<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<item xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" itemId="349" public="1" featured="0" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/show/349?output=omeka-xml" accessDate="2026-05-14T10:00:48+00:00">
  <fileContainer>
    <file fileId="582">
      <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/08ba70b2194052f3b8af7a364fabadde.PDF</src>
      <authentication>f6164078dd75266cfb668c3e35db6a82</authentication>
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="5">
          <name>PDF Text</name>
          <description/>
          <elementContainer>
            <element elementId="52">
              <name>Text</name>
              <description/>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3825">
                  <text>961
O3QIA31NOW

C961 - OJ9^^ ^p € "
ajjaniu ns ap ouosjaA^uD ó/y ja ua

zva soi^ivd

zoA
zdA

^68*66 t

TT

V 3CVN3^OH
ZDy\ DJOg

©p

�0 80 0
961
O3QIA31NOW

(9óL DPDH DJidJj^^ zDy\ jod opoqojdo A opo|OJjuo3)

so|jd;^ ap ojqo D| ua A Dp¡A d| ua oso¡6||aj o*]
II OlfDDSVd

A Djqo

zva

zd/\ djd$

ap

��"¿8 "d 'SI 'lOA '¿S6I
ap bjbuib^) B| ap f'

ojoadsaj \u Bqatud ap
oidiauiíd nn jBJisiutuins uBuaaajBd pnjuaAnf Bjauujd ns n^ Buioaq
ua Xnra Bjuosa ttBoiS9^oaj uoiobjtuij,^ Bun Á 'a^uapuaasBJiui aiuauíBj
-nSas *BiopoauB Bun^[B o[9s ubj^ "ouisjaiB ^p upioBisajiuBui enn Bjqo
ns na jb9jisbj B^as ^tjnui *iqB BjSBq 9nxs o[ on BJT9U9^ zb^y i\^va
O^UBJ B 9^qBSU0dS9J JO^nB Un JBp OU BJBd *B9S9p B[ OSnpUI 9 8OTQ 9p
BI9U91SIX9UI B^ BUIJTJB 'nBj(n^) 'OJUOABJ OJOSppj ng ¿Z9A BUn^{B O9JB
J9S B 9^9^? 'SOATlISod SOUISlJBUlSop SO^ BJJUOD U9199B9J ns U[J
#Bun8[B BsotSqaj Biuoui9J90 b jijsisb BJBd ouiod saija
9l{^q 'oiu9iuii9ouo9 iui ap iu 'ofiq un 9ziinBq Bounu
U9 oji[9sui oqoaq 'bsoiij9j btuoui9J9D Bpo^ ap opuaipmo
4006T ua 9SBD aS #Blin^IB BAi^isod upx^qaj ua jbs9j8ui b piA^oA
"SBI9U99J9 sns opis UBiqBq anb sb[ bjiuoo 'saaopBsuad ajqq ap
ns ua soq^nuí b unuioo — upiao^aj ap opouad
[a jod psBd 'saaoXBui sns jod BpBa^naut aj b^ B^^ansip 'zauxu b^
-nasuBj^ 'ouisioqojBa |a ua opBuuijuoa Á opBztjnBq anq
ajuatquiB un ua panpa as Á piaBjsj "osoiSqaj ouBapi ns BpiA ^\ ua
BJiajjaj zb^y '^^s ap souaui Bipod ou 0U10^ — "pja vj u^
•Bjqo ns ua k BpiA ns ua '[bjoui
o[ ap \r joiaajuí anbun^ 'ajuBAa^j JB8n^ un Bdnoo osoiSqai o^
(T) 'Biauaia B^ ap vqpj sbui ap
-sap sojiosou aaqos ubuoioob anb sa[BjuapuaosBJi SBuia^qojd so^ Bio^q
aBJiB sou anb oata oanbisd \9n sa coiaiauoo X opuoq uaiq opi^uas
un 'sBuiap o\ jod *Bp anb ye 4ttpBpisoi8qaj,, : aiuaBtqBnjiqBq Ba[duia
anb ^a jod sop^aadns nos soquiy :Bi}Bduiis BJidsui a^ ou anbaod
opunSas ya 'oA^tsod Bui8op un ua SBZuBjadsa sns JBUisB[d pjSo^ Baunu
anbaod ouiuua^ jauíud ya ajBjJBasaQ -BJiajjaj zb^y a upi^qajJi ap o
ap JB^qBq opBnaapB sbui sa is laA^osaj Búas aiu

zo/^
D| ua X op¡A d| ua oso|6¡|aj

�Dos palabras sintetizan su posición frente a lo religioso: incertidumbre y duda: desde la época lejana en que contestó a un niño
que le interrogaba sobre si había Dios, que no sabía, ocasionando el
consiguiente traumatismo psíquico en el educando, al constatar la
no omnisciencia del padre — modelo, hasta ahora sigue considerando
cuestiones abiertas las relativas a Dios y el alma humana.
Pero si aparentemente su posición se mantuvo invariable, hubo
un movimiento subterráneo, de carácter afectivo, que interfirió con
lo intelectual. Ya dijo — mejor que otros — Bergson que la religión
surge como un paliativo del miedo,a la muerte. Por mucho tiempo
el concepto vazferreiriano no fue, o sólo en grado mínimo, calen
tado por el sentimiento. Pero... "le coeur a ses raisons que la raison
ne comprend pas": A partir de cierto momento, concretamente des
de la penosa enfermedad en que por dos veces hizo crisis su cons
titución melancólica (1929 y 1940), parecían haber surgido en él
anhelos nuevos; y sin llegar al hambre de inmortalidad unamuniana — que Yaz Ferreira califica de ingenuidad trascendente — aspi
raba a cambiar posibilidades por seguridades; y a medida que se acer
caba el momento definitivo, cuya angustia no alcanza a paliar nin
guna filosofía, se observaba en él un anhelo creciente de anclar en
alguna creencia. Tanto que sintetizó en 1952, en frase que no habría
por cierto suscrito en los albores del siglo, su actitud hacia lo reli
gioso: "Es un desear creer y no poder creer".
Por un momento pudo pensarse que, de producirse una hipoté
tica conversión, contra la cual no había tomado las precauciones de
Renán, y por la que bregan incansablemente desde hace varias déca
das personas beneméritas y bien intencionadas, se produjera en el
sentido del catolicismo, hacia el cual lo inclinaba el fuerte peso de
la tradición familiar: católica era su madre; católica, con las sal
vedades que derivan lógicamente de muchas de sus poesías (2), su
hermana María Eugenia y católico el ambiente en que transcurrieron
sus primeros años. (3)
En la obra. — Dispersas a lo largo de su producción encontra
mos valiosas consideraciones sobre los problemas religiosos. Nunca
satisfizo el anhelo pedagógico que nos haría desear la coordinación
y unificación de su pensamiento al respecto: va sembrando ideas
desde 1892 hasta 1957. Fijemos algunos jalones:
1892: Publica pensamientos (4) que incluyen una consideración
sobre un problema conexo: la muerte.
(2)Ver Vaz Ferreira, María Eugenia. La isla de los cánticos. "El ataúd
flotante", "Historia postuma", "La rima vacua". Montevideo, A. Barreiro y Ra
mos, 1924, p. 51, 57, 75.
(3)Más adelante, hacia 1956, el peligro pareció conjurado: las corrientes
subterráneas habían seguido su curso y Vaz Ferreira ancló definitivamente en
su posición de incertidumbre, que mantuvo sin deflexiones hasta su muerte,
acaecida a 3 de enero de 1958. (Nota de 1962).
(4)Dr. Pascal (seud.). Las primeras ideas. "Pensamientos". Montevideo,
Diario "El Día", martes 25 de octubre de 1892 (Artículo firmado por Vaz Fe
rreira con este seudónimo, tomado del título de una obra de Zola).

4

�"01" T^ *d 'SI "lOA ''P^I \JBJoiu bj ap Bzusuasua ajqog,, 'svuqQ (Zl)
•dd 9\z 'ot *joa '*piqi ^oiJBUiauuaj,, 'sviqQ
dd 022 '86l 'BpiluB|iy djx 'oapiAajuoj^ -ouvjuaiudaj (xx)
"102 "61 "d
0J -joa ''piqj •^¿BUBuinq pnjainbui B[ ap jbjoui ouíáis ja sa jBn'")?M 'snuqQ
"dd 81 '96I 'BpuuBjjy
•d¡x 'oapiAa|uoj^[ ¿vuviunq pnjainbui vj ap puoiu ouSis ja sa jvu^? (üX)
"801" 26 "d
'jq *joa '"piqj ^BzuBuasua ap sauoijsana A Bi^oiáBpad ajqos sauoiaaa^,, 'svuqQ
'8161 'souiB^ A ojiajjBg *y 'oapiAajuo¡^[ •BuojBJBda.id - ouspunoas oj b
uoiaBaijdB uoa ivzuvijasua ap sauoi^sana A, Di^o^vpad aiqos sauoraaarj (G)
"68"88l "d ^V "IOA '"PNI •-t?í D3J?7,, 'snuqQ
"0161 'SO!JÍJO ^ saijy ap jbuoid
-bj^ Bjanasg bj ap -d;x 'oapiAajuoj\[ -BaijaBpip u^iaBidBpB i nata vaiSq'j (s)
"26-811 "d ' "lOA '"Pí^lI "wsajBnjaajaiui BJBd JB-ioj,^, wsojqQ
"68 aM '61 "IOA 'SI O!IB '"PÍ^I 'sajDnjaajatm vuvd jvioj^ (¿
"211 • 61 "d '8 "IOA '"Piqi "Moui3iiBui8Bjd jg,, :svdqg
"68 ^W '61 "IoA
'cj oub '8061 'pBpisjaAiujq, bj ap sajBuy 'oapiAaiuoj^ •oiusiimu^vid j^ (,,)
•upisaaA 6j &lt;-dd oil
'8061 'ojajjBqB^ A ouijbj\[ ^diuj 'oapiAaiuoj\[ •umaan A ojuajwiaouo^ (y)

^ 9p SOlTI9UIBpunj SO1UBJ SOJ 9p OUtl OUIO9 OSOlS
oj BJjs9iiiu (_x) (^vjom vj op vzvmjBsua ^jqog^^ :u^j :%!
•BUI9jqOJ(I J9J)
jb s9uoT9nqijjiio9 sb^ba (xx) oiJB^u9uu9tq j9 ug :86l
•UOZBJ BJ 9p OUtSIJo^inb J9 Jod OptU9lSOS 4SBZUBJ9ds9 IKS Bn^OB 9nb
J9 U9 BUBUinq BJÜ^U9AB BJ 9p BZ9piIBj^ BJ JtB.TJSOlU B BpBUIlS9p 'B9T^9
91u9ui9juBiiiuiop9jd 4Bi9U9J9jao9 i(ox) vuvuinij pnjdinbui vj ap jvj
-oiu ouSis ja sa jvn^? :ua SBpBjstB s^uoTOBjgpisuoo SBunájy :9^6J
"SOX9UB Á 8OSOl^lJ9J SBUI9jqOjd SOJ 9JqOS S9UOT9BAJ9SqQ
•(6) vzuvuasua ap sauonsana Á, vjSoSvpad auqos sauoiaaarj ug :8J6J
*S9JBUdsoq 8OJ U9 SOlSIjg SOJ 9p UOIJS9nO BpiOOUOO BJ 9jqOS S9UO19
-Bjgptsuoo sBiin^jB — sbjjo 9J1U9 — (s) vam vajSq'j ng :oi6T
•BZUBU98U9 TIS A OSOlSlJ9J OJ B 9^U9JJ UOIOTSod ns BSl99jd 99UBjg
9jojBuy gp ouB9piA9juotu ogijqnd jb uoiDBjngsgad bj ug :6()6T
'((sojqand soj ua A sauqtuoy soj ua vpm vj ap
oajSvj} oiuanunuas ja(jf, ^p s9U9jbui eoj U9 A sbi9U9J9juod BJBd sbj
-ou sns n9 opnugui b SBuigpB gogjBd^ 9iib) ouisijuBisgjojd A- oiustotj
•oibo 9JJU9 ojgjBJBd 9jqi^tiasTp un sbui 'sosoiSijgj sgjBioui SBiugjsis
8oj b BoiijJD Bun Bjnuuoj (j,) sajvnjaajajm vuvd jvuo^^^ ug :806I
•ouistoiisiui jg Á
bj gp sooijoBjd sojggp soj gaqos sauotOBjgpTsuoo gosq aojjg
i gjsa gp ojTspdoíd b '(9) otuspviuSvuj j^ ug :806T
•sauíBf gp gjquino Bjqo bj b s9uoiobjoub gp uoiodijgsuBJ^ 'asnaiSij
-a^ aouatxadx^fi b eoiJBjuguiog Botjqnd 'ouisioxidggsa jg 'jBsugd gp
opout ns gp snuo jg ouioo 89 anb Bui9i un gjqos sguoTOBjgpisuoo sa\
-UBS9J9^UI gp oiginfjgd uis (g) ojjvjuawja^ jguiud jg ug :806T
•BSOi^rjgj bijosojij ns gp soojbui soj boojod 'bijosojij gp osjnouoo un gp
jBunqxa^ jg 9}ub opjgj 'opBjio bX 'ooi^p^Bpgd ofBqBJj un ug :¿68T

�1952: En Recuerdos de un Curso sobre pedagogía de la ense
ñanza secundaria (13), retoma los temas filosóficos y religiosos tra
tados en 1914 y 15, refrescándolos, remozándolos, y poniéndolos al día.
1953: En ese extracto de ideario que se tituló, en denominación
bien vazferreiriana: Sobre algunas que creo verdades (14), nos da el
estado presente de su oscilación frente a lo religioso, y ratifica posi
ción con relación a la antigua polémica de los Cristos.
Hay además un interesante material de estudio en los apuntes
preparatorios para conferencias, no destinado a la publicación. Des
taco los relativos a la teosofía (15).
Formación espiritual de Vaz Ferreira en lo que dice relación con
el tema. (16) — Para investigar la formación filosófica de Vaz Fe
rreira y en particular la de su filosofía religiosa, son muy de tener
en cuenta: a) datos por él suministrados en la viva comunicación
de su cátedra; b) la lista de libros consignada en Moral para inte
lectuales y su complementación.
a) Al iniciar sus conferencias sobre teosofía, nos habla del
proceso de su cultura, ya avanzado cuando conoció las religiones
orientales. Describe la formación mental de su generación (predo
minantemente filosófico - científica) y la inmediatamente anterior
(histérico-política) como reflejo del pensamiento europeo. Ambas
tuvieron que optar —en forma dilemática— entre: a) Religión y fe.
b) Ciencia y filosofía. Razón y libre pensamiento. Vaz Ferreira des
taca que en esa elección, uno de los términos, la religión, se mos
traba estrechada e inferiorizada (también algo el otro, pero...) por
io cual su formación intelectual tuvo una base incompleta: en pri
mer lugar sólo conocieron las religiones occidentales (o, si se quiere,
las hebraicas); en segundo lugar sólo religiones literales, en forma
literal, literalmente entendida. Conocieron el catolicismo (cristianismo
muy "incrustado"); el protestantismo, algo limpiado de incrustacio
nes y (muy poco) más libre; siempre literal: Biblia, Evangelio, en
tendidos como dicen. Fuera de eso, conocimientos superficialísimos
sobre otras religiones: Mitologías grecoromanas, aderezadas como pa
ra niños; egipcias, hindúes, presentadas como inferiores o fantásticas.
Todo eso era interpretado por los del otro lado de dos modos
diferentes:

(13)Obras. "Lecciones sobre pedagogía y cuestiones de enseñanza. "Re
cuerdos de un curso sobre pedagogía de la enseñanza, Ibid., vol, 15, p. 15 -17.
(14)Obras. "Sobre algunas que creo verdades". Ibid., vol. 12, p. 17-52.
(15)De las interesantes conferencias dictadas por Vaz Ferreira en 1924
sobre las religiones orientales, quedan sólo apuntes preparatorios, en estilo tele
gráfico. Felizmente, son analíticos y permiten reconstruir aproximadamente el es
tudio perdido. En estas conferencias anunció otras sobre el mismo tema, que no
llegaron a realizarse. Y así, de mi conocimiento, sólo se ocupó ex-eátbedra de la
Teosofía en 1924.
(ll!) Los párrafos relativos a la formación espiritual de la generación de
Vaz Ferreira, están tomados casi textualmente de los apuntes preparatorios para
las conferencias sobre Teosofía en 1924.

�so^njj sns soidojd uos X 'aaajojj X BDijiianij joqjy un ouiod jsy
•BjjBjmnj ap opotu ja ua X sisop B[
ua Bisa pBpijBuiSuo bj :aj X uozbj opuBuiquioa jaAjosaj uaqap anb
sajqBjnuiui SBpnp b a^uajj UBjjuanaua as ojad ísoaijBuiajsis soj anb
oduiBD oqduiB sbui uauaij sajqij saaopBsuad soj anb oijaia sg
•SBaiBjqaq sauoiOBZijtAia SBjjsanu ap JopBJidsui ubj^ asa
'Bqqig bj ua ojbjo sbui X sa^uB 'jofaui s^qaip uajsa ou anb asjBij
-uoasa upapod SBSoa sBaod u^na rojduiafa uanq un JBasnq BJBd ^
•soduiaij so\ ap S3abjj b sajqBiJBAui uaaauBtuaad 'pBpqBjJoiuui '
-aiqos 'a^aanuí 'sasoip o soig rsBsoi^qa^ sajuBáojjajux sv\ oía^ "j
o[ ap sopBUBj^uasap 'sojaBj^sqB X sopiaaiBJua sBuia^qoad
anb sojospgj so[ sa^uiSuo uaiq jas ap sapBpqiqBqojd
uoiaBaja Xbi^ oaoduiBj ojad 'paijip Bijas Bqaiud B[ 'Bjjosopj u^
ua BauBjuodsa uoiaBjaua^ B[ ap pBpqiqísoduu B[ paisouiap
"BJiajja^ zb^ ^^ BsoiSqaj Bjjosopj bj ap pBpqBui^uo B[ ap
'SBiDuanjjuí sb[ ap Biuajqojd opBaqap [a inbB Bjuasajd ag
•BSoiSqaj Btjosogj Bun '[bioos
bjjosojij Bun X puoui Bjjosopj Bun anb JBd u\ b asopuaXnjnsuoa 'Bid
-ojd Bjuana jod JBSuad b ozaduia '^biujoj vji^o'j ns X viSojojis^ ns
jiqijasa b 9A3[[ o[ anb ojuaiiuiníáas jap bia b[ opuBuopuBqB 'opu^na
ojosopj oj^sanu oijjBd jqB 8Q "aiuauíBiBipauíui oipaaaad O[ anb bj X
BJiajja^ z^^^ p upiaBjauaS bj jod Bpiqiaaj uoiobuijoj bj anj jbj^
* (ll?I\[ ^JBnlS t^^í)liaíIg : jBiuauíijadxa-oaij^uaia Bas ísouipuoaiS
:BjsijBapi-oaijuBuioj Bas) BiaBjaoiuaQ '(oiJBsaoau ouioa opiqaouoa)
'(umSijaj ou) Biauai^ -(ouisiaijsiui ou 'aj ou) uozBg :ubj3
ojSis jap SBpBaap SBiuijjn) saauo;ua sajuBuiiuop SBapi SBq
•(BJiajjaq zb^ ua) Bjap
-Bjnp X Bpuoq sbiu 'nBXn^) ap Biauanjjuí bj oiaajBdB apjBj sb^^[
•upisnasip
Bpoj jBjjaa BJBd tí^jxip jajsiBj^[,, rjiaap BqBisBq —aaajBd un^as —
uaxqiuB^ jnby "OAaoipaj^ ja ua saja^ojsijy jod Bpiajafa bj ouanbad ua
Bpjanaaj Biauanjjuí ng -jaauadg Bpouiiuuio buijoj ua puiiuop ojjsanu
ja u^ 'opnasa ja ua a^sisqns ^osajSoj^ X uapjQ,, :Biuaj ja X 'p^piu
-Biunq bj ap ucuSijaj bj b sopBj^BSuoa sojduiaj BjABpoi X^q 'jisBjg
ja ua tsB :a^uio3 jod uojan^ sBiauajajajd sbj 'sasjBd sojio ug
•BiuouiaSaq ns bjiuoo 'Bjpajsa bj
ua a^uBjapB sbui X ¿68T aP oaiS^SBjiad ofBqBjj ns ua bX 'BuoiaaBaj
BJiajjag z^y 'ouisiAijisod X ouisijBijajBiu 'ouisxjBnjiJtdsa :opBSBd ojSis
jap sauíj b sjBd oj)sanu ua saiuBuuuop SBjanasa saji sbsoiubj sbj uaaaj
-Bdy •uoiDBDjnjiq Bun Bianpojd as 'opBj asa ap uoiado bj Bqaajq
•ouisiubij
-siJD jap BjnjjB bj jijuas ap oíain^jad uis 'soxauB X o^uaiuiBsuad
ajqij ja jod uojBjdo upiaBjauaS ns ap soqanuí X BJiajjag ZBy^
•opBSBd jap saj
-ojja ap (Bjaauís souaui o sbui) BiauaAiAajqos ajduus ouio^ (,,^
íuBqBUBáua X
jBuiuiop UBjjanb soun anbjod 'ajiB^jOyY oj b 'onSijus jg (ój

�y sus flores, pero no podría hacerlo sin los alimentos del suelo y el
agua, así cada pensador estructura su ecuación personal acerca de
las preguntas eternas, en la que interviene en grado diferente el
filosofar anterior.
Supongamos.. . una hormiga laboriosa y resentida que se dedi
cara a rastrear las influencias subyacentes en la obra cumbre de
Unamuno: "Del sentimiento Trágico de la Vida en los Hombres y
en los Pueblos". El hecho de precisar influencias de filósofos — ci
tados y no citados— ¿disminuiría acaso la fuerte originalidad y
valía del conjunto?
Para terminar esta larga introducción, creo que son aplicables
a Vaz Ferreira las palabras con que cierra Emilio Oribe el estudio
de las influencias que actuaron en aquel otro gran integrante de la
generación del 900, José Enrique Rodó.
"Los que con él convivieron, aquellos en los que se apoyó para
actuar, pensar y crear, no nos importan: la vaguedad de sus nom
bres no nos preocupará lo más mínimo, ni tampoco la partícula de
la personalidad del escritor que en alguna forma fue tributaria de
lo accidental y caedizo de tales fugacidades" (17).
Entrando al tema: La clave de los filósofos y obras influyentes
en la concepción religiosa de Vaz Ferreira, — aparte de Spencer, ya
superado— me parece sernos dada por la lista de libros publicada
en Moral para intelectuales y su complementación. Destaco algunos:
Guyau, M. La Irreligión del Porvenir. — Esbozos de una Moral
sin Obligación ni Sanción.
James, William. La Experiencia Religiosa.
Stuart Mili, J. Estudios sobre la religión.
Renán, E. Vida de Jesús.
Pese a su heterogeneidad, son todas obras escritas por pensa
dores libres, limpios de dogmatismos, amigos de dejar las cuestiones
abiertas, y, a la manera socrática, de hacer engendrar las almas.
En cuanto al grado de influencia: Sería interesante precisarlo
a través del valioso testimonio de las anotaciones marginales, en el
ejemplar de la biblioteca particular del pensador que nos ocupa. Y
a primera vista se observa que los subrayados y anotaciones de "Los
Primeros Principios" son meramente de estudioso y de discípulo.
En Renán, la impresión es análoga, si bien, en los márgenes de
La Vida de los Apóstoles aparece ya algún "lo mío": Surge la con
frontación de la filosofía religiosa estudiada con otra, la de Vaz
Ferreira, en tren de constitución. En Stuart Mili y en Guyau los "lo
mío" se multiplican: hay ya cotejo de dos ideologías y de dos "sentimentologías integradas. No me referiré al diálogo con James, enta
blado en los márgenes de L'Expérience Réligieuse. Fue, aunque amis
toso, tan animado y polémico, que de él surgió una obra que se llama,
precisamente: "En las márgenes de la experiencia religiosa".

(17) Oribe, Emilio. La dinámica del verbo. Montevideo, Impr. Uruguaya,
1953, p. 77.

�•(961 3P BiM) "06-S8S 'd '8 'IA '1961
'BuopaaBg SDtajduio^ sniqQ *ap pn8ij\[ 'ounuiBuj^ ja^ 'Bjiajja^ zb^ ap
uoianiujijc Bjsa a.iqos ajuauíBai^aaua ^uoiaasaa 'ouqij i^^^ ua ounuiBiify (6X)
"dd frOI '61 "lA
"piq| *4^BJiajjaj zb^ A. ounuivu[\ aj^ua Biauapuodsajjo^),, 'sv^qQ ja^ (8X)

apsap Bqa^q bX SBiuap oy jod BqBjsa BSOiStyaj Bjjosoyyj BXna 'Bjpuag
zs^ Jod opBjsnS anj ou 'osoy^iyaj ya X yBJOiu ya 'ajqtuoq ys
-ajui uEjaiqap sbui ^nb 'oqoíp jofaui 'ubs9J9Jut sbiu anb
SOp SO^ 9jqOS UOIUldo BSOqBA tlS Bp SOU 'SB01STJBJ9UI SBJTl^p SB|^ 9p
opuB^^q 'a^a anb ua 'uos^aag ap ajquina Bjqo b^ b oju^na u^
't4aaquioq ap BptA bSjbuib 'a^janj '^puoq 'Buanq Bun b ^aaquioq ap
BpiA Buanq Bun b jouajut íbuisiui BpiA b^ ap opB[ p aoijajuí sa osa
opoj?, :opB[[oaaBsap b sopBm^ap aauauíptaadsa sapnjijidsa soxaiajafa
so\ b ouioa tsb 'jaaouoo ap soansjiu sojuaiuiipaacid so[ b ouo^Bqoad
jo[ba osBasa apaauoa A 'une BpBjadns ou Buixjsa anb 'uozbj b^ uoo
Bpanb as BJiajja^ zb^y *ouisiaijsiui 'uotainjuí csapuoiaBj ou o^uaiuiia
-ouoa ap soipaui so^ bzuo^ba uosjag 'p^pisoiS^aj ns ajqos uotaaB
optajafa jaq^q aoajBd aui ou (ouiiqn ajsa ap iajuBÍij ojaaja X 'aÍ
-ua^ X o^uaixuBsuad ajjua sauotOBpj *fa #d) BJiajja^ zb^y ^a
Bjsa ig '44uosSaag ap bijoso^ij b^ aauBjaoduit sbui O[^ 'opBUiuiou o^ ap
'sapna sb[ ag qBjuapiaao oiuaiuiBsuad p ua SBSoa sbj^o uoaaiuiA sand
"S9CI :90ip ^s 'nBXn^) uoa uopBpauíA B^ Bp^puas zaA Bun 'sBpBuoio
-uaui bX 'Bijosoax ajqos SBpuaaajuoa sb[ BiBd sajundB so[ ug -b^bS
•^u BJBd 'aiujTiajaj oqap anb v\ b 'a^qísod Bpuan^ux bjio X^g
•Bjqo ubj
Bun sa rsisajujs ua 'ojag '(o^snS ap saaaA b X) uppBjapuod ap ajuaj
-bo 'oiJOjaxpBjjuoa 'Biuajsis ap ojpj 'puiSiao 'a^anj sg • • -jBzqBjsija
uanSisuoa ou sojubj anb 'Bpipaui ns Bp anb p 'ounuiBug ap (6I) ojqq
44p,, Bja Bjqo Bsa anb SB[[a ua BqBuiiijy UBDijqnd b o^aq ou anb
'sBiauaaajuoa saju^Sap sbuba uojaqBS sauotOBjouB sns ap rpuoisajojd
uoiDBuuojap ns bX Biuaj Bjpaaag zB^ 'opiiA ojp ap oaiuiapd oo[Bi|)
ojjo 9-iqq as sojqond soj ua A sa^qtuotf soj ua vpm vj ap ooi^vji oj
-uaiiuijuas \a(j 'ounuiBug ap aiquina Bjqo B[ ap sauaSjBiu soy ug
•Booadjaaj Biauangui jBiujxyE opipod Bq as 'yanéijY UOQ 9P
[Bniaayaiur BjnbiBjaf BiuisiqB By opuBiadsaj '^ "say^BpjaA sus UBjaap
as anb ua boijijo ap soynajjjB X (sx) SBiiBa ua BpBjsayiUBUi .'[Binaaya^
-ui |)bjsiuib buij Bun uojaiAnjsos BJiaiaag zby X ouniUBug sajBdsip
Xnuí sauoionyos Biynaijip BayiBuiayqoíd By ap pBpiiuapi By 44 • • • aaanuí
opo^ ajqos ^aaanuí X ajjns 'aa^u anb ya 'osanq X aujBa ap ajquioq ya^,,
ouis — ounuiBug ap B^uana aod ba Biauauíiaaduii zryaj By — 44Bjn}sa
ap,, ojospyíj yap uoiaaBJjsqB 'a^uBsuad ajqiuoq ya ou ^BUBuinq tbjxi\
-bijo By ajqos uajnajada^ anb ojubi ua ajuauíBATsnyaxa isbd UBsajaiux
as —SBjsiuBuinq souanq ouioa— oyap yap sBy aod X 'bjjoii By ap X
oyaia yap sbsod SBy ua JBpuoqB b uauod as 'unuioa opijuas BuiB[y as anb
pBptyBna bibj Bsa ap sopBiop X sa^ua^iyaiui sajop^suad sop opu^ng
•ByaBsxaaad Bijas aui ypjJJQ "ounuiBug ap yanSij\[ uog ay&gt; By b
•aj ajY -Bpunjoad X BiapBjnp 'Btauanyyui bjjo JByBuas anb

�largo tiempo atrás; y a quien solicitara su opinión al respecto, dio
ésta, categórica: "no me obligó a leerla hasta el fin".
Estructuración de su filosofía religiosa. — Vaz Ferreira integró
tempranamente su cosmovisión con una metafísica de líneas bien de
finidas: ningún dogmatismo, ni positivo ni negativo, que intente re
solver arbitrariamente problemas insolubles, sino un saber poco am
bicioso, humilde, que se conforma con ahondar, hasta donde alcanza
la razón, los problemas que no puede resolver la ciencia. Muchas
veces caracterizó y valorizó la metafísica: nunca tan bien como en
aquellos párrafos del primer Fermentario: "En medio del océano
para el cual no tenemos barca ni velas, la humanidad se ha esta
blecido en la ciencia. La ciencia es un témpano flotante.
Es sólido, dicen los hombres prácticos, dando con el pie; y, en
efecto, es sólido, y se afirma y se ensancha más cada día. Pero por
todos sus lados se encuentra el agua; y si se ahonda bien en cualquier
parte, se encuentra el agua; y si se analiza cualquier trozo del tém
pano mismo, resulta hecho de la misma agua del océano para el
cual no hay barcas ni velas. La ciencia es metafísica solidificada".
Es sólido, dicen los hombres prácticos, dando con el pie; y tienen
razón. Y también, nada es más útil y meritorio que su obra. Ellos
han vuelto el témpano habitable y grato. Miden, arreglan, edifican,
siembran, cosechan...
Pero esa morada perdería su dignidad, si los que la habitan no
se detuvieran a veces a contemplar el horizonte inabordable, soñan
do en una tierra definitiva; y hasta si continuamente alguno de ellos,
un grupo selecto, como todo lo que se destina a sacrificios, no se
arrojaran a nado, aunque se sepa de antemano que hasta ahora nin
guno alcanzó la verdad firme y que todos se ahogaron indefectible
mente en el océano para el cual no se tiene barca ni velas". (20)
La filosofía religiosa es una rama de la Metafísica, importante si
las hay, por abarcar un problema básico: el de la inmortalidad, más
Dios, la muerte, etc.
Vaz Ferreira no la ha constituido buscando un "justo medio"
entre posiciones ya hechas: en lo religioso, como en todo, gusta del
estudio directo y de las soluciones propias: su posición es de incertidumbre y duda: hay conocimientos ciertos y seguros; otros proble
máticos; no se debe forzar la creencia, sino graduarla; considerar
cierto solo lo cierto; probable o posible, lo probable o posible; dis
cernir lo que conocemos bien de lo que conocemos mal o ignoramos.
Sería erróneo en materia religiosa, dar a conocimientos imprecisos,
apariencias de certidumbre.
En ciencia, todos están de acuerdo en reconocer las imprecisiones
del saber: con más razón debe admitírsele en metafísica; así como
frente a una masa de agua podemos describir adecuadamente lo que
ocurre en la superficie, y conocemos cada vez menos bien, o no cono
cemos, a medida que ahondamos, así como podemos describir bien lo
(20) Obras. "Ciencia y metafísica", Ibid., vol. 10, p. 122-23.

10

�TI
'222 *d 'I "I0A '0261 '^JAiq np ^aucssiBuajj eq 'subj 'isnoj -34130^ (x-)

O\ 9S OU 9nb 9J9ipjd 4OUIUU91
[9 S9UOT0UIJSip 9p OpBSIJI Bq 9nbunB 4JSB ^ *9)U9U.IO9 OSU
p U9 opBuioj Bq 9nb oai}b89U oiuspBiuSop 9p 9^mj p jod 'ouisio
-I^d99S9 p 9)U9UIBSl99jd S9 4BpOUIO9UI 9{ SBUI 9llb SO^ 9p OUtl 4SOpOJ
9p 4X 4BJ9inbpno uouisi^ un U9 opBjgsBoug jos Bjs^pui o\ 4pi09ds9
U3 "(xs) I9!9 nP T^199J l^BSSiojnDsqo 99uinj 19 jiruq 9nb jS9tu uiou 9j
í}noj JS9 ^U9UIIJU9S 9[?^ : BUBIJSIIBJ UOI9BUIJIJB Te\ BiaiqtJOSnS 9^U9UI
qi9B¿J #pBpiS999U UTS JBUIUIOU 9p OTJBptJJBd S9 OU pj9U9 Ug "OAIIBO
-tjxpo p BjsnS 9| ou Bjpjj^g zb^ y 'oiuspiidoos^ ^sopdxosip osnp
-UI 9 8o8lUI9U9 Jod BpBpUIJOJ B9IJIJ9 B^ 9p (IIJOU! J1^J p 999JBdy
•oaia opBjs^ un 89 9nbaod 'BDiSpSBpgd uppBuuopp
TB\ B 'BjqBpd BUn U9 4Bp9J9UIO8 'SB[nUIJOJ B B^JI9np9J 'B|JBZIlBUI9nI)S9
'B[Jixuns9J ^xojJiQ "[Buosjgd X g^uBiquiBO '9[qBjnui '^pBiJBA oui8 4sopoi
BJBd B9IlU9pt 'BpiájJ X BflJ 4BUBIJ9DU9ds B[ OUIOD 4S9 OU pij 9jdui9TS
Opi09UBlUJ9d Bq 9nb B[ B
BUBUpj[J9JZBA BSOlSipj BIJOSOpj Bq
•SBSOl^ipj SB10U9I9UO9 9p
ouisif^ds^ un 9nb sbui p U9 J9A ou b Butpui 98 'um^q^j BpBO 9p SBid
-Ojd 8B9IJSJ^^1^BJB9 8B^ B UBjdBpB 9S S9UOTSIA SB[ 9nb U9 (q ÍUpiOBU
-osu9 op o sooiSopiBd sopBis^ uoo oos9ju9JBd ns U9 (b :9iu9uipd
-lOUTjd 9SOpUBSBg -ODUSTUI OIU9IUI19OUO0 pp JO^BA p 9JU9JJ BATJb^9U
BI9U9pU91 B[ BUlXjd 'OJUnfuOD Ug -S9UOT99B9J SnS S9^dppUI UOg
"BJ99UI8 BTOUBJOuSl BUn OUI8 4BJ9Op BIOUB^OtlSt BUn OU
4OJ99ds9J p J9U9J 9p JBJBJJ ÍBI0U99J9 B[ JBZJOJ OU :pj9U9S OTJ9JIJ0 ns
'osoi^ipj oqo^q 'oiusioxjsiui p Boqdy -upioisod ns oiqos UBJisn|i sou
9tlb 4S9UOIDBAJ98qO 9p 91J9S BUn 4S9XUBf '^ 9p ttB8OTipj BI9U9IJ9dxg
sg,, gp JB[dui9f9 ns U9 'pu^isuoa oj9d íoio^dsgi p pio^dsg oxpnjso un
oqDoq Bq ou Bjpjjgg zb^y #so9ijsiui oju9iuipouo9 gp sorpgj^ (q
•jgqBS ou pp souisiqB so^ gjqos Bin sou onb ziq
[tqgp 4unB opBjgdns ou ojod 'oioopoduit oxpoui un ouroo outs íbsoj
-gpod 'BjnpsqB 'opipjux ouiod 4ouisi[buot9b.i pp bjoubui b[ b 49qp
-UO9 B[ OU ÍJBJOSOfTJ ns 9p 91U9UBUU9(I BjnS B[ S9 ^UOZBJ Bq (b
:sop on^mjsip 4oju9iuiroouo9 op soipoui ouioq -pBpqBj
-JOUIUI 9p O9S9p 9nb SBUI 89 OU pj Jod BUIOJ 98 9Ilb O\ 9nb J9pU9^U9
jod 'BZBqogj o[ —BUBiuosSjgq X BOiupjB^d sguoioisod sb[ oj^gdsgj p
jbTij gp sgndsgp— pBpqBjJouiui gp ojuiisui [b ojubiio ug 'S9uoi9bj9a
-9SB SnS ^BJJSOUigp BJBd SOIJBJ^UO9 SO^ 9p pBjpiDIJip B[ U9 91U9U1BJ9UI
UBSBq 9S 9nb J9pU9JU9 JOd [¿SOpi0U9AUO9 SO^ B OUIS UBJ99U9AUO9 U9ltlb
y?] "SOIQ 9p BI9U9JSIX9 B^ 9p SBqgnjd SBpBUIBJJ SB[ U99U9AUOO OJ
ojs^ #SBAiiBUUip SBqgnad jBJjsiuiuins gpgnd ooodiuBi ojgd 'ouniusuQ
UO9 OS9 U9 BdgjOSIQ "pEpipiJOUIUI 9 SOIQ 9p BIDU91SIX9 B^ B 9liodo
os ou onb gpugiiug 'onjgdigd BinS ns 'upz^j tb\ b ojunno ug -gu^i} bi
ou ojgd BiJB9S9p b¡ Bjpjjog zb^y 'sopEi^^iiAiad soun[B gp gjjBd jod
U9I0B[9A9J B{ U9 BIDU99J9 49J BJ Jod J9U9jqO 9p9nd 9g 'SOpoj 9p O^J9t9Ul
SBUI p S9 OSOl^ipj O^ B OAIJB[9J OJU91UI19OUO9 p 9nb 4OIUSIDI^d9DS9
g^ioduii oqg gnb uis 'jpiiupB soiugqgp 49juozuoq pp sbj^ bis9 9nb o[
opoiu unSuiu gp X 4oubC9[ oj ugiq sougiu X 'oa^sgnu boj99 b^s9 9nb

�Ysin embargo, como muy bien observa Unamuno (") conviene
atenerse al recto y primitivo significado de la palabra; y éste es bien
atrayente: escéptico viene, por intermedio del latín "scepticus", de
un vocablo griego cpie significa: hábil o inclinado a contemplar, refle
xionar, meditar, derivado a su vez de un verbo que significa: escu-^
driñar. Y así escéptico sería el contemplador, el meditador, el escu-j^
driñador, y Vaz Ferreira es todo eso y le gusta serlo.
Ese otro gran buscador que se llamara en vida Soren Kirkegaardi /
adhiriendo a la afirmación de Lessing dice que si Dios le ofrecieray
en su mano derecha la verdad, y en la izquierda el esfuerzo ince
sante y penoso por lograrla, se quedaría con la izquierda. Vaz Fe
rreira no ha leído a Kirkegaard, pero es buen conocedor de Una
muno; múltiples y categóricos subrayados positivos señalan su adhe
sión a los hermosísimos párrafos en que el pensador vasco expresa su
deseo. .. de no ver totalmente logrados sus anhelos. ..
"Y, sin embargo...
Si, a pesar de todo, la tragedia culmina aquí.
Yel alma, mi alma al menos, anhela otra cosa, no absorción, no
quietud, no paz, no apagamiento, sino eterno acercarse sin llegar
nunca, inacabable anhelo, eterna esperanza que eternamente se re
nueva sin acabarse del todo nunca. Y con ello un eterno carecer de
algo y un eterno dolor. Un dolor, una pena, gracias a la cual se crece
sin cesar en conciencia y en anhelo. No pongáis a la puerta de la glo
ria, como a la del infierno puso el Dante, el "Lasciate ogni speranza".
¡No matéis el tiempo! Es nuestra vida, una esperanza que se está con
virtiendo sin cesar en recuerdo, que engendra a su vez a la esperanza.
¡Dejadnos vivir! La eternidad, como un eterno presente, sin recuerdo
y sin esperanza, es la muerte. Así son las ideas, pero así no viven los
hombres. Así son las ideas en el Dios-Idea, pero no pueden vivir
así los hombres en el Dios-Vivo, en el Dios-Hombre.
Un eterno Purgatorio, pues, más que una gloria: una ascensión
eterna. Si desaparece todo dolor, por puro y espiritualizado que lo
supongamos, toda ansia, ¿qué hace vivir a los bienaventurados? Si
no sufren allí por Dios, ¿cómo le aman? Y si aun allí, en la gloria,
viendo a Dios poco a poco y cada vez más de cerca, sin llegar a
Ellos, del todo nunca, no les queda siempre un poco de incertidumbre,
¿cómo no se aduermen?
O en resolución, si allí no queda algo de la tragedia íntima del^
alma, ¿qué vida es esa? ¿Hay acaso goce mayor que acordarse de^
la miseria —y acordarse de ella es sentirla— en el tiempo de la feli
cidad? ¿No añora la cárcel quien se libertó de ella? ¿No echan defl
menos aquellos sus anhelos de libertad?" (23).^
Yasí quedamos en que Vaz Ferreira es, como Kirkegaard, como
Unamuno, dicho sea en honor de los tres, escéptico.

(22)Unamuno, Miguel de. Ensayos. "Mi religión". Madrid, M. Aguilar, 1945,
vol. 2, p. 365-371.
(23)Unamuno, Miguel de. Ensayos. "Del sentimiento trágico de la vida".
Ihid., vol. 2, p. 389 - 99.

12

�SI
•(bji^jjojJ zb^ ^p
Bjjosoaj^ aaqos SBiauajajuoa sbj BJBd soiaoiBJEd^ad soiundy (cZ)
"(^961 3P B1M) '(pEso^ jBuo^ipg bj aod X
jap jBiuauQ B3IItlíldaH BI 3P sajuBiuasaada^ ap bjbuib^ b^ jod
-Jiqnd ap uaai ug) -atj^szr¿i\! :sojipaui soj aaiua aiuauípnjadsa

anb so[ 'sajouajuí so[— ajjanjBuqy ap Bisaod B[ na soijbjiuoo sns
b jBz^sua BJBd Bzuo^BAsap so[ o^^ "sajBdsip sa^api JBpi^aj X jBjqR
-T^inba ap BaJB^ Bnjadjad ua ^Bnio^juoa ^bjoui b^ ap josuajap \9 jbz^
-UBduits apand ou 'BJiaaja^ zb^ Bzi^Bdiuts on 't4SBiJB[OJ^uoa sBsad,,|
ouioa 4tsotuad oraoa,, so[ uo^) '(a^janjBuqy) SBjn^as 'sBjnp 'sBuajJ
-as SBuqB sb[ 'BijBduiis uis 'Bpaanaa^ "opiauaA ouioa Bj^sanuí O[ anb
oj ojsij^) ua BziJO^BA BJiajja^ z^y raoija^uB o[ uoa oxauoa oS^y
*(q^) I^ ^^^^ ou X sandsap ouia '(oiixa OAn^ anb JB8au apand as ou)
ojxxa ^^ *uojBiuauiiojB X 'uoJBuapuoa o\ X 'uoaainSisjad oj X • • • (;ou
"í9H 13 BjuaA bX 'bX rBq^aadsa tu BqBsuBjj ou ^ #pBpiujajBJ^
-Biuap 'jotub opBTSBiuap 'pBpiJBa BpBisBiuap Btaanb :oauoa^ un
: pBpijoxjadns aod opBSBDBJj oaiapai ^[\,, :snsaf ap osbo \&amp; uaiquiBj
BOBjsaQ #SBiijy oaisanu 'uaAoqjaag uoo Baijqdraafa BJiajja^ ZBy
•sandsap ajuniaj anbunB 'o[jaaaJBd apand Bjqo B[ ^
•sa O|^ 'optjuas o^raxa ua 'X 'opssBOBJj aaajBd duqwoy [a 'osbo asa u^
•sbui ap Bjjip as X ''aja '*0}a 'sbtu b JBJídsB 'sbui JBasap 4sbui Jiiuas
'sbut jaaanb 4sbui JBasnq aod 'p^pijoiaadns aod sog •Biauaiaijnsui o
pBpiJoiJajuí aod 'sauntuoa so\ :sopBSBOBJj ap sasB[O sop ^uq^^,, :jbsio
-aad b oansaadB aui anb '^Biaadsa opx^uas un ua '^opBSEOBJj,, un jas ^a
Bjsa 'ojstj^ b bu8tsb BJtajjag ZBy anb OAtixsod oqanuí O[ ajjug
•oiusiuBiisija \9 uoa asjaaBq
aqap ^uqtaBjadns ap B[ b BiAajd 'BaijJ-U) op B3jbj BO[Buy -SBpBjadns
opis uBjaxqnq ou SBjsa '—soSauS so^ ap oduiaij ua o^durafa jod—
sa^uaisrxa uoiSqaj B^ X ^bjout b^ uoa opBiujojuoa UBjaiqnq as sajq
•uioq so^ ts anb Bjjsaniu :o^a jod Bsnaxa a -ajqiuoq ouioa —UBuag
ap BjauBui v\ b— o[JBjapisuoa b 'BiJaiqB uo^sana B[ JB^ap ap oiamf
-jad uts 'aiuauiBiJOsiAOjd Buqaui as 'BuiAip uoiaBJídsui ou o o^qiaaj
xs 'sotq ap ofiq ou o sa ts 'jop^punj |ap uaáuo ^ o^u^na ug
•aiuauíaAajq soui^ay 'oiusTjuBjsajojd
X ouisiaqojBa ga ap UBAijap oiuaiuiüauojjua paxjip ua sauotsBao ua
anb SBAi^isod sauoi^qaJ sb[ X o^sij^ aj^ua ajUBÍBj upiauxisip Bun aaa[q
-Bjsa '(B^anbs anb (^.) Bjsa sbui) Biipaut a Bjipa Bjqo ns ap o8jb^
o[ b 'BJtajjag z^y 'Bjjata jas Bjjaaajaui ojad 4BjopaauB B[ ap p^piaij
-ua^nB b^ ap opuodsaj o^^ 'ttoi[BS ^a ap anb Of ap ^ui ío^sug ap uaig^,n
:oJ^saB]/^[ \^ ajuauíBpidBj ojsaiuoa anb o^ b 'oistj^ ap yew opuB^qBq•
Eq^isa anb oqaip UBiqBq 9\ anbjod 'sBrauajajuoa sns b oduiai^ un&gt;l
jod jtjstsb BqBsuad ou anb sopis^ ouBuuaq ns b oaiuniuoa a^ BJiajjag^
ZBy Biua^ng btjej\[ zaA Bun anb UBiuang ."ojsu^ A vuidauaj

0I3VS 33 3Ü 3QÓ 03 A
V 3X^3H3 VHI3HH33 ZVA 3Q

�caen: Verlaine, otro hombre de grande hombre, vaso infame de dolor,
débil e impuro, sino que opone a los "básicos puntales", otra clase de
almas superiores: el ejemplo más alto: Cristo. "Supongamos que
nunca hubiera tenido angustias, nunca dudas, que no hubiera deses
perado, que no hubiera sudado sangre, y llorado, que no hubiera dicho "Eloi, Eloi, ¿lama sabachtani?
Sería más perfecto —concluye Vaz Ferreira— y nosotros lo ama
ríamos menos; que digo nosotros. Los mismos que lo creen Dios lo
amarían menos. .."
Hasta aquí, la crítica positiva. Pero hay también un enjuicia
miento del hombre —dios desde el punto de vista favorito de nues
tro filósofo—: el moral. Como vimos, considera representante máximo
de la humanidad al individuo que en un esfuerzo tenso y heroico,
lleva de frente todos los ideales: éticos, estéticos, religiosos, sociales,
etc. Con este temible cartabón va a juzgar a Cristo.
Lo considera un altísimo ejemplar del hombre antiguo, que ac
tuaba con pocos ideales. Ya sabemos que Vaz Ferreira es humanista.
Admite a los monocordes, siempre que no se lo obligue a serlo. Pero,
en lo moral al menos, prefiere al hombre integral, que lleva de fren
te todos los ideales, con los consiguientes conflictos éticos, y la an
gustia, y el remordimiento: "Cristos oscuros, sin corona ni sacrificio".
Por eso considera que Jesús, tal como se nos revela a través del rela
to vivo de los Evangelios, es superado por muchos modernos, que,
sin llegar a su altura en caridad y amor, han sabido valorar ideales
que él dejó fuera de su reino. ..
Hay un lugar común en la literatura: suponer que Jesús vuelve
a la tierra y fantasear sobre lo que harían los hombres a base de
cruxifixiones más complejas y refinadas. Vaz Ferreira introduce una
variante de interés. ¿Qué haría Cristo, que tendría que hacer Cristo
para seguir siendo el primero en nuestro mundo moderno? En pri
mer lugar conservar sus altas virtudes de amor y caridad. Pero ten
dría que agregar varias cosas que Vaz Ferreira enumera implaca
blemente: la justicia, el trabajo, la familia, los afectos individuales,
la ciencia, la razón, las patrias, hasta el planeta. Y surgirían así
los conflictos, la angustia, que sólo se evitan mediante una restr^cción
de los ideales.
Vaz Ferreira y lo que de Cristo salió: catolicismo y protestantismo.
En cuanto a los dos "ismos" antagónicos surgidos de Cristo, Vaz Fe
rreira, sin perjuicio de abarcarlos en la crítica general a las religiones
positivas (rebajamiento de la religiosidad, frutos predominantemente perniciosos, adaptación de las guerras, desacuerdo con la ciencia,
etc.) los enjuicia en especial. Parcialmente de acuerdo con Nietzche,
establece una distinción tajante entre Cristo y las que se llaman a sí
misirias religiones c^istianas.
•Y si, ^callando su admiración y su amor, formula al fundador
serios reparos, no .por los ideales sustentados sino por el número y
la :eptidad de los réjegados, mucho más serias son sus críticas a los
"i^í^Ws^pen
que involucionó la doctrina.
^que

�0800 v
"(^961 aP
so[ Jiuiudns ojpnsoa aq ^no oj jod ttJBjsa aqap
:uor.)BAjasqo au^ináis b^ oXnpui —a
a aui anb Bjuasa capua r.\ ua 'ejiajja^
ap aiuaui[Bdiauud opiBJixa sauoiSqaj ssquiB ojjua
^a Á. oiusijijojBj |B ajuajj Bjpjjoq zu^ ap uoiaisod
3P uoiacjnuuoj B[ ua 'Bin^as jnby (9S)

•ouisuuBjsaiojd X omsiot[oiBO :sop o[os Á sop uos '
-a^ zb^ ouisiui [ap Á snsaf ap opijuas [a ua 'sbata Bjapisuoa anl) sb[
'sBDTBjqai[ sauoi^^aj sb[ a^iu^ — 'oiuswpnf po ojuauf uoiatso^

U)
•BJjanS B[ ap Bj8o[oiaos b[ b
Á BiSo[oatsd B[ b BpBjdBpB 'gBpoj ouioo 'sa atiL up^^ipj Bun oi[bs [a ap
X 'souaui o[ jod oaiji[od o[ ua zBd ap 4zBd ap upiSi^aj BJa ^ojsu^
ap ouisxuBijsia^ [a ^ 'sisajijuB B[ aiuauí^aiun jbjou oSsq— oiuauíoui
ajsa ua jbSziiC osb^ [ap sa ou anb 'Bzaanp ap 'zapi^xj ap [bjoui Bun
oiund asa ua uaiquiBj pzqBjsija snsaf ap oi[bs anb Bisa[Sj Bq "Bjai
qnpB jafnui B[ ap X Bua[BpBj\[ bubj^[ ap 'bubjtjbuibs b[ ap soiposida
saai so[ UBuiuin[i oqaSuBAg [ap sosua^ui sbui soaoj sajj so[ raBuopjad
BJBd souaui o[ Jtod 'Bjsuqq joiub souaui o sbui X Bisijafnuí— uptaBjjas
-ip BJisanu b oasaiuBpad opBisBUiap jajaBjBa un asp UBjjpod bjsiuiui
-aj X Bisi[Btaos ouioa anb SBjqB[Bd sb[ ouiijdng :Bisiaafnui uaiquiBj
snsaf ap Biauapuai B[ Bja j^ 'Bjsinbaj oziq as —SBOiia^uis sbui sBJtqB[Bd
sBjsa JBa[duia BJBd— Bisa[Si B[ X Bjsuqod Bja snsaf ap Btauapuaj b[
'sopBJjaa sbui SBiuSop so[ sbui zaA Bp^a 'opuB^sxnbua ouioo 'opuaia'
•aanpua ouioa uoaanj as 'ouisiubijstjo [ap oajuap X sBiu^op so[ b otj
-Bajuoa Bia íBpBziuBjo sbui Bisa[i B[ iqB ap cu^ins X 'oíaop^aaBS [b
'Bisa[Si B[ b bijbjjuoo Bja snsaf ap Biauapuaj B[ tSBpBATjap sauoi^i[
-aj sb[ X JopBpunj [a a.i^ua BpBOJBiu sisaijiuB Bun aaajjo sou ag?^

•biu[b ap p^panbas 'Bzaanp'pBpuBa 4Biaua^[npui 'jouib
BJ.ianJ&gt;
q oujopi^uas ^jqq X aopBsuad 9-iqq
(jBUop
•osa aaqos zoaaj Bzaanp-aad BJBd souaui o[ jod) Bjsijqq
Bisi[]joiub souaiu o sbui X Bisuafnuí
-nuijoj X BatjBuiSop ajuauízoaaj'sB[nmjoi ijub
•BisinbTJ - BpBjj(a[qBa X ooij)
-aa X BatnbjBjaf sbui b[ 4Bisa[SjB^sijqod oaa[a-iiuB X sbis3[8i-iiub

vissnoioisiuj
:ajuaináis [a 'sa^
•ubijba saAaj uoa 'sa anb oaijuuianbsa o;ijpBna un Bin^ij 'sBiauaaaj
•uoa BJBd sBuo^BjBdajd sb^ou sns ap oSjbj o[ b 'saaaA sBptjada^[

�¿Y el judaismo? Repetidas veces exteriorizó simpatía por la
religión y sus adeptos. Circulaban anécdotas al respecto. Así, como
alguien quisiera hacerle compartir su odio a los hebreos, contestó
que no podía hacerlo, porque de los dos que conocía, uno era Mau
ricio Nireinstein, su mejor amigo; el otro, Einstein.
Y para refutar las conclusiones pesimistas de Spengler en la
obra: "Decadencia de Occidente" acerca de la extinción próxima e
inevitable de nuestra civilización y su imposibilidad de florecer en
este momento en altos ingenios, gustaba de citar a los dos grandes
judíos de nuestro tiempo: Bergson y nuevamente, Einstein.
Pero no nos dejemos sugestionar: esa simpatía no es más que
una de las tantas manifestaciones, hacia una raza y una religión
vilipendiadas, vejadas y encarnecidas, de su tendencia "pobrista" en
un sentido amplísimo del término. Si los judíos mandaran ya se en
cargaría Vaz Ferreira de encontrar las fallas de su ideología.
Posición de Vaz Ferreira frente a la teosofía y en general, las
religiones orientales. — Durante su formación espiritual, Vaz Ferreira
y su generación trabaron conocimiento casi exclusivamente con las
religiones hebraicas que, como vimos, no lo satisficieron plenamente.
De ahí partieron los que deseaban superar su preparación universi
taria; Vaz Ferreira, entre ellos, se hizo un buen conocedor y crítico
de religiones orientales: las estudió en plena madurez —tercera dé
cada de este siglo— con su filosofía religiosa ya hecha. Y así, aun
que en conjunto lo conformaron más que las occidentales, ni por un
momento pudo pensarse en una conversión: agregó una más a su
haz de posibilidades.
Allá en 1924, Vaz Ferreira dictó en su cátedra una serie de con
ferencias sobre las religiones orientales, ya prologada el año ante
rior. Anunció otra, previas nuevas profundizaciones, más no llegó
a realizarse. El título es bien sincero: "Introducción a futuros (posi
bles) conferencias sobre Teosofía". Teniendo en cuenta su escasa
difusión —no fueron publicadas, ni pueden serlo, ya que no fueron
taquigrafiadas: se conservan sólo apuntes preparatorios, eso sí bas
tante detallados— creemos oportuno un resumen que destaque las
ideas básicas.
El ensayo abarca —en un método familiar al filósofo en estu
dio—: a) una exposición; b) una crítica; c) una síntesis. Veamos
brevemente.
Esas religiones verifican un cambio de escala en el espacio y en
el tiempo: hay prolongaciones extra terrestres, para atrás y para
adelante; galaxias, miles de años luz; acuerdo con la moderna astro
nomía.
Consideran al pasado poseedor de la sabiduría; al presente, en
descenso. La ciencia auténtica, para atrás: la moderna no es más
que un resto degenerado del antiguo saber total. Aún hoy, algunos
iniciados pueden, merced a un entrenamiento especial y ejercicios

16

�¿I
-juno uoa p^pijBaj na 'ounuiBug noo 'nsXn^^ uo^ *B8aiu oj BJiajjag
ZBA 'oaijojBa - oubi^sijo oiuaijui ja 'sajuaip ap jifma ja 'ojojj ja 'Buaq
"9O Bl a^jns ' ' "J^ui JBqBay *jbui ucqcoB saÍBUosjad soun^jB apuop ^
'ojob ops un uoa 'soubijsijd soj ap ajjanj X osiauoa Burejp p —bj
-jajjag ZB^ aaip— uoiaisodo ua 'saaijaj sao^piasap X sojas soqonra
Xsq BpiAajqos bj ug "bjjb sbui sa jbjoui b^ 'Bjofaui as uoiíáijaj Bg
tt* • 'sbixbjbS sbj uoa
BjBasa ua uptSijaj Bun BUBiisaaau 'BzuBjadsa X uozbj jbziuouub BJBd
'pBpxuBurnq bj X 'BJjaij bj uoa BjBasa ua Bjatnbts iu 'soidiauod sns
ua BqBjsa ou 'sbui souiaaouoa anb bj 'sB^sa ap :sa)ua^sixa sauoiSijaj
sbj JBZuoinBsap b apuaii 'biuiouojjsb bj 'Biauaia bjjo oiqiuBa ug
• • 'sajjBjap X soqaaq so^ubi ap uoiaBaijdxa bj ua o^ixa o^ajduioa
uauai^qo ou 'sajBiuauíijadxa X sajBuoiaBJ sas^q sns ap JBsad b 'SBjni
-atujsa sbj X sauoiaBuuojsuBjj sbj jBaijdxa BJBd SBjsandoad sBjJoai sbj
anbaod 'BiSojoiq bj ajuauíajqBjou 'Bun^jB jipad UBuaaajBd anb sbio
-uaia X^q BjsBq anb ouis 'BunSjB Buipad BUBiunq buijb ja ojos o^¿
•sauoi^ijaj ajqog,,
:ajuainSts oj 44sapBpjaA oaja anb SBun^jB ajqog^, a^uaui
-BuiajjajzBA uaiq 'sBpBuiuiouap 'sBtauaaajuoa sns uos anb ou^api ap
ojaBj^xa asa ua 'aaip opuBna oipn^sa ua ojospjij jb asauapj aaajBd
Bjja y -BaiJjuaaoaS X odojjuB 'jBiuapxaao bj anb bjuiouojjsb Buaapoui
bj uoa opjanaB ap sbui Bisa jBiuauo ucusiAouisoa bj íBpiAajqos ap sap
-Bpijiqísod sajuaaajip X SBAanu X^q ^u^qauBsua as SBiauaaja SB^
•uoiSijaj bj ap o^uaiuiBJofaui ja 'opun^as
ua X 'ojuaiuiBqauBsua ja ouiuuaj jauíud ua BjBuas sBjja aa^ug
•uaiq ajuauíjBiaadsa SBunjB X 'uaiq a^oaB BiSojoaisd ns anb
SBiauapua^ uaXnjaui anb apuai^ua X Bsoi^ijaj bijosojij ns uoo (aaauaj
-jad aj ouis^^ojoau ja) 44SBi8ojBjuauii^uas^, X SBi^ojoapi SBjjanb^ b^uojj
•uoa 'sapBjjnatjip sbj —ajqísod sa ojja apuop Bjssq— SBpBjadng
•SBaiSojoapi-oqjaA sbiobjbj ap boijij
-Ba anb 'sooiSbui o soai^pjBUB sopoui soj ua u^iaBJ^auad bj Bjsana aj
í o^uaiuiBsuad ap sajBuoiaBJ sopotu soj Bjd^a ojqs íoaiisiuiB un sa anb
-jod 'oiuaiiuBajaaB jap pB^jnaijip bj Bzipn^B as BJiajjag zb^ ug "P^p
-J3A bj ap SBiJBpsodap jas SBpoj uaaja anb 'sBiu^op X SBjoas ap pBpiu
-ijui bj 'sauoiaanpBj^ JBÍa^oa ap o 'sajBuiSiJO SBiuoipi soj ua jaaj ap
pBpijiqísoduii bj 'jBn^isap jojba ap 'sojqij ap BiauBpunqBjadns bj b8
-3j8b as o^sa y "oijaisiui 'pBppnaso 'uoioinjui ap asBq b 'sajB^uaiJO soj
X uoisioajd 'pBpiJBja 'pBpijBuoiaBj ap asBq b 'sajBjuapiaao o^uaiuiBs
-uad ap sopoui soj ajjua upioisodo bj BOBisap ounuiBug bX ijBjuapiaao
opoj BJBd sapBjjnaijip aoajjo sauoigijaj sBsa b ojuaiui^ajaoB jg
•aia 'jbioos bijosojij
'auaiSiq 'jbjoui : BiJBjuauíajduioa BOiiaBjd bjjosojij Bun usajBqy
•bubaji^^ jb s^poi UBSajj 'sauoia
-bjSiuisubjj ap auas Bun ap sandsap 'sojjanuí soj ap sbuijb SBg
•apioaijsiui o oaijsiui jajaBJBD ap 'sajBqjaA 'so8ba 'soot^ojbub 'soax8
-Bui 'soai^pj ou soipaui 'BiauaAiA o uoiainjui : ojuaiuiiaouoa ap soipaiu
sojio uajaijajd sajBjuajjo soj rupzBJ bj ^ajis sou oaod 'osojáijaj oj
ap jaqBS ja bjb^ "BijnpiqBS bj jaasod b JBajj 'sop^naapB

�quier persona sensata y dotada de un poco de sentido común, recha
za el anticuado fantasma: se niega a incorporarlo a sus posibilidades.
Es que la noción de castigos "ad perpetuitatem", como la del pecado
original —sobre la cual me hubiera interesado conocer la opinión de
Vaz Ferreira— corresponde al viejo concepto de derecho penal, vi
gente en la época de fabulación del cristiano-catolicismo, y resultan
ambas anacronismo pesado en esta época de proporcionalidad entre
la pena y el delito, p individualización de la pena. También las re
ligiones deberían modernizarse. . . Claro que es peligroso: dicen que
ciertas momias se conservan incólumes durante milenios. .. en sus
sarcófagos: el menor soplo de aire las pulveriza: si una momia pen
sara, nada temería más que la ligera brisa que puede aniquilarla. . .
Otra ventaja —de carácter ético— a favor de las religiones orien
tales, es que acabando al fin todo bien para todos, no se presenta en
forma aguda, como en las religiones hebraicas, el problema del mal,
con la responsabilidad, aunque sea a dos grados, del Supremo Crea
dor. Y si difícil resulta para nuestros teólogos, la explicación del mal
en esta tierra, más difícil es justificarlo en el otro mundo, creado
por la voluntad omnímoda de un creador, en la teoría infinitamente
bueno, sin los descargos derivados del mal uso de su libertad hecho
por las criaturas terrenas.
Pido perdón por la digresión y vuelvo al tema. Vaz Ferreira
valorizó en grado sumo la moral oriental, a base de la incidentalidad
de la tierra, y la abundancia de posibilidades, y el arreglo final, pre
firiéndolo a la cristiana, a base de este planeta sólo y una sola vez.
Ahora, al confrontar estas religiones con su religiosidad, apare
cen aspectos que levantan resistencia en nuestro pensador.
A)Por la filosofía religiosa que profesa.
B)Por su temperamento.
Por su filosofía religiosa: Vaz Ferreira la hizo a base de igno
rancia, sentimiento religioso mantenido vivo. Entendía que, "no creer
saber" mejora la acción. Además, no había abandonado las ideas que
presidieron su formación espiritual: Ciencia, Razón, Progreso, De
mocracia. Su evolución había consistido en sentirlas —o ponerlas—
en plano más hondo, depurarlas y sentirlas mejor. Esas religiones
son a base de saber, o creer saber lo religioso; que no se sabía, o
sabe, por los iniciados, y dogmas; ¡oh combien!
Y en cuanto a las ideas directrices vazferreirianas: la ciencia no
es en esas religiones orientales bien sentida ni justipreciada; más
bien hay cierto menosprecio por ella en nombre del saber religioso;
la razón es disminuida o postergada en nombre de otros modos de
conocimiento considerados superiores; el progreso: la Teosofía lo
respeta, agrandándolo; la Democracia: no engrana con las castas, la
desigualdad.
Por su temperamento: Hoy dos cosas —afirma Vaz Ferreira—
en que esas religiones van contra lo más central suyo: una contra
su temperamento intelectual; otra, contra su temperamento afectivo.
En tal forma que dan en el centro mismo de cada uno:

18

�61
Xi^ -do -ayoszj3i\¡

(lz)

-ubui X BAi^isod uoi^ijaj aj^ua ucuoBjnouiA bj sa Bxauoo
•oiuiuiop jb Biouapuai X uoiooaiojd bj ua bzubij
-uod 'sonpiAipui ap oiuaiuiijauíos 'uapjo 'BinbjBjaf 'uoiobziub^jo X^q
:uijb sa BiSojooisd B"q 'BJjanS bj b uoioBidBpB ns ap oqoaq ^a —p^pis
-oíSijaj bj ap ou— SBAr^sod sauoiSijaj sbj SBpoj isbo ap pBpuouajut
Bun Bjapisuoo Bjiaua^ zb^y — 'vujanS A svanisod sduoiSij^^j (q

bj aaoajBdBsap jaoBq b uapua^ SBAijtsod sauoi^qai sbj
ZBA aP ^9íBUUÍJB ^I BÍopBJBd Bjjnsaj ou 4isb jy "u^iquiBj
bj o BJjaj bj JBAiasuoa jod niTJtdsa ja usaaujnA anb 'opi^uas ap sbj
-siAoadsap SBaanq sbuijoj 'sBtuouiaaaa 'soiía 'sBuiSop ua opuBzijBisuo
X opuBujua ba as osa opoj 'sopBioiui sapusa^ soj ap ^oduiaji ja ua
X otOBdsa ja ua 'souiBÍajB sou aub Bpipaui b oaa^ '(o^sij^ :ojjb sbui
ojduiafa ja) saaopin^as sojauíud X sajopBpunj soj ua BauíBjj p^pis
•oiSijaj bj jBjauaS ugj — 'svaijisod sovoíSijau A pvpisoiSija^j (b

S3M0IX3M03 SV^Í101V
(lz) 'vul
-bjj bj JBpjBnS sa jofaui oj oaad íBpjBn^ soj X opuaiSoaaj ba soj X
sbuijoj X sojanpojd opuatDBq anj osojSijaj ojuaiuujuas ja 'buibjj bj
rjouadns ouioa BSoi^ijaj bijosojij ns opuaquis anSis jy "9JiwnsB as oXns
oj anb 'sapBpijiqísod sBAanu uoo ojad 'sajuB ap oj ua anSig "
bijosojij ns ap ojjuap BiaAajjua bX anb sbj b sapBpijiqísod SBsa
-ajy qBiouasa sa ojs^j "BiuSop ouioa ou 'sapBpijiqisod ouiod
•uoi^ijaj ap
Bsa X BpiAajqos ap sapBpijiqísod SBsa SBpiuaAuaiq :uauinsaj ugj
•4tjijnui a opidnjsa 'ooibjj ouioa aiuais oj opo^ 'sopuanb
sajas soj ap bj uod 'jBuosjad pBpijBjJouiut bj uis,, : oiuauíBjaduiaj ns
BJBd ^ojjjiuas Bipod ou o jad '(s^zuBjadsa sBJisanu uod B^sBq soj^duis)
'oiusiui js b asjBUBua Bjjanb o^ "p^pjaA bj ajBjjnsaj anb 'Bjanj oj
ou anbuny #oXns oj b jouadns jas Bjaipnd anbuns X i BiauaSijajui
bj uoo osa japuajduioD Bipod BJiajja^j zb^y :uatq Bjoqy "a^uBzijBuos
-jadsap sa uotsuaosB bj anbjod 'bj^o bj ua X • • • buijb^j 'osouBSua X
ouosnji Bijas osa anbjod 'BpiA Bjsa ua 'ojjinuxuisip b uapuaii sauoiS
-tjaj SBsa X 'sajBnpiAipui sojoajB soj uos opuoq sbui oj BJiajja^ ZBy
bjb^ "sajBnpiAipui sajas ap Bqoaq 'Bjajouoo pBpiuBiunq bj b X soiajo
-uod 'souanq sajquioq soj b X 'pB^siuiB ns X bijiuibj ns ap sopuanb
sajas soj b 'ssuosjad b joiub ap 'sojajouoo 'sajBaj 'sojoajB ap 'sbuos
-jad ap asBq b sa anb 'jbjoui X OAT^aajB ojuauíBjaduia^ ng (¿^
•jBqjaA oj
ap asjBjqij Bjuajui BJiajja^ zy anb sBjjuaiui 'sBjq^jBd sbj b bioubi
•joduii JBp b uapuaij^ 'sooiSojoapi-oqjaA ouioo 'saj^qjaA 'so^ba 'sod
-iSojbub 'sooiSbui 'jBsuad aj^ sopoui sosa aiuauíBsiaajd jBuapuoo b ap
-uai^ anb X (jBnjoajaiui oX ns) ouisiui ja sa anb— bdi^oj ng (ój

�(lo. Las religiones conservan algo de la espiritualidad primitiva va
entre el encroütement de los dogmas: no toda la llama se ha cenizado. Cuando mandan (como los partidos, como las personas), pri
man los elementos regresivos; cuando carecen de imperium, sobretodo
si actúan en un régimen de libertad, el rescoldo de espiritualidad
yacente entre las cenizas, se reanima.
c)Religión (o religiosidad) y arte. — En 1935, en conferen
cias complementarias a las dadas sobre: "El autor, el crítico y el
sentidor", Vaz Fereira estudió diversas causas que pueden disminuir
artificialmente el goce artístico (28). Entre ellas enumera la regida
por una falsa oposición entre el arte libre (arte por el arte), y arte
subordinado a algo (religión, patriotismo). Y entiende que lo mejor
es la coexistencia de ambos. No simpatiza con el hecho de que los
creadores se propongan expresamente hacer arte con fines religio
sos, o sociales, o morales. Pero si con el de que sienten los ideales
religiosos u otros, que les calientan el alma y los libran de la insen
sibilidad del puro esteta.
d)Religiones, religiosidad y derecho. — Conocido es el con
cepto vazferreiriano del derecho. Rechaza para éste, como para la mo
ral, la fundamentación enraizada en el cielo: no hay derecho de origen
divino, como no hay moral de origen divino (por lo demás, esta posi
ción ha sido abandonada actualmente aun por los mismos juristas em
barcados en religiones positivas).
¿Quedará excluido lo religioso en los basamentos del derecho?
No: en forma de religiosidad será uno de los tantos motivos que ten
dremos para respetar la norma jurídica.
e)Religiones, religiosidad y moral. — La moral se refiere a
los hechos, sentimientos y pensamientos que tienen que ver con el
bien y el mal.
Precisados ya los conceptos de religiosidad y religión, las conexio
nes surgen espontáneamente dentro de la ideología vazferreiriana.
Rechaza la fundamentación religiosa de la ética que preconizan los
"ismos": para el budista, o el mahometano, o el cristiano, bueno es
lo que ordenan respectivamente Buda, o Mahoma, o Cristo. Y en el
conflicto posible entre moral y religión, prima en forma absoluta la
segunda. Vaz Ferreira, por el contrario, coloca en la cúspide de su
jerarquía, los valores éticos. Son débiles sus posibilidades religiosas
y fortísimas sus convicciones morales. Acostumbra aplicar sus normas
a los mismos dioses, no perdiendo la esperanza de mejorarlos. Sin
querer, se me vienen los versos de aquel otro enjuiciador de seres
trascendentes que se llamara en vida don Miguel de Unamuno (otros
dicen San Miguel de Gredos):

(2S) Obras. "Algunas causas que tienden a disminuir artificialmente el goce
artístico". Ibid., vol. 11, p. 259-72.

20

�'(^961 3P Biou) ojtpauj
*(9ílBS 9lu OJ3^ ojuí Ras ojsa anb oaainb oj^) *asji)jaAuoa aod jccjbjb ap euaqap
SOIQ 9JU9UIBAIJ.)9J9 'Ojduiafa OJUB^ iC UOI.JBJldSB B1UBJ 'pBpiUBUItiq B| 9p
ojub; 31UV : sauotsuaauoa svj ap vpoiu vj :ajsa sa oiuaiuiesuad [^ (o
"6I "^ 'óí'ól &lt;S3J!V souang ap
'sajiy souang 'ounuimif^ ap osoiSijau vwvup \r¿_ 'UBuaajj 'zaguag ug (6S)

•une ^sjBJ^dns opipod bij
ou anb ojad 'ojoajaaduii a ^iSbjj oiuauínjjsui '[bjoui oija^ijo p ojp
sbxu p Bjapisuoa uaxnb jod SBpBzipiuapuaasBJj ajuauíBuii^iSa^ 'sqiJJB
Bj^d pBpuaAas bj ^ 'ofBqB BJBd BpuapAauaq b[ ^opaad asa b sai
-uapuaasBJ^ sapBpqiqísod oaduioa ou oÁ 'oaija o^n^jo ap anbuBJJB un
ua Bjpa^a^ zb^ aXn[auoa 'Bjanj o^ ou ts á —uajsixa is— sa^ouadns
sajas souisiui soj jod un^ BpBuipi^af jas aqap 'ajquinpijjaoui a Bpnp
ap pn^ipB b^ anb opuBuuijB 'sasoip o soiq ap Biauajsixa B[ b ajuajj
BpBiua^sns uopisod B[ ap BOi^a uoiaBJopA Bun opoj ajqos X^q j^
ap uoisjaAuoD a^qBasap B[ b OAijBpj oxopojajaq uaiq Á
ap Xnuí opxps oiuaiuiBsuad un uatquiBi ^hjj 'Biuiií^a^ uaiq Bpnp Bun
aq^a anb oiubj 'sajquioq ap asBq b uojapiq as '^png 'o^sij^ :sopBjo^
uaxq soaiun so^ isBUBtunq SBJnqaaq JBjapisuoa b Bpuapuaj BpBOJBui
Bun auatj anb so[ b 'BpuapAauaq uoa ajduiais ou 'Bpmfua \t89Jq
-tuoq so^ b JBznf BJBd soiq áos ou o^^, rasBJj B[ sa BXns rsa^uBfauías
sns uoa BJBd —opBisBiuap anb UBuido sounSp— a^ua^¡npui
•pBpxpjoiu ap BpBuSajduix Bjsa Bjpjja^ zb^ ^p p^pisoi^ipj B
(6.) 'jbuos sa jiaia anb ua
B^xpuaq pBpa B^ b auiaA^ariA
'p^paid jod auiBaiqaB
Bjjand b^ SBpuBjSs aui ou ig
•jBsad iui b oppaja aq oX
'souxu so[ BJBd ajspiq b^
opand ou anbjod
'Bjjand b[

�^1

sauoncauoa sBunSjy

9J83[B1U3UO S3UOI8
•ijaj sbj 'jBjauaS ua X Bjjosoai bj b ajuajj Bjiaxiag zb^ ap u^piso^
^l
1

oiusiBpnf ^B ajuajj uoiai^oj
oi^BS ja ap anfa oj A •••ojsu^ b aiuaaj Bjiajja^ zb^ ap pn^pay

qj

Bsoigijaj bijosojij ns ap u^iJBanjanjjsg

9
Biuaj ja
uoa uoiaBjaj aaip anb oj ua Baiajja^ zb^ ap jBiijuídsa uoiasuiJOj
\

Bjqo bj ug
'•

g

^piA bj ug
Bjiajjag zb^ sojjb^ ap Bjqo bj ua X BpiA bj U^ osoiSijaa og
BJiaxjag zb^ ap ojuaiuiBSuad un ap jBjiuiisasj uoiaanpojdajj

a o iqmi

��</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </file>
  </fileContainer>
  <collection collectionId="2">
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="31">
                <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="138">
                <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="139">
                <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3695">
                <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3696">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </collection>
  <elementSetContainer>
    <elementSet elementSetId="1">
      <name>Dublin Core</name>
      <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
      <elementContainer>
        <element elementId="50">
          <name>Title</name>
          <description>A name given to the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3826">
              <text>Sobre Vaz Ferreira : (Vida, obra y actuación) : Fascículo II Lo religioso en la vida y en la obra de Vaz Ferreira </text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="41">
          <name>Description</name>
          <description>An account of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3827">
              <text>Controlado y aprobado por Vaz Ferreira hacia 1956</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="39">
          <name>Creator</name>
          <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3828">
              <text>VAZ FERREIRA DE ECHEVARRÍA, Sara </text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="48">
          <name>Source</name>
          <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3829">
              <text>Vaz Ferreira de Echevarría, Sara:&#13;
Sobre Vaz Ferreira, vida, obra y actuación /Sara Vaz Ferreira de Echevarría..&#13;
Montevideo : FHC, 1963-.. 3 fasc.</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="45">
          <name>Publisher</name>
          <description>An entity responsible for making the resource available</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3830">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="40">
          <name>Date</name>
          <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3831">
              <text>1963</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="47">
          <name>Rights</name>
          <description>Information about rights held in and over the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3832">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="44">
          <name>Language</name>
          <description>A language of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3833">
              <text>Español</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="51">
          <name>Type</name>
          <description>The nature or genre of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3834">
              <text>Fascículo</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
      </elementContainer>
    </elementSet>
  </elementSetContainer>
  <tagContainer>
    <tag tagId="39">
      <name>CARLOS VAZ FERREIRA</name>
    </tag>
    <tag tagId="406">
      <name>FILOSOFIA URUGUAYA</name>
    </tag>
    <tag tagId="371">
      <name>SIGLO XX</name>
    </tag>
  </tagContainer>
</item>
