<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<item xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" itemId="342" public="1" featured="0" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/show/342?output=omeka-xml" accessDate="2026-05-14T10:00:05+00:00">
  <fileContainer>
    <file fileId="575">
      <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/a1fb36ad115067fd82d81a9e171c234c.PDF</src>
      <authentication>a2a01d6ffd84ad482e468619d98bcfc2</authentication>
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="5">
          <name>PDF Text</name>
          <description/>
          <elementContainer>
            <element elementId="52">
              <name>Text</name>
              <description/>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3762">
                  <text>- ¿6 -jnos ua^ 'jsnoaj auraroa suoijsanb sao apnp uo pucnb sibj^[ #iuassai
-aiuitui sayejoui suotjsanb 83[ anb ajspjB ua ^sat^^ :isb Bja ojsa anb ap
eiauaiauoa BJBp Bjuaj apif) oiusiui p aja^d bjjo jo^ •uopBumjB ejsa
ap 'ojadsa un^as 'sBqatud sajuepunqB BiBuopaodojd ofBqBJi ajuas
-aad pp o[[OJJBsap ^g -oapaisa o[ aiuauqBipjomiad aj)nu ^pi^) ua anb
cq [bjoui O[ sa anb a[qepnpui uaiquiBi sa 'oaxia^sa [a sa Bjqo ns jbzit
-bub BJBd asjBnjis apuodsaaaoa [Bno p apsap (qn^uB oaiun p anb zaA
Bun^p opcsiaaad BÁBq ouisiui [a anbunB anb Á '^pif) ^p pBpipuosjad
B[ ap o[pjjBsap [a uBmxiuajap anb so{[anbB sapaoiu SBiuajqoad so[
ajuauqBjuauíBpunj uos anb apsjBqnao apand aip^u y qBJoui p 'opoi
ajqos 'Bjas eo[qBaoA sojsa ap [Bjjuaa opBDijxuSis p aauajqo aaBjnaojd
anb p ua odiuBa p anb JB[Buas oqap jBSn^ aaiuud ug -BpBspajd aas
aqap pn^i|duiB biusiui Bsa 4jsb unB anb ojad 'sB.iqB[Bd SBsa b uop^a
•tjiu^ts BqduiB sbui B^ jbSjoio a^uaiuaAuoa Bjaaa anb bX ^ftQ
•uppBS^saAut BJjsanu ap sodijbjS
-odo^ sa^iuiq souiajBUiB^ anb so[ JBSiaaad b ajuama|duiis Bjiuiq as ^van
-vjjvu 'ojjo p anb bX 'aoqB^ BJ^sanu ap ouisiui opijuas p uajauíoaduioa
anb vjnjuoav X uapuo ap sojsa uos Buiaj oaisanu jBjapisuoa b jbj)U3 ap
sajuB aBspajd OTJBsaaau sbui aoBq as aauBO[B oXno soutuua^ sog
vumuoav X uapjQ

(b

'vanvuuvu X vunjuaav 'uapuo
sBjqB[Bd sb[ ap o^ispdojd b sauopBzipnjund sBunSp SBiJBsaaau ao^q
oll3 'O!Pn^8a ajea ap oSjb[ o[ b sapapuodsaajoa apand anb aauBop p
'sajBUiuiipjd sBui^^d SBjsa ua 'jBpuas oun^jodo oaaa *soujojuoa sns
a^uauíBtAaad X BjauBiu Bun[B ap jbCij oanooad ou ts u^isnjuoo o p^p
-an^BA jBOOAOjd apand pniqduiB buisiiu Bsa ouioa 'o^jBqxua utg
•pniqduiB
joXbui b^ uoa ofBqBj} aiuasaad p ua sopBaapisuoo uBjas Buiaj ojjsanu
uBuiuuajap anb somuua^ soy anb JBnj jauípid ua jBjBuas oqaQ

VIAÍ3X 330 OaiXMSS A M0ISM3XX3

ep da|4Djjdu D| ua

D| d os|nduu¡ |a X uapjo |ap opanbsnq
zvia oaa^d 3soc

�fre...", dijo una vez a L. Pierre-Quint. (L.P.-Q.: André Gíde, Stock,
1952, p. 490-1).
Debo advertir también que las nociones a que aluden estos tér
minos de orden y aventura serán consideradas como variables, ya
que, según se verá, en la obra de Gide puede estudiarse un desarrollo
que compromete una evolución paralela de los sentidos que a los
mismos corresponde otorgarles..
El orden podrá significar, originariamente, un sistema estable,
un marco espiritual en el que el individuo se cobija para cumplirse
de acuerdo con una norma. Una religión revelada podría ser, así, una
expresión del orden. Frente a ésta cabe una noción opuesta de aven
tura que acentúa el valor del individuo a la intemperie, no cobijado
por ninguna referencia trascendente, y que busca su cumplimiento
en un desarrollo no previsto, no predeterminado de su propio ser.
Ese desarrollo sólo puede cumplirse en el azar y en el peligro (en la
aventura) porque nada puede servirle de reposo y ningún camino
previsto ha de convenirle como no sea la misma tensión de su inquie
tud buscadora y creadora.
Esta primera manera de desarrollar el tema apoya sobre todo
en la dimensión metafísica del hombre.
Pero "más acá" de ésta, en la práctica de la conducta, en otra
zona de lo moral, el orden — no corresponde aquí decidir todavía
si válido o no —, puede concebirse como marco social o institucional
(familia, convenciones sociales, etc.) en los que se apoya una perso
nalidad dada o, mejor, de acuerdo con los cuales busca conformarse
una personalidad dada ("Moi je suis dans l'ordre", dice el hermano
mayor de Uenjant prodigue). Y también aquí la aventura viene
a postularse como su contrario, como el rechazo de lo normativo
exterior y la obediencia a las más inmediatas exigencias de auten
ticidad del individuo que, en Gide, suelen chocar violentamente con
lo convencional. Así la aventura se hace necesaria porque es necesaria
la autenticidad. "L'avenir appartient aux bátards", se lee en el "Jour
nal d'Edouard" de Les Faux Monnayeurs, y en seguida: "—Quelle
signification dans ce mot. 'un enfant naturel!' Seúl le bátard a droit
au naturel". (LFM, p. 147).
Concebidas de esta manera las nociones de aventura y de orden
se presentan como opuestas, como dos concepciones metafísicas y
morales inconciliables. Durante parte de la vida de Gide la pugna
de estas dos concepciones dentro de su alma constituirá el centro de
sus preocupaciones religiosas y morales.
Pero a medida que progresemos cronológicamente en el estudio
de su obra advertiremos que estas nociones van cambiando.
El orden podrá dejar de ser, al cabo, algo estático, para transfor
marse en la estructura que orienta el devenir de la aventura. Es decir
que la aventura no será solamente un impulso liberador, sino, ade
más, un movimiento dialéctico cuyo progreso se realiza mediante una
sistemática superación de los diferentes estadios alcanzados. Cada
fijación, por el hecho de serlo, parece a Gide limitadora y hace

- 98 -

�- 66 -uoo os onb ^pif^ op Baqo bj ojqos ofEqBaj opoi onL 'oja^d sajo jod
'sBtuopB ooj^ -BjsqBuouioiu op Bjqo ns op opBÍfrjqo ojuoiuojdiuoo jo
'SBUIOpB 'SO X 'SO OJ OJUOUIO^UOnOOJJ 'BAIJBJJBU BjqO OUIOO OSJtBJOpiS
-uoo Bpond jvuunof ^o oadiuoxs ou onbunB 'ojoojo u^ 'sjtvf juos xnaf
sa'j no jt-jtos tsmy 'oaqxj oxuxjjn ns X sunaXvuuoj^-xnvj s^p jouunoj
jo jbSojíjb opuodsojjoo onb soj b jvuunof ns op souioj sosaoAip soj
jod Á (pvtp^ np unoja^ 07 'oSuoj no aSoXoyj) saSvXoy^ sns aod X
svjuXtuy op sojxoj soun^jB jod 'uoiqxuBj 'oms 'unaiu au uivjq a\ íc
jod BpBjuosoadoj b^so ojos ou Bjsgj 'vjsjjoijoiuaiu op Bjqo ns b ojoijoj
oj^[ 'BiouBiJoduq Bjouiud op sojjosou BJBd ubjos onb SBjqo op u^io
-Baopisuoo bj 'ofBqBjj ojisonu uo 'BjABpoi jtnjouT souioqop ojo^
•jajjo^ ajtpuyjp sua^^vj sa^ 'une 'X (anStpojd juofua^ ap unoi
-au 07 ojuoxujBioodso) saimuj soun^jB 'au/}(p aÉvXoa 07 'oipiuso oji
-sonu op soutj soj b 'sbatjbjjbu SBjqo ouioo soiuosojd jouo^ ouiiijSoj so
uoiquiB^ onb ooao onb op ojund jo BjSBq 'bjoaou op jb opuodsoxioo oj
onb uoiodooB bj oqontu no uoiqmB^ BSBqoj oanouuou ouiuuoi jo onb
ojuopiAO so oaod 'uapuowou api^y aupuy ojqos oipnjso ns uo ^jji^7
•¿ BDJBqB onb oduiBO jo bX BSBqoj JBOipui op oqBOB onb jbijojbui
jo onb noiq og '(uoopOyf np saao^ sa'j X amoyoua jviu aayjauiou^
07 'sapnjOfj rsopog í— sBjniBJBO sns uo ^ubuioj,, ruotOBOipui bj uod
ojuouijbioiui uojoioojBdB soiuijjn sop sojso onbunB — atiouja
7 X aisijojoiuiuj^^ 'ooso^jr 'aaaiaauaf) 'juaqo^j 'saturnaj sap
'ajojojsod oiwoi/dzuXg 07 'ajjaqosj rsjtoo^j) 'sapos X sjtoau ^muiouop jo
onb SBjjonbB 'sbatibjjbu SBaqo ouroo 'sbjoaou ouioo ou xs 'xnbu uoxq
-lUBl SOlUOJEBJOpiSUOO '(pjB^) np UllJ^J\[ '^ B BIJOlBOipop BJ UO) BJOAOU
Bjouixjd ns oxuoo BjopuBuSxsop Bjqo biso b opnjB sunaXvuiioj\[ xnv^
sa'j jBoxjqnd jb 'joitjoso oiusiiu jo onbunB ^ *aPTO 9P s^tjoxuoiu sbj
X BOijsqoAOU Bjqo bj 'outiujoi joiuxjd uo 'Bpnp uts Buáisop 'uotobSii
-soaui Bjjsonu op soiiiuij soj BoxjBj^odoi soxuBiuBjj onb bjoubxu Bun
op Bixjis 'souxifip bX oiuoo 'onb '44baxibjjbu?? op ouxuuoj o^s^
napouun^^

(q

•o^o '*o^o 'souxjnosBxu soÍBuosjod uo Btouoaojoad op bujbouo
os Bjn^uoAB bj onb sbj)uoiiu 'uopao jo jbxubouo uojons Baqo ns op
SBUIUOIUOJ SBJXl^lJ SBJ OXUOO UOiqiUBl SOIU0J0A ÍBjn^UOAB BJ UOO BOIJXJ
-UOpí OS BOIJjy Op O1JOU JOp O^JOISOp X SXSBO Op UOISOOnS BOTJOOJBip
BJ Onb SBJIUOIIU 'UOpjO JO JB)U0S0jd0J OJOnS BipUBUUO^f Op OÍBSTBd JO
ouioo soiuojoa oiuouiBunjJodQ 'sojjooojbjoso X sojJBJ)snji b jiuoa onb
UBjpuo^ soiJBJOjij soqooq soj 'soimpnjB onb b souoijsono sbj op sxstjbub
jo ofo oiuoo opuoiuoj^ *sopBUTpaoqns BAijiurjop uo ub^so oj SBiuop
soj onb X ooxsBq jo so onb opuo^uo onbaod op^oipin ojixSub jo opsop
Buioi jo JBJBJ^ ojoxjoad ojoj 'soijejo^ij ojuoxuBjnd soqooq oxuoo Binj
-uoab X uopao op souxuijo} soj aBzxjBUB BjaqBO onb oiuoxujBanjB^j
•sojjoajBsop soaninj op
ojuoxpos oadxuoxs axuoAop un op 'ooxxuBuxp ouxs ooijbiso bX ou uopao jo
'soxuoaipnjB onb b uopao op uoxoou Biuiqn bj oXnixisuoo osoooad o^sg
•(oosoijj^ b JBpoQ Bioop onb 'ttoajno . ossB^,,) bxouoStxo bsuojui SBiu
Bun o^uBipoiu Biusxxu bj op ouopuBqB ojuoxpuodsoaaoo un otaBSoaou

�dene a no tener en cuenta el Journal pierde el que debe ser uno de
sus más sólidos apoyos.
Señalemos todavía que en algunas otras obras de Gide apare
cen páginas narrativas cuya mención puede llegar a hacerse opor
tuna. (Journal sans dates y La Marche Tur que en Incidences; toda
la sección In Memoriam de Pretextes, la titulada Journal sans dates
de Nouveaux Pretextes y un importante conjunto de ^rtículos y
hojas sueltas en Feuillets d'Automne).
Pero aunque el campo que hasta aquí señalamos es ya enorme,
acaso sea necesario ampliarlo todavía, aunque prudentemente y só
lo en algunas ocasiones, con la mención de algunas obras no na
rrativas.
En efecto: el estudio del tema que se nos propone obliga a
considerar algunas líneas particulares de la obra de Gide que cons
tituyen un problema central de esta personalidad literaria, de modo
que es natural que aparezcan referencias sobre el mismo — y algu
nas muy importantes — fuera de su obra puramente narrativa. Cuan
do esas referencias constituyan un aporte valioso para el esclare
cimiento de nuestro tema nos será difícil desdeñarlas. Por eso en
nuestro trabajo aludiremos a algunas expresiones del drama CEdipe
y de Les Nourritures Terrestres, y por eso también nos veremos po
co menos que forzados a recoger algunas afirmaciones de Corydon y
de Dostoiewski.
Se tolerará pues que apelemos ocasionalmente al testimonio de
obras de otro género en el entendido de que nuestra labor se cen
trará de todas maneras en el análisis del tema dentro de la obra
narrativa.
Ello debe ocurrir así, además, por otras razones.
c)

La persona de Gide en su obra

Es notorio que la obra de Gide, y aún su obra narrativa más
desprendida, la única que él se atrevió a calificar de novela, está
siempre vinculada muy estrechamente a la persona de su creador.
Y no sólo por la obvia relación que siempre liga la obra a su autor,
sino porque la persona misma del autor se hace presente en su
obra, se expresa directamente o expresa en ella los conflictos de su
vida. Es cierto que eso suele ocurrir con la mayor parte de las obras
literarias. ¿No confesaba acaso el mismo Flaubert, cuya preocupa
ción técnica mayor era asumir una total impersonalidad creadora
que lo independizara de su novela, Mme Bovary c'est moi? ¡Qué
decir entonces de Gide!
Las correspondencias son tan claras entre su vida íntima y su
obra narrativa que hay pasajes de sus memorias y de sus diarios
que se pueden superponer casi sin desajustes sobre pasajes concretos
de Ulnmoraliste, de La Porte étroite, etc., etc.
El mismo Gide primero, y luego la crítica, señalaron ya abun
dantemente esa correspondencia para que nos detengamos a insistir
aquí sobre ella. Recordemos tan sólo con cuanta frecuencia sus
- 100 -

�- 101BjABpoj sbui ojb X^q ojag #(gg *d) u'"' ^JJ^p ^í^sut nad anbjanb
sios aui au af no 'sapnjv^ ap ajaSuy ajuaasauBAOj B4nbnf SBd jsa4u
jj 'U9tJ[}(p dSvÁOyf np sijjg 'jajjn^^ aipuyjp suatyv^ sap ajanuBiu
-uig rsiBu^iad B[ af 'a^BiJBin ajjou jubab uaiq 'sajAij sjaiuiajd saui
suBp 'ajjaj Bfap jg,, :aj ut jaumu aunu jg na aaip sou opit^) ouisiui ^a
*auia[apBj^[ Bsodsa ns ap 'Bjqo ns na 'Biauasajd bj ap ojisodojd y
souiaqap 'jmunof ja ua ojps ou j^ *44BjnjBjajij sa 4ajjB ap Bjqo bX sa
oidojd is ap ojuaiuiBpuoqB ^M 'i|[B souiBioap 'aptf) op jvuunof ^a ug
•[Biiosaad o{ X ouBjajq aiuauíBjnd of aa^ua sajiuii[ so^ JBjjoq b apuai^
'ajuasajd p ouioa 'anb oapua oaiuB^d ap osbo unSp BUBduioaB anb
pBj[naijip b^ o^duiafa ns uoa ajqisiA aaa^q Bj^d opi^ b a^uauíBisnf
uajaj aui souBja^q soipnjsa so[ aaqos oaijoaj ofBqBJi un ug
•Buiaj ojisanu ap uoiaBjapisuoo b^ ua 'o^ubj o\
jod 'asjuajaj a[qBsnaxaui sa B^a b X bai^bjjbu Bjqo ns ua aiuasaad
ajuauíBiuis^uajui aoBq as apt^) op Buosjad b^ anb 'sand Jiaap sg
•saturnaj sap
"lO03íI aP ozuaiuioa [ap b^i^bs b[ BjsBq aj ui %auuxu aunu ^g ap
upisajuoa BpBi^snSuB B[ apsap 'souB[d sa^uajajip Xniu ua 4Bjqo ns ua
'uajjaiA as anb X aoinB [a aod sopiAiA aiuauíBsua^ui Xnuí sauoiDBnjis o
soqaaq b aaaijaa as anb bX OAijBaijiuSis Xnuí jas ap BÍap osa aod ou
oaad 'asjBatpui UBupod anb sojuaia so[ ajjua ojduiafa un anb sbui
sa ou uoiobjjbu bj ap ajjB^ap un ajqos jBzt[Baj apand as anb 'aj
-anuBiuuig — BSÍHV — auH9A3 Bp^anaas Bjsg '(^-g[[ *dd)
ua4s aj[atnb ioui anod jnouiB a^d anb íiBjají ao ¡ton) ¿auiaxu
^uiod auop jiBiatu Bjaa jno^ 'ajisouna auaa 'jnaAjaj a\\aa ^
nad un jnauínq ajiaa 'ajja b jiBqoBjiBttM inb aa jnoj jionb qg^ :a% ut
lauvui aunu jg ap SBauíj SBjsa b BpBjnauíA a^uauíBipaa^sa Bjsa anb X
'Bsstjy ajqos ajtouja ajuo^ wj ua souiaaj anb ssun^jB uoa apunjuoa as
anb upiaBuiJTjB 4ttjnojjiaui aj ioui ap aiua^qo sxnd af anb 4ioj jBd t\o\
sjaABjj b jsata anb sibs af,, :aquasa aui[aAg 'saturnaj sap
ap a^aed Bjauíijd B[ ug -sauoiaBJJBU sns ap safBuosaad soj
b uauaiA soaijBjSoiqoinB X sajBuosiad so^uauíaja soj une
'(98^ *^) tt'*"9l^íB ^" 8íBtuíB4í 'J^oabs aj subs 'juBjnauíap
ny MdJOAap jassiB^ as subs ja aj8iB subs 3jaia jnd uo tnb jiBuuoja4s
inb aaqjauíojg b jiaa^d siBja4f,, : ¿[Buosjad jbjoui Biauauadxa Bun ap
uoisaadxa* B[ ouioa Baijdxa o[ sou anb aauyotpaua paui aaytatuoj^ ag
ajqos Bjsa ouioa sBiauajajaj 4o[duiafa jod 'ijjb souiaaj o^[? 'jbuos
•jad uoiaBaijdxa Bun isb UBUBjjBq SBaijBj^oiqojnB souaui SBjqo sb[
ap [Buosjad opijuas ja bjsbj^ qBipjouiijd JBSnj un BiJBdnao ^unatu
au utnjQ aj t [Bna ja ua 'opi^) op soatjdputs sojxaj soj ap oipnjsa
oraisinbij un BJBd BiJBp sopBaipui soiusijajBJBd soj ap sisijbub jg
¿jin^as anb bjb^? "(gg^ 'd 'uiapi) 4t(j^jJB^ ajpuy4p) suattfv^) sao
suBp sajjanb sajjaj sajuasuBjj aja juo jsujnof aa ap saüd sajuiBiu
ja,, :bjbjob X ouiijui ouBip un b ajaijaj as j^Snj ojjo ug *(o¿ "d)
imaui au uwj^ aj t ua anbojj Bg ap oiuiuiop ns ap ooip '((aistjvjoiu
-wi/4g suBp 'uosibui ajjou jsa4a ja ajuiad iB4f anb aajjBA ajjaa jsa4g,,
•souiipnjB anb b Biauapuodsajjoa Bsa b uaiaijaj as sBjjouiaiu SBidojd

�que esa presencia. La obra de Gide está todavía más sutilmente
penetrada de su vida personal. Leemos, en efecto, en otro lugar del
libro citado: "Toute mon oeuvre est inclinée vers elle" (p. 110),
y aún: "Jusqu'aux Faux Monnayeurs (le premier livre que j'aie écrit
en táchant de ne point teñir compte d'elle), j'ai tout écrit pour la
convaincre, pour l'entrainer. Tout cela n'est qu'un long plaidoyer;
aucune oeuvre n'a étée plus intimement motivée que la mienne — et
l'on n'y voit pas loin si l'on n'y distingue pas cela", (p. 111).
Se desprende de esto que su obra narrativa es más que una
obra inspirada en una situación autobiográfica dada, es una manera
de entender y aún de explicar esa situación y, acaso, un esbozo de
diálogo con Madeleine a propósito de su relación común.
Se hace así evidente hasta qué punto su obra está vinculada a
su persona y cómo "l'on n'y voit pas loin si l'on n'y distingue
pas cela".
Esto quiere decir que nuestro tema quedará planteado, sustancialmente en su narrativa, pero también quiere decir que, al tra
vés de ella el campo de trabajo se nos ahondará casi vertiginosa
mente al incidir de tal manera sobre la persona misma del autor.
Gide mismo es el tema fundamental de su propia obra. Souvenirs d'egotisme titulaba Stendhal un librito de memorias. La obra
entera de Gide podría titularse, a su vez, Essais d'egotisme. Desde los
Cahiers d'André Walter hasta Ainsi soit-il; desde Le Voyage d'Urien
hasta Thésée, ¿qué es su obra sino una atenta exposición de sí mis
mo, una incesante tentativa de asirse, de encontrarse? Y uso esta
expresión en su sentido más alto, no para aludir a la búsqueda
de su arte, de su estilo, sino para referirme a algo que en él es
previo y más importante, y obedece a una necesidad imperiosa de
conocerse, de explicarse, y, también, superarse. Conocerse y expli
carse, sobre todo mediante el hallazgo de su situación en relación
con algunos puntos fundamentales de referencia: los valores morales,
los religiosos, etc.
Lo que acabamos de escribir hace más presente todavía, lo
que antes afirmamos a propósito de la necesidad de otorgar también
a los otros dos términos del tema — orden y aventura — su sentido
más amplio o, mejor, sus sentidos más amplios. No parece posible
referirse siempre a ellos como a tendencias que ocurren en un solo
plano, sino, más bien, como a vectores que animan la vida espiritual
de Gide. a diferentes alturas, y motivan una inquietud que se ex
presa tanto en la zona de sus conflictos sentimentales, como en la
órbita de lo religioso, como en el terreno de lo social.
A veces los vectores que digo se oponen en el mismo plano y
provocan esa situación de écartelé (tironeado por atracciones con
tradictorias) a que frecuentemente se refiere el propio Gide.

- 102 -

�- €01 •BisaijiuBiu as jBnjutdsa pp
ns anb na soduiBO soj sopoj tsbo Buiuiop anb X sajuBjsuoa SBpunjojd
seui sns ap buti aXnjijsuoo Bjja anb ajuapiAa sopoui sopoj ap sa ojad
'apnjB ja anb b Bznio Bsa ap Biauanoasuoa opi^) ua ou o sa sounpnjB
sajuB anb B jBnjaijjuoa uoiaipuoa bj is jipiaap soureijqBS o^[
•sajuajajip sajBuoiSaj sojuauíaja ap anboqa ^a BSuojoad X
Buurjuoa osoiSijaj ojaijjuoa ja 'BaijpiBO ajpBiu ap X ajuBjsajojd
ap ofijj 'Bsoi^^aj Biouajaq ^iqop B[ 'oisa b 4BiABpoi asBpBuy
•(9-19 *dd 'oop
a] %a dxpumuio^^ vj opB[njij o^noi^JB \^ 'ojqq ouistui [a na 4uaiq
-uiBi asBa^ '^p 'd isatxatau(¡) •í4¿amoBauatiu af anb 'sajjBg anais
-uoj^[ 4snoA-za[noA no 4apuBuuo^[ aaaui aun4p ^a uai^azjq ajad untp
'stjb^ b a^[M :— saxiBg ap — (samovjaQ^ sap sodojd y o^noijJB ns
ap ozuaxuioa ^a asapjanaag 'Biunjd ns oí^q zaA boti ap sbui aAjanA
anb Bapi Bun Bjsa sg '(^"1^ '^d) t4saasoddo saana^ixa sap 'iubsijbjj
-ñau as na 4iuassipuBj8 ja juajsixaoo (• • •) juaiuasioja ap sjxnpoad
saj,, ua anb ap^us oSanj ^ #(j^ *d '"'uivjS aj ^•) 4tsaauanjjui sajioj
•oipBjjuoo sanaj 10va ua juan^nfuoa xnb *aouBjg ap saauíAOjd xnap
saa anb juajajjxp snjd ap uaij ísagiuiBj xnap sao anb juajajjip snjd
ap uaig,, :uaSuo ns ua ubztuo as anb sazg ap X uanog ap sbijiuibj
sop sbj BJBdas anb jBDipBJ Biouajajip bj ua soidiouijd sojsando ajjua
jouajuí Bqonj Bsa ap zibj bj jaA aaaa ja ojuauíoui unSjB ug
saz[2 X wanojj í tfaopanbuwj-svfj a^ ja atpuvtujo^^ wj

•UBqanj anb sotjbjjuoo XBq anb bj ua 'botuoSb 'jBnjaijj
-uoa BazjBjnjBU Bjsa uaSxjo aaiuud ouioa uaaouoaaj 'Bjqo ns ua saj
-uapiAa uaaBq as anb pBpijtAoui bj 'oSaisosBsap ja 'pnjainbui Bg
•sbotuoSbjub sapBpxsaaau aod *SBjsando SBiauajad^
jod ajuauuoijajui opipiAip 'sbtjbjjuoo SBZjanj aod opBauojtj ajq
-uioq ap 444ajajjBoa,, ap uoioipuoo Bsa ua ajsisuoo anb 'Bjja b p^pTJBja
ajuaioijns uoa uapnjB ojnjtdBO ajsa ap sajidBOB ouioa souiBtdoo anb
sasBjj SBg qBjuauíBpunj aoaa^d ara anb BUBipi^ BonsuajoBiBO Bun
ap aouBojB ja ajuauíBjauíijd JBUTuuajap soiuBjnooad is ojbjo sbui
as Biuaj jb jbSjojo Bpuodsajjoa anb opijuas ja anb

•44jipaiiuoo as ja
jBquioa ioiu ua jnoj ¡an^ojBip ap ajja un sins af,,
(01 #^ 'III 'j
•44naaA iB4f anb
(sisioi/a xnv90JO^\[)
•Mjuaipnoj aui sauíaajxa saq,,

�El espíritu y la carne como enemigos
En su inteligente libro sobre Gide, Léon Pierre-Quint observa
esta misma dualidad conflictual y le otorga una filiación cristiana:
"L'homme n'est-il pas matiere et esprit? En vrai chrétien, Gide le
voit gouverné par un perpétuel dualisme. Entre Dieu et le diable,
la lutte ne cesse jamáis" (Op. cit. p. 77). Por otra parte el mismo
Gide hace suya, además, en una página de su estudio' sobre Dostoiewski, aquella frase de Baudelaire que puede serle aplicada: "II
y a dans tout homme deux postulations simultanees: l'une vers Dieu,
l'autre vers Satán".
Y ciertamente algunos aspectos de esa su dual y contradictoria
visión de lo humano pueden vincularse a una profunda experiencia
religiosa juvenil. Tan profunda que lleva a dividir a Gide, que llega
a hacer imposible en él todo reposo por una violenta intransigencia
puritana para con la carne.
El comentarista católico Charles Moeller observa a ese propó
sito que esa intransigencia a que aludimos le hace exaltar en un
plano angélico y desencarnado su amor por Madeleine Rondeaux:
"lo espiritual en el amor de la mujer se inscribe en un registro
angélico — escribe Ch. Moeller —; toda la ternura del corazón y
todo el fervor intelectual de Gide se dirigen a un ser idealizado por
su pensamiento, despojado por su ternura de toda vestidura sen
sible; por el contrario todo su impulso carnal, su sensualidad, su
sexualidad, volverán la espalda a la ternura del espíritu y del co
razón". (Literatura del siglo XX y Cristianismo, T. I.: El silencio
de Dios, ed. Gredos, p. 135).
Esta me parece ser una de las más intensas formas de división
que en Gide se dan. El mismo comentarista citado concluye así:
"Estamos, pues, ante un divorcio radical entre un amor y un sen
timiento religioso totalmente desencarnados, y un apetito de goces
carnales totalmente desvinculados del mundo de la ternura y de la
inteligencia" (idem).
Una frase de su Et nunc manet in te muestra los orígenes de
esa actitud desencadenada del espíritu que constituye uno de los modos
de su dicotomía espiritual: "Mon amour enfantin se confondait avec
mes premieres ferveurs religieuses; ou du moins il entrait dans
celles-ci, a cause d'elle, une sorte d'émulation. II me semblait également, en m'approchant de Dieu, m'approcher d'elle et j'aimais,
dans cette lente ascensión, sentir le sol, autour d'elle et de moi, se
rétrécir". (p. 16).
Un momento decisivo de esa división interior
La figura "condenada" de la madre de Madeleine, condenada
por la misma Madeleine, la Emmanuéle de Si le Grain ne meurt y
la Alissa de La Porte étroite, aparece en su obra narrativa como la
presencia que decidió de esa división de Gide. Recuérdense, en efec
to, las escenas de La Porte élroite en las que se describe a la criolla

- 104 -

�- 901 -idsa ns ap odjana ns JEJBdas ua BqBuaduia as 'Biuodo sa[ as X sopij
-uas so[ b BqBjuajjua as 'Bua[d uoiaaBjstjBS Bun BJBd BqBjiaBdBaui
as 'Bsoixfrpj bsoo ua opijjaAuoa 'jouib ng *BpBJjBsap ouioo 'saauoj
-ua apsap 'buisiui Bqa BqBjuasajd as ankiod ajuauíEsiaajd 4aasjaA
-bjj ja ajipBJjuoa,, anj ouijsap ns ap Bauq B[ 'ajuauíBjsnf ojag
'8^1 *d 'unaui au uivjS aj íg #44sajiouiaui sao ssd
siBiijaa4u af 'aasjaABJj ja ajipajjuoa suioui aja apa jng 'aauíjsap bui
ap jajaas a[ jnaoa uoui ap puojoíd nB siBqaBa af -aaiiua %uoi sn^d
luiBdnaaotui au sji4nb :iaao anb aSu^qa ap ^na Xtu [i i iuaaadnoaotiu
inb sjuauíauaAa snuaui sap jiaaj a^ ^uBAap aiuuioa apuajdaj: siba
af *a^uBqo ap uaij jna ^tu \i aauaa^ddB u^^^ :ouiisap ns ap ua^ijo
ojajaas fa inb^ Bzqsap as anb aoouooaj ^pi^) ouisiui j^ qBnxas O^
ap Buapuoa tb\ 'a^uauíBauyqnuiis Biaoduioa anb jouib jap u^iaBuuijB
Bun ua '^nxas ja^aBJBO ap oqaaq un opuBjuaj^ua ouioo isb uaftj
as 'ouijsap ns 'jouib ns anb 'oaja un^as 'oaiiboi^iu^is Xnuí sg
'(%-LZl *d ^^naui
au utnuS a^ íg) 'ttQiA bui ap ^uaijo anbijsXtu aj uiBpnos siBJAnooap af
íajniuaABj b jnof aa Btnbsnf ajja siBABtf • • • ¿snjd ap af-siBJip an^
•jijanS uaj jnod 'aiA bui ajno^ 'jnouiB uoui inoj ap doji s^d sibj
-nBtu anb faj uiJÍ^^qo un 'assajjap a^qBja^iui aun 'apuEJ aun
-Bq 'siBssijaqa af ^fap anb aj^a jijad ao suBp 'anb siBjuas af • • •
• • • i ajinpuoo bs jaAnojdaj b ja ajaui bs jaíánf b jioab4p
anb 'assajpuaj anb ja jnouiBtnb 'ajajnd anb jiBjatu mb juBjua aun
jnod 'fania sn[d ajja jiBAnod au uaij anb inqtpjnofnB asuad af^,
'Í9Z 'd ^d^ouja ajjod ^)
• • • atA bj bjjuod '[bui a[ ajjuoa 'jnad b[ ajjuoa juBjua ajjaa jajtjqBtp
anb aiA bui b jnq ajjnB6p sn[d juBAaouoa au 'sibjjjo4ui ja saajoj
saui sajnoj ap naiQ b siB[addB ua4f 'njjaA ap 'uoijB3áauqB4p 'auiSBis
-noqjua4p a^uB[aui jauíjsipui un4p '^ijtd ap 'jnouiB4p 3jaj • • • „
*44 • • • atA bui ap Bptoap jubjsui ja^,,
•ouijsap ns Bfij *9p[^) 9;&gt;ÍP 'oqaaq asg
•opuBzaj u^iDBjiqBq ns ua BJjuanaua B[ X aqng *i[[B Bjsa
cu Buipd ns oiad '(sofiq soidoíd sns ap Biauasajd ua Bfajsaj b[
anb JBjqiui uaAof un ap BpBucduioaB aA b[ ajiouja ajuod vj ua) 4tasTja
aun suBp,, bij ns b aA osid jauíijd [a jod jBscd [y -bsbo b[ bs3tabjjb
X ossa aaBq ou [g "44aonop suioui B[ xioa bs ap,, opauajap Bjuajuí
BjuaiAJis B[ 'Bjuasajd as opu^ng *buib anb B[ b (Bssqy a[anuBiuuig)
auiB[apB^\[ Biuud ns ap bsbo b ajuauíBpBjadsaui 3A[anA auiojaf-api^)
•bij ns ap pBpi[tqBd[na B[ b[3A8j a[ anb B[ sg '(l~^Z 'd
ajuod vj ua B[[ojJBsap X aSoaaj anb X (8"S^T #d) tjn^Ui ^&gt;u uwuS
?g ua BJiBU api^) anb Buaosa Bun ajjnao B[[a b Biauajajaj uog
•sopijuas so[ b Bajjua a[qiuajuoaui Bun '
ua íoptSjj uapjo un ua opBjp^noua 'ojaAas X oaijob [bjoui opB[nj
-sod un BqEUiuiop jojijasa [B uojBanpa X uojBapoj anb SBjnSij SBjsa
ug '(''-uívjS aj ig ap uojapjDEqg Buuy) uojjnqqsy ssif^[ uoa X
'(9Pí0) ^^^o^^f 9P 9-ip^ui B[ ap zaqiouas BUBjund B[ uoa ajuauíBj
-ua[oiA bjsbjjuoo Bpm^uiq X ajuB[[ijq Bjnsouuaq ng -uqoang apang
ap ajquiou [a uoa EjnSij i[[B anb BJopBqjnj X BSoqaijdBa '[Bnsuas

�ritu y lo condenaba al doble ostracismo de un amor espiritual que
a la vez que amaba rechazaba la presencia sensual de la persona
amada, y de un cuerpo lleno de apetencias que debía satisfacerlas
encerrado en su propia y condenada órbita sin permitir que su goce
se penetrara de una participación espiritual.
La ascésis de "Les Cahiers d'André Walter"
4
No deja de ser significativo que el primer libro de Gide esté
todo él dedicado a expresar este concepto del amor desencarnado,
del amor de las almas, y liberado, por lo tanto, de toda referencia
sensual.
"Aimer par l'áme seule une ame qui vous aime de méme, et
que les deux, devenues si pareilles par une lente éducation, se soient
connues jusqu'á se confondre. Elles n'auront besoin d'abord pour
se parler que d'un langage tacite; le corps les genera plutót, car
il aura d'autres désirs". (Les Cahiers d'André Walter, p. 128).
Así se expresa el héroe de esa obra que es también, como ya
indicamos más arriba, un doble de Gide, de cuyo diario íntimo
varias páginas pasaron a ese libro. Allí, en el texto citado, esa
experiencia se refiere, también, a Emmanuéle.
Pero en la misma obra se sospecha ya, detrás del éxtasis es
piritual, un confuso rumor sensual. La carne se embosca, se disfraza.
Aquellos sentimientos que aparecen como expresiones de una pura
exaltación del alma ¿no son acaso, en^ definitiva, metamorfosis de
una carne sedienta? Hasta del éxtasis poético se defiende André
Walter, quien reconoce en él la sublimación de una fuerza de origen
sensual, y por lo tanto culpable.
En una página de los Cahiers d'André Walter se lee esta poé
tica evocación de la noche: "II est minuit; j'ai sommeil, mais je
ne pourrai pas dormir: je me consume d'amour. Tout dort autour
de moi; — je suis seul et je pleure. L'air est tiéde; dehors il pleut,
une pluie de printemps qui féconde toute la nature. Et ce chant
de violoncelle, dont je me souvient dans la nuit, alanguit mon delire,
berce, apaise et consolé; la pensée s'endort reposée: douleur, folie,
amour, extase!...
"... Résigne-toi, mon ame; pleure et prie tres longtemps par
cette douce nuit qui t'enivre".
Pero en la anotación inmediata se lee:
"... Ou de la chair qui se déguise. On la trouve partout, l'impure! elle se revét spécieusement.
"Certes, quand on songe á ce qui fait la poésie... quelle poussée
de désirs! (...) ... ah! quelle prose! quelle sale prose au fond de
tout cela."
"Oh l'inconscience du poete! — aveuglement! croire á la
muse inspiratrice quand c'est la puberté qui l'inquiéte;..." (pp. 36-7).
Una vez advertida esa presencia subrepticia de la carne, de la
"pubertad" en el fondo de la poesía, y como motivándola, la dis-

- 106 -

�- ¿01 '(6 801 "dd) BAjanA SBjauíBJ sbj ap OAisasqo
opjanaaj ja anb uis on '(601 #d) ttapuoqBEA ajjaqnd auntp apmamb
-uij,, 'jopjB ja jBuiuiop Bosnq Bjaod ^a jBna bj a^uBjnp sisaasB Bun
ap oiJBip ja 'udjjvj^ aupuy ua 'ajuauíjBiaadsa sa utou jai^va ag
'(96 'd) U98
•ad edjoa aj — aajuoui b puaj 9uibj 'auiaui auiuiojj^ jsato íauís
ja sdaog,, &gt; (f6 *d) '4tJIBHD BI ^a ^iu^tI — sajiBsaaApB 'ajag BJ la a^
-uyg ísjnajoB xnaQ,, rjouajin ouisijBnp ajqBjiAaui ja jaauaA ap o8anj
asaBaáoj apand ojos ojjg 'jBnjuidsa ajuaui^and ojad Buajd p^piu
-nuioa Bun jas b isb BJidsB jouib jg •(() 'd 4ttajqtuasua jauuoissBd
asM '6^ "d ^^ajquiasua aajqiA ¿ajquiasua Jijjjnos,^) ttsojunf jijj
-ns,, ap oaiSpjouiija ja sa Bajduia as jjjb anL uoa opijuas ja anbjod
ojja Á 'BijBduiig :B^atj2 buijoj ns ua Biuasa uajjv^ aupuy ap ojxaj
ja ua ajuauíaiuajsisui ajidaj as anb Bjq^j^d Bun ua bíij as Biaua2ixa
Bsa uoa apuodsajjoa as anb osojouib jeapi jap upia^uiuijna Bg
'(^ *d) tt¡-iaj
•nop bj snos uaiq bjibi as tnb la sdioo aj lUBjjiBnoj auijdia
-sip bj 'sjojb — 'sjisap ap in^sjns un su^p auaS ajjaa b jiBjaqiux^aj
aajadsBxa jiBqa bj pu^nb jg,, '{Z^ *d) t49nbijsBuoxu aiA bj ap saqa
-nojBj saidnjoA saj jajno2 'sajioBj saqan^qap saj ja sajaj saj 'saisiBjd
saj juaanoa saajns saj anb sipuBj 'siBjpnoA af #jnBsu2 ja auaaao^
jnaqBj un JBd jajduiop bj 'auisqaap as uoissBd bj no 92b4j b *sub un
ja jSuia b siBjpnoA af,, :aujBa bj ajqos njtjjdsa jap ojunijj ja a^nS
-as^ anb Bsuaj pBjunjoA Bun ap ja sa a^ins jjjb ap anb jB^pj jg
•(q^ *d #jta #dQ) *MsajojBd sjnaj npuajuatp
anb uaij 'ajnjjinos auntp uoissajduii^ — „ :Bjuauioa uajjnj^ aupuy ap
ojxaj ja \ '(¡uo5jvS ^jof uow 'v5 awwoa uñad uwav svd ^nnf ^w /?
swp\[) Jjnq ap ajuauíBpsjnsaadB Á adjoj 'pjBJj ^pi^) opuBno BpBqono
-sa asBj^ bj 'sajuBiJBA saAaj uoa *Bpaanaaj as sojBjaj sop soj ug
'961 'd '1-inatu au uwuq aj í^ ua jaaj apand as
uaiquiBj anb bX 'oaxjBjSoiqojnB sa anb — BjauíBJ Bun uoa ojjuana
-ua jop^qjnj janbB i(0^ *d) jjjb Bjuana as Bpnp uis osa jog
•BUBduioaB bj ou njiajdsa ja apuop
jjjb ajuapiAa sbui 'BpBqauBui aujsa bj ap uoisia bj opuBnjuaaB bj2oj
as ojsa opoui ojaaia ug 'jouib jap upiaBzijBnjjjídsa ap osaa^oad un
BjaAaj X ojja BJjuoa Bqanj ojqij ja opoj^ #oajo jap uoiaBjiaxa bj ap
dAjjap oun jap upiaBjjBxa bj anb aasq anb X auisa bj b njjjjdsa ja
bjb anb ozbj opipuoasa asa aaduioj Bjnaojd ojajua ojqij ja oaag
*(lll 'd 'P 4mapj) •••BjaA
•BUIJjd BUIStlU BJ X uBSIUin8UI 3UJB3 BJ ap JOpjB J8,, 'BJJ3 JOd JOUIB
ja 'sBsoiSjjaj sauoiaouia sbj ajjua *— ^aauBpuadap anbojdiaaj aun,,
— auax^uBui as upjaBjnauíA Bqaaj^sa Bun 'opoj ajqos *_^_ -ajanuBuiuig
ap buisiui uaBiui bj aAjanAua anb jBnsuas oasap un jajjoa ajuais as
Bjqo bj ap afBSBd unSjB ug 'ozianjsa uis bjSoj as ou ojja ojag
'(88 'd 'niapt 4t'assiAjassBj as ajjatnb insj ji-ípjoqBwp
auruiop bj au auiBj ts 'ios b auiB4j jibj jiBqa Bg,,) *bjio bj ap
Bun bj b JBzipuadaput ua 'jBJBdas ua bjiisisuoo Bjaod jap Buijdia

�Pero, en definitiva, ese proceso de desmaterialización se cumple.
Un pasaje final del libro narra un sueño que revela el sentido
y la culminación de ese largo camino ascético:
"Cauchemar:
"Elle m'est apparue, tres belle, vétue d'une robe d'orfroi qui
jusqu'á ses pieds tombait sans plis comme une étole; elle se tenait
toute droite, la tete seulement inclinée, avec un miévre sourire. Un
singe, en sautillant, s'est approché; il soulevait le manteau en balangant les franges. Et j'avais peur de voir; je voulais détourner les
yeux, mais, malgré moi, je regardais.
"Sous la robe, il l'y avait rien; c'était noir, noir comme un trou;
je sanglotais de désespoir. Alors, de ses deux mains, elle a saisi le
bas de sa robe et puis l'a rejetée jusque par-dessus sa figure. Elle
s'est retournée comme un sac. Et je n'ai plus rien vu; la nuit s'est
refermée sur elle..." (p. 179).
La pesadilla que se acaba de leer es el símbolo de la destruc
ción de la corporeidad de la amada luego de ese tiránico empeño
de espiritualización. El personaje enloquece, desintegrado él mismo
por este inhumano esfuerzo.
Pero el personaje real, el André que nos narrará luego la misma
ascesis en Si le grain ne meurt, queda dividido también: "Sans doute
éprouvais-je déjá cette inhabileté fonciére á méler l'esprit et les
sens, qui je crois m'est assez particuliére, et qui devait bientót de
venir une des répugnances cardinales de ma vie" (Si le grain ne
meurt, p. 172).
Si recordé con alguna demora y acaso demasiado detenidamen
te el proceso que se manifiesta en ese temprano libro de Gide es
porque lo creo muy significativo.
No quiero que se entienda que es mi propósito fundamentar
aquí en un comentario sicológico de algunos hechos juveniles, las
importantes constantes espirituales de la obra de Gide. Aunque
tampoco creo que un estudio de ese tipo sea, en este caso, desde
ñable. Pero es un trabajo que, de todos modos, no corresponde hacer
aquí. Lo que, eso sí importa señalar en este momento es que, como
punto de partida de la evolución espiritual de nuestro autor apa
rece esta profunda y enérgica división de la experiencia del amor.
Esa división se marca, además, verticalmente, es decir, atrave
sando diversas zonas de la estructura personal y determinando un
conflicto para cada una de ellas: amor, religión, conducta, etc. Voces
de opuesta intención entablan así un tenso diálogo en lo interior
de esa alma que busca recobrar la armonía perdida.

-108 -

�- 601 -Biaap un^as 48BpBjBJj uos ou SBpBjuajjua inbs s^zjanj sb[ SBiuapy
•SBzjanj sop sssa ap BAisaans ou A BauBjjnuiis uoisajdxa b^ BJjuanaua
as 'd)sjjvjoiuiuj(j ouisiui p ua uaiquiBj opoui ojjaia ua A sunaÁnuuoj^
-xnvj sa'j ua 'aaamaua^) A U^qoy 'sawwaj sap ^joa^^ ap oaij
-duj ^a ua ouioa 'sBjqo sbjjo ua anb jBpuas souiaqap ouiijjn jod ]^
•pnjijídsa o[ ap oiuiuiop p isb ajuapajaB
A oauBjuodsa o[ ap 4BpiA b¡ ap ucusuBdxa b[ ajiuii[ anb aimvujuoa un
íod opBuiuiop ajsa oupsap ns anb uaaainb Á 'uaiauíos as Buqdiasip
B^no b upiSqaj Bun ua uapjo \a usasnq SBjnSij sBjsg •ounuouioq ojqq
pp J8J[B^ aapuy p o a%\o^^a auoj vj ap Bssqy b[ ouioa saÍBuosaad
ua BpBUJBaua '•uapxo \ap vpanbsnq b[ 'ajuauíajuBuiiuop uaiquiB^ 'ubs
-aadxa soajo íttBpiA b¡ ap BiaSa[B aÍBAps^, b[ 'oaapdjoa aaoS pp 'pnps
bj ap uoiDBjpxa B[ :Buip ns ap sa^jBd sb^ ap Bun ap oaa uaa^q as Á
'•runiuaav vj osjndwi souiajBuiB[[ anb p a^uauíajuBuiuiop UBsaadxa
'ajs^vjotuuiuj^^ Á saunjijuno^j sa'j otuoa 'sojqq sns ap soun[y
•jofaui auuBaqdxa ajBanaoj^
•BjnjuaAB tr\ b
bjjsbjjb o^ 'uapao pp oppuaipuaadsap 4anb Á ajuB^suoa jas aaajBd anb
os[nduii un 'upp^aaqq ap ojuaiuiiAoui un ^Bq SBjqo SBsa sspoj ug
•osad oiusiw ja 'apjQ ap viujv ja ua 'uvSuaj o^ojvip asa ap saooa sop
svj anb unuas soiuaamj aqap ou 'ojjo jod (6061) ^%\ox^a auo^ wj A
opB[ un jod (^O6T) ^)sijvjotuiuu¡(rj A (¿68T) sajjsauua^ saunjijunof^
sa^ ouioa sajoÁcui SBjqo sBunSp ua '(l68l) Jd11vAt ^JPuViP ^jaiqv^j
sa'j ap o^anj 'Bpuas as anb Bujajp uoisaans Bjsa 'o^JBquia uig
'(OSS '^ '"" 'U}VJO 91 fS) ttsinbaB ^ibab4ui ^uapaaaad
a{ anb s^najoa^ xnB aaiB[d ap a^qBdBa sutoui a^ juauíaspajd aaijaatp ja
(tssnB ajqqmbatp uxosaq jbcI) auiauí-ioui ap ajiuiajjxa ajjn^j b jipuoq
ap 4ajAq ^ntp ajA^pp jojissnB 'aoaoj aui tnb jnauinqtp ajisjaAip
ajjaa,, b apn^B opuBna 'sojqq sns ap ojjo b oun ap JBSBd p ajjaiAp^ as
anb ouiajjxa ojjo b oun ap afBs^d asa b ajaipj as api^) ouisiui ^g
•aitouia auOfj vj ap Bf b ajsíjvuouituuj^ ap Bjnjaa[
B[ ap jBSBd |B Bjuauíijadxa as anb o[ sg '(l^^ *d i''-umj^ aj í^)
uasnjuoa ajiauBjpuixs ap sjsja sap sjissaaans auiuioa jajuasajd JiOAap
ap jsap juBuaS sn^d a\^ :aquasa opu^no jojnB ouisiui p aaouoaaj
anb o\ sg 'Bujajp jas apns uoisajdxa ns Biup ns ua ajuauíBauBj
qnuiis UBuSnd anbunB anb jb3jSb souiaqap ojag 'Bjqo ns ua souibj
-UB[apB anb Bpipaiu b uopBJBdas ns UBnjuaaB i— 4pl^g ¡ ja 2
ap Buip p ua JB^pjBq ojsia souiaq anb SBZjanj sop SBg
(¿82 ^ u'
'U9IA BUI
ap uosibj ojqisuas bj jiu^jqoj b jaqajaqa ap ja
inq uoui aaja jiBAap aiuoiujcq ajjaa anb jnaBddB4ui ji
jojissiib jnoj^ -aiuouiJBq aun ua ajpnosaj as uaiq ajia-jnad
jiBjjnod juBpaoasip auisijBnp aa anb uijua siAaajuatf,,
w- • -anSojBip ap aaja un sins af,,

oooivia iaa s^^oa svi
II

�mos, como equivalentes. En el primer libro el impulso que domina
es el de una ascensión espiritual: "Ces adversaires, ce ne sont pas
méme deux passions rivales — mais deux entités (?) seulement:
L'Ame et la Chair; — et leur conflit résultant d'une passion unique,
d'un seul désir: faire Fange; découlant comme une déduction nécessaire, comme une conclusión des prémisses une fois posees" (André
Walter, p. 95). Y el empeño de André Walter, que busca el.triunfo total
del espíritu sobre la carne, de 'Tange" sobre "la béte", y que ve mancha,
souillure, en toda cosa corpórea o sensual, parece ser no sólo sobre
humano, sino inhumano. Es lo que acaso quiere indicársenos mediante
la locura final del protagonista. Se trata pues de un empeño que es
aniquilador para quien se lo propone.
Señalemos también que en las obras siguientes este empeño de
orden suele presentarse, del mismo modo que en André Walter, como
un callejón sin salida. La Alissa de La Porte étroite se limita y se
despoja, voluntariamente, hasta del mismo amor de Jeróme, llevando
así más adelante que André Walter un propósito que éste había
expresado. Recuérdese que había escrito: "Oui, c'est cela! mésestimé
par elle! la est la vertu. C'est ce qu'il faut faire..." (André Walter,
81). Y por su parte, en el diario de Alissa se lee: "il s'attarde á
moi, me préfére, et je deviens l'idole qui le retient de s'avancer plus
loin dans la vertu. II faut que l'un des nous deux y parvienne; et
désespérant de surmonter dans mon lache coeur mon amour, permettez-moi, mon Dieu, accordez moi la forcé de lui apprendre a ne
m'aimer plus..." (La Porte étroite, p. 193).
André Walter termina en la locura su inútil sacrificio; Alissa
escribe en la última línea de su "Journal", antes de morir: "Je voudrais mourir a présent, vite, avant d'avoir compris de nouveau que
je suis seule" (p. 208). Y el sentido de esa soledad es, en el contexto,
terriblemente denso, ya que puede allí entenderse que es una soledad
sin Dios. Alissa ha recorrido un arduo, estrecho camino al fin del
cual presentía la verdadera alegría; al cabo, un ciego silencio la cubre.
Del orden a la aventura
Hay sin duda dos polos en la vida espiritual de Gide. Durante su
juventud lo vemos buscar refugio en un orden espiritual a la vez que
lo sentimos tentado y arrastrado por la exaltación de la vida, por
su jugosa plenitud. El no parece preferir todavía esta última, pero
va en cambio comprobando que aquel le es inasequible, y empieza
a sospechar, además, que es falso.
Este proceso se presenta paralelamente al desarrollo de su per
sonalidad, cuya educación soportó la fuerte contrainte de una forma
ción huguenote, severa, adusta y de una espiritualidad intransigente.
Pero si su desarrollo consistirá en buena parte en una liberación
de sí mismo frente a esa dura exigencia que todo su ser rechaza, no
se debe dejar de percibir que hay algo de esa misma educación
huguenote que seguirá actuando — aunque con diferente signo —

- 110 -

�- Itl ouisiui ja ua 'Bssijy ua anb ozaanjsa asg MBSajj oX Biaanb o^sa b j^
•oai^uainB oj ap Bpanb
•snq BpBuoisBdB Bun :ouBJ^uoa ns 'ajuauíBiao^ou 4Biuasaadaa aAaiA
-aua^) •pBpioiiuajnBui B[ ap jsiaoui op^aad ja jbuibjj ap sopBjuai souibjj
-Bisa — aPÍO 9P ^jqo bj ap OJjuap — anb oj b Bjuaajua sou jaaqog
ap BanSij Bq •ojuaiunajns ja X pcpisoaaua^ bj ajqjsod aaBq aj anb
buisiui oáisuoo BJBd pcpu9A9s ap 'aoiaa^ui pspijapij ap oidiauud un
Bjja ua bajbs as ciad 'aj bj apa ai d auijaAg *BqiaaB sbui sounmuistn
anb umovaiuap Bsa Bjja ua asjBjBuas apand anb aaaaed aui anbaod
'aaaiaauaQ X jaa^ojj 'sawwaj sap djoo^^^ ap bjSojui bj jnb^ op
-aanaaa osa joj • (aaamaua^y) ajuauíBsuajux Xnuí BiABpoj BJBjjoajBsap
as BÍiq ns ua anb 'pvppijuajrm bj ap opBjojsodB un uoo asaipunjuoa
b bX Bzaiduia 'jiatjip sbui zaA Bp^a uaiq un ap uoianaasaad Banp
Bsa 'BiauaSixaoinB Bsa jnby *BpiA Bidoad ns ap oioijijobs osoaauaá
ja ua utj jb BJBUiuijna anb X a^uauíaoiaaiui aXna^suoaaa bj anb osuaj
ojuaiuijSoaaa un ua 'aj ns bX Bpipaad 'aaaaa auxjaAg anb souii^uas
apuop 'sawwaj sap d^oa^^ ua une aiuauíBaBjo ajaai\pB as ojjg
•BiauaSixaojnB ap pBiunjoA Bsuaj eun ap ojtuj ja sa BAip^p Bsa oaa^
•uoiaBJO bj aod anb sbui js ap BAip^p bj aod ubajbs as anb s^an^ij uog
•onaÍB uaiq jap uoiaBzijBaa bj b — anb aod sotuaaaA bX X — 9PÍ0 aP
souiuauíaj saÍBuosaad soj ua 'BajjdB as BiauaSixao^nB Bsa ajuauíajuana
-aaq *aj ns ap anb sbui BaijaSuBAa biu^xbui Bsa ap oíaiaaafa jap a^acd
ua BAiaap 'ajsijvjowwj^^ ap auijaoaBj\[ bj ouioa 'ajanuBuiuig X Bssrjy
ap sBan^ij sB^sa uauaii ^pj^) ^p Baqo bj ua anb jeaoui aojBA jg
•Bsstjy
spaanaaa sou *ttBapaad bj aiA bs aaAnss inax in^),, rjeaoui BiauB^sns
Baja Bun ap Bjopuata^nu api^) ap Baqo bj aod Bjnoaia anb Boxja^uBAa
BzuBuasua eun asaaaouoaaa apand BiauaSixa Bsa ap opuoj ja ug
'( *^) t4?J91í0?l JOlíssnB auiuiou aj
af iassajqwf uvd uopuvqv %no% ap auivq nj autvtíund aouvfua uoul ap
'síoa^ ai 'apuvS aff^ :a^Snj oajo ua ^^ '(gg *d) 4tixadsaj b assisj ajja sijd
sjanb tu 'asiujmw snou }unfua(p ajvuoiu auatuiaid anaa ua^qwoa aaoaua
s^d siBUuo5dnos au af *aunaf sipaad bj ai anb zaABS snoA tanaoa
uoui ap aoBjja juauia^uaj 4a^Buit ajjaq bs oaAB 'jiBiats aaaui bui ap
louanSnq ^uauíau^xasua aABaS agM :ajsí^aow/íu/g'j ua jaqaij^ ap Booq bj
aod aoip oj sou upiaBanpa ns ajuBanp opBiuaoj BX^q as pB^unjoA bj ap
uoisuaj Biuaapca eun ouioa opiqaauoa aas jap upiadaauoa Bsa an^)
'(681 *Pí) 4tsaa8oad subs iB^a un aa^iBqnos si^aanod au a^ '^íos jxtnb
xnaanaquaiq ig^ :une j^ *(8"¿8I '^d) ct¡a^puiaiiB aiíA doai siBaanod
af anb anaquoq untp xoui zapaB^) ¡anauSiag Q *anaquoq aj saaA
^uauiauiuiaqaB4j íojnjd no ajiBqnos af anb anaquoq aj uaxq jsa4a is
— oiaBtp ns ua Bssijy aqiaasa — luasaad b apuBiuap aiu af,, -auiajap
-bj^[ Bsodsa ns uatquiBj X '(9f "d *• • -uwuS a\ íg qg) ojduiafa ns 'opij
asa ua 'Bpnp uis anj aapcui ng *BpiA ns Bpoj aiu^anp ojopuaxs pinSis
anb X jBaoui oidiauíad un oueaduiaa apsap ja ua oziq as anb oiusiui
o^isuoa Ba^d Biaua^ixa Buiaaixa ap oíaa^iaa un b inbB oaaijaa aj^[
•oaiuiBuip 'oAanu uapao un 'BanjuaAB bj ap
oajnap 'sandsap ainajsuoa Bjxjiuiaad anb bj Bjja Bas osbob X 'upiA ns ua

�André Walter es un callejón sin salida, tiene como alimento una
voluntad exigente, tensa, que quiere lo auténtico, que busca el extremo
de sus posibilidades por la renuncia de todo lo contingente. Ese
mismo esfuerzo, esa misma tensión, animarán también el camino
que se realice en la otra dirección, en la dirección de la aventura, y
constituirán en ésta, como decíamos, su orden dinámico, el vivo pulso
constructor que la organiza. Y debe ser así porque el objetivo final
de esa aventura es permanente pero no estático: es el Hombre.
"Ce faisant je iríécartais de Mediarme..."
En varios campos ocurre esta misma transformación de Gide, este
desprenderse de sus lazos juveniles que se realiza sin embargo mante
niendo, como una constante central, ese criterio de exigencia y de
autenticidad a que antes aludimos.
En el campo de lo literario Mallarmé ejerció sobre él una fuer
te atracción magistral. En un texto de 1946 Gide procura definir
una de las formas de su grandeza, lo que él llama "une sorte de
sainteté" (Feuilles d'Automne, p. 187). "Dans un domaine, qui
n'était pas de ce monde, il exer^ait une sorte de sacerdoce", dice, y
luego explica cuales son "les éléments, les composants, de cette
vertu" ( : ) "une certaine croyance et assurance en des vérités absolues, intangibles et immodifiables par les circonstances, par les
événements, par tout ce qu'autour de Mallarmé nous appelions les
'contingences'. Un attachement á une vérité supra-sensible, devant
laquelle tout cédait, s'effagait, devenait de peu d'importance". (Feui
lles d'Automne, p. 188).
He aquí el equivalente literario de aquel orden espiritual y reli
gioso que animaba a Alissa, a Emmanuéle.
Pero así como le parecía ver en aquel orden de amor un empeño
desasido y como orientado hacia un fin fantasmal (Je laissé la proie
pour Vombre, pudo haber escrito, como Nerval, de su empeño de
entonces), así se separó también del simbolismo luego de procurar
dotarlo, con una de sus obras, de la novela que le faltaba.
Esa fue en efecto la intención que le hizo escribir Le Voyage
d'Urien, (tal como nos lo explica en sus Souvenirs littéraires: "En
réaction contre l'école naturaliste et soucieux de donner au symbolisme le román qui me paraissait lui manquer (car jusqu'alors il
n'avait produit que des poémes), je venáis d'ecrire certain Voyage
d'Urien..." (Feuilles d'Automne, p. 188). Eso nos explica el clima
de irrealidad y de sueño que domina ese librito publicado por Gide
en 1896. Adviértase que su título también puede leerse como Le
Voyage du Rien...
Pero esa vaga idealidad se revela pronto insuficiente al autor:
"II m'apparut, peu de temps ensuite, qu'il importait de rétablir un
contact direct et sensuel entre la littérature et le monde extérieur. ..
... Ce que faisant, je m'écartais de Mallarmé, certes; mais je gardais de son enseignement une sainte horreur de la facilité, de la
complaisance, de tout ce qui flatte et séduit, aussi bien dans la

- 112 -

�- en -

aj i^)
*ttsajsij-iB sa[ ja saajiqjB sa[ juajiuoaj as anb 'siojo af 'xna rauad jsap
'saasoddo saaua^ixa sap 'juBsipjjnau as na 'juassipuBJ ja uajsix
-aoa inb ua juauíasroaa ap sjinpojd sa[ 'ajiBjjuoa ny #ajipajaq jna^
ap napj suas [ñas un ua assnod anb 'sajuBssmd suoijbujjijjb^p sa^q
• Bdea sp-juos s[nas Bpxnaa ajnop suBg #ioui ua janSopip a suioui nB
jnoj no 'aijBquioa as b sajsaj juassnj uouis tnb 'saaAip doJi sjuauíaja
sao ap paoaaBj a^[a JBd anb jasi^aj siBAnod au af anb aaa^d 'jJBcp
ajAnaoj b juiBJjuoa ^\^ sibab^ anb apBnsjad sms aui af juaAiiog^ :aqija
-sa 'souiipn^B tbá anb b uoiaotpBa^uoa buii^uj B[[anbB b 'BzajBjnjBU
B^ambui ns b — soj^o sojubj ua ouioa — ajaijaj as anb ua ojuatu
-oui un u^ 'oiaunuB opi^) ouisiui \9 anb pBpqiqísod Bun ua
as anb ojuBna BuirijSa[ sbui ojub^ aaaaBd sou BjunSajd
B[ sa anb ouBJiuoa ns asa ua bjstsuoo ou anb X Bp^uapsap Bf anb
uapao ap BjauBui bjjo aqsa ou? tsoujBjunSaad souiapod tsb une oja^
'OiJBajuoa o^ JBqoad japod souiBjadsa une X 'uap^osap a^uauíBUBS
-aaau anbqduii Bjn^uaAB B^ anb soiuaaja ou anb souiajuBjapy
¿Bjn^uaAB BjiaiDui B| Bpanb opíg? ¿^pí^) asjqduina Bjjp
•od ojio anb ua? 'opBpajaq uapjo asa opBZBqaaa ruaxq BJoqy

N3CIH0 OIMOD 3X^V 33
III oimjdn3
•aaquioq ja sa anb sapBpqiqxsod ap oua^^ ouaisuu
ojBipaiuui 'ouBOjaa ajsa Bia^q oiqui^a ua B^uaiao as BaoqB ^a^uapuaa
-sbjj uij un b oidiauod ^B BiSfrjtp as pEpuSa^uí ap p^pisaaau Bsg
qa ap BiABpoj asjBjadsa apand opoi X
t 'osuaiuui aiuauíjuoo un sa oxusixu ajqutoq [a anbjod sa
X ajuBsaaux Bpanbsnq opuais anSis is anb BjniuaAB ssa ap
Biiunqoa B^ ouioa Bjini^suoa ajquioq [a uoa BJBd X ouisiiu
o^isuoa BJBd pBpiaijuajnB ap BiauaSixa Bsuaj Bsa anbjod 'uapjo
un BjnjuaAB buistui b^ ap aa^q anb ojad BjnjuaAB b^ b uapjo ^ap
anb ouis^aasB ap uoxaou B[ ap a^uB^dsBJi un oraoa tsb Xbjj
•Binjjsuoa oj 'onpiAiput p apsap 'anb
p ou ojad pnptAipuiBjdns uapjo un opuBuopuBqs :ampAg
Buisiui js b cnujojsuBJi as anb opoui ouisiui pp íBUBiund uppBUuoj
Btdojd ns ap 'opo^ ajqos 'X 'apnuBuuug ap 'Bssqy ap ar^das as
isb uaiquiB^ •^•••sibui ísa^jaa 'auuB|[Bj^ ap siBiJBaatui af' *„

•(681
•d 'autuojn^p sdjjmaj) (oXBjqns oX) ((mfiuovs uiosaq nv ^a duuop
•uoqjis ttos \n\ djsau dj %not anb atijatu (atsaj a\ tnot uns uauodwaj
tiop ^at-iodwa^ 'atiuStp vs ta jnauuoy nos 'awiuoq^ ap mapoa vj
tívf tnb aa '•auuaxapn pjib tonb ^anb uoítamuoo ajqvfuvuqamj ^
-íxaj^ ap íawwoi[(j ap ja aviaiu-tos ap sia-n-sia 'atíuSattiítp 'atí
ap mosaq ja anouiB jUBaSisuBJjui un iani tq suvp anb auntvuattíj

�Adviértase, por la afirmación final — "les arbitres et les artistes" —, que el arte es concebido expresamente como un equili
brio, como un orden. El se ofrece así como otorgando la posibilidad
de una resolución de la problemática interior, inestable, inquieta y
promovedora de aventura, de Gide; otorgándole el camino de un
orden superior. (Señalemos sin embargo, desde ya, que se trata aquí
de un orden que se cumple en otro plano que aquel en el que se
suscita el diálogo, y de donde arranca la necesidad de la aventura).
El conflicto se ordenaría pues, se aquietaría en su expresión
estética y, sobre todo, en el equilibrio magistral de su prosa. ("Sirve
a Francia — escribe F. Mauriac — escribiendo el francés mejor que
nadie en el mundo" (Op. cit. p. 166).
Es atendiendo a esto que L. Pierre-Quint observa que "dans la
création, comme dans toute action intense, nos deux moi finissent
par coíncider jusqu'á n'en former qu'un. C'est précisément dans ees
moments, dans l'acte poétique, que l'homme retrouve enfin sa li
berté" (Andró Gide, p. 79).
Este equilibrio aquietador no es, entiéndase bien, una resolu
ción del conflicto — o mejor: los conflictos — que, según vimos,
dividen a Gide. Es, sí, el hallazgo de un orden, de una durable
estabilidad que se desprende del artista pero que no se da en él
mismo más que fugazmente, en el momento de la expresión. Es
un orden que resulta, en definitiva, de un inquieto movimiento
dialéctico en el cual se cumplen crisis sucesivas, pasos a la aventura.
Ciertamente nada se aproxima tanto a la expresión del supremo
anhelo de perfección serena y eterna que Gide puso en boca de
La Perouse, uno de sus personajes más interesantes y vivos, el viejo
maestro de música de Edouard en Les Faux-Monnayeurs, como el
logro del puro estilo de su prosa. El viejo La Perouse decía que
"tout notre univers est en proie á la discordance", y concebía, su
perándola, "un accord parfait, continu; oui — decía —, c'est cela;
un accord parfait, continu...".
Este acorde perfecto, continuo, este vislumbre de un orden eter
no es algo que acaso todo arte tiende a expresar. También el de
Gide, también ese su supremo equilibrio de estilo. ¿No es eso en
definitiva, para él lo durable por excelencia? ("Le probléme, pour
moi, n'est pas 'comment réussir?' — mais bien: comment DURER?".
"Journal des Faux-Mon-nayeurs", p. 46).
Pero si en cierto modo — y sólo en cierto modo — todo arte
tiende a ese valor absoluto, sin duda muy especialmente aquel que
se formó en el ideal recibido por Gide como viva enseñanza de
Mallarmé. "Au fond... le monde est fait pour aboutir a un beau
livre", decía el maestro de la rué de Rome (CEuvres ed. La Pléiade, p. 872).
Esa esplendorosa intemporalidad del arte, que le otorga un valor
de síntesis y revelación a la vez, del universo, le permite ir a dar
en una visión coherente, equilibrada, ordenada y eterna. No pre-

- 114 -

�- 911 OUIBIUI IS ap OZB[pq p 89 VJdD 9S9 ^ *(ui9pi) t4UB[9 UOUI
axu 9tib 4JOtp uosioj ajjaa 8J9A '(BXBiqns uainb apn^) sa) njao
uaiq STBUi 'a^aAnou 9JJ9J aun SJ9A jubj jmod 9U 99 'aua^^yj jnod
pnbjBquia4ui af ' aa qojao ua puBn),, :isb an^is opBjp ojxaj jg
•buisiui Bjn^uaAB B[ ap oajuop aorpaj as 'BjnjuaAB B[ aAijoju biuouijb
b[ ap Bpanbsnq Bsa anb 'a^ajBd aui 'ajuBjiodun sa y 'opijuas asa ua
SBpnp b jbSüj efap ou ojxajuoo [g •— BOijajsa ojos 'jofaui 'o — BDija^
• sa aiuauíB^iap sa ou biuouub Bsa ojag YóOI ^ 'vudns }[j) ttatA bui
ap uosib^ a^qisuas b^ aiuajqoj b aaqojaqo ap ^a 4uiBjaAnos jnq uotu
aj^ íiBAap aiuouuBq a^aa anb ituBddBtui ^i jojissnB jnoj^^, :s99uoj
-ua Bioap X íbjuouub eun ua a^uBpjoosip oiusqBnp ns J9A[OS9J ap
pBpqiqtsod b^ b aaaipj as opi^) onb p ua o^xaj un 'jj #dBa p a^xdBOB
ouioo 'BqujB sbui souiBjiD B^ 'OUBUinq o| ap ouijsap p X opi^uos
p ajqos Bjiu^oaut Bun a^^Xqns anb so^ ua sojaqjuoo sosa ap Biuiqn
uopnps B[ ouioo aiJB p Bj^pisuo^ ou anb o^iap souaui sa ou 'a^JB p
opBUtisap Bjsa too^Bip ap jas, ap uopipuoa ns jod anb 'souiia bX
oiuoa 'Baao ouisiiu p anbunB ^ "ajqiuoq pp Bapi ns ajuasaad aoBq
as pna b^ jod bjoubui b| sa ajas ns anb 'oaao 'jBjapxsuoD soiuaqap
oaag *(ST *^ 'sdtnaj aujou jo opjf) oupuy) 4t^JB uoui ^sa4a 'snjd o\ suap
af a^pnbB^ b asoqo Bg,, :ofip p anb oiíap sg -opuBipmsa souiBtuaA
anb pnjoqjuoa uopBnjis B[ ap uopnps ouiod aauaj apand oopojso
vopuo p anb BpuBjaoduii B[ bijojou bj3ubui ap aXnuiuisip ojsg
•Baijajsa ou X pjoui api^) ua sa BAijBpiui b^ anbaog
•(^jquiaoap \ 'X681 \4lBUjnoi\,) 449^PTJ ^p^^^-id 9u ^oui a[ spuiBf anb,,
:l68t U9 Bi^ ^iquosa api^) íC(.sjoui xiib aAijBijiuij ^p^^,, auuB^pj\[
#ttjnaij9jxa apuoui a[ ia
ajnjBiajjq b^ ajjua pnsuas ^a joaaip ^obiuoo un jqqBjai ap jiuBjJodmi
ptnb 'a^msua sdiuaj ap nad 'iniBddB^ui jj,, :uaijfj(p o%vÁ,Oy^ a^ ap
o^isodoad b opepjoaaa ojxa^ ojjo pnbB a^uasaad souiBáuaj^ ¡opunuí
p p BJBd Bjpua^ Bpua^an anb! o^uojg '(\^Z '^ 'uiapi) ^aouan^juí
ajaiuiaad ajj^o ^p o^^Sap ajiA zassB aajatui auiaiu sioaa af,, tBsaijuoo
ouisiui ^g -jas oidoad ns ap pnpqjuoa uopipuoo Bsuajuí B[ 'bia
-Bpoj 'ajuasaad a^uampjoj aaBq as ou anb p ua '[luaAnf api^) p ua
OAn^ o[og *oDod ojnp jan^quadoqag ap ofnjuí p oaag
ap OpA Un B OUIO9 pBpipaj B^ B BqtJJB SBUI 'BX SOUIBip
-np osa jog '(i^^ 'd '"'•mvuS oj íg) t4spp b^ aX anb 4pas \n\ b ja
'janBquadoqog b jsap *anbiqdosopqd uoijBijpi uoI\r "uotoojuosdddod
ouioo X pvjunjoa ouioo opunuí j^^ ap Bjnjoa[ B[ ap s^abjj p bijos
-op^ b^ ojjoiqnosap BjqBq api-^ uaAof |g uanBquadoqog ap p uaiq
-lUBj ouis 'aiuJB[[Bj^ ap o^duiafa p X BzuBuasua B^ ops ou ^
'(^98 Tí) tt?^íJ^A Bl luauíajpuajBui aíaui-a[p
'anbiun add^jj aun jBd 'juapjaAnojj as,, anb sBjqB[Bd sBsa ua 'sBjp ua
bzubijuoo auaij anb bX 4(99g "jp *pa) ttsjoui xiib aAijBijiurj
Bjaod p 4isy *BAiiiuipp ua appuapsap 'bibj\[ ap opA 'Bp
BJ9ui 'opunuí ajsa ap SBJjap ojjap ajuauíBJapBpjaA ap ui^ p Buq
-Bq anb o\ Bja osj9a asa anbjog *opunui pp BpuauBdB ajuBpjo^sip
B[ ojipnBui osj9a un ua jaApsai anb bsoo bjjo ^uuB^p^ Bipuaj

�y por lo tanto de su noción de lo humano. Ese ímpetu aventurero
es para él un gesto que, aunque aparentemente exterior, también
significa lo que aquella exclamación de Unamuno: "¡Adentro!".
Algunas páginas de los Feuillets de 1911 retoman el tema en
el mismo sentido: "L'oeuvre d'art, épurée (épuisée de laideurs), ne
m'intéressait que par ce que l'on sent de durable dans la fixation
d'une plus parfaite harmonie. La vie m'intéressait davantage...".
Y aún: "La trace de l'homme était ce que je chercháis dans toute
oeuvre". (Los subrayados son de Gide. Journal, I, p. 415).
Eso hace también que la obra de arte, el libro, puedan valer
como sustitución de aquellas formas de ser que no podemos lograr
como vida, que no nos está dado cumplir realmente. "Nos livres
n'auront pas été les récits tres véridiques de nous-mémes, — mais
plutót nos plaintifs désirs, le souhait d'autres vies á jamáis défendues,
de tous les gestes impossibles" (Palabras liminares a La Tentativo
amoureuse, p. 31). Pero esto mismo no hace sino reivindicar la
experiencia de la vida como centro del desarrollo de una personalidad.
Recuérdese que en Paludes, escrito en 1893, se plantea, en varios
personajes, el problema de la autenticidad, y esa es la materia mo
ral del libro (C'est méme ce qui m'a donné l'idée d'écrire Paludes,
p. 45). Pero en cuanto al Narrador, le vemos repetir frecuentemente:
"Moi, cela m'est égal, parce que j'écris Paludes" (ídem). Por esa
sistemática reflexión se incluye a sí mismo en el tema, y critica — sa
tirizándolo — el desinterés esteticista por la vida de que Gide acaba
de desprenderse. Esta actitud, que tan tempranamente podemos ad
vertir en él, y que más que ninguna otra lo aleja ya de Mallarmé,
se mantendrá como constante. En 1931, conversando con Léon Pierre-Quint, Gide le dijo expresamente: "Le: 'Moi cela m'est égal,
parce que j'écris Paludes' est le type de la phrase que je ne peux
pas supporter". (Referido por L. P. - Q., op. cit., p. 497).
Creo que entramos ahora en la zona más importante del mensaje
de Gide.
Hemos visto ya cómo su ser se debatía en un diálogo interior
que en cierto modo oponía las nociones de orden y de aventura,
y hemos visto también cómo dentro de ese mismo diálogo se mani
fiesta un movimiento de liberación que lo desprende de su orden
heredado.
Veamos ahora cómo se realiza esa liberación.

- 116 -

�- ¿n Binidru buii ap sandsap jaaaJEdB apand tq^s ouBiuijd o[ b
as anb BzuBijuoa BpBjiuiiji Bsa ojaj •sajBuoiauaAuoa sap[oui sopiaaí
•aAiía so[ apsap j3A[OA aq^a anb [B ouir^n oidiamjd ouioa X [Biuaui
-a^a szjanj ouioa BpiA B[ ap oiuaiuiijqnasap [ap inbB bjbjj ag
jioui vj ap a/íD^7,,
'(SOI #d) '^98^-13 B^^, lUBtjnos na
^
anb aa ap asoqa anb[anb ioeiui ia a^BAn^s sn[d iBja un saaA
UB[a anbi^jBjj ao su^p siBAnoajaj af #saqanBqap ap a^nos 'ajBS inoj
'sub jinq-xip b junoui jnod 'aapuqap ^a asnanjdn^A 'aiua^oiA aiA
aun 'a^B uos ap sijoabj sapna ap oaAB 'saauuB sanb[anb 'jajno^ 'aaop
-oissb[) xnaiA ia a¡oBS doaj np 9[[90 b S9aqoduii sqjo^) sap a^aiaos bi
juBJ9j9jd 'i3 'lUBua^ siBuaBq un itbj aaiiua [BAaqa un auiuioa aani
-[na B[ J919Í9J 'auiiB[ uoiiBanpa uos aaiuoa jaquii^aj 'aqiuosB[Buiy
ajaiu bs ajiuoa J9i[OA9j as 'sqio^) sa[ j^d aiiaxa luauíap^nos 'sub
azinb ap íuBjua iaa siBuiBuii4f -sn[d a[ iibjihb Xtui inb aa itBia aijB[
•Bqiy ioj aunaf np aanSij v\n :Buuiaop ouioa BpiA B[ ap uoiaBi[Bxa
buisiui Bsa UB[Buas 4([9q3ÍJ\[) Bisiuo^Bioad [ap Bj3oO[oanbjB X
ap soÍBqBJi so[ b uaaBq as Bjqo buistui b[ ua anb sauoisn[B
•i^sAvaxoisoQ 9jqos oipnisa ns
ua apaBí sbui BaBuoiauaui ^pi^) ouistui [a anb op^a vj ap viuSajv afva
-jvs o/ ap upisopa B[ sa anbaod 'oaBiuouiap ap 'opspBídsap ap o^[B
a^sijvuouttuj^ ua auaii oiuaiuiiAOui asa anb oi^aia sg #aA[anAua o[ anb
Bzaiaoa B[ opuaiduioj 'ajqiuaiuoaui '[bita biabs ap opBBuquia 'oso8nf
aioaq un ouioa a^jns BaniuaAB B[ buijou b[ ap oaiuap apsaQ
sa[ 'saauaaap sa[ 'sa^ni[na sa[
-Anoa anb 'saiaBiui sassaqau ap luauíiiuas snjuoa a[ ioui ua iiBssioaa
anof anb^qa ig •••¿ajipaa Btnb [i i-aisaj tn[ a^j ¿m[ ap aaou^t uau
IT"^"BtN ¿9JÍP ^í^Anod [i,,íib aa inoi aa-isa 'iaitnbsnf i^p b auiuioqj
anb ag 'jioabs ap iiBiaoduiitiu [i,.nb aa B[ioy ¿a^oaua inad auiuioqj
anb aa-isa t n) : uoiisanb a[[3Anou bui b iibjsiibs a[[a ina asuodaj
anbiiuB aun luauíuioa ig,, roiaaja ua aa\ as ajstjvjouiwj^ ug
ap [buij aÍBsuaui [a ua BiBuxui[na X aiuB[apB ua BJoqB ap BJT[duina
as o[[ojaBsap oXna 'oursiuBuinq [ap Buiai [a 'suiai OAanu un 'opB[
-Búas SBuadB anbunB 'bX auaiiuoa 'BiauauíaqaA Bp^pBídsap ap oixai
un ua aiaaiA as anb 'Biauaiaadxa Bsg •souiBipn[B bX anb b opBpaiaq
uapao [a uoa 'buijou b[ uoa oiuaxuiiduioj asa BiauapiAa ua auod X
o[[OjjBsap ap sisíja BAisiaap Bun ap upisaidxa B[ sa ajstjvjotuiuj/j

auiuioqj anb aa-isatn^)M

Moov^aan vi
AI

d

�categórica con esos mismos moldes. ¿De dónde surge la fuerza ne
cesaria para romper con ellos? Porque, y por lo menos en un primer
momento, esa vida cuya violencia desatada se exalta, no ofrece nin
gún seguro punto de apoyo, sino una permanente inestabilidad y
un peligro cierto. Athalaric se libera "pour mourir á dix-huit ans,
tout gáté, soülé de débauches". Concebida de esa manera la vida
aparece rica, exuberante, pero también peligrosa como, una selva
que manifiesta su energía en el pulular de los infinitos seres de
todas las especies que la habitan, pero en la cual cada uno de los
individuos siente el peligro mortal de tal plenitud. ¿Cómo hallar
entonces la fuerza suficiente para lanzarse a tal aventura rompiendo
con la estabilidad que nos rodea?
En el comienzo de experiencias como ésta de una ruptura con
la norma, se encuentra a veces, como previa, una experiencia de
total desprendimiento de la vida.
En el caso de Gide, una de las explicaciones que pueden ofre
cerse de esa furia de vivir que expresan los textos citados de Ulmmoraliste puede hallarse en la experiencia de la inmediata cercanía
de la muerte: "Pour celui que l'aile de la mort a touché, ce qui
paraissait important ne l'est plus; d'autres choses le sont, qui ne
paraissaient pas importantes, ou qu'on ne savait méme pas exister"
(p. 82). Y en otro lugarr "L'important, c'était que la mort m'eüt
touché, comme l'on dit, de son aile. L'important, c'est qu'il devint
pour moi tres étonnant que je vécusse, c'est que le jour devint pour
moi d'une lumiére inesperée." (p. 39).
Al través de una crisis extrema, cuando todo parece abando
narnos, una nueva y más profunda luz se enciende, que de inmediato
reconocemos como más verdadera y nuestra, esencial. Y todo deja
de valer como no sea lo esencial.
En su estudio sobre Dostoiewski, Gide afirma que "el hombre
no está nunca más cerca de Dios que cuando alcanza la extremidad
de su miseria" (Dostoiewski, p. 156). Creo que es ésta realmente una
experiencia central en la obra del gran novelista ruso. También
León Chestov explica la 'doble visión' que atribuye a Dostoiwski por
la visita del Ángel de la muerte cuyas alas están pobladas de ojos
en los frescos de las capillas romáticas (L. Chestov: Las revela
ciones de la muerte, cap. I). Desde una extrema desolación, desde la
'détresse', se sube a una nueva y resplandeciente visión de la vida.
Se trata, por otra parte de una rica noción moral cuyos principios
quedan claramente expresados en los mismos orígenes de nuestra
cultura occidental; Esquilo cantaba en un coro de Agamemnón
que Zeus "encamina a los mortales a la sabiduría y dispuso que
en el dolor se hiciesen señores de la ciencia".
Esa experiencia que Gide señala en Dostoiewski y que consti
tuye el punto de arranque del desprendimiento de Michel, "l'immoraliste", fue además, para él, una experiencia personal. Es con
veniente traer a colación, para probarlo, algunos textos autobiográ
ficos que ofrecen evidente paralelismo con los ya vistos.

- 118 -

�— 611 —
bj 'ajnoja.i ajndiuas aj mo 'asud jiBja uoiinjosaj B[ xuq uaso4p
JIBu^lBJ3 aj^^nl) 93 9p J9 9UI9UI-IOS 9p '9JOOU9 JlBjaddB ajja^b JUBUIB
193 ap jnad ej 'aajis^p juauíaSBAnBS is iibab ajja4nb anuuoaui ajjaqij
91193 ap jnad bj 'ajsiBS Iibaej ajqiaipui assioSuB aun 'sibuibí jnod
jauínb jiBjnoA ajja4nb ajquiBqa ajjaa su^p aaAnojjaj jibi^s ajja4nbsjoj
'n^aiBqa nB jnojaj ap jojis stbj^,, "opBuiB ns ap ajjanui bj ojja
jod jbaijoui A 'asjaAaJiB ou 'aBpnp 'aiuBius ns uoa JBdBasa ap Bq
anb ua soiuauíouí ua 'uaAof buü b aA as anb ^a ua 'oiBjai jap aABja bj
aiuauíBisnf sa anb 4oAisi3ap aiusisui un X^q (U6l) ^jjaqvsj ug
•aanpoíd as ou uoiaBjaqij bj b ouBsaaau oiuaiui
-ipuajdsap ja anb ja ua opi^) op oiBjaj ojio ua uppuaiB BJisanu
aiuBisur un jauaiap souiapod opBAouaj jas un BptA bj b aSjns jBno
bj apsap Biauaijadxa Bsa ap opiiuas ja japuajduioa BJBd Á íbuistui
uoi3Bjaqij bj ua uoiauaiB BJisanu JbCij souiaqap uoiaBjaqij bj uaijuí
-jad anb sBiauBisunajia sBsa ap BiauBiJoduii bj jaA ap oSang

•aijanuí bj ap Bjusajaa bj 'jopBjaqij ozjanjsa ojnp ja
OAisiaap osjnduii ouioa A 'opoi ajqos 'oja^ -joijaixa bjío bj A Bun bj
jouaiui 'uoiaBAouaj ap sbuijoj sop nos anb afBiA jap A p^pauuaj
-ua bj ap s9abji jb sand Bjado as 'ouisiui js ap 9sjb3ubjjb oiuajoiA
un sa anb A Bzijsaj as ^pi^) ua anb uoiaBjaqij ap oiuaiuiiAoui jg
'(6^ 'd "X M) ttsaajaAnouaj luauíai
•ajduioa sasoqa ap naqiui nB ia jnau jaia un snos 'jnau ajia un aaAB
sinbBuaj aj" -axsaua^uijBd aun inj asnajjiaAjaui aauaasajBAUoa bui ja
'anbjBuaj^ iBJiuoauaaj af 'ib9^bXoa af íapBjBiu iBquioj aj"^
saun)ijjno\[ sa^ ap oa¡ib3ijiu8is ubj ojxaj aisa 'ouijijn jod
'ifll 'd 'i ^iwuj.no[) 44jauiiii^9j ap jib4s ji4nb
'ajjaAnou apniainbui aun auiuioqj b asodojd aipBjBui Bg^ ruaiquiBj
oaj 'p^pauuajua bj ap BJopBaja BiauBjjoduii bj BijBxa as anb bj ua
*BuiíáBd buisiui bj ua j^ '^^siibjsiibs^ sap ajpuajiB b uaijj 'apniainbui4p
aajnos aij)BjBui Bg^ :44aipBjBui bj ap ajijiing oq,, op sauoiaBiouB
SBisa souiBjjBq (j¡ uonD}ipa^\[) 968J ap sjajjmaj soj ajiug
"(S0 &gt;d) n190UO1j^P 8S jp^uos uouc ia
ajpuoj aiíjaisnB uoui 'axpBjBui bj ap ja jbuiij3 np jnaABj ajqnop bj
b 'siBjuas afw :Bsuapuo3 junaui au uwjS a\ t ap uc3bjjbu Bg
*(29I *d)
44aiof anb ja jian33B4nb siBja4u af *^jjatp asnBO b uouis 'aipBjBui bj
aj^jBj^f "ajiBjJBd snjd ajiAijdaaaj aun4p 'ajpuaj snjd 'juajBdsuBJj snjd
'xnajod snjd 'suoijBsuas sap jiana^j jnod 'jios ^jiqop auisiuB^jo
un4nb ajquias jj #aiA bj ap ajajBJ bj ap jnoS aj ajpuajddB4ui ap
jnj jBjjnsaj jibj3 snjd aj juop ja 'sdxuaj un jnod anb jijqiBjjB4ui au
— ajiBJjuoa nB — SBd Bnj aui au inb aipBjBui auntp stbui 'ibja jsa ji
juauíaAau^ sajj 'apBjBui jaquioj ap aau^qa bj sna4f 's^q-Bj 'juauíasiaajd
'sind jg,, :sT&gt;iuAiuy ua aaip ja ua ofnpojd pBpaiujajua bj anb ojaaja
jap ojispdoad b oaag *(ST"062 &gt;dd) ojjojJBsap op^pina un auaij
ajsijvuoiuiui^ pjídsui anb oub^ijjb afBTA ja apuop 'tunaiu au uwjS aj
i^ ua pBpauuajua ns b a^aijaj as anb ajuauíBjauíijd souiajBuag

�honte bue, mais á présent que rien ne la retenait plus, devant la
porte ouverte pour sa fuite, le coeur brusquement lui manquait".
(pp. 180-1).
La vida de Isabelle queda así destruida por no haber sabido
osar en el instante decisivo. Su aventura significó, en suma, "suivre
sa pente, mais 'en descendant'" y no en montant, como Gide pro
ponía, y por ello un ser que iba a cumplirse, se anuló. La vida des
hecha de Isabelle se hace tanto más dramática cuanto el relato nos
hace sospechar, en su primera parte, una cierta grandeza, y la po
sibilidad de una poética decisión de lanzarse a la aventura. 1
desarrollo nos muestra, en esa aventura frustrada, la falta de un
rigor interior que la construya y que ha de ser como su estructura
central; este rigor empieza en el savoir oser.
Hay un momento del texto que copié que indica con suma justeza, según creo, cómo la liberación es sobre todo un proceso interior
que no ocurre sin dolor, sin una tensión extrema de todo el ser. Se
siente, en el fondo de uno mismo, un doloroso desgarramiento, y
luego... se está liberado; pero ese desgarramiento es difícil. Cuando
Isabelle está al borde de él, Gide se refiere a "l'angoisse indicible",
a "la peur". Es miedo de ella misma, miedo de su posible novedad,
de su propia riqueza interior: "cercano está mas es difícil de asir
el dios", cantaba Hólderlin. Para asirlo es necesario un violento gesto
que nos adueñe de nuestra libertad. Por eso saber osar es también
saber ser duro consigo mismo. Y esta dureza que ya empieza a verse
como necesaria compañera de la aventura — si se quiere que la aven
tura sea salvadora — es en Gide una nueva forma de aquella disci
plina de autoexigencia que él recibió de sus padres con su educación
infantil.
"Oser étre soi"
El hombre verdadero aparece "más allá" de las estructuras que
normalmente lo encierran.
El párrafo que más arriba copiamos de Ulmmoraliste propone a
ese respecto todo un programa que la obra posterior de Gide desarro
lla, programa en el que consta la censura, la crítica de las institu
ciones y de todo aquello que en la cultura pueda pesar como tradición
dominadora y capaz de impedir el libre desenvolvimiento del hom
bre. El hombre no se encuentra en las formas que el pasado le es
tructura, sino en el porvenir, delante; el hombre deviene incesan
temente: "Qu'est-ce que l'homme peut encoré?" Responder a esa
pregunta es lanzarse hacia adelante y hacia adentro. "¡Adentro!"
en el sentido de Unamuno, que escribía: "¡Nada de plan previo, que
no eres edificio! No hace el plan a la vida, sino que ésta lo traza
viviendo", y en otro lugar del mismo artículo: "tienes que hacerte
Universo, buscándolo dentro de tí. ¡Adentro!" {¡Adentro!^ en En
sayos, ed. Aguilar, T. I, p. 239 y 245).
Esa preocupación que se expresa en los personajes de Gide es
también, naturalmente, preocupación central del propio Gide. En

- 120 -

�- ISl f •'I^munof pp ouioj uaiquiBj anb asBjj bjio Bisa sa jejia ap oob3b
anb bui^bíí B[ ap Bautuodiuaiuoa isb^ "Buqdpsip ap BjauBiu buii
'uoisuBdxa a^qq B[ X eu3ap B[ ua B^s^q 'sand a^uasaad Bisa aadraaig
*(9 #&lt;^ 'I \L) tt-iaisisaj X anod sipsf anb 'araara-iora b jajp aassiE[ aui
jnod puBj^ issnB Jjojja un juauajuiBra }nBj aui ^j^ ¡une
*ttxnaanaq
aaiBj as ap anb JtOAap un jsa4^ -ai\a ua a^qissod aiA B[ a^noj auuop
asoqa anb^qa an) *atA B[ ap apnjiua^d B[ ap 'aaqqinbaj ap a^iatjjip
aiof an^ ^ajnupB íj-i^d aajnB uoijBqBxa uos jaAnojjL
saaAq ap ajq sn[d a^,^ :ubiujijuoo o[ Bjqo buisiui B[ ap
sbjiq "4kios ajia J30 ^jvujnof ns ua souiBqiqBuas ojuauíoui un
anb o[ s^ •— sjnaÁvuuo^^^-xnvj ss'^ ua pjBnop^ ^oip ouioa — 44
•uoui ua sibxu '''aiuad bs aaAins^ ua UBaijsisuoa anb SBtauauadxa
SBAanu sb[ b bjobiui BJBSBd BiauaSixa buisiiu Bjsa 'uoxsua^ buistuj
Bjs^ *js ua [Bjoui pBpq^a Bun outoa BpqBA sa anb oaad 'sopBJtaa
souiuiBa jod UBiiajaía B[ anbjod apiaid as soqa ua anb pBpiauuainB
ap BiauaSixa Bun 'pBjun[OA ns ap uojsuoj Bun UBJ^sanuí saÍBUosjad
souisiui sosa 'opB[ ojjo jo^ *Bjqo ns ap {b^oj a^Bsuaui [a ua ajuBiaod
-raí Bjas O[[a Á sandsap B[[a b bj8A[oa ^pi^) 'sopipnjB sa^BUosjad so[
ap uoiaBjuasajd B[ ua Bpiaouoaaj sa Baqa^uBAa buiixbui Bsa X 'jijbj^[
ojiaasa BjqBq 't4Bp as anb p oiaplraoa Bjsa o[og?^ -pBpxsojauaS b^ 'is ap
BAipBp B[ :¡BuipjBa [bjoui pniJiA Bun soraaA 'uapao [bj asaBUJBaua
b apuai^ anb so[ ua safBuosaad so[ sopoj ua 'opB[ un jo^ ^^pina
-sap soraaqap ou anb soA^isod sajopA oraoa UBiuasaad as anb sojaad
-sb BJ^sanra oijo^objsijbs aauara[Bjoi ou uapao asa 'oSa^quia uig
•oXns jaaBq Bpand ^pi^)
anb ouiuibo un sa oj^[ *jaqB^ ajpuy 3p Binao^ B[ 'Bssqy ap p^pa^s
b^ :ojoba osora^dsa un oí^jBqraa ras asjuqnasap aaja ouuubo ns ap
uij [y 'uapao asa 'sopora sosaaAip jod 'uB^uasajdaj 'auqaA^ 'apnu
-Brauig 'Bssqy "O^[OJJBsap [Bq^a ns BJBd a^uaiaijiisui B^aAaj as uapjo
asa ojad 'wap^o un. a)uauiB]jaia Bjaaajo ais^ •oujoiuoa ns ap uoiaBJ
-adns Bun ua 'sauaSjio sns ap ojuaiunpuoudsap un ua a^sisuoa anb
orasira o^isuoa ^pif) 3p oiaqjuoa pp oiaadsB aaraiad un XBq anb
asjuipuoa apand opuaiuodxa soiuxuaA anb o{ ap 'anb soraaaa¡^
•aapi^ 3p333^^ ^u ^ora a[ sibiubÍ anb rjuaiu
•ajtosiAOjd 'paa aAnojj af 'aiibiisijaB a^Tjaauís B[ jsajib aa Jiuijap %a
aapt aiiaa janraaa Bjpn^j [j 'ajaouis ^.na4p isa4a 'ajijaa4p aauararaoa
B uo puBiib 'apaijjip sn^d B[ asoqa Bq,, ;3pí0 3P jvuunof p ua soraaa[
T68t OIJÜ 19P BíP oulUlP I9 U3 'ttsjora xne aAijBiiiui4^ apaa,, anb ara
"JBllBl/\[ 9P 3SBJ^ Bl J^pjoaai ap pBpiunjaodo bX soraiAnj BqiJJB sb¡^[
•orasqoqiuig pp o[JBJBdas ap Bq anb o\ 'orasiuBiunq OAanu aisa ap
jBiundsap p ua 'bX BJjsanra api^) ap BjnjBjaiq B[ 'ojund ajsa u^
'Í9Z '^ 'i 'ityuunof) (íau)ivjvd a\ ua aiu.nffvfs aj^aj -dJ1^d dP
uanSunsip as snd tmp au aujwuvd ^'J,, :unB X 44anaijajxa apuora aj
siaAua aa^japua4s ^sa4a 'aaja4p anb ^ubab aijiBJBd^^ :jaaauvd X uas ajjua
uoiauíisip B[ ua pBppijuainB b^ ap oa^uB[d p uaiqraBj aaaaBdB oub
orasira p ua ]^ '(uinf oí " T68t) 9^?i BIU SUBP issns aau^qnos ^nBj
|j -tos auja J3SQf^ roiuaxraBsuad ns ap Eais^q Baui[ B^sa ap SBJopB[
sauopBjouB uaaaaBd^ 'Bipaj BUE.idraai apsap bX X jvuunof ns

�vis facilement. II ne faut plus cela; il faut que tout dans la vie soit
résolu, et la volonté perpétuellement tendue comme un muscle" (T.
I, p. 41).

Capítulo V

LAS REVELACIONES DE LA AVENTURA
1. El Éxtasis

4

(Les Faux-Monnayeurs)
Ya aludimos más arriba a un anhelo de armónica perfección
que quedaba expresado en la recordada frase del viejo La Perouse:
"Un accord parfait, continu...". Pero en la misma escena se había
dicho que "tout notre univers est en propie a la discordance", de
manera que ese acorde milagroso sólo se oye un instante; no puede
durar; pronto la vida lo envuelve con un ruido atronador, lo ani
quila, y nuestro empeño es entonces encontrarlo de nuevo, porque
lo que al través de él se nos ofreció fue una visión colmada, sere
nísima, fue un fulgor que hizo presente, en el instante, la eternidad
misma. Y desde allí, desde esa fugaz e intensísima luz, todo se
ordena para los ojos que la gozan. Ese fulgor es tan iluminador,
tan profundamente revelador, que el ser al que le es otorgado cree
comprender, gracias a él, y como en un éxtasis, el sentido de
la vida.
Creo que la consideración de este hecho nos hará progresar
algunos pasos más hacia el centro de nuestro tema.
Ese fugaz hallazgo de un orden iluminador — o de una luz que
ilumina un orden — puede ser considerado, en un plano dado — lue
go veremos que hay otros — como uno de los dos términos entre
los que oscila, en el inquieto movimiento dialéctico a que nos
referimos, el alma de Gide.
Dos personajes muestran, en Les Faux-Monnayeurs, esta expe
riencia: Bernard y Olivier. Es una experiencia que comporta, si
multáneamente, una cesación de la discordia interior y una tan
profunda paz que el suicidio mismo es evocado como medio de
hacer durar tan perfecto estado o, por lo menos, de impedir su
descomposición.
"Je pense que ce monologue, ce 'dialogue intérieur', comme
disait notre professeur, comportait une sorte de dédoublement dont
j'ai cessé d'étre capable — dice Bernard —, du jour oü j'ai commencé d'aimer quelqu'un d'autre que moi" (LFM, p. 346).
A este propósito recuérdese lo que antes dijimos de algunos
personajes que valen por la dádiva de sí que realizan. Es necesario
reconocer aquí como causa, como motivo del éxtasis, la frase evan
gélica que recordábamos en la formulación de Martí: "Sólo está
completo el que se da". Pero aquí nos interesa más que esa afir
mación su consecuencia, que constituye una repentina visión de un
orden satisfactorio que Bernard encuentra luego de haberse des
prendido de un falso orden heredado. Y este orden que el amor le
- 122 -

�aq oj so oX X opipuajduioa siajqBq oj soj^osoa ouioa?^ :ojqij ns
ap BuiS^d buisiui bj ua BjaXaj ou is 'osru B^sijaAou ja na bzijbub
ja anb ssapi SB)sa api^) b a^uauíBsajdxa ub^ BjjinqiJjB iu SBjqBj
-Bd SBisa BUBidoo ou oX x) '(9SJ *d) '^Bijasiui ns ap pBpiuiajjxa
bj bzubo[b opuBna anl) soiq ap Bojaa sbui Baunu Bisa jou aaquioq
ja anb japua^ua b sp sou 'ajjcd bjio jod 'ojad ^ouisiui is b onpiA
•ipur jap oiuaiuiBiaunuaj ja ua anb sbui uoiobajes bj bui^buii ou o
aA ou i^sMaio^soQ^ : T^sMaiojsoQ ap SBUiapB ofip ouistui api^)
#wopBjosuoa scjijuas ai Á BpraSas ua
BjaoajBdBsap Bzajsui n\ 'ssjja ap ajuasaad ja sB^Bq aj opu^no 4sbuiu^
-bj sni uoa Bjaaij ^j opBdBduia 8BÍBq opuBn^^^ rajsa sojio aj)ua
j^ *osnj BjsijaAou ucaá ja aaqos oipnjsa ajuajaaxa ns ua opB^uaui
-oa ^iqBq ouisiui ja anb i^jsMaioisoQ ap so^xaj sounSjB ap opjanaaa
ja a^uasajtd Bpnp uis auai^ aÍBSBd aisa aqiauoa opt^) SBJtjuaij^[
•souisiui is b uaaqnosap as 'z^d ns UBjjBq 'asjBp jb 'sojio b
jbuib jy *pjBnopg b jaiAijQ 'BjnB^ b bxub pjBuaag 'B¿ajjua Bun sa
anb 'o^zB[jBq ouiaadns ja Bia^q BAajj saj jouib ja 'sojuaiuiiOBuaj sop
ouioa nos anb 'soiuaiuiipuajdsap sop sosa ap o^an^ '^sdinvuo^^y^
soj ap anbuBq jap Bijsn^uB bj jbs3abjjb X jubabssb^ ap pBjsiuiB
aiuBpBJap bj ap saABJj jb JBSBd aqap jaiAtjQ íBqBJjaaua oj anb jbijiui
-bj jBuoiauaAUoa Bjnianijsa bsjbj bj aaduioj aqap pj^ujag uos sau
-axnb jas b JBÍ^ajj BJB^ 'ios ajja JdSO "Jas ojap^pjaA ns 'ozojb^ ^jqBU
-Bjjua ns ojsaijiuBiu ap jauod japod BJBd 'Bjjaiaua oj anb buuoj
Bun Bjaiduioj oun BpBa anb oiJBsaaau Bjanj is ouioa ajjnao opoj^
•BaiiuajnB sa 'is Bsa 'anb asjBXods anb bj ua auuij zibj Bun 'Bjja
ap opuoj ja ua 'Bj^uanoua as sisija Bsa ap utj jb 'isy 'opBÍod
•sap 'opBjmbiuB 'opsjjBSsap Bjuais as jaiAtjQ anb aoBq sdjnvuoÉuy
soj ap anbuBq j^ -u^puos^p jap vjjv svui oiuoo X 'uoisua^ Biuns
Bun ap 'ozjanjsa ojuajoiA un ap uij jb 'jBjauaS ua 'SBUiapB aoajjo as
opuajjjjaj souixuaA sou anb b BJopBjaAaj Biauatjadxa ap odij j^
oj BJBUiuinji anb pBpiujaja ap ozbuooj un ouioa sa anb 'buitsiu
•ajas 'Buajd Biauauadxa Bun ap upiDBuruijna bj ouioa aaajjo as
X 'souiBidoa anb aÍBSBd ja ua cuounuB ouisiui ja anb Buiaj^xa
-ajB ap opi^uas asa auai^ 'jopa^oaB o;saá un ja ua Bjjsq X
jod jouib ns ouisiui is b uij jb bj^a^j as anb ja ua 's
soj ap a^anbuBq jap oanj j^iaijq ap oipiains ap BAi^B^ua^ B-q
'(2V d 'IM^1) *• aí snId
sibuib^ 'lua^uoo sins af 'iijjns ja^ :jasuad assind uotnb ajja^ aiof
aun íasstjBd ua aAins bj xnb aiA bj a^noi anb a^joj is aiof aun aino8
jioab sajdB íiBjas aa sibui íanj as uotnb spuajduioa af 'juaiuaAiiuiBja
ji-l-^jnuijnuí 'issnB io^\[—„ rpjBUjag b apuodsaj jatAijQ X
*4tinauiaiBjoa jBd — • • • aiA ap saoxa
ajduiis JBd 'auisBisnoqjua JBd janj as assind uotnb puajduioa jits
ajajj uos B apuBiuap Ji4nb sjoj 'jozbuibjb^j ijiiuiiq ^uauíajqBJiiupB
spuajduioa af sibui ís^d iBjan^ aui au af anb uaiq sibs af ¡qQ • • "isa43
¿xnatuí aj siBJauitjdxatui af anb sxojjBd ajquias aui ji janbaj JBd
nj siBg,, : BSajS^ pjsujag ouisiui ja anb jbj sa juqnasap

�confesado desde el principio, Dostoiewski no me es a menudo sino
un pretexto para expresar mis propios pensamientos. Insistiría en
excusarme de ello si creyera que, al hacer tal cosa, falseo el pensa
miento de Dostoiewski. Pero creo que no...", pp. 156-7).
Gide quiso poner a esos héroes de su novela — Bernard, y sobre
todo Olivier—, más allá de la miseria, ese es sin duda el sentido
que tienen la révolte del uno y el pasajero extravío del,otro. Con
fesémonos sin embargo que aunque esos episodios constituyen crisis
importantes en esos adolescentes, estamos muy lejos de la miseria
por la que atraviesan los personajes dostoiewskianos. .. Pero, evi
dentemente, no nos corresponde medir la estatura novelesca de Gide
por la escala del gigante ruso.
Retengamos todavía, de la cita hecha más arriba, un término
que ya fue mencionado antes y sobre el cual tendremos que volver
aún: la salvación se logra por el renunciamiento del individuo a sí
mismo. Es el camino que recorren, en buena parte, Alissa, Marceline,
Gertrude y Eveleine (La porte étroite, Uímmoraliste, La Symphonie
pastorale y L'Ecole des Femmes respectivamente). Pero ya volve
remos sobre ello.
Recordemos aquí, más oportunamente, otra cita de Dostoiewski:
"—¿Cree Vd. ahora en la vida eterna de ultratumba?
—No, pero sí en la vida eterna aquí. Hay momentos, llega uno
a momentos en que el tiempo se detiene de pronto para dejarle sitio
a la eternidad" (Los Demonios).
YGide comenta: "Me sorprendo cada vez que leo el Evangelio
de la insistencia con que se repiten sin cesar las palabras 'Et nunc',
'Desde el presente'. Ciertamente Dostoiewski ha sido sorprendido
también por esto: que la beatitud, que el estado de beatitud pro
metido por Cristo, puede ser alcanzado inmediatamente, si el alma
humana se niega y renuncia a sí misma. 'Et nunc...'.
"La vida eterna no es, o por lo menos no es solamente, una
cosa futura, y si nosotros no la alcanzamos aquí, no hay casi espe
ranza de que podamos alcanzarla nunca" (Dostoiewski, p. 139).
Es de esta naturaleza el éxtasis que alumbra a algunos perso
najes de Gide (Bernard frente a Laura en Suiza, Olivier enfermo
en casa de Edouard), pero es sobre todo algo que constituyó una
experiencia personal de Gide, y esas expresiones noveladas no hacen
sino reflejarla en espejos diversos.
Yseñalemos aún que este éxtasis, que este estado de beatitud
se nutre, a pesar de la paz infinita que significa, de un elemento
dinámico. Aunque en cierto modo dentro de un orden estático, ya
Alissa lo concebía así: "Je me figure la joie celeste non comme une
confusión en Dieu, mais comme un rapprochement infini, continu...
et si je ne craignais de jouer sur un mot, je dirais que je ferais fi
d'une joie qui ne serait pas progressive." (LPE, p. 189).
Aquel "accord parf ait, continu..." de La Perouse, es un acor
de vivo, que late, se extiende, progresa. Dentro de esa beatitud un
ser se cumple, cuya ley más profunda es la de su propio devenir.

- 124 -

�- 931 a[qisuas aiuauíBjBipauíui uaaBq sBauq SB^sa anb aaajsd aj\[ *(8¿6I 'I
•diuoD *qQ 4jB[in^y -pg) ^-''ubuib sa[ X ubjiui sa[ anb soto so[
U9JIUI '9D9JD OUIO9 Bqjaiq B[ U9JTUI 'SOIQ 9p BJOJ11B B[ U9JIUI 'SOUIU
so[ sapajsn uaji[\[ ¡SBsouuaq JBJ^uoaua ap souaui apand ou opBu
-jojsbjj 8Eui ajquioq [a Bjs^q anb 4SB[[aq ubi osBd BpBO b uaA as sbs
-oa SBiuBna oiad í • • * auiJBsajdxa as ou oX anb o^os 'qQ! ¡ o[jbuib [B
osoqaip jas ou X ajquioq un uoo jB^qBj^! ¡o^aA \tb osoqaip jas ou
X p&gt;qjB un ap ajuB[ap jod jBSBd apand as ouioo opuajduioa ou oX
anb sapa^sn jaq^s ap ubjj! ¡zqaj jas BJBd SBZjanj oX BjaiAnj ou is
'sbiui 8B| SBjnSjBuiB anb '^qaipsap anb 'qo,, -90i^ aÍBuosjad ^ anb
B{ ua moip¡ j^^ ap Buaasa a^qBJo^BAur B^^anbB inbB j^pjoaaj ouni
-jodo aaajBd aui 'i5[SMaiojsoQ ap Bjqo tb\ OAn^ upiaBuuoj ns ua anb
BiauBjJoduii B[ jod 'ajuauíBsajdxa Buoiauaui B[ ou api^) anbuny
•pnjiua^d ap opoui un ouioa aaajBds a^ as — jbui ap X
uaxq ap sauoioou sb[ sbjb[o usas bX anb ms — ^piA B[ ap oxaiajafa [a
'ojjuaa ns ncq ajquioq ^ anb zaA Bujq #pBpipqiuodsip Bjaajjad ap
opBjsa un uaiqiuB^ O[jbuib[[ souiBjjpO^j -oonuBiwa sa ou ^a ua anb o\
opo^ ap 'sbs[bj SBjni[OAua sns ap asjapuajdsap b opipuajdB Bq ajsa
anb oSan[ onpiAipui [ap opuoj [a ua BJjuanaua as anb oai[aSuBAa
opBjsa un pBpi[Baj ua jiniíjsuoa aoajBd BuSa[B ap opB^sa aisg
'(983 '^) ttsuoipuauB snou anb
in[aa anb aj^nB aSssiA un oaAB snou b juatA [t4nb jsata 'jnaquoq a[
juaAnos sn[d s^d suossiBuuoaaj au snou xs anb ^a 'uoq isa jnaq[Bui
asoqa anb[anb B4nb 'ajid a[ su^p ^^jojd anb[anb b X [itnb 'ajinjjsur
snou xnaiui a[ xssnB ^nad ^ajap^snoa uaiq 'inb xn[aa ajsaj aauajBdd^
ajaiuiajd ua xnBajnaq[Bui sn[d a[ ^uauíauaAaj anb aouBjnssBj
roui ua a^joj ^sa iubi íoiof bui a^uBaSixa ^sa iubi***,, (^,^Z "^)
tk • • • í xnajnaq4p anb uau jTuaApBtui ^iBAnod au [itnb japBnsjad
aui ap iBSuauíuioa af aauuB auiaijuiA bui ap sdiuaj aa u^,,
: BaxjBjSoiqojnB Bjqo ns ua aqtjasap o[ otuoa ojaxuijd soui^ay
•t^sMaioisoQ ajqos oxpnjsa ns ua sBJopaaaj
-B[asa sBmBd souiBJiuoaua uaiqiuBi opvjsa asa ap o^isodojd y
'(983 'd) siuuad
jauTBiui stbsoJ 'inouns autad Btnb 'a^qissod sibuiSbuiiJ amad
b nb aiof ap ^^ja,, un ouioa jundiu ^u uwj^ o] í ua ajuatuBiaajtp aqijo
•sap ^ptf) anb opvjsa un sa sisB^xa [a BJBd otoidojd ouajjai [g
(I3J8M3IOISOQ atof ap 7m?(rJ 'Z

:vaaiM3Av vi aa saMOiavaa^aa sva
ia
•Bjn^uaAB as anb jas [ap
[a anb ojio sa ou opijuas ouuqn oXna X jauajap apand as ou anb
O[[OJJBsap un ap SBAisaans sajqiuna ouioa 'BjnjuaAB oiuoo oiusiui [a
aoajBd^ BjniuaAB B[ ap oiuiajd ouioa aaajjo as anb sisB^xa asg #baii
-ob buijoj Bun uaxquiBj B^uaj pnjiua^d ns anb saauojua [BjniBU sg

�este estado al que me refiero, y de mejor manera que cualquier
explicación.
Pero no sólo Dostoiewski, sino también Nietzsche, parece vinculable a esta actitud. "Je veux l'homme le plus orqueilleux, le plus
vivant, le plus affirmatif; je veux le monde, et le veux TEL QUEL,
et le veux encoré, le veux éternellement, et je crie insatiablement:
Bis! et non pour moi seul, mais pour toute la piéce, et pour tout
le spectacle; et non pour tout le spectacle seul, mais au fond pour
moi, etc., etc." escribe Nietzscbe en una página que Gide transcribe
y exalta en una de sus Lettres á Angele (Pretextes, p. 140-1). Y
no es casual sino fatalmente que en esa misma Lettre á Angele, pre
cisamente en esa en la que le da a conocer a Nietzsche, Gide
comenta aquel pasaje final de los Demonios de Dostoiewski en
que consta la decisión de Kiriloff de suicidarse y su tremenda afir
mación — cuyo eco resuena largamente por toda la obra de Gide —:
"Sentir que Dieu n'existe pas, et ne pas sentir du méme coup qu'on
est soi-méme devenu Dieu, c'est une absurdité..." (Pretextes, p. 149).
Es el mismo Kiriloff quien pondrá además en evidencia, en otro
pasaje comentado por Gide en su Dostoiewski, ese "état de joie" a
que venimos aludiendo y al que se refiere especialmente el mismo
Gide cuando alude a "ese optimismo, ese salvaje amor por la vi
da — que encontramos en toda la obra de Dostoiewski —, por la
vida y por el mundo entero 'ese inmenso mundo de delicias' de que
habla Blake..." (p. 159). Y es entonces cuando, para probarlo,
cita aquellas palabras de Kiriloff comparables a las que ya recor
damos de El Idiota: "El hombre es desgraciado porque no conoce
la felicidad, sólo por eso. El que sepa que es dichoso lo tendrá todo
en seguida, en el momento mismo... todo está bien. Lo he descu
bierto bruscamente.
"—¿Y si se muere uno de hambre? ¿Y si violan a una niñita?
¿Estará bien, también?
"—Sí; todo estará bien para quien sepa que todo es así".
La importancia de este pasaje creo hallarla en que nos explica
— hasta donde puede explicarse... — ese "état de joie" de que
hablamos y que es, si no él mismo un éxtasis, el estado natural
en el que el éxtasis se produce como su culminación espontánea y
ocasional, como su punto más alto y extremo.
Es ese "état de joie" el que domina en las Nourriture Terrestres
y que expresa muy bien la palabra que allí se repite: ferveur. Ferveur
que nutre las experiencias más diversas: "Oü tu ne peux pas diré:
tant mieux, dis: tant pis. II y a la de grandes promesses de bonheur"
(p. 43) y sobre todo en estas líneas con las que termina el libro
séptimo:
"La vie était pour nous
sauvage et de saveur subite
et j'aime que le bonheur soit ici,
comme une efflorescence sur de la mort".(LNT., p. 168).
- 126 -

�- ¿si •suoissBd sap uojiBSjnd bj aioisijy iiBjaddB4nb aa bj ajja-^nad isa4g
•dnoa auiaui np ijBjap ua4s uq -snjd aj auaS snoA inb uoa^jnoq aj
(jisioqa assind uo4nb teja isa ji4s) aauajajajd ap jisioqa :jiasuog
•ajqBJiuipB npiAipui un b i^iuaiq 3atjjb uo — jnas inoi — ^od ua
ajliaui aj 'suoa^moq sao ap un ajpuajd :ajduns uaiq isa^ anaaaj bui
'sojaq un jaaja Jnog ('•') ¡sajAij sou suBp anb sibuibC iuojojaa4u
inb 'jajjaqag 'snou ua suo^jod snou suoaSanoq ap an^) 'ajjnB^
ap ^uauíujap nBtnb aunj b aapaa inad au uoj anb aajBd ajqqinba
ua luauuaiiuiBiu as tnb '^asE^ ^uauíapqBq apiBd ^uop saasoddo
suoissBd sao ap auiuioa idi ^sa ua \i sibui íajxp subs ba [i 'ioui ua ^ios
^aqaij^[ ap uoaSinoq untn^),, :ojsa b aaaijaj as ao^n^ \9 ^jajjaqag b
bjjbd Bun u^ 'BjauBduroa ns ap uoxaoAap B| á pBpipqap v\ piqiaa
•sap anb osopBid ^a uaiquiBj sa 'J9qoij\[ b paja anb '^pif) ^p ojuaip
-as upzBJoa j^ '19HDTI\[ 9C^UIOJ 9nI&gt; sajiuiij soj 'auqaajBj\[ ua 'Bsaad
-xa BjsqaAOU ja j^ *auijaajBj^[ b pij^ríu o^ns jap uaiquiBj 4l9q9íI/\[ ^
oiutub jas ns ap ig 'pBpijBuosjad ns ap so^aadsB soj ap oun anb sbui
Bfajjaj ou ojubi oj jod X — oSojBip ns ubiuiub anb sajojaaA soj ap
oun ap — 9Píf) 9P sapBpijiqTsod sbj ap Bun ap opsuiajixa ojjojJBsap
un sa jaqatj\[ 9ní&gt; ajuapiAa sa 'sBiJouiaui sBidojd sns b jauodjadns
aqBa anb SBiauaijadxa X sauoiaBnjis 'saÍESi^d uaaouoaaj as ajsjjvuoiu
~mL7 ua a^^uny *apt^) ^oa jaqaij\[ ^ JBaijijuapi oíainb o^
'(L'9ZZ *^d) ÍOUI a^j^ui joiissnB af-sipuodaj 'jn^j Jttnb aa IS9JJ—M
•sajqiBj saj auiuddns ajja stbj^[ :iuauia)sij) 'SBq snjd BjnofB apa sind —
'aj}a ^nad 'apaq isa ajj^ *iuasajd b auuiaop aun isa4a jBa — auijiaop
dJlOA uaiq spuajduioa af — 'jnof un ajja-iip aux 'uaiq sioa af,,
•p^paid bj b auodo as — BiJBiunjoA sa 'sbui
-apB anb — Bzjanj Bsa anbjod aisixa oiaqjuoa jg -baijbuijijb szjanj
Bjnd Bun Bas ou anb oj opoi oiuaiaiuaa aa^q X Bjquinjsap 'pBpaui
-jajua Bj ap bjjb sbui opBJiuoaua jas asa ap 'jas jap jopuajdsa jg
'(9tZ '^) \49ÍI"-ibj\[ iip 'uiBiunqui^ zauíiB sno^—„
•amuuatui ajjai aJins ainoi iubu31uibj\[ 'ajqBjasTuí ia
piBj ijBJBd X axuiuoqg ap iJojja4g unapuajds ajqBjajojui4p ia ajiojS
ajjaijoui ap sX^d aa — ijasap aj luasajd b ajajajd af sisboj y,,
•ouBiunqui ap oSjb
auati pnixuajd Bisa anbjog -osodaj ap pBpqiqísoduii bj ap 'jouaiui
oSojBip jap 'oiaijjuoa jap buijoj bjio aaajBdB apuop inbB sa ^
•tjBui jap X uaxq jap bjjb sbui,^ Bisa
anb pmiuajd ap buijoj Bun sa anbjod 'jg 't4afBAjBS BjjSajy,,
9 9iqn 9P 9n^^ ^aij suas au
af^, touisxui is ap aaip J9q9JJ\[ 'auijaajBj^ b bibui X bio^b anb Biuaxp
-as BjajJBa Bsa ap oipaui ua y #ttjasodaj ara siBAnod au tu stBjnoA
au af toui ia 'sodaj aj siBjaddBtf anb aa isata 'jnaquoq aj ijBjaddB
ajja4nb ag,, #BuijaajBj^[ ap aijanuí bj Buiuuaiap Bpanbsnq BXna
ua j^q^ij\[ ^p uoiaBijBxa afBAjBs bj b ajuauíBiaiJisa Xnuí
Bjjpod as anb oSjb sa 44ijoui bj ap jns asuaasajojjja,, Bsg

�Purgeons-nous, Scheffer! purgeon-nous! II en restera toujours assez".
(Citado por P. Lafille, op. cit. p. 10).
Y en una carta a Francis Jammes: "Sans mon 'Immoraliste', je
risquais de le devenir. Je me purge." (ídem).
Pero si justamente Michel no es Gide es porque representa
sólo una de las direcciones de su espíritu que en él combate
con otras.*
Salvaje alegría de la vida, 'état de joie\ impulso a la aventura
y, sembrando aquí y allá ese desarrollo, vislumbres, éxtasis. Parece
que así podemos situar una de las direcciones en las que se mueve
el alma de Gide. Pero otra cosa acecha sin embargo en él mismo:
el mundo piadoso de Marceline. Un orden, un reposo del que se
desprende casi con furia.
Conviene señalar ya aquí que, paralelamente al tema que ve
nimos estudiando, aparece en L'Immoraliste otro que, aunque ocupa
un lugar en cierto modo secundario, no podemos dejar de indicar:
es el que se refiere a la relación fatalmente conflictual del hombre
con la mujer. Ya veremos más adelante que, para Gide, ésta tiende
naturalmente a la estabilidad, al orden, y en él logra su plenitud,
mientras que el hombre, por el contrario, se integra en la aventura.
Pero para el hombre la mujer es, precisamente, el otro fundamental,
y es sobre ella que se orienta ese movimiento centrífugo del alma
que le permite cumplirse en el darse, en el amor. De ahí que en
él se mantenga siempre esa situación contradictoria, o mejor con
flictual, del amor que liga y de la necesidad de libertad que aleja
(Marceline, Alissa, y sobre todo, en Thésée, Ariane).
Pero aquí este tema queda relativamente escondido bajo la
violencia del otro, de la descripción de ese 'état de joie' que Gide
conquista desde su situación de puritano. Y justamente porque se
trata de la liberación, de la disponibilidad que sigue a la demasiado
estrecha contrainte de su educación religiosa, L'Immoraliste se ex
presa con una violencia tan incontenible, con ese ímpetu casi sal
vaje. Es el momento en que los diques se rompen y la corriente
recién liberada se corona de espuma y de violencia.

Capítulo VII

LA DIALÉCTICA DE LA AVENTURA
(Un orden dinámico)
"Supprimer en soi le dialogue, c'est proprement arréter
le déveleppement de la vie".
("Journal").
Ahora bien: este état de joie, esta disponibilidad fervorosa que
venimos viendo es, según creo, el más profundo motor de todo lo
que en la obra de Gide puede ser considerado como impulso a la
aventura. Es un estado de disponibilidad, pero también de búsqueda,
de sed — sed que en Les Nourritures es exaltada más que la be-

- 128 -

�-anq bj js o^iq,, :opBuiBjaxa Jaq^q opi^) Bjjpod ojsnB^ ouio^ "aaauBAsap
as anb sotq un ap Bjadsa bj b oqaaqsap jas un jaAaj^ua u^fap Bssijy
ap oiJBip jap SBauj[ sBunqn sbj íBjnaoj bj na asopuaXiuisap aÍBuosjad
[B UBJjsanuí son ja^jB^ ajpuy ap ousip jap SBuií^^d SBunqn s^q
• (ouBiunq oj b opBjuajjua ouioa 'opi^) ap Bjqo. B[ ua 'aoaj
pjnjBuajqos oj :sbui souiajip unB y) •ajqiuoq p ua jb^oi aj
Bun Baunu aXnuiuisip ou X 'uoiavjuaj eun oiuoa aaajBd^ jEjniBuajqos
I ^Pí0 ua OJ9d "uotaBA[BS B[ ua isb a^jaiAuoa as uoiaBjinbiuBo^nB
Bq -opBuipjoqns ajjas aqap onpiAipui p Á 'pvpjda ^\ sa 'BJidsB as
anb b pjnjBuajqos uapjo [a 'oun 4uB}uajjua as anb so^uauíap sop
so[ ap is asjajjoaaj apand ojos anb X 'pBpijuBS bj ap ouiuibo ja sa
asa anb asBjjaiApB oja^ "(xil *d 'Bjdns jn 'Ja^) "pniíjaB ssa uBjaAaj
anb sojxaj souibjjsoui b^ ^cnpiAipui jap ozjanjsa ajuBjsuoa un ouioa
Bssijy aod opiqaauoa sa uaiquiBi osoi^ijaj uapjo jap oaáoj j^
'(8^1 ^aiqiuB^ jay •¿^'T '^) it'' '9pinbuitui mb auiaiu
Bjaa jsap ¡SBjajjj Bjap nB uap aiiBqnos ^u af anb 'ni-siBsip aui 'jaj
inaiuaiuaiuoa un, ítoj ap sajd siBAnoadaJ anb ajja uoui ^noj ap }uaui
-ajuajuoD a^uBija iaa ap ajinsua a^iA siB^ainbuitui af 'ajBiuasnanSuo^
b jnofas uo^ ap saanaq sajaiuiajd xn^ 'siBuuojacui af,, :jouib jap
o^ispdojd b uoijsana biusiui Bsa u^ajuBjd anb Bssijy ap b^jbo eun ap
SBauíj SBun asaaaj uapand ajiouja auoj vj ap ojuauíoui un ug
¿Bq^p aj as anb uapjo un ap oj^uap pBpijiqBjsa ns uij jb
BqBjSoj aaquioq ja is asaaua^ap Biqap ou? osjnduii ajsa oaa^ *Bia
-uaSixaojnB ap osjndiui oiusiui asa Bja — aPÍO ^n^as — osoijba sbui
ap sojja ua Biq^q anb oq *uoiaBjinbiuBojnB ap buuoj eun b sojjba
-ajj apand ojos — uapjo jap oj^uap — anb oSjb BiOBq uBuiuiBaua
as ojaaoBq BJBd 'aofaui 'o ojjao^q jb X soiusiiu is ap uoisuaj Biuaad
-ns Bjjanbs jaua^uBiu uapuaja^d sojja anbjod ajjnao BAijiuijap ua
sp as sojja ua anb osbobjj ja X 'oojBip ja BqBjjBOB as is ajqísod Bja
ojps Bssijy oiuoa aajjB^ ajpuy oiubi uBqBJídsB anb b uapjo ja oja^
(88 *III) aia 1 dP Juauidddojaadp a\ JdjdJJV judtudjdoud jsap
^an^^opoip a\ ios ua Jdiuuddn99 :opuBuurjB o^uaA anb oj Bqanad anb
uotDBJBjaap jBuuoj Bun XBq jmunof ja ug 'upTaBDipqB BJBaijdun
anb Biujou bj ap uoiOBidaaB eun ojuaxuiijduino asjB^ndaj Bjjpod
Bounu X ^joua^xa biujou eun uoa BUBJjua bsotjba sbui ns BuSnd ua
jauod b Bqt anbjod 'BUjajxa Bjanj aj anb pjuiBJjuoa, Bpoi ap oseo
-bjj jb BpBui^sap BqB^sa ouisiiu is ap jBjajui an^aijdsap un ja ap
aáixa anb ajqiuoq jap uoiadaauoa eun oidiauijd ja apsaQ *ojapBp
•jaA oiuoo opBjdaaB BiqBq as anb (osoiSijaj 'jbjoui) oojbui ja uoa
jEiu BqBUOiaipuoaB as anb OAisaJÍoOjd ojjojJBsap ap pspisaaau eun b
opuaiaapaqo 'ajqBjajojui bjjb sbui un Bq^asnq as 'ja ap ojiuap 'op
-UBna Biduioj as uapjo jg -ajqiuoq jap BiauBjsns Bjainbui a jBnjaijj
-uoa bj jaAjosaj UBipod ou pjuajuí as ojuaiiuijduina oXna uapjo ap
sauoiaou SBjjanbB anb ua SBjjaA soiuaqap (^sijy 'jajjB^ *y) uapjo
un ap oj^uap BpiA ap SBAijBjuaj sbj ap osbobjj jap SBsnBa s^q
•pBpaisiiB bj BqBiujBa as is anb sbiu jaoB^sijBS Bipod ou
anb uapjo un JBUopuBqB ap oqnq opif) ouioa BJoqB apuajduioa
as X 'pas Bsa ap jBjnjBU ojuasodB ja 'souiBjjip 'sa BjniuaAB Bq •—

�na nueva^ pero me falta la fe", pero para aclarar en seguida que esa
fe que no pone en Dios la pone sí en el hombre. Esta antinomia Hom
bre-Dios la planteó él mismo en un pasaje que ya recordamos, aquel
que evoca la frase de Kiriloff: "Sentir que Dieu n'existe pas, et ne pas
sentir du méme coup qu'on est soi méme devenu Dieu, c'est une
absurdité". (Ver ut supra, p. 126).
Es muy natural pues, que frente al fracaso de Alissa, de A.
Walter, se proponga la aventura de Michel, el fervor de Menalcas,
el acto gratuito de Lafcadio y, sobre todo, el antropocentrismo metafísico de Thésée. Pero cada una de estas tentativas ha tomado
para sí, ha hecho propia aquella tensión exigente que nutría la
experiencia de Alissa y de André Walter. Porque si bien, como ya
antes dijimos, es en la confianza, en el état de joie, que el hombre
halla repentinos vislumbres de la eternidad misma en un éxtasis
al que ya aludimos, ese mismo éxtasis, esa fugaz plenitud que es un
equilibrio y un orden, está rodeado por la inquietud. Se llega a
él desde la détresse, desde la enfermedad, ¿y luego de él? O una
engañosa fijación o una nueva búsqueda.
Pero sólo la búsqueda es auténtica y siempre la fijación es
engañosa.
Por eso decíamos que Gide se desarrolla sobre un inquieto
movimiento dialéctico. Querer asir, pretender hacer durar sin cam
bios aquel instante precioso y casi sobrenatural significa fatalmente
empequeñecerlo, desnaturalizarlo y, sobre todo, convencionalizarlo.
El mundo entero está apoyado, piensa Gide, en esas falsas crista
lizaciones, que son falsas precisamente porque son cristalizaciones,
porque dejan de ser viva y espontánea necesidad y se convierten
en un refugio formal de algo que no cabe en una forma. La familia,
las religiones, la moral convencional fuera del individuo y, dentro
de él, la devoción mecánica, las "malas razones" y en definitiva la
inautenticidad, responden a un empeño de fijar lo que sólo puede
hallarse en la autenticidad, en el riesgo, fuera de las convenciones,
en la aventura.
Porque — y damos aquí con una noción esencial del mundo
gidiano — el hombre no es, sino que deviene. "Je ne suis jamáis,
je deviens", escribe Gide en su Journal (III, p. 74). O dicho de
otra manera: lo que es más hondo en él es su posibilidad de devenir.
"Done, ne t'attarde pas au labyrinthe, — aconseja Dédale a
Thésée —, ni dans les bras d'Ariane, aprés l'affreux combat dont
tu sortiras vainqueur. Passe outre. Considere comme trahison la
paresse. Sache ne chercher repos que, ton destín parjait, dans la mort".
(Yo subrayo; Thésée, p. 75).
La necesidad de esfuerzo, de tensión a que aquí se alude es
algo que ya comentamos como integrando el mundo del orden. Es
la autoexigencia que ya estaba presente en el niño de Si le Grain
ne meurt y que formó parte sustancial de la vida moral de Alissa
y de André Walter. Ahora la encontramos aquí como formando el
tenso hilo de Ariadna que hace fructífera la aventura.

- 130 -

�- 181

•uapjo ap uoioou boij X epun^oad seui
b¡ aiuauíBisnf 'jaBJixa souiajpod apuop ap sa ouisiuBiunq aisa ap
uoioBjapisuoo bj 3q -oiusiUBiunq ap buijoj Bun ua Biuaiss as opi^) na
anb X uoioob b¡ aiouiojduioo anb ojjo ouis 'lum^ auaig *g B¡qeq
anb ¡ap ¡^uij X ouajtas uapao aisa sand B.ia ou ^ajaJ om oX anb
b uapjo ¡g -(zafaA ap aiuauia¡duiis o ojsvSsop ap jB¡qEq Bjaipuod
-sajjoo osBaB) uapjo 8¡.ibuie¡¡ apuodsaajoa anb b¡ b ¡buij pBpiuaaas
Bsa b sa ou ajuaui[BjnjBu oaag -a^qBpnpur sa ^pi^) ua ap as p^piu
•aaas ap BaauBui Bsa an) '\euij pBpiuaaas Bun BiDBq osaa^oíd [bibj
isb3 ns ap 'onpiAipui ^ap ¡bjia — a^ss^sap X — zaanpBiu a^uaiaaaa b¡
ap Bpuadap ou anb X ajuaaaqut Bas sa¡ anb uapjo ap uoioou Bun
uauaiiuoo sb^so is Boqdxa sou as ou oaad '^aia sb¡ anb Bpipaui b aas un
b UBjiqBq anb sauoioisodiiuB sb¡ ap ais^Ssap ¡a ajjnoo oiupo jnbB
Boqdxa ag 'buitub o¡ anb oioqjuoo ¡ap Bza¡BinjBU b¡ b anb onpiA
-iput ¡ap ¡BjnjBu ¡biia BAjna b¡ b sbui apn¡B íuin^-axiai^ •9J 98 9nb B pBpiU9J8S B^S9 'OIjqi¡inb9 91S9 'U9pJO 9JS9
•(tst &gt;d ^p
dO) M?1!U?J?8 Bl ^ '^JO0U9 uio¡ sn¡d '9jqi¡tnb9¡ b n^d b n9d pu9j
la in¡ ua iuann¡ inb sajiBJjuoo saojoj sa¡ ^inpaj auiuioqj 'nuiiuoo
ja jua¡ 'xna^no¡nop sa^^ojd a^ jb^ #aajBiu anbBqo ap aouanjjuxj
snos ^u9SsionopBts ^a ^uassipuojaBts sa¡8uB sa¡ ^uop sibui 'juanboqo
-aijuats tnb 8J9¡b8 sap b sa¡¡iaaBd 'a^B^uBABp jnof anbBqo
saapi sa¡ jaqooaddBJ ^nad a¡nas a¡A Bg^ :aqiaosa
-ajjai^ uoag apn¡B Bza¡Ban^Bu B^sa ap uopuo un y "sauoioisodi^uB
SBAisaons ap ajSB^sap ¡a aod o¡98 bjbj8o¡ as anb uoiobi¡iouo9 Bun
ouioo asJiqaouoa uaiqiuBi Bjjpod ouiij¡n uapjo un anb ojaaio sg
'(íSZ "l} 'dO) a!A BUI 9P UOSÍBJ 9¡q¡suas b¡ jiua^qoj b jaqojaqo ap
la 'uiBjaAnos inq uoiu a^a iiBAap aiuoiujBq anaa anb injBddBtui ¡i
loiissnB inoj^ 'aiuouuBq aun ua ajpnosoj as uaiq aaia-inad iiBJjnod
lUBpaoosip auisqBnp ao anb uijua siAaaiuat f,, ijunoui au uivuq dj ig
ua aaaijaj as 9pif) 9nb b aiuBpjoosxp ouisi¡Bnp ¡anbs ap boiuouijb
uoion¡osaj b¡ ouioo o¡aapuaiua soiuapod ooiuiBuip uapjo asg
•¡BiojBd o8zB¡¡Bq BpBD ap saiiuiq S3¡bibj so¡ JBjad
•ns ¡Bno b¡ apsap BJni¡B joXbiu Bun ajduiais opuaiuinsB '(*'*9¡Bp9Q
Bioap 'ttaaino ossbj,,) os¡nduii OAanu un aiuBipaiu upio^niís b¡&gt;bd
Bjadns anb b¡ sa íoAisajSojd 'oaiiob uapao un ap b¡ anbqdiui anb
BjniuaAB ap uoioou Bun 'aiuauíBiJaio 'asaiq^ouoo apang 'vunjudav
v\ op vwsiw vjnjonujsd o/ aaA b jb9¡¡ souiapod anb ¡a ua 'ooitu
-puip udpuo un 'Bisa ojb¡o 'sa bibji as jnbB anb ap uapjo ¡g #9p¡^) op
baiibjjbu b¡ ua Bsajdxa as anb u^puo ¡a X vumuaav b¡ zaA b¡ b jmiii
-suoo apand 'BÍopBJBd uis 'anb ucuoou Bun 'oioaja ua 'bX BÍnqip as
anb oajo opuaioBq souiiuaA anb sauoiOBAjasqo sb¡ ap S3ab.ii ¡y

�Capítulo VIII

EL HUMANISMO DE GIDE
"... il n'y a qu'une seule et méme réponse á de si
diverses questions; et (...) cette réponse unique, c'est:
1'homme".
("&lt;Edipe").
"J'ai compris, moi seul ai compris, que le seul mot de passe,
pour n'étre pas devoré par le sphinx, c'est: l'Homme", dice CEdipe
en un pasaje central de la pieza. Y aún precisa: "Car, comprenez
bien, mes petits, que chacun de nous, adolescent, rencontre, au debut
de sa course, un monstrue qui dresse devant lui telle énigme qui
nous puisse empécher d'avancer. Et, bien qu'á chacun de nous, mes
enfants, ce sphinx particulier pose une question différente, persuadez-vous qu'á chacune de ses questions la réponse reste pareille;
oui, qu'il n'y a qu'une seule et méme réponse á de si diverses
questions; et que cette réponse unique, c'est: l'Homme; et que cet
homme unique, pour un chacun de nous, c'est: Soi" (Théatre,
p. 2834).
Esta afirmación central, que viene a coronar la obra de Gide
acentuándose sobre todo en sus últimas obras (CEdipe, 1930; Thésée,
1946), estaba ya presente desde el comienzo de su carrera, pero se
manifiesta con esta intensidad que tiene en el CEdipe y el Thésée^
en su madurez, luego que se le reveló a él mismo como respuesta
fundamental de todas las preguntas, y, sobre todo, luego que se le
evidenció que esa era la única respuesta activa, es decir, la única
que no significaba límite, sino desarrollo.
Luego del discurso de CEdipe que parcialmente copiamos, Tjresías,
que oyó, y que representa en cierto modo el orden divino, pregunta:
'"PIRESIAS. — CEdipe, est-ce la dernier mot de ta sagesse?
Est-ce la que ta science aboutit?
CEDIPE. — C'est de la qu'elle part, au contraire. C'en est le
premier mot.
TIRESIAS. — Les mots suivants?
CEDIPE. — Mes fils auront a les chercher".
Única respuesta que salva la inagotable frescura creadora del
hombre, de un hombre que sólo puede concebirse a sí mismo como
fuerza activa, creadora ("Je ne suis jamáis, je deviens").
Única respuesta, además, que salva la diversidad misma de nues
tra riqueza y que hace de nuestro diálogo interior una fuerza. (Ya
habíamos recordado en otro lugar aquella anotación del Journal:
"Supprimer en soi le dialogue, c'est proprement arréter le développement de la vie").
Llegados a este momento comprendemos que este diálogo es
uno de los valores más altos del individuo. El hombre no es ya el
"homme écartelé" del principio porque los opuestos dialogan en él,
y de cada negación otra afirmación más alta puede surgir. En el

- 132 -

�- 881ajidsB4u 'sed apua^ap as au auiBj anb uopipuoa B4nb aunaf ajsaj au
uo í saiusiuoBjuB ua aqau 9Jil^tp uonipuoa t?4nb ^inpojd au uq^ :aqa
-szjai\[ ap SBauíj ssjsa jiquasuB.ii ua aaEjduioa as anb bj ua sa^xaiaj^
sns ap BuiSBd Bun ua ajuaiuBUBjduiaj BqBijBxa ^pt^ ouisiui ja anb
bj 'Busaqasziaiu upraBnjis Bun tnb^ bX Biaunuap soiujsuoui sns uoo
ajquioq jap joiaajuí oSojEip asa EjjoiJEsap as anb uoa BiauajoiA Bg
•(sajajojsijy)
vmbisdojvSatu ap 'bubuiiuj Bzapu^jS ap buuoj Bun 'oaiojaq ouisiu
•Buinq ns ap ouia^ixa un aiuauíBisnf sa B^siuo^Bjojd jap Ejan^aa bj
'oiquiBa ua 'adip^) BiuB.ip ja ua íaasaq^ ap bisiubiuiuj Biauauadxa bj b
B)uaajua as anb 'BUBUtnqaaqos BSOiSijaj Biauauadxa Bun aXnjijsuoo
adip^l^ ap Bjan8aa bj a^s^í/JÜ I9 U9 :JaJa U3 'BAjiBaaBu Bjqo bj ua
sandsap uBjaaaaBdB ou anb saaxjBiu sounSjB BuiBjp ja ua u^p as anbaod
'sBuiapB 'X '^^sai/jr ja ua BjaaajBdB ojjojjBsap ouajd sbui oXna bisiubui
-nq afBSuaui asa ap uoiaBjnuuoj Boiisija^aBaBa X Bjauíud Bun ap bibjj
as anbjod ojaaaBq b opBi^ijqo oaA aj^[ "apt^) ^p batjbjjbu ou Bjqo Bun
ajqos sBiauaaajaj SB^sa ua bistsui anb Bpnp uis BjBuopjad aui ag
•unB pBpisuajuí joXbui uoa oabj^ Biuaj aisa aaaajBdBaj sour
-ajtaA ajuBjapB sbj^[ 'ofnjj ns jb^ijiobj Bjnaoad X jorjajur Bzanbu ajq^p
-uosui Bsa b oiuajB Buijaui as uainb ap bj sa api^) ap pnjt^aB bj opi^uas
a^sa ug *ajquioq jap — jbui X uaiq — ja^iauía apand oiu^na
souiaa^q b uauatA sauoisa^dxa SBjsg '(¿6^ '^ 'Pl) xn9íP S9l ^9
-loui auuoja4ui inb 'snoj auuoja snoA inb 'noj ajsa^ anbjanb
•anajnop ajjaAnou ajjanb sibs au af aajuaAUi stBjpnoA aj* •ajuauunoj
aui uiBuinqans ap ^a anbiojaq4p ionb sibs au a •auiauí-xoiu b 'addoj
•aAua4ui inb naip iib jaddBqaa siBjpnoA af '¡qy,, :^iaap aXo aj as uaui
-ua ns ap u^iaBjaAaj bj ap ojuaiuoiu ja u^ •asjBSEdajqos b Bsjnduii oj
anb ajaosaj un sa adipg^ b BqaaaB anb jojop ja osa jo^ "(^9X 'd 'jjj
X) ^-i^^q^oq uoiu ap ^ajaas aj isa4a 'aiuaui ijojja4j su^p jisiBjd uos
jaAnoj^ sibui jisiBjd aj saaA ^aajojja4s uo^j,, :jmunof ns ua aquasa
X '(g6^ 'd) ^tíip^3 aaip 444xnaanaq 9^ia4p uiosaq sb¿ ib4u af 'ioui
:BUBsaaau sa aj ou pBpiaijaj bj 'aqjao^) ap ojsnv^ ja ua ouioa 'uai
•ajquioq ja BjaAaj as so^aB aod anb bX 'o^aB ojjb sbui un BJBd jiA^iu un
'aqjao^ ap ojqBip ja ouioa 'sa asjBJijsa ajuats adip^j) anb joua^ui
oiuisuoiu OAanu asg -aqjao^) ap Bjqo bj ap ((ojap \a ua oSojoj^^
ja ua &lt;t-^owag^ ja aaip '44ojqBip ja oiuoa ajqo X BXnjjui a Baznpaa oj
anb BiuBdiuoa Bun oso^sn^ Xop aj uozbj Bjsa jo^ -ojnjosqB osodaj jb
asiBuoiaijB ua BpjBi ou ajsa X 'ajquioq jap pBpiAijaB bj asjBfBjaj
apand a^uauíjiaBj ojjbjj,, *aqiao^) ap o^sn^g jap aSans anb bj b ouioa
9PÍ0 Bjn^sod anb ajqiuoq jap Bapt bj b OAiaou ub^ sa JB^sauaiq jg
'(68^ 'd *Pl) '^anaquoq uoj ap toj ajjiaAajj #assBd jsa apnjaxnb bj ap
sduiai aj 'adipg) utos np sajquio saj su^p idBj 'puaijB4ui misap pusa^
ug "aai^a^ mb iiBaAnou aajsuoiu aj ioiu ua a^noaa4f 'uijua 'juasajd b
sibj^[ *sub jSuia smdap sjop af 'asuaduioaaj bj suBp ipjnoSug^^ rpspij
-xqap bSjbj Bun ua ouioa pBpiaijaj Bjainb buisiiu ns ua Bsuatd X asjBS
•Bdajqos BJBd Bjsdajd as aojaq ja 'Bjuajjua oj osjaAps ouxjsap un op
-u^na 'aaajquiosua as opBuiaj ns ap pBpiaijaj bSjbj bj opuBn^ *bjsiuo8
jap jbuij Bjan^aa bj Biqoa anb opijuas ja sa asa ^pj^) ^p

�pas au repos" (Op. cit. p. 141). Y la manera como juegan dentro del
mismo ser esos antagonismos también se refiere a Nietzsche. En su
estudio sobre Dostoiewski, Gide observó que "el superhombre de
Nietzsche... si tiene por divisa el "sé duro" tan frecuentemente cita
do y mal interpretado, no es contra los otros que ejercerá esta dureza,
sino contra sí mismo" (p. 161).
Esa "dureza" hace tenso el diálogo interior y provoca el salto
del héroe. "C'est volontier que je m'immole. J'étais parvenú á ce
point que je ne pouvais plus dépasser qu'en prenant élan contre moiméme" (p. 301), dice CEdipe en la última escena del drama.
Pero este sobrepasarse, este salto sobre sí mismo que parece ser
el más valioso fruto del conflicto interior de lo humano, ¿no tiene
finalidad? ¿Es tan sólo, como indica Tirésias, la consecuencia de un
desenfrenado orgullo? (Cf. p. 284).
Dos réplicas se ofrecen a estas preguntas en el CEdipe, que serán
retomadas y desarrolladas en el Thésée. Pero las dos vienen marcán
dose ya desde los primeros libros de Gide.
Las consideraremos separadamente.
Señalemos sin embargo, antes de hacerlo, que las dos se apoyan
en la precedente exaltación del Hombre.
Una de las respuestas exalta el valor del individuo como sujeto.
Es la afirmación del hombre desde su más honda y secreta vivencia,
el reconocimiento del ser impar que se es: "cet homme unique, pour
un chacun de nous, c'est: Soi", dijo CEdipe. La otra exalta el indi
viduo en su condición de Otro, es nuestro prójimo. (Frente a la
megalopsiquía cabe, como oposición, y como complemento, el al
truismo).
Las dos respuestas hallan su fuerza en la exaltación del Hombre,
ya como Ser, ya como Humanidad. Y cada uno de ellas involucra una
diferente concepción del orden, estático por un lado, dinámico por
otro.

Capítulo IX

EL ORDEN ESTÁTICO
La mujer
Dijimos que ese altruismo aparecía ya en (Edipe. En la última
página del drama se lee: "Quels qu'ils soient, ce sont des hommes.
Au prix de ma souffrance, il m'est doux de leur apporter du bonheur"
(p. 304).
Pero, como también señalábamos, tal valor del prójimo se señala
desde su juventud.
Cuando nos referimos al fracaso del orden de Alissa dejamos ver
que, de alguna manera, ella se cumplía en un darse. Y recordábamos
ya entonces que una de las constantes que subyacen en la obra de
nuestro autor es la que expresa la máxima evangélica: "Qui veut

- 134 -

�- 981 ua oaaauxs X ajqBuozBJ sa piBnopg axxbunB anb-xog *ojund ajsa na
-joouoa uaaajüd ou Bxauapxadxa bj ap ojuaxxuxjuas ^a X uozbj Bg
"(¿Oí' "d 'MLIi) t4¡^oxjBu8xsaa s.xnofnoj 8Bd jxBxxbxjdxux4u
'saxuxuaj saj zaqa '4ajajauuoq^ ajjadd^ uo4j anb aa xs axnxuog • • • 4axuxuaj
ajauuoq, aun4p :spuajua4f ¿aau^xsai SBd jXBjas au mb aturaaj atmtp
Jbjoj ajja jxBxinod janb apuBiuap ova oí 4puoj ny?, :BjsxAa.xjua bj ap
uxj jb Bjuaxuoa pjBnopg ^ ^^uauíasnauSjBq auiuioa a^a-j-BiJDats *ajq
•buuosibj snjd aj jiBJBd ajja^rü) aauSisaj snjd aj aaiuoui as auiuiaj aun
puBnb sanofno^ jsat^—M :b3jb pjBnopg ap uoioBAjasqo Bun y
snoA nad aa a^oaua pu^nb ja íasoqa anbjanb b aqaojaaBj os ao "uijua
sibj^[ • • *jioa SBd au ap 'a^puajduioa SBd au ap juiaj ibJ íaaajoj iB4f
íopoa ib^J* 'saauBjadsa saui xaanoaaaa iBtf 'aun b aun íaajj^qaj ua np iB4f
aauuB ua aauus4p í jnaquoq uoiu juxaajsaj iB4f ¿aiA bui juaiAap anb oa
ap ajduioa snoA-zapuaj snoy—M :jmuno[ ns ua pjBnopg bjoub oxuoa
*44juauiaquiiSaj,, unSjB uis ou ojod 'uafojB as sofiq soj anb b 'osodsa
ns ap BjuBduioa bj aapjad b 'paBnopg ap bsb3 ua jaiAijQ b jBÍap b
Bu^tsaj ag 'Bu^xsaj aa uatquiBj auqnB^ 'ojuaiuiBiaunuaj jap uapao ja
juqnasap ajiuiiad aj anb jouajuí uptaBaaqij ap BaauBui Bun BaoAOjd aj
anb ouis 'oiuouitjjbui opBSBaBJj ns b ajuaaj 'pBpaiaos bj b ajuajj bzjb
bj ou 'ajq^djna pBpxuaajBui ns X — p^pauuajua bj ap BpnXs bj uoa
ajduina as anb — BjnBq ap uóiaBjaqij ap jbioiut ojuatiuiAoui j^

•sosotSbiuoo souraajua ap bioubji^ia bj
ua Bsojaua^ X BpBOijuaBS BSajjua ns ouis — souijnasBui sajuajBAinba
souníájB ua ouioa — pBpijBuosaad bj ap ajuBjjuq uoiobuijijb bj batjoui
ou sajBiaos X sbsotStj3J[ sauoiauaAuoa sbj ap Bjnjdnj bj anb jbjbusb
aiUBsaaajux sa Buiíjjn Bjsa ug *auijaAg ua 'auijaajBj^[ ua 'Bssijy ua
'oaja 'oijoiou sa ojjg *js ap BAip^p bj X uoisiuins bj 'ojuaiuiioaaj jap
uapao jb asaa^ooB un 'osjaAUi ojuaixuiAoui un jbaijoui b ojuojd uauaiA
'Biaunuaj ns o upiaBjuaiJOsap ns 'osbobjj ns 'Buiuauíaj BjsijBnpiATput
upiOBuuijB Bun jaA souiaajo apuop ijjy 'jaCnuí bj ua osbobjj ns ajuana
-aij sa ojad 'aaquioq ja ua ajuauíBsoio^iA buuijb as ouisijEnpiAipuj
ja ^pif) ^p saqo bj ug 'scnpiAiput outoa ojjojJBsap ns ap OAijBjaj
OSB3BJJ un ajjaiApB as SBjja SBpoj ua anb jBAjasqo osouna sg
•JOpBAJBS
uapjo un ouioa aaa^jo as anb is ap uop ajsa SBpiA sns ap sojuauíoui
-oui sajuaaajip ua X BSjaAip BaauBUí ap UBjuasajdaj 'jaqaBjj X auijnBg
'BJtnBg 'sjndÁnuuoj^^-xnv^ saq ua 'X auijaAg 'auTjaajBj^[ 'Bssijy
souiuoiuaf safvuosja^
•ajuapuaasBJj uap^o un ap
upiadopB ap BAtjBjuaj bj ap osb3bjj ja 'ojund ojjaxa Bjssq 'Bqsasoqxua
BaxjaSuBAa pnjaxA Bjsa anb ajuaxuBunjaodo uaxqiuBi soxuBjsuag
•soxuBdnao sou anb ap s^axjdaj
sop sbj ua jBráfr aod BjpjBA uoxaBaxjdB BXna 44Bjpjad bj axA bs

�esa última observación, no es menos cierto que resulta una manera
de calidad de Pauline justamente por esta renuncia, por su resig
nación. Y no encontramos, en la obra de Gide liberaciones femeninas
positivas. Ciertamente que encontramos liberaciones (Geneviéve, Lady
Griffith, Sarah), pero ellas no nos ofrecen nada de lo positivo que
aparece en los equivalentes masculinos (Bernard, Olivier).
El tono mismo en que se afirma la liberación ya pone en duda
su éxito en el caso de Sarah. Recuérdese el final de la escena en la que
se enfrentan Rachel y Sarah. Esta última afirma allí a Rachel "qu'elle
n'avait pas le droit d'imposer aux autres une vertu que son exemple
suffisait a rendre odieuse". Rachel insiste, temblorosa, pálida: "Je
ne puis pas te laisser perdre.
Mais Sarah sanglotait et criait:
—Je ne peux pas croire á ton ciel. Je ne veux pas étre sauvée.
Elle decida aussitót de repartir pour l'Angleterre, oü la recevrait
son amie. Car, 'aprés tout, elle était libre et prétendait vivre comme
bon lui semblait'. Cette triste querelle laissa Rachel brisée" (p. 450).
Parece que la liberación que rompe normas no se afirmara, en los
casos femeninos en el correspondiente autodominio de un desarrollo
expansivo. La liberación de Sarah parece consistir en "suivre sa pente"
pero no "en montant", como postula Edouard (Cf. p. 449), sino aban
donándose. Y al fin de esa vida se prevee un fracaso.
Geneviéve
La presencia de Geneviéve en la obra de Gide parecería des
mentir lo que venimos afirmando. Ella parece representar una libe
ración típicamente femenina. En su Journal el autor indica: "un livre
que j'entrevois et qui déjá prend forme: Geneviéve ou la nouvelle
Ecole des Femmes — oü j'aborderais de front toute la question du
féminisme" (8 mars, 1930).
Dos observaciones cabe hacer sin embargo a propósito de este
héroe femenino cuya révolte se anuncia como positiva. La primera que
fue realizado durante el período de preocupaciones sociales de Gide
(a partir de 1930 y hasta 1936), y especialmente durante su creciente
interés por la experiencia del comunismo ruso.
Pierre Lafille señala que la dificultad que Gide experimentó
para redactar su obra se debió a que su espíritu estaba en otro lado,
atendiendo al rumor que venía del Este (Op. cit. 291-2). No estoy
de acuerdo con esa hipótesis. Creo, por el contrario, que muy bien
pudo acentuar su feminismo — tema de la obra — su creciente ten
dencia a considerar la cuestión social como problema propio.
Sin embargo no deja de ser cierto que la obra se realizó con
dificultades evidentes, y los diversos pasajes del Journal que se re
fieren a ella no hacen sino poner de relieve esa falta de "entrega" a
la labor que caracteriza las relaciones de Gide con esta obra. Es cierto
que esta falta de espontaneidad no significa mucho. Otras obras su
yas fueron también de "parto doloroso". Sin embargo hay un aspecto
de esa dificultad que debe ser subrayado — y es la segunda obser- 136 -

�- ¿81 -

•OATJBOTJtU
-Sis Xnuí souiBJjuoaua oj anbjod sa 'BAijisod pBpifBnpiAipm ap uoia
-buijijb Bun ap zBdso ouioa Bjuasajd as anb Buiuauíaj Banáij Baiun B[
ap osbobjj OAijBpj ajsa jBfBiías BJBd ajuBjsui un somiAnjap son ig
'(18 '^ 'III \I)
^aiAipp uijua jna uatui mb ^a 'anbijua Bf ja anoj a¡ jibj jna ua 'saasodxa
jna saf sioj Bf b jnoj 'inb ubuioj un suBp ojibj ns siBjnB^f anb isuib
'apjnsqBj b 'jnoq b aassnod saf sn[d siBAnod au af 'juBuinssB sa-q '(ai me
no) naf ns sud ajsaj sms ja 'ajiojj^^ djuoj b^ aaAB sauuaijaaqa sap
*a)síjvjoww¡ uoui aaAB sauuaaqaszjaiu sap jibj sibab^ juaunuapaoajd
anb isuib 'ttsoaaq,, un JBd jassopua a^tBj saj nd tb4u af^? :aoaaq un aod
SBpiAiA UB^anj SBjsiuiuiaj SBapi SBsa anb jaa^q opnd ou anb ajuaui
-Bsaadxa Baipui ^a jvuunof ns ap afBSBd un u^ 'oamsod oj^ojjvsap
un ap pnpiunSas vj vuvoijdiui anb ((ajjoaau&gt;f r&gt;un v oumatuaf afvuos
-jad ns n unzun^ opnd ou dpiQ anbuod ounjnf auoij ou aaaiaauaQ
ap
ojuaiuiBiaunuaj pp — optjuas ajuauíBjapBpjaA sbui — Buiaj oíaiA ns b
aaA[OA BJBd aAaiAaua^) b BJBiounuaj ^pi^) is ouioa aaajB^ -ounui auq
-aAg anbjod isb sa anb souiaq^s ^ '44JÍ^ I 8nld siBAap au af,, :3sbjj
Bjsa uoa Buiuuaj ojqq [a ajuauíBAijBaijxuSig *aaduiais BJBd ofnqip ns
BJjaia X auqaAg ap Ban^ij B[ BaoAa anbaod 'saiuwaj sap ^joo^^ ap
ouis aaaiaauaQ ap BijajBui B[ sa ou anb ozuaiuioa un b oaad 'ozuaxuioa
^ opuaiApA BJjaia ag -oanjnj unáuiu iu 'o^njnj ap buuoj Bsa aaaajo
ou aaamaua^ ap uij \a oaa^ *aja 'uoiaijadaj ns anb zaA B[ b u9iob^uo[
-oad ns sa anb sjapjo^ oanjnj un uoa 'sui^Bd buiiji^ ns ua 'Bnmjuoa
as sapnjvj 'a^sijvuoíuuiuj^ Buiuuaj oanjnj |B umsnp BpiaajBd cun
uoo ^ *ajuBSojjajui Bun uoa 'sBuiapB 'Buiuuaj anb uvopvy^ np saa
•v^ sa^ ap ojBjjBd ouiij[n fa Bzuaiuioa 4ttajAq n^aAnou un aauauíuioa
iaj,, 'uaÁvuuo^^^ xnvj sa^ ap 4tq^o[B3 ajjiBuuoa ap xnauna uaiq sins
af,, :osouibj \a bdijiuSis anb of sa osg -jxuaAap un 'Bsaa ou anb ojpxi
-Bsap pp opijuas un 'ospaad oanjnj un aaaajjo apns api^ ap SBpAOU
sBf ap vjua^qv muuof Bsa oaad 'xg *(^6^ #d *jp *dQ) t4aanpuoa subs jiu
•3ab4^ jns sjjaAno juajtnauíap inb 'suaipiS subuioj sap uoijipBJj bj su^p
jsa \i sibui 'auioaaq4^ ap juauíaddopAap aj s^d a^uopad au ja janoa
aujnoj ^ibja jsa \i 'ubuioj J9Jq ^'q,, rBjuauíoo ^inj^rj ajjai^ j^

aj jassp^ 'aadnoa jnBA xnaij^[ unappui ssd spjpuaj af au
af 'sioui sap aaoaua af-siBjassBd X íaapuajdaa af b jaqaaaqa ap afijnuj
•aaooipaiu rsiBAnBui anb a^id jiBja ff *uaxj jiBfBA au aAaiAaua^ ap ajjid
-Bqa auiaisxojj ao :aauapiAa4f b aapuaj aui ap jiBja aaaoq 'asnaBjXg b
fiBABJj uoui ap jBjfnsaj af aaiqaap BÍap stbab^C auiuioa 'sinoq-juiBg ap
fiBABJj af jnoj aaiqaap auop f^tf,, :une aquasa 96f aP oXbui ap ¿f
p 'uojBSBd anb soub saaj sof ap jBsad b X 'oaa^ ^^ajAitns juaAiop inb
saajidBqa sap sjuauíap saf uaxq sajj ajoaua SBd ajfinojqap au ja aaaia
-aua^) ap ajjidBqa aiuaisiojj af aaxq aAaqaB iB4f,, "soajo jiqijosa un^
Bsuaid X ofnjidBO aaaaaj un Buiuuaj (f76f ap oaaaqaj ap f) BsnaBJig
u^ -vjtqo ns xmnuuai opnd ou ap}Q :— jao^q souiBuanb anb uoioba

�Gide no pudo realizar completamente esta obra porque él perso
nalmente no concibe el logro de la mujer en el individualismo sino
en el renunciamiento conservador. Ella sólo se cumple en el descu
brimiento del hombre como prójimo, por eso las heroínas de Gide sólo
triunfan en el fracaso: fracasan personalmente pero se logran como
dádiva. Eso es para Gide "lo femenino".
Corydon*
Unas frases de Corydon iluminan este punto.
Como es sabido, la exposición de los puntos de vista de Gide
sobre la homosexualidad se apoya, en Corydon, sobre una cuidada
serie de observaciones en el campo de la historia natural que dan
pie para un esbozo de algo que podríamos llamar una filosofía de
los sexos.
Así, en el primer diálogo de la obra, Corydon cita este pasaje
de Ward: "Le changement, ou progrés, comme on peut l'appeler,
s'est produit exclusivement chez le mále, la femelle ne subissant
pas de modification. C'est pourquoi l'on dit si souvent que la femme
représente l'hérédité et le male la variation" (Corydon, p. 62-3). Y
este pasaje se cita después de haber recordado que, según el mismo
autor, las hembras "représentent le centre de gravité du systéme
biologique. Elles sont ce "pouvoir obstiné de permanence" dont
parle Goethe. La femelle non seulement est le type de la race, mais
encoré, toute métaphore á part, elle est la race" (p. 62).
Naturalmente que si estas afirmaciones valen también para la
especie humana, como insinúa Gide, es natural que la mujer se
cumpla en la devoción al prójimo (sus hijos, los parientes, los hu
mildes...), y no en el desenvolvimiento de una riqueza individual
de la que no cabría esperar variaciones especialmente valiosas. En
ella resulta así natural la aceptación de un orden dado (heredado),
tanto como es natural en el hombre la tendencia a romper con un
sistema del que debe desprenderse. (Recuérdese el frecuente elogio
del bastardo que Gide hace a propósito de Bernard, de CEdipe y del
mismo Thésée...)
La alusión a la anagénesis y a la catagénesis como fuerzas
características y opuestas en la hembra y en el macho, vuelve a
caracterizar esa tendencia conservadora de la mujer y dilapidadora
y renovadora del hombre. (Ver, en Corydon, p. 70).
Según se manifieste, además, esa fuerza catagenética o anagenética, tendremos una devoción diferente:
"Et comme nous avons vu ees deux forces, anagénétique et catagénétique, s'opposer, ainsi verrons-nous deux dévoüments possibles:
celui de la femelle a sa race; celui du male, á son art, a son sport,
á son chant" (a la aventura de la variación personal...). Y Gide
concluye: "Connaitrez-vous plus beau drame que celui oü ees deux
dévoüments s'affronteront dans un conflit sublime?"
Me parece que la afirmación que aquí hace Gide viene fuerte
mente impregnada de recuerdos y referencias autobiográficas. "Ces
- 138 -

�- 681 '(8 '^) *wtlBl lS3tD ;WBj aj jt4nb ioui sed isa4u ao
xnaiA uoui 4uou :aiins ap inoi aaip aj ai lu^inB '• • -aaiojjop
4jajosuoa 'aapuiBjd aaiBj aj jnod isa4a is sibj,\[ -aaauiBA b aapiB4i anod
líos aa anb 'ioui ap xnaA ni ig unanbuiBA un4nb aauíiB smd au af
lo saaaoipaui saj auiiuoqB4f riaaa ap loi-ap^nsaag 'a^nbuoa sb4ui
ni anb '101 b aauuop sms aui af anb aaasd 4jaui^Biui4i sb¿ sba au '101
sibj\[, :isb Buiuuai luaoui^Y ^oo uoiaBSjaAuoa ns íaq^s o\ qiijju^
XpBq Buisiui Bq -souiBqy^qBq anb ap souiuauxaj saÍBuosjad so.iio so^
b afBUOsaad aisa auodo — uoiaoAap ap pBpqiqísoduit Bun BiaunuB
anb — 44siBoqap siuauíiiuas ap sibi un,? ap oiuaiunpuajdsap as^
'ttjn3OD noui jaaqiuos aJiej ap ia aaiuoui ap aaqoaduia sa[
anod sjauáiod sa[ ia siSiop sa[ siBaadnoa af 'siBuiaosap 'siBoqap siuaui
-púas ap SBi un ^tnb 'duSoSuno^ w¡ o^ab aaaquios ioui ap apa^d aun
assiB[ siBABtf anb siadiuoa iB4f íiuBABJBdnB4p a^ij aunaf a^Biuaiupuas
B{ ^auiaui ts\ aaia sibuibí sn[d siBaanod au af onb 'siqd sibio4u af anb
suduioa iB.f 'ioiu b anuaAaa sins af ^si^íanoaa b snou inb '^ wp p^oq
b 'puBnb ig,, :aoip B^a 'luaoui^ ^ oiposida ^a jeijbu ap oSanq
'- (19 "d
'sdwdj^ ajjo^^j ja ap}^ aupuy assa^) jBiouasaad oSpsai un ap soiqBj
ap pioouoo apif) 9nb — 44au2oanog,, jap afBiBAjss jap oiposida osoi
-u^dsa jap oiBjaa ja ua ^saadxa as pBpijBuosaad ns ap ^abjo Bq

'^ÍJJFO UBíin ^PB1 S3
•opuaiaip souiiuaA anb oj opansqB ja aód
BJisanuí anb ouiuaxuaj afBuosaad un api^ ap Baqo bj ua ^bjj

tljiffu^) Ápwj
•auij
-n^q 'opBaS jouaui ua 4o sjna^vuuo^^^ xnvj saq ua jaqa^^j ouioa 'bdij
-udbs as opuBna 4BaiiuainB ouioa 4asopuaijduino ouioa aiuais bj as oiq
-uibd uq -Biuiuoiuoq BjaAou bj ap aAaiAaua^ bj oiuoo 'bisijoaou jap
soubui sbj aaiua ap BdBasa as o ^SJ.naÁ.miuoj^^ xnvj saq ap qBJBg bj
ouioo 4Bjaoq as 'Bpipuajdsap pBj^íjBuos^ad oiuoa asjBniuaaB aaainb
jafniu bj opuBna 4SBaqo sbjio ug "(Bfnqipsap as auxjaajBj^ 'opsj
ns b Á 'j3q3íj\[ b opoi aaqos Bipnisa as ajsjjvuoiuuij^^ ua íJopBaaBu
ap ouBjd aaiuud osoajoq un ua aaaaBds axuojaf Á 'bsstjy opoi aaqos
Bipnisa as ajtouja ajuoj q ug qax^oij^ b Bisando auijaajBj^[ 'auioaaj*
b Bisando Bssijy) "ojio ja saaaA b 'oiaijjuoa ua souiuuai soj ap oun
ap oipnisa ja saaaA b sniuaaB as apt^) ^p sojqij sosjaAip soj ug
•pBpiJBjnSuis jBnpiAipui ns ap 'BiniuaAB bj ap 'ojjojjssap
jBuosaad ns ap ^aj bj b Jtaoapaqo Bjnaojd anb aaqiuoq un Á 'aaou
vs b uoiaoAap bj ua ajduino as anb Á aopBAjasuoa uapao un b BSaai
• ua as anb aafniu Bun b aiuauíBoiiBiuaisis isb^ UBiuaajua safBuosaad
sns b zaA bj b uauodo A ubSij anb sauoiaBjaa SBOiiyuiBap s^q
*(8^T 'd 'Bjdns in sauoiaoAap sBisando
aaiua oiaijjuoa aisa ap oiaadsB un souiia ^^) -BisijaAou ap Baqo ns ap
oaidpj un aiuauíjBaa uaXnijisuoa uBiuaajua as anb 44siuaiunoAap xnap

�Esta "walkiria", con más clara vocación de triunfadora que el
mismo Vincent, va a ser aniquilada por esa misma disposición mo
ral (amoral, podría escribirse) que acabamos de ver. Y Vincent mis
mo va a ser aniquilado — hasta la locura — por su compañera.
Laura es el negativo de la figura femenina típica de Gide. Y el mis
mo novelista lo sabe muy bien. En su Journal des Faux Monnayeurs,
anota a propósito de ella: "Le caractére de Lady Griffith est et doit
rester comme hors du livre. Elle n'a pas d'existencia morale, ni
méme a vrai diré de personnalité; c'est la ce qui va géner Vincent
bientót. Ces deux amants son faits pour se hai'r". (p. 81).
El más violentamente frustrado de los destinos femeninos de
Gide se encarna así en esta "Walkiria" en la que se acumulan las
carencias de lo que, según aquella teoría de los sexos del Corydon,
corresponde a la mujer. Domina en ella una catagénesis que impide
su logro como personalidad moral.
Y si queremos abandonar los términos biológicos debemos in
dicar que la razón última de esta nulidad moral de Lady Griffith
se halla en que para ella el otro no existe. Recuérdese a este propó
sito la esencial otredad del ser de que hablaba Antonio Machado,
esencial otredad que también aparece como determinante primordial
de la plenitud de los personajes gidianos y, como veremos, no sólo
los femeninos.
Capítulo X

EL ORDEN DINÁMICO
El hombre
"¿Qué soy, pues, si no me es posible llegar a conseguir
la corona de la humanidad...?^
(Goethe: Fausto w. 1803-5)
La infinita riqueza del ser abierta en abanico ante sí, el senti
miento de las inagotables posibilidades que en nosotros mismos ani
dan; eso es lo que hay de positivo en el hombre; y la disposición
vital típica es, por consiguiente, el postulado fáustico (y también
renacentista: "nada de lo humano me es ajeno"): "...lo que está
repartido en la humanidad entera quiero yo experimentarlo en lo
íntimo de mi ser — dice el personaje de Goethe —; quiero abarcar
con mi espíritu lo más alto y lo más bajo, acumular en mi pecho el
bien y el mal de ella, extendiendo así mi propio ser al suyo, y
como ella misma, estrellándome yo también al fin (Fausto, vv.
1770-5).
No es tampoco la felicidad lo que tienta al hombre gidiano,
sino el fervor:
"Nathanaél, je t'enseignerai la ferveur.
"Une existence pathétique, Nathanaél, plutót que la tranquillité. Je ne souhaite pas d'autre repos que celui du sommeil de la
mort. J'ai peur que tout désir, toute énergie que je n'aurais pas

- 140 -

�- ni 'anb ojund jb Bjssq í— BjnjuaAB X 119p.ro — aPTO aP ojuaruiBsuad
ja ajUaUíajUaUBUIJad BJBJ19SO 9tlb SO[ 9JJU9 SOUlULiaj SOp SO[ 'Sap
-njVJ 9p S9[IU9Anf SBUlx^^d SBJS3 U9 'inljB SBUiapB UB9DUB[Bq 9g
*(S¿ 'd) 4t8JolIaP IIo-13 as 'auuajua anbionb 'una^qa anb jsata janb
•rpui jnBj Jitnb 93,, rsapBpijtqisod SBJjsanu b 'osbob 'jofaur UBjJBna
-aps as anb sojjo japuajduioa apidurr sou osa X 'uapro /a aaajBd sou
SOUITAIA JBna jap OJJUap 9p[OUI ^g 'BJJ[9I9U9 SOU 9llb 9^qBlS9 U9pjO
os[bj: [ap Banidiu b^ a^xxa jas oj^sanu ap o[[ojjBsap p oaa^
'(¿9 '^) mq^odsip jnojuvd jsa jnoj anb ja 'sBq
-b^ ^^ap ^rn[ 'sfap jin[ '9[[ia b[ ja ajarssnod B[ ajarjjap 'sjioj sa^ aajua
'a[qBjasiur is suoAoAajjua snou anb paps auiaui aa anb zaSuogM
•upiaaBjsijBS ns anb sbui 'aaoS
ouisiui ja anb sbxu 'sautsajuaj^ saurín juno^j sa'j ua 'sandsap BJBjjBxa
as anb Biauajads bj 'pas bj sg '(99 #d) tt¡nAajduritj — ¿snoA-zau
-ajdzuoa — nAajdunj — jnq juoui jsa auiaiu asudans bj í— bjsiuoS
-Bjojd ja aorp — jijj^d jnod juauíajduirs sjBd af^, *ojsrAajd oijbj
•aurji jauaj apand ou Bpanbsnq ns ua opBtarui ouiuibo jg 'B
Bidojd bj JEjaAap b asaaAajjB uaiquiBj sa jas jbsq 'pEpun^asut '
Bjjoduioa A 'BjnjuaAB 'ajuauíjBjnjBu 4sa jbso asa ijjb b^ 'sapnjv^ ua
SBauij ajjua tbA aaj as *souiBqBuoiauaui anb 4ttos ajja jaso^ jg
'ajquroq jap uotaBjjBxa Bjsa
ap ajuanj ouroa 'pBpiuBuinq Bidojd bj ap ojjojJBsap ap SBauíj sbj b
Biauarpaqo bj ap 'pBpijaauís bj ap opBjnjsod ja isb b^ aoaj^dy
•afBU
-osjad ja bjoub 4(6S 'd) t4saajoaa sas 'jubssipubjSb^s ua 'snjXdjBanag
no auBjBjd aj auiuioa sjuauíajaA sas janb^ja ^jibj ap ajxssaoa^[^
•(j^gg ap ouisiui JopBJJBu ja uoa unB X
pjBnopg ja uoa BtauajBAinba Bjjaia auarj JopBJJBu ja X 'sapnjv^ zaA
ns b Bjnjij as anb Bjqo bjjo ap bijojstxj Bun buisiui Bjja sa Bjqo
Bg) 'sunaAnuuoj\[ xnvj sa^ ua ajuauuouajsod BjBuruijna anb Bfajjaj
Bjnjanjjsa jijns Bsa ja ua aaajBdB bX anbjod o^anj X íupisuaunp
jofaui ns 'ouisiui js b 'isb Bjjnq as anb onpiAiput jap upiaBfxj bj ajuB
Bjsajojd Bun BJjsanuí as anb uoa Bzauuij bj jod jBnj jauíijd ug
•OAijBaijru8is ajuauíajqop sa ojqrj ouBjduiaj ajsa anb opuaijug
sapnjv^
'sapnjn^ ap Bqaaj '68J 'BUBjduraj Xnuí eqaaj Bun ua BpBsajdxa
bX aaajsdB iaasax[jj ua X adípg^ ua osbdb B.iBp as uoraBjnxujoj bjbjo
sbui BXno BjstuBurnq uoiobooa Bjsa ap uoiobuijijb Bjaurud Bg
•(ojxaj ja ua sajBiidBa SBjjaj ua uaiquiBj ^5^ '^ 'urapj) t4ajnuijoj au

-uoq bj bjioa 'gxiMvi\[aHta aiaissod sma ai Ha^nssv,,
: Bjsijuaasuaj anb zaA bj b BaijsnBj
uaiquiBj 'ajuaraapuBjdsaj bsiajp Bjsa souiB^uajaj opoj ajqos j^

d
saunnujnof^ -g) -auadsasap juaxuajajduroo jijnoui 'jtbjsijbs
'ioui ua jiBpuajjB inb aa jnoj ajjaj ajjaa jns auiudxa jioab sajd^
-juajuauunoj aui au aiAjns jnaj jnod 'atA bui jusjnp sjibjstjbs

�en algunas frases, encontramos los elementos del contraste que —
en una de sus últimas obras importantes, — el Thésée — enfrenta
dos opuestas concepciones del hombre: la del propio Thésée y la
de GEdipe.
En las hojas que intercambian el Narrador y su amigo Martin,
leemos:
En la hoja del Narrador: "Etre aveugle pour se croire heureux.
Croire qu'on y voit clair pour ne pas chercher á y voir puisque:
"L'on ne peut se voir que malheureux" (p. 77).
Y en la de Martin: "Etre heureux de sa cécité. Croire qu'on
y voit clair pour ne pas chercher a y voir puisque:
"L'on ne peut étre que malheureux de se voir (p. 78).
Naturalmente que Martin, que es el autor de la última ano
tación, había escrito en el reverso: "Du bonheur dans la regle" (p.
80). Y paralelamente el Narrador escribirá después: "S'cprendre de
son inquiétude" (p. 111).
La ceguera de que aquí se trata prepara la ceguera de CEdipe
en Thésée (no la del personaje del drama, que tiene, como ya se
indicó más arriba, otro sentido). Y la inquietud del Narrador se
corresponde con el heroísmo aventurero de Thésée.
Ya en Paludes se anota también cómo opera una de las más
sinuosas fuerzas negativas, de esas que se oponen a la autenticidad
manteniendo un orden aunque sea caduco y no nos convenga: las
malas razones de nuestra propia conciencia: "Sur l'agenda, sitót
levé je pus lire: tácher de se lever a six heures. II était huit heures;
je pris ma plume; je biffai; j'écrivis au lieu: Se lever a onze heures.
Et je me recouchai, sans lire le reste" (p. 119).
Gide no abandonará este tema. Lo desarrollará, es cierto, de
manera más sutil y rica. Pero será una de las constantes que mar
carán el fracaso de muchos de sus personajes masculinos. Robert
será, probablemente, el punto extremo de esta línea de la inautenticidad: el personaje creado casi totalmente por las "malas razones"
que justifican sus actos. Estas "malas razones" son el más escondido
pero no el menos importante de los monstruos interiores que nos
acechan para arrastrarnos hacia lo inauténtico.
Hacia el fin de la obra se acentúa especialmente la necesidad
de la aventura: "chaqué fois que nous avons báti dans la peine quelque toit pour nous abriter, ce toit nous a suivis, s'est place des
lors sur nos tetes; nous a preserves de la pluie, il est vrai, mais
nous a caché le soleil", (p. 162). Nuestro refugiarnos es pues, a la
vez, un aprisionarnos a nosotros mismos; y para no creer en nuestra
prisión nos inventamos razones, modificamos nuestra agenda. Por
eso el fervor se exalta como virtud: "II faut porter jusqu'á la fin
toutes les idees qu'on souléve" (p. 163).
Le Retour de Venfant prodigue
La expresión magistral, el texto clásico de esta cuestión clave
del pensamiento de Gide es Le Retour de Venfant prodigue.

- 142 -

�•aasuad bs uaiq spuuuoo af pui spj^[ 'jnaA ttotnb aa ajip ^pj in¡
uotnb ajaos ap í^uaiuajpp saii sn[d anbi[dxats au [j *an^BA isat^ —
•joXbui ouBuuaq [a B^sajuoo — ^*^(1 9l ^íP Bt^ an^ 90 SÍBS 9f—„
•oSzppjj ^a aoip — t^uauiajnp is SBd ipp^d au ajag aj^o^—w
:aa[ as souBuuaq sop so[ UBSjaAuoo anb ^a ua afescd
[a ug ¿ajpB^ p pij ajuauíBjapBpjaA sa? 'BSBj^ b[ ouopuBqB ou anb
'joXbui oucuuaq ¡g ¿^ij jas sbj3a ap apang? ¿jbuíb aiuauiBjapBp
-J3A apand? *— ^asJBJiuoaua^ ap BjauBui Bun Baijiu^is B^sa ojuBno
ua BjiuuaAB B[ ap JB^auaj [b — oidoad is ap B^aiuaj anb [g
•([buijoj pBpqapij b ojsando ouioa Bpunjoad pBPí[^píg) "BJnjuaAB
B[ ap pBpqapij Bpunjoad bj ap oidiauyjd [a in¿B Ba^uB[d ag
*ttjauiiB snoA ap assao ib4u af siBiuBf
¿inoiJBd SBd snoA sajatu ¡aiog ¿a}jmb juauíiBJA af-iB sno^—n
¿auinb ni-SBtui tonbjnod 's[ij uoj^[—n
•(zqqBg uBg ap sajoiaa^sod soixaj so[ b o^auodo Á o[jBJBd
-uioo Bi^d oqaáuBAg ^ aaaipj as opuBna apz^) BAaasqo Biouanoajj
uoo anb o[ sg) 'sauoiauaAuoa SBjnp ua bCij Bisa^Sj Bun ap buijou
b^ anb '(oqa^uBAg p) bai^ob 'Baiisyjd '[iaoxu pspjaA Bun b Buipnp
anb 'B^aaaip Bsoiíbpi Biauajapj Bun Jijiuipe uaaajBd safes^d soun^p
oiaadsB ajsa ug 'opiaajnpua Á opBfij UBq tb\ p anb sojjo 'Bqoaj^sa
buijou ouioo JBUBiua aaajBd — ^-ipB&lt;I p — p ^p 3nb og 'Bjainbop
jod Biauasajd ns opijuas jaq^q aaouoaaj ajsa A 'o^ipojd ofijj \v
aSooB uaiquiBj ojad 'BSB^ B{ Jirujsuoa ao^q Á Buapjo [g "pEpiai^
-uajnu B[ ap oidpuijd p JBUJBaua aoajBd p *ajpBg p oiubiio ug
jou^ui ofiq pp pas B^ X o^tpojd ofiq pp JOAjaj p jod SBpBjuasajdaj
UB^sa BjniuaAB B[ ap SBJopBaja SBZjanj SBg 'BiauauBiujad ap Bzjanj
Bun BSB^ Bsa b bí^joio anb aj^/^ B[ jod 'syuíapB íÁ íopiuaAuoa uapjo
p auij^suoa as anb 'joÁeiu ouBuuaq ns jod ^3A[anA ofiq p anb b[
b uoswp\[ B[ jod j[p SBpBiuasajdaj ucjsa uapjo pp sBZjanj SBg
•Bjn^uaAB b¡ rBAijiuijap ua BjBjunxjj Bun ojad
'p ua ajuauíajqq uaAanuí as — ttuoxiBJidsui a^qnopM Bsa — SBZjanj
sop SBsg *oiBpj [ap Buií^^d Bjauíud B[ ua jojub p aqijasa '^awwaim
v\ ni — noip unonv(p xout uns auxoj^ia vj uaanoud v axpjLaxp au af
axuxuvtxu xnb uonv^xdsux ajqnop xtj anpuofuoa ja asuvda juvssxwj^
•Bjn^uaAB
X uapjo ap sBjqB[Bd sop sb[ ua aiuauíBjaajJoo aq^a uoisajdxa ^Xna
X opuBipnjsa souiiuaA anb BuSnd ua SBZjanj sb[ ap oioqjuoo p ouas
ns ua sBiuapB BJjaioua [g •ubiiuii[ o[ anb sopijiu soujoiuoo so[ jod
'uptonaafa Bjaajjad ns jod 'BpBjqi[inba Bzajnd ns jod oaisB[^ -oaisBp
ojxaj ouanbad un 'oiquiBO ua 'sa anSxpojd juvfuaj ap unoja}j ag
*sopBnj soujoi
-uoo ap 'BAisaoxa 'opB^ouB bX soxuBiqBq oiuoo 'sa Bjqo B[ 'u9iso[dxa
Bun ap b^bj^ as anbjod 'tsb sa anbjod ajuauíBsioajd ojag 'BjnjuaAB
B[ ap niaduii pp opi[[Bjsa [a Bsajdxa anb baijbjjbu Bjqo BJauíijd
B[ sa anb Biuij[n b[ ap soioadsB sounS[B b 'tppf ap ^Bl?J,, SOUI
•buib[[ anb o[ ap soujBdnoo p 'JBn[ ojjo ua soraijapj sou b^
"(^06T) djs^vjowxuj^^ b X (¿681) sajjsaujaj^ saunjxujno^ sag
b joijaisod oiubj o[ jod sa X ¿Q6I u9 BpBoqqnd anj Bjqo Bjsg

�Auprés des serviteurs j'en reste l'unique interprete et qui veut comprendre le Pére doit m'écouter".
(Lo que leemos puede transponerse. Se creería estar oyendo a
Gide cuando se refiere al Evangelio y a las dogmáticas interpre
taciones posteriores. El hermano mayor encarna, para Gide, la Igle
sia, y el Padre el Evangelio).
¿El hermano es fiel a la imagen que de su padre se hace? ¿No
se emboscan aquí las "malas razones"? ¿El hermano mayor no pre
figura ya de alguna manera a Robert? ¿No corrije su agenda, como
el personaje de Paludes?
El orden, además, desde que se fija, es inhumano (ya lo hemos
visto en Alissa, en A. Walter).
"—Toi, l'héritier, le fils, pourquoi t'étre évadé de la Maison?",
— pregunta el Padre. Y el Pródigo contesta:
"—Parce que la Maison m'enfermait. La Maison, ce n'est pas
Vous, mon Pére.
"—(Test moi qui l'ai construite, et pour toi.
"—Ah! Vous n'avez pas dit cela, mais mon frére. Vous, vous
avez construit toute la terre, et la Maison et ce qui n'est pas la
Maison. La Maison, d'autres que vous l'on construite; en votre nom,
je sais, mais d'autres que vous".
El Pródigo cambió sus bienes por el fervor. Pero este fervor
es más entrañable y auténtico que los mismos bienes. Y es lo que
el padre reconoce:
"Ton frére l'a voulu; ici c'est lui qui fait la loi. C'est lui qui
m'a sommé de te diré: "Hors la Maison, point de salut pour toi".
Mais écoute: C'est moi qui t'ai formé; ce qui est en toi, je le sais.
Je sais ce qui te poussait sur les routes; je t'attendais au bout. Tu
m'aurais appelé... j'étais la".
Se reconoce aquí, como forma esencial de lo humano, esa insa
ciable apetencia de desarrollo, del hombre como devenir, como
fuerza activa, sobre la que se funda el humanismo de Gide.
"Qu'est-ce qui t'attirait done aú dehors?" — pregunta la Madre.
"—Je ne veux plus y songer: Rien... Moi-méme.
"—Pensais-tu done étre beureux loin de nous?
"—Je ne chercháis pas le bonheur.
"—Que cherchais-tu ?
"—Je chercháis... qui j'étais".
Porque sólo se es siendo, quiero decir, en el devenir del propio
ser, que no llega nunca a tal estado que corresponda fijarlo, dete
nerlo, impedirle un nuevo desarrollo. Por eso, en la conversación
con el hermano menor, y en el momento de despedirse de él, que
a su vez parte, le dice: "Sois fort;ouhlie-nous; oublie-moi. Puissestu ne pas revenir" que vale como el "Envoi" de Les Nourritures
Terrestres: "Nathanaél, á présent, jette mon livre. Emancipe-t'en.
Quitte-moi". Sólo ese desarraigo permite hallar al hombre, porque
"cet homme unique, pour un chacun de nous, c'est: Soi".

- 144 -

�[a ap ouioa so maja a bX 'aoiaajxa uapao un eapoj o[ ou anbun^
oaag "(aasaq^ ap o[njjdea aauíiad ^a ua oáaiq souiaaaA anb buisiui
B[) uapao [ap Baanj uoiaeanpa B[ sa oipsajEg ap uoiananpa Bg
•oqaiadBD [a X ajuBsaaui uoiobuba b[ 'oisiAaaduii o[ '[BanjBU O[
'oipBOjBg ap pnjuaAnf B[ ap ojiquin ouioa 'jnbB Bjjsanui^sou 'BSBg b[
uoa 'bijiuibj B[ uoa aadiuoa ap 'ouisiui is b asjBJiuoaua Bjed 'auai^
ajuaasajopB [a anb pepisaaau bj aauodxa u^ aaE[duioo as aaduiais
anb '^pif) 'oipBajBg aaeq j[[B anb BijBaSoiqojnB B[ ap saABJ^ [B
soidiauud sosa auodxa jj ojqq ap jj^ o[nijdBD [a ug -biujou b[ aod
uapsap ojnpsqB un ap ordiauud [a ajqos UBjnjanjjsa as anb tipio
-sanpa ajqos s^apt SBun^jn ojisodoad ns b soujbjisoui ua aaB[duioa
as ^pi^) 'a^uauíBsajdxa ^anb ouis 'jbi[iuibj ^jmnujuoj B[ ap
[B spanb o[9S o^^ '[Ba^a^uí opjBiSBq un 'sEuiap^ 'sa
un^nb sibuibí zaaas au snoA íaauuaj asoqa apu^aS aun ]sa
B[ '^uBjua uoj^r '[inap uoui za^jod snoA anb SBd xnaA au af^ :aoip
apuo^ ofaiA [a anb O[ uoiaBjaqq o Buapuoa sa is aq^s os ou j^ *(op
-jBjsBq [a uoa Bai^B[d ns Jiduinajajuí ou BJBd 'uapao [ap aaquioq [a
'ounij^a[ ofiq [a 'snqnf b aqiaaa ou apuo^ [a) opiaajaad [B i[[B aoou
-oaaa as oipBajBg ug o^ip^ad ofiq [ap Bi[anA B[ ap oS[B auaij [noi[8
ap apuog [a aapcd ns aod OTpBOjBg ap o^uaiuitaouoaaa [g
ouisicu [a 'oipBojBg 'pa^uaag 'adipg^) ^pi^) ^p BAt^BaiBU Baqo B[
ap aofaui o[ ap a^and uaainu anb sopumsvq ap bi[iiubj ajuBjaoduii B[ ap
buijoj oipBDjnq anb ozuaiiuoa [a apsap jB[Buas Biaodiuj
uvopv/f np s^avj so^ 'otpv^fvq
np s^avj s^^ ap oipBDjBg [a :aOjnB oj}sanu ap soatjboijiujíis
sbui safBuosaad so[ ap oun opuBpaoaaa Ban^uaAB B[ ap jop^aaqq
osaaoad ajsa op a^uBiaoduii aiuauíaBjn^uis Bdcja Bun ap souasdnao
souiaqap sajuB oaag *api^ ap ouin[n aÍBSuaui [a 'aasaq^ ua opoui
o^jaia ua souiaaaA o[ aouaui ofiq [ap Baadsa o^ipoaj [a anb og
•4ti[[iBj iBtf í^uasaad b uaiq suas a[ af 'ino
•••aiua^ b4ui aajiBiu ao ^iB^jauíoad aui anb jaojuoa a[ í^aBd aulqanb
uijua aaqDBUB4ui 'aaiojaB4ui iqnoA ib4Í íioui ap 'ino^ ap ajnoQ—n
¿aaip ni-xnaA an^)—v
amop iB4f--—„
:aouaiu ofiq [B Bai[dxa O[ isy 'BanjuaAB B[ JBUopuBqB
oziq O[ 'ouisiui is ap ojxsodoad b Bpnp B[ 'BiouaaBD Bun o[o
ofijj [a B^saiuoa '44# • #aipB[Biu B[ 'a^aqoB[ B[ issnB aaja^nag—M
•aapBj [a aoip '44uiibj b[ ^sa4o 'auauíBj b4^ mb aa 'isuiy—„
•BipjBqoa 'pBpqiqap oqnq anb oiu^no ua
uapaosap oqnq oSipoag ofíH 19P ^an^uaAB B[ ug "a^uaioaao aaduiais
Biauaáixa Bun k aiiiBjiáiA szaanj Bun 'uoisua^ Bun B^aoduioa anb
ouisiui o^isuoa BJBd pBpqapij ap oidiauíad un unos BanjuaAB B[ ap
u^iaBjnianaisa B[ aod BaioO[ as anb X 'sounpn[B bX anb b oaiuiBuip
uapao [a sg "BSBg B[ ap B[[anbB b BjuB[dns anb uapao ap uopou
najo aaqnasap as apuop Baqo B[ ap [buij pnií^aB Bsa ua sa \

�mismo surge uno. Es cierto que en las páginas en las que se cuenta
su vida a Julius concluye con esta autodefinición: "Je suis un étre
d'inconséquence" (p. 107). Pero hay un hilo conductor de esta
inconsecuencia, hay un orden dinámico sobre la que aquella se
estructura.
De este personaje se ha destacado, como elemento fundamen
tal, el famoso acto gratuito. Pienso por mi parte que este acto gra
tuito sólo cobra su cabal sentido en el contexto que le ofrecen el
personaje mismo y ese contorno formativo al que venimos aludiendo.
El acto gratuito se definió en algún caso como el acto inmoti
vado. Y es en efecto el acto que nada motiva en el sentido de que
no tiene explicación. Ninguna circunstancia — como no sea esa cir
cunstancia en cierto modo última y negativa que es el azar —
puede venir a determinarlo. Nada hay de racional en él; ninguna
motivación lógica, ninguna necesidad.
Pero corresponde advertir de inmediato que ese acto innecesario
es también el más profundamente motivado, porque es el más libre
mente motivado y, por lo tanto, el que responde a los motivos má3
profundos, aquellos que no dependen de prejuicios, normas, lugares
comunes, etc., sino al más espontáneo desarrollo del ser que lo
realiza.
Julius de Baraglioul, que llega a crear, como novelista, el acto
gratuito que Lafcadio vive espontáneamente, define su personaje
con la misma frase que hahía pronunciado, para definirse, el propio
Lafcadio: "Voici: un etre d'inconséquence! — dice, y agrega —:
c'est beaucoup diré.. . et sans doute cette apparente inconséquence
cache-t elle une séquence plus subtile et caché; l'important c'est que
ce qui le fasse agir, ce ne soit plus une simple raison d'intérét ou,
comme vous dites ordinairement: qu'il n'obéisse plus á des motifs
intéressés" (LCdV, p. 210). Y en otro lugar aclara: "Par désintéressé, j'entends, gratuit. Et que le mal, ce que Pon appelle: le mal,
peut étre aussi gratuit que le bien.
"—Mais, dans ce cas, pourquoi le faire?
"—Précisément! par luxe, par besoin de dépense, par jeu" (p.

215).
Ya veremos cuál es esa "séquence plus subtile et cachee"; de
tengámonos ahora simplemente a señalar un hecho que me parece
interesante: la correspondencia de lenguaje que se puede observar
entre esta página y algunos pasajes de Corydon. Creo que ello con
tribuirá a hacernos ver más claramente el sentido de este acto
gratuito.
Como ya recordamos en otro lugar se oponen en Corydon el
elemento femenino y el elemento masculino, y a este último se le
describe como "un étre de parade, de chant, d'art, de sport, ou
d'intelligence — de jeu" (p. 70). En otros lugares las palabras luxe
y gratuité vienen a menudo a caracterizar la actividad del macho.
Es la catagénesis a que ya aludimos. Así, ese acto gratuito que rea
liza Lafcadio debe considerarse — más allá de toda discusión sico-

- 146 -

�- Ifl UOlOBJJBXa BJ UOO
BJaUBUl BJJO ap J8B Bipod OU
aUIUIjaj UOIDIS
-odxa jbj anb jbjujbu sg '^ajiBjdap b jijuasuoa ssd suoabs au snou
sjanbxnB siuiB4p ^a sjuaj^d ap jiBJijjns X adnojS aa 'ajpuiBJjuoa snou
jnod ajaiaos bj s^d jiBjnB X4u ji puBnb jg?, rapBUB uoisiaajd joXbui
ejBd ^ '^sjiBjajjuoo ajAiA ap juaAiop as 'ioui no snoA aiuuioa '^jaia
-os ap sua^ saQ^, roipBOjBq ouisiui jb azijqanbnojaQ sojoj j aaip opa
B asopuaiJijajj *— btjiuibj 'pEpaiaos — sBiuajxa sbaijbuuou sauois
-Bd ap BiauasnB u\ rsajUBjJoduii sbui sb^ ojsaijiuBui ap bX osnd
'oipBojB^ ap uoiOBanpa b[ ap asj^dnao ^y 'ordojd js ap
ajsa ap SBJopaaaaoABj sBtauBjsunajia Xbij anb BiABpoj souia^uag
*ÍS :lS9tD snou ap unoBqa
un jnod (inb) 'anbtun auiuioq jaoM 'aaquioq |ap opojJBsap sopBJ
-adsaui ua JBsaaSojd 'Bjsa ua 'X pBpiaijuajnB bj ap buoz b^ b JB¿ap
BJBd opojaui un ouioa asjBjapisuoa Bupod ojmjBaS ojob [a jsy
•(g¿ -d) 44¿aauBpuoqBj jij uos ap assajsnf B[ b aaa[ddns jibj 'jnq
a[ janbuBui ap ajuiBJta apusj^ JBd 'assaapB^Bui bs jubssibuuoo 'inb
jnajp un b a^qBJBdiuoa SBd apa-j-Bjas au aanjB^[ B[ j^^ :Bjuaiuoa
as X 'oupnosBui ojuatua^ ^a ua BjsatjiuBui as anb pBpmjBa^ B[ b
'ofn^ \v 'BiauBpunqBjadns b^ b j[^B apn^ ag •uop^uo^ zaA bjjo souiap
•joaa^ *oj^o[ ua 'o^jBquia uis ^ajjaiAuoa as Bzanbu Bjsa Bpoj o^[
•ouisiui aas ^a sa anb Bzanbij ajqsj
•o8bui ap ajuanj bj "ajuauíBauBjuauíoui anbun^ 'jsb BjaAap aj ag
"4tauiaui ioui ua sajipqissod saSuBjja snjd saj juasajd
b suassaad af uaiq issnB anbsind íionb ajjodui^u aSrxatf ja ^ajaauís
auiiuoqp ap jnoj spuajjB4f íioui ap jnoj spuajjBtf sibuijos^q *ioui
ap anb uaij snjd spuajjB4u af siBuuosa(jM raaip snpnj* — ojinjBiS
ojdb ja 4tBjuaAUi^, opuBna ajuauíBjsnf — pBpioijuajnB ap ojuauíoui
ojbj un ua 'anb oj sg -u^piuB sojjosou ap opuoq sbui oj ua anb
uptovtjva ap sapBpijiqísod sbj ap Jiáans uapand ojos SBjun^aid sbj
-sa b SBjsandsaj sB-q "(O^^ "^ '^isi^vjotuiuj^^) 44¿a^ipaj B4nb jt-j-ajsaj
inj a^[ ¿inj ap aaou^i uaij ji J-^4^[ ¿^^jp jiBAnod Ji4nb ao jnoj aa-jsa
'iai4nbsnf jip b auiuioq^ anb a^ •••¿aaoaua jnad auiuioqp anb aa
-jsa4n),, :jaqaij^[ ap SBjunSaad sbj asuapjanaajj 'ojjojJBsap jofaui asa
ajqísod jas apand ojaB asa ajuBipaui anbaod is ojad 'jas asa ap ojj
-ojjBsap aofaui un anbijiuSis jas un ap upiDBjsajiuBiu BpBAijouiui bj
'ojinjBj^ oj 'ojsiAajduii oj ajuauíajqijaajapui anbjod o^[ *osajSojd
jap souiuibo soj ap oun osbob sa ojinjBjá ojob ajsa :uaiq ^^
•Bjja
ajqos ajuaiujBiaadsa BXodB '^^^^t/jr ja 'afBsuaui ouiijjn ng 'BjJBjijiq
-Bqaj UBjuajuí a 'osajSojd ap Bapi Bjsa ap BiauBjjodun bj ajiiaiaajo
BJauBiu ap uBnjuaoB api^&gt; 9p sojxaj sounjjn soj anb oijojou sg
•osaj^ojd ja SBiuaps 'ajqísod aosq anb bj sa uoiobijba Bsg
•(pBpijiqBjsa bj ap BJOpauajsos bj sa 'api^) ap
ojuaiuiBsuad ja ua 'anb Bjquiaq bj b upiaisodo jod) oidojd ajuajBj
jojba ouioo oSisuod BAajj oqoBiu ja anb uppvijva bj ap oíaiaja^a
ja sg •vunjudav ap 'sapBpijiqísod SBjipaui ap oSzBjjBq ap '^sajdjos ap
Bjjoduioa anb oj ua onpiAipui jap OAijisod jojba jap upiaBjuasajdaj
Bim ouioo — dpos bj ap aÍBSBd ajsa bjiaui sou ou anb bj b 'boi8oj

�del bastardo, que es, en Gide, el símbolo de la libertad, el hijo
natural: "Mais, entre nous, quel avantage pour le bátard! Songez
done: celui dont l'étre méme est le produit d'une incartade, d'un
crochet dans la droite ligne" (p. 173).
Por eso, entre las circunstancias favorecedoras de la espontanei
dad, del acto gratuito, debe contarse, como el mismo Protos-Defouqueblize señala, el dépaysement: "Ah! Monsieur... — dice a Laf
cadio el falso criminalista — tout ce qu'on ferait dans cette vie, si
seulement on pouvait étre bien certain que cela ne tire pas á conséquence...!"..
El mismo Gide sintió personalmente esa embriaguez de libertad
que dan los viajes, y sus muchas excursiones al África, a esa Biskra
a la que vuelve incesantemente, acaso puedan explicarse por esa
necesidad de romper con los cuadros de una sociedad dentro de la
cual se siente encerrado. En el agradable libro de Claude Mauriac
(Conversations avec Andró Gide, Albin Michel ,1951) se recuerdan,
a propósito del encuentro, en Langon, de un anamita, estas pala
bras de Gide: "—Quel dommage! J'aurais été á l'étranger, je Taurais abordé. II n'aurait pas trouvé étonnant que je l'interroge. Tandis
qu^en France, parlant frangais á un Frangais... A Cuverville, je ne
sors jamáis en ville car chacun m'y connait et cela m'est odieux.
Mais mente ici je n'oserais pas aborder ce jeune Annamite et l'emmener dans un bar, comme cela eüt été si facile en Orient..."
(Op. cit. p. 118-9).
Y mencionemos en último término otra circunstancia que pue
de ser también liberadora: la enfermedad, la cercanía de la muerte.
A este propósito me tengo que referir a lo ya dicho en otro lugar
(V. ut supra, pp. 117-19).
Pero este necesario clima de libertad y este acto gratuito que
vienen a significar la exaltación de la aventura, tienen, además, un
orden escondido: "cette apparente inconséquence cache t-elle une
séquence plus subtile et cachee", decía Julius. Es el orden interno,
dinámico y tenso que rige la aventura y que reconocíamos más
arriba en la autoexigencia que mantiene tensos a los personajes de
Gide: "Suivre sa pente, mais... en montant", que decía Edouard
a Bernard.
En cuanto a Lafcadio, esta fuerza central, esta columna vertebral
de la aventura se manifiesta desde el cuaderno que Julius de Baraglioul descubre en su hotel. En una página de ese cuaderno de Laf
cadio, Julius lee:

QUI INCOMINCIA IL LIBRO
DELLA NOVA ESIGENZA
E
DELLA SUPREMA VIRTU
Esta nova esigenza es el orden al que nos referimos, pero es un
orden que Lafcadio hace brotar de sí mismo, y que no consiste en

- 148 -

�- 6H B[ ap 'pnos np dnoo aiuatu np iBJAipp aui af 'sauuosiBi sn^d }uos
su 8[itnb suidop sjiiboijiujuis sn[d juassiB^Ed aui sa^OB sajpuioiu saui
'aiqoafpj ap sdiuaj 9\ jauuop aui subs ja luaiuuioo ajjodun^u iubssi^b
'sibuuosoq "paoqB^p aaijijsnf B[ aui ap siBiuaj af xonb JBd s^ubj
-apisuoo sao snoi ajp juBAap siB^Bpq af anb ajaouis sn^d iuBjnBtp
jiBja uoijob uoiu anb injBddBtui [i iappjajajd B[ sjoj sap iniBd aui
'ajiqns sn[d B[ *aiduiojd sn[d B[ uoiioB4g "aaABJjua 'aapjBjaj iubj
nBtp iiBja uoiiobj no JBd 'aA^BuiJuBuit aasadaa^uoo ap ia uoijBjoqijap
ap a^jos aun 'ji^Btp iubab 'jiBnbqduii mb uox^BqoíddB au^^ b sajoB
saut siBijauínos af anb jubí 'ji^oui jna[^iaui a^ uops anb aaooua sibs
• siSb4u af anb ^au¡^BS ua^ sajd nad b sibabcu af anb ^cquaiq jnjBd
-dBtiu ^j,, : pBpiOTjuajiiB B[ Btoouooai sa^no so^ ajuuipaui soxoxnf so^
ap paj Bfa^duioo B[ Bsoqoadsos a^aoaJBd b o^9[[ ouisiui opi^) b anb
o^und ^ej BisBq ^ *soiuBnioB anb so[ souisim soj^osou soui^as anb ms
jBnjoB soujaoBq b á souaBoijijsnf b SBiuo.id a^duiai3 UBjsa biou^to
-uoo Bidojd BJjsanu ap sauozBj sb^bui sb[^o sa^BuoxouaAuoo sauoio
-BAI^OUI SBS[BJ SB^ OJUBnO JBZUBO^B ap ^lOIJip SBUI O UB^ 8^ BtUSIUI
pBpm^Bjá B^no 'ojiniBjS ojob p aBjoaq opnd anb ja ua oduiBO p
anj 'pBpioiiuajnB B{ ap Buqdpsip 'pjoui Buqdpstp Banp Bisa ^
• 4uo5bj biu Bcnb sn[d a^pj ou ap :a.itp xnaA af 'ajj
-oj siqd ^u ap appap sibabJ no sdiuai ao uatnb [bjoui sn[d sna^d
-dBtm af siBuisf anb a^^os ap '^iEpuBq as a^uopA bui ajnoi no l^ojja
un 'aipBoidsaad aun 'uoxjnpsaj aun iiBnbqduii 'aiíjaouts apuBaS siqd
E[ uops ji^b :auuaiui B^ jiBuaAap xnb a^[aAnou aiA ap apoaj ajj^^
is aqoBi '^iBsstBJBddB^iu ^itnb ao b '^uiod jiBjatu 'jibu a[
j ajja^ ap snossap-nB 'jtjAiiooapa^j • • • í uopuvqn a^diuis untnb
aainv ajno} 'aunuiuioo aj^oj bj ap add^qoa 'aioAaj^ua juaiBssiB[
aui 'oir^dpsip auntp 'v:osaq a\ ja apnjiqmj^ •••'aouBjua uoui auuoSBj
^uaiBAB s^uajBd ssui pnb ivd auiBjund suoTiBonpa aiaoj B|***w
:B^njuaAB B[ n^ 'pBiaaqq B^ ua 'ojnp souaui ou 'ojjo ap o^zbjj
-Bq ns b Á uapjo un ap ojuaiuiipua^dsap ns b ajaijaj as opif) (8 'd
'III 't4sl9llíU9L^) 2vujnof ns 9P SBUí^?d SBunSp ug -uapao un 'sujai
-ut u^isaqoo Bun 'soiuBáa^ anb b BjnjuaAB ap uoioou Bsa b 'b^jo^o
anb B[ ajuauíBSToajd sa Bui^dpsip Bsa anbaod 'ojsa ajqos
auaiAuo^ 'Buqdpsip Bjnp Bun uaiquiB^ sa osa^Sojd p osa
•osaa^ojd p a^iuiaad — sapadsa sb[ ap uopBTJBA b^ ouioo — anb ojps
pp joijajuí Bzaanj B[ sand aq^o 'sanjuaAB B[ ua 'pBjjaqij B[ ug

'(99 *d) ¿3HX00
ggggyg :sjoiu sao suBp b á {i^b 90 n\ spuaiduiog,, taasaqj^ sand
-sap BjB^dopB anb appaQ ap BSTAip B^ 99\ as uaiquiBi otpBojBg ap
ouaapBno p ug -ojpjJEsap ap Á9\ Bun b Bpuaipaqo B[ ua 'sBuiapB
kaisisuoo oaag '(0¿"69 ^ 99 dd oSi|jui as oipBojBg anb ajund a¡ :u^p
-Buiuija^ap Á pBjunpA Bidojd aod) sopB^ijsBO nos sojuaiuiioa^Bjsap
so^no 'oidoad js ap oiuiuiop pjoj un U9 4ouiuuai ^auí^d ua 'a^sisuoo
vzuaSisa Bsg *(4jos ajja j^sq,,) BzapinjBU Bidojd ns ap oXns sbiu oj
sa anb o^pnbB ap u^pB^uaiuaaoui b^ ua outs '(o^ipojd ofiq pp
B^ ouioo) auaioua o^ anb jouajxa Bun[B buiiou ap uppBjdaoB

�perplexité, du remords. Et peut-étre cette gymnastique intime, á laquelle je m'étais soumis d'abord, n'avait-elle pas été inutile et m'aidait elle á atteindre cet état de joie qui me faisait connaitre mon
acte pour bon, au seul plaisir que je preñáis a le faire" (p. 9).
La importancia de este texto me parece muy grande porque en
él aparecen claramente expuestas varias nociones que son funda
mentales para la consideración de nuestro tema:
a)el pasaje de una disciplina que abandona un orden estático
para integrar otro dinámico y progresivo;
b)la autenticidad como una libertad conseguida mediante el
ejercicio de una voluntad tensa, y, por último;
c)el acto gratuito como esencial manifestación del ser desde
el "état de joie" — al que se llegó por disciplina —.
Todo ello implica un sistemático abandono de cada orden, pero,
asimismo, lo búsqueda permanente de otro superior: "je m'abandonnai done á ce désordre provisoire, confiant en un ordre plus
sincere et naturel qui s'organiserait de soi méme, pensais-je, et du
reste estimant que le désordre méme était moins dangereux pour
mon ame qu'un ordre arbitraire. .." (Journal, III, p. 12).
Pero ese orden sólo puede organizarse si un impulso inagotable
empuja a cumplirlo como destino. Venimos a descubrir así que ese
orden último consiste en definitiva en el hallazgo de una persona
lidad tal como al través de su vida se dibuja. El hombre mismo es
un orden, pero no se puede conocer hasta realizado: "Sache ne
chercher repos que, ton destin parfait, dans la mort" dice también
Dédade a Thésée.

Thésée
El Thésée puede ser considerado como el mensaje último de
Gide. Fue escrito en 1946, y en él se ven culminar, en un cumpli
miento goetheano, o, mejor, fáustico, los elementos que ya hemos
señalado. Ya aludí a la juventud libre y natural de este otro bas
tardo. Su formación se realiza en el libre ejercicio de sí mismo:
fuera del orden busca los caminos peligrosos: "Qu'ai-je affaire de
sécurité! m'écriais-je, et d'un chemin tout nettoyé! Je teñáis en
mépris le repos sans gloire, et le confort, et la paresse" (p. 20).
Su ruta es la incertidumbre de la aventura: "Ainsi fus je toujours
mois oceupé ni retenu par ce que j'avais fait, que requis par ce
qui me restait á faire; et le plus important me paraissait sans cesse
a venir" (p. 21).
Es el mismo "Je ne suis jamáis, je deviens", del propio Gide; la
exaltación del hombre como nido de inagotables posibilidades, y no
como ser extático. Tal devenir sólo puede realizarse, además, con
servando la mayor naturalidad y la mayor libertad. A propósito de
Ariane escribe: "C'est a moi-méme que je me dois" (p. 52) y se
desprende de ella satirizando los lazos de su sentimentalismo lite
rario, dulzón y opresivo.

- 150 -

�- 191 ua Bsodaj api^) ^p ajsg *sibuiojj oaijnaoBuuBj pp osanastp un2p na
uoisaadxa BpBnoapB JBJjuoaua Bipod anb ouaajxa ouisBisnjua un ap
opiuaj Bq^jsa osaa3oad asg *XIX l^ís IB oSBijquia anb pnbB 'ajuaui
-pjnjBu 'sa ou BaipuiApj as BjanBui Bisa ap anb osaaSoad [g
'(801 #d)*Msaa2ojd ns
aaioja ap jiBja aoaoj apuBj2 bj\[,, :bzt[B3j as osaa2oad p 'p aod *ja
ua X ojnjnj [ap ouanp aa^q a[ aaquioq pp o^oiJBsap [bjoj asg
*44jjoui B[ susp 'jiBjJBd
uijsap uoj 'anb sodaj jaqaaaqa au aqoBg *assajBd B[ uosiqBa^ am
-moa aaapisuog *aajnB ass^g,,' souiiquosuBJj bX anb uoiOBjJoqxa boij
-snBj B[ osa jog '(fi 'd) ttnpiAtpurt[ 'saunuoq sa[ inuBd ^a^duioo [ñas
anb sipuB^ #sajaq sa[ xuiJBd snpiAiputtp snd b Xtu [i,^ :onpiAipur
pp saABJj [B a[duino as ops 'sa[BuixuB so[ ap Biouaaajip b 'ajquioq
p anbaod '3[Bp^Q Baipui 4utj p BjsBq sa as uainb jas BiJoduij *aas
[ap o^ojJBsap [bjoi p 'oaiojaq niyjjdsa p BJBsajdxa ^^saqj^ 'B[inb
-iub sou anb oiuuaqB[ [ap Bpips Bjsa b 'U9isn[t B^sa b ajuajg
¿Baij^Sap n^ysajdxa Bun na ojsandsBJj
jai[B^ ajpuy ap X Bssi[y ap ouisiui p puij ajsa sa o^¿? #t^joxn jsa [j
•jaui B[ suBp nqa b [j -saajoj sas ap dojj auinsajd b ia ^n^q doj^
jaiuoui n[noA b [i 'suoiituoui saui ap lydap ug9, :sopp soj aod ojuij
-aqB[ pp asjipBAd osinb 3jbdj •opipuajdsap a^nauíBAijiuipp (9f6\)
BJoqB aA a[ as bX anb B[ ap ucnSipj B[ 9[^p9Q ^p soiJBiuauíoo so[ X
ajBaj ap uoSbiui b[ a^uBipaui 'inbn bziji^bs 9pi^) *(l¿ *d) tt^aiQ isap
:anbiun snuiuuaj untnb ^satu [t4nb sibs af,, :Biqiajad anb outuibo
oaiun [a jod ouioj p ap jt[bs BJBd X 4Bsoi2ipj buuoj b[ ouio^ jotj
-ajm o}uijaqB[ ng '^[^p^CI ^^1118?111 Ia aaTP ^pnbiisXm noijisodsipajd
aun siBssiBuuoa in[ af^, :is ap onanp jaaauBuuad opnd on ajBaj
'(9
•d) ttB[ ^sa ^noi :ioj ap aJijBiu ja^saj aqoBS — alBPaQ 91J9iApB a[ —
ajAt auiaui 'sibj^^, r^zua^isa baou^ ns 'oipBDjBg ap oiniuiopojnB p
OAanu ap aoajBdB aouajni ou^Sua pp somBpjBnSBAps BJBd j^

•(s¿
•d) 4tsjoqap jtojo as 'axnjajua anbionb 'unaBqa anb jsap janbipui
^nBj [itnb a^,, .'sapnjv^ ap uoiob^oub b[ ua bX sBpina^noa uBisa o^¿?
•(9 #d) 4tJiuaAaj Xtp sn[d a^iBqnos an uo4[ anb a^jos ap 'jibjib subs
^iBJBd a^par B[ a[[anbs[ ap saoq^, BsouBSua zanS^uquia Bsa '9[paQ
B[qBq anb ap sajopajuí s^qBJj sssa bX souiaoouoa soj^oso^ '9pí^ 9p
Bjqo B[ ap pBpTnnijnoa b[ BiauapiAa ua tnbB zaA bjio auod ag
*(l"09) t4JílJO8 SBd Ji}[noA ua4u uo4nb sibui *(aapuajduioa uaiq aui ap
aqaBi) jnd au uo4nb íubi juiod uou 'ajaos ap 9Jtbj ap jiBja xnaiui a[
aqjutaXqB[ a[ suBp aiuajaa anod 'anb iBsuad af 'juassiqauBJj au uoijn[
-osaa ja assaipjBq anb assoj ap no aaaijJBq ap s^d 'auijsqo ajinj ap
sodoad un juBAap 9[[iba inb a[oa2 ap s^d jsa4u [t4nb juBuiijsa,, :Bjqo
ns ap pBpipa Bjsa Bat[dxa aojanajsuoo ng -aouaiui 'opoj aaqos 'sa
ojuiaaqB[ ajsa \ -BUBZBq B[ ua jba[bs b o[naBjsqo [a aXnjtjsuoa 'aanBj
-oui[/\[ oidoad p anb sbui 'ouisixu ojmaaqB[ [g #ojuraaqB[ pp aojnB
'a[BpaQ uoa uoioBsaaAuoo ns aaaijaa anb — HIA 19P aiJBd X —
o[nj;dBD p sa Bjqo B[ ap sajuBjaodiui sbxu saÍBSBd so[ ap ouj^

�la más entrañable esencia del hombre mismo — y no, como frecuen
temente aquel, de sus productos materiales. Cierto que no todo en
el siglo XIX fue progreso técnico — ese progreso de que abominaban
primero Vigny y luego, más enérgicamente aún, Baudelaire —; y
cierto también que en algún momento V. Hugo lo cantó como un
progresivo desarrollo del hombre. Pero Gide se refiere exclusiva
mente a este último y con más rigor que Hugo, acaso porque en él
es la consecuencia de su desprendimiento de la religión.
Podría afirmarse — resumiendo sin duda peligrosamente — que
ya desde la afirmación trascendental del Q^dipe Gide está llevando
a sus últimas consecuencias el orgulloso postulado renacentista. Es
la afirmación del hombre como Verdad que incesantemente se está
develando, como orden dinámico; porque ante el hombre — como
ante CEdipe — muchos monstruos se presentan para exigirle res
puesta a sucesivos enigmas. Y aunque no cabe más que una (el
Hombre), ésta es la misma pero nueva cada vez. Se trata, para cada
caso, del redescubrimiento del hombre en un pliegue más auténtico
de su propio ser. La búsqueda incesante de la autenticidad es el
camino del descubrimiento del hombre. ¿Por qué? Porque todo
tiende a emboscarlo, todo cristaliza en torno de él con excesiva faci
lidad, lo fija, lo falsea. Cada nueva situación lo tienta, dentro y
fuera de él, con convenciones que atraen y adormecen como los
perfumes del laberinto. Por eso lo que Gide exige es la sistemática
ruptura de esos falsos órdenes. Romper las falsas estructuras mora
les, la seguridad aquietadora de una religión, la mentirosas formas
convencionales de la estructura social y al fin, dentro de sí propio,
la voz de la propia conciencia, que inventa permanentemente malas
razones para aquietar el legítimo desasosiego. (Recuérdense las ex
clamaciones de los compañeros de Tbésée en el laberinto).
Decíamos que esta concepción del hombre como valor último
es acaso consecuencia de la ruptura de Gide con la religión. En una
página sobre Nietzsche que ya recordamos Gide trae a colación aque
llas palabras de Kirilof: "Sentir que Dieu n'existe pas, et ne pas
sentir du méme coup qu'on est soi-méme devenu Dieu, c'esl une
absurdité". Eso es lo que siente Thésée quien, como Lucrecio, se
preocupó de "libérer les hommes de la crainte". La confianza ex
trema en el hombre se dilata en la ausencia de Dios. Pero esta con
fianza implica también un heroísmo. El expreso recuerdo de Nietzs
che y de su idea del superhombre y su evidente relación con un
pasaje de Dostoiewski que el mismo Gide comenta, vendrán a expli
car mejor lo que digo. Se trata del inquietante diálogo entre Stavroguin y Kiriloff (Los Demonios).
"—De manera que Ud.... es bueno.
"—Sí.
"—En eso, por lo demás soy de su misma opinión — murmuró
Stavroguin frunciendo las cejas.
"—El que le haga saber a los hombres que son buenos, acabará
con el mundo.

- 152 -

�- 891 uoo api^) psajdxa ^s saaaA SBaod anb 'ojaaja ua aaajBd ap^[ •uoxoanp
-ojdoj Bjajua ns 'oaja 'Baijijsnf ojxaj ajsa ap BiauBjjodun Bq

•(rot
•d 'ni 'jvtunof) '44ojpuiajjB X4p juauíanbi^fBjsou sn[d ^a aBjuBABp
zaajojja snoA snoA anb suioui jusjnB4p zauíhajjB snoA jfiaAnos anb
sibui 'ajiAUi afBJOiu ajjOA lonb b juauíasiaajd apnjainb ajjaa suBp anb
juauíassqfiaiA af ijuas sibuibC ib4u a[ anb ajip siioa smd af jjüd bui
jnoj -uoijBaioaj affanjadjad jnaf ap juassinolaj as au sa[^atnb aansnj
ap jubj jutod jua.ijjnos au ja assaa subs juafpAnouaj X4s sa[ptnb
*sa^p JBd aajiBijnos sn[d juBjnBtp jsa anbijiu^Bui uoijduiosuoa ap
ajjos aUjQ 'jnapjB4^ suBp sibui 'apnjaxnb b^ suBp ja jjojuoo a| suBp
juiod jsa4u jnai^uoq ^\ 'saaduiajj xnaiui sap sioja af anb ja 'sauir?4p
ajquiou jnod 'anb aajiBuuoaaj b jijuasuoa juBjjnod jn^j ^j
#aiuouuBq4^ b 'aiqqinba4^ b jiBSSTjnoqB 'uoijeajo b^ juaiuajBip
•auiuii jiBpaoajd ja JJB4p a.iAna)4[ b aaiBjjuoa nB j;bjiaui4ui [i 'ajquajs
B[ b JijnoqB4p uio^ 'ioui jnod 'anb sipuuj 'uoijob^ b oainu anb jnad
au \x 'saajnB sao jnod 'anb aajBd uaiq tssnB jsa43 ajiBssaaau xoiu jnod
jiBuaAap 'a[qBja[ojut sajd nad b jsa 'sajjiiB4p jubj jnod 'mb on^ojvip ^p
%v\d jao iajja uoiu ap sajqBnjJiA sa[ sajnoj jnanSiA ua jtBjjaui inb aa
b jaddBqoa4p juiod siBjiBqnos au af ja 'jijjos ap aji^qnos uo juop
jBja un au^edmoooB juauunoj o\ JBa axa^djsd sibui íajuauunoj ajja
un ioui ap aJiBj b issnaj sibuibÍ juo4u saasoddo sn[d sa^ saau^puaj
saq ¿3^a B[ ap 'aauajstxaj ap juauíijuas np anbijaqjBd uoijboijis
-uajui aun4nb 'aauBJjjnos ap ja apnjainbui4p jubj juiod jbu3uib4u saui
-ajjxa sap ioui ua uoijBjiqBqoa ajjaa anb janbqdxa juauuuoa sibj^[
•naaA ib4í anb apjjBaa ua jsa4a 'ajid a[ ja jnaqiaui a[ sio^ b[ b ioui ua
juBd^ajojd ja íjaauouaj ns uaij sibuib^ ib4u af,, : upiaaipBjjuoa bj
apsap ojuaiuiiaaja ap osaaojd ajsa pBpiJBfO uoa BJjsanuí anb api^) op
Bjqo B[ ua 'X^q ojxaj ujq •sjajjvoo aiuiuoi¡ \a sa uoiaaipBJjuoo buiijui
buisiui ns uoa BuiAip Bpj B[ B[iq anb ajqiuoq {a :ofsqBJj ojjsanu
jBiaiut fB souiBajuB[d anb Biuaj fa uoa inbB JBp b souiaAfo^
•BJoqBp Of 'aXtujsuoa of oujajuí o^o[Bip ojjsanu
:ozjanjsa uoa opBpAap jas ap Bq joijajuí soip asg 'BzanbiJ ns uaxq
• uibj ouís 'BjnjuaAB B[ ap uapjo fa Ofos ou Buoiajodojd 'souiBqBfqBq
anb ap ouis^ojaq fa sa anb 'ouisitu o^isuoa BJBd Bzajnp Bjsg
*(l9t '^ 'Q) "t^^118 Bl 89 JBjadns apuajajd anb Bf b pBpiuBiunq Bq
•ouisiiu is BJjuoa ouís 'Bzajnp Bjsa Bjaajafa anb sojjo sof BJjuoa so ou
'opBjajdjajm fBiu X opBjia ajuauiajuanaajj ubj ^ojnp os,, fa BsiAip jod
auaij is • • • aqaszjai^f ap ajquioq-jadns fa i ajuauíBja^q Xnuí BpijimpB X
epBjipaJOB ajuauíajuanaajj Xnuí uoiuido Bun bjjuoo aiujBjuBAaf X 4.ajq
-moq jadns,, fap BuiJjaop Bf ap ojisodojd b upiaaajjoa Bun — BajB
— inbB jaa^q BJaisin^) -aqaszjai^^ BjsBq aanpuoa sou 'ajquioq-soiQ
fB opuaipaans 'soiQ-ajquioq fap Bapi Bjsg,, :Bjuauioa api^q ^
•44Biauajajip X^q ^soiQ-ajquioq fg—„
¿ajquioq-soiQ fg?—„
•soiQ-ajquioq fa BJBuiBff as X BjBafq—„
•opBOtjianja UBq af jaqss oqaaq Bq sof as anb fy—„

�mayor lucidez a propósito de la calidad de esa lucha interior que es
la sustancia de la que se nutre erl humanismo heroico de Thésée.
Se trata, además, de una de las cualidades más importantes de
ese mismo humanismo gidiano, y como tal fue reconocida aun por
quienes distan de ser sus incondicionales. Así, Gabriel Marcel es
cribió sobre este punto: "Ce qu'il y a peut étre de plus valable chez
lui, et de permanent dans son intention, c'est une sorte de culture
méthodique de l'insatisfaction" (André Gide et Notre Tem'ps, p. 32).
¿Debemos señalar que esa cultura metódica de la insatisfacción
forma parte de la disciplina interior a que nos referimos cuando
nos ocupamos de Lafcadio, y cuando recordamos el laberinto de
Dédale? ¿No es ella también la que nutre el consejo de este último,
"passe outre"?
Esa parece ser, en efecto, la sustancia del individuo pleno, en
el que el Hombre se cumple.
Pero otra latitud cabe considerar todavía, en ese Hombre cuya
concepción se vierte en el Thésée.
El fin de la obra ofrece el desarrollo de otra cuestión que apa
rece como complemento necesario del individualismo que hasta aquí
se ha exaltado; como la otra cara del humanismo gidiano: el al
truismo.
El más pleno desarrollo de Thésée se cumple en el bien ajeno,
en la creación de la democracia ateniense: "C'est ainsi que les Athéniens, entre tous autres Grecs, gráce á moi, méritérent le beau nom
de Peuple".. . "Dépassant de loin celle de mes exploits d'antan,
c'est lá ma gloire, gloire á laquelle ne parvint Hercule, Jason, Bellérophon, ni Persée" (p. 106).
Y esa gloria le corresponde porque se esforzó en conseguir la
plenitud de los hombres. Para eso creó Atenas. "Je n'admis pas que
l'homme s'en tint a lui-méme, á la maniere des Béotiens, ni qu'il
cherchát sa fin dans un mediocre bonheur" (p. 107).
El altruismo aparece así como la expansión — y la coronación
— del postulado humanista individualista, y es su corolario obli
gado: lo que se piensa del individuo se ha de pensar, consecuen
temente, de la humanidad: "L'humanité, pensais-je sans cesse, peut
plus et vaut mieux".
Viene a cobrar vigencia así aquella necesidad de cumplirse en
la devoción, en el darse, que más arriba señalamos como caracte
rística dominante de los personajes femeninos positivos. Es natural
que esté acentuado en la mujer este tópico. Es, diríamos recordando
palabras del Corydon, una manera de fidelidad a la raza. Pero si
bien es un valor que se destaca casi como exclusivo, o como domi
nante, en el mundo femenino, no debe pensarse que el necesario
individualismo masculino — la variación, según Corydon — debe
ser considerado como su opuesto irreductible. "L'altruisme fait également partie de l'individu", escribe atinadamente a este propósito
L. Pierre Quint (Op. cit., p. 145), que aun agrega: "Aimer son
prochain est un besoin profond de l'étre, qui demande á étre satis- 154 -

�- 991 -

ouioo 'opijjed opoj ap Bjanj 'B-ioqB p
-pxa pBppnuioo B[ ap oanf ojqq p ua opaua^uBtu ap pBpisaoau B[
jbuuijb b BjpuaA aasai^ 'onpiATpui p ^o^opip pp souiuiaa} so{ gp
oun b[iiub as Butj^oop Bsg ua anbjod ajuauíBisnC tu^q o[ ouispntuoo
p uoisaqpB ns ap asaB^aEJiaj anb BÍouai opu^no anb opout 3Q
•UBO[Bip pBpapos Á onpiAipui 'isy
•pnpiAtpxn o^ :ojjsanu sbui sa anb o[ aniuaos as anb
bjbi{ Bpxpjad buisiui B^s^ Mapjad souiapod O[ SBuiap o[ opo^ 'sora
-siuí sojjosou ap a[qBiBjjBsapui o[ ua 'opunpjd sbui &lt;q ua assodaj
aq^p pBpuB[n^uis BJisanu anb aaoa[qB}sa b apAinba anb o-q
•Mpuuosjad sn^d
^\ ^uaiAap ^itnb isutb isap :a^qBjiuipB asoqo 4ig^ :— BjABpo^ aoip —
siBjnoÍB^ *ttpuBq JiuaAap :xnaiui uosip ía[qissod uiBuinq sn^d a[ jiu
-aAap :pnos untnb b4u (auiuioq puBaiá ^noj :aaip siBJAap af) ajsijJB
a[qBjpaA jnoj,, ^ajsnf juauíapuojoad,, opuBaiuoaua aníáis anb Q06I aP
B^ns upiOBuuijB Bun Bpianaaa anb p ua ''S'S'H'fl Bl B u^xsaqpB ap
aÍBsuaui ns apsap buuijb as Bapi buisiui Bsa ^ '(^9 #d 'sdtuajr auj
-ojq }a api^) aupuy) t4¿aaiiOBj %a anbuoaqi ajsaj uoiioipBJiuoo aaa
anb aoaBd jutod aa-jsatu 'ajsipnpiAipui uoijisod b^ ^a ajsumuiuioD uoij
-tsod B[ aajua suoxiaipBJiuoa sap iiuas SBd ib4u af ig^i :opuapip 'pnj
-ijob ajuopaj ns ajqos s^qaaq sauopBAjasqo b ^jsa^uoa
B[ anod uoiujq,^ b^ ua S6T aP o-1^11^ 9P BOíiqpd uoiunaj
"0 19P BPB^P Bl ^p sBisiunuioDOjd
sns Bpnp uis 4ttaaaijsajo^ Bq,, BiuBduioo bj ap sosaaxa so^ bjiuoo
Biounuap b^ ou is 'uauaij anb opijuas [a ajuauiBAi^oaja sa asa anbao^
•tw''*BpiA ns jba[BS Baamb uain^^^ :B0ip8uBAa uoiobiujijb b^ ua^quiBi
aaBXqns pno pp ofBqap oSopip pp ojaadsB o^}o aisa sq #Bjsiunuioo
opi}JBd pp ajuajaqpB un sandsap Bjas ^ajpo^ aipuy ap p Á 08
•uo'j no a^nÁOyi p uatquiB^ paiq^osa ajsijnaoiuiuj^^ ap jo^n^ ^q "PBP
-aiaos B[ uoo onpiAipui pp uopBpj B[ ap panjBu opB^sa p uaiquiBj
sa oSoptp p íjoxaaiui ops ou Á 'oSojmp ap uas sa ajquioq ^g

d
) ¡XP snoA 9
-aiduit — '^UBsijjnsui jiBiBd aui pas toui anod anaquoq aq *xnaj
-naq suas aui af anb sap pas ja^saa SBd au ap uiosaq ^f -jajaoddns
SBd xnad au af anb asBjqd b^ ap ad^j a\ %$a ttS9PnlBd SÍJ9^J 9r^)
aaaBd 'p8a jsa4ui Bpo ioj\[,, :^q 'aaiBjsiiBS aui ^pjnBS au puuosaad
jnaquoq pas uoui anb siBJaBsiAuatu af no 'aauuop B uau spans^u af
no apioui ^un,, rouisinjjp p sa anb ouistpnpiAipuT pp ouBsaoau
o^uauía^duioa ajsa b a^uaiuBiajauoo aaaxpj as lup^-ajjaxj *q uoo
T^6T 9P tp9Ii^^lu9,, un ua ^ 'aqí-i^sa ttsnpxa luos au uoiiBauqB^ tu
auisiojaqq 'spuajuaq af auiuioo auisioSaq a(j,, coot^oapip oiuatuiiAoui
un ua Bja^dutoo o[ anb outs 'ouisipnpiAiput ns Bam ou asopuBuaf
-Búa asaqduino ap pBptsaoau B^sa anb apuajduioo apt^) otustiu
ttauiaut p[ ua jajaAasaad b ojio^ ap aatBJjuoo utosaq a\ atuuioo ^xbj

�Capítulo XI
' SER Y PARECER
"...paraitre avant que d'étre c'est s'endetter envers lo
monde extérieur.. •"
"Le paraitre ne doit pas se distinguer de l'étre; retro
s'affirme en le paraitre".
(Journal, I, p. 26)
A esta altura del presente trabajo creo suficientemente esclare
cidas algunas cuestiones que me parecen fundamentales de ese tenso
diálogo progresivo que constituye para Gide la entraña del ser hu
mano, del ser que osa ser.
Pero acaso convenga todavía aludir, siquiera ligeramente, a
un aspecto ya señalado sin duda, pero cuya importancia es tal que
se le ve desenvolverse, en la obra de Gide, en vastas y ricas ramifi
caciones. Dijimos ya algo de ese orden que gobierna el progreso de
la aventura. Corresponde agregar que algunas de sus obras se ocupan
de analizar — mediante la crítica o la sátira — los fracasos de ese
orden para ponerlos en más luminosa evidencia. El principio de la
autenticidad, la necesidad de identificar el ser con el parecer, sólo
puede cumplirse mediante el ejercicio de una tensa conciencia vigi
lante. Cuando ésta claudica reina la inautenticidad. Veamos ejemplos.
Robert
Robert es justamente, en la obra de Gide, el proceso de la inau
tenticidad.
En algunos momentos del relato, especialmente al comienzo,
podría sentirse, si no fuera por el estilo, que también señala lo inauténtico, la presencia del autor. "J'ai dit que la notion du devoir,
depuis ma tendré enfance, dominait ma vie", escribe el protagonista
(p. 117) y podría creerse una línea tomada de Si le grain ne meurt
si el giro "depuis ma tendré enfance" no fuera tan evidentemente
convencional.
Gide teje permanentemente con material personal, y su audacia
le hace llegar a escribir a propósito del amor de Robert por Eveline, algo que también se corresponde con su amor por Madeleine:
"Un jeune homme aussi pur que je l'étais avec l'aide de Dieu, centralisant soudain sur une femme unique toutes ses aspirations laten
tes, risque d'auréoler á l'excés celle dont il s'éprend. Mais n'est-ce
point lá le propre de l'amour?" (ídem).
Pero aquí cesan ya las semejanzas. Por un momento se estaría
tentado de creer que la novela consiste en el estudio de la vida de
un Gide que, a partir de las circunstancias que en su juventud se
dieron, se lanzara a vivir en el sentido opuesto a aquel que Gide
recorrió. Es decir, no sólo no rompiendo aquel orden del que él se
liberó, sino acentuándolo y adecuándose a él en todos los aspectos
de su actividad.

- 156 -

�- ¿91 ap jBnjaajaiui ouan9 oSba un ua BpBuijuoa Bpanb Á 'buisiui BpiA
bj ajuB 'a^uauíBjsnf 'sjjaia as 'BpiA bj aiuauíBSuaiui sbui japuajduioa
ap pBpijiqisod bj BqBaijdun anb 'sbuijou sbj ap uoiaBjaqij ng
it'' *jajaas un
^iBuajap [itnb aaacd mj ap assBJJBqap jsats uq "jijoui sijbs auiija ap
ssd b Xtu [i pJoqBtQ,, :opBAiioui uauíua un anb bsod bj}o Bijojsiq
bj ua aaA b Biaunuaa snijnf 'ajuanoasuooui 'buisiui Bjja 'BJjsanuí as
bj opuBna 'jtaap sa '(oqoj ^a anj ou ^iaoui ^a) o^BuisasB jap
S bj JBioqojjoa b BupuaA anb ojBp un ap Bjajua as anb
ua ouisuu ojuauíoiu ja ua 'oaa^ *bjbui^buii anb oj uoo apuodsajaoa
as anb oqaaq un sofo sns ajuB auod ajiossunaj^ ap ajaanuí B^
•api^) asaaua^ap Bisn^ anb soj ua
^fajjaj uoiaisoduioa ap so^anf sosa ap oun ua BzijBaj oipBOjB^ ouistui
ja anb ojmjvjS ojan ja 'BjsijaAOU oxuoa 'butSbuii opu^na sg "pEpiOTi
-uajnB ap sajtqiunjsiA so]jaia 'so^uauroui souiiSjb ua 'ja ua u^p ag
•OAanu ziibui un aaajjo — sandsap souiatpn^sa oj anb ap uozbj bj sa
Bjsa Á — ^jaqojj ap Biauajajip b 'afBuosaad ajsa 'oSjBquia uig
•oaauíijd jap buijou
bj b oiuaiuiijauíos oSaya ja Á ouijjjn aisa ap Bjn^uaAB bj ap Butjd
-xasip bj UBjuajjua as sojja ug 'oipBajBg b auodo oj opo^ 'opuanjB ns
BTiuapBay bj lod sauoiaBdnaoajd sns apsaQ *Baqo bj ap Banioaj
bj ajaBd ua BXods as anb ja ajqos aisBjjuoa ja 'oipBajBq ap
bj b uoiaisodo ua 'jjjb Buiuua^ap BjnSij ng 'ijaqojj ap a^uajBAinba
ojjaja aaajjo jnoijBJBg ap snijnf 'w^ííg np saav^y sa'j ug
smjnf :uvo^vyi np saan^) sa'j
•ouBipiS 3OjaqiiuB ja :aas ja aaqos jaaajBd jap ojuniai ja sg
•ouisiui
is ap aqaoiuBj aisa ap 'BAijiuijap ua opBaou^i 'opi^jauíns jas ja
ajduiais BjBd uBuap^aua anb ttsauozBJ sbjbui,^ ap oaauínuuis ja ua
jjaqog b asjBpaaua jaA ua aoBjduioa as apj^) ouiuibd ja ua ^
*(^ST '^) 4tajqBSijdaui s^d iiB^atu jnas inb xnaiui aj saaA lJojja
iaa iiE;ata 'ioui ua jiBSudaui auijaAgtnb ag,, rjBuoiauaAuoa pBpijBuos
-jad uun Jinjisuoa bjb¿ pBpijBuosjad BjapBpjaA ns ap BJBdas as anb
ojjanbB ojps js ap jbjojba ap ojund ja B^s^q ouisiui is b asjBuapsap
aaBq aj ja jod op^aja ou uapjo un ap Buiajjxa upiDBijBxa Bg
M • • • niJ9A bj 8J3A sibSjojja
tui af í asanjjaA ^uauíajjajn^BU jiBja auxjaAg ¿ auBjuods SBd ajia ^nad
liBiatu inb auiB uoui ap ^uauíaAnoui \no\ ajaauísui auiuioa jajapisuoa
jnod uosibj aun aa-^jBja sibui íauuaiui bj anb jnajjiaui inauíajaiauoj
^iB^a ajniBU bs anb ajjjaA ua siojo af,, :aaip 'auijaAg ap opuBjq
-Bq ^pBpijaauxs ap bijbj d^uauBuuad Bun ua aanp^jj as anb pBpiaii
-uainBui Bsa aoouoaaj jg •Bopua^nBui aiuauíjBiauasa Bjanpuoa Bsa ua
'sofo siui b 'ajuauíB^snf BaxpBJ aÍBuosjad a^sa ap jo^bui saja^uí ja j^
ns jod opjnjTjsns B^sa jas ns anbjod sa — soajiua^nB soj '"aja
qj^ 'pjBUjag 'oipBOjBg ua ouioa tsb — oaiiuajnBui jb jjaqog ua
jBjapisuoa souiaqap ig *a^njjsuoa as anb jaoajBd ns ap Ji^JBd b sg
•Bdnao aj ojauíud anb oj oujojuoo ns sa 'ajuauiBoiiBuioiuis '^

�escritor. En el fondo de sí no pudo hallar la fuerza necesaria para
ver lo real de otra manera que como una estructura obediente a
una norma.
Luego de la escena a que nos referimos, Julius vuelve a ser el
hombre convencional y exterior de siempre, integrante del círculo
de Robert.
La Symphonie Pastorale
El conflicto que venimos analizando se plantea en un plano más
profundo en La Symphonie Pastorale. Aquí, más que sobre la super estructura convencional de un hombre la atención se dirige, sobre
todo al estudio de las "malas razones", los autoengaños que dijimos.
En las obras que acabamos de recordar Gide se inquieta sobre todo
por esa vacuidad del hombre que es Robert, por esa carencia de
entraña que es Julius, por la superposición total de la convención
que desplaza completamente la personalidad.
Otro es el tema de La Symphonie Pastorale. Su protagonista pa
dece una crisis moral intensa, y la narración sigue los esfuerzos
que realiza para no reconocer su verdadero sentido. Por eso decimos
que se trata de una capa más profunda del conflicto. El pastor no
quiere reconocer que no ama ya a su mujer, no quiere saber que se
enamoró, no quiere reconocer que su encono con su hijo responde
a un movimiento de celos. .. Y husca razones, sin saberlo él mismo.
Malas razones para encubrirse a sí mismo, para que no se plantee
en toda su violencia una confrontación decisiva entre el ser y el
parecer.
Obedecer al llamado de sus sentimientos y de sus deseos le
llevaría, si les reconoce su verdadero sentido y su legitimidad, a
una simultánea renuncia a las estructuras sobre las cuales fundó su
existencia. Y esas estructuras tienen además toda la fuerza y severidad
que caben en un pastor protestante.
En medio de esa malla demasiado tensa quedan atrapados y
heridos los personajes de la pequeña narración.
En ella se enfrentan también, al fin, las dos religiones, católica
y protestante. Pero el cuerpo mismo del relato está formado por el
minucioso análisis de ese proceso de autoengaño a que aludimos.
Les Faux Monnayeurs
Uno de los sentidos del título de esta obra es precisamente éste
de la pugna entre el ser y el parecer. Claro que no siempre los falsi
ficadores tienen conciencia de que lo son. Muchas personas, en la
novela, se limitan a traficar con moneda falsa — en lo moral —,
sin que intervenga en elio otra causa que su limitación, su torpeza.
(Osear Molinier). Ese es el caso, por ejemplo, de Osear Molinier, el padre de Olivier, quien, en su conversación íntima con
Edouard se muestra obediente a todos los lugares comunes de la
vida moral. Cuando manifiesta "sus" opiniones sobre la educación
de las hijos, sobre la sociedad, sobre la vida matrimonial, sobre sus

- 158 -

�- 691 JttUJSUOD B Baf[ JUBABSSBg X ÍbSjBUIB A BaiJJja BpBJIUI TIS OpOJ djqOS
JBas^d bjbcI 'Baanj JBpanb B BzuBap ops puBuuy ojag -oppa[qBj
-sa uapjo pp uapBAa as jubabssb^ ouioa puBiujy ojubj^ 'ojpnsaj ou
A opBaiuB^d BJin^as Buia^qoad ^a uanSis anb sopluiafa so[ ug
•uapjo
un ap Bjnidiu BJaui Bun na ajsisuoa ou pBpp^uainB B[ oaaj
•puopuaAuoa X ospj 'oaijBjsa uapjo
un b onpiAtput p opuB^uajjua 'pBpion^ajnB B^ ap uoijsana B^ ap op
-ojjBsap p uBJisanut sou JtaA ap souiBqBDB anb so[duiafa sop so^
•pBptoijuajnB ns Bjqoaaj 'ouisiui js b ^atj
sbui sa 'aiuauíBjapspjaA sbui enpe opBJ^stSBui p 'Biuajjsuoa o[ zaA
b^ b A BiSa^ojd o[ anb oíai^ipa p oXns oujoí ua o^op[ -Bzín^) ¿aafnuí
ns ap Bpinq b^ jod BpBuiuuajap on^ijuB uapao ns ap Banjdna b^ jod
naipuajxjoj^ ua aaanao oiqui^a asa anb aaaaa souiaqaQ? '(f "d)
4t* • *jnapA ap 'aBjnoa ap aAnaid aun jioa X ns iB4f ¿aS^juBABp tn^
B aaqoBUBtui anb jtbj Btu 'aasn^a B4iu p4nb aupd b^ ojS^bui 'uotssiui
-nosut4p ajDB jaa anb af-paanoAB snoy,^ :jpap aXo a[ as 'opjBjsBq
p jod ouubd osuajuí ns Bsaijuoa anb b^ ua X '(nx oInJj^B0 'jjj
aiJBj) pjBnopg b aaBq anb bjtsta b[ ug 'pBppTiuajnB ap ojuauíoui un
X^q uaiqiuBj naipuaiíjoi^ auaq^y ap BpiA b^ ua 'oSaBqiua mg
"(0S"6IT '^^ 'Bjdns jn 'ouiisap ns B^anf
as anb ua ojuauíoui p ua a^aqBsj ap uprsiaapur B[ uoa asaaBduio^)
•BOiiuainB BpiA Bun b opBA9^[ Bpaqsq Bipod anb ojob pp uopBpuB
bj anj anbaod 'BipjBqoa Bun ouioa ouis 'BA^isod Bzaanj eun ouioa
ou isb aaaj^dB O)uaiiui)uadajJB |g 'ou^sap ns jmáas opiqBS jaqcq ou
ap B{ :aiuauBuuad bzubjoub eun appuBÍap ajdiuais BJBd oinsnBp
o^uaiuii)uadajJB ns anb X zaA eun 9jquin[soA B^p anb zn^ ap oXbj
un anj uopuaAuoa B^ ap BJnidni Bg "(gg 'd) 44¿ai^uadaj aa^a ua4s
ap anb 'juasaid b jiBjiaa^aj ajp4nb ajnBj bs jubj s^d itBp4u aa anb
^iBjjnoja a[p4nb Í^{ptp ipa^ixa ^4nb n^jaA ajjao sunp aauuos^d
-uia jiBjuas as a[p4nb jip B^a-^na in^ ^uauíuio^,, :Bjuauioo BjsipAou
p ^ 44¡iiuaA3J np SBd siBanB4u af ¡qy,, :uopBnjis B^sa ap oaiioiu
uoa 'aaip aj^qBd^na Bsodsa Bg 'SBsan^anq sapcpian^ss ap ojunfuoa
asa Bunq JB^sapui ubj^ un bjjbu as ojsa anb ua SBUii^cd sb^ ug
•puopuaAuoa pjoxu
ap SBuia^ aaqos sauopBijBA 'Bsodsa ns ajuB 'jBjpjjBsap BJBd uotsboo
Bunjaodo Bun 'sBuiapB 'outs BÍtqoa o^ anb san^anq opijipa pp pip
-nDBS 3abj^ Bun ops ou botjtu^ts (pjBiuag) opjBiSBq ofxq pp Bpjnq
B[ uamb BJBd 'opBJisiSBUi ap Bp^aBj pBpipuosjad ns ap ojjuap
ojsdndiuoo opo^ ajqos souiaA o^ uopB^uasajd B| ug •naipuajijojg B^a[
-oa ns Bjn^ij jaiuipj^ asasQ b ou^ajag •(ndipudpfojj oijaqjy)
•(T06^ *^) 4txnBaajoui ua ^uaiBJi sp ^a 'sauiaiu-xna4p
qqno4p nad ug -ajnShj jna^ ap s^uíofsip siuauia[a sa[ xna aaiua saipj
jiuaj jnod auisio^a ana^ jnoj ap doai s^d uo4u '(pjBnopg Bsuaid)
af-siBstp aui ^uijuBd aa anb sanbo^ip issn^ sajja 89Q,, :a^uajaqoa
oiunfuoa un ua sojas sns jBipauoa apand ou anb ojund pj B^sBq
X 'vutdo as ouioa Buido 'sopoj ap uos anb sauoiuido sb{ 'sBuiaj sosa
sopo^ ajqos 'a^uauíajuBsaaui ajaaiA ''O^a 'opBSBa ajquioq ap

�un antiorden tan convencional como aquel otro orden burgués que
dice desdeñar.
(Armand Vedel). Armand Vedel, que es una de las figuras más
amargas de la novela, es un roté, pero suficientemente inteligente
como para tener conciencia de su fracaso y de sus carencias. Porque
Armand sabe cómo debiera ser, y sabe también que no tiene fuerzas
para serlo. Sin embargo su relativa debilidad no le impide ver clara
mente el engaño voluntario en que los demás se debaten, ni con
templar cínicamente el juego de las malas razones con las que cada
uno cubre los verdaderos motivos de sus actos. El puede hacerlo ya
que está separado de los demás por la conciencia que tiene de su
propia situación ("Mais, du moins, je sais que je ne suis qu'un
salaud; et je n'ai jamáis cherché á poser pour autre chose", (p.
311). Los personajes que lo rodean se transforman, para él, en tor
pes marionetas cuyos hilos descubre y muestra complacido.
No tiene él ciertamente un seguro punto de apoyo para cons
truir algo válido a cambio de la inautenticidad que lo rodea. Sólo
llega a poder denunciarla, pero, en realidad, el mismo no osa ser,
no encuentra un orden que pueda sustituir a aquel del que se
burla. Pero este mismo hecho hace que Gide pueda usar eficazmente
de su cinismo para sus propios fines críticos. Así en la conversación
que mantiene con Olivier sobre su padre (el pastor Vedel). Olivier
pregunta:
"—. . .Qu' est-ce qui te faisait diré que ton pére jouait au pasteur?
Tu ne le crois done pas convaincu?
"—Monsieur mon pére — contesta Armand — a arrangé sa
vie de telle fa^on qu'il n'ait plus le droit ni le moyen de ne pas
l'étre. Oui, c'est un convaincu professionnel. Un proffeseur de
conviction. II inculque la foi; c'est la sa raison d'étre; c'est le role
qu'il assume et qu'il doit mener jusqu'au bout. Mais quand á savoir
ce qui se passe dans ce qu'il appelle 'son for intérieur'?.. . Ce serait
indiscret, tu comprends, d'aller le lui demander" (...) "II s'imagine
qu'il croit, parce qu'il continué á agir comme s'il croyait. II n'est
plus libre de ne pas croire. Si sa foi flanchait, mon vieux, mais ce
serait la catastrophe! Un effondrement!"... (pp. 471-2).
(Passavant). Passavant es un ejemplo del otro aspecto de la
inautenticidad. Frente al orden convencional de la sociedad bur
guesa, Passavant se fabrica una situación de antiburgués que opone
a la convención una anti-convención no menos facticia que aquella,
no menos sistemática e inauténtica.
También en él, como en el mismo Robert, las malas razones
integran el juego de la inautenticidad. Así ocurre, por ejemplo,
cuando siente que Olivier se le escapa en su entrevista con Edouard:
"Pour n'avoir pas a reconnaitre ses défaites, il affectait toujours
d'avoir souhaité son sort, et, quoi qu'il advint, il prétendait l'avoir
voulu" (p. 411) "(II) n'eut done pas trop de mal a se persuader
que précisément il en avait assez d'Olivier; qu'en ees deux mois
d'été, il avait épuisé tout l'attrait d'une aventure qui risquait
d'encombrer sa vie; etc., etc.". (p. 412).
- 160 -

�- 191 bj ap bjbs bj B^sBq BqBajj ou anb pBpnta B[ ap jounu
asa ua Bijuas oX 'Bjqo ns ajuauiBpBJiB opuBsiAaj Bqs^SB as 'oujoj
ua 'sjjbj 8Bj)naip\[ *pjB^ np uijjbj^ -jj b jaaouoaaj pjg 'sbui ^ip^^^
•soubui sbj aj^ua BzaqBa bj 'uoauíj un ua opEjuas Bq^jsa oubioub un
'BqBsodaa odjana ja anb Bf ua b[bs bj ug 'SBa^ijod SBjnsuao sajas
sbui sbj uoa UBqsujaqB as soaiuiapBaB soyáoja soj 'soaipofiad soj ug
aipuy ap odjana ja sqBsodaj anb ja ua nsaus^ 9ni B[ ap o^
jqns oX 'XS61 aP 8JJccI aP [buj3aut bububui Bug
•oduiaij oj)sanu ap ajqiuoq a^qBJiuipB
ajsa ap uoisajdxa a^qBUBJ^ua sbui bj uos anb oms 'api^ ^p Bjqo B[
ap uapuajdsap as o^os ou 'ajquioq jap ojpjjBsap ap sapBpqiqtsod
sbj ua aj Bsuajui Bun ap aj^nu as anb ouisiusuinq un ajqos souits
-ndxa anb ssapi sbj anb BiABpoi JBjBuas ojainb 'oJBquia uig
•BJn^jB B^sa b SBpBuiJijuoa aiuauíajuapijns bX i^isa
sauopBuiJtjB SBJisanu anb oajg -sojnSus sosjaAip apsap BpuBjJodun
ns souiBja^pj X Bsud uis opuaijjoaaj souimj sbj ofBqBj^ ajsa ap
oSjbj oj y #3pif) sp Bjqo bj ua Bjn^uaAB X uapjo ap sauopou sbj ap
oqojJBsap ja ajqos uauinsaj un xnbs jaasq OTJBsaaau oaja o^¿

M¿aaip b asoqo anbpnb

MOISQ1DMO3
•Bidojd Bzanb;j
Bun ouioa JiuaAap p Bjodjoaui as a^sa opnsno onprAipui p BzrjBaj X
anb oaiui^uip uapjo asa BJBd 'BjnjuaAB bj ap tuaauíi p
sojja ua Bpiqso oqnq ou anb ap auatA saj uppBiiuiq Bsa anbjog
Bijodun sou euiaj ojjsanu ap oiisodojd b anb oj sa ojsa
A *p^pi[iqiuodsip uis 'ojnjnj uis 'opoj ajqos 'X spunjojd pBpqenp
-lAipui uis 'ajquioq jap Bpjnuiuisip ua^suii buii uojaip sou ajduzais
ojag 'djvuojsvj aiuoi/du/X^ vj ap JojsBd ja ouioa 'jaaaj^d ns X jas ns
ajjua opusqanj o i— jubabssb^ 'puBiujy — ja ap sopcjaqij ajuaiu
-ajuaJBds o^sia souiaq soj i—r naipua^jojj 'jaiuijoj\[ 'snijnf 'jjaq
•o^ — osjbj X ooiiBjsa uapjo un b sajuaipaqo o^sta souiaq sog
•Biuai ojjsanu ap oiysodojd b sajuBjjodiui sauoiasjoqojj
-oa Bijod^ sou anb Biauajsa cutí 'sosbobjj sns ua 'jjjqnasap uajiui
-jad sou sojja 'sBiuapy 'soAijisod saÍBuosjad soj ap Bjnjejsa Bjapup
-jaA bj Bjjooaj as anb opuoj asa ajqos sa ísojjupjoaaj oijBsaoau bj^
ojag 'saojaqnuB ap 'sopBSBOBJj ap BjjajsS Bun uaXnjiisuoa ojnjidBa
a^a ua souiBuopuaui anb saÍBuosjad sog 'BUBipi^ Bjqo bj ap bai^
buoz Bun jod spijjoaaj BpidBj sun jaasq ap souiBqBay
apuoui aj sjaAua ja^apua4s ^sa,o *ajja4p anb ^ubab
a^sa ap ajidüaB ouioa souiBidoa anb asBJj bj aXn^isuoa bj uoiadijasap
jofaiu ns X 'jas ja uoa apiauioa ou anb jaaajBd un oiuoa jsb biujoj
-uoa as ^ubabssbj 'sauoiaoAap sspunjojd sns ap sun^uiu ms 'btjbj
•ajij BpiA ns ap sapBpxjoijaixa sbj sBpoj ja ajqos BjnumaB 'pjBnopg
ap bj b BJnSij ns jauodo ua aaBjduioa as anb '^pj^ 'SBuiapy

�la fuerza removedora y aún viva de ese ser firme, seguro, pero cam
biante y huidizo.
La expresión tensa y serena a la vez de su rostro, que dos
gruesas arrugas verticales marcaban a los lados, prolongaba hasta
más allá de la muerte una dialéctica afirmación de exigencia y
entrega.
Más tarde, cuando leí Ainsi soit-il, supe que apenas seis días
antes de su muerte había escrito las últimas líneas de su obra. Me
importa copiarlas aquí. Ellas son la afirmación de esta doctrina del
hombre como tenso devenir ("Je ne suis jamáis, je deviens...")
que había exaltado durante toda su vida. En esas líneas, a los ochenta
y dos años, se le ve atento a algo que acaso podría, todavía, sur
gir de él.
"Non! Je ne puis affirmer qu'avec la fin de ce cahier, tout sera
clos que c'en sera fait. Peut-ctre aurai-je le désir de rajouter encoré
quelque cliose. De rajouter je ne sais quoi. De rajouter. Peu étre.
Au dernier instant, de rajouter encoré quelque chose... J'ai sommeil, il est vrai. Mais je n'ai pas envié de dormir. II me semble
que je pourrais étre encoré plus fatigué. II est je ne sais quelle
heure de la nuit, ou du matin... Ai je encoré quelque chose a diré?
Encoré á diré je ne sais quoi.
Ma propre position dans l^ ciel, par rapport au soleil, ne doit
pas rus faire trouver l'aurore mo:ns belle" (Ainsi soit-il, p. 197-8).
Montevideo, setiembre - octubre de 1955.

162 -

�- 91

"FS61 '3Püí3Id Bl *'3^3 'piunof in
"0S61 'XHM '31 'u3íJfHP
'¿F6t 'XHM '3383HX
"¿F6I 'XHM '3J1B3HX
'F6l 'XHM 'l-inaui au uibjS a^ ig
*¿^6l 'XHM 'Bl 'apiojsBj aiuoqduiXg
"8^61 'JHN '31 'PBli-)X nP
'XHM 'anüipojd luujuaj ap
'IS6t ''X 3P 3jn3J;3I\[ BX aipjja ajaoj
—r i a
^^un tuno '¿ 2 ^ alno ^ síTT r sajxajaaj x nB3Ano^[
mi i ino ^t
'0S6I 'XHM 'aa8B3ua aj njBJajiíq
'8F61 'XHM 'saaXBuuoq\[ xtiBg sap piuno
'FS6I '3PBí?ld BX XHM PX *313 'sJiuaAnog '(6F6I-686I) pu.mo
0S6t 'XHM (6F6l"ZF6l) pujnof
•¿F6I 'XHM '(^F6T6861) puano
TF6I ''iipg-aiaauiy -pa 'sjoa y '(6E6I-688I) 'pu.mo
•^S6I 'XHM 'ajpqBSj
Í61 'XHM '83 auappuj
'IS6I 'a^uBjg ap canaaaj\[ *tq 'ajsi
*6F6I 'aauBjg ap ajnaaaj\[ 'auuiojnytp sjaj^mag
'I56T 'XHM '831 'sjnaXBuuoj^ xnB^
'¿F61 'sapua^^ ja sapj 'aiuijuí ^uanof ap lAins 'aj ui jauBiu aunu jg
"¿F6I 'XHM '^a^aua^) 'jaoqo^ 'tq 'sauíuiag sap
'TF61 'XHM 'xnBll-HI^^ ÍJU3H
"61 '{B-Hu^O *p^ ('PBJX) '35HÍH BHBi\[ J3uiB|j uoa
'6F61 'XHM 'PPnBID 'd 33AB
*9^6I 'XHM '
"¿F6I 'XHM '831 'B3HBA nP 83AB3
"2S6I 'XHM &lt;831 'J3HB^ ?JPUV4P S3!S3^ 83I ^3 SJ3!MBD
•¿F6T 'XHM 's
'XHM 'I!-H
'BUISIUI B|
ap U9isaaduii ap oub p Baipui Bqaaj Bq 'ojp pna v\ aod uopipa ^\ ap
-ipui Bj uoa 'sBpBzqijn opi^ ap SBjqo sb| ap bjsij bj uopBnuijuoa b ^

�Obras sobre Gide
La bibliografía gidiana cuenta ya muchos centenares de títulos. Algunos
trabajos recientes proporcionan listas bibliográficas muy satisfactorias, entre las
que hay que destacar la confeccionada por Pierre Lafille en su trabajo (de poco
vuelo) "Gide romancier", Hachette, 1954.
Entre las obras que tuve más presentes durante la redacción del presente
trabajo debo mencionar expresamente el excelente estudio de León Pierre-Quint:
"Andró Gide, l'bomme, sa vie, son oeuvre; entretiens avec Gide et ses contemporains" 568pp, Stock, 1952, que es el mejor trabajo de conjunto que conozco.
Para la persona Gide, me apoyé especialmente en los libros de Claude Mauriac, R. Martin du Gard, Pierre Herbart, Maurice Sach ("Le Sabbat"), Jean
Schlumberger ("Eveils"), etc., etc.
Y entre los trabajos críticos tuve en cuenta especialmente el de Jean Hytier,
el de Ramón Fernández, y el de Claude-Edmonde Magny. Encontré interesantes
puntos de vista parciales en las obras de A. Rousseaux, Charles du Bos, R.
Marill Albores, Henri Clouard, etc. En este rubro debo señalar, también, la
penetrante crítica católica de Charles Moeller.
Me importó, para el esclarecimiento de algunos problemas biográficos, el
aporte de Derais y Rambaud ("L'envers du Journal de Gide") y el trabajo de
R. G. Nobécourt ("Les nourritures Normandes d'André Gide").
No creo necesario indicar la consulta de trabajos de más limitado alcance,
del tipo de los de E. Jaloux, F. Porche, P. Yseler, P. de Boisdeffre, R. Lalou,
etc., etc.
""J. P. D.

- 164 -

�</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </file>
  </fileContainer>
  <collection collectionId="7">
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="304">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="305">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="306">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="307">
                <text>1947-1989</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="308">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="309">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="310">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="903">
                <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </collection>
  <elementSetContainer>
    <elementSet elementSetId="1">
      <name>Dublin Core</name>
      <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
      <elementContainer>
        <element elementId="50">
          <name>Title</name>
          <description>A name given to the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3763">
              <text>La búsqueda del orden y el impulso a la aventura en la narrativa de André Gide</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="39">
          <name>Creator</name>
          <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3764">
              <text>DIAZ, José Pedro </text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="48">
          <name>Source</name>
          <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3765">
              <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1958, Nº 16 : p. 97-164</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="45">
          <name>Publisher</name>
          <description>An entity responsible for making the resource available</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3766">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="40">
          <name>Date</name>
          <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3767">
              <text>1958</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="47">
          <name>Rights</name>
          <description>Information about rights held in and over the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3768">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="44">
          <name>Language</name>
          <description>A language of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3769">
              <text>Español</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="51">
          <name>Type</name>
          <description>The nature or genre of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3770">
              <text>Publicación periódica</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
      </elementContainer>
    </elementSet>
  </elementSetContainer>
  <tagContainer>
    <tag tagId="476">
      <name>LITERATURA FRANCESA</name>
    </tag>
  </tagContainer>
</item>
