctBaTsnui B[ ap afBnua[,? pp asjB[qBq
apns opiiuas aisa ug •ttBoqoqmis buijoj^ ap ouiiupuis ouioo 'oqduiB
opiiuas un ua 'asiBzqiin apand ttafBnSua[^ Bjq^pd B[ 'Bpnp uig
"(l9 \IV) 9NíSU9S XBuaiBui aainbpno uoo Bp^sajdxa jas apand
biujoj Bisg -BOiuoioaiinbjB Bjnionjisa ns ap 'buijo^ ns ap ouis 'auod
-uioo b^ anb pijaiBui pp ou 'pjoui X pmoapim jo[ba ns X ooijioadsa
jaioBjBO ns BAijap Bjnqno Eg,, :oiobi pp 'sosbo sounSp ua 'o bisia b^ ap
'opio [ap saABJi b asjBOiunuioo BJBd oorsij oipaui jamb[Bno ap asjiA
•jas uapand SBoqoqiuis sbuijoj SBg *afBnSua[ [ap botsij BiouaiJBdB o
joijaixa biujoj B[ ap ouB[d p ua BjBJiuooua as ou Biouajajip Bsg
•SBOipquiis sbuijoj
sBiuap sb[ X afBnua[ [a ajiua apmpap p jBzqBaj 'Jioap sa 'BOijioadsa
Biouajajip ns JBpuas osioajd sa 'bioubisui Bpun^as Bun ug #o[oquijs pp
[Bjaua^ Bijoai B[ ua uauodxa as sBotisjjaioBJBO SBXno Boi[oquiis buijoj
Bun ouioo opiurpp opis bi[ aÍBnSua[ p 'bioubisui Bjauíijd Bun ug

0QIXM3S 3Q 0SH3AI^Ü OMIO3 3fVaOM33 33 - III

�curso sólo cobra ser al transmitirse de un sujeto a otro, entrelazados
ambos en un coloquio" (CC, 25). El concepto de "lengua" constituye
una abstracción, que introduce orden y síntesis en la aparente variedad
del habla. Finalmente, el concepto de "lenguaje", tal como lo formula
la filosofía, es una síntesis aun mayor, que pretende revelar la "carac
terística general" común a todas las lenguas, a toda la actividad lin
güística humana (AF, 184).
En el tomo I de la Philosophie der Symbolischen Formen, se in
tenta, precisamente, una síntesis de las formas de pensamiento inhe
rentes a todo lenguaje humano. Cassirer estudia, en esta obra, las dife
rencias y semejanzas en la expresión de las relaciones de espacio, de
tiempo y cantidad, de la intuición del yo y del tú, de los procesos
clasificadores de la realidad, de las relaciones lógicas, a través de nume
rosos ejemplos tomados de las lenguas evolucionadas y primitivas, del
lenguaje infantil y de la patología del lenguaje.
Este estudio de la "forma interior" del lenguaje parte del análisis
de una lengua europea moderna, análisis que pone de manifiesto las
categorías esenciales del "sentido común" actual. Cassirer soslaya, por
los motivos ya indicados, la pregunta acerca de la verdad absoluta,
acerca de la realidad trascendente de este universo del sentido común.
La misión de la filosofía del lenguaje es, de acuerdo con el método
trascendental kantiano, describir las formas a través de las cuales la
realidad se presenta al hombre, en su vida de relación normal. Sin
duda, según las épocas, según las culturas, esas formas varían, como
varían las lenguas de los pueblos; por eso, el filósofo no puede limi
tarse al análisis de su lengua materna, al análisis del universo de
sentido encarnado en ella. Ampliando su perspectiva, debe observar
cómo varían las formas generales de sentido en los distintos grupos
lingüísticos. Pero, a su vez, esa investigación tiende a confirmar la
existencia de ciertas categorías universales.
Es de observar que, si no existieran esos puntos de contacto entre
las lenguas, sería imposible el entendimiento entre los diversos grupos
lingüísticos y, en la imposibilidad de interpretar el sentido de otras
lenguas, sería, incluso, imposible definirlas como tales, describirlas
como sistemas de símbolos, puesto que la esencia del símbolo se da
en el sentido y el sentido se revela en la comunicación. El que per
manece al margen de la comunicación no puede reconocer la exis
tencia del sentido.
Esta descripción del universo de sentido lingüístico que intenta
la filosofía del lenguaje responde a las características del concepto
cultural analizadas por Cassirer en el capítulo III de Las Ciencias
de la Cultura. La síntesis de los rasgos universales del sentido lingüís
tico no es el resultado de una inducción científica que permita, como
en las ciencias naturales, prever el curso de los fenómenos particu
lares. Esa síntesis "se diferencia sustancialmente de la síntesis obte
nida mediante los conceptos empíricos de la ciencia natural. Pode
mos, si queremos, llamar a esto abstracción, pero sin perder de vista
que se trata de aquel proceso al que Husserl daba el nombre de
- 36 -

�- ¿8 -ans 'jajiss^g BjBuas 'sBjnaj^JBd SB^sg ^ouBfaj oj X ounxpjd oj 'ijjb ja X
jnbB ja JBu^isap BJBd uaAJis anb sBarpiap SBjnapj^d sb[ ua Bp as sajBia
•Bdsa sauotasjaj sbj ap — Biajauoa sbui bj — BiiBuitad xioisaadxa Bg
•sajopvdsa sauopvpj sr&gt;i ap X opvdsa \ap umsaadx^^ (\
•oaijsin^mj opi^uas ap osxaAiun ja
ua uoiamjut bj ap sajBiuauíBpunj sbuijoj oj}Ena BjBuas jajissB^
"(Zt'^ 'I '^S^ 'opluiafa jod 'aaA) aajtssB^ aqiauoa bj
ouioa pj 'afBnSua^ pp Bi^opuauiouaj B[ b uopBjuaxjo ap aiAias aaaj^d
SBaiSppaisd Á 8Baii^9[ SBjnjaruisa ap upiOBJoqBp B[ 'zaA ns b ísbot9[
-oaisd Á 8BDi¡39[ SBuo^ajBO sBjjaia jmSui^sip aiiuuad sBOiism^uq sbuijoj
sbj ap sisijbub ^^ 'aiuauíBOOjdiaaj asjBjuauíajduioa b uapuaij sauoiOBA
-aasqo sns ojad 'sajuaaajip uos bista ap sojund sns ísBuqdiasip sbjjo
SBsa uoa Bpunjuoa as alBnSuaj pp Bijosopj bj anb o^sa aiaap ajainb
o^[ #afBnSua^ pp sisijbub p ua 'ajuauíjBtojBd 'uBpunj as BiSopaisd
bj ouioa boi¿9j bj o^ubj 'oaijoui ajsa jo^ 'Biauajsisaad jiJinbpB BJBd
'jajissB^ un^as 'Bjja ap B^isaaau ojad 'upisajdxa ns uoa Batjiiuapi
as ou opijuas j^ *pBpiun sun ouioa ubuijoj as afBnSuaj Á ojuaiui
-Bsuad anb ouis 'upiaaBjjsqB ap sopBj sojuijsip sns ua opBiuaoj b^
oiuaiuiBsuad jb b3jb as ou a^BnSuaj ja 'opBoipui Bq as 0U103
'(601 'III \iSd ^íquiBi jaA í^sx '1 '^sd) ttsajBuoi0Bjaj aiuauísjnd
sauoisaadxa sbj uBJBjjoJJBsap as jBno jap uauua^ aauíijd ja 'opBj ojio
jod 'uauaiiuoa SBjja ojad íBiBipauíui jBiJosuas upisajduii bj ap Bjajsa
bj ua saoiBj uaua^^ SBiJBiuijd sauoiainiui SBsg -oaiisin^uij uopijuas ap
osjaAiun^, jap sisijbub ja ua jBupajajuí oj Á jsijosuas oj ajiua ajiuiij un
jBjBuas ajqísod sa ou anb 'Baqpquiis Biouaiouoa bj ap sajBupajajuí a
sajBiJosuas sauoiaunj sbj sajuaipuadapja^ui uos opoui jbi a(j "biobj^
-sqB Buuoj Bun ajainbpB jBuosuas upisajduii bj 'sojoquiis ap Biuajsis
un ua Bj^ajuí as Biauaiauoa bj anb ua o^uauíoui ja apsap 'oja¿j
•onpiAiput jap sBjBipauíui
sboisij sapBpisaaau sbj b BpBSij BJjuanaua as Bjanpuoa bj íjouajxa
opunuí ja X odjana ja aj^ua SBiJBiuijd sboisjj sauoioBjaj sbj JinSuijstp
b bjiuiij as oiuaiuiBsuad jg upiaaBJisqB ap sajBjuauíaja sosaaojd eou
•njB souiBJjuooua sBuads 'jaAiu ajsa y 'sajBiJosuas sauoisajduii sbj ap
opunuí je BiABpoj sBpnSij Xniu 'sajBjuauíBpunj sauoiainjuí ap aijas
Bun jod opBiuasajdaj Bjsa Biauaiauoa bj ap ttJoijajui^ oiBjjsa jg

sviHo^axvg svg (y
X upiodao
-uoa 'upiainjui :oaijsin^uij opijuas ap osjaAiun ja ua t4sojBj}sa^9
'8Bijo8ajBO ap sodij sajj inbB an^ui^sip jajissBg 'uaiuuoj
uap ajudosoji^j bj ua opiuaiuoa afenSuaj jap jouajuí buijoj bj ap
sistjBUB ja JBpjoqB souiapod BAjasaj B^sa uog '(XJX
osbd un uoa aiuauíB^aBxa Baunu u^piamoa upiaaBj^sqB Bsa ap
•jnsaj soj anb JiSixa iu jBjadsa apand aip^^^ '^BjopBapt

�len ser "metáforas sonoras".^Lautmetaphern), que, mediante deter
minados sonidos, como m y n, designan un movimiento centrípeto
(aquí, cerca) y, mediante sonidos explosivos, como p y b, t y d, señalan
un movimiento centrífugo (allá, lejos). El punto de referencia es el
cuerpo del hablante.
Señala Cassirer también la relación existente entre la expresión
de relaciones espaciales y los nombres de los diferentes puntos del
cuerpo. Así, por ejemplo, algunos pueblos primitivos usan las mismas
expresiones para decir "atrás" y "espalda", "adelante" y "ojo", "aden
tro" y "vientre", etc. Cabe observar que estas metáforas son rever
sibles y no puede decirse que la relación espacial preceda al análisis
del cuerpo, pues son, sin duda, procesos simultáneos.
Las relaciones espaciales, que algunas lenguas expresan mediante
preposiciones, suelen darse a través de sustantivos, que expresan el
estar, el permanecer en un lugar, o de verbos, que expresan el movi
miento en determinada dirección: "También en el indoeuropeo las
preposiciones debieron ser originariamente palabras independientes"

(PSF, I, 161).
Los pronombres demostrativos se revelan a este análisis como
"punto de partida para la designación de las personas gramaticales"
(PSF, I, 167). La expresión "punto de partida" parece estar usada
aquí en un sentido puramente estructural: en el sentido de que la
distinción entre el yo y el mundo y la clasificación de los objetos y
las personas con relación al yo, parecen implicar, en todas las lenguas,
una referencia espacial, Pero esta idea se confirma en la historia del
lenguaje y, entonces, la expresión "punto de partida" debe interpre
tarse como "origen histórico". En efecto, Cassirer señala, por ejemplo,
que el pronombre personal francés il (como el español él) procede del
pronombre demostrativo latino Ule.
2)

La representación del tiempo.

Cassirer señala tres etapas en el proceso que conduce del senti
miento del devenir al concepto de tiempo: "En la primera, está la
conciencia dominada exclusivamente por la oposición entre el "ahora"
y el "ahora-no", en el que no se han introducido otras diferencia
ciones. En la segunda, comienzan a destacarse ciertas formas tempo
rales, comienza a distinguirse la acción completa de la acción incom
pleta, la duradera de la pasajera, de modo que se elabora una deter
minada diferenciación de los modos verbales. Y, por último, el con
cepto puramente relacional del tiempo aparece como concepto de
ordenación abstracta y los distintos grados temporales se destacan en
su oposición y en su condicionamiento recíproco" (PSF, I, 174). ;
El análisis de las formas verbales, adverbiales, nominales, en las
lenguas de diferentes pueblos, permite ubicarlas, aproximadamente, en
alguna de estas tres etapas, aun cuando en los hechos suelen mezclarse
las estructuras, que el análisis abstrae artificialmente.
- 38 -

�- 68 •ajuBjqsq [a Bu^isapojnB as
anb b[ uoo '[Buiuiouoid buijoj Bun na ojiajjdxa JBjsa ap sajuB sapjq
-I3A sbuuoj SBqanuí na ojiajjdun Bjsa oA [ap ojdaauoa [g 'uoiamjui
Bsa ap uotsajdxa B[ ua sas^j SBjmjsip jnb^ jB[Buas apand Baijpjsiq
a BpBJBduioo BDTjsin8uq Bg "(65^ 'i \dScí) PBPíun ns 9P ^ [Bjuap
-uaassjj 'ojnd oA [ap uoiainjuí Bjsa b ajuauíBjBipauíui jBa[[ apand ou
afBnua[ [a ojag *opoj [ap opBsuad jas apand ou o Bjnd pBpijuapi b[ ap
(luuofufi) btjbuiStjo buijoj Bun ouiod opBsuad jas apand o A [a,, 'jajissBg
inbs uaiquiBj bjb[ob 4Bpnp uig #odjano oidojd [ap upxoiniui B[ uoa
oÁ [ap ojuaiiuijuas [a aiuauíBiuijut Anuí JB[nauiA b 'ojajauoa o[ BioBq
Biouapuaj B[ 'sbui zaA Bun 'B[aAaj as SBAiiiuiijd sBn8ua[ sb[ ug
'(^T^ 'I '^Sd) OÍF9A ^ ^ ajquiou [a 'o[diuafa jod
'uos oiuoo 'sa[BqjaA soipaui soj^o ap s^abji b uaiquiBi Bn^oaja as anb
ouxs '[Buosjad ajquiouojd [B a}uauiB[os B[nauiA as ou oA [ap ojdaouoo
[ap uotobuijoj Bg #B[[a b aiuauíajuBjsuoa ajaijaj as A BAijafqns Bjajsa
Bun ap Bioua^sixa B[ Boqduu ojuaiuiBsuad [ap BAiiafqo Bjajsa Bg
•oA j^p ojddouo^
jap sasvf svj '((uoiua)ui uopmjuj^, vj ap umSau vj Á aívnSuaj j^ (f

•Biauaiouoa B[ ap [Biauasa uoioipuoa ouioa
pBpiiuBa ap Buo8ajBD B[ 'oqoíp o[ uoa opjana^ ap 'auaxjuBui as '[bs
•jaAtun ooiisin^uq BuiBJOUBd [a aoajjo anb sbiujoj ap pBpaiJBA Bsa ap
saABjj b 'o^JBquia uig #SBpBuoion[OAa SBnSua[ sb[ ap [a A SBn^ua[ SBsa
ap opi)uas ap osjaAiun [a aajua sapuBjS Anuí SBiauajajtp 'ojubj jod
'B[8Aaj SBAijiuiijd SBn2u3[ sb[ ua SBaiJauínu sbuijoj sb[ ap sisi[Bub [g
•pBpi[Bjn[d B[ A pBpiun b[ ajjua uoiauíjsip BJB[a Bun b^[bj anb ouis
'sBDuauínu sauoisaj^ojd sb[ ap^aÁa\ sb[ uaaouoasap as o[ps ou 'sBnSua[
sBtm[B ua 4osn[auj '(soiafqo ap asB[a bj^o jb^uoo BJBd sajuajajip sojio
A soiafqo ap asBp Bun jbjuoo BJBd souSis soijaia UBzi[iin as anb Jia
•ap sa) sojafqo so[ uoa opjanaB ap 'saauojua 'btjba oaijauínu ou8is [a
A pBpi[Bna B[ uoa asjipunjuoa b apuatj pspiiuBa Bg 'sopBjiuiq Anuí
sou^is ap SBiuajsis aasod 'sBpiSuijjsaj Anuí sauotaipuoa ua oidaauoa
asa Bai[dB BAijiuiijd a^uaui Bg •oupB[nBd osaaojd un ua opuBJoqBp
uba as oAisaj^ojd uapjo asa b a^uaipuodsajjoa souis ap Biuajsis [a
A (sojafqo so[ ajjua SBAijBjijuBna sauoiaBpj ap asB[a Bpoj jaaa[qBjsa
aiiiujad anb) OAisaiojd uapjo ap ojdaauoa [a ojag -otaBdsa A odiuaij
ap sojdaauoa so[ ap uptaBJoqBp B[ Buoxaipuoa anb '(puigapag) ttojnd
ojuaiuiBSuad [ap saAa[ sb[ ap ojBtpauíui ajojq un,, ouioa 'Biauatauoa
B[ ap oijbuiSijo oqaaq un ouioa Bjuasajd as SBAijBjijuBna sauoiaB[aj
ap uoiainjuí Bg 'osoxaiA o[najja un aAnjtjsuoa 44sjnujamS puB sa[qqad
jo atjauíqjiJB,, BAno '[[i[\[ jJBnjg Biuodns ouioa 'sajBiJosuas sauoiainjui
ua aui^uo as ojauínu ap ojdaauoa [a anb ojsa BaijiuSis o^_ 'sbatjbj
-tjuBna sauoxaBjaj sbj ap [bjoj uoiaaBJjsqB bj Bjs^q (ojduiafa jod 'oubui
buii ap sopap soj) sajqisuas sauaS^iui sBjjaxa uoa pBpijuBa B[ ap uoia^a
-xjijuapr B[ ap ba anb osaaojd un jajissBg BAJasqo inbB
'ouaiunu ap ojdaauoa \ap vaijstv^m^ uoian^oaa wj

(g

�B) Las Categorías Conceptuales.
Las categorías intuitivas que describe el análisis precedente no se
dan nunca independientemente de las formas conceptuales Ya se ha
indicado que la formulación explícita de esas categorías implica la
adquisición de los conceptos de espacio, tiempo, etc. Aun en las len
guas más primitivas, se encuentra el germen de estos conceptos, aunque
muy imperfectamente formulado. La distinción entre intuiciones y
conceptos constituye, por tanto, una "abstracción ideadora", en el sen
tido ya indicado. Cabe citar aquí una observación referida en general
a la distinción entre formas "primitivas" y formas "evolucionadas" del
lenguaje: "Es preciso tener presente que se trata, no de una discrimi
nación temporal, sino metódica y que, por tanto, en una forma histó
rica dada del lenguaje, los estratos, que aquí intentamos ordenar men
talmente, coexistirán juntos o mezclados de las más diversas maneras"

(PSF, I, 270).
Con este criterio distingue Cassirer dos etapas en la formación
de conceptos: la designación de cualidades y la designación de clases.

1)

Conceptos calificadores.

Ya se ha indicado que la formación de conceptos generales debe
estar precedida, según Cassirer, por la discriminación de cualidades
o aspectos de la realidad concreta: "Antes de que el lenguaje se eleve
a la forma generalizadora y subsumidora del concepto, necesita de
otro modo de formación conceptual, puramente calificadora" (PSF,
I, 255). Es preciso que la atención seleccione un aspecto de la realidad
y, al darle un nombre, le confiera estabilidad, esto es, un ser propio,
una sustancia reconocible a posar del cambio. El nombre parece refe
rirse, en esta etapa, a un individuo, a una persona. Antes de estar
constituido por objetos inanimados, el mundo está poblado de dioses,
de espíritus, cuya sustancia apenas trasciende la experiencia concreta.
Son los "dioses especiales" (Sondergótter) a los que alude Usener,
como apariciones fugaces vinculadas a los hechos más destacados de
la vida cotidiana. Cuando se le designa con un nombre, el dios adquie
re, aunque muy rudimentariamente, una sustancia.
Pero este proceso analítico tendiente a destacar elementos singu
lares en la realidad se complementa con el procesa sintético tendiente
a ordenar esos elementos en clases y géneros abstractos.
Un grado mayor de abstracción parece corresponder a los "uni
versales primarios" o conceptos de cualidades, que Lotze distingue de
los "universales secundarios" o conceptos subsumidores. El concepto
general de "color" o de "tono" sólo puede definirse, según Lotze, por
la mostración de un ejemplo, que, naturalmente, no equivale al con
cepto aludido. El concepto de "hombre" o "árbol", en cambio, puede
definirse en base a una serie de cualidades o relaciones, subsumiéndolo a un género próximo y señalando una diferencia específica.
- 40 -

�- I? apand o|^[ *sajESjaAiun souaui o sbui sbuijou SBunSjB ap uoiOBjnuuoj
bj b BSBtl as sBnSuaj SBjuijsip sbj ap uoioBAjasqo bj aQ 'saiuBisuoo
X sajBjaua^ sbui sBOijsjjajOBJBO sns ua X BAijB^uasajdaj uoiounj ns ua
ai*Bnuaj jap oipnjsa [a BJBOua ggg bj ap j ouioj ja 'sisajuis ug
•sajBSjaAiun sbui sbuijoj sns ua
'Bjndoo bj 'uoixajj bj 'ucuoBjaj ap sBjnojiJBd sbj :sixeiuis bj ap sajBot^
-buibj^ sbuijoj sbj bzi[bub 'ainssnBg ap *g uoo opaanoB ap 'anL ouis
4B[qBq [a ua uoiaBJO B[ ap SBoiisijajoBJBO sb^ JBAjasqo B-red *bubu3{
-ssoa Baijsi^iisa bj ap oduiBO ^a ua 'o^jBquia uis *BJjua ou jajissB^
•uoiobjo
B[ ap stsqBUB ^ap saiuBqnsai sauoiaoBjjsqB uos sa^uapaaajd SBm^Bd
sb| ua SBpBuoiauaiu (sapniaa^iui 'sa[BOiiBuiBj) opijuas ap sbijoS
•ajBO SBq *(08S 'i '^Sd) ís aj[lu^ sopB^nouiAsap 'sa^uaipuadapui Biauaia
-uoa B[ ap sojBp ouioa ubjbjjuodu3 as Baunu 'uoixa^aj b^ ua ajuaui
-ajuBfB^ jBJBdas ^qap sbj as opu^iio une '• • 'oaiSpj oiomf ja BioBq ajsa
ap X |Bnjdaauoa oiuaiuiBsuad jb uoiainjuí bj ap 4uoiamjui bj b jbijos
-uas upisa^duii bj ap,, uaonpuoa anb sBajisinSuij SBiJoSa^BO sbj 'zaA Bun
ap sbui opBAjasqo Bq as bX ouio^ '(()^Z 'l ^iSd) 44oPT^na8 al8a aP soaiSoj
saaiiBiu soj UBjaaajBdB Bjja ua ojps ubj saauojua 'j^qjaA opijuas
jap B.iopB^iod BaajjBpjaA bj sa opo^ un ouioa uoiobjo bj ig,, :sauoia
-Bjaj ap upxsajdxa ouis '(BpjA bj 'ajquioq ja 'osouuaq oj) soidaauoa ap
Bai^a^uxs uotobuijoj iu 4(*aia 'soqaniu 'oX 'BJoqB 'inbB) sajBqiaA sap^p
-ijua ouioo SBpBjsiB sauoioin^uí ap uoisaidxa bj sa ou af^nSuaj jg
'S31VMOIDV^3JJ SOXd33MO3 SO3 A OlJIOf 33d VH33S3 Vg 'SVH
-aj s33VMOiDV33^ svi^uog svi sa Mois^Hdxg v^ a 3fvnoM3g ig (^
uis buijojsubj^ X aaanbuua oj anb
ojad 'ojJBaSoj bX oj ajuauíBAijiuijap Baunu aXnajsap o BnjjiAsap ou
anb 'uoiaBJoqBja ajuBjsuoa Bun ua 'oubiiuod ja aod 'Bjuasa^d as jas
jap BUBiunq uoisia Bg 'Biauaxo bj ap sisijbub ja anisuoo oj oooduiBj
ouioa 'jas jap ajqBinuiui a BAi^iuijap uaBiui Bun JB^uasaid apand
ou afBii^uaj jap sisijbub jg *(()¿ 'i 4^Sd) 44sauoi0Buapjo X sauoia
-BoijiSBja sns na (sBn^uaj sBjuijsip sbj) afBn^uaj ja apaaojd saj^no
soj uoo opjanoB ap 'sajBjaua bisia ap sojund soun^jB,, inbs JBjBuas
apand ojos bijosojij bj anb BjBuas jajissBg #SBn8uaj sbj ap
buijoj bj ua sBiouajajip sbj iq^ ap ^sBjnqno sajuajajip sbj ua
-ajip Xnuí souaiijo uoo bzijb^j as uoioboijisbjo ap osaoojd ajsg
'sajBjauaS sbui zaA p
sasBjo X sasBjoqns ua so^afqo sosa uauapjo anb SBOijajuis sauoioou sbj
ubijbj o jad 'opunuí jap soiafqo ap p^paiJBA bj JBuSisap BJBd oiJBjnq
-booa a^uBpunqB un a^sixg 'jBiuaui uoisjadsip bj b Biouapuaj Bjjaio
'jajissB^ BAjasqo un^as 'a^jaiApB as SBAijiuiijd s^nSuaj sbj ug
'sauopooifoojo sotdaouo'j

(^

•soAijafqo souiuija^ ua ajqiuijap asBjo
Bun aXniíjsuoo ou EiABpoi 'sodijiui so^daouoo soj ap oseo ja ua ouioo
'otdojd ajquiou un bX sa ou sapBpijBno sbj ap ajquiou ja anbuny

�decirse que sea éste un método inductivo o estadístico. Se trata, en
realidad, de la "abstracción ideadora" aludida en Las Ciencias de la
Cultura. Las categorías de sentido formuladas por la filosofía del len
guaje no son leyes que permitan prever los acontecimientos particu
lares. En otras palabras, no describen el acaecer, sino el ser: en toda
actividad lingüística se manifiestan, explícita o implícitamente, esas
categorías esenciales (espacio, tiempo, cantidad, persona, cualidad,
clase, etc.), pero de ellas no puede concluirse nada acerca de la
relación constante entre dos fenómenos, entre dos momentos del habla.
El objeto de la filosofía del lenguaje viene a ser, entonces, en el
tomo I de la PSF, no la variedad de las lenguas, su evolución, etc.,
sino la universalidad del lenguaje visto a través de las lenguas, que,
a su vez, son abstracciones basadas en la observación de los actos
lingüísticos concretos.
La tradición idealista neokantiana se manifiesta en el acento pues
to por Cassirer en la función representativa del lenguaje. A la filo
sofía le interesa el lenguaje como medio de representación o estruc
turación de la realidad. A diferencia de Croce y Vossler, para quienes
el lenguaje es, ante todo, expresión, para Cassirer el lenguaje parece
ser esencialmente representación.

- 42 -

�un Baijdun uopBaiunuioa Bpoj 'Bpnp utg *ouEjd opunas un b
-^jaj 'oiquiBD ua 4aaauBuuad afBnáuaj jap BAisajdxa uopunj Bq
•ojaaauoa oaii
•sinSuij ojob jb BpBij BAtjBoiunuioo uopunj ouioo uaiquiBj. ouis 4oaioj
oianpojd oiuoa aiuauíEAisnjaxa apuai^ua as ou bX jBjaua^ Baijsjaa^
-objeo Bisa oaag *afBn$uaj jap ujBjaua^ Baiisjja^aBjBa^ bj ap oipn^sa ^
'opBaipui o[ uoa op^anoB ap 'opuais anSis bijoso^i^ b^ ap oiafqo [g
*(l6T 'iíV) 9Wísuas ^iauaiaadxa Baisanu ap sajuajjnoaa
Á sajuBisuoa so^uauiap sojjap ua UBSBq as 4jbzb ^b uaasq as ouBuinq
aÍBnua[ [a ua souibjjuoduo anb sauoiOBaijisBp sb[ oaoduiB^^^ :ouBuinq
ojuaiuiiaouoa ^a Buiuuajap anb 'Biauauadxa B[ ap ^aj ojBJisns un
ajsixg qBaipBj ouisiAijEpi un 'opo^ uoa 'Baqduii ou uoiobuuijb Bisa
oja^ '(06T 4lÍV) Msa[qBiJBAui a soCij uos ou anb souBuinq so^isodoad
so^ Á sasaaa^ui so^ ^od 'uaiq sbui 'sopBuiuiaajap UB[^q ag 'sbuisiui ts
aod uajsixa anb 'saiuaipuadapui sap^pi^ua ^sa^iauBjsns SBSoa b asjij
-apj b sopBuijsap uyjsa ou 'a[qBiJBAUi buuoj biso ap sopejaid-iaiui jas
uapand ou ouBuinq afnSua[ [a ua souiBjjuoaua anb sajquiou so^,,
:sa[Biaos Á soai^opnq sajojOBj aod BpBuoiaipuoa aaajBdB Bjsa 4zaA ns b
'oja^ *afBnSua[ pp — Boqoquiis — BAijEjuasajdaj uoiaunj b^ Baqduii
uoiOBaiunuioa Bq 'u^iaBaiunuioa ap ojob ouioa ejqBq pp 'jpap sa
4afBnSua[ pp ppos BáaBj B[ ap oipnjsa p jnbB jajxssB^ auodoad 'B^ajxl
-uiooui 'asjiaap Bjjpod 4isbo 'BaijBuianbsa ajuauíBuins buuoj ug

*(8T \iV)
tt8BaiSo[ sb[ Á sapaijBuiBjS sbuijoj sbj ajjua BaoAiun Bpuapuodsajjoa
Bun 4paj pBpijuapi Bun jBjadsa souiapod ou 'ojub^ o[ jod 4BOi^sin8
-u.Tj pBpiunuioa bj ap sBaijiaadsa sappos sauopipuoa sbj ap apuadap
anb 4ppos BajBi Bun uaiquiB^ ouis psjaAiun boiSoj b3jbj Bun jqd
-urna anb auaij ops ou Buuuinq Bjq^q jg 'sajouajuB sojua^uí ua sopBZ
-qiin uojanj anb sa^duiis soipaui soj uoa Ba^BuiBjS a^uBfauías jbzbji
JBjadsa souiapod ou vÁ uaiq ts 4BaijsmSuq uopB^ijsaAui bj ap osajgojd
p jod BpBpqBAUi 'soxuaA ouioa 4opis Bq ou Baij^sojij o paaua^ boij
-buibj Bun ap Bapi Bg,, :uasjadsa[" jod opxjuas ajsa ua opBzipaj ojua}
-ui p Buopuaui X Baij^sojij o pjauaS boiibuibjS Bun ap pBpqiqísod
bj ajiuipy -anbojua janbB ap u^pBixuiq bj jnbB JBjBuas aaaj^d jaj
-issBg 'gs^ B[ 3P I ouioj ja ua Bpiuajuoa oaiismguij opijuas ap osjaA
•tun jap jB^uapuaasBJj boi^uo bj jBpijBAut b JBSajj uig *ttopBijnsaj ns
jbztjbub b asjBjiuiij ap JB^nj \i^ 'ouisiui oai^sjn^uij osaaojd ja jBipnjsa
anb Bjq^q,^ anb opo^ ojub auat^sog 'bjsia ap o^und ns aiuauíjBiajBd
op^aijipoui jaqBq aaajsd jaaissBg 'voifosojij vtSojodojju^ bj u^j

N9I3VDINÍM03 A MQISaadXS OIMO3 afVÜOMaa 13 - AI

�acto expresivo. De acuerdo con lo expuesto en Las Ciencias de la
Cultura, toda forma simbólica tiene una "dimensión expresiva". Sin
embargo, lo esencial en el símbolo es, según Cassirer, su función
lógica representativa. En ese aspecto lógico reside la diferencia entre
el llamado lenguaje animal y el lenguaje humano: "La diferencia
entre el lenguaje proposicional y el lenguaje emotivo representa la
verdadera frontera entre el mundo humano y el mundo animal" (AF,

53).
Cassirer se atiene aquí al punto de vista de que la expresión
pura — la "interjección" — no es todavía lenguaje (AF, 168), sin
considerar, aparentemente, la diferencia existente entre los gritos re
flejos y la interjección expresiva, que es verdadera comunicación
(como tal tiene valor oracional e implica cierto proceso lógico muy
sumariamente formulado).
En otros pasajes de su obra Cassirer destaca, sin embargo, que
la conciencia es una estructura originariamente compleja, en la cual
no cabe distinguir un momento ideal y un momento sensorial, un mo
mento racional y un momento emocional, como independientes. Por
lo tanto, todas estas funciones son aspectos inseparables de la función
comunicativa: "El lenguaje vivo nunca abandona esta trabazón, ni
aun cuando ya ha aprendido a utilizar la palabra como puro vehículo
del "pensamiento" (PSF, III, 129).

- 44 -

�• '-• .- 9f -

\\\

i : :*saua3iao sns apsap BSBqaa bj
4zaA r^^Vanb oaad 4boiitui pmijoB bj is ap oajuap BoaeqB anb BdBia
Bun 'oaiSpj ojuaiuiBsuad jap ojjoaa^sap ^a na 4aXnjijsuoa (BjqBq jap
SBAtsaadxa sapBpijtqísod sbj uBzijBuianbsa anb 48Bnuaj sbj 'uaiqurej
'o^ubj aod iÁ) Bjquq ja 'somuuaj soajo ug •SBiauaiaEdB eajuajajip o^Bq
4soiuauioui soiuijsip ua 4Bp as anb 'sa oisa 'BjBipaurai Biauauadxa bj
apuaiasBaj anb BiauBisns Bun BuSisap ajquiou jg '(^6 ^WT) OJ9^^!0 I9P
Bianasa bj BjdAa^ as sajBna sbj ap s^abjj b SBianauadxa sbijba ap sisajuts
bj uaiquiBj oms 'pBpijBaí bj ap stsijbub un ojos ou 'Baijdun oai^buiui
-ijasip osaaoad a^sa oaag 'BAijafqo pBpijBaí bj ap ojuaiuBpunj ja uaXn^
-jisuoa anb 44tsoauBjuauioui sasoip^ sosa jBu^isap aod Bzuaiuioa 4ojsta
Bq as unáas 'afen^uaj jg "sajajuí ap Jbooj oa^uaa un ua pBpijsaa bj ap
uoiaujiisap Bjaiuijd buii ua^njijsuoo sboiuiou^oisij SBiauaAiA SBjsg

m(L '00)
ttapjBj sbui oqanuí auoduii as sBsoa sbj ap sapBpijBna sbj ap Á sbs
-oa ap u^xadaaaad Bg •u^xsaadxa ap o sboiuiouSoisij SBiouaAiA a^uaui
-jBqBD uos ouiu jaj^ sbiou^ata SBJauíiad sbj anb BjaAaa sou jBiaaBdun
Boi^pjooisd uoxaBAaasqo aaxnbjBn^^^ :sbsoo ap upiodaoaad bj b aoiaaiuB
ouioa B^uasaad BAiinjoAa BiSojoaisd bj anb pBpijiqísod 'sauoisaadxa
jtqioaad ap pBptjtqisod bj 'opo^ 3}ub 'Boijduii aÍBn^uaj ja 4opBaiput
Bq as unSas 'o^aaja ug *afBn2uaj ja ua uaiquiBi Bp as osaaoad ajsg
•aaaxssB^ aod BpBjdopB aauasg ap uoisaadxa bj unSas 4ttoauBiuauioui
sotp,^ un 4Bpiuijapui BjABpoj 'ButAip Biauasaad Bun BjaAaa as sajBna
soj ua 'Biauaiaadxa bj ap sajuBjsui sojaaia ap uoiaBuiuiiaasip bj ua
A sauoxsaadxa ap uoiadaaaad bj ua BSBq as oatijuí ojuaiuiBsuad ja 'sis
-ajuis ug 'SBUTAip sapBjunjoA ap uoisaadxa ouis 'ajqísiAaad uapao 01
-aato b sojafns saaaaaBas uos ou soaistj souauípuaj soj : (^9 4^g) jbuos
-aad uoiaBoiunuioa ajuBjsuoa Bun ouis 'bpbuitubut 'BAijafqo p^pijBaa
Bun aXnjnsuoo ou opunuí ja Bjja ug *ttsauoisaadxa ap upiadaoaad,, bj
aod 'aaaissB^ unSas 'BzraaiaBaBD as osaaAiun jap boijiui uotsta Bg
*(96 'MTI) ítI^níJ
-idsa uotaBaaa ap sajuaipuadapux sopoui ap BpBtai un ua opuaiAjosaa
ba as aiuauqBnpsaS ojos anb p^piun ajqTsiAipux 'Bjaaouoa Bun ouioa
UBzuaxuioo a^a^ ja X aÍBnuaj ja 'ojiui jg,, :ja uoa opBjnoutA a^uauíBui
-tjuj oaad 4afBnuaj jap a^uaaajxp opijuas ap osaaAtun un 48BaxjoquiTS
sbuuoj sbj ap aaaissBg ap uoxadaauoa bj unSas 4aXnipsuoa ojiui jg

A Ofiiu eaft)n8udrj

oiim a afvnoMai - a

�De este modo, el lenguaje implica, según Cassirer, un proceso de
pensamiento mítico, que está en el origen de la formación de concep
tos. Pero, a su vez, el mito necesita del lenguaje e implica un proceso
que conduce a la formulación de abstracciones que se desprenden de
la concepción mítica originaria. En la Filosofía de las Formas Simbó
licas el lenguaje se presenta como un puente entre el mito y el pensa
miento científico.
Cassirer rechaza la tesis de Lévy Bruhl, según la cual el pensa
miento mítico es "pensamiento prelógico". No llega, sin duda, a admi
tir la posición de Sir James Frazer, para quien la magia es científica
en cuanto a sus fines, esto es, en cuanto pretende descubrir las rela
ciones constantes entre los fenómenos, para adaptar el curso de esos
fenómenos a los intereses humanos. Cassirer señala que la ciencia
surge en oposición al mito, en un esfuerzo por borrar todo vestigio
de percepción fisiognómica y reducir la realidad a caracteres obje
tivos. Pero no niega, por otra parte, el sentido racional del mito: "En
el campo legítimo del mito y de la religión, la concepción de la natu
raleza y de la vida humana en modo alguno se halla desprovista de
sentido racional" (AF, 121).
El lenguaje es, por tanto, según Cassirer, un instrumento de ra
cionalización del pensamiento, vinculado, desde su origen, a las con
cepciones míticas, pero que tiende a superarlas, introduciendo nue
vos criterios de objetividad. Este proceso de racionalización culmina
en la ciencia, que constituye, a la vez, el término de una evolución
y una nueva esfera de pensamiento. La ciencia se distingue del len
guaje, ante todo, por su tendencia a prescindir de la función expre
siva. Según Vossler, esta característica de la ciencia permite oponerla
al lenguaje: "Del pensamiento lingüístico al pensamiento lógico —
dice Vossler — no se produce una transición suave, imperceptible,
no se produce, en realidad, un avance, no hay un escalonamiento ya
sea ascendente o descendente; sólo hay una reacción (Abkehr)...
Lo que en el pensamiento lógico debe estar vivo, debe, en cambio,
resecarse y morir en el lenguaje. El pensamiento sólo puede conver
tirse en concepto, en cuanto sale de la larva de su próvida lingüística
y arroja su pupa. Estos restos o desperdicios no son ya formas lin
güísticas dotadas de sentido, sino una especie de rastros o huellas, que
el logos ha dejado atrás en su salto. Es posible, en su pálido, rígido
aspecto de fórmula, en su esquematismo gramatical, estudiar y reco
nocer a posteriori el trabajo que el pensamiento lógico ha debido rea
lizar, para liberarse del pensamiento lingüístico" 6. "Pero, por exacto
que sea este cuadro, debe, con todo, extraerse de el otra consecuencia
sistemática, además de la que señala Vossler. Pues, concediendo que
en el avance del lenguaje al concepto lógico se cumpla una auténtica
transformación ¿no es esa transformación misma una evolución?"
(PSF, III, 391). Se advierte aquí que Cassirer acepta el planteamiento
que hace Vossler, pero interpreta el concepto de evolución de un
6 Vossler, Sprache und Wissenschaft, en: Geist und Kultur in der Sprache,
Heidelberg, 1925, pp. 220, 223.
_ 46 _

�- íf -ouiap 's3jbuiiub ap SB-inSij of^q sopBaijiuosiad uaaajcdB sajBiniBU
souauíouaj soj sajBna sb[ ua 'sBaijiui sauoiadaauoa 'oAijBjuasajdaj opiu
-aiuoa ns aod 'uaAnjijsuoa sejojyiaui sejsa anb opBjBuas UBq saaoine
soqanj^ -opEoipui jbuijoj o^aadsB jb aanpaj as ou SBapjuí sauoiadaa
-uoa sbj Á BJojBjaui ap odij ajsa ajjua ajuaisixa uoiacjaj bj ojaq
• (&lt;ta^uaidja8^ opBuiuiouap
sa 'ojduiafa jod 'oBduiBjaj ^a 'isb 4á) SBjja ap Bun ap opnuas ja bztjbj
•auaS as *(uBuiiuadjas ap buijoj,^ :Buas opBjia ojduiafa ja ua) saiaad
•sa SBquiB b apuaaduioa anb oauauaá ouiuua^ ja asjBzxjxjn ap zaA ua
^Á pBpiiuapi ua ajaaiAuoa as (aiuaidaas eun Á o^cduicjaj un 'ojduiafa
aod) souauípuaj sop aaiua BiáojBUB bj 'af^nSuaj ja ua 'opoui ouisiui
jaQ 'ooi^pjBUB aaiaBjBa ap boi^bui Biuouiaaaa Bun a^usipaui BpBOOA
-oad aas apand anb 'btaiijj bj b sbuisiui ts ua uauaiiuoo Á uejuasaadaj
Bn^s ap sejo^ sBun 4Bqoasoa bj ap bjjtabS bjos Bun Basod uainb aod
opBUiiuop aas apand pcpijiiaaj bj ap oiuouiap o soip ja 'ojduiafa aod
'JSV *(^6 iW~í) tt^-i^1^ aioadsa bj b aiuajBAinba sa uauíiaadsa Bp^a
t ouisiui opoi ja sa opoj un ap aiaed pBO,, jBna ja unSas oidiauiad ja
'odijjui ojuaiuicsuad ja opoi b aSia anb oidiauiad ja ua BSBq as jBqaaA
BaojBjaui ap odii a^sgj 'oajo b jeqaaA ou^is un ap opi)uas ap Biauaa
•ajsuBJi sa BJOjBiaui bj 'oiquiBa ua 'opcjiuixj sbui opijuas un u^
"'*BOtj9quns buijoj
ap ja uoa asa^aijijuapi b auatA Baojciaui ap oidaauoa asa anb JBaaB
BiaqB^ *(¿g ']/\[^) t4sajBqaaA sbj ap ouioa ojubj 'sboijjui sauoiadaauoa
sbj ap uoiaBjnuiaoj bj Basd BiJBsaaau uoiaipuoa,, 'aaaissB^ BAaasqo unS
-as 'sa cjBaipBj BaojBjaui,, ^js^ *(¿8 'JO) a^U9jaJíP ^^^auíBiajdiuoa
unB Á Biauaiaadxa Bsa b ouiuixa sa anb oipaui un ua 'sa ojsa 'opiuos un
ua BAi^ouia o BAi^iasou^oa Biauaiaadxa Biaaia Bun ap uopBinuisuBJj
Bun,, sa BaojBiaui bj 'oijduiB opijuas un u^ "sopiiuas sop 'aaaissB^
unSas 'aauai apand ttBJojBjaui,, ouiiuaai jg #BaiaojBiaui uoiaBaaa bj ap
Baajsa bj ua uaaauBuiaad ojiui ja ouioa af^nSuaj ja oiubj
uoiaunj ns ua BjsaijiuBiu as aÍBiiSuaj jap OAisaadxa aaiaBasa
'vuofvjdiu tq ap Jdpod j^

OAjiafqo jojba uoa seapi jBaiunuioa
ap SBiuapB 'soAiiafqns sopiuajuoa jBsaadxa b apuaij anb 'ajuBjqBq
ja aod sauoiauaAuoa ap uopeaijipoui a)UB^suoa Bun ua aisisuoa 'oiq
-urea ua 'af^nSuaj jg 'Biíaijdxa uoiauaAuoa bjjo aod Bpinjiisns aas aqap
upiauaAuoa Bun ap ^anjdiu Bpoj anb soj ua 'sajBuoiauaAuoa sojoquiis
uog 'SBpiuijap ajuauíBjacxa seaiSoj sauoiaBjaa JBiuasaadaa b ubiiuiij
as Biauaia bj ap sojoquijs soj 'BAisaadxa uoiaunj bj JB)JBasap jy
•Biauaia bj Baoqsja as jBna ja aaqos ojuauíBpunj ja aXnitjsuoa aÍBn^uaj
ja 'zaA ns b 'oaag "upiaBaiunuioa Á uoisaadxa 'a^uaiujBiauasa 'sa anb
'BaijsinSuij pBpiAi^aB oiuoa aiaap sa 'sauoiaunj sbj ap ouBjd ja ua 'opBj
oajo jod 'Á oaijí^uaia ojuaiuiBsuad jap jb joijajux ^nuí Bai^pj uoisiaaad
ap opBj un BjaAaa anb 'sn^uaj bj ua op^aisiSaj opnuas ap osjdAiun
oiuoa Jiaap sa 'sopBjjnsaj soj ap ouBjd ja ua 'op^j un jod 'Bjja b auodo
as BjSBq Á Biauaia bj ap an^uijstp as afenuaj jg -ajuajajip opoui

�nios, etc. Señala Cassirer la existencia de dos teorías al respecto. Se
gún algunos, la creación metafórica es resultado de esas analogías
establecidas por el pensamiento mítico. Este punto de vista fue soste
nido por Herder y recogido por los románticos. Para Schelling, señala
Cassirer, el lenguaje es una "mitología marchitada". Max Müller sos
tuvo, en cambio, en la segunda mitad del siglo diecinueve, que la
mitología es un resultado del lenguaje: "Consideremos, pues, que
existió, real y necesariamente, un período en la historia de nuestra
raza, en el cual todos los pensamientos que iban más allá del estrecho
horizonte de nuestra vida cotidiana debían ser expresados por medio
de metáforas y que esas metáforas todavía no eran lo que son para
nosotros, expresiones meramente convencionales y tradicionales, sino
que eran sentidas y comprendidas en parte en su carácter original y
en parte en su carácter modificado... Cada vez que una palabra, que
al comienzo fue usada metafóricamente, es usada sin una clara con
cepción de los pasos que han conducido desde su sentido original a
su sentido metafórico, existe el peligro de mitología... Lo que se
suele llamar mitología no es más que una parte de una fase mucho
más general, a través de la cual el lenguaje debe pasar, en una época
u otra" 7.
Cassirer, por su parte, sostiene que existe una acción recíproca:
el lenguaje es determinado por las concepciones míticas, pero éstas
influyen, a su vez, sobre el lenguaje y determinan la creación meta
fórica.
Señala Max Müller, en el pasaje transcripto, una diferencia esen
cial entre la metáfora mítica y la metáfora lingüística. La primera
implica una identificación de dos esencias diferentes para el pensa
miento lógico. En el plano del pensamiento mítico el sol no es mera
mente asociado con un ave, por ejemplo; en efecto, en el panteón
egipcio, según señala Cassirer, el sol es realmente un halcón. En cam
bio, en el lenguaje, mientras la metáfora tiene vida propia, implica,
de acuerdo con el concepto de Max Müller, una asociación entre dos
representaciones que el hablante reconoce como diferentes: el efecto
peculiar de la metáfora es la conciencia de que combina o superpone
dos ideas, dos objetos originariamente distintos. Cassirer, en cambio,
señala que el lenguaje participa del principio del pensamiento mítico,
según el cual la parte se identifica con el todo. En el lenguaje los
límites dentro de las clasificaciones no son definidos y estables, el
enfoque subjetivo se modifica libremente, anulando las diferencias y
destacando los aspectos comunes: "Dos conceptos lógicos, subsumido3
bajo la categoría superior inmediata, como su genus proximum, re
tienen sus caracteres distintivos a pesar de la relación a la cual han
sido llevados. En el pensamiento mítico-lingüístico, en cambio, preva
lece la tendencia exactamente opuesta. Aquí encontramos una ley que
podría llamarse la ley de nivelación y extinción de diferencias espe
cíficas" (LM, 91).
7 Max Müller, Lectures on the Science of Language, Second Series, New
York, 1875, pp. 372-376 (cit. por Cassirer, LM, 86).
_ 48 _

�upiOBOOA ns gp
giugpsuoo Bigod p gjqEJEduioa B9S 'sBAisgjdxg sbuijoj B9J0 oiuuno U9
'gjuB^qeq ^p^a gnb 'EUEiptiog ^ppq p 119 B^duing gs B9ii9js9 umoun^
^sa 9nb ^Sgiu *(^I 'i '^dSd) a0OJ^ aP ^jsia gp ojund
-X9 jczcqogj [B 'jgjissB^ OJ9d '(86 'Wl) tta9í9B^nuuoj gp
9SE[9 Bun ouiog ouxs 'B9iSBui-ogniui buijoj Bun ouiog ou 'Bpigouoog^ sg
B[[g Á U9BUII B89 B B9pOJ BOIJJUI BI9U9igUOg B^ JB119 \9 UO9 O9lBUI
o^noajg p gdiuoa gs opuBng ops BAtjBjugsgjdgj gjuguiBjnd 'BDi^^sg
gjuguiBgijjggdsg upigunj ns g^duing 'ugtquiBj 'ugSBiui Bq,, :uc&gt;T9B9
-rjiuárs BAgnu B[ gp s9abjj b 9AiA9jqos BjqBjBd B[ gp OAijiuiiad opij
-U9S p png B[ ug 'opijugs gp bi9U9J9jsub.ii Bun ug gisisuog bjojbi9iu
bj gp ODiigod oiggjg [9 gnb jgjissB^ jgoouoggj gggjBd inby "upi
-nuijoj gp jBiggdsg 9sbjo can ouiog goouoogj bj gs sgnd 'upigBOijiiug
BJ9UI 69 OU BX BJOJB19UI B[ BJS9od BJ U9 491JBd BJ1O jod 'OJ9J

�</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </file>
  </fileContainer>
  <collection collectionId="7">
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="304">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="305">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="306">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="307">
                <text>1947-1989</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="308">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="309">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="310">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="903">
                <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </collection>
  <elementSetContainer>
    <elementSet elementSetId="1">
      <name>Dublin Core</name>
      <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
      <elementContainer>
        <element elementId="50">
          <name>Title</name>
          <description>A name given to the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="5085">
              <text>La filosofía del lenguaje de Ernest Cassirer</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="39">
          <name>Creator</name>
          <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="5086">
              <text>REIN, Mercedes </text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="48">
          <name>Source</name>
          <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="5087">
              <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1959, Nº 17 : p. 19-49</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="45">
          <name>Publisher</name>
          <description>An entity responsible for making the resource available</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="5088">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="40">
          <name>Date</name>
          <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="5089">
              <text>1959</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="47">
          <name>Rights</name>
          <description>Information about rights held in and over the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="5090">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="44">
          <name>Language</name>
          <description>A language of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="5091">
              <text>Español</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="51">
          <name>Type</name>
          <description>The nature or genre of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="5092">
              <text>Publicación Periódica</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
      </elementContainer>
    </elementSet>
  </elementSetContainer>
  <tagContainer>
    <tag tagId="499">
      <name>ERNEST CASSIRER</name>
    </tag>
    <tag tagId="7">
      <name>Filosofía</name>
    </tag>
  </tagContainer>
</item>
