<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<item xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" itemId="356" public="1" featured="0" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/show/356?output=omeka-xml" accessDate="2026-04-15T03:52:22+00:00">
  <fileContainer>
    <file fileId="591">
      <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/5c0527512a05c950035ce3c28aced4c7.PDF</src>
      <authentication>95bf83b0da34ccf8e77ae5b691ebd284</authentication>
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="5">
          <name>PDF Text</name>
          <description/>
          <elementContainer>
            <element elementId="52">
              <name>Text</name>
              <description/>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3893">
                  <text>�a S3Noovonand noisiaiq

VIHVÜSH3AIWÍ1N0ISN31X3 301YU3N39 N0I333W0

^v

ep
ooiBqiouoai A
ooijiiubio ouojjesap

ap

sepuaiQ A sapeprneiuriH ep

vonand^ti vn ^a

�^

r-&lt;^X&gt;J^tf &gt;&gt; _ ^/J^sj &lt;^L 7-J/ *^TéU*'4 ¿^} 7^ ^

COLECCIÓN TEMAS DE NUESTRO TIEMPO
De próxima aparición:
5. José L. Massera: Dialéctica y matemática.

UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA
Queda hecho el depósito
que marca la ley

IMPRESO POR ÍA D1VISIOS
^PVBUCACIONES Y EDÍCIOSES
CMVERS1DAD DE LA REPl'BUCA
Diciembre 1985
Diseño de la Carátula: Heher Lareo
COMISIÓN DEL PAPEL
Esta publicación está amparada
por el Art. 79 de la Ley 13.349
DriHtsito ljce.nl 206.826
H-2175

Y

�896T

a^uapsuoo uoispap Bun b aaapaqo is oaad íupisajdxa bj ap oiuaj^^ui oppuas ja ua
^BaijquaiD-Bapijod^ Bun ap Biauanaasuoa ouioa 'Badoma uoiaBzijiAia bj BJBd sajBiarua
soub sosa ua aonjxxid as ou sauopBaxjdB sns X sBiauaia sbj ap ojnuiqsa jg
•Baoda bj ap jBLtjsnpui a
bjoouSb uoioonjxud bj ap sapBpisaoau sbj b uBsaja^uí anb so^ajauoa SBuiajqoid
ap uopnjosaj bj b ajasopinpijdB 'oogquap ojx^aui ja Buasua as sajBna soj ua
'sou^is-iaAiun soxiuaa soj ap sa^uaipuadapui 'Bjn^jnouSv ^ BuaiuaSuj ap sBjanasg
X SBiuiapBoy ^p uppBuuoj bj opuaiAouioad 'BjjanbB jod BpBjadns sa 'Baiuoa^
bj ap X Biauaia bj ap BzuBuasua bj o^iqui^ ns ua aianjjoxjui ap pBpisaaau bj jbjiuiisb
b sapBpisaaAiug sbj ap Bpua^sisaj Bg 'Booda Bqaip ap sajBujaaja^ui sojnajia soj
ap BJopBAjasuoa pBpijBxuaui bj aaauaA opuaiqap 'BaijquaTa upiDBSixsaAui bj aa^ojd X
pBpijBaj ^sa B^dBo 'HAX l^ís FP SBadoana sauoiaBu sbj ap jBjaqij BisanSanq Bg
jBuoioBujaxui opBajaui jap sapBpxsaaau sbj b oSanj X ooia^ui
opBaaaui jb oaauíud SBpBnaapB SBaiuoa^ ap upiauaAUi bj aod 'sauoiaBu sbuisiui
SBsa ap j^sauaiq joXbui un ua a^najadaj bSjbj bj b anb Biuiouoaa bj ap osouiS^
-J3A ojjoxresap un upijiqísod anb 'souiouojSb X sojaiuaSui 'Bpua'ja ap saaquioq
ap odinba un ap uoidbuuoj bj ap Biouanoasuoa ouioa auaqqo as 'SBadojna sauoiaBu
SBunSjB jeu^snpui oduiBa ja ua ubztjb3j anb osuauíui osaoSojd ja anb uBXjsanuí
'IIIAX FP s^u9 ^XSBq IIAX ojSis jap sopBipaui apsap uba anb soub soj ua sopiiinoo
soqoaq sog fboiuaa^ X ooijquaio ojjoiresap ja uoo UBUoiOBjaj as anb sajBjn^jna
so^adsB soj ua BSuod pBpaioos Bqoíp anb sxsBjua ja uoa BpBioosB a^uauíBuiqui Bjsa
'BiouBpunqB ua oíaiAjas ap X ouinsuoo ap sauaiq ap sBpiAi^ 'SBoiapoui sapBpaioos
sbj ap oaiuipuoaa X jbioos osa^Soad jap pBpijiqísod bj anb ajq^pnpui sg XT^

NoioonaouiNi i

OIOIOOV^ í HV3SO
• VNI1V1 V0IU3INV 30 00I0010N031 A
00I3I1N3I0 O11OUUVS3O 30 VOllllOd

�de la clase que en la época sustituía paulatinamente a la aristocracia feudal, por lo
cual puede decirse que, en cierta forma, la revolución científica e industrial del
siglo XVIII, fue la consecuencia de una política que se trazaron los hombres más
lúcidos e influyen^es de esa época.
t— 1.2 Es evidente que una política para el desarrollo de la ciencia y de la técnica '
en Latinoamérica deberá establecerse a corto plazo en cada una de sus naciones;
pero la misma, a diferencia de lo que sucede en las naciones de alto desarrollo
industrial, encontrará fuerzas que resistirán su aplicación.
Múltiples serán los motivos de esta resistencia; algunos de origen estructural e
interno de las naciones; otros provenientes de fuertes intereses que en el exterior
se benefician con el mantenimiento de la situación imperante.•=
1.3 Dentro de los primeros debemos considerar la estructura económica de estas
naciones, dirigidas por una minoría de comerciantes, agricultores, ganaderos y
exportadores de materias primas, lo cual repercute decisivamente en el man
tenimiento de concepciones culturales que no sienten ni la importancia ni la
necesidad de la ciencia y de la técnica, recibida de las naciones ibéricas que las
colonizaron durante tres siglos, desde su descubrimiento. Esta herencia cultural se
vio fortalecida al advenimiento de la independencia, porque el movimiento emanci
pador no tuvo las características revolucionarias propensas al cambio, y porque la
hegemonía ibérica fue sustituida por un predominio en lo económico del im
perialismo británico, ya que la independencia latinoamericana se gesta cuando
Inglaterra al perder su gran colonia en América del Norte*, se ve impelida a
buscar nuevos horizontes, experimentando una nueva forma de colonialismo que
bajo una apariencia de independencia política, somete la economía de los pueblos
latinoamericanos a los intereses de la metrópoli industrial.
La clase intelectual del continente latinoamericano encargada de formar estas
naciones inmediatamente después de su independencia, adopta firmemente los
ideales liberales que fueron decisivos para la formación y consolidación de los
grandes imperios industriales y comerciales que florecieron en Europa en los siglos

L XVIII y XIX.
**- En forma totalmente contraria a lo que acontecía en Europa, la filosofía econó
mica liberal será nefasta para el desarrollo de las nuevas naciones americanas,
entregándolas indefensas a la competencia de los productos manufacturados provej nientes de los grandes centros industriales europeos; dadas sus dificultades de
comunicación interna, y dado el atraso en el tiempo con que deben comenzar la
í carrera de su industrialización.

* La independencia norteamericana se produce cuando aún Inglaterra está preocupada en la consolida
ción dé su mercado interno, en plena construcción del capitalismo y por consiguiente antes de que
comience la etapa agresiva del imperialismo.

�sbj ua jBjaua^ ap zBd^a Bas 'oaijquap ojx&gt;pui jap oiuiuiop jap oipaui jod anb
ouBiunq odinba un auuoj as 'apuBjQ ou jap jns jb apuapxa as anb uoiSaj bj ua
anb ap Bapi bj uoa uBaoqa ouisijBuadun ja sasaja^ui soj 'opaja ua ísouBauaureouipj
sojqand so| ua eiauaia b¡ ap pBpiAtjdaoaj joXbui Bun b auodo as anb Bzjanj ouioo
jadcd ns b asjuajaj ouBsaaau sa 'sojdfuBX)xa SBpiuoisjaAui soj b jb^p m ^ ^j
sBiopBAjasuoa si?ui sa^uBuiuiop sasBjo sbj b X sojafuBxjxa
s^smoisjaAui soj b aaajOABj ops anb Bpuapuadap ap uppBn^s Bun ap opiüij
-apui o^uaiüííua^ÜBui^ p zBoija buuoj ua aXnqix^uoa sand 'BpBOOAinba a^uauip)O)
ouioa ^oiSa^xjsa pjn^pa^ uopisod ^sa asiBjapisuoo Bpuanaasuoa ua aqaQ
•uppBonpa ua ozaanjsa jouaui un ucuapiq anb SB||anbB UBuas 'ouisipuaduii
¡ap sa^quia so¡ jpsisaj BJBd s^sandsip jofaui opunuí jaaja^ ¡ap sauopBu sb¡ anb
ap 'uoisn^auoa b¡ b a^auíjioBj asjB3a¡¡ BupcxJ ouiuibo asa jod anb o\ jod ''0^a 'SB^^
-jb 'sdjo^uasa 'sa^o^uid 'sojauuajua 'soaaiuaSui 'soaipaui uaiqui^ XBq 'soaijiíuap
ap SBuiapB anb j3a BJBd 'uppBu Bqaxp b ub83|j anb sa^uBJ^tuiui so| ap sauoisajcud
sb| ajqos sopiuj^ soppsg so¡ ua SBpBoqqnd SBopsipB^sa sb| JBzipuB O||a BJBd BUB^SBg
¡puauquoo pnpap^uí Bpjambzi b¡ ap sajopas sounSp jod Bp^uapns upioisod B^sa
ap BpBpj bj jbxjsoui BJBd opBisBuiap asjapua^xa ouBsaaau sa ou anb souiaaj^
souBps sajouadns X ofeqBj} ap sauopipuoa sajofaui jod sopiBJ4B
'sopiuj^ sopB^sg so¡ b uBjSiuia Biauap ap sajquioq so¡ anb uoa Bpuanaajj ts\
ap Bpuanaasuoa ouioa 'ouBauauíBa^aou ouisipuaduii ja uoa uppBJoqBjoa ap buijoj
Bun aA ojja ua anb bX 'sajopBgqsaAui ap upiaBuuoj bj b X Boqquaio upiaBS^saAui
bj ap BapaBjd bj b ojnuipsa ap sBuiBi^ojd soj JBzqBjua b auodo as 'SBauaqi
sauopipBX^ sbj b opBSadB souaui Bjanj jBjadsa Bupod as anb jap 'jB^uaupuoa
pBpipn^aajapi bj ap a^uB^iodun jo^aas un 'Biuojoa bj ap sopBpajaq a^uauipjn^jna
so^daauoaajd souisiui soj b ^sandsaj ap apapsuoau; buuoj Bun ouioa 'opaja ug
Baxuaa^ bj X Bpuaia bj BJBd oubou
-auiBouipj pnpaja^uí jap pBpiApdaaaj ap ^jg bj opBuiuuapp uBq anb sauoiaipuoa
sbj uanbgij^oui as anb ap pBipjiqísod bj b ^jai^^i as anb oj ua a^uB^oduii
oiqurea un jboijiuSis b ba ou '^sipapi Bijosoj^ Bsa ap sisua bj o^jBquia ui
•3AiA as anb p^pipaj
bj uoa Bpiuaa 'puoiaBj anb BAqouia s^ui 'u^iaB^uauíBpuiq ns ua Jiqap B^osojq
Bun 'pn^aB Baoda bj ua jaua^sos ap pBipijiqísoduii bj jod opBA^oui sa ouopireqB
^X OS 19P Bl 9P soidiauud X o^ jap BpBaap bj ap sauíj b jBipun^^ Buan^ BpunSa^
bj ap u^pBuilUja^ bj ap ji^Bd b Bp^uopuBqB a;uaureupBjnBd jas BJBd 'jBnpB
ojSis jap oiaja^ jauíud ja a^irejnp Buiuiopajd 'ajquioq jap sajouadns sajBapi soj
uoa ajqqBduioaui jod Baiuaa^ bj jBZBqaaj b BAajj anb B^sijBapi Baqpsojij u^iadaauoa
psg c\^uy^ ns X 9jx&gt;g anbuug asof oXBnSnjn jo^uasa jb 'Biauapua^ ^sa ap jBqBa
a)UB^uasajdaj un asjBjapisuoa apanj -^sijBapi Baqpsojij uppdaauoa ns b Biuodo
as anb t oap^uiSBjd X ^sijBuapui jBjnqna a^auoduioo un^ 'Baiuaa^ bj ua X Biauaia
bj ua uojaiA souBauauíBuqBj sajBrt^oajapx soj ap buoXbui bj anb ja '
bj ap u^iaBpijosuoa bj ua ajqBiaajdsap jad^d un opBuaduiasap Bq

�¡ naciones del continente, una fuerza industrial independiente, capaz de elaborar las \
materias primas de la región para abastecer con productos manufacturados el
mercado interno, o eventualmente exportarlas hacia otras regiones.
|

Esos intereses foráneos sólo desean ver en el continente, una gran zona ex-

| portadora de materias primas, con una población que sólo posea el grado de
\ instrucción necesario para constituir un importante mercado consumidor de pro- j
I ductos manufacturados por ellos.
Al mismo tiempo, por la asociación de intereses existentes entre los capitales
extranjeros y las clases dominantes de las naciones continentales (militares, comer
ciantes, exportadores e importadores, directivos de compañías subsidiarias de las
grandes empresas industriales extracontinentales), jse crea una fuerza de resistencia
al cambia...cultural, consagrándose por esta vía, condiciones estatales para la de
pendencia, que_resulta así no ser sólo consecuencia de la^ falta de capitales, sino
que también se basa en la falta de científicos y técnicos capaces de operar el
cambio favorable.
No es una casualidad que toda vez que se comienza a edificar una Universidad o
Centro Científico en Latinoamérica, que pone énfasis en el desarrollo de las
Ciencias Básicas, desarrollo imprescindible para crear las condiciones aptas para
disponer de técnicas autóctonas o centros donde el trabajo científico no se reduzca
a la copia de técnicas importadas de acuerdo con los intereses extranjeros, se los
destruye, bajo el pretexto de ser centros de subversión que conspiran contra el
régimen constituido.
Por la expulsión de sus hombres más capaces se transforma al centro con
siderado, en un instituto de mediana calidad, donde la actividad creadora no es la
razón fundamental de su existencia, y donde la juventud estudiosa, sólo aprende a
usar lo que le llega preparado desde fuera de fronteras.
1.5 Los intereses del imperialismo, las clases dominantes de los países subdesarrollados, los intelectuales radicales de la "izquierda anticientifista", forman así una
alianza conceptualmente imposible, pero que no obstante existe y que sólo favorece
a los primeros, manteniendo la sumisión continental _por__su incapacidad para
encontrar soluciones propias sin apelar.a la "ayuda técnica extranjera^^—.
j Por eso, establecer una política para el desarrollo de la ciencia y la técnica en las )
\ naciones subdesarrolladas y semicolonizadas, no es tarea sencilla que pueda resol- \
verse con los criterios que fácilmente prosperan en las naciones adelantadas, que ya
han pasado por la revolución industrial y científica.
En ello debe buscarse la causa del fracaso de las recetas propiciadas por la
mayoría de los expertos internacionales, pues en los países latinoamericanos cual
quier política científica en el sentido moderno de la expresión, na puede basarse en
los cánones que prosperan en las naciones^ de donde ellos provienen. La política
i científica debe establecerse teniendo en cuenta las realidades económicas, políticas,

�•(sbxpj sbj X sa^-re sbj
opuBAiqna o Bpuap opuapBq) jBrL^uídsa zbjos rsxed o '(Baiuaa^ opuapBq) soatítojoiq
soApBjaduii sns jaoBjsi^s BJBd sBUBsaaau sauopipuoa sb¡ jB.io.faui ap oipaui ouioo
BpBsn jas apand anb jBnpaja^i pBpiAipB Bun JBjjojJBsap ap zBdBa sa 'soaiSpjoiq
soAL^Bjadtui sns oqaajspBS Bq anb zaA Bun 'ajquioq ja 'soaia sajas sosa aj^ug
pB^iaqij ns JBAjasajd
X '(sa^uaiAiA sajas soj^o ap sanbpB 'sajojjspBa 'jojbo 'ouj) joua^xa oipaui ¡ap
sa^uaiuaAOjd uBqaaaB soj anb sojSxjad soj ap asjaSa^jd '(ucuoanjxudaj 'uoiaB^uaui
-ijb) SBUBuiud SBDiS9¡oiq sapBpisaaau sns jaaBjst^Bs 'soapul^sui sosjnduii b opjanaB
ap 'jBjnaojd ja 'upiodaoxa uis soaia sajas soj ap unuioa BaqsuapBJBa sg ^*3
Biauapuadapui ns ap o^uaiuiiaajB^iqj X o^uaiunua)
-ubui ja ua Bjadooa anb jo^obj ¡Bdpuud ja X 'bj^o ap upiaBu Bun uBiauajaiip
anb sBo^suapBJBD sbj ap Bun ojqand un ap Bjrtqna bj sa 'opi^uas a^sa
•BpBjapisuoo
pBpiunuioa bj ap sajBL^snpui a SBOiiuouoaa 'sBsoiSijaj 'sajBiaos 'SBapxjod sauoia
-oiAuoa X so;iqBq soj uBuiuua^ap 'uoxaBjauaS ua uopBjauaS ap sajqísiuisBj^ opuais
anb 'Boiuaa^ bj 'Biouaxa bj P^jb ¡a ouioo 'BUBiunq a^uaui bj jod SBpBaja sapBpiAipB
sbj SBjxq souiajapuajduioa 'BpBuiuuapp uoiSaj o ojqand un ap Bjrqjna joj 3^
oaiuBdsiq-osnj uaSuo ap
sauoiaBu sbj uaAiA anb ua Biauapuadap ap uoiobu^is bj ap ajqBSuodsaj 'opBqBJ^ a^sa
ua a^uaurejupsns ubjbzijbub as anb oaiuipuoaa-jBjnpoqsa ajopui ap sajopqj soj^o
uoa o^unf 'sa BUBouauíBoui^Bj Bjriijno bj ua Bog^uaia Boiuaa^ Bun ap BiauasnB Bg
ajquioq
jap X sajouajuí sajBiuiuB soj ap Bidojd 'BUBauauíBou^Bj uoxaanjx)jd bj ap sajopas
soun^jB uBapaBjd anb 'ajuaSqa^uí a^uauíajduiis bj ap o ¡BuopipBj} Baiuaa^ bj ap
'sb^sijbioos o SB^sijB^dBO sauoiaBu sbj sbjx)^ uapuap anb bj b jBtqsnpui uoiobzijiaio bj
BJBd s^dB sBDg^uap SBaiuaa^ sbj 'a^uaurejBja JBiauajajip ap opfqo uoa 'Baiuaa^ ap
ja a^auíjBiaadsa 'so^daauoa sax) so^sa jBsiaajd souiajB^ua^uí oju^dBa a^sa ug j 3

V0IN031 - VI0N3I0 - vdniino z
•upiaBjqod
ns ap sopja) sop soj b ouinsuoaBjjuí ua opuaiua^Bui ^sa anb uoiaBiqis '¡BiqaB
uoiaBriqs bj jBjadns u^iuuad saj anb sajBJiqjna soipaui soj 'oduiap ouisiui jb saj
-opuBuoiajodojd ojad 'BpiA ap so^qpq X sauoiadaauoa sns jB^uajoiA uis 'sBUBauauíB
-outjBj sauoiaBu sbj ua Boiuoa^ bj X Biauaia bj Jianjx)x^ui ap Biuajqojd ofajduioo ja
jBuopnjos Bpand as sajBna sbj ap oipaui aod sauoiaBpuauíoaaa sbufiSjb opuBjnuuqj
X 'a^ua^ixa uoxaBnqs bj uBoxjdxa anb SBaiuiouoaa X sajBiaos 'SBauo^xq sauozBJ
opuBzijBUB 'BapBuianbsa buuoj ua Biuajqojd ja JB^uasajd apuapjd ofBqBX^
uoxoBjnp ap sBUBiuas oo^Bna o saxj ap sauoisiui ua asjBjiuiiSB X
uapand ou anb X a^auíB^upsns jBjauínua ap souiiuaA anb sajBJiqjno X sajBiaos

�2.4La satisfacción de los imperativos biológicos exige un conocimiento del medio
en que se actúa. El uso del conocimiento que se posee del medio para satisfacer
esos imperativos biológicos, constituye una técnica, en tanto que: "Conjunto de
operaciones ordenadas destinadas a obtener la transformación útil al ser que las
provoca, del medio circundante".
2.5Cuando el conocimiento del medio se basa en el saber vulgar, se puede
hablar de técnicas tradicionales. Cuando la técnica deriva de un conocimento
intelectual, puede hacerlo por dos vías diferentes. En un primer caso lo hace por
sucesivas experiencias y perfeccionamientos, sin mayor método, simplemente por
comparación de un proceso con el anterior, seleccionando el que aparece como
mejor. Esto ha sido llamado empirismo, pero el nombre correcto sería el de técnica
inteligente, por contraposición a la técnica tradicional considerada anteriormente.
En un segundo caso, cuando la técnica deriva del conocimiento científico, se tiene
una técnica científica en el sentido de: "Conjunto de operaciones ordenadas y
deducidas por la aplicación del método científico, destinadas a obtener trans
formaciones útiles al hombre, del medio circundante". La técnica científica es en
consecuencia, un caso particular de la técnica inteligente.
2.6Pero en las sociedades industriales modernas, es necesario introducir un

r

nuevo elemento para definir correctamente el concepto de técnica: el aspecto
económico, especialmente en su relación con el intercambio comercial, fundamento
esencial de las sociedades industriales modernas, y nervio rector de todas las
técnicas científicas de nuestros días.
Cuando la transformación del medio inicial que se quiere obtener, se refiere a la
obtención de un producto a colocar en un mercado altamente competiti
vo (economía capitalista), o a la producción de acuerdo a una decisión central
(economía socialista), o a la construcción de una obra que pertenece a la in
fraestructura de un sistema económico cualquiera sea su tipo (carreteras, puentes,
vías navegables, puertos), debemos agregar una nueva condición al concepto de
técnica: la de producir el producto o la obra, con una calidad, una uniformidad y
un costo convenientes para poderlo imponer en el mercado. Con este nuevo
agregado, la transformación útil del medio circundante es sólo posible si detrás de
la técnica elegida hay un soporte, también científico pero de carácter económico, y
el nuevo concepto de técnica también cabe dentro de la última de las definiciones
dadas para ese término, pues para que el producto sea útil, hay que poderlo
colocar en el mercado.

•^-----

*~^ 2.7 Se ve en consecuencia que existe una diferencia notable entre ciencia y
técnica. Las verdades científicas, en un momento dado, lo son independientemente
del lugar y de las condiciones imperantes: desde este punto de vista, la ciencia es
universal; los conocimientos científicos desarrollados, en el laboratorio de la Uni
versidad de Londres, son los mismos que los que se producen sobre el mismo
tema, en París o en San Pablo. No sucede lo mismo en cambio, con las técnicas,

�BioBq jBuopnjOAa Bpand sbsoo ap opB^sa ajsa anb b Biouapua^ BunSjB
a^sixa anb anbipui ou anb buiojuis unSuiu X^q ou o^uauíoui ja jod X 'BzajBJixjBu
B| ap oiuiuiop ns ap sapBpqiqísod sbj oppajOABj uBq jofaui anb sopadsB sojjanbB
sbui opBjjojJBsap UBq 'sBjrtqno sns ap ox)uap 'anb sauoiOBzqiAio sbj 'oo^a o^daouoo
opo^ ap a^uauía^uaipuadapui aaduiais opBuiuiopajd ub^j sauoiOBzqiAio sB^uqsip
sbj ap ajjanuí X uopuBdB bj opuBzijBUB 'a^uauíBoucqsiq BaquaA as oqaaq ajsg
SBpBjadns sau
-oiobzijiaio sbj ap soj aaqos jBjn^jna o^oadsB un^jB ap oiuiuiopaad jap Biauanaasuoa
bj anb sbui opis Bq ou 'B.140 b uopBU Bun ap oiuiuiopaad jap afesBd jg
sa^uBfauías soido^d
sns opmjaui 'BzajBjn^Bu bj ap ouiaa jap sa^uauoduioa SBuiap soj b a^uaij p^piJ
-ouadns ns jauoduii BJBd ouioo isb 'a^uBpunajp oipaui jap pBpiAisa^SB bj b a^uajq
Biauapuadaput ns jbjSbsuoo BJBd so^uaiuiioouoo sns opBsn Bq ajdiuais ajquioq j^
'(•ap 'sa^Bzijqjaj soj ap 'jBajonu BiSaaua bj ap 'aodBA jap osn) sBpBuoianjOAa Xnuí
SBaiuaa^ jBjjoxiBsap opqiuuad UBq aj anb sBiuajxiui SBjnqna sbj B^SBq '(ap 'sBjpaid
ap bjjb} 'oSaiq) sBaiuaa^ opuBaja ji aaquioq jb uojaqiuuad anb 'sBAquiud sbui
sajBJt^jna sbuuoj sbj apsaQ uqiaBu bj ap sajBJujBU sosjnaaj soj ap ouiouopB osn ja
a:qjiqisod 'SBaqpuaia SBaiuaa^ ap uqiaanjxud bj ap saABj^ b anb 'jBjn^na biuiouopb
Bun a^sixa is 'ajqísod ojos sa 'zaA ns b B^sg Baiuiouoaa Biauapuadapui Bjap^pjaA
Bun ua B^uauíBpurq as ou is 'uoisnji Bun anb sbui oqanuí sa ou Baqijod Biauapuad
-apui Bg sauoiaBu sbj ap Biauapuadapui BaapBpjaA bj ap soAisiaap saao^aBj saxj
soj uos 'jBinqna biuiouopb 'Baiuiouoaa Biauapuadapui 'Baqijod Biauapuadapuj j

\nON3QN3d3ONI 3 VUnilDO €
ja opuaqiuio
ap opquas ja ua souiajBq oj Boiuoa^ ap souiajqBq opuBno ojrt^nj ja ug __
_^_-JBUOIOBU pBpqBaj bj b opjanoB ap 'oqis ua
SBpBipn^sa jas uaqap 'uoiobu Bun b SBpBnoapB sbui sBOiuoa^ sbj oiquiBO ug 'SBja^uojj
ap Bjarq sopiua^qo soogquaio so^uaiuipouoo soj asjBzq^n uapand BpBjjojJBsapqns
uqioBu Bun ug jBuoiSaj ja^oBJBO auaq anb bX 'BOiuoa} bj isb ou 'jBSjaAiun japBJBO
ns jod ajqB^ioduii ajduiais sa' 'ooisBq o^uaiuiioouoo ouioo Biouap bj osa joj ;.^
opBoqqBo a^uauíB^jB a^sa Bas anbunB 'opBqBJ^ ap SBAjasaj SBSBOsa X jB^idBO
ap sapBpijiqiuodsip sapuBjS 'uopBpjdxa ua sajBjn^Bu sosjnoaj sapuBjS uoo uoiobu
buu ua ojjas ou apand 'BpBjjojjBsap oood uoiSaj Bun ua ajqBiA 'BOiuoa; Bu^ sojja
ap oun BpBo ap sauoiojodojd sB^ui^sip jiu3auoo uapand 'sajBuoiSaj sauoioipuoo
sbj unSas X 'Bjqo ap oubui ap X jB^idBO ap sauoisjaAUi ap auoduioo as o^soo a^sg
—1
ouiiuiui opoo un b 'BpBuiuua^
-ap Bjqo Bun ap o 'opnpoad un ap pBpijBO Bun ap uoioua^qo bj íooiuiouooal
jqn OAqafqo un ap sBpBuSajduii u^sa 'jaA ap souiiuaA anb oj b opaanoB ap anb sbj

�diferentes. La civilización griega fue sustituida por la romana; ésta fue seguida por
la cristiana y ésta, a su vez, por la civilización humanística y científica del
Renacimiento y de la Revolución Industrial.
Los rasgos predominantes de cada una de estas culturas, proporcionan una
explicación para el hecho de la sustitución, sin que a la historia le haya preocupado
si también había una justificación.
3.3Todos los aspectos de la cultura son necesarios para conseguir un armónico
desarrollo de la personalidad humana. La civilización es arte y es ciencia por igual,
y sin preferencias. Ninguna civilización de las que en diferentes épocas han existido
sobre la tierra, ha podido superar con éxito imperecedero, alguna carencia grave en
algunos de esos aspectos que componen el complejo cultural.
Ningún pueblo ha podido llegar al pleno ejercicio de su libertad, es decir, de su
soberanía, si ésta no se asienta en una economía poderosa que le facilite los medios
de estudio necesarios para el más adecuado desarrollo de los recursos naturales y
humanos que tiene a su disposición. Para ello se necesita un sustento cultural
poderoso, que se compone por igual de ciencia, de artes y de letras. Las artes, las
letras, la ciencia, constituyen la satisfacción de la inquietud intelectual del ser
humano en el sentido de Descartes: se existe porque se piensa. Pero la ciencia es
también él fundamento cultural que el hombre posee como herrramienta poderosa
para preservar su salud física y para producir lo que necesita en las condiciones
más convenientes, dejándole más horas libres para el ejercicio de sus inquietudes
intelectuales. Las artes y las letras son el fundamento cultural que le permiten
aprovechar esas horas libres en verdaderas actividades superiores; son ellas, por
consiguiente, el fundamento cultural que le aseguran su salud espiritual, tan
necesaria como la física, para cumplir con el imperativo biológico de la supervi
vencia.
3.4La superviviencia de la civilización culturalmente más apta, no es un
fenómeno nuevo en el continente; la cultura europea del siglo XVI y siguientes,
más apta, más evolucionada para el poder, permitió a las naciones europeas,
imponerse a las amerindias, cualquiera fuera el grado de evolución de éstas, ya nos
refiramos al indómito charrúa de la margen izquierda del Río de la Plata, a las
civilizaciones más evolucionadas del altiplano como la del inca peruano o a la de los
aztecas y mayas de México y América Central. El enorme poder que ciertos
hombres han proporcionado a'sus pueblos a través de la cultura técnica que han
puesto a su disposición, tiende cada vez más a acentuar esta realidad.
Por esta causa es que podemos afirmar que la superviviencia del continente como
región independiente, está íntimamente condicionada a la capacidad que en el
futuro tengan sus habitantes para incorporar dentro de sus concepciones culturales,
el dominio del método científico y la capacidad de desarrollar técnicas propias.

10

�II
-puud sapuBj^ soj ua jBsuad BJBd sB^Bipauíui sauopBaqdB sbj ap jBÍajB asopuaipnd
'souisiui is jod soipn^sa sns jpuauo BJBd pB^jaqq sbui ap uauodsip sasaj^ui
saiopBSi^saAUi soj 'omaiqoS un ap Bpippap Baqijod ouioa ^a^uapsuoa^ souaui saj^m
oaqquap ozjanjsa ja opuais anb bá 'BireuiajB b¡ anb jbuiSuo s^ui sa BsajSui Bpuap
^j 'BsnBa ^sa joj •Bsaj^ui bj anb sajBU)snpui sBaiuaa^ ap ojjojJBsap jb BpBiaosB
sbui oqanuí 'jBipunj^ BxianQ BpunSa^ b^ ap sozuaiuioa ^sBq aaauBuuad bubui3|B
Bpuap B| anb sa 'UBuia¡y ouaduij ¡a jod BpinSas Bax^ijod b¡ ap Biauanoasuoa
•SBpuaasa¡osqo
X sajoxia iiSaxioo ajqísod Bja anb ^a ajqos joua)UB ojapoui un ap X 'opquas
asa ua Bpippap a^uaureupuo^nB Ba^qod Bun ap jauodsxp jod '(x^joa sbui oqanuí
ozB|d un ua anSisuoa o\ o^sg sauopBaqdB sns X SBiauap sbj ap OAq|na p
sasBp sns ap a^uBiapuodaid saia^ui p opuBajOA 'Bxia)B|^uj
anb souiuibo souisiui so¡ jaxioaaj 9?qap 'sapipunuí sopBaiaui so| a^jpnd
-sip b ji[bs osmb BiuBuiajv opuBn^ -BijaíB^Suj ua aofaui uojBqaaAoadB X uoiaxp
as 'soiuapoui soduiaq so^ ap oaqsua;aBJBa ¡Bpjauíoa sanSinq [B [epnaj uauíiSai
[ap oiquiBa [a jBiado BJBd SBpidoíd BpiA ap sauoiaipuoa sbj anbaod a^uauíBjos sa
'biubui3[v ^nb sa^uB soub so^uaiasop [BL^snpuj upian^OAa^j bj b b3[[ Biia^BjSuj i
sBaiua^ sBAanu X soqaaq soAanu ap o^uaiuiuqnasap
ja JdAOuiojd BJBd oaqquaia opopui jap osn ja Bjodjoaui as Birqjna ns ua anb zaA
Bun uanSisuoa b¡ sBquiB X 'jBix^snpui uoianjoAa^ ns jbzi[B3ii b SB^uqsip Xnuí SBaoda
ua uBSajj 'sauuojfiun up SBaiSpjoiq SBaqsua^aBJBO ap sauoiaBu sop SBjjanbB anb
ap oqaaq ja a^uauíBJBjo pjBsaj sisijbub ns ug soub jiui aoop o zaip aaBq 'oaqijoau
jap Booda bj ap a^JO^ jap jbj^ X oaqjBg jap sB^soa sbj ap sajuB^iqBq soALjiuiud soj
ap soubuiSuo soqure'u^uiajB X sajSui sojqand soj ap upianjoAa bj aaajjo oj '(j)iuajq
"aA m. so^ opBzijBUB a^uauíBijduiB opis Bq anb 'ooidp uaiq ojduiafa u[\ 3 f
•jBjrqjna ooqquaio osaooad jap Bjarq uaoauBuuad sbx^o SBj^uaiui 'Biauaio
bj BjjoojBsap as sapBpaioos sbuüSjb ua anb jod ap upiaBaijdxa Bun UBUopjodoad anb
'sajqBJOABj SBjnjunXoo SB^aaia JBqaaAoadB BJBd sapn^qdB sbj ap 'asjBjjojJBsap b jbz
-uauíoo opiqap Bq upioBu Bun anb ua SBaiuipuooa X SBaup^siq SBiaupsunajia sbj ap
'pBpaiaos bj ap opuap ajquioq jap sajBapi soj ap 'jiaia ap buuoj bj ap upiodaauoa
bj ajqos sBiauajajip 'oiquiBO ua ua^sixa íBiouap bj ap OAiqna ja BJBd o^o anb
o)dB sbui Bas ouBuinq odiuS un anb uBS^q anb sBai^pjoiq SBiauajajip ua^sixa ojq
Boiuaa^ bj X Bpuap bj 'jBjpjna OAjaaB ns b ajodjoaui BpBuiuua^
-ap upiaBu Bun anb bjb¿ sajqsoq n sajqBJOA^ jas uapand anb SBiouB^sunajp
sbj jBpjdia^ui BJBd sajB^uauíBpunj so^uauíaja Buoiojodojd 'HAX I9P sopBipaui X
IAX I^!S 19P S9UU ^^na soadojna sojqand sa^uajajip ap Btio^siq bj ap sisijbub jg
Baupisiq upianjOAa ns ap sopiuqap a^uauíBpajjad so^uauíoui
b sBpBSij a^uauíBuiqui upsa anb ouis 'sojqand soj ap BpiA bj ua uppBaqdxa
uis X opBjsre oqaaq un ouioa uaoajBdB ou Boqquaxa Baiuaa^ bj X Biauaia ^~[ \'f

VdOtíHB N3 OOINO31 Á OOUI1N3IO OTIOtítíVS3CI 13 P

�pios de la ciencia universal. Newton, Lord Kelvin, Maxwell, Lord Rutherford, etc.,
son ejemplos típicos de lo que venimos de expresar, abarcándose con ellos el total
del período comprendido entre fines del siglo XVII y principios del siglo XX, en
que Inglaterra reinó casi sin competidores en los mercados mundiales.
4.3Es oportuno meditar aquí sobre el sentido de la cooperación internacional
para promover el desarrollo industrial y por ende científico, de las naciones
subdesarrolladas.
Durante la primera mitad del siglo XIX, Inglaterra ya era una nación desarrollada
a la escala de la época. En cambio Prusia, no. No se concibe en este momento un
plan de ayuda técnica solicitado por Alemania a Inglaterra en la segunda mitad del
siglo, para desarrollar su propia ciencia y su propia técnica, con el fin dirigido de
suplantar por productos de manufactura alemana, los mercados del mundo, surtidos
con productos de manufactura inglesa. Ni Alemania podía esperar que Inglaterra le
proporcionara una asistencia tan contraria a sus propios intereses, ni Inglaterra lo
haría, aún cuando tuviera ideas bien definidas sobre lo que debía de hacerse en
Alemania para superar el atraso técnico y científico que ésta tenía en los años 1850
al 75. No obstante ello, hubo una cooperación internacional; cuando Alemania a
mediados del siglo XIX quiso, por ejemplo, desarrollar una poderosa industria
química, que en la época estaba totalmente en manos de los ingleses, comenzó por
enviar sus químicos a trabajar en las industrias inglesas, a aprender sus métodos. A
su retorno a Alemania, fundaron firmas propias, introduciendo importantes mejoras
técnicas respecto a las que les sirvieren de modelo. Los industriales ingleses, que
crearon su industria y la desarrollaron sin competencia, acumularon grandes fortu
nas, lo que no les produjo estímulo para realizar nuevos descubrimientos a fin de
mejorar su técnica en el aspecto económico. Vivían confortablemente, sin visión del
peligro que los acechaba, cuando en 1860 los científicos alemanes comenzaron a
llegar sus a fábricas. A fines del siglo la situación había cambiado radicalmente,
pasando de Inglaterra a Alemania, el dominio de los mercados de productos
químicos.
Eso es lo único que se puede esperar de la cooperación internacional; poder
construir nuevas industrias sobre la base de la experiencia de la industrialización de
las naciones que primeramente realizaron el cambio. Pero es necesario hacer
resaltar que en Alemania esta cooperación hubiera sido totalmente inoperante, si no
se hubiera realizado con químicos alemanes de gran capacidad científica, que no
solamente iban a Inglaterra a aprender las técnicas existentes para llevarlas de
vuelta a su país, sino que eran, capaces de mejorarlas y superarlas. Conviene que se
comprenda bien, que la industria química alemana no llegó a superar a la inglesa
por medio de expertos ingleses enviados por Inglaterra a Alemania con el fin de
crear fuertes competidores, que a la larga arruinarían a su propia industria.
4.4Este ejemplo no es único, ni el de la industria química alemana ni el de
Alemania: ejemplos similares que no podemos abordar por falta de espacio, en
contramos en el desarrollo del Japón.
12

�ti

-sap oj^ (g)auoppo ap subj X auoppo -iod X (^^)iuiqBg jod
jod o)uasap opis Bq ojja ojx&gt;x sapBpisjaAiuq sBqaip ua oidpuud ja apsap
UBq anb 'Bayquap uppBuuqj a^uajaaxa uoo sajosajojd sopinSuqsip b jaaouoa
-sap oaodurej souiapuapjd oj^ -Bpuap ap sajqiuoq b^bjj bj ap oiq jb jBjnauíA
BJBd sojja ap sounSjB jod opBzijBaj ozjanjsa ja souiaaouoaaj ouioo isb 'Bpuap bj ap
BpuB^Joduii bj ap Biauaiauoo uBiuaj 'oapiAa}uoj\ X sajiy souang ap sapBpisjaAiuq
v sbj 'ojduiafa jod uojBaja anb sojjoua spoujBd sounSjB anb souiaaouoosap oj^
•SBinoipi sosjaAip ua sopBaijqnd soagquap sofBqBJ^ ap ojauínu ja BJBduioa as
apuop 'i BjqBX ^J BuoiaacxJojd oj sou 'pBpijBai ^sa Bqaaid anb OApafqo o^Bp ufj
•SBip soj)sanu
IAX ojSis jap jpjBd b opunuí ja ua Bjado as anb oaiuoax ^ oagquap ojjoxresap jap
osaaoíd jap uaSiBui jb 'opuBjqBq a^uauíjBjr^jno 'opiAp uBq 'SBauaqi sbiuojoo sbj ap
asBq bj ajqos XIX I^ÍS FP o^JBna jauíug ja ua ^jqij BpiA bj b uaoBU anb sojqand
soj 'jbSu^joj X Biredsg ap soj uoa o^unf anb asjpap apang jBSjaAiun Bpuap bj ap
opijipa jb soApBoijiuSis sa^iodB oppnjx)jd Bq ou BUBauauiBoupBj Bjn^jna bj jg

VNVOItíBIHVONIlVl VUMWO VI 3Q ODIVOtíV U3l0VdV0 S
ja ua JinSas b ouiurea ja ajqos sauoisnjouoo
jbobs BJBd BUBDuaureouqBj upiDBn^is bj jbztjbub jqn Bjas soqaaq sojsa ap znj bj y
ojSis oipaui ouipjn ja ua ooqquaia X jBU^snpui oduiBO ja
ua ssgfj bj ap sosajSoad sauuoua soj 94qiqisod anb bj 'Bopapos Biauaia bj ap asBq
bj d)uauuoua^sod arq apuBjQ ja ojpag jod BpBpuiq BTUiapBay ^j 'oSjBquia ui

aopBJdduia jap o 'ILAX ^^^s J3p BsajSux BisanSanq bj ap osbo ja Bja ouioa 'Bzanbu
ap sauopBJidsB sns j^uauíajaui BJBd 'sred ja UBqBuiuiop anb sbou a^uauíBSuauíui
sbuoutui sbj b ouBsaaauui jas jod 'Bisng jBzxjBL^snpui ap OAipaja o^sodojd
un 'ojpag Buiuiop anb ua niAX I^ÍS F ua ^^H N "osojajxxiojx)} jbz jap
spui ofnj un ouioa 'ojx)^ ajqos bioubj^ X BJjajBjguj 'soadojna sopB^sa sapuBJ soj b
jb^iuii BJBd auaquBui as X Bpurq as BiuiapBay Bq Buajuoa aj osnj opB)sa jap ^pnaj
u9iobztubSjo bj anb jajx)d auubua jb X apuBj^ ja ojpaj ap ^sisaj^ojd pBpijB^uaui
bj b sbiobjS ajqísod atq osq -sojafuBJjxa uos Bsng BiuiapBay bj ap sojquiaiui soj ap
%S¿ un biabjx)} 'ojSis asa ap sauq b 'osa joj -sred jap upiaBzijBujsnpui ap osaaojd
un b BpBioosB ^sa ou 'ojjojJBsap joua^sod ns X upioBpurq B^sa uaiq is 'SBiauai^
ap Biuiap^ay bj '¿1 ua Bpuiq 'Bisng JBzijBjuapiaao auodojd as 'HIAX I^!S
ja ua apuBjQ ja ojpaj opuBnq ¿I61 aP uppnjoAdj bj ap sandsap uapaj aonjx)jd
as jBna ja 'uppBzijBixjsnpui ap osaaojd jap BpBiaosip buuoj ua BzijBdJ as Bpuap
bj ap u9iaanjx)X)ui bj sred a^sa ua anb bX 'BiuBuiajy X BJja^BjSuj ua opipaans oj
b a^uBUBA Bun ^uasajdag -Bisng ap ja oiquiBD ua sa 'BauauíBOuqBq BJBd
-un ap so)Bp reuopjodojd aj&gt;and anb X a^uBsaja^ui 'a^uajajip osua u[\

�TABLA /
% de trabajos científicos

Idioma

publicados en esta lengua

Inglés

44

Alemán

14

Francés

13
8
5
4
12

Ruso
Castellano
Italiano
Otros

conocemos, para referirnos también a otras regiones fuera del Río de la Plata, todo
lo que se ha escrito con motivo de la "Séptima Sesión de la Comisión Nacional de
la UNESCO de los Estados Unidos de Norte América" sobre la Ciencia en
Latinoamérica^); tampoco, la recopilación sobre "Historia de la Investigación en
Venezuela" que compiló la Comisión Preparatoria designada por el Gobierno de
Venezuela, para establecer un Consejo Nacional de Investigaciones Científicas y
Técnicas(7). Tampoco ignoramos que a partir del primer cuarto de este siglo, se han
creado en las distintas naciones latinoamericanas, varias instituciones dedicadas a la
investigación científica, especialmente en los campos de las ciencias biológicas y sus
aplicaciones, independientes de las Universidades. Pero el balance nos permite
asegurar, que en latinoamérica no se ha formado una cultural, rica en sus aspectos
conectados con la ciencia, comparable a la formada en Europa y en América del
Norte.
Ha dado sí, el continente latinoamericano, motivo a muchas investigaciones
científicas, que han permitido enriquecer el campo del conocimiento de la natura
leza con efectivos aportes. Como nos lo dice Chagas (h)(8), es muy posible que los
primitivos amerindios hayan influido mucho en las concepciones de los Enciclope
distas franceses, o en el sistema filosófico de Rousseau. Las expediciones de
Malaespina y los estudios de Félix de Azara; las expediciones de Darwin o de
Alejandro de Humboldt, produjeron enorme material de estudio que ha pasado a
enriquecer el acervo del conocimiento científico del hombre. ¿Cómo no iba a ser
así si el descubrimiento de América abría todo un nuevo territorio inexplorado que,
hoy se reconoce, tiene la fauna y la flora más ricas del mundo? La teoría de la
selección natural de Darwin, * está íntimamente ligada a sus observaciones en el
continente latinoamericano. Todo eso es cierto, pero en ello el continente ha sido
sólo un elemento pasivo. Los estudios han sido hechos por hombres de culturas no
latinoamericanas, con materiales esos sí, extraídos del continente. Sentirse orgulloso
de ello, es como sentirse orgulloso de que el cobre chileno, las lanas uruguayas, el
petróleo venezolano y tantos otros productos que se producen aquí, se procesen
fuera de la región con técnicas en cuyo origen nada hemos tenido que ver. Si nos

14

�-y fi ^i

SI

BiBd Bas 'BzajBjruBU bj b o^ubo un ipnjxud BiBd Bas 'Boijpuap uppBSqsaAUi Bun
jBpiui BJBd B9S 'uppBJidsui ap Bina^ ooijiuSbui un jas apand jos ap B^sand Buq
a^jB ¡ap puqsip a^uauíjpo) jBJi^jno upppsajiuBui Bun aXrr^suoo
o^sa ug sbsbui ap ouauípuaj un uos Boiuoa} X Bpuap 'upiooBja^ui ns jod anb jpap
souiBupod ísoqonuí ap a^iodB jap B^isaoau anb jbioos ouauíouaj un sa Biauap Bq

Boiuoa^ Bun X Bjnjjno Bun ap ojjojJBsap jb sajqBJOABj saaopBj uBJBqnaui as '
as oadojna ja anb ua sopBjauíojSuoo so^sa ap oun BpBO ap aaoBu b u^qi anb
'SBjn^jna SBAanu SBsa ua anb BJBd ojnapsqo jauíud ja sandsap Bjas anb jap uauuaS
'uppBjsre bj uaiquip ofnjjojd X íopunuí OAanu jap a^jou ja ua uoaaisnduii soadoana
soj^o anb biuojoo ap od^ ja uoo ^sBJ4uoa anb 'BpBjsre a^uauíjBioos 'Bpinjip
a^uauíjBuopBjqod 'BAisua^xa uopBziuojoo ap od^ un ofnjx)jd oouo^siq oqaaq
Booda Bsa ua Bauaqi Bjnsuiuad bj ua uBqBuiuiopajd anb sajBjrqjna
-sua^oBJBO sbj BjaiAn^ ou uamb BJBd sajqBAjBsui a^uauíBjn^as sojno^sqo uojaiauaA
'•a;a 'ojjbzi^ 'BoqjBg 'sijo 'sauBjjB3Bj\ ouioo Bsajduia ap n^uidsa ajq^piuuqj
uoo sojajn^uaAB sajqBJiuipy a^sao b a;sa ap 'jns b a^iou ap opmooaj a^uauíjB^O}
opis BiqBq ossj ua bX '^\x ojSis jap sauij b a^uauquoo ja o^jaiqnosaQ "BAisua^xa
pBpijBpoui ns anj 'BjouBdsa psinbuoo bj ap a^uBjjoosap sbui Bopsua^OBJBO Bq 39
b^bjj bj ap oig ja BpBq a^uauíjBpadsa 'BOuauíBou^Bq BiOBq boijb;i
Bjnsuiuad bj ap uopBjSiuia a^uB^Joduii bj asjionpojd jb *'a^uapsuooui a^JodB OAanu
un aonpojd as a^uauíjBug X '(a^uauíjpuauíBpurq BsaouBJj) sBadojna sBjn^jno sbj^o ap
a^uapsuoo uopB^iuii jod 'a^uBjdsBx^ ap ojx&gt;uad un Bzuaiuioo oSanj íBiouapuadapux
bj ^sBq sojqand sosa ua oadojna a^iod^ ooiun ja sa oouaqi jBjn^no a^iodB jg
'B^uqsip buuoj ua uBsad sajBJ^jjno
sa)uapaoa^UB saj^ sosa 'ojpqig ap SBOuauíBouqBq sax^ sbj ap Bun BpBO ug Badojna
X BjSau 'SBipuuauíB sBjnqno sbj ua asjeosnq uaqap souBouauíBou^Bj sojqand soj ap
sajBjn^jno saoiBj SBq a^uauí^uoo ja BJBd uaAJis ou SBOiun sBjnuuqj sbj anb a^uapiAa
sa '(0I)OJiaqig Xojbq ap uopBo^isBjo bj BpB^daoB 'anb ua o^und un a^sa sg
BUBOuauíBOupBj Bjn^jno bj ap sa^uauoduioo soj jbzijbub jod JBzuauíoo
ouBsaoau sa 'Bui^Bq Bouauíy na Boiuoa^ X Boijquap uppBSi^saAui bj BJBd BAi^oadsjad
BjapBpjaA Bun ^sixa anb BJBd soquinj jBoqqoaj ap ^jqBq as anb soj jod sojapuas
soj JBOsnq anb ouistui oj sa anb 'BiSojouoa} bj X Biouaio bj BJBd BUBOuauíBOux^Bj
Bjn^jno bj ap pBpiApdaoaj ap b;jbj bj ap sauozBj sbj ap Bpanbsnq bj ug j 9

OOltíBGI OaVOTl 13 9
•ooixaj\
ap SBuio^ X Buquagjy aP ouxqSauív g :asj^p uaoaaaui souBOuauíBOUT^Bj sajquiou
sop ap sbui ou 'bjojj X BunBj Bx^sanu ap jb X Bjn^jno BJ^sanu ap jb 'a^uaua^uoo
jap uaSuo ja oj^o^ b opBxj a^uauíBuix^ui 'Buia^ jBjnoi^red ub^ ua anb souiaA
'(6)BUBOuauiBUBj BiSojoanbay bj ajqos ofBqBJ} a^uapaj ns ua suioj^ vi B souiauajB

�cubrir una tela de colores o para escribir una pieza musical. En el aislamiento
podrá darse con más probabilidades una obra maestra en alguna de las tres última'
inspiraciones. Y sin embargo el motivo es el mismo. Pero para pasar de la
observación inspiradora a la obra científica, se necesitan aportes que no se dan en
la aislación del campo ni tampoco en las pequeñas ciudades o en las sociedades
reducidas.
En consecuencia, el espíritu aventurero de la cultura española de los siglos XV y
XVI provoca, al ser trasplantado al continente americano, el germen precursor que
impondrá que en esas tierras se produzcan culturas acientíficas, y por consiguiente,
culturas tecnológicamente impotentes.
6.3 Son los siglos XVI, XVII y XVIII, los siglos en que los aportes europeos a la
cultura latinoamericana son predominantemente luso-españoles.
En el Río de la Plata, a fines del siglo XVIII y principios del siglo XIX, ya sobre
la independencia, cambian los aportes culturales; comienza el período de la
imitación consciente de otras culturas europeas. No podemos desconocer en este
análisis, los aportes en esta época, de otras culturas europeas no peninsulares, a
través del comercio, especialmente del contrabando británico y francés. Pero esto
representa un detalle insignificante dentro de las características generales y pre
dominantes que estamos intentando establecer.
A fines del siglo XV coincidiendo con el descubrimiento de América, los últimos
moros son expulsados de Granada. A partir de ese momento se produce en España
un período de gran poderío, que se extiende hasta comienzos de la segunda mitad
del siglo XVI; México y Perú le producen fortunas inmensas en metales preciosos;
tiene una poderosa flota, cosa que Inglaterra recién va a comenzar a construir.
Eran en consecuencia, las condiciones objetivas inmejorables para que, en momen
tos en que van a nacer los estados liberales, fundamentos del poderío económico e
industrial de las naciones europeas, España continuara siendo la primera potencia
mundial. Sin embargo las cosas no sucedieron así; los rasgos culturales del pueblo
español y el de sus dirigentes, es decir las "condiciones subjetivas", no eran aptas
para asimilar el movimiento que se iniciaba para suplantar la cultura monástica de
la Edad Media que imperaba en la Europa cristiana desde la aparición de la
"Ciudad de Dios" de San Agustín.
Estos rasgos fueron: apego a las más rancias tradiciones medioevales; repulsa para
aceptar el comercio y los beneficios del interés del dinero; fanatismo religioso que
los lleva a expulsar masivamente a moros y judíos, con lo que se arruina la
agricultura y el comercio; impermeabilidad por reacción contra la Reforma, de los
principios del libre examen; desprecio por las actividades creativas, indignas del
hidalgo castellano; vocación hacia las guerras religiosas que consumen riquezas;
amor desmedido al ocio, al lujo y a las manifestaciones artísticas; exceso de monjes
que quitan mano de obra activa; exceso de festividades religiosas que disminuyen la

16

�¿I

•opunuí OAanu jap B^smbuoa bj 'a^uauíBauBqnuiis X Bjoiredsa
bj Biauanaasuoa ouioo aB.q ísajagui soj bx^uoo oaq^pa ouisiirepsuo
jap Bqanj B| sa íoso^qaj ouisi^bubj jap OApuaaui [a jod 'is aanpojd a soauuij
soj ap a^JO^ p sajBiuaupuoa sop^sa soj ap BisanSanq bj Bziureuip anb pBpiiuapoui
bj ap osjnduu ja ofeq aonjxud as ou 'BpBUBJQ ap saiiBuqnsnuí soj ap u^isjndxa B|
uoa zf\ u^ Buiuua^ 'opBpjoaaj souiaq o¡ ouioa 'anb BjouBdsa uoiaBaijiun Bq "69^1
ua pqBsj a opiremag uoa 'upSBjy X BjjqsB^ ap upmn jod sapuoiaB^^ sopBjsg soj
ap uoidbuuoj B| sa 'bsouo^S sbui Booda ns ap uij p Biredsg B^daaB anb pBpiuuapoui
-ap ouSis ooiun |g -^^x \^\s PP ¿^-red b Boiapoui Bdoang b^ opiaqsuoa Bq
anb pjaqij BisanSanq bj bx^uoo ppnaj BiaBjao^suB b¡ ap oiuiuiopajd p sg BLEjsnpui
b¡ B|daoB as ou ojad 'oiajauíoo p j^daoB b Baj| a *Baijquap upia^uauíuadxa
V[ a^uauípjn^Bu opmpui pnuBui ofBqBxi un Bai^duii anb oj opo^ jod 'oapoBid o¡ jod
o^npsqB opaadsap p Buiuiopajd anb ua pjrppa BapsuapBJBa bj sg^ SBpBzruopa
B|p jod opunuí OAanu pp sBxiap sb^ uaSuo jod opiua^ uBq anb 'sa^uaipuad
-apux Xoq so^qand so| ap p X uppBu Bun ap jiudAJod p uojB^[as 'soaijpuap
so^aadsB soAanu so| 'a^ua^sixa Bjn^pa bj b OAispap o^uauíoui ¡a ua jBJodioaui
BJBd a|qBJOABj ou {B^uaui pn^paB B| anb ¡a ua ojduiafa un jbx^soui ap ops
as :BUBdsg aaqos B^Sau BpuaXa^ BpBuiB|j b¡ jpipaai ap ^^p as ou oqoxp o[ U03
buoj iu Buad
uis Xoq ^sBq oppsixa Bq anb 'pnjaB BiuiapBay bj Baja as ¿f^\ ua uaiaag • o^afqo
ns ap pBpijqn bj Buanbaj anb BiauB^jodun a ja^aBJBa ja uojaip aj as iu 'uBqBjadsa
as Bjja ap anb sojoq soj asafnjxxid u9pBJodjoo jp anb BJBd o^spdoad b Bja Baoda bj
iu sbui ía^sixa biabjxj^ anb 'sapjn^B^ sBiauai^ ap asua^j}Bj\ BiuiapBay bj 'ojajqaj
ap i jap opaaap jod opireaja 'BUBsaaau ub^ u^ianiqsui Bun 'BUBdsg ua jrepurq
ap buojS bj b 9JidsB 'ouiag jap BiopBiuaqoQ opuais 'pB^sapBj^ Bx^sanA ^p ajpBj\
psn3ny bj ^f^\ oub ja ua uq -ioj^ :opBuopuaui o^uauínaop oidojd p JBjqBq souiaf
-aQ 'BiuiapBav bj jioqsuoaaj o^xa uis pua^ui as 'sapBpiuiqjodo sbj^o sbijba ua
X a ^^íP^ ofBg Bxia^BjSuj ap bj 399^ ua íBsaauBJj bj 099J ua ío^uauíi^ jap bj ¿^9J
ua :sBadojna SBiuiapBoy sapirejS sbj uBaaa as anb ua Booda buisiui bj ua an^uqxa
as BjouBdsa BiuiapBay Bq \pjja ap Buouiaui iu BqBpanb ou bX^ '(HAX \^]s
jap sopBipaui) BaBi^snB BpsBuip bj asainSupxa p (^piuiapBav pnpB bj ap upiDBaja
ap o)uauiBpuiq oidoad ja aaipoj ouioa oJBquia ui

o^uauíi^ jap bj 'SBadojna

SBiuiapBoy sajqajaa Xoq sbj ap BnSpuB sbui bj b 'ojSis ap so^JBno saxj ua U9PBU
psa asopupirejapB 'sBiauai^ ap pag BiuiapBoy Bun Biredsg ua Baja as 'BiauapBaap
ua bX pBpuadsojd Bun ap ozBpjoa un ouioa '09SJ ug p^^ anj BapsBjoasa
bj b oSadB ns 'ILAX ^ AX sojSis soj ap SBadojna sBUBiujaq sns ua
anb BpBiaunuojd sbui buijoj ua oiad g^\ ap sa BuojaajBg ap Bq •sajodBjyj X asnoj
'BnpBj 'aSpuquiB3 uoa a^uauíBauBJoduia^uoa isBa '03J ua SBpBpurq uoianj
SBjauíud sn -jBuoiaaBaj uis 'o^uaiuiuqnasap p sa^uain^is sojSis
oauía soj ua auapireui as anb bj 'BUBdsg ap ojr^nj ja boiSbj^ buuoj ua uBiquiBa
sapji^jna soSsbj so^sg 'sa^uBjadun sapji^jna so)daauoaajd soj uoa BuopipBJ}uoa
bj ap BpBJ4ua bj Jipaduii BJBd SBjauBnpB sbj3^uojj íjBJoqBj

�El esplendor español dura sólo cincuenta años después del descubrimiento de
América. Con las riquezas del nuevo mundo, no se construye un estado industrial y
comercial capitalista, como los que surgían en la otras regiones de Europa. Toda
esa riqueza se disipó en guerras santas con Inglaterra, Francia y Suecia que se
perdieron y en lujos desbordados. Es la época de Felipe II y El Escorial, que con
envidiable espíritu industrioso, se aprovechan artistas con más sentido comercial
que el de los monarcas españoles, como el Greco, Velázquez, Rivera. Aragoneses y
castellanos sostienen que los hidalgos españoles no pueden rebajarse a las labores
manuales, base de la agricultura avanzada y de la industria. Ella son sólo dignas de
moros y judíos, a quienes para peor, los expulsa. El ideal medioeval, el hombre
guerrero y conquistador, se conserva intacto en España durante toda la época de la
colonia. Recién a fines del siglo XVII, se legisla en España a fin de concluir que la
industria no degrada. Este desprecio por la industria, por los trabajos manuales y
por todo lo práctico, característica saliente de la cultura española en los tres siglos
previos a la independencia, es íntegramente heredado por los criollos españoles de
la colonia, los pueblos latinoamericanos de hoy, en donde se formó una aristocracia
^ o patriciado impulsor de una cultura sin razón para interesarse en la ciencia
^^

experimental y en la técnica.
Sala de Touron y otros(12) hacen notar al referirse la naturaleza precapitalista en
la producción y en el comercio de la colonia española, que "el capital (durante la
Colonia) no se invirtiera en la producción, que predomina de manera deformante el
capital comercial sobre el productivo y que se impidiere la formación de un
mercado único" (...) "Como consecuencia, se desalentó la formación de una clase
con intereses generales capaz de representar en sí, los intereses generales de la
, nación. Esa clase estuvo ausente también luego de la independencia".
6.4 La independencia latinoamericana no fue una revolución; fiie un simple
movimiento de emancipación. Con esto queremos decir que lo que los criollos se
propusieron cuando comenzaron la lucha por su independencia, no fue crear una
nueva sociedad, es decir, establecer una nueva cultura que permitiera modificar
radicalmente los esquemas tradicionales dentro de los cuales se había desarrollado
^ la vida colonial. La revolución latinoamericana es pues, un movimiento de carácter

,u

puramente político. Los criollos luchan por desplazar al español europeo, pero sólo
para poder sustituirle en las mismas tareas que éste monopolizaba en las colonias.
En la República Oriental por ejemplo, se aspira a reemplazar en el campo, al
hacendado latifundista; en Montevideo, al comerciante exportador de cueros y
sebos; en la frontera, al contrabandista de esos mismos productos. En la Colonia,
unos pocos españoles europeos vivían o aspiraban a vivir de la explotación de la
riqueza primitiva de América y del trabajo de los americanos; la revolución no
aspira más que a sustituir esos pocos españoles europeos, por otros pocos criollos.
Esa herencia cultural de la Colonia, hábilmente estimulada por el liberalismo
económico que ingleses y franceses inculcaron en los dirigentes revolucionarios del
nuevo continente, mantiene a éste en la incapacidad de explotar autónomamente

18

�S S ^ I 3 fl &lt;^
.1^
61

BJBd aíuapijns sa 'a^uaS Bood ap soireui ua pBpiAipnjxxid Bfeq Bsg -BiSojouoaj
bj X Biauap bj sBUBsaaau uos oaodure^ sajBna so| BJBd uopBjjoduii a uopB^Jodxa
ap opjauíoa jap X pBpiAipnjxud BÍBq bj ap íiaia apand as anb bX 'a^uBjJodun
Anuí sa ou 'ogjBquia uis Buiajqo^d ja oaad ísajouajuí ouioa BZBqaaj Bjrqjna
Bxjsanu anb sopadsB spp 'jBmreui ozaarqsa oqanuí X uopBjuauíuadxa a^ixa uopBiqis
Bjsa jBiquiB^ 'Biuo¡o3 bj ap pBpiAipnpoíd buisiui bj uoa BopoBjd as 'Biauapuddapui
bj ap sandsap oipaui X ojis un BjsBq BjnqnauSB Bq sajBJ^jBu SBjapBad sbj
ap a^uaurejos osn jap opnjxxid 'Ba.repaq jod aorea Bood X bubj Bood ía^uauíjBJiqBU
Bp ajsa anb o ojps Baznjx)jd as odurea ja ua anb ap upzBJ bj sa 'sbuuoj sns sbjx)}
ua jBnuBui ofBqBj; ja jod BpuBuSndaj kjbuui Bq biuojo3 bj ap BpBpaaaq pBpijB^uaui
bj a^uauíBAqiu^iuap BSuoduii as anb b BAajj 'soubui SBDod ua uoioanj^jd ap soipaui
sosBosa soj ap uoxoBJ^uaouoa Bun X uoiaBjqod BÍBq buq sajoua^ui sauoiOBOiunuioo
ap paa bjbui Bun ap Biauanoasuoa ouioa 'souiquBui soj b saaouadns uos 'sarjo ap
soun sajuB^sip Xnuí 'souBauauíBouijBj ouinsuoa ap soj^uao soidojd soj b a^iodsuBJ^
ap ojsoo ns X pBpquBO jouaui ua jpnjpojd uaqap as sand sojbo sbui uBjjnsa^j
SBadojna sBoiuoa^ SBjajjna sbpbzubab sbui sbj uBiAua aj anb sopnjxud soj ap
pBpijBa jofaui bj uoo jqaduioo aqap anb bX 'Biauapuadapui bj ap soub sojauíud soj
ua ajanuí 'sBagijuaio-oaiuaaj sajBJujjno sasBq BiSixa ojjo^iBsap ns BJBd anb X Bpsixa
anb Boiun bj 'JOLiajuj jap Bixjsnpui Bq oapiAajuoj\ jod ojauíud JBSBd anb
'ojaj^ b o^jb ap ji bjb¿ 'Bpuapuadapui bj ap oxpaui X ojSis b 'Xoq unB ij
Boijqnda^ bj ua iu Buijuagjy bj ua iu jBjjojJBsap apand as ou jouajui oiajauíoo
ja jBno oj aod 'Buaajuí uoiDBDiunuioa ap s3jbsj3asubj4 SBauij uapuaqxa as o^ sajiy
souang X oapiAajuoj\ rupiaBjjodxa ap so^jand soj BiOBq uoiaonjxijd bj jBAajj 'u^
ooiun jod uauaq 'SBsajSui sBiuBduioa sbj jod sopBjB}sui 'sajLUBOOJjaj soq SBsajSui
SBauqBj sbj jod BppajadB Buiud BuajBui Bun sa jqxaj ja sand 'jbubj ojaujBa
ja Bjojdxa a

sasuajBjdou SBuiduiBO sbj ap sa^uBuiuiop sbzbj sbj uos uoq^joq^ ja

X paojajapj ja anb osa jod sa X íBaiuiouoaa ijodojjaui bj ua BjdaaB as anb aujBO ap
odq un uaonjxud anb sBuiAoq sbzbj sbj Bia^q Bjuauo as BjapBUB upio^jojdxa Bq
ajqij opBpanb Bq anb opBOjaui jap Biauajaq bj UB^ndsip
as joua^xa ja apsap anb sooiuiouooa sodnj so;ui4sip soj jod sopBXodB 'sojja ajjua
BjqB;ua as Bqonj Bq sojjipnBD X sajBjijxui ap S3abj^ b Buiuiop oj ojxq anb 'JBpnaj
BjouBdsa zibj ap BinbjBSijo n biobjoo^sub BjapBpjaA Bun jbuijoj b opuBSajj 'o^uauíBJ
-aduia^ ooquapi uB^dopB 'sred jb uBuins as anb s34ubjSiuiui a sojjou3 jBnpiAipui
Bun^jqí ns JBjjojJBsap a^iuuad aj 'uoioonjxijd ns ap aqioaj anb oíaajd ja anb
ua Bpipaui bj ua X auinsuoa ouaduij ja anb ua Bpipaui bj ua ojos aanjmid 'BIU0J03
bj ua 0U103 sred jb opuBjojdxa Bjonj 'Bjja^BjSuj 'Baiuiouooa sijodoj^aui BAanu
bj ap ojBduiB jb anb 'a^uBuiuiop asBjo Bsojauínu oood Bun 'sofo ap JBJjaa X JuqB un
ua uaaajBdBsap X ireuuqj as sbuujjoj sbj apuop 'SBupsa^ui sBqonj sbj ap sajoj^sB^BO
sbj ap oipaui ua jbuuoj b BpnXB 'Baiuaa^ uis X Biauaio uis oduiBO jap BAisuajxa uoia
-B^ojdxa bj 'ojduiafa jod BuquaSjy X XBnSnjq ug -ajuaipuadapui a^uauíBaiSojouoa^
Bu^snpui Bun opireajo 'Badojna uoiobuuojsubj^ bj ajqísod oziq Joua^uB ojis ja ua
anb bj ouioo bpbzubab BJiqjnauSB Bun JBjjojJBsap ap 'sajBjn^BU sosjnoaj soidojd sns

�alimentar fortunas inmensas y privilegios desmedidos, que para mantenerlos sólo es
necesario tener de su lado, el poder de los militares, de los abogados y de los
gobernantes que estructuran e imponen las leyes.
En esta posición mental existe una similitud con lo que hemos mencionado al
citar el ejmplo de Inglaterra y Alemania, que provocó que la industria química
alemana pudiera superar a la de aquélla, a fines del siglo XIX (Véase 4.3).
La facilidad de hacer fortuna no impulsa a las clases dominantes a apelar a los
v recursos de la ciencia para mejorar las condiciones económicas de la producción.

7.EL APORTE ÍTAUANO
Dijimos anteriormente que junto con la imitación consciente de otras culturas
europeas, al final del siglo XIX se produce la asimilación, en los países del Río de
la Plata por ejemplo, de otras culturas. Esto se hace en forma inconsciente,
provocada por la masiva inmigración italiana. No creemos necesario dedicar mucho
tiempo a este aspecto. La inmigración italiana que recibe el Plata, proviene de las
regiones que en la península itálica precisamente, no habían asimilado los con
ceptos que hicieron de los estados europeos, estados fuertemente industrializados
sobre la base de una tecnología científica; no proviene del norte de Italia,
precisamente porque esa región no tenía motivos para que sus habitantes desearan
emigrar, ya que en esa zona el proceso de industrialización creciente les permitía
vivir en relativa prosperidad. Distinta era la situación de los italianos genoveses,
napolitanos y los del sur, cuya formación cultural, inadaptada a las necesidades de
la civilización tecnológica moderna, los hace emigrar de su patria, y nada muy
distinto a lo que había dejado España o a lo que ésta seguía aportando por
intermedio de su emigración, podían proporcionar a nuestra cultura. Vinieron a
hacer agricultura desprovista de los más elementales aportes de la tecnología
moderna imperante en la época, o a dedicarse al comercio de importación y
exportación. Son fácilmente asimilados por los criollos porque precisamente sus
culturas no se diferencian en nada.

8.LA UNIVERSIDAD EN LATINOAMÉRICA
8.1 Prácticamente hasta bien entrado el presente siglo, toda la tarea de en
señanza superior, la investigación científica, la formación de personas calificadas
para este tipo de tareas, la forrhación en las profesiones científicas, etc., se realiza
en el continente latinoamericano, en Colegios y Universidades.
No existió en estas latitudes, nada similar a las Academias inglesas, francesas,
alemanas o rusas. Tampoco nada similar a las "Ecoles" francesas creadas a mediados
del siglo XVIII y con carácter permanente durante la revolución, que tanta
influencia tuvieron en la incorporación de la ciencia a la cultura general y a la

20

�b 'oSbl^ubs ap opjiqB^ ja anb uoioBoiunuioo bj soureaj 'pBpisaaAiuq Bun ap pBpnp
ns b jB^op UBqBasap anb sojjouo soj b biaoui anb rquídsa ¡a jB^dBO bjbj *8
't BUOUiailI BJ B UBq
-buSisuoo 'BaqB|Bd ajqB^adsaj ub^ ofBq sojndpsip soj anb 'ox^saBiu |a jod sopB^daoB
sopBqnsaj 'souisuojb anb sbui jas uBipod ou BOisig ap sauopoaj sbj 'anb zajja^nQ
BqB^ouB jBna o| jod 'so^BJBds iu so^uauía^sui uis 'uoioB^uauíuadxa bj b JBjadB uis
'ojnojBO pp oajduia ja uis Bgosojig bj ap a^red ouioa BqBuasua as boisi^j B^ "BDoda
B| ap sapuopBanpa sauB¡d so[ BqBinS B)au)sa sbui BaqsBpasa ^r\ • uopBJBdajd
buiiuiui b¡ uis SBuosaad uBja saaosajoad so¡ 'BiaBq as isb opuBna X uBqBuopuaui
as is SBuadB 'sapji^Bu X sboisij sBpuaio sb^ souBuiuias sojapBpjaA ouis soj^osou
aj;ua uojanj ou 'pn pp uomn b¡ ap so¡ b so¡¡a aa^ua opuaXnpui 'soiSajoa so^
ns ap ppadsa uopunj oiuoo Bipuodsajjoo uainb b 'ojap pp OAisnpxa
ap Bja jB^oosa uoiaaajip B[ X opBJOsajojd ¡g Buouiaiu b¡ Bja bia¡oau3S
-ap X BqBaqdB as sbui anb pB^noBj Bq uopipiua Bjaui ap X o^OBJ^sqB opaiui
-buozbj ap SBpuap sbj ap sBunSp asBq jod soj^osou aj;ua OA11^ upioonj^sui Bq^
ro^aadsaj p (e)zajjaqn^ q^f ^^\(J *BpqBj|B anb sbui
oaod a^uBiuaqoS asBp Bun X ojap un a|jBp ap a^jBdB 'uoiSaj b¡ BJBd j^n a^uaui
-BApaaja B^na asBp Bun ap uoiobuijoj v\ b jmququoo uojaipnd ooodiup osa joj
Booda b¡ ap sBaisBp sapBpisjaAiuq
sbj ap uopipBxj bj b oqna opu^sa sbui jap oj^uap SBpBajo uojarq sand
-uoo ja BJBd BfB^uaA Bun uB^uasajdaj ou sapBpisjaAiuq SBjjanbB oSjBquia
7,9¿T ua u^ojg ap bj X QO¿J ua ajBj^ ap bj jod
BpinSas anj B^sa íqgqj ua pjbajb^ ap bj 'BsajSui biuojoo bj ua pBpisjaAiuq jauíud
bj b ojSis un ua o^uBjapB as 'oSuiuioq o^ub ap pBpisjaAiuq bj anb souianbjBaag
BUOJOO BJ B SBpBJOdJOOUI SBUOZ SBAanU SBJ B
sapBpijiDBj SBsa japua^xa BJBd uojaisnd 'ouo^ijja^ oidojd ns ua BzuBuasua ap so^n^^
soín^psui sns jB^uauíajaui ua uBiuod sajouBdsa soj anb ojaa ouisiui ja anb jaaouooaj
anb XBq 'Bauauíy ap o^uaiuiijqnasap ja uoo apiouioo BpBUBjQ ap B^sinbuooaj bj
anb B^uano ua opuaiuajL oSuiuioq o^ubj; ap bj uoo a^uauíBauB^nuiis souaui o sbui
Bpuiq as BpBirejQ ap Bq \y^\) BuojaojBg ap bj X (0C^l) boubuibjb ap pBpisjaAiuq
bj ap Biuodsip ojos BUBdsg 'oS^iuioQ o^ubs ap bj ap sa^uy oSuiuioq o^ub ap bj
ap sandsap sojSis sop uaioaj Bpunj as 'ajiq3 ap oSbi^ub^; ap Bq Bqopjp^ ua J9J
ua pBpisjaAiuq Bjauíud bj irepunj sajouBdsa soj 'jns ouoo ja ug JSJ ua ooixaj^
ap bj X 'Biuiq ua soojbj^ ub ap bj uanSis aj íBjauíud bj ap o^uaisB ja sa '8gj ua
'oSuiuioq o^ub íBouauív ap o^uaiiuuqnosap jap sandsap soub B^uanouio soun sup
-Bpunj uojarq 'ouBouauíBoupBj a^uauí^uoo ja ua sapBpisjaAiuq SBjauíijd SBq 3*8
•soujajxnu sooiSojouoa^ X soog^uaio
so^oadsB soj ap asj^qnu ap BireouauíBOupBj BJi^jno bj opiua^ Bq anb sapBpijiqísod
sbj BiouapiAa ua jauod BJBd OAqBj^snji Xnuí jas apand 'sapBpisjaAiuq SB^sa ap
bj ap 'sauaSuo sns apsap sisijbub ja osa jod 'Badoana BoiSojouoa^ Bjnqno

�fines del año 1713 dirige a su Majestad solicitando la "fundación de una Uni
versidad en la que se logren operarios para la predicación del Santo Evangelio, que
instruidos en las letras divinas de Teología y Escritura, podrán con seguridad, en la
predicación, desempeñar el Católico celo de Vuestra Majestad. Y se crearán sujetos
que, versados en las leyes puedan dar consejos y dirigir los negocios graves que se
ofrezcan entre los tribunales(13)".
Las asignaturas que se crearon fueron las de Artes, Filosofía, Jurisprudencia,
Cánones, Matemáticas y Medicina.
Los títulos que se expedían eran los de Doctor en Jurisprudencia y Teología. La
Medicina profesión inferior, no tenía título. Matemática no tuvo alumnos en esos
primeros años. Es sin embargo la misma época de la creación de "L'Ecole de
Meziéres" en Francia y de la Academia de Ciencias en Rusia. Es la época en que,
en la Europa extra-española, se introduce el método científico orientado hacia la
observación de la naturaleza, el descubrimiento de hechos útiles, la divulgación de
los oficios y profesiones liberales destinadas a la formación de una clase dirigente
para la industria y la explotación de los recursos naturales, en la forma más
conveniente. En cambio, la América Española sigue apegada a la Universidad
tradicional, con el solo fin de formar sacerdotes y juristas. Predicar el evangelio por
medio de clérigos instruidos, porporcionar juristas versados en leyes que puedan
entender en los problemas que se dirimen en los Tribunales, es en resumidas
cuentas, todo lo que a mediados del siglo XVIII los criollos y españoles europeos
que vivían en la Colonia, aspiraban conseguir a través del mejoramiento de su nivel
cultural.
Ni la Medicina, la más escolástica de las profesiones científicas, ni la Matemática,
la más escolástica de las ciencias, despertó el mínimo interés de la juventud
santiagueña de la época. Cuando se fundó la Universidad de Santiago, hacía un
siglo que funcionaban las Academias del Cimento, do l^mdres y de París; medio
siglo que se había fundado la Academia de Berlín; un cuarto de siglo que se había
creado la de San Petersburgo y también, es oportuno recordarlo, había desapa
recido un siglo antes, sin dejar rastros, la Academia Española. Es también la
época en que ve la luz el primer tomo de la Enciclopedia de Diderot y D'Alam2
bert; en que Watt comienza a introducir en Inglaterra la máquina de vapor; es en
fin, la época, en que la tecnología se impregna de la ciencia. Montevideo casi no
existía y Buenos Aires debe esperar un cuarto de siglo para comenzar a impartir
Enseñanza pública superior para externos, la que será la bastí del famoso colegio
Carolino que comenzará a fimeionar en 1783. Pero este Colegio fue creado
tomando como modelo el Colegio de Montserrat en (Yinloba, funcionando bajo la
égida de los Jesuítas, dentro de un espíritu similar al que ya hemos indicado para
la Universidad de Santiago. Las materias que se dictan el primer año de su
funcionamiento; son: Teología, Filosofía y Gramática. Hasta las Invasiones Inglesas,
será el más frecuentado lugar de instrucción superior de las juventudes montevideanas y bonaerenses. En descargo de su prestigio, compartimos con Gutiérrez la

22

�Ve-

'O^^ IaP ^pp-^?p I ua 'ouBaaiq ouisppuBUioa jap 'bjbjj bj ap ojg p ua upioonjxxqui bj
uoo bjSbsuoo as X 'Bpuapuadapui bj uoo a)uauiB3UB)jnuus Bzuaiuioo anb 'Bsaairejj bj
a)uaui|Biaadsa 'SBJiqjno sbj^o ap a^uapsuoo uppB^wi bj ap opouad [a sg Biuapotu
Bdojng bj ap SBp^uBjapB si^ui sbijosojij sbj JBjdopB b souBOuaureouqBj sajBrqoaja^ui
soj b BAajj ¡oiredsa oj ojxp b Bsjndoa Bidojd bj 'Biauapuadapui bj Bppnj^oaj j -g

VI0N3aN3d3aNI VI 30 SBDdSBO 1V0103131NI VOIA VI 6
oiSajO3 ja ua BBUBjjBg
ap uppBnpBjg ap sisa^ bj ou is asBa^^ SBUBja^j a^uauiBjnd sauopB^ajcüajuí SBsiu^sqB
uBja sauopBoijdxa sn^ uoiaBJBdaad ap so^jbj a)uauijB^O^ sajosajojd ap S3abjj b
X bioub^sui Biupjn ua o^ad íipuassBQ b o uo^^a^ b 'sa^JBasaQ b asjBuasua bij)oj
uauíBxa 9Jqij jb
'Baijquaia anb sbui Bopsiui Bjrpjna Bun uoo sajquioij UBjg sBuio^, o^ub X ojqBj
ub 'uqsnSy UBS 'SBjn^uosg sbj 'sajqBSauui sapBpaaA ouioo jBjdaoB b BpBSaajua
a^uauíjB^o^ 'BopBuiSop oaad BpBj^snjx 'BpB^uauo a^uauíBoqosoj^ pBpaioos Bun anj
'sajBiuojoo sapBpisaaAiufj X soiSajo^ soj ua puuqj as anb Bjjno pBpaioos Bg f^

Bqoíp ua pBpisaaAiufj Bun xea^o ap '69¿T u9 III SOJJB3 ap uapao'Bj b uoaaisndo
saaiy souang ap souBuopunj soj anb Bioua^sisaa bj anj 'ooidp uaiq ojduiafa
uq osaoSoad jb biuojoo bj auqB b a^uaipua^ ba^bioiui bjx&gt;^ JBuaoj ap uBqBJBOua
as 'F^sa ua BiqBq anb sajoiredsa souBuoiounj sog BIU0J03 bj X Bix^Bd aipBui bj ao^ua
sajBioaauíoo sauoioBjaa sbj 'a^red ua oBzijBaaqij BJBd SBp^pip saXaj sbj asopuBn^daoxa
'BIU0J03 bj b oajj ni SOJJB3 ap B^siuiaj^oui ozaanjsa jap oood Xn¡^ BUBOuauíB
Biouapuadapui bj BpBpiui ap sandsap B^SBq BUBdsg ajBS ou anb bj ap 'BpuapBO
-ap ap oj^ouad OAanu un Bzuaiuioo aosaons ns ofBq X o^uoad op^isBuiap aaanuí
III sojaB3 aiuauíBpBioBoSsaQ aoiaadns BzuBuasua bj ap Buuojaa Bun Bioidoad as
X Bpanj^ X BuiB0JBpBn3 'saoBUBzuBj^ 'oaqg jap ojjb^ ja ua sajBUBO isb uaXna^suoo
a

jBuisnpui Biuiouooa Bun ap ojjoooBsap ja BJBd oíAaad osBd 'aoua^uí oioaauíoo

ja Bjnuipsa as X B^saj\ bj ap soiSajiAud soj uBuaoaao as 'Ban^jnouSB bj BanBjsaa
as 'souBd ap sBjnpBjnuBui BUBdsg ua ubjb^sui as m SOJJB3 U03 "88^J ua a^aanuí
ns B^sBq ni sojJBg ap ojxjuad ja opo^ c\ ^dq^g ^p opBuiaa jap sauij apsap BOJBqB
anb ojx)uad 'Boiuiouooa pBpiApbe bj aod oioaadsap ja bo^uoo BUBdsg ua upiooBaa
BJdiuud bj uoo 'upioBpurq B^sa a^uB^sqo ou apxouio^ jBAaoipaui uoioxpBJi aofaui
bj ap ooiuap X BZUBsn bj b oiSajo3 OAanu un sa '(sajiy souang) an jap Bouauív
ua oBaao apand as anb oj ojxq 'oiuaiuiioouoo jap ooiun OApBogpsnf ouioo Baaduii
uozbj bj X Badoana bijosojij bj Buiuiop ouisijBaaqij ja opuBno 'BsaouBjg uoionjOAag
bj ap SB^aand sbj aaqos bX 'oSbtiubs ap pBpisaaAiug bj ap uoiOBpun^ bj ap sandsap
ojSis oipaui 'aiuB^sqo o^^ sajBan^Bu SBiouaio sbj aod 9saaa^ui as soa^osou aa^ua
anb aaquioq aauíud X oapiAaiuoj^ ap pBpisaaAiug bj ap X Boaioijqig bj ap aopBaao
'BBUBaoBg puuoj as apuop ijjb ang upioBdpuBuia ap o;uaiuiiAOUi ja uoaaioiq
QI8I ua anb saa^snji saaquioq soj ap buoXbui bj uooBonpa as ja ua anb ap upiuido

�El liberalismo, el racionalismo, el positivismo, invaden a lo largo del siglo XIX
todo el continente, desde las costas del Río de la Plata hasta las tierras de los
aztecas.
Junto con esa explosión modernista, parecería natural que la ciencia y el método
científico hubieran ganado también las mentes del intelectual latinoamericano.
Entre los intelectuales de los primeros tres cuartos de siglo de independencia, es
corriente ensalzar las virtudes de la ciencia en los discursos y en las cátedras; sin
embargo éstas no entran a formar parte activa de la cultura latinoamericana.
El problema fundamental estriba en que, tal como lo hemos visto (Ver 8) al
principio, hasta las postrimerías del siglo XIX, la clase intelectual se desarrolla en
la Universidad, y ésta por el modelo que imita, no podía producir otra cosa que
una intelectualidad literaria, en la que los conceptos filosóficos se repiten de
acuerdo a la moda, imitando lo que se hacía en el continente europeo. Muy pocos
de los intelectuales del siglo XIX hablaban con total convicción; ninguno creó lo
que trasmitió; ninguno fue auténtico ni vivió lo que predicó, salvo excepciones. En
el fondo el espíritu escolástico de la colonia se heredó íntegramente en las
repúblicas independientes, lo que junto con el apego a las ideas filosóficas más
modernas, producen a lo largo del siglo XIX y primer tercio del XX, una forma de
pensar propia de Latinoamérica que bien podría llamarse "escolasticismo cientificista"; en esta forma el método escolástico no fue sustituido por el método científico;
sólo se sustituyó a los grandes pensadores de la antigüedad y los grandes Padres de
la Iglesia, por los filósofos del modernismo científico que imperaban en Europa.
Así, bastaba que un hecho fuera afirmado por Galileo, por Darwin o por Spencer,
para que fuera creído sin necesidad de verificación experimental. Las consecuencias
que por el razonamiento lógico surgen de estos hechos, son sin más aceptadas.
9.2 Refiriéndose al Uruguay, dice Zum Felde(15) "el triunfo del positivismo en el
ambiente universitario fue un hecho consumado y definitivo desde 1890. H.
Spencer, nuevo Aristóteles, sistematizador del positivismo científico del siglo XIX,
era el pensador predominante en las cátedras de filosofía; su autoridad llegó a ser
casi dogmática y su doctrina de la evolución, la enseñanza oficial de la Universidad
de Montevideo".
Quiere decir que se acepta y se admite la ciencia, pero en forma literaria; no se
forma una conciencia propensa a asimilar el método científico que exige im
perativamente la verificación experimental de los hechos.
W. Buño(16) en un análisis sobre la Memoria presentada por Suñer y Capdevilla
en el concurso para nombrar el primer catedrático de la Facultad de Medicina de
Montevideo en 1867, llega a la conclusión de que Suñer no había realizado las
experiencias que describe en su prueba de concurso.
Al comenzar el siglo actual, las concepciones culturales de la colonia siguen
pesando en los pensadores latinoamericanos. Cuando éstos se desprenden de su

24

�sBoqsuapBJBO sbj b jBiounua^ ap pBpisaoau uis
SBoiuo^^sapBpiAqoajoo jBjjojJBsap ajqísod sa anb BX)sdnuiap Buo^siq Bq
so^oad^e^soj. sopp^da unuioo jBJitqno asBq Bun ap upiodopB bj b BpBioosB a^uaureu
-Bsaoau ^jsa ou Boqquaio-ooiuoa^ asBq ap jBLqsnpui pBpaioos Bun ap upioBuuoi
bj 'o^oaja ug *BoqaiAO U9iu/^ bj ua a^uauuoua^sod Bppnjx)jd bj b so^adsB
sosa ua jbjiuiis Xnuí 'Bjsiji^idBO opunuí p ^jBuiuiop anb Boqquaio-ooiuoa) asBq
ap upioBzijiAio Bun jionjxiad b soub soood soun ua uojba3jj bj anb soAqísod soj ap
'BiiBouauíBouqBj BpiA ap sauoiodaouoo sbj BJBd sajqqBduiooui 'a^ojyj jap Boqqnda^
bj ap sapjiqjno so^sbj ap ozBqoaj ja auaq ouiqíSaj ap anb oj opuBJBdas ^BpBnoapB
Bun uis opuidaoB opis Bjaiqnq tí\9uy,, ns anb ajqísod sa ou 'BUBjaqj
ajduiis Bun Bjanj ou 'Bjqo Bjauíud ns znj b oip 9jx)jj anb Booda bj ua
uBuiBjoojd souBouaureouqBj sapiqoajajui soj anb ooqquap ouisiApisod ja i ^g
ns ua sBpBiaosB a^duiais
u^sa spsa sand 'jpuauquoo Bjn^jno bj ua ojx^aui ns X Biouaia bj ap u9iobjiuiisb bj
ap ozBqaaj p 'd^uauíajqpiAaui aonpuoa BOi9jouaa4 u9pbztjtaid bj ap ozBqaaj n
•Bjja uoo SBpqjBduioa X Biredsg ap SBp
-Bpajaq sajpBui sBapi sbj uoo BJBd uauaq sajpuauquoo sapn^oaja^ui soj anb oSadB
jb 'o soub soj ua pssbq X BSa^o joiredsa iopBsuad ja BuqB^ Bouauíy ua auaqqo
anb ja anb jBnSí \e 'aqap as 0^1x9 n -BoiuBdsiq B-irqjno bj aasod anb jua^sa sbui
oj opuppxa '^pan^jno u^iooBaj^ jod aonjx&gt;jd as BUBOuauíBa^iouquB upioisod n
Booda Bsa ua jaua) b BqBzuauioo BUBOuauíBa^iou Biuiouooa
bj anb jBipunuí jadBd ja ajqos Biouaiouoo Bun uoo j^a anb auaq BpBu 'asuapiunopp
-sa Bjrqjpo bj ap ozBqoaj ns anb ap SBpnp b JBnj BÍap ou 'puoiOBu Bopijod
bj ap oduiBO ja ua BJopBAjasuoo Bjrqsod n o^uaiuipajpj ns ap otreua^uanoup jap
OAqoui uoo oppnqix^ u^q aj as anb safBuauíoq sounSjB ap pBpiun^Jodo ua opiua^sos
Bq as ouioo 'spsipuaduipuB so^uaiuiquas BJBUiBjooad 9jx)jj anb o^iap sa oj^
•SEJSipiOOS O SB^Sip^ldBO SB^Sd UB3S 'SBUJajX)UI SdpBpdlOOS
sbj ap o^uaurepunj 'Boqpuap boiuo^ bj ua BpBSBq u^iOBZip^qsnpui bj ap o^idio
ouiuibo ja jod U910BU psa b o^iBquia uis aonpuoo 'sopxufj sop^sg soj ua Boquo
9jx)^j anb ouispiuoa} jg -Bouauív o^iof^j ap sopiufj soppsg soj ua uBjaduii anb
(B01U094 bj) t^^sijBua^Bui X ooqBiuSBjdn iquídsa jb BjopuaiuodBx^uoo 'BUBOuaureouqBj
Biiqjno bj ap puopipBx^ oj ojx^^ ap u^pppxa bj iod 'Bauaiuy ^p opunjojd
sbui jopBsuad ap ojiqq ja 'ojSis ox^sanu jBzuaiuoo p ^aiay,, ns uoo auaqqo
'9PH anbuug asof ouioo iopBsuad un 'psiAqísod u^isojoa Buajd ua anb isb sg
o^uaiuoiu jap pBpisaoau o u^iooiAuoo ouioo anb 'ooqireiuoj o^uaiuiiAom jb BpBioosB
BUBja^q buuoj ouioo s^iu SBxiaq SBx^sanu b Bgajj lQp jap BpBoap bj ua ouisijbioos
oidojd jg oiquiBO ja anbqqsnf anb Boiiu^uooa o pióos BsnBO Bun uis 'u^io^quii
ap iquídsa jod oj^s jBjadns apand as ou anb 'BpBSre^iB Xnuí j)Bpipaj Bun Bqnoo
anb zioreq un anb s^ui sa ou Bqosojq BAanu psa anb Bqnsaa 'ouisiAqísod ja X
souisipuopBJ ja updopB X 'ouisipiquídsa p X ouisioquBuioj p 'ouisipapi p oSadB

�Ni Holanda, ni Francia, ni Alemania, necesitan tomar de Inglaterra todas sus
características culturales, tales como idioma, costumbres, formas políticas de gobier
no, aficción por diferentes manifestaciones artísticas, cuando se lanzan por el
camino de la revolución industrial. La Unión Soviética ha podido transformarse en
una poderosa nación industrial de base técnico-científica, sin renunciar, el centenar
de pueblos que la componen, a sus hábitos culturales e idiomáticos. Otro tanto
podemos decir de Suecia, Japón y de los Estados Unidos mismos, pues la
superestructura industrial que le ha dado poder a esta última nación, no ha
obligado a los distintos estados que forman la federación, a renunciar a sus
características propias, que tanto diferencian por ejemplo, los estados del Sur de los
del Norte, los del Este de los del Oeste.
Y si pudiera pensarse que esto no fuera muy claro para el ciudadano común en
1900 cuando aparece el "Ariel" de Rodó, no se puede justificar que haya perma
necido oculto a los pensadores de España y América, que posteriormente juzgaron
su obra, como no sea como consecuencia de un proceso mental proclive a mantener
la situación existente, situación que a la larga nos llevó a ? ocupar en forma
definitiva, la última posición en la división del trabajo intelectual que anota Servan
SchreiberU7): pueblos creadores de técnicas, pueblos productores de bienes de
producción y consumo, de acuerdo a técnicas desarrolladas por los primeros,
pueblos suministradores de materias primas y alimentos para los anteriores.
9.4 Un rasgo del movimiento intelectual de fines del siglo pasado y principios del
presente, asociado a la adopción de la filosofía positivista, va a ser sin embargo
fundamental en la creación de las condiciones aptas para una transformación
cultural latinoamericana.
El movimiento cultural de raíces filosófico-literarias, se separa de las Universi
dades en esa época, pues éstas al influjo de un positivismo más auténtico, menos
verboso aunque pecando sí por excesivo pragmatismo, se transforman en Uni
versidades profesionalistas. Este cambio en muchos aspectos negativo, que se opera
en los institutos de enseñanza superior del continente desde fines del siglo XIX,
será sin embargo fundamental para permitir la formación de una clase intelectual
diferente, que con motivo de los problemas concretos que las profesiones plantean,
comienza a caminar por sí misma, al principio tímidamente, pero respondiendo
cada vez más en forma autónoma a la necesidad de resolver problemas regionales
que no encajan dentro de las recetas que vienen del hemisferio norte.
Primero son los problemas de la salud los que exigen soluciones propias, siendo
por ello las facultades de Medicina los primeros centros donde la investigación
científica se desarrolla en Latinoamérica. Luego ciertos problemas conectados con
las obras públicas, la construcción, etc., van exigiendo a la Facultades profesionales,
crear centros de investigación y control, cuya importancia no proviene de que en
ellos se realice una tarea creativa trascendente, sino de que por primera vez un
sector de la clase intelectual latinoamericana emprende una tarea autónoma en que

26

�LZ

ua saia^uí uauap '(ouisqBuaduu) a^uau^uoo jap joua^xa ja apsap anb SBOiuicmooa
SBzjanj sbj ap uchoob bj b a^uauíjB^uauíBpunj soiuuajaj • souiajanb mby I 01

lVdmmO NOIOVZINO1OO3H Á OHSnVlNOlOOOBN 01
•jBjnqno uoiobziuojoo bj b jpnpuoo apand ojos anb 'jBjuauquooBJ^xa upp
-^uauo Bpo^ ap a^uauía^uaipuadapm asjBzipaj Bjaqap anb 'upiOBjSa^ui bj asjnduui
anb OApoui ojapBpjaA ja jas aqap ^sa X 'ajqísod aoaiBd Bjn^uaAB bj 'okjuibo
ua jpuaupuoa jaAiu jy jBLqsnpui-ooiuaa^ Bpua^od Bun bjos Bjja ap jaaBq ap
ZBdBO Baiuiouooaoioos Bjn^anj^sa bj X upisuauíip bj aasod SBUBOuauíBoui^Bj sauoiaBU
sbj ap BunSuiu sand 'jBuoxSaj jaAiu jb oSanj jBSBd BJBd 'jbuopbu jaAiu b ojaui
-ud 'asjBiusBjd b jBzuauíoo Bjaqap 'uoponjx)jj-pBpisjaAiufj-opB^S3 biSojij^ ^^
oduiBa
ajsa ua Biuiouo^nB uoo asjaAoui 'oinjnj ja ua ajqísod uBBq anb sasBq sbj JBqaa
ap ZBdBa 'a^uauquoa ja ua Baiuoa} X Baqquap Baqijod Boqua^nB buo ap uoiaBjnuijqj
bj Jingasuoo Bjpod as anb sa 'oauBjqj jB^idBD jap upioBx^auad bj jod SBpBZBjdsap
uos anb SBpipuiojduioo ou sBAqanjx)jd sBzjanj sbj ap X 'sojafuBx^xa sasaja^ui soj b
uopBuipjoqns bj ap asjBzipuadapui BJBd sbja sBjap^pjaA sbj ap sa^uapsuoo a^uauíBD
-pua^nB jas b uaauaiuioa 'sajBuoptpBx^ subSojs soj ap asopu^jBdB 'a^uauquoo ja
ua anb 'jbuopbu Bpjainbzr bj ap SB^sisajSojd soapijod soj ap 'sajBnjaaja^ui soAanu
sosa ap opBunuioauBui ozjanjsa ja jod ojos anb japuajduioa ouBsaoau sa ^
sau
-oidbu SBxisanu ap Bpuapuadap ap uopBaps bj uoa opBpqauaq Bq as pBpuadsojd
BXna sapBpaioos ap sapBpisaaau sbj b SBpBuipjoqns 'jBuoiSaj pBpijBaj bj b SBuafB
'opiua^uoa ap sbidba sbuSisuoo opuaqidaj 'ouisiui is jod asjaAOui ap ZBdBaui 'ojjojj
-Bsapqns jb opB^B a^uaupuoa jb opiua^uBui uBq oduiaq jap saABx^ b anb so^daouoo
souisiui soj jod sBpBJídsui opuqj ja ua opuais 'soiuaj^oui sbui sapBnSuaj uoo
X sbuuoj SBAanu ofBq uaoajBdBaj X uaoajBdB X UBsad unB 'BJoqB B^sBq opB^sajiuBUi
Bq as ouioo j^ 'a^uauquoo jap soopjjod X sajBnpaja^u! soipaui soj ua JBjjojJBsap
opijxxl Bq as anb Bjn^jno bj ap SBjouBdsa saorej sbj sand 'jpBj B3jb^ B^sa Bjas o^j
•sbpbzubab a^uauíjBLqsnpui sauop^u sbj ap BOiuoa^ BpnXB
bj b jujnoaj ap p^pisaoau uxs '^uisiui is jod asjBjjojJBsap Bpand anb pBpaioos Bun
jbuuoj ap uq ja uoo auasua as X asn as ooqquap ojxpui ja apuop 'BpBOijdB X Bjnd
Boqquaio uopBSpsaAui a jouadns BzuBuasua ap so)n)qsui sooqua^nB ua asjBuuoj
-subj^ BJBd 'sajBuoisajojd ap upioBuuqj bj b sopBoipap a)uauia)UBjapuodajd sox^uao
jas ap uaíap X 'Boup^siq uppBoqqsnf ns oaiij anb uoioisod Bun ap uauoiooBaj
sapBpisjaAiu^ sbj 'jBn^oaja^ui asBjo Bsa ap osjnduii b anb zaA Bun jaSooaj uBjpod
as ojos 'upioisod BAanu B)sa ap so;ruj soj uaiq is 'ojis oj^sanu ap p^^ui Bjauíud
bj ap Bouauíy ap sB^stjBuoisajojd sapBpisjaAiuQ sbj ap jadBd ubjS ja jas a^sg
oipaui jap o^uaiuiuanbaj b B^sanduii pBpisaoau
Bun ouioo 'soou^aj sosjnojip BJBd OApoui ouioo anb sbui 'BoqoBjd as Biouaio bj

�mantener la situación existente en materia de estructura de la producción y del
consumo en América Latina.
10.2 La revolución emancipadora comienza en 1810 y termina en 1827. No
obstante, los pueblos latinoamericanos tardaron aún medio siglo en comenzar la fase
efectivamente constructiva de su nación. Cuando consiguen cierta paz, Inglaterra ya
ha terminado su etapa de construcción capitalista y comienza su período imperia
lista.
La colocación de capitales británicos en Latinoamérica comienza casi _de_Jji.mediato con la Independencia
En 1825 Inglaterra hace el primer empréstito a una de las naciones latinoame
ricanas (Perú); pero es recién en la década del 60 que comienza a exportar capitales
para construir ferrocarriles, para instalar empresas de abastecimiento de agua, 'de
gas y bancos. Casi enseguida, aparece en el Río de la Plata el interés norteameri
cano y británico por la producción de lanas y carnes para su abastecimiento
interno.
En la década del 60 se importan en el Uruguay los primeros animales de raza
(Durham y Hereford) comenzándose la producción de extracto de carne para
consumo en Inglaterra; estos tipos de animales sustituyen al vacuno criollo, apto en
la época en que sólo interesaba el cuero y el tasajo.—'
Hacia fines del siglo XIX se instala el primer frigorífico en Buenos Aires (1883) y
a principios del siglo actual llega el trust mundial de la carne al Río de la Plata,
por intermedio de los frigoríficos Swift, Armour y Anglo que responden a intereses
de los Estados Unidos de Norte América e Inglaterra.
Todo esto tiene como consecuencia que la burguesía criolla, apoyada por los
intereses ingleses, se enriquezca con sus exportaciones de materias primas co
locadas en mercados seguros, sobre la base de una producción que aunque
ineficiente, colma las ambiciones más exigentes, al realizarse en grandes extensio
nes pertenecientes a un solo propietario (latifundio).
Como en el caso de las industrias químicas inglesas a mediados del siglo XIX
(ver 4.2) no hay motivos para estimular el interés en el mejoramiento técnico, que
sólo puede desarrollarse sobre bases científicas sólidas. La ciencia y sus aplicaciones
no interesan en consecuencia, a la burguesía criolla. Las metrópolis que aprovechan
de esta situación, Inglaterra, Francia, Alemania (después de 1900) y USA, tampoco
tienen interés en cambiar un estado de cosas que les favorece enormemente.
10.3 Y esta situación es la que impera actualmente en todo el continente. En
efecto, en los años posteriores a la Segunda Guerra Mundial, América Latina para
aprovisionarse de divisas, ha dependido de las exportaciones de productos básicos
tales como alimentos, materias primas y petróleo^1^)

28

�ez

uaaBq anb 'B^sijB^dBa odg ap SBjjBzijBujsnpui a^uauía^jary sauoioBu sbj ap o^aadsaj
oueauauiBouL)C| joua^xa opjauíoa jap Biauapuadap bj jbjo^ 'Biauanaasuoa ua 'S3
"%8"S Ia o^ps ^juasajdaj bjsijbioos
opeajaui [a uoa oíaaauíoa jg -Biireaao ^ Baujy 'Bisy ^p sauoiaeu uoa Bzi^aj
as %QQ un X [buozhj^ui opeajaui ^ aaaua^ad %^ un ojos -sajHLqsnpui souaduii
soj b ba 'BouaureoutjBq ap sauoioB^odxa sbj ap %^8¿ ja anb sand aA a
'III ^l^X ^1 ua Baipui as anb ja sa sauoiaB^Jodxa SB^sa ap ouLjsap ^3
'so^npojd
sox)o ap auoduioa as anb %9 0S un ^^H ^ sajBjauíui so^anpoad ups %¿'¿ ja
í(09-656j) sauoioB^jodxa sbj ap %¿\f ja uB^uasajdaj souBnaado^B so^anpojd so^
•auiz X ouBjsa 'ouiojd 'ajqoo 'sojJBAuap X oajoa;ad 'sajBaamuí so^anjx)jd ap ojqai ja
ua toqaBjqanb X zibui 'ouij ap a^aoB 'sBpBja^uoa X s^pBujua saujBa 'obobo 'sBUBUBq
'sojano 'oSlp 'BjJBABjiuias X Bians bubj 'ugpoS\e 'jBanzB 'ajsa ap ouBnaadojSB
oaqnj ja ua uauoduioa as 'sajqqsnquioa X SBuiud SBtia^Bui 'so^uauíijB ap jbuoid
-Buja^uí opBOjaui jap %¿#si J^ uB^uasaidaí-anb sajBjop ap sauojjiui QI8'¿ S1S3

oses
sis
SSOl

8*11

ss¿

^8

oís
06^
IS

so

¿*s

s¿

60

onpisag (•
SBjnpBjnUBUI SBX)O (p

ss

09

os6*e

ouinsuoa ap sauaig (a
soaisBq sajB}aj\ (q
jB)idBa ap sauaig (b
soj&gt;Bjn^agnuBui sopnpojg (3

sajq^snquio^ (p
soaijB^aui sajBjaui^ (a
SBUlUd SBUd)BJ\ (q
sa^iaaB X sbsoui^b3jo
sBjjiuias 'oaBqBi 'SBpiqaq 'so^uauíijy (b

¿06
%

018 ¿

SBuiud sBua^Bui X so)uauiijy (j

S

// \navi

bj ua BpBaipui aaajBdB og^j ua sBUBauaureouqBj sauoiaB^iodxa sbj ap uopBn^is

ap
a^uaidiam un uoa anbunB 'soaisBq sojanjxxid ap uaiquiB^ auoduioa as 'a^uB^saj
ja X sajB)O^ sauoiaB^jodxa sbj ap %o^ ja uB^uasaadaj sojanjxxid

�TABLA III
USA
CANADÁ

42.0%

C.E.E.

18.4%

A. EL. I.

11.8%

JAPÓN
URSS

1.6%

2.8%
1.3%

EUROPA socialista

1.5%

AMERICA LATINA
OTROS PAÍSES

8.0%

Exportaciones s/destino conocido

9.9%
1.7%

NOTA: C.E.E.: Comunidad Económica Europea: A.E.L.I.: Asociación Europea de Libre InBélgica, Francia, Italia, Luxemburgo, Países tercambio: Austria, Dinamarca, Noruega, PorBajos y Alemania Federal.tugal, Reino Unido, Suecia, Suiza.

uso intensivo de la ciencia para desarrollar técnicas de manufactura de gran poder
de penetración, especialmente si se tiene en cuenta que, el comercio con los países
de Asia, África y Oceanía, se hace a través de las mismas empresas e intereses
financieros, que dominan en USA, en la CEE, en la AELI y en el Japón. Por esta
vía se comprueba que un 88.2% del comercio exterior está en manos de un sólo
grupo de intereses, cifra que se eleva hasta el 96.2% si se suma el mercado
intrazonal, también altamente ligado a esos mismos intereses.
Se ve claramente que el beneficio directo de la situación económica imperante,
se canaliza hacia los intereses industriales y financieros de USA, CEE, AELI y
Japón, a su vez estrechamente vinculados entre sí.
Muy esquemáticamente, este beneficio se obtiene por el mecanismo de comprar
a bajo precio, alimentos, materias primas y combustibles, lo cual permite a las
-\ naciones industrializadas, distraer mano de obra del sector primario hacia el
terciario y utilizar materias primas y combustibles para dinamizar sus propias
industrias, proporcionando servicios con un mínimo de inversiones externas.
19.4 Pero el problema es más grave aún, ya que la producción interna latinoame
ricana no exportable, está en manos de los mismos intereses. La mayoría de las
grandes empresas de explotación de materias primas y combustibles, son a su vez
empresas extracontinentales. Así por ejemplo, muestra S. Allende(19) que el petró
leo de Venezuela está en manos de la Standard Oil (USA), la Shell (angloholandesa) y la Gulf Petroelum Co. (USA); el hierro pertenece a la USS Steel y a la
Bethlehem Steel Corporation (USA); la siderurgia está en manos del Grupo Cooper

30

�SBpnap sbuisiui
sBsa ap uppBzpjoure ouioo siCí aP sauojjiui qq\ j JBBd opiqap Bq SBiuapy *ozBjd
oSibj X o^ioo b souiB^sajd ap sasaaa^uí ap ojdaouoo jod X '[^uau^uooBj^xa uaSuo
ap SBpB|Bjsui SBsajduia sbj ap soiogauaq ap o^daouoo jod gfj ap sauojjiui Q¿\\
'0961 ua opipiad Bq oduiaq ouisiui jy sopBjrqoBjnuBui sopnjxud soj ap sopajd
soj ap so)uauinB jod ffj ap sauojjiui 000'31 opipjad Bq X sBpB^jodxa sBiuud
sbu3^bui sbj ap sopaad soj ap osuaosap un ap Bpuanaasuoa ouioa ^$[\ ap sauojjiui
000"8 opxpjad Bq BauaureoupB^ 'OV^ Bl B opjanaB ap '09-6I oiuanbumb ¡a u^
•BUBauauíBoupBj Baiuiouoaa uopBu^is B^ ap
auapqo [BuopBiua^ui [BjidBa ¡a anb sopqauaq so[ sa^UB^joduii isb UB^^nsa\j gol
sasaja)m sns ap %08 PP SB^u J^uiuiop a^uuad
sa¡ anb o¡ 'o^a 'jasXB^ '^bi^ '^aSnaj 'uagBAvsqio^ 'sjo^oj\ [BjauaQ 'ja|sXjq3 '03
jojoj\ pjo^ ouioa SBadojna o sBUBauauíBajJou SBsaaduia ap sa^qq jod aaBq as bo
-uaureouqBq ua uoiaonpojd bj Bpo^ 'zupuio;nB Bujsnpui B[ b Bpadsaj anb o\ ug

soubui ua 'a^uarq buisiui bj b opjanaB ap 'uBx^uanaua as uaiquiB^
ap opjauíoa jap %09 j^ X oajq-qad jap sopBAuap ap opjauíoa jap %g6 jg
souajisBjq ou sasaaa;ui ap soubui ua upsa 'o^uauíaa ap X BiSjruapis 'jqxaj 'BDiuiinb
'sooqs^jd ap BLqsnpui bj ap %0 PP S^U1 ^ BUBUinbBui ap X Baupaja Bi^^aua
ap uoiaanjxwd bj ap %q¿ j^ 'o^u^ jap BLqsnpux bj ap %¿ ja 'aoiBa ap SBAjasuoa
ap upiaanjxud bj ap %08 p 'sapABu sauoiaanxrsuoa sbj ap X sojjbSio soj ap 'oaBqBj
jap 'soapnaaBuuBj sopnjxijd X Buauínpad bj ap %gg ja 'oqanBa jap Bix^snpui bj
ap X BopsijiAOuiO^nB BL^snpui bj ap %06 P ^^i^ ua (os)^uqjíqS d B opjanaB aQ
XBnSnifj ua so)uag XBjg ap
ojSuy ooquoSuj jap soj ouioo sasajSut sajB^dBa sa^aiq X VSA aP ^JÍ^S ^ inouuy
ap sasaaa^uí soj jod opBuiuiop ^^sa siumo bj ap opBOjaui ja 'b^bjj bj ap oijj ja ug
sauoiaBU SBsa ap Biuiouooa bj Butuiop 03 Tinjg pa^ufj bj 'sb^iuj X ajBO
'obobo ap uoiaanjx^d bj ap joxtuoo jap saABX) b jBx^ua3 Bauauíy ug MBuoiouaui
ap soureqBOB anb soaireq X sBiuBduioa sbuisiui sbj ubíij oj sbjoouSb sopnpojd
soj ap opaad ja X bubj ap uqiaonjxud bj Buiuiop (ysfj) uo^Xbj3 uosjapuy bj ruaj
ua íB^uqsip Xnuí sa ou uoiobu^is bj 'sbjoouSb sopnjxud soj ap opBajaui ja ug
•Bjauíui upiaanjxwd bj ap %08 P ubjoj^uoo 'JBaj^ jxioq bj X sauij^ oiuoojbj\
bj 'sauip\ ruaj maqjJON bj '^jo^ Ava^^ jo ^uBg Xji3 jbuoi^b^ ja 'quBg
asBq3 ja ruag ug -sajBjauíui sox^o X aaqoa jap uoiaoBx^xa bj UBuiuiop
ap uaiquiB) 'uopBJodao3 oosbj 0x1^3 bj X 03 uiqaui uBauauíy bj X oajpx^ad
ja Buiuiop -03 jjo p-^^pu^^S ^l aP PH9 Bun í^^^! U3 '^JC[O^ PP upiaaBxjxa bj
UBUiuiop SBUBauaurea^ou sBsajduia sax^ 'ajiq3 ua ^(vsn) D ^uiuqag puB uiqaui
UBauauíy bj ap soubui ua ^sa 'B^Bjd bj ap Bqaaq upiadaaxa 'sosoxiaj ou sajB)aui
ap uoiooBx^xa bj 001x^j^ ua ^(vsa) supjmbjj bj ap soj ua Boiuiinboxrad bj X

�Puede estimarse en 5.000 millones de U$S promedialmente, el beneficio que los
capitalistas extracontinentales obtienen anualmente de sus inversiones y/préstamos
en Latinoamérica.
Estos beneficios se ven acrecentados por las importaciones que, de los países
industrializados realiza Latinoamérica de bienes de consumo y bienes de capital.
Así en 1960 América Latina importó por valor de 8.130 millones de U$S,
productos preferentemente manufacturados, lo que a un 6% promedial de be
neficios sobre las ventas que obtienen las grandes empresas, representa unos 500
millones de U$S. A su vez la balanza de pagos resultó deficitaria en 2.020 millones
de U$S.
Se estima que para 1970 las importaciones insumirán 14.200 millones de U$S,
que representarán no menos de 800 millones de beneficio; los beneficios e
intereses de las inversiones y préstamos llegarán a 1.400 millones, y como las
exportaciones serán de unos 11.300 millones, el saldo negativo de pagos será de
4.700 millones de U$S. Es decir, más del doble del que se produjo en 1950.
Esa situación es netamente beneficiosa para los intereses financieros extraconti
nentales y se basa en que América Latina no tiene capacidad para generar los
capitales que necesita para su desarrollo (préstamos e inversiones), en que no posee
capacidad tecnológica para manufacturar sus propias materias primas para su con
sumo interno y para la exportación (importación de técnicas inadecuadas), y en que
por depender toda su economía de un reducido número de materiales básicos que
son comunes a todos los países del continente y a los que producen otros países
subdesarrollados, a través de empresas que a su vez pertenecen a los países
desarrollados, no pueden fijar sus precios.
10.6 Esta situación sólo puede superarse, cualquiera sea el régimen económico
que depare el futuro, por medio del desarrollo de una capacidad técnica propia que
le permita a cada región, manejar autónomamente las materias primas disponibles.
Pero para ello le faltan a América Latina, laboratorios, campos de experimenta
ción y un potencial humano hábil en el uso del método científico; para conseguirlo
deberá desarrollar laboratorios de ciencias aplicadas y también de ciencias básicas,
única forma de poder trabajar en aquéllas con sólido respaldo científico.
Obviamente la presión externa para que estos proyectos no prosperen, será muy ,
fuerte.
No menos de 10.000 millones de dólares menos entrarían en 1970 en las
empresas industriales, mineras y bancos de USA y Europa, si la situación actual se
modificara.
_/ Sobre este problema Celso Furtado(21) ha puesto bien en evidencia que en
Estados Unidos existe una política firme en el sentido de que a la^ empresas
privadas norteamericanas les cabe un papel básico en el desarrollo latinoamericano

�ce

i sns ap o sajBLqsnpui sns ap pBpisouno ap b^jbj 'Bzaaad B| b ajuara
-ajuapiAa aqap as ou 'Boiraouooa BiouBjaodrai ns uoa ajuauíBAijBjaoaoo UBXnuirasip
soadoana sasred so[ ap uoioBSqsaAui ap sojsbS so[ anb ap oqoaq jg^ :aoip ^

AI
ua uBaipui as anb sajaAiu soj 'soadoana sasred sounSp? X sopiug sopBjsg soj ua uoj
-bzubojb uppBSpsaAui ua sauoisaaAui sb| '6S6I u9 an^ ^anI Bojsanuí araaojuí |g
tBoiraouooa upisuBdxa bj ap ¡Biouasa aojoBj un uaXnjpsuoo 'sojuairaioouoo ap
X sojuairaipaooad ap 'sojonpoad ap sajuanj ouioo (q 2^ ^) jBia^snpui o^ooiBsap |a X
uopBpsaAux ^r\ (•••) uoioBSpsaAui B| ap o^joooBsap ouBUTpaoBo^xa ^a aod Bzaanjaa X
Buuxjuoa as 'o^uaiuiBiauBu^ ^ap X sauoisuauíip sb¡ ap b^sia ap o^und ¡a apsap (sBad
-oana sbj b o^adsaa) SBUBouauíBa^aou SBiuBduioo sb| ap BiauBaapuodaad ^r\ :uois
-npuoo a^uB^aoduii B^sa b BSa|^ as 'Baiuaa^ X Bagpuap upiaBS^saAui ap Bua)Bui ua
apuBoS Bsaaduia bj ap pBpuouadns bj b asopuau^aa (^^) auaadoang a^nBunuiuiO3
v\ ap sauijsnpui sap uoiuf^jt v\ aod opBzi|Baa Buia^ ouistui ¡a aaqos opBqBx^ un ug
1. .

• 1 • ••

•'t

^

^ .•

.saia^snpui |B0iuiaq3

jBuaduij ua %fg ap ouiiuiui un X sao^oj^ [Baaua3 ua %Q ap ouiixbui un aa^ua
opipuaaduioa 'oppaaAUi ¡^idBO jb o^aadsaa oioijauaq un opBfap uBq sBsaaduia SB^sg
saixjsnpui {Baxuiaq3 |Buaduij a uaBAvs&gt;[[o^ 'uinajoa^aj qsqug ap OOS^ íjaAHufl

aP OOCS- ^IFHS H^na ^^OH I 9P 00¿¿ ^aa^sXaq3 ap oog's^^upaig ^aaua^ ap
00^7^ í(Xasaaf Ava^) \iq poBpuB^s b^ ap 000 ^I ^pjog bj ap sfü ap sauo^iui Oí^^^I
aauaQ b¡ ap $q ap sauo^iui 000 O^ ;I^6I U9 SBpBzi|Baa sb}U3a sb| aaqos
aaaajo anb so^Bp so| BJoqB souiauíox •opBJ^soui souiaq 01 ouioo 'saoB^op
ap sauo^iui OCI'8 aP uoJat\f 0961 ua an^ 'BuqBg Bauauív ua sajB^o^ sauoiaB^aodxa
sbj o|duiafa aod souiamo^ 'Bsaaduia uboS Bun sa anb O| aaqos SBapi jbÍij bobj
ap sauo^iui
g uoo uqdBf ua f X 'sa^uBjiqBq ap sauo^iui X6 uo II3V I9 U9 ZL -sa^uB^iqBq ap
sauo^iui n\ uoa gg3 ¡a ua ¿ 'sa^u^iqBq ap sauo^iui ¿^\ uoo sopiu^q sopB^sg ua
o^uaisB uauaq Q0 'SBsaaduia sapuBoS sB^uaiuinb SBaauíud sbj ap anb aiaap aaain^)
•g X x aa^ua '(souBoixaj\ soajoa^j) ooixaj^ X oSanquiaxng 'Bipuj 'Bia^sny 'BaiajBpn
'Bi|Ba^snv '(g¿A) BuquaSay 'BoiSjag sBsaaduia SB^sa ap 01 B S 9P uaua^ 'BpuB^Ofj
X Bzm 'Bioan^ 'BijBg BpBUB3' |ap \ X BiouBag ap ^3 '|Baapag BiuBuiajy ap 3^
'uodBf ]ap f 'opiuf^ ouiag |ap g 'sBxiBouauíBa^aou uBaa QOC 'sBJauíud SB^uaiumb
^^l 9Q ^^61 u9 opunuí ^p sa^uB^aodun sbui sa|Bia^snpm SBsaaduia sb\ aaqos
oipn^sa un poqqnd '996I ap o^soSb X oqnf ap soaauínu ua aun^iog^ B^siAaa Bg
•soaafuBO^xa sasred ua obu^ob BOBd soipaui iu pBpioBdBO uaasod ou
'sopiu^ sopB^sg ap soiooSau souanbad so¡ sand 'Bsaaduia ubo b| sa 'a^uaun^pijdxa
X B4ioi|duii a^uaui ua auaq as anb. o¡ 'BpBAiad Bsaaduia ap B|qBq as opuBno
'anb opB^ing BaoB X íBouauíBoux^Bg ua sasuapmnopB^sa sa^;idBO so¡ ap SBpBAiad
sauoisadAui B| opuBzquBOB X opuB^uauíoj 'SBsaaduia SBsa ap saABo^ b asaBzqBaa
aqap 'BauauíBouqBg b Bouauív a^ao^ ap sopiu^ sopB^sg soj ap BpnXB b^ anb X

�TABLA N
PaísU$S habitante año
Estados Unidos
Reino Unido
Alemania Federal
Francia

Bélgica

67
28
14
10
7.5

está vinculado mediante relaciones complejas, a la dimensión de las grandes
empresas. Es sabido en efecto, que los métodos modernos de investigación exigen
instalaciones importantes y un número de investigadores cada vez más elevado. Los
resultados de estas investigaciones aumentan generalmente en forma más que
proporcional a los gastos. En cambio, por debajo de cierto nivel de gastos, la
investigación apenas da resultado. Esta es la razón de que la mayor parte de la
investigación esté concentrada en un pequeño número de grandes empresas".
Como estas grandes empresas son las que realizan inversiones en^Ljitinoainérica,
de acuerdo a la política que C. Furtado pone en evidencia en el trabajo mencio
nado, hace notar R. García^23), que esa política de ayuda al desarrollo por lo menos
en un aspecto va a fallar y es en el avance de la ciencia;de la técnica, pues las
grandes empresas utilizan sus centros de investigación en sus países de origen y no
instalarán centros de investigación en las subsidiarias latinoamericanas, aunque más
no sea porque éstas serán, relativamente hablando, pequeñas empresas y "por
debajo de cierto nivel de gastos, la investigación apenas da resultados".
Debe observarse también, de acuerdo al estudio mencionado de C. Furtado, que
la seguridad de los Estados Unidos implica mantener el statu-quo social y económi
co existente, desarrollando a las naciones latinoamericanas dentro de los lineamientos mencionados. La tendencia a provocar un cambio será mirada por el De
partamento de Estado y el Pentágono como contrario a la seguridad de los Estados
Unidos; es la política de la colonización cultural.
A la luz de estos hechos se ve la razón de la falta de interés de las naciones
desarrolladas, particularmente de los Estados Unidos, en sus planes de desarrollo,
realizado a través de la ayuda multilateral y bilateral, en lo que se refiere a
estimular el desarollo de las ciencias y de los centros nacionales de investigación
científica de los países latinoamericanos.
Dice a este respeto O. Phillips Michelsen (UNESCO)(24): "No se debe perder de
vista sin embargo, que existen serias limitaciones para efectuar cambios masivos en
la política general de estos grupos privados. Además, su magnitud en el campo

34••.'••.

�Sfc

Bl í8t^T ua oapiAajuop^ ua BpBzrpaj ' Buipg Bouaiuy ^p soogtjuai^) sopadxg
ap Biauaiajuo3t&gt; bj :ajqBpnpui BpuBjJodun ap sojuaumoop ap ojunfuoo un ap
auodsip as 'BouauíBouipg ua Bogtjuap Boqqod Bun ap uopB|nuijqj bj ap Buiajqojd
pp sooiuoa) s^ui sopadsB so^ ajqos anb opap jod opuBp 'ojrqjdBO ajuasajd ¡a
ua JBZipaj souiauodojd sou anb o\ sa o^sg asjB|nuuqj Bpand anb Boyquap Baqqod
Bpo) b oíAdjd sa 'ooqqod opiua^uoo apanj ap 'SBiuajqojd ap odq a^sa ap uppnps
B| anb BJ^sanuí 'JBzi|Bai ap souiiuaA anb ouBDuauiBOuqB^ jBjnqno osaaoad ye BDiuaa^
B| ap Á Bpuap b^ ap uppBJOCüooui ^\ ap Buiajqojd ¡ap o^uaiuiBa^uBjd ¡g -jj
¡aAiu ye jbzi[B3j ap jpijip bsoo
'sauopBpa sns Á soaquiaiui soppsa soj ap uopbztub^jo B| ap Boqua B| ua JBJ^ua
BUB^aoduioo 0|¡a sand '(BauaureouqBg Bj^uanoua as |Bna ^ap ox)uap 'opunuí
¡ap sb¡ a^uaui|Biaadsa) sauopBu sBpBuiuuapp jod BpinSas aas Bpand Ba^ijod
Bun anb BJBd jdA¡osaj ouBsaaau sa anb ooia^ui japBJBD ap SBsnBa SBjapBpjaA sbj
jbzi|bub ajqísod sa ou 'sauopBu sBidojd sbj jod BpBuuoj B^a jB^sa jod 'sBpiuQ sau
-opBjsj sb[ ap sa^uaipuadap sa^BuopBoia^ui souisiubSjo jod sopBpidojd so^uauínaop
so¡ ua Á sauoiunaj se\ ua 'SBpuajajuoo sb¡ ua apaans ouioo 'oSiBquia ui
•oomoa^ B4SIA ap o^und ¡ap asjBajB
apand oood anb p ajqos 'opjduioo ouopnpaqui o)uauinaop un asjBJapisuoa apand
X 'SBpB^oxresapqns X SBpB^|oxresap sauopBu sbj ap osbo ¡a opBJBdas jod bzijbub a
Bapi|od Bsa BaipBid ua aauod BJBd JBzqqn aqap uppBu BpBa anb so^uaiuiipaoojd
soj ap Biauapuadapui uoo 'Baiucp^ X Bogquap uppB^qsaAUi v\ JdAOuiojd b BpBuqsap
¡Biaijo Boqj|od Bun ap Buizpop X pBpijBpoui B| upisiaaad uoo BpaoqB as apuop
'^Boiuoaj^ X Boijpuai^ Bopqoj Bun aXnjqsuoo anb O| ap upioiuijaQ 'o^auínoop
un pjBdaad ¡BuoioBiua^i ouisiubSjo oqoíp ap Boqquai^ Bopqoj ap U91SIAIQ B| '
ua o|iq^ op o3BquB ua ODS3NÍ1 Bl JO^ P^ziubSío 'BuqBg Bouauíy ^
ye BiSojouoa^ bj X Biouai;} bj ap upioBoqdy B^ ajqos Biouajajuo^ B| ug \\\

V0IN031 A VDIJI1N3I0 NOIOUDIISBANI 30 W^^1WV N3 VDIJJlOd U

ap pBpisaaAiufi B| ua X (996I) sajiy souang ap pBpisaaAiuQ B| ua souiaua) so| 'soub
souiq^n so[ ua sooidq sojduiafg -aXnijsap a¡ as 'SBOis^q sBiouap sb| ua siSBjua uoo
'Boqquaio upioBSqsaAui B| ap odureo p ua 0^1x9 ap SBApoadsaad uoo ouBuinq oapnu
un jbuuoj ap sbia ua í^sa o 'jbuuoj opipod Bq Bjuiouo;nB ap sauopipuoo sns jod
anb pí^sa o ou^isjaAiun oojua;^ un B^pjJBsap uppBu BunSp opuBno anb 'OAisaoSB
a^uauíBuins ouisipuaduii ap Booda Bun ua 'apBoqdxa ^psaa opB^ouB o\ opo^ joj
•jopas apa b op^uSisB Bq aj as anb BpuBpoduii a opBpmo oood [a Boipui
pno o¡ 'saJB¡9p ap sauoqiui ¿-g ap 9SBdajqos ou uqpBgqsaAui BJBd pjo^ BpnXB
B| Buins B^sa 9(j -soduiBO sosjaAip so¡ ua sajBpp ap sauoqiui 003 I BOuauíBOuipg
b 9íSuip 'VSÍ1 '^F^ un C96I ua an^ -^^^ípui Bjqos on BpiSutqsaj Xnuí sa ooqquap

�"Conferencia de las Naciones Unidas para la Aplicación de la Ciencia y la
Tecnología en Beneficio de las Regiones menos Desarrolladas" (UNCSA), realizada
en Ginebra en 1963, y la "Conferencia sobre la Aplicación de la Ciencia y la
Tecnología al Desarrollo de America Latina" (CASTALA), realizada en Santiago de
Chile en 1965; la primera y la tercera fueron convocadas por la UNESCO y la
segunda por las Naciones Unidas directamente.
11.3Una larga lista de recomendaciones resultantes de reuniones y congresos
convocados sobre el tema por organismos nacionales o internacionales se encuentra
adjunto al documento "Aspectos principales del Tema: Política en Materia Científica
y Tecnológica e instrumentos para su materialización", preparado por UNESCO
para el CASTALA.
11.4El primer punto que entendemos debe quedar perfectamente aclarado, es el
de que el desarrollo de la ciencia y la técnica en una sociedad, ha estado siempre
asociado a un gran desarrollo industrial o ha sido la base para que esta sociedad lo
alcance, se independice de las tutelas externas y en última instancia, entre en los
mercados internacionales a competir con sus propios productos. En consecuencia,
un esfuerzo efectivo para incorporar la ciencia y la tecnología, debe ser el resultado
de la voluntad nacional, planificado de acuerdo a los intereses nacionales y
estructurado por personas altamente compenetradas de la realidad nacional.
Por ello sólo podrá esperarse un importante desarrollo de la investigación
científica y tecnológica en Latinoamérica, en tanto un grupo influyente de sus
clases dirigentes, encare efectivamente el desarrollo del continente tratando de
independizarse de los vínculos que lo mantienen supeditado a intereses extrarregionales.
11.5Una decisión de este tipo, dentfo de las estructuras actuales, sólo podrá
esperarse mediante la unión de algunos sectores de las clases intelectuales, de los
partidos políticos y de sectores de la producción que estando menos comprometidos
con los intereses financieros internacionales, lleguen inclusive a ver comprometida
su propia prosperidad, por la competencia que esos intereses les haga en el
mercado interno y externo.
Los intelectuales, especialmente agrupados en Universidades autónomas, es de
cir, independientes en sus decisiones principales del poder político, que en general
se encuentra fuertemente comprometido a los intereses financieros de carácter
internacional, deberán comenzar por mostrar fehacientemente sobre la base de
casos concretos, la ventaja que la investigación científica y tecnológica puede
redituar a la producción agropecuaria e industrial de la zona.
Una vez realizados los contactos con los sectores receptivos a este tipo de ideas,
deberán proponerse planes de investigación científica y técnica que contemplen el
indispensable énfasis en el desarrollo de las ciencias básicas, pero que por la

36

�¿e

(9 z 9Sie9A) '^iq^iA a^uauíppjauíoa
jas b Bapi Bsa jba^jj ap osaaoad p Bqnsaj ' ^jap a^uauíBOijquap sa Bapi Bun
anb jBj)souiap anb oso^soa s^ui oqanuí anb 'sBpnp b JBSnj uis asjuajuí apanj
•jsb Bas ou sopBjjojJBsajxjns soj ua anb jBsuad BJBd upzBJ X^q ou
X 'i-Z'i sojaumu soj ouioo js ax)ua ^sa 'o¡pjJBsap ap X BpBaqdB 'BaisBq BOijpuap
ua sauoisaaAui sbj ap uppjodojd bj 'sopB^irejapB sasred soj ug
•Bdojng b sopiufj sop^sg soj apsap saJBpp ap BpuajajsuBJ)
ap buuoj ua saj^o) sauoisjaAui sbj ap %oi un ops uoa 'oadojng unuio^ opBOjaj^
p ua a^uBjpsBAB u9pBj^auad ns ap [P0^ p JBpuBu^ opipod uBq SBUBauauíBa^ou
SBsaaduia sb^ '(^aSnojuosrej^ jbjou aoBq o¡ ouioa 'pna o¡ uoa 'upp^puBuijo^nB
ap %00T ^p aaipui un jBuopuBqB urs sauoisjaAUt sns ap JopA p jBaqdnp 'sbubo
-uauíBa^ou SBLqsnpui sb| b op^iuuad Bq o^g ppjauíoo BpuaaaS X u^pBJ^siuiuipB
jofaui X o^ojJBsap p BJBd u^iDBSpsaAui joXbui b asjinqix)B aqap pna o| 'uauaqqo
SBu^snpui bj anb soaijauaq soj ua ouis 'soaxSpjouaa^ so^uaiuiiaouoa ap ojnuina
joXbui un ua o^u^ apisaj ou 'sBadoana sbj X sasuapiunop^sa SBsaaduia sbj axjua
jpuauíBpunj Biauajajjp bj anb jaA opijxxi Bq as \gz)"^QDO Bl 9P sojjadxa ap odruS
un jod opBJBdajd auuojuí a^uaiaaj un ug asjBpajdsouaui aqap ou opadsB ajsg
•ajqísod a^uauíBaiupuoaa jas ap jaAiu ja ps^q 'B^iap jas pp
Bq p^uauíuadxa odurea ja o ouo^bjckjbj ja ua anb 'Bapi Bun JBAajj^BJBd 'Jiaap
sa '^jjojJBsap^ BJBd SBpBnaapB sauoisjaAUi uBdAajd as anb ap oqaaq ja 'soaipBjd
soppjnsaj uaauBap Baiuaa^ X Baqpuaia uqiaBSpsaAui bj ap sopBqnsaj soj anb BJBd
i jadBd un Banf anb puana ua Xnuí asjaua^ aqap sauBjd so^sa ug ¿jj
*o)sandojd opaXojd jap saja^ui a p^pij^n bj ajqos sisijbub osopBpina un ap sandsap
'sapBpisjaAiufj sbj ua X soaqpuaia souo^BJoqBj soj ua JBzrpaj b 'u^iaBSi^saAUi ap
sopjauoa sauBjd b soipisqns ap buuoj ua oppsg ja BjJBuoiajodojd aqap u^ioBiauBug
bj ap %00I I

a^uaureatppjd anb souiBui^sa souBauaureoupBj sasred soj ug

•sopiufj sopBjsg
soj b opadsaj BAjasqo as anb Baiuaa) X Boqquaxa upiaBSi^sdAui bj ap odurea ja
ua osbj^b OAi^Bjaj jap SBsnBa sajqísod sbj ap Bun Bjapisuoa as anb oj '%(jg p bSojj
as oadojng unuio^ opBDjaj^ jap sasred soj ug oppsg ja Buoiajodojd oj 'BpBAud
pBpiA^cre bj ua (q j^ jj) ojjojJBsap X u^pBSpsaAui b SBpBuqsap SBuins sbj ap %gg
ja sopiufj soppsg ug/^^oppsg ja jod a^jBd joXbui ns ua sopBiauBuq jas UBjaqap
sauBjd so^sa 'Boiuaa^ X Boqquap u^pBSqsaAui bj ap o^soo o^p p opiqaQ qjj
(j^3 asB9A) pBpiAipnpojd BÍBq Xnuí ap ajuain^
-isuoo jod X sBA^iuiud Xnuí sBaxuoa^ uoa a^uauiajduiis o 'oipaui jap sauoiaipuoa
sbj b upppdBpB ap osaaojd uis sBpB^joduii SBaiuaa) ap asBq bj ajqos Bzipaj
as upiaonjxud bj Bjja ua anb b opiqap 'Bauaureou^Bg ua 'sosbo soj ap buoXbui bj ua
^as oj ou 'sopbzubab a^uaureaiuaa^ sasred soj ua jpqip pjauaS ua sa anb O)sg
ozBjd o^ioa Xnuí b 'ireSua^qo as anb sopqauaq soj ap psiA ap o^und jap soso.ÍB)uaA
soppjnsaj ireaznjxud 'pBipauíui u9pBoqdB ap sopaXojd soj b Bpipaauoa BiauBjJoduii

�Todo plan que descuide este aspecto verá muy comprometida su posibilidad de
éxito, y podrá ser motivo de desprestigio de la idea aún no bien asentada en el
medio, de la importancia de la investigación científica,
11.8 Teniendo en cuenta que las naciones latinoamericanas están mal provistas de
personal científico y de equipo para sus laboratorios, en las primeras etapas de todo
plan de política científica, las proporciones antes indicadas se verán fuertemente
alteradas como consecuencia de la necesidad de dar prioridad a la formación de
personas idóneas en el uso del método científico, y en la construcción y equipa
miento de los laboratorios de investigación.
Para el caso del Uruguay, que obviamente no es representativo de la región, un
plan de desarrollo de la investigación científica deberá realizarse, en lo referente a
inversiones en investigación y desarrollo, de acuerdo al siguiente ritmo:

AÑOIo5o1015después
relación de inversiones
Inv. Pura + Aplicada_3_^5

11

DesarrolloTTTT

3

T

En los primeros diez años, las inversiones se harán preferentemente en las
Universidades, hasta tener una base firme de científicos y equipos para la investiga
ción. En el décimo año puede pensarse en comenzar a descentralizar algunos
servicios de investigación fuera de la Universidades. Recién después del décimo
quinto año, existirá una efectiva infraestructura capaz de actuar autónomamente en
la tarea de la investigación y también recién en esa fecha, presumiblemente, los
productores habrán comprendido las ventajas de aquélla, por lo cual será necesario
disponer de sumas importantes para estudios de desarrollo, incluida la parte de
organización y administración.
11.9La razón de concentrar en los primeros años las inversiones en centros de
investigación pertenecientes a Institutos Universitarios, proviene de la necesidad de
promover la investigación científica con un adecuado equilibrio entre las ciencias
básicas y las aplicadas, así como en íntima asociación con la formación de jóvenes
investigadores. (Véase 10.6).
Al mismo tiempo se dará a las Universidades el carácter de centros culturales
activos en las tareas creadoras de la mente, junto con el de formación de
profesionales, que es el que tienen casi exclusivamente en la actualidad. (Véase 9).
11.10Así como se recomienda crear el mínimo número posible de Universidades
con objeto de no dispersar recursos humanos, por cierto muy escasos en el campo
de la investigación científica, también se entiende que las Universidades deben

38

�6C

sojp ua opuBÍBqBj} Buosjad
Bun^uiu a^uaureatpBjd X uppBgipaAui BJBd odinba oood uoo 'sopqipa sosoírq
jinipuoa jod asopuBzuauíoa 'osjaAui [a Bas opi^ap osaaojd [a anb a^uaixioa sg
Bauauíy
ua Bagijuap uppBSqsaAUi b¡ ap o^oxiBsap ¡a asjBaqiuBjd aqap uapjo a^sa ug
i ap uoiobuijoj X
ap Baj^ b¡ jBjpjjBsap BJBd so^dB sopqipa asjiíupuoa uaqap BdB^a Bimqn 0U103
sopBnaapB uppBS^saAui ap pua^ui X odmba ap
jauodsip sajopBipaAui so;sa b asjBzpuBJBS aqap BUB^uauía^duioa Bpipaui 0U103
opBjapisuoa iBjnai^JBd oduiBO p ua uppBS^saAUi
ap odmba un 'oduiap p uoa jbuuoj ajqísod uBBq anb sajopBioqBpa uoa 'upp
-BpsaAUi ap B3JB} B| b pp^ uopBoipap ap sauopipuoa ua 'Bp^naapB upiaBjaunuiaj
uoa uaSuo ap sred ns ua ofeqBJ^ ap iBSn¡ uBgua^ oagquap opopui p ua upp
-^pBdBa opumbpB UBq anb SBuosiad sb[ anb JB¡duia^uoa oiJBsaaau sa ojp bjbj
sopBqaaAOjdB a^uauíBpBnaapB unas sojp anb opoui
ap 'opBoijiuBjd jas aqap saaopBS^saAui sauaAof ap uppBuuqj ap osaaojd jg \\\
•(-j as^ay^) 'sauoisajojd sbj sBpo^ ua pjauaS sa 'o^pjJBap opBAap
sbui ap sasred soj BpBq uppsjSiuia B| b Bpuapua^ b¡ anb ouis 'saaopBSqsaAUi
soj ap jopas p ua ops Bp as ou ouauíouaj p 'SBuiapy sapBpuo^nB sb| b Bdnaoajd
'pBppua ns jod anb Biuajqojd un sa 'sopiuf^ sop^sg so| Bpnq soaiuaa^ X sóaij^uap
ap u9pBJiuia bj so^p ua ío^pjjBsap ap opBjS o^p uauap anb so¡ ua uaiquiB^
ouis 'sopB^ojJBsapqns sasred so¡ ua ops ou Bp as X jbuijou sa oqaaq p 'oijbj;uoo
p joj sajopBSpsaAUi ap upioBiujqj B| ua asjBsaja^uisap BJBd 'Juajuí uapua^
-ajd BUBauauíBoupBj Bpjambzi B| ap sajopas so^aia ouioa 'oal^oui jas aqap ou
U3 'uauapqo as qp anb sauopBjaunuiaj SBpBAap sbui X opBqBj^ ap sapBpmrujodo
sajoXBui sb| ap Bpuanoasuoo ouioa 'sopiufj sopBpg so| b a^uauíppadsa 'sopBzuBAB
sbui sasred BpBq uaj^iuia 'pBppBdBa ^p s^ui ap soj ap sounSp apauíajqísod
'sopBuuqj isb sauaA9f so^sa ap uppjodojd B^iap Bun anb a¡qB)iAaui sg 3jn
Baqquap Baqipd Bun
ap uppBpuijqj ap ire|d opo^ ua 'SBdBp SBjauíud sb| ua B^npsqB pBpuoud jaua^
aqap 'a^uapqns pBppireo B[ ua X opBnoapB pAiu p sauaApf sopa ap uppBuuoj Bg
q qj ap pAiu p Boqquap uppBSpsaAui b¡ ap Baiuaa^
B| ua asjBqoBdBa ap uq ¡a uoa 'a^uaupuoa pp soa^bu sauaApf b soub sax^ b oun
ap sopouad^jod uBqpaj 'sap^uauquoaBx^xa 'BpBaqdB X Bjnd Baqquap uppBSipaAui
B| ap odurea p ua sosoiSipajd soj^uaa anb ap bia b| jod sBuosjad ap upiaBuuoj b\
ua asjBuaduiasap ^jaqap puopBiua^ui upiOBjadooa B| ap pdBd pdpuud |g II'II

ap p ua ouioa Bzireuasua ap o^adsB ns ua o^ie^ 'sBaisBq SBiauap sb| 'sop
-Bzipx^uao so^^psui ua opirej;uaouoa 'sosjnaaj soidojd sns JBSjadsip ou ap

�Ejemplos pueden encontrarse en muchos países latinoamericanos de lujosas
Ciudades Universitarias en las cuales por falta de material humano y equipo
científico, no se desarrolla ninguna tarea efectiva de investigación.
11.14 En toda formulación de política científica, uno de los problemas que debe
contemplarse es el de restringuir al comienzo del plan, el número de Centros
Científicos y Universitarios, con objeto de concentrar los valores que se van
formando en el menor número posible de sitios.
Esto permitiría subsanar, en un continente en que las distancias y la dificultad
de medios de comunicación constituyen una verdadera barrera para el progreso de
todos los campos, un inconveniente que en el campo científico se pone de
manifiesto desde la Colonia. (Ver 6.2). Pensamos que en materia de Universidades
no es aconsejable pasar de la relación de un centro universitario por cada millón o
millón y medio de habitantes alfabetos, debiéndose resolver el problema de
proporcionar facilidades para tener educación superior, a la mayor cantidad de
jóvenes, independientemente del lugar de residencia de sus familiares, organizando
en los centros universitarios que se mantengan, buenas y eficientes obras de
bienestar estudiantil, con facilidades de residencia, comedor, lugares de estudio,
expansión, deportes y subsidios de estudios, etc.
En la Tabla V se indica el número de habitantes alfabetos (mayores de 15 años)
por Instituto Universitario en varias naciones del continente, pudiéndose observar
que no es ésta precisamente la política que vienen siguiendo las naciones latino
americanas.

TABLA V
POBLACIÓN, ALFABETISMO Y NUMERO DE UNIVERSIDADES
País

Argentina
Brasil
Colombia
México
Perú
Uruguay

N de Uni
versidades

Población de 15

25
37
29
35
25
1

14:199.299
40:187.590
6:450.300
27:987.8.38
5:616.662
1:851.400

Alfabetos

%

Relación N hab.
alfabetos por Univ.

12:925.652
24:351.798
4.020.900
17:414.675
3:431.016
1:671.900

91.4
60.5
62.5
62.2
61.1
90.3

520.000
650.000
140.000
500.000
137.000
1:600.000

años y más

11.15 Esta tendencia a la multiplicación universitaria se viene cumpliendo con el
apoyo de los organismos internacionales dependientes de Naciones Unidas, los que
proporcionan recursos para costosas instalaciones en lugares inverosímiles por su
aislación geográfica, alejados de todo centro importante de población, pudiéndose

40

�If

-qns bj 'opBuopuaui uBq as anb SBopijod sapBptjEaj sbj ap Bpuanoasuoo oiuoa
'a^uauquoo [ap sauopeu sbj ax^ua sajpijip uos sajEuopEiuajuí sauopBjaj sej ouioo
'oduia^ ouisiui [y 'sajBuopeu ajuauíBjnd soquao ap ojjojJBsap je jEuqsap uapand
sBUBOuauíBOuqBj sauopBu sbj anb sosjnoaj soj opuaXB-qsip 'ooiuoa; X ooijquap
oduiBO [a ua sozaanjsa ap uop^^Sa^ui Bun asjEjuajui Eupod ouiuibo a^sa joj

sajq
-Eaadnsui sa^uaiuaAuooui 'Epuappa ua ojsand uei[ as oubj}uoo ¡a jod X
jbj ap Eapi[od Bun j^dopE ap BfB^uaA B[ jas Eupod ¡Ena aSans ou 'sopiuf^
so[ ap ppuE^sns a^aodE uis 'sBUBDuauíBouijEj SEoijqndaj sej ap soidojd sosjnaaj
uoa sopEpuBu^ uBjas V3O ao&lt;^ so^sandojd sa[EuopEupjnui souisiue^jo soj
(9 01 J9A) SEUEOuauíEa^ou SEsajduia
sbj ap BpBAud upisaaAui ej ua opESEq 'upiSaj ej ap sasred so[ ap o^ojJEsap
[a EJEd BpBidojdE seui ej Ejapisuoo sopiufj sopE^s^ soj ap oiuaiqoS j^ anb
Eapijod ej b opiqap 'ajainbaa a;uauquoa ja anb oaiuaaj X oaqquaia ojjojJEsap ja
ajuauíBAipaja jeoSesuo^ ap pEpijiqísod bj b buej^uoo uoxsiaap Eun 'ojJBpnp ou e sa
'Epipauísap sa sopiufj sopE^sg soj ap Bpuanjjuí ej apuop ouisiueSjo un ap soueui
ua EauauíEoupBg ap ooqquap ojjojJEsap ja jauoj (63)V3O Bl ^^R^^-i&lt;3 bj e jea3jj
apuapjd a^uauíjEn^oB anb X ^g^j ap JuqB ua a^sg jap B^unj ua EpEzijEaj Eouauív
ap sa^uapisajj soj ap upioEJEjoaQ ej ap sajua^aatua 'sajEuoiaBuqjnuí soj^uaa
ap upioEaja ap sauEjd soj ojaoaj uejS uoo asaaA uaqap opquas asa ug i\\\

sauopEjaj sej ap ja ua X Ejnjjna ej ap oduiEa ja ua ajuauíjBioadsa 'sajEuoiaEUjajuí
sauEjd ap o^uaiuiiuajuBiu ja X sauoiaBjaj sej ap pBpmuquoa bj UE^jnoijip anb
'je4ijiui odp ap SEjnpE^aip jod SEpEuaaqoS a^uauía^uanaa^ ua^sa sauoia^u SE^sa anb
EfajEdE 'SEUEauaureouqEj sauoiDEU sej ap euoXeui ej ap Eapijod pEpijiqB^saux Eg
soso^soa Xnuí X sopEzijEioadsa Xnuí soa^uao soaod sounSjE EJEd
oajes 'sauopnjos ap odq a;sa ua a^uauíBuas jEsuad ajqísoduii isbo uaaEq 'oai^ijod
ja^aEJBO ap sapBjjnoijip 'o^uauíoui ja jod anb Bsuaid as 'uoiaEjSa^ui ap Eapi
Bjx&gt;j a^uaiuaAuoa aaapisuoa as anb ap d^udiuajuaipuadapui ojja a^uE^sqo o^sj "(g^soa
-luipuoaa sosjnaaj ap zasEosa X opB^pBdBa jEuosjad ap e^jej ej ap a^uaiuaAoaui ja
jaAjosaj BJEd BpE^jaoE uopnjos Eun jE^uasaadaj uapand X sajqEfasuoaE uos souisiui
soj anb Ejapisuoa as 'sajEuoiaEu^jnuí soj;uaa ap uppEuuoj ej b o^uEno ug g\\\
sopEidojdB ojjojJEsap ap opEj X jaAiu
un uoo sa^uajsixa eX soj^uao jaoajE^jqj BJEd EpnXE Esa jEuoiojodojd 'ouej^uoo oseo
ua opuaiuodoad 'opuanbaa jaAiu je opaXojd ^jap pEpijiqEiA ej a^uauíBpEjjBjap uaip
-^jsa 'Eoijpuaio uopE^psaAui ap X souB^isaaAiun sox^uao soAanu jEaao EJEd EpnXE
ej Jipioap ap sa^uB 'souisiue^jo so^sa anb ajqEÍasuooE Eiouanoasuoo ua Eua
U9100EJ4E ap soAquaoui ap e^jej ej jod
X souEuinq sosjnoaj ap asjaoajEO iod 'opEnoapB ooijquaio jaAiu un e 'ojiaua^uBui
ajqísod ^aas ou anb 'BuiBjSojd jap upioEjnuuqj bj ap ojuamoui ja apsap JEjnSasE

�sistencia de estos centros, especialmente su administración y dirección, quedará
cada vez más en el ámbito del organismo internacional OEA, por ser el único con
continuidad de existencia como para salvar las convulsiones provocadas por los
continuos golpes militares que se producen en los gobiernos de los países, o
tenderán poco a poco, como ya ha sucedido en varios casos en que esta experiencia
se ha realizado, a favorecer solamente al país sede.
11.18 El continente latinoamericano, con sus 250 millones de habitantes, tiene
un potencial humano comparable al de las regiones más importantes del mundo.
Del mismo orden que el de la URSS, es ligeramente superior al de los Estados
Unidos de Norte América y francamente más elevado que el del MCE y AELI.
Sin embargo su proceso de puesta en valor es totalmente deficitario, lo que debe
considerarse un serio obstáculo a todo plan coherente para el desarrollo de la
investigación científica.
El índice de analfabetismo es en la mayoría de las naciones latinoamericanas muy
elevado. En la población de 15 años y más, excepto Argentina y Uruguay que
tienen una tasa de analfabetismo inferior al 10%, todas las otras naciones tienen
valores elevados, que llegan al 85.5% en Haití, el 61,2% en Bolivia y 39.5 por
ciento en Brasil, todo lo cual hace que promedialmente la región tenga un índice
general de analfabetismo de 40% aproximadamente.
También representa un escollo desde el punto de vista del uso de los recursos
humanos, con el fin que encaramos en este trabajo, el bajo número de jóvenes que
en América Latina siguen estudios universitarios, a pesar del alto número de
universidades que posee la región.
De acuerdo a UNESCO^30), en un estudio de la distribución de matrícula por
niveles de educación en América Latina, se tiene que el 82.2% de los estudiantes
están en primaria, el 15.8% en secundaria y sólo el 2% cursan enseñanza superior.
Solamente Asía y África tienen una distribución más desfavorable que la indicada.
En la URSS estos índices son del 76.9, 16.6 y 6.5% respectivamente, en Europa
67.2, 29,7 y 3.1% y en los Estados Unidos y Canadá 68.0, 24.0 y 8% respec
tivamente.
En lo que respecta a la enseñanza superior estos números se ven agravados
porque en general los países latinoamericanos tienen en ella, un bajo índice de
egresos sobre matrícula, que en algunos casos puede ser la mitad del que se da en
los países desarrollados de Europa y América del Norte. Por ejemplo en Argentina
este índice es de 5.4 y en Uruguay 6.7. % (los más bajos de la región), mientras
que en Canadá es de 20.2, en la URSS es de 14.3% y en Alemania 15.7%.
En consecuencia todo plan de desarrollo de la investigación científica en América
Latina deberá tener en cuenta que si bien en la región, globalmente, el recurso
humano es potencialmente el que corresponde a un posible desarrollo científico y
tecnológico en gran escala, su aprovechamiento actual es deficitario, no sólo en lo

I
42

�et-

0961 '
S9I Bgaj^ug pBpisjaAiuQ bj ap sapuy jsupipa|^ ^p pBjpuiBg ^\ ap buojsih B[ BJB¿&gt;f :^V 'ONÍñfl 91
¿961 'oapiAa^uo^ opun^ OAan^ pp pg JsvSns[\ pp pniaapjuí osaooaj,, :y '3O333 WÍ1Z "91
'8H5I ajquiapiQ -sajiy souang ap aiuq Aag
U3 36¿I 'sajiy souang 'sopB3 us oíSap^ ^Biqdosojiqj 6sj3aiuq xa asaiiL, "a 'VOVNVHHV3 '
6961
^P o^^puBS ^upisjaAiuf^ puajduij •.^auq^ ua ezu^uasug v\ ap buojsih,, "V'H 'V3HV9V3 '91
¿961 'oapiAajuoj^ sopiuQ so^ang pg • biuo^ bj
ap pioos-oaiuipuoog Rin^aaqsg&gt;t :^ ( ZSñOIUaOH ;"N '3HHO1 V3 3O ; 1 NOHílOl P V1VS Z\
"9961 'PPPBW •,,SB!oua!3 3P luiap^ay ^H '^I aP o^1811^,, 'TI
"9961 'oappaíuo^^ sapioos SBpua?3 X oqaa^aQ ap ppjnacg -\ -^ ^o^oxresap ap
BOLjj^od un iXBnSaiQ^ ug ^ibióos ogoxiBsap p X BUBauauíBOUipq pBpisjaAiu^ Bg^ :-q 'O9I39IH '01
996T '9^ oN 9 ouy ..
-uap ouisiuBauauíBUBj pp sajpsg soq BUBouaureuBg BjSopanbxy^ :nO9WñH ^ 'VÍ 'SFVOH '6
"(9 J^A)
9t{) ut aw^ps -^Bauauív upBg ui qaiBasag agpuaps jo ^uauidopA3Q :(q) -^ 'SVOVHD '8
*f96T 'SB3BJB3 *Buo)BJBdajd U91SIU103 B[ ap auuojuj • B
ua SBaiSppuaax X ssagpua^ sauoiasgqsaAUi ap puotas^ ofasuo^ un ap U9peajo B| BJBd sas^g "6961 '
"O3S3NÍ1 SO3 uoissiuiuio^ puopBj^ --q aqj jo aauajajuo3 puopBf^ -tp¿ jvotiauiy a^? ut dou^ton -g
9961 '
\.988I-6^8I oappaiuo^M ap pBpisjaAiu^ bj ap buo}sjh,, "fl '3NCXiaO 3P SI9Vd ^ VÍ '3N(XiaO 9
souang • cupuaSay b^ ua ooypuai^ o^uaiuresuag pp uppnjOAg^ :•{ 'I^I9V9 'f
'9161 '^aJiy souang
((sajiy souang ua jouadn^ Baijqng BzuBuasug bj ap ogojJBsaQ X uaSuQ,, "JMf 'Z3993LLÍ1O "9
'9961 *oappa)uo^\[ Boqqndag bj ap pBpisjaAiu^ oucja^ ap
XI •jeuqBg Bau^uiy ua bdiuo^x ^ ^gpu^jD u^ioBgpsaAUi bj ^red SBApaadsjag :-fo 'O3OIOOV^ 'Z
"9161 '.opnpAag pLqsnpu¡ puB XuBuuaQ puadui^^ ^ 'N3193A I

svouvtíoonaia
bj ua ajuajsixa BoiSojouoa^ X Boijpuap Biauapuadap ap
bj ua ajuauíBpiuijapui uoiSai bj b opuaiuajuBiu) 'sajBn^oB SBiouajBO sbj JBzipnSB b
ajuauíajqBjiAaui ^jBAajj 'ajuBaaduii Ba^suapBJBO bj sa anb 'sauBjd ap BiauasnB B^
•sojBipauíui souaui o sbui sozBjd
ua soApisod sopBjjnsaa jauajqo Basap as is 'sopBjjoxresap sbui sasred soj ua Bp as
anb bj anb BsopBpina s^ui {BuoiOBonpa upiDBo^iuBjd Bun aSixa BpuBjsunajp Bjsg
jouadns upioarujsui uaqioaa anb
sajuBipnjsa ap afpuaojod jb uaiquiB) ouis 'upiaBz^aqBjjB ap opBi^ jb ajaqaa as anb

�17.SERVAN SCHREIBER, J.J.: "Le defi Americain". Denoel. París. 1967.
18."El Comercio Internacional y el Desarrollo de América Latina. CEPAL". Fondo de Cultura
Económica. México, 1964.
19.ALLENDE, S.: "Punta del Este, la nueva estrategia del imperialismo". Edit. Diálogo. Montevideo,
1967.
20.SHILLING, P.: "Brasil para extranjeros". Editorial Diálogo. S.R.L. Montevideo, 1966.
21.FURTADO, C: "América Latina y la hegemonía de EE.UU.". Época. 17 de enero de 1966 y
siguientes. Montevideo.
22.Estudio de "L'Union des Industries de la Communauté Européene". Centre de Recherches.
Européenes. Lausanne. 1965.
23.GARCÍA, R.: "Organizing Scientifc Research". Bulleting of Atomic. Scientists. Sep. 1966.
24.PHILLIPS MICHELSEN, O.: "Mecanismo de la aplicación de los resultados obtenidos en las
Instituciones de investigación científica". CASTALA - UNESCO. 1965.
25.MAGGIOLO, O.J.: "La investigación científica al servicio de la tecnología industrial", en "Uruguay,
Balance y Perspectivas". Cuadernos Fac. de Derecho y Ciencias Sociales. N 15. Montevideo,
1964.
26."United States reviews of National Science pólices". Directory for Scientific Aflairs. OECD. París.
1967.
27.MAISONROUGE, J.: ^Retorn^ at Nacionalismo". Conferencia en el Foro Regional sobre Europa de
la 54a Convención Nacional.de Cotn. Ext Néw \oA¿- 196Y. :*^r
". • y
28.MAGGIOLO, O.J.: "Los Laboratorios de Hidráulica en América Latina". Conferencia CASTALA.
Julio, 1965.
29.Informe final de la primera reunión del. grupo de expertos en ciencia y tecnología. Org. de los
Estados Americanos. Julio, 1967. Washington D.C.
30.BAGU, S. y GUSSONI, H.: "El desarrollo Cultural en la liberación de América Latina". Biblioteca
de Cultura Universitaria. Montevideo, 1967.

44

�y

^••V- '^••*

^ '—**t"' i- *ir*' • r -*••-—n

i

¡i—•mí.tj*- -"

�</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </file>
  </fileContainer>
  <collection collectionId="2">
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="31">
                <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="138">
                <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="139">
                <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3695">
                <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3696">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </collection>
  <elementSetContainer>
    <elementSet elementSetId="1">
      <name>Dublin Core</name>
      <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
      <elementContainer>
        <element elementId="50">
          <name>Title</name>
          <description>A name given to the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3894">
              <text> Política de desarrollo científico y tecnológico de América Latina</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="41">
          <name>Description</name>
          <description>An account of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3895">
              <text>Seminario sobre Política Cultural Autónoma para América Latina (marzo 1968 : Montevideo, UY) Montevideo : UR, 1969. Historia y Cultura / Universidad de la República (Uruguay), no 13</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="39">
          <name>Creator</name>
          <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3896">
              <text>MAGGIOLO CAMPO, Oscar Julio</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="48">
          <name>Source</name>
          <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3897">
              <text> Maggiolo Campos, Oscar Julio:&#13;
Política de desarrollo científico y tecnológico de América Latina /Oscar Julio Maggiolo Campos..&#13;
 Seminario sobre Política Cultural Autónoma para América Latina (marzo 1968 : Montevideo, UY) Montevideo : UR, 1969. Historia y Cultura / Universidad de la República (Uruguay), no 13</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="45">
          <name>Publisher</name>
          <description>An entity responsible for making the resource available</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3898">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="40">
          <name>Date</name>
          <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3899">
              <text>1985</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="47">
          <name>Rights</name>
          <description>Information about rights held in and over the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3900">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="42">
          <name>Format</name>
          <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3901">
              <text>Libro</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="44">
          <name>Language</name>
          <description>A language of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3902">
              <text>Español</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
      </elementContainer>
    </elementSet>
  </elementSetContainer>
  <tagContainer>
    <tag tagId="386">
      <name>AMERICA LATINA</name>
    </tag>
    <tag tagId="492">
      <name>ASPECTOS CULTURALES</name>
    </tag>
    <tag tagId="491">
      <name>DESARROLLO ECONÓMICO Y SOCIAL</name>
    </tag>
    <tag tagId="490">
      <name>POLÍTICA DE INVESTIGACIÓN</name>
    </tag>
    <tag tagId="489">
      <name>POLÍTICA UNIVERSITARIA</name>
    </tag>
    <tag tagId="335">
      <name>SOCIOLOGIA</name>
    </tag>
  </tagContainer>
</item>
