["item",{"itemId":"332","public":"1","featured":"1","xmlns:xsi":"http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance","xsi:schemaLocation":"http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd","uri":"http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/show/332?output=omeka-json","accessDate":"2026-04-14T07:57:15+00:00"},["fileContainer",["file",{"fileId":"565"},["src","http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/d39da2a022136a92bbb63ceee6e9990b.PDF"],["authentication","44cb9043331ea1d4e21a75a0380b3d5b"],["elementSetContainer",["elementSet",{"elementSetId":"5"},["name","PDF Text"],["description"],["elementContainer",["element",{"elementId":"52"},["name","Text"],["description"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"3650"},["text","9'98\nva aa\nvnnxvHaxii aa\n\n^\n\n9p oi\n\nun\n\nONOVD^V0 ^3ONV I^ÜDIH\n\n�•¿G6I 'S3JJV '9 '9PIP3 éó '\n'v4uivj vj ap vifDxSoipD^^ 'EpE.us;j Z3UIJJEJV ^in baz^ x\nf BJ A U3pjO J3 BJJUO3 4BpB3OJOS M\n'Bjsajoíd ns ap ^ Bzianj ns ap opijuas ja aiqoaai soupaA ap Bjsau M\n-oq BSBin B[ anb aa^q osopua^is osBd ns uoa 'ojanjBsap ns ^ aÍBJoa „\nns uo[),, *oaiiBjaouiap opaisiBin un ap aiuauíBiaBaiA ajsiAut oj baijbj\n-uasaadaí uopunj ns A 'oaxjBduiis bujoj o[ anb boubjj Baui[ Bun X^q\nodBnS p ug 'Bisajojíd b^ BjdopB anb opojatu p ajuaiuB^au Biauajajip\nso[ íuopBjajsod B[ X osBaBaj pp sajoauai soqnoo so^ 'oipauuaiut\nns jod 'Bsaadxa anb pBpaiaos Bun ap o^uaiuii^uasaj pp sopBSapp so[\nuos opuoj p ug -uauodoad o[ sopoui sopo^ ap '(oSuBJBnS p ouioa) p\nua uaXodB as o (ajpBduioa p X odBnS p ouioa) a^uBijBsap uopBaoA\n-oíd ns ua oipaui p uspdaí anb Bsaiaiui oaod í sopBznuaiusap uapunq\nas pna B[ uis Baiiajxiad bsbui tb\\ ap BjsandsanoinB b¡ ap uopBuiBoua\nouioa isb op UBipsag *ias ap uozbi ns so^pnbB uapiaid aju^puna\n-ip oapnu pp ojsandnsaid p uis íppos iojobj pp Baiua^o^uo\n-Bsn^a b^ 'oiquiBa ua 'X psnBD BiuaSojuo Bun ap Bpuaisixaui bj 'j\n-Bq ns b odii pp uopBjipadns B[ ajiaiApB sos^a so[ sopo^ ua íoSubj\n-Bná p X aipBduioa p 'odBnS p so^a ap opuBOBisap 'sapuiSisui soj\n•anpoíd soAijB^uasaidaí sbiu so| ap Bdnao as vdwvj v\\ ap vtfvuSoipv^\na^qBjoBui ns ua BpBi^sg zaujjiBj^ • saiusuiuiiaiap sns opiutpp BjqBq\nbX o[is ajsa ap ojio p uoa anb BiSopdrj Bun ap iBjnpd p bib¿ op\n-pa p uoianj sappupoíd o sapuopBU sap^dBa SBg sasuajB[d saqm\nSBaidpasoiaBiu sb[ b ot^ts anb Bnasiuioíd X Bsuap Bin^up Bun 'opBiiB\n-tqB 'oauaSoiajaq oían^iuiioq un ap uopBuiioj b^ b uoiBAa^ s^puBj\n-sunaip sBjsa SBpoj 'Bu^qinqns Bpo b^ ua asopuBÍij oduiBa p ajuara\n-pjoj sptpdxa Bia ou anb biiojbiSiuiui Bpuan^jB b¡ 'piíjsnput 011\n-Bps pp OAIJ3^IJB p 'sBXBnSnin sapuopxpBij sauoiaaBj sop sbj ap oj\n-uairaBzraiBaua p 4Buijuaiy b^ ua orasipiapaj X uopBzipijuaa aij\n-ua SBqan^ sb^ ap Bpuanaasuoa b pini BpiA bj ap pBpiinSasui Bg\n\nsonom^ soi^naoadaas soi a\nV 31N3I(IN0cIS3HH0D\n\nva aa oían^sa nü v\n\n¡f\n\n�El compadre se halla lindando con el guapo; como éste posee unI\nalto coeficiente de machismo agresivo y se halla rezagado con re-'\nlación a la evolución del núcleo social, pero —y aquí se descuida\nMartínez Estrada— es esencialmente innoble en su fondo y sus re\ncursos; lo que en aquél era coraje puro en éste es espectáculo agre\nsivo, malévolo y crueldad hacia el prójimo. Por ello mientras aquél\npuede asomarse detrás de los grandes agonistas (y Martínez Estrada\nlo atisba sagazmente tras el Cid y Moreira) éste no puede inspirar\nmás que la repulsa del lector o el espectador.j\nDistinto es el caso del guarango: específicamente ubicuo, su área\nde acción se ha desplazado de la periferia al centro, dominando toda\nla ciudad. Además es un ente naturalmente social puesto que sin\nauditorio y cortejo no funciona su temática. Tan agresivo como los\nanteriores, se torna más peligroso por su hipócrita irresponsabilidad\ny su cobardía que lo rescatan indemne de la reacción de la víctima.\nIgualmente sociable es el \"vivo\" (\"avispado\", \"sobrador\"), no\nabordado por Martínez Estrada y que completa el cuarteto de la ge\nnealogía orillera. El vivo participa del disimulo del guarango pero\nno apunta al espectáculo humillante sino que su finalidad especula\ntiva le dicta un proceso de premeditación y maduración del hecho,\npropio de los talentos degenerados. En el cuadro suburbano viene a*\nser la sangre fría puesta al servicio del dolo, la ciencia paciente fren\nte a la inspiración genuina. Daniel Vidart considera que \"la viveza\ncriolla es un atributo esencialmente campesino\"; 2 sería, pues, éste,i\nun tipo de traslación surgido en el campo y afincado luego en el su-\"\nburbio. El único no genuino del cuarteto.\nPor debajo de las causas accidentales que determinaron el sur\ngimiento de estos subtipos (de la inestabilidad de una sociedad en\ntransición, de la avalancha foránea, de la liquidación de una época\nidílica, pastoril, para dar paso a una era tecnificada), yace una ver\ndad dolorosa e inocultable constituida por la orfandad del hombre\namericano, carente de la savia formativa proveniente de su gea sus\ntentadora, subyugado por una civilización incrustada en su suelo, ani\nquiladora de sus creencias, sus tradiciones, su folklore y su lengua\nnativa. Desarraigado absoluto, pues, afásico y privado de su alimento\nespiritual, el menor embate, la más mínima transformación lo desa\ncomodan haciéndolo derivar en infraproductos de transición y sin\nmargen aprovechable para el avance social. H. A. Murena se ha ocu\npado finamente de este desarraigo americano, de este pecado, como\nél lo llama, expresando: \"Los americanos somos los parias del mun-j\n\" do, como la hez de la tierra, somos los más miserables entre los mi-*\n\" serables, somos unos desposeídos.\" \"Ese es nuestro secreto de ameri-f\n\" canos, la herida por la que gotea lenta y dolorosamente, por la que\n\" se nos va nuestra vida: no tenemos historia, no tenemos padre.\"\n\n2 La Vida Rural Uruguaya, pág. 170, Departamento de Sociología Rural del\nMinisterio de Ganadería y Agricultura, Montevideo, 1955.\n- 2\n\n-\n\n�- 8\n\n-\n\n•¿I \"^^d 'jp -qo '^Bpi^v pjuBa Q\n•0961 <S\n-iy souang 'aaje^uauív iBiioiipg '82 '%d 'vaixaiuy ap sapjaqag SD¡aao^^ t\n^6I\n-ty souang 'jn jEuojipg 'J2I - SU \"sSbcI 'vauaiuy ap ^duiSuq opvaa^ ¡g e\n\n-aiB oíaajdsap jap BdiaijJBd 'opBAiAB ^ ajpBdiuoa ap BionaijB Bjazaj\\[\n•oapijod ja :p^ppBJOA bj A uoiaB^ipaiuajd bj ap SBinpd sbj BJBAajj\nas anb 'ouipBjia aiuauíBaijiaadsa 'Bztua ap ojanpo^d un Botjdaí ouiod\nbjbz[b as b i jajijad bj ap soja^ua ojad soijndsa sod^ soj b ajuaj^\n•aja 'ijjy 'uounj zaj\n-bzuo^) 'zaipuBg 'oqaop\\[ Xbj^j ap BAijBqiuoa BjpjBjunj bj\nsasuaiBjdoiJ sBJiaj sbj b ajuauíBpidBj uBjBJodjoaui as í píaos\n-ijiui bj Á ouisijqiunjsoa ja 'oiusijBaj ja ajiua uBqBSoq anb\n-bu soj BJBd ojaajipajd op^ooq o^uojd oziq sbj SBjajjuo SBjniBija sbj\nap BzuBÍnd bj á pBpijBuiSiJO bj 'pBpijiqBjiAaui b--j e 44#jbiia pBppii M\n-uainBui bj A sajBui^jBiu sop^isa soj bjb¿ oíaidojd ouajjaj ja ouoqB ^\noadojna ajuauijuoa jap sajuBjSituui soj ap A asua^BjdoiJ odiu^a ja n\njod sopBsjndxa soj ap jBjnjjno OAjaaB ja ua A njiJídsa ja ua opsjado n\nofodsap ^jqop ^js^^ ^sBiapou aua^ ou anb bj ap Badojna Bjn^jna BpBJ\n-aaBiu bj ap oAijiuaj ja JcjJodB uis 'bjjouib bsciu oiuoa BqijjB anb oij\n-ojbjSiiu jBpnBa un ap uoiaisodBixnX bj Biuns as anb oj b 'oaijua^nB oj\nap ojuauupsodsap jap sojanpojd ^sojajjijo soSnjaj soj ap oiusipijqiq\nja JBOijiisnf BJBd Biíaijdxa anb sbiu sa BaiuiBjouBd uoisia ajdiuis B-^\nf *J9S ojjsanu ap osoijadiui ojSoj un Jf\nua 'BiJBsaaau uopnjoAa Bun asopuBpjBjaj 'a^uauíBsjBj sopijBA jod sop n\n-Biuoj uos anb 'sojsa uaiquiBi 'soA^B^au soj A sopijBA soj : uauodiuoa 5>\noj anb soiuaiuaja soj Bazouoa ou oiubj bisbij 'ojbjo oqmm un uis M\n'^poj Baijauíy ap ajquioq ja 'ajqiuoq oj^sanu bjjbij as —souiBjad w\n-sa ojnjj oXna A somauodns zapiABj B^Cna— sobo ja u^ • sobo jb o} m\n-jbs as A 'uaijo ap 'ojdbiuoo ap oiund ja opiAjo as íjBijajBiu p^pijad „\n-sojd bj A bijoibjSiiuui a^uaijjoa ubj bj uoa ojqanb as bjjoij bj uoa ^\najqmoq jap upiuniuoa Bsa * *' „ : sauíaqag oiJoSaj^) Baiqn as uoiaBiuaij\n-osap A afBjjBSBA ap sauíj buisiiu bj u^ • (oadojna ouoj jb uoiaBjimisB\njoíbiu A Jofaiu ap ajuauíjuo^ jap buoz bj Bzinb sa bjbj^ bj ap oijj\nja 'opoj ap sandsap 'anb asasuaid) sopiJjnasuBJ^ sojSis oauía soj b as\n-ad ajuauíBpiqap jbjiuiisb opipod souiaq ou anb sosoi^qaj - oaija sajoj\n-ba ap BinbjBjaf Bun jod soiJBjnqiJj 'sajBjjsaauB saiBuad soj ijuj jap\najqisaaoBui sbiu oj b sopBiua^nqB 'Bai^uajnB uoiaipBJ^ bj uoa soxau\nsoj sopBjndtuB 'jBJnjjna uoiaBaijiisnf BJisanu ap sopiasodsap 'jBniíJídsa\nBiSojBauaS Bpoj ap soi^ba BJjsamu sou ouBaijauíB ojpsna jap uoiaaas\n-ip Bjs^ E 44*Bdojn^ ap opBaijsBui A opBJBdajd vA BqBajj sou anb M\noj jua^^ui b souiBu^isaj sou 'Bsid as anb opunra ja ua oiuaituBsuad n\njap^ SBÍaj sbj opuBauíq aaBij as Bjn^jna bj anb 'Bjnjjna soiu^iuaj ou jS\nanb JBidaaB somisinb o_\\[^ 44*BOBjdB sou sbuibC 'biujeo sou sbuibí 'buijb w\njb ouaÍB sa oiuoa 'anb oSjb uoa 'sajBijaiBiu sauaiq uoa 'oaauip uoa „\nBpuaq Bsa JBUBjsaa soiuaaanb A 'buijb jap sopiasodsap soiuiiuas so_\\[ n\n\n�sivo de aquél y de la especulación cautelosa de éste, adunado todo\npor un fervor de eterno promitente que sabe insuflar a su parroquia\ncon el arte del toma y daca electoral. Eterno mistagogo del beneficio\npúblico, parásito ínsito del asfalto urbano (pese a sus esporádicas in\ncursiones catequizantes preelectorales por las zonas rurales) especu\nla basta lo increíble con el fervor candido de sus creyentes a los que\nanestesia con la hipócrita apariencia de su subordinación ancilar.\nSu radio de acción, que en su origen se limitó al \"pago chico\", a la\ngran aldea, fue ampliándose a medida que la urbe extendía sus pseudopodios; las primeras décadas de este siglo lo ven disputando exito\nsamente la hegemonía nacional al terrateniente —feudalista indiscutido del siglo XIX—, ya en ininterrumpida recesión.\n\nJustamente, este avivado político y todos sus hermanos de casta,\ndiferenciados sólo por el matiz —desde el oportunista tímido al cí\nnico de garra y de éste al caviloso criminal—, serán los amorales con\ncuyo comercio nos familiarizará la obra narrativa de Roberto J. Payró (1867-1928). De su producción múltiple y de cierto volumen —\naunque ni remotamente tan amplia como soñó cumplir el autor— só\nlo tomaremos aquélla que se ha dado en llamar \"la trilogía de Pago\nChico\" (El Casamiento de Laucha, Pago Chico y Las Divertida^ Aven\nturas del Nieto de Juan Mor eirá) por ser ahí que se mueven los bas\ntardos criollos de la genealogía gaucha. Con esto se entiende que que\ndarán de lado, para nuestra consideración, las novelas históricas, las\nobras de teatro, los cuentos y los ensayos.\nLa formación estética de Payró, lógica consecuencia de su vida\ndura y batalladora, quedó librada a su voracidad natural; él mismo\ninformó en una charla que \"como a Don Quijote solían pasárseme\n\" las noches en claro y los días de turbio en turbio, en ociosas y ecléc\" ticas lecturas, devorando sin mirar pelo ni marca, cuanto libro me\n\" caía a mano, fuese de Hugo o de Fernández y González, de Balzac\n\" o de Pérez Escrich, de Paul de Kock o de Lammenais, de Julio Ver\" ne o de Pelletan, de Shakespeare o de Narciso Sierra.\" 6 De este\ncaos lo habría de sustraer la afinidad natural, inclinándolo al trato\npermanente con Balzac —como lo ha testimoniado su íntimo amigo\nJulio Piquet— cuyo realismo, conjuntamente con los clásicos espa\nñoles, conformaría su estilo, al que se incorpora, además, un humor\nnegro, de corte criollo, como la nota más auténtica y relevante. De\nbe anotarse la rebeldía de Payró frente a las corrientes en boga, pues\npermaneció indemne ante los avances del simbolismo, parnasianismo\ny modernismo, que arrebataran por turnos a su generación, y ello es\ntanto más destacable atendiendo a la admiración que tributó a Da-\n\n6 Transcripto por Juan C. Ghiano, en Testimonio de la Novela Argentina,\npág. 140, Ediciones Leviatán, Buenos Aires, 1956.\n— 4\n-••...J \\ t í: i) '\n\n—\n\n�018501\n6S6I 'S3^IV souang '\nIEiJOjip3 '6gl S?d 'vnajLop^ uvn[ ap o¡ai^ jap SDun^uaay svpiu^niQ svj^\nuiopí8\n\"^6I 'upui^zinS^^ oueiuiuej^ ap 'zvjdjuoj^ epaou e^ e oSojpjj¿\nosaaoad p ua opBaapuBqB un anj aisa ía[qBjiAaui Bq^^nsaa (oqaoj\\[\nXbj^) zajBA^y ojxig a^of Baaiaaafa anb baijbuijoj BdB;a ns ua uoiobjia\n-bj^ B[ anb aaaijuí as apuop aQ \"[BsaaAiun uoidbjo[ba b[ b aapaaa^ bj\n-sd a[qisod o^naiqaA oaiun p BjaA anb B[ ua '[buoioeu BaiiBuiaj B[ uoa\nopBaijtjuapi ajuaiuBpuoq ubj o^uis as uainb ua Bato[ piu^aB Bjpsaj\n(Bui^ua^jB pBpqBaj B[ ap sosoipnjsa sBuiap so[ ap X) ouiubiiCubs ubjS\npp BAi^an^isuoa X BpBuoisBdB Baipajd B[ b oipa Bjaipmj an^)\n•sa^qísoduii sauoiocjcdinoa\nBJBd bjiui ouioa opBuioi [B oiuaiuuBg jod uoiaBJiuipB B| aanpap as\níunB sbj^[ 'Bjaajajj zauío^ odBná [ap oAtsuajo ubjb X zauanbad B[ uaa\n-npBaj as anb oiub^ ua 'uopunaB^,, ap jopsaaaaj pp sbjiui ap Bzaj[B\nX pBpiaSajuí B[ sBpBAa[aj ui?j[nsaj apuop aod 'osj3aub [a apsap asjBAjas\n-qo aqap uaBuii B[ anb apuai^uaajqos as jo^ns [ap boiucui BjaA b[\nap asopuBjBjj^ 6 tt*ojuaiiuB^O[BaB ap ajuBjsui un ua BzaqBa uoa aj M\n-aijj JBfap ou ap ZBd^a 'oaijqBUB niyjjdsa ns jod opBJjsBJJB 'oubiu M\nB[ a[asjj bj[os ttaiJBqjBg X uoiaBzi[iAi^^^ ap aojnB [B anb SBJiuaim ^\n'oun^[B oixaiajd ofBq uapjosap [a JBaquias uis 'Bsn^a Buanq B[ Bjp ^\n-uajap oX anb ap joabj iui U^ pBpiaB[naiiiBd B[ uoa 'oiuaxuuBg ojjo t1\n'uBjaap aui unSas 'so[[a BJBd ei^ • UBjaiaouoa anb oqanAuasap X op w\n-jb[[b sbui pp ouioa o^yisa iui ap UBqB[qBq X 'uapjo jaiui.id ap odij n\n-ijbs njijjdsa un iui ua oi^aiqnasap UBiqBq soiaBuoii[aiJ[oa soun[B n\nsBuiapy • a^uaS B[ b jBiqBJ aaaBq oqanuí opijjaAip Bq aui aadmais w\nsand 'BiipisB ajueiseq ^aa uoiaBJoqBpa xui anb oqaip bX o[ b a^BSaj^B M\n'^soduiaij^ so^,, ap so[najj^B siui b opuaiAp^,^ :ejajjajj zarao^ ap\nBooq jod —oaiuo.ii ojxaia^d ouioa anbunB— a^uauíBjjaiqB o[jbjio b B5á\n-a[[ osnpui íojuaiuiJBg b oin2uiisip anb so[ ajjua ap 'soauBjjajuoa so[\nB X *—Bjsipaatnbzi uoiaisod ns jod uaxquiB^ opBS[nduii ouis soaija^sa\nsoaijoui aod O[os ubj ou— X^ao^) B iois[ojj ap 'sosna sbjsi[3Aou so[ b\noaiuipB 'sopBaquiou bX sapuBdsa soaisBp so[ X aBZ[Bg ap ajaBdB :saa\n-ojnB soaod soun aiuaiucsoaoiu jaa[aa b pAa[[ o[ uoiaaajipaad ng\n• BOIJI[\n-od upiadnaaoa B[ X [BtaajBiu oíainfaadsap [a aod BpBuira pBpaioos Bun\nua BAijanaisuoa Bai^iaa B[ BanSnBux anb sb[ uoa saaiajoaaip sb[ opiíB;\n-UBjuauíBpunj X uoiaanpoad ns BJBd '—Bfqoadsap o— BauBjuodsa sbui\nuoiadaas ns ua ^Bisipaa appui p JB]dopB b uoaBuimaa^ap o[ anb sau\n-ozbj sb[ xnbB opusp UBjsg 8,t' • • opas b JBiaunuaa b a[BAinba SBaqo n\nap asBp Bisa ua [bui^ijo jas aod asjBzaojsg^, tt#sisBjua uis 'sBjaaaip n\n4sbjb[3 'sBnua^ut aas anb uiib uaiíatj X uBiuaj sapuoia^u SBaqo sbjj n\n-sanu1*\",, :opBsaadxa BiqBq a;uaiuaoiaa;uy L M* • -[BuopBu BanjBJ „\n-a^i[ Baunu BjBq as ou 'sb[[3 ap oaiuap X sb[[3 uoa anb uaiquiB) oj n\n-aaia sa oaad í sa^uasaad Biua^ sb[ ou anb sa o^aaia o[ 'sopBAiaap sns X ^\norasi^uapBaap [B 'sBuaapoui SBpnasa sb[ b anbBjB ap uos u^ opipn[B „\naq anb BazaaBd anbuny,, 'BUBaiaaiuB uoiaBAouaa B[ ap aaiji^aB [a 'oía\n\n�que condujo a dar estado literario a los sucesos y caracteres locales.\nPero no sólo hermanó a ambos escritores la filiación genérica sino\nque sus aptitudes y peripecias personales los identifican de modo cu\nrioso: los dos provienen y se mueven en ambientes de bajo índice cul\ntural; carecen de orientación en sus primeros años de desbaste; ingre\nsan al periodismo, extrayendo de allí sus recursos literarios; inician\nsu carrera de escritores con obras de modestas aspiraciones, de prosa\nvulgar y descuidada, cuyos mayores méritos fincan en el colorido lo\ncalista, la veracidad filológica y la viveza del dialogado (también\nFray Mocho hubiera podido tentar con éxito la dramaturgia) . En los\ndos casos hay una progresión evidente en el perfeccionamiento técni\nco, y aunque con Payró este proceso alcanza grados que no ofrece\nFray Mocho, es innegable la evolución que ha sufrido el entrerriano\ndesde sus balbuceos de Memorias de un Vigilante (1897) a los Cuen\ntos —en que fue recogida postumamente su producción periódica en\nCaras y Caretas—, miscelánea de fábulas, diálogos y bocetos típicos de\njugosa amenidad y regocijante didáctica pueblerina. El propio Payró\nen una muy difundida carta a Fray Mocho, en oportunidad de la\naparición de En el Mar Austral (1897), explicita el magisterio de su\nantecesor: \"Yo desearía que todos los demás hicieran como usted:\n'* que miraran a su alrededor y vieran lo que tenemos y se gozaran\n\"en ello.\" \"¿Cómo quiere usted que los europeos no se encojan de\n\"hombros, si nos ponemos a contarles sus mismas cosas?...\" \"No lo\n\" harían —como no lo haremos nosotros mañana— con las obras na\" cionales, que serían por eso mismo universales...: tendrían, además\n\" del atractivo artístico, la curiosidad que despertarían por lo nuevo\n\" que presentaran.\" Fiel a estos conceptos, toda su producción será del,\nmás neto arraigo americano, casi diríamos regional —tanto la imagi\nnativa como la histórica—, entre o no en juego la intención morali\nzante que fuera la gran directirz de su humorismo.\nEste culto a la temática criolla, el afán de veracidad que lo in\nforma, entrañarán el peligro de rebajar la calidad de su prosa, hosti\ngada por el voseo y la lunfardía, el desaliño formal y la espontanei\ndad chabacana. En efecto, se le han señalado estos defectos, caren\ncias que pudo subsanar fácilmente pues su comercio con los buenos\nautores españoles le facilitaba un flexible y rico instrumento expre\nsivo. Parece haber tenido conciencia de su descuido pues en Las Di\nvertidas Aventuras... intentó superar los abandonos de que adole\ncen sus obras anteriores. Sin embargo el tono popular lo había sa\nturado de tal modo que aún aquí saltan a cada paso formas carentes\nde elegancia. Las caídas son tanto menos disculpables cuanto que\nPayró había arribado a una acertada fórmula conciliatoria, expuesta\nen el citado prólogo a \"Montaraz\": \"Un gaucho, naturalmente, no\n\" puede ni en la ficción hablar en correcto castellano, y el escritor\n\" que quiera evitar el uso de su jerga tiene que renunciar al diálogo\n\" y sus atractivos, y limitarse a hacer siempre fríos e incoloros extrac\" tos. Pero la descripción de lugares y escenas, la pintura de senti- 6\n\n-\n\n�- i '0961 'S3^!V souang 'bjoSejpubjv trj lEijo^p^ '60^ 'S^d 'ip qo u\n^ ap sv¡aaoj^ sau,\n0I\n\n-ay^ ap ajainb as is ajuaj^a 'otusranjjodo ap oyyipuniu un b BajaaB sou\n'opBAtAB ouesiBd 'ojaumd yg \"Bjajjayj zarap^ X BqanBg ap s^iauap\n-ijuoa SBy UB^aiydsap anb B[[BjuBd By sbj^ aaajBd^sap a^sa 'jopBaja p\naqjosqs JopBJJBU p roAtjafqo ouoj opejisnui un ojXbj ap Basaa^aid B[\nb Bp SBJnjBiaa sns ap Booq aod ao;ne pp uoias^ap^ spipnp Bg\n\n'(¿^6T) ^lnd JVH M A (S^6T\nj^ ua aiuapiAa biuouub Bun szuBap anb b^ *buijoj ns\njBJofaui aod asopuBZJojsa 'sBjqo SBjauíiad sns ap BAisaadxa Biauajsa\ntb\\ ap Bpuatauoa p ua oqnq 'pipjouiTjd ou anbunB 'anb JBu^isuoa\noisnf sa o^jcqma uig •^•••sisBjua uis 'sBjaajxp 'sbjbp 'sBnuaSui jas n\nanb unB uaua^ X uBiuaj sapuoiasu s^jqo sejjsanu • • • sajquin^soa w\nsBJisanu ua oupj oaod aoBq BisBq anb za^iauas b[ pBQ,^ :ajuauuoij\n-ajuB SBpB^ia bX 'sBjq^pd ssidojd sns uajai^ns o[ sou o^p ípBpaxjq\n-os uoa Bn^ouaui 'Biounlíapui: uoa zaqiauas opnuaui b oipunjuoa ojXb^\nBzm^) \"jjaquij uosjapuy aod BpB[nuuoj uoiaBsnaB B[ ap aiuauíeuajd\nBjpnsqB ou 'BOijsiXBSua X Batjojsiq uoioanpojd b^ b uopepj uoa zapq\n-ba uapjaid 'BaijBjoxq opnasd baiib^jbu bj b u^ub^b ojub^ ua sapip\n-uajB uos BjjBg ap sauoz^j sbj uaiq ig TT 4t*jopBjoaB ap o bjsiuojo n\nap uoiaunj bj auinsB aaduiais isb^ ojátb^ • Bjajjajj zauío^ oiaxjnBp^[ n\nsa ''' svdnju^ay snp-iiuaaiQ svj ua 'BqanBg oidoad p sa viform'j >^\nap oiuaiui^svj /^ ua 'Bjqepd B[ buioj saaaA sb[ ap sbiu sb[ uainb aaj n\n-saAjig sa ooiii'j oSvj ug • jbjjbu ap pBpqtqBsuodsaj B[ safe uos jad n\n^o\\ ua Bapp anbjod Bjado as 9jXb^ ap sBpAou sb^ ua B^psaj anb o[ n\n-^sa p ua uoiaBzipuosjadsap Bg.^ :BzauB^^ BpBiaunuap b^ BJBd —iJaq\n-uij uosjapuy uoa opuarpiauxoa— uoiaBaqdxa Bun Bjuaiui ttBiaBjaom\n\"aQ Bl 9P Bl8ílaAO\\[ Ia 49J^Bd oÍBqBjj opBjipara ns ua BjJBg p^^\not tt*Bníoua^ b^ ap sappui so^jata ua jejsa asasf „\n-ap otJipjd ojX^g '(Buioipi pp oaiS9[ o\\ ajuBtpaui sBpBaiunuioa b X^\npjnjBU pp SBSoa sb^ jbujoj b BqBiiAui o\\ anb) pmns as anb b Bjsq )?\n-Baj Bpnasa B[ Jod X (sa[BuoiauaAuoa sbiujoj ua JBSUBasap b UBqB^ M\n-iaui o^ anb) XIX l^í8 IaP sapuBdsa sajojnB so[ jod opin^juj^^\n•oapaod X oaiun 'opBpauia n\noyijsa un ua zny By b soyjsaBS X bisbiubj ns ap sanSaiydaj soy a;uaui M\n-spunjojd JBJoydxa 'osed Bpsa b asjauajap Bjqap jo^ijasa ya anb bj ^\n-njBjajiy By ap upiadaauoa ns ap ojjuap BqB^sa ou ojag 'U9iaBsiAOjd n\n-uii By ap sojSiyad soy BqByBuas íbjuouijb 'oyjqiyinba 'upiaaajjoa biS n\n-ixa :uatq sanj^ :}jaqury uosjapuy anbxjug Bqaojdaj ay anb opiuBiu\nX yBuoiaBSjaAuoa oyijsa ya jod oyopuaiydns 'oAisajdxa oipam asa ap\nyBqBa osn ya ppaA ay anb oy anj anb souiaqBS o^ <t*8Ol^T8 3P osn Ia „\njod opBuijB X opBuoxaaajjad o^uauínjjsut ya optAjas Bq upianaafa ns ^j\nBJBd rs 'Biasaip X pn^iuayd 'oyyxjq sbiu uB^uajso 'oijbjiuoo ya jod 'X „\n—ttSBaiun,? ouis 'sajBiynaad oyps bX ou sssoa ap ajBJj as ou SBJiuaim „\n— Buioipi yB souBjjxa soiuauíaya uajaynbaj ou 'sauoisBd X sojuaiui n\n\n�vosía y cargado en cambio de chispa y sabor folklórico; el segundo,\nfrío, calculador, ejemplo de político de avería, nos entrega minucio\nsamente el material de su infamia, coronando sutilmente una repro\nbación ética. Las conclusiones morales a que arribe el lector quedan\npor cuenta de éste; Payró jamás las entrega deglutidas. En esta di\nsimulada didáctica radica uno de sus mejores méritos.\nEl ambiente marginal y tahúr que se respira en su narrativa no\nes más que réplica fiel del medio que gustó frecuentar y de los truha\nnes y picaros con que intimó en su diario pasaje por el café - restau\nrante de Carabelas y Piedad. Aquella parroquia comprometida y es\nquiva, con su acusada tipología maleva —forma degenerada del em\npuje gaucho, bastardeado por el empedrado urbano— brindaba al es\ncritor el solaz de su originalidad, de su agudeza para el cuerpeo en\nmedio del alud materialista; éstos eran los especímenes hacia los que\nlo arrastra una indisimulable simpatía. Veía en el picaro el ejem\nplo cimero del innato sobreviviente \"descansado\"; festejaba en él la\ntautológica asimilación de las tradicionales virtudes criollas. Era, en\nel fondo, el mismo truhán que paseara en Europa con el atuendo de\nRinconete, Cortadillo, Lazarillo, Gil Blas y tantos otros; no había he\ncho más que saltar el Océano y establecerse por estos lados, incorpo\nrándose la sinuosidad del indio y la jocundia del negro. Picardía y\nel Viejo Vizcacha son simplemente las fases —inocente y dolosa— de\nsu maleabilidad amoral; Fray Mocho catalogará posteriormente la\ngradación de las variantes ciudadanas. Con Laucha la genealogía ofi\ncializa su \"status\"; éste será el hijo dilecto hacia el cual se canalizan\nla condescendencia y la simpatía de Payró. No ocurre lo mismo con\nMauricio Gómez Herrera. Sin embargo, aunque su preferencia no lo in\ncline hacia el preclaro político de Los Sunchos, es éste el personaje más\nrepresentativo que saliera de su pluma —si bien el más logrado artísti\ncamente resulte Laucha—; desde su aparición encarnó Gómez He\nrrera al avispado criollo sirviendo a y sirviéndose de los manejos po\nlíticos para satisfacer su afán inescrupuloso de mejoramiento social y\nmaterial. Asentado con todo el peso de su acomodaticia humanidad\nen el medio pueblerino, explota los recursos que la habilidad o la\nsuerte le allegan, reflejando objetivamente el carácter de una socie\ndad ávida, fiel trasunto que otorga a Ja obra el valor de documento de\népoca, cualidad que no pueden exhibir novelas de mayor vuelo (de\nGüiraldes, de Gálvez) al idealizar las etapas de la argentinidad en\nmarcha. Las Divertidas Aventuras... han llegado así a constituirse\nen la carta orgánica del profesionalismo político rioplatense, campo\nde acción por excelencia del bárbaro rural trasplantado al casco ur\nbano. Se halla definido así el personaje como un producto degene\nrado, forma tangencial del gaucho auténtico del que heredara la va\nlentía, aderezándola con el desplante alevoso del taura orillero. Pay\nró repudia esta miscigenación y por ella la finalidad moralizante de\neste glosario de ruindades, pero —y aquí se descubre la punta de su\nsingular ubicación— también tiene reparos que oponer al gaucho pu- 8\n\nr ^ onn\n\n-\n\n�oiesot\n\n- 6\n• [g Spd '-jp qo 's^upif^g ouoS^q z\n\nZl ^4\"^9pt {3 ^od uoiaBAaja ns ua 'uoiaBjadns ajqisod bj ua oX „\n-3JD 4BJOpB[O8UOa89p pBpiJB9J BJ0BX3 TIS U3 J3A odnS 8OJ OpUBnD UnB ^\nX sajqiuoq sns b á spd ja BqBuiB jg • BArpajoa BuqB jap sauoiasai m\n-9qB sbj ap 'BisipuaiBin 9]U9nipnsu98 Biauapuaj ns ap 'soioia sns ap n\n'siBd pp BqBjadsasap ou 'a^janj aaqiuoq 'c^Xbj anbao^ -jBJoni uoia n\n-uajuí Bun 'BpAou Bjsa 'oqanm ua 'auaiq -píaos A ouBinnq osaaS ^\n•ojd oinijta[ un BJBd opqBA oAi^tsod p jaBJixa soraaaSo^ anb ap n\n-uajaad oAijB^au pp X si^d [a aqiqxa sou ojXb^ • sojuatuiia uis uoia M\n-anJisuoa BpBuapaosap ua 'uopBsiAojduii b^ ua ajuaiuBjauBip zaA b^ n\nb X Bsouad asopua^Bqap 'sapaoin SBzjanj uis 'BatjoBa Butjuaájy eun,,\nap oiuaiiuiaouoa p iv^í)\\i jaaoq aaainb sou anb uoa opajipA [a n\nsa 'svunjuaay svpijjaai(j ap pjjuaa aÍBuosjad p 'Biajjajj zauío^) n\n•jBznf b BÍoijqo sou X aojnB p Bjoip Bznf pBppBp SBiu uoa oaa^ M\n•SBjqo sop sbjjo sb[ ua anb buisiui b[ sa BUBiunq X píaos pBpqBaj B-q n\n•Bjqo Bjaaja^ B[ ua 'BAijaiujsuoa Biaunuap ap 'BiJoiBiamfua pnjrpB\nBun oiquiBa ua BjdopB 'oatif^y oSvj ua pBpiApafqo bjjj Bun opuBjdopB\nX BqanBq uoa asopua^auíoaduioa 'uainb jojnB pp Bai^a uoiaisod B[\nuoa apuodsaaaoa as BpBjundB uoiaBiauajajip Bq -BpuBdsa sasaj^aid B[\nap jouinq oa^au p uoa BiJOjaaXBJ^ ns Bznpa anb 'oí^ubj oj[B ap 'oaix\n-a[jaj B[puBa p aXnjijsns o[ oaaqaB[ndod X opBUBspdB ojeaid p anb\nbX '• • 'sxnniuaciy svppuaaiQ svj ua 'sosoaopp 'sojjqiuos sajajaBJBa aj.\n-siAaj oiquiBa ua ípBpiu^ipiu BpBuoiauajuiui Bun ap 'osoaof 'osaiABaj\njoiunq un '^iJip as isBa 'sa :oaiqq oSb^ ajqos sojBpj so^ X BqanBq\nua oAisojJoa oaod X ajueadsiqa aan[ joiunq asq -aqijasap anb SBjnj\n-Biaa sb^ ap soiuaiunaa{pjsap so^ BioBq BijBduiis BAisuaadiuoa ns ap bj\n-n^d B^ Bp sou —opiaB a.iduiais ou— joumq ns X 'ajuBzipjom ouisijq\n-innisoa ns ap uapuajdsap as anb sauoisnpuoa sb^ X sauoixajpj sb[\nSBpBjqq of^p sou opijuas uanq ng -pjniBU p sou^aaajjo ap o^jBaua\nas SBijasiiu X soioia soXna sodij ap apjsap opBJJBiqB un opuBiuas\n-aad 'Baoda b^ ap BUBpBpnia p^paiaos b^ ua o[adpasa p oipunq 'opBU\n-jBasap X opidBj 'oaiisipoijad ojijsa ns X opn^B nimdsa ns uo^\n•Bjquiog\nopunSag ap uoiDBziuoJjua B[ X sapuoioipB^^ saaopA so[ ap upiasa^\n-Bsuoa B[ uoa BjsijjaijuiiJBiu odna^ pp ojunijj ¡a ua oaoquiasap anb\nX Buijua^aB pBpipnjaapjuí bj b oipiAip anb Baoda b^ ap Bpuapuoa b^\nua 'sand 'op^aa^quia a^uauíBApeSau B^pq as íoaijuajiiB aojiua^ ns aaq\n-os oiuoa 'opjBjsBq ojanpoidqns 'oqanBpuB p ajqos ojub^ ^bo Bina)\n-bub ng tt-aauBJi opo^ b ouispixa p ojsapom o;paui p auapad ap X „\nsbiujoj sa^ofaiu sns ua Bjn^na B[ jc^adsaj ap 'opBSBd pp sbuisbjubj m\nsosa b oipa jipuaj ou ap 'afBapBduioa p X oiusiqonBS p uoa jsq n\n-bdb ap Baoq bj BpBuos sa anb aaja oaa^ ¿sajquiou aBjia anb bj m\n-Bd? ---¡soj^o sojubj! ---B iu 'Bjajjajj zaiuo^) oiaijnBj^[ uop bm\niu 'Bjpjoj^[ UBnf ap ojatu jb jbui aaamb ou aqiaasa ojsa anb n\nI3 ^Bsaadxa jeiioiobu BXadoda bj ap ojiiBiuaa jb 'jBuoiaipBjj 'oj\n\n�Al abordar la \"trilogía de Pago Chico\" comenzaremos cronológi\ncamente por El Casamiento de Laucha (1905), primera entrega de la\n\"comedia criolla\", cuadro de picardía pampeana que tiene toda la\nfrescura del costumbrismo directo y que se distingue por la envolven\nte simpatía que irradia el personaje; sus desmanes y fechorías quedan\natemperados tras su inconsciencia y desparpajo, al punto que el lec\ntor se ve comprometido a juzgarlo con una inmerecida benevolencia.\nY no sólo el lector: el propio Payró, tan severo en entrelineas para\ncon Gómez Herrera, se ve desarmado ante la aparente fragilidad y\nla sospechosa ingenuidad de Laucha, abandonando su finalidad mo\nralizante. La descripción física del aprendiz de pulpero parece hasta\nsalvaguardarlo de todo rencor, dada su insignificancia: \"Era peque\" ñito, delgado, receloso, móvil; la boca parecía un hociquillo orlado\n\"de poco y rígido bigote; los ojos negros, como cuentas de azabache,\n\" algo saltones, sin blanco casi, añadían a la semejanza, completada\n\" por la cara angostita, la frente fugitiva y estrecha, el cabello desco\" lorido, arratonado...\". Tan vivamente traslada Payró su criatura\nal libro, tanta veracidad fluye de él, tan acabado es el logro, que se\nha considerado ésta su más perfecta realización y una joya dentro\ndel género. Laucha, con su presunción personal (\"Yo no soy un buen\n\"mozo, ya lo sé; pero tengo algo, algo que me hace simpático, sobre\n\" todo a las mujeres\") y sus remilgos sociales de hambriento vitali\ncio (\"Pero aunque el negocio me conviniera mucho, yo no dejaba de\n\" tener un poco de vergüenza, por las relaciones y la familia que no\n\" iban a dejar de saber mi casamiento, porque al fin y al cabo yo no\n\"soy un cualquiera, aunque anduviese más pobre que las ratas...\")\ntiene la impúdica extroversión necesaria para ganarse a su público.\nSe franquea en amigable confidencia que va desde el desenfado se\nxual (\"La gringa, de puro contenta porque yo no le había mezquina\" do aquella noche...\") basta la resignada aceptación de su mez\nquindad física (\"A mí no me gustan mucho esas cosas, ¿a qué de\" cir? Soy bajito, bastante delgadón, no tengo gran fuerza y, además,\n\"n o entiendo mucho de cuchillo.\") y llega a plantear la incógnita de\ndilucidar hasta dónde es sincero y cuándo, por el contrario, comien\nza a fingir al confiarnos sus mecanismos íntimos. Sólo un cínico ave\nzado o un pertinaz irresponsable podría coronar la cadena de desba\nrajustes, que causan la ruina de la empeñosa y enamorada gringa, con\nsus absolutorias justificaciones: \"...caí en la cuenta de que la Ca\" rolina con sus lloriqueos y rabietas al botón, descuidaba el negocio\n\" y lo dejaba ir barranca abajo.\" El final del relato deja un amargo\nsedimento por la insensibilidad imperdonable que luce este aventaja\ndo \"maquereau\": \"Yo saqué los pocos pesos que por casualidad ha\"bía en el cajón, ensillé el maceta, ¡y si te he visto no me acuerdo!\n\"Agarré para otro lado...\" \"¡Qué!, ¿y se afligen por tan poco?...\n\"Pero fíjense, y verán que era muchísimo mejor para mí... y tam\"bién para Carolina... ¿Que si tengo noticias? Sí. Ayer supe que\n\"estaba perfectamente: de enfermera en el hospital del Pago.\"\n\n- 10 -\n\n�- TI oqantu sa uaxqrae^ A • • • BtsajSj bj ap o^ajaas nn sa anbjod 'ojjaq „\n-bs anb auax^ aipeu ojad 4isb jbsbo BJBd ostuuad o^uaj o^ • • • ¡ qa! M\n'BpBU jaoBq apand ou jafnuí bj A uajainb is jBpnm uepuera as A }^\nuadtuoj cq 'Buanq sa ou xs ojad íuBpjBnS oj sojja 'Buanq sa jaftira M\nB[ ts 'saauoiu^^ 4t*uapjBn8 oj anb BJBd Xop oj as A oqans jadBd un n\nua opBaijijaaa un oBq saj oÁ 'saauoju^ • • • ojqq ja ua ojuairaesea ja M\nUBÍsuod saj ou anb oaad 4ts 4asjBSBO uajatnb anb sounS^ ^Bq anb n\n\"jod u¿BinbojjBd B^ ap ojqq ¡a ua? • • '¿SBJ3A ap asjBssa ajatnb? aj n\n-sn oja^,, \"BisoAa^B ns jbjisoiu b Bzatdma jotunq p A Bsojopp zbj ns\nua Bjjua bsjbj B[ uoiodbsubjj a^qiajout ns A BuíSBdB^ Bjna p U0^\n•ojidnd ns ap a^uBjaad\n-xa uptauajB b^ ajuB 4oatopiraajBd oSopiBa ap buijoj ua 'ouBtpuBu\n-jaq joini p B^ojJBsap anb aiuai^adxa Bjpa^Ba B^ ap SBiauajstuiiuaj\nuaBjj sou sofasuoa sns ap pBpiatiaBjd B[ A opBjuasap p 'op^Sa^ uaiaaj\np Buotaaap anb ua BpBptnfaadsap A aiuBnutsut buijoj B^ *tt\"'\"^atqM\njttp Bq aj anb ofasuoa jBtu ns bSis A 'BpBnjpBiu biubi opnu jb >?\noistA Bq ou anb ofatA ajsa b apSiQ • • • BUBduioa Bjtsaaau 'ajqod bj n\n'Bjp A 4jBpns at bsoo Bas anb oj BJBd anb sbiu 'opjaj aaajBd aui ou w\najsjq • • • is osa 'ajJBqBj uts ojad 'opuq oj ap BjJBtauoj A 'ofatA oqaaj M\n-ap apsjBjtpua sa 'ojpora 'jaaBq aqap anb oj 4ajsn ''¡^-qj\\[!,, 44*BÍJ „\n-ou Btd tu aAjts ou A 'BJauBtu aoBq as 4Bjqog • • • Biun^ ua obji^ jaq n\n-Bq ap sandstp 4bjos JBpuB tp Bq ou jafmu Bq • • • bjjo^ bj B4d oub un M\nBJBq BjnB 'obutj ja oijnuí anb apuap 'Bjtaajqod bj b BtaBq aj BjjB^ M\n:Biara bj BtaBq BjBasa bj BqanBq Bistunjjodo jb apuai). a^uaauíAuoa A\njBUjajBd BjqsjBd ng 'boijbj^ojoj Btdoa aaajsd anb jap 'BqaBozt^ ofatA\nja uoa BjuatJBdtua oj anb bjjoijo BipjBaid ajqtraijdajjt bj A BAijoraa\npBptjiqisuasui ns Bza^jaa uoa isbo íopBsajajut ubjb un aiuauqiatjtQ\n¿tsb jBnjaB BJBd aAamu oj on^? 'Bjadjnd bj ap sajqBjaujtiA sojund\nsoj o^Jatqnasap jb opuBfap A —BqonBq— optaouoasap un B ajuajj\naiuarajBJora Bjopu^pnusap BJOjaBjauaq ns b auoiatBJj 'otquiBa ap sbj\n-aratjd sbj b 4anb BJBd Bjsqo ou ojj^ #oSijqB jb A Bporaoa Btauajstxa\nBun JBAajj opBjSoj Bq buijoje^ Buop ap sojuairapuas souanq soj ua\nopBJBdiuB rouBijdi^ ofaiA ja jod souiaauarao^ *soauBiuodsa sapBJjoa\nsns auait anb ouis ojos BnjaB ou ofodsap jap ojautjBjoA ajsa oja^\n•ajuatquiB jaAtu jap Biutaua jod Baojoa\noj anb A BUBjn as anb bj ap 'BJnjjna BAtjBjaj Bun jaAaj^ua opuBfap A\noasaqanBS anbuoajua ap BuajBJOiq BjjBd Bun opuBztjijn 'ajqístAut oij\n-oqpnB ja ajuB so^ojouora sns jopBjuntJj ap Biauaiosuooui a opsjuas\n-ap uoa BUBAjtqsap tsy *sajoÁBiu sns ap jejos ja ua ajuaraesoqaaAoíd\nA Bporaoa ajdejje as anb aasq eqaneS BiauapuaasB ap ja ua ^eq anb\noj opoi íBatjajsa BjjoSajBa ajatnbpB 'uoiaBJtdsui zijaj Bun b sbi3BjS\n'anb A jBjnj buoz bj ua a^uaiuB^tniJoj aBa anb BUBpBpnp Biauaaaja\n-xa Bun 'aojaqtjuB un 'opssBjasap un sa BqatiBq *sajoijadns sedeu sns\nua ajuauíBAi^BJJBU jBuoiaunj BJBd sojdB saiajaejea aaajjo ojos 'jBjau\n-aS osuasuoa ja unas 4anb uopBaxjtsBja can ap oSnjaj 'jbioos ojp^na\njap sBptja^ajd sbuoz sbj ap opsuioi odi^ un asuajBjd baijbjjbu bj b op\n-Bjodjoaut jaqBq ap pBptjButStJo bj jojnB jb ajasjaaouoaaj\n\n�\" más caro que el otro casamiento...\". Este representante de la vo\nracidad peninsular, este consumado explotador de la oficialización\ndogmática ha traído con la oleada inmigratoria la refinada experien\ncia comercial que sólo el régimen europeo, con siglos de perfeccio\nnamiento, podía producir; así como otros llegaron para hacerse co\nrambreros él se embarcó para mercar como certificador ad referendum.\nEs un tramoyista en la comedia religiosa puesto al servicio de las\nnecesidades sociales; su olfato le dirá cuándo debe correr la cortina\ntras sí. De este modo Laucha, consumado el despojo total de su\n\"consorte\", podrá informarle de paso: \"¿Y quién te ha dicho que\n\"soy tu marido? ¡Pues no hay tal! No sos más que mi querida.\"\n\" ¡Qué!, tu nápolis se ha ido hace un mes a mangiar macaroni en\n\"tu tierra... Anda, pregúntaselo al nuevo, si hay apunte de tu ca\n^amiento en la iglesia...\". La \"comedia dell'arte\" trasladada a un\nmedio rudo sólo podía originar rudos desenlaces.\nEl otro producto oficial, aunque no foráneo sino intrínsecamente\nnuestro, es Barraba el comisario, resultante de un orden político civil, encarnación de un desorden social, adherido a una realidad caó\ntica —propia de todo período formativo— y medrando a expensas de\nla misma. \"Y ahí no más armé carreras los domingos [habla Lau\"cha], también con permiso del comisario Barraba, que sabía a ve\" ees presentarse a cobrar la coima en persona, para que no hubiese\n\" barullo ni peleas, decía.\" \"En la taba y en las riñas, el comisario\n\"—que me había dado permiso, aunque el juego estuviera prohibido\n\" en toda la provincia— no se llevaba más que la mitad de la coi\"ma...\". Su figura, apenas entrevista en el decurso del relato, nos\nda la pauta de la venalidad y carencia de escrúpulos de las autorida\ndes de la época, al acecho siempre para recoger la más suculenta\nmesada. Su voracidad sólo puede parangonarse a la despótica auto\nridad con que zanjaba arbitrariamente los conflictos surgidos. Lau\ncha pagará tributo al caciquismo de Barraba y al intento por sacu\ndir la corvea \"voluntaria\", en ocasión de la carrera del zaino, sopor\ntando el fallo aniquilador del arbitro vengativo: \"Los gauchos nos\n\" rodearon, desapartándonos, y recién entonces se acercó el comisa\" rio Barraba. Yo había hecho la chambonada de no decirle la cosa\n\"del zaino, y él le jugó al tordillo... ¡Se necesita andar en la ma\"la!...\" Barraba ejemplariza, pues, una fase incipiente y sui generis del dirigismo oficial, acomodado ecológicamente al ambiente platense.\n\nTal la trimurti milagrera que sirve de fondo a las maquinaciones\nde Laucha, el coro que sustenta e impulsa los episodios de la trage\ndia de Carolina y que veremos reaparecer omnímodo y multiplicado\nen los relatos de Pago Chico (1908), relatos que por la unidad de lu\ngar y personajes presentan la mínima coherencia necesaria para po\nderse considerar como novela. Si en \"El Casamiento...\" la escena se\n\n- 12 -\n\n�- 81 ~\n\n•JBjnaasiu\n-ij oATAoij ns ua SBjauoiaBiu sbj aBDuijq opuaiasq A ajuBuopaajB join\n-nq ns ap biuouiijob bj ua SBjauíA sb[ opuaiAjoAua 'ojXb^ oiuounjsai\nBp sou sosaaxa Á sojjo^ sns ap i sajBuoianqisuoa sbuijou sb[ ap oaiuap\nouBpBpnia ojabjb oAanu ja v.A Bjuaiui 'ouBapjB aÍBdoa jb opuBuoia\n-n[OAa 'ujjjoj onS^uB jg 44¡saXo cq ouioa 'jsy! •••¡Buna bj ua pBp ^\n-nía ub^S Bun ap sojuauuBzaiadsap soaaumd soj b á uoiaBjsaS na bio^>\n-Bjaouiap Bun ap sauotaBjidpd SBjaraxjd sb[ b anb souaui BpBu sanj! n\n¿o^aqBs uis sojunC opi^síSB souiaq opaBjaadsa anb b saqBS? 'sa[^,\n-Btaijaadns ajnauíaiuajBdB SBuiBd SBjsa ouB^sap o sajajut uoa opuj M\n-oaaj SBq 'o^snpB o ouansij 'anb jojoa^,, :soinaa^ ogcqidg p u^ -Baij\n-Bjaouiap buijoj B^ biobi^ BupuaSjB uoianpAa B[ ap BiJOjsiq B^ opusz\n-bjj uba anb sasuanbiqaoSBd so| ua uBUJBaua opBuotanpAaj o[aquB\np 'sauoisBd ap ojapiAJaq p 'oAijBJidsuoa ubjb [3 -UBuip^ za^nf\nlod 'Baoda b^ ua 'BpBiuasajdaj 'ouna ofaiA ap BjnbjBSqo B[ JBaojjap\nua sBpBuadiua SBZjanj sb[ BuijnpB anb Bjojisodo Biauapuaj 'oursipaip\n-bj p :oaiji[od oiJBuaasa p ua Bzjanj BAanu Bun ap upioiJBdB B[ ubj\n-uaranaop sojBpj so[ 'puoia^u opoiiad un ap soiuouiiasaj 0U103\ngI 44*uaajafa Áo\\\\ anb oiuuuopajd p opBp UBX^q sa^ 'sappijp ^\n-jb souaui o sbiu 'sBiauBisunajia sb^ opuBna une jjjsisqns uapand ou,^\nanb uoiaisuBJ^ ap sapBpxpnpiAipui uog \"jaaajBdBsap b a^uauía^q „\n-BjiAaui sopBuijsap UBjsa 'BpiA b¡ jod Bqan^ b^ ua JBjuniJi 'aijBquioa „\n'asjauajsos BJsd so^dB uaiq opuais ou 'sopiuijap sajajDBJCo opuaruaj n\nou anb so^uauíap soAanu b sojsand sns opipaa u^q —bijouiui Bjn^ >t\n-osqB b^ A bjjoXbui B^npsqB bj— bjjo aod opBJ^sn^i ajquioq p A aj^\n-jBd Bun aod oqonB p '[saaty souang ap BiouiAoad b^ b aaaipa as] M\noiJBuaasa ojsba ns U3?, 'saaopBqjnjaad A sop^a^oajaj so^uauíap 4eo^\n-oíaa so^ipnBa so[ ap uppiaBdBsap a[qipnpui b^ ua A BaipBo BdB^a Bsa\nap uoiDBaadns Bpid^a B{ ua aojuosa pp bzubijuoo bj Baaiuiipaa o[ ou\nis o^asuiB ajuauíBaopBuinaqB BiaB^nsaa oapBna ^3 'Bapipd B[ :uots\n-Bd Bps Bun aod sopiqaosqB A sopBziuBApiá 'opBSBd oj^is pp sauíj b\neouTjuaSjB souBiauíAoad so^qand so[ ap Baiaaua^ ua^Buti Bf sa 'B[p ua\noiaia paXBj anb ua Booda bj ua BauBjg ^jq^g sas o 'oaiq^ oSb^\n•ajUBaijipa Bansuaa ap uopunj Bun 'safBuosaad soun[B ap Baoq aod\n'a^uauíBiJBOiA aijduina aojnB jb a^iuiaad BauBjaasiui Bjsg 'ovvjd^f ap\noipuo^ uoa Bp as anb aiuBAajqns A janaa b^ou bj aBjjBj uts 'sopBiuaui\n-naop UBpanb soxdiauíad ap bijbj bj ap sopiSans sofauBui soj sopoj^\n• BaiuojjB3Bui Biaijsnf 'BpBaijjBq ap ouisipoiaad 'BJopBjpaui Biauaa\n-ipuaq 'Bjj^oaBd ap ajijqSiq 'BiaBijiqBJ^B A jbu3a Bioijod 'sBaopBau\n-oSubui sapBptaoinB 'soaajjnj soaijijod :oipaui jap soaiisuajoBaBa sbui\nso^uamaja soj aBSojBjBa ojAtb^ b uaiiuuad anb 44uoxaBuiaoj ua ojqand\nun ap BpiA bj ap SBiJBip SBuaasa., 'Baijdsap as BjsuaA oasaaj oijduiB\nu[i -sajuB^iqBq sns ap sajBtaos - oaijijod saaBjBAB soj ua BaBauíj bj\n-opaauB bj A ojqand ja opoi BaoqB BjBaaBqB oiaBuaasa ja 'ojaijjuoa un\nap oiuijuí isbo oiaadsB jb A BpajBAjog B3 Biaadjnd bj b Biqiaasunaata\n\n�La identidad de ambiente trae a nuestro lado viejos conocidos\ny así resurgen Papagna, Laucha y Barraba, entre otros, a los que se\nsuma una nutrida colección- de novedosas adquisiciones. Por su in\ntermedio seguimos cotidianamente el pulso del vivir urbano, familia\nrizándonos con la enormidad de las pequeñíis miserias que agitan a\nPedro Machado el Juez de Paz, a las altruistas y belicosas sociedades\nantagónicas \"Hermanas de los Pobres\" y \"Damas de Beneficencia\",\nal doctor Fillipini, blanco de la conjura para desplazarlo del Hospi\ntal Municipal, a don Ignacio, el malhadado Intendente sacrificado\npor las facciones políticas, a Silvestre Espíndola, el memorioso boti\ncario, registro viviente de sucedidos locales, a Barraba, modelo de\ntruhanería, que \"se come vigilantes\" y hace atender la Comisaría por\nun recluso. En fin: la enumeración prolija se haría interminable por\nque Pago Chico es precisamente un gran mural, una copiosísima mis\ncelánea vertida por la generosa cornucopia de quien mucho había ob\nservado y mucho tenía que decir sobre ese infierno chico; es claro\nque el carácter fragmentario, episódico de la obra, casi la hace es\ncapar a la calificación novelística formal. Por su estructura está mu\ncho más cerca del volumen de cuentos; sin embargo, la unidad de\nlugar y personajes hace admisible su inclusión en el género novelís\ntico.\nEl estilo sigue siendo la fusión singular de originalidad popular\ny bastedad cbocarrera que da sello al humorismo payroniano, puesto\nal servicio de maquietas costumbristas; del conjunto de viñetas que\nglosan las debilidades locales debe destacarse el Capítulo XV, inte\ngrado por \"Las Memorias de Silvestre\", auténtica antología de picar\ndía, humor maligno y patriotismo con que el boticario —escoliasta\npor vocación— va registrando los negociados (La Plaza del Agujero),\nlos fraudes electorales (Comicios Baratos, El Voto del Rengo), las\nmedianerías escandalosas del comisario (Barraba y la Isla Misterio\nsa), el matonismo a sueldo (Un Moreira de Alquiler), la malversa\nción regularizada (Honradez Administrativa), la sociabilidad oficia\nlizada (Literatura Pagochiquense) y la desconsideración de las au\ntoridades políticas capitalinas (Intereses Patrióticos). El capítulo se\ncierra con un fino análisis —Psicología Gubernativa, ya citado ante\nriormente— de los caudillos políticos, señores de la hora, \"individua\nlidades de transición\" en eterna mosqueta esquinera para la alter\nnancia vitalicia en los cargos claves de la oligarquía comunal; el río\nbastardo de su genealogía es remontado con crudeza: \"Con los de\" fectos del gaucho amalgaman los que les vienen del antepasado ex\" tranjero, llegado en busca de aventuras después de dejar la concien\" cia donde no pueda estorbar, y no se encuentran en ellos ni la\n\" nobleza, ni la generosidad, ni el amor al trabajo, ni siquiera el valor,\n\" que es la última virtud que se eclipsa en nuestro paisano.\" Este\ncierre de capítulo —pese a la injusta severidad de sus juicios— es\nun punto alto en la narración porque no se detiene en la superficie\n- 14 -\n\n�- 91 3[qButuuaiui Bun aaajjo as —Bisiuoja - oaiinaaBuuBj [a—\nB[opuidsg ajjsaAjig b —zb^ ap zanf ^a— opBqaBj\\[ ojpaj apsap roaiqq\no^b^ ap BSJBduioa BpBJJB^iqB B[ ap asjpap Bupod ojubi isb3 íuoiodb\nap pB^aaqq Buajd Bp a[ uamb Joisa^ ns ap uoiaBuqaui b[ opBjsinb\n-uoa BiqBq as bX sajuB oaad 'BjiBduas Bpiaajaunii BJisanu uoa osbjjb\nBqanBq anb o}jaia sa ísBjniBua sns ap SBzucpuB sb[ ua aiuauqBi\n-01 TSBa uoiaiiauíojduioa o[ 44oaiqa ojauaS,^ ap sauoiaanpojd saaouai^\n-ub sns ^ojXb^J ap joXbui uoiaBaja Bisa uoa osouna o3[B apaang,\n\n, . |\n\n'(LZ61 '^oinq uv^^^ j^ íS^6l <vuv8\n--i9y^ tivjidvj j^) SBauoisiq SBaiuoja sns ua Buiuqna anb oiuauíqnd X\nopBpina un opuBJisom 'sbui zaA BpBa Bjuuoiaaajjad as opisa ns aiusj\n-apB u^ -oAisajdxa opoiu ns ua oiuaiuiBuijB X uoiaBAouaa Bun aanp\n-ojd as iBjni[na aiuozuoq [ap uoiaBT[duiB b[ uoa oiunf anb\n'[BiauapiAOjd Biauajaq cun ap saijiuáBiu BAipBp b[ b sbiobjS\nua BpBisa B[ ap jBinj^sip opuaipnd '¿061 ^P ^-iqniao apsap\nb[ ap opBÍapy • aiuaiuaiuBpunqB opiíBuoiuouiB uba as anb sb[[ii\n•jBna sb[ Biauaiaed uoa Baoiaj X aasqaj X o[iisa [a BJoqs b[i^ia 'Bjni\n-uasa ns ua oauBiuodsa X opcpmasap B.ianj anb '[a íoÍBqBJi ap biujoj\nns ua [BaipBJ oiqui^a un opcaado Bq ag • uoiaB^iuaauoa Baippiam X\naiuaiaBd ap sasaiu soiiba ua Bpqduma 'oiuaqB sbiu ap uoiaBzqBai ns\nUBipuaduioa anb X '0161 9P S3UíJ B 'BDí^I^9 ua IBuíJ ojund Bjaisnd\nanb sb[ b vjidjoffl uvnf ap 1d}\\[ JdP snunjuaay snpijjaaiQ :bubiu\nupiaBaídsui B[ ap ouiixbui oj3o[ [b 'aiuaui[Buij 'souiB¡áa[q[\n\n•Bjoq Buirqn ap B[OAauaq nota\n-Bpdoaaj Bun ouioa uBuoisaidiui :uaiq saiuB íouisim [ap uoi3bjo[ba\nb[ ua so[[a ap asiipuiasaad opuaipnd 'oiuoi [B jo[ba un^uiu uap^iiB\nou ooiy^ oSvj ap sojuanj sonan^j sopcuiuiouap soiB[aj sa^i soq\n-Buiiua^jB Buaasa b[ Ba^d aiuauiusoaaua^ jianpo^d b\nbjba3[[ o[ anb BaiiBuiBap BuaA b[ ap odiapuB un aisa sa pspjaA ug\n•joinB [a sopBniiqBq Biuai sou anb b oaiBSJBj ouoi [ap oaiuap opsi\n-isnuí 'oai^BJi oiuaiuá^jj aisa ap sapcpqca sb[ Bpuu ua aaajaiusap ou\nuoiaBJBduioa B[ anb Bsajdaos uoa asopuBqojdiuoa '(qauXq) vjanbv^\nX (zbjq opaAaay) popajo^ ap sajrqams sajisssap so[ ap Bioian^i\n-sap Bunj B[ aiuauíBauBiuodsa Bjouiauíaj ag 'Bidoad Biisn^uB ns jas b\nBa[[ BABaBi^ sopBqaipsap so[ ap BiisnSuB B[ X oipuaaur [ap\n-bjoa BJopBisBAap b[ jod opBiBqajJB aiuais as joiaa[ [g\nzapiAiA Bun Buaasa b[ b a.iaijuoa 'oaiisB[d 'osoianuim 'opBsnBd ouiiu\n[a anb 'pBpjaA ua 'X oaiiBiuBjp ojpBna [a ouis zaA Bisa Biuauo o[\nanb B[ Batía pBpi[Buij B[ sa o^; -aiuajaSns oíainbsa ap 'osoiAjau X\noaiiaiuis o[iisa un jod BpBaojos BJoqB BisBq 'joiuasa [ap BAiiduasap\nbjjb^ b[ aan[ as i[[B í^aauaS aiuBzqBioui X oaiJjiBS ouoi [a ua BpBi\n-aafui oiuoa Bisa anb uoiaBzqBaj aiuapuajdaos '(XIX ln^J<^B3)\n\"ÍHD ^vd u9 ^i^P^Q 13 BA3[[ sb[ as uauin[OA [ap seuqcd sb[ ojag\n' [BUO13BU\nB[ ua 'aiuauiBAixa[jaj 'opuoq sbiu b[B3 anb ouis BaiiopaauB\n\n�J...\nde\npicaros que rezuman un convincente oportunismo y una contagiosa\nvitalidad —apenas si se infiltran en la regocijante teoría los caracte\nres repudiables del comisario Barraba y del matón Moreira—. Sin\nembargo con Las Divertidas aventuras... no acontece igual; desde el\ninicio nos pone en guardia el autor, por boca del copista, diciéndonos• U •\nsobre Mauricio Gómez Herrera: \"No se llamaba así, no había nacido\n\" en Los Sunchos, no era de \"esa\" provincia, ni los años de su actua\" ción están claramente determinados.\" \"...no permitió que se variara\n\" el título, aunque éstas que se están leyendo no sean \"divertidas\",,\n\" ni \"aventuras\", ni el protagonista \"nieto\" tampoco de Juan Morei\" ra.\" Entramos, pues, con paso desconfiado al mundo trapacero de\neste oportunista de la cocina política; \"lo que ha de salir de todas\n\" estas negaciones sépalo el diablo\", que por su parte Payró sabe el\nalerta que nos lanza con esta clarinada inaugural: es su ablución\nmatinal. Despegado así de su personaje, lo aborda con la objetividad\nde concepto que permite la perspectiva; el transcurso de la novela es\nun minucioso y elaborado enjuiciamiento al cachorro de caudillo,\ndesde sus gratuitas pilleterías en Los Sunchos hasta la obtención de\nla plenipotencia diplomática al precio de la ruina de su mejor amigo.\nÉste, con la certeza que deriva del conocimiento íntimo, vaticina su\nsacrificio: \"—Tú me devorarás también si llega el caso... y puede\n\" que llegue...\" Gómez Herrera se absuelve reflexivamente: \"Bien\n\" sabe Dios que esta profecía pesimista no se ha realizado nunca. Dar\n\" una dentellada o un zarpazo, para abrirse camino, será ofender, si\n\" se quiere, pero no devorar.\"\nLa amarga ironía del título —tomado del que su hijo diera al\nartículo que dedica a nuestro héroe— responde ya a una intención\ncondenatoria, aludiendo a la línea espiritual de Gómez Herrera, em\nparentado con y heredero directo de las tendencias bárbaras del gau\ncho tradicional, tamizadas en la prepotencia aldeana de Fernando\nGómez Herrera, su padre. \"Tuvo de su abuelo el atavismo al revés,\n\"y así como aquél peleó contra la partida, muchas veces sin razón,\n\" éste pelea siempre sin razón, con la partida, contra todo lo demás.\"\nVale la pena transcribir una opinión de familia: \"Heredó de su padre\n\" el caudillaje, y vistiendo la ropa del civilizado fue, desde criatura,\n\" la esencia del gaucho y del compadrito, despojado con el chiripá y\n\" el poncho de todas las que pudieron parecer virtudes, conservando\n\"sólo cierto valor personal...\". Es Mauricio Rivas quien lo juzga, el\nfruto de sus amores juveniles, para con quien no tiene la más mínima\nindulgencia paternal y al que aplastará —como a tantos otros— con\nsu paso aplomado de exitista satisfecho; es su propio hijo el que\ncompendia en una semblanza recusatoria la genealogía y conforma\nción espiritual del hombre público, cotejado igualitariamente con el\nchino Romualdo Cejas y el perdonavidas Camacho, los retrógrados\nsupérstites del gauchismo en Pago Chico.\nPero no sólo rastrea el autor el ancestro gaucho en los tipos\ndemóticos sino que lo olfatea en las capas superiores, detectándolo en\n\n- 16 -\n\n�- ¿I 6^ son anb n^ euoisiij By ap oSjBy oy b ojuamoui oanm ya 69 a^sg\n**\"' ¡op^niu ya U9 9ipcu aod sBpBAouaj ubj96 ou 'anuByESaj opnd 9nb n\nUO9 SBOOy 6BI9IJB9 6B[ 9tlb X 'Oiao^aU yBUT UIl Oqoaq 91J anb O]U9I6 ^\n'BJOqB B^JBpJO99J yB ^ 4JUI 9p BpBdnOO OAU^Sa 9jdui9I6 9nb 9p OJtl^ M\n-98 XojSa OJ9d 'SBJJB SOUB 9p89p BiqiJ9S9 BJ OU oX ÍOJU9IUIB6B9 Tin B ^\nOpTJSTSB BiqBq O^, t4*8BU9d SapUBj^ TU SBljSayB SapUBJx^ TU 9TlbOAOjd ^\n9llb UTS 'OUJ9IJ X OSOXIOq 'OUISIUI ÁO\\\\ '69 Op^9IT99J T18 ^ * BpiA TTU 9p n\nopuoj p U9 jouinj ui8 opBnjonyj asaiqnq 9nb b^ba Bjquios sun\nOJO8 19 OUIO9 '89A9ip^ SOpBUTUIJ9)9p 9[JBp B 'o^.TBqiU9 UT6 '\n-J99B OU '8BJ9A 9p 9JO{[ B^ í ¡ BJITUBUI ^-iqOj!,, 19JU9UIB0qO0UBpui Bq9\n-OJd9I 98 X BT3U9T3UO9 T18 9p 9qOOU B^ U9 JOpUB[dS9J ZBÍJllJ un B9dsiq9\n'B1J9IUU bX '^ju^uiyBui^ 44*44BjT6Bd Bun Bq^gq^ BqB^89 Bf9iA 9jqod luí M\n'8OIU9T0IU90 - oouByq eopuBq 8ne uod 48biijjb gp ^uayj ub^ 'Bpnuaiu\nUB} 'T8B X 'OOJB Un OUIO9 yBjq9JI9A BUUinyOO B[ UO9 'BpBSpp 8BUI\noqanuí 'BÍBq eBiu bj9 anb 99bijiq •gyqjojDui z^pidej Bun uod opToof^A n\n-U9 BiqBq p^p^yos bj ug,; :batjoui9 bjou BDiun otuod uotdbjo^tuiuod op\nsnboj 9A9[ un uod oyqBDoydiui uoiodiJD89p ns BJBq 'bitsia Epesa^ajuí\nBUn 9p UOI8BDO U9 49pjBJ SBTU odiuai^ *M * * -8B8OD 8BJ X 89jqiUOq 8O[ 9p „\nouiod Bp^piAp 'oX 9nb uoisBd 8Biu BpiA By U9 J9U9) opnd ou n\nua ule 'anb 'BpBuoysBdB BiuyB un 'b^ttubji\\[ ap By 9iubuib BinyB un M\n,, -oSaiJíafnuí X ooijod^ap opiJBiu un aod BpBJOu^í Bsodsa 9p BiuBjp\nn8 jes jBsuaduioD opua^anb 'oíAyoAua oy ajpBui By anb uod uoisBd\nBy J9pUOd89JJOD X JBTDinfU9 BJBd 'B6OIDUBJ8Tp 4BATlD9d89p BIDU9pU9D\n-89pUOD BUn 89 ¡BSOD BOod UBno! BpBU9JqO8 9nb JOÍ91U Oy BUITDU9\nBqD9 8OU BJ9JJ9JJ ZOTUp^) 9nb pBpyBTJJ X OUI8IUID 9p BpBÍOJBUI By 9Q\n•oyqBJOxaui uoiDBy9A9i Bun aod opBjSBydB opjBjSBq yo 'sbat^j oidtjbj^ X\n'oiDuoyis yap aiyao^daj ojayoaaj ya uod jijoui odns anb Bpyaajajd\nBy 'btjbj^ Bisiiu 'oyjBziuBiunq osinb anb jafnur By 'oDUByg btjb^\\[ 'y\nX ojsauoq o^iuib ya 'zanbsB^ ojpa^ 's^Aig ssaja^ 9jubuib X Bynpaaa\nBy BpBuaof ns ap apjoq yB opu^panb uba tsb X ayqiSiy^au sa biutjdia\nBun^uiu o^oyBDap ns ap otjb9sbjj ya ug • ajuauíBOTisBDJBS BUBduioaB\noy anb —BsnBO aofaiu ap BuSip— ajjans Buanq B^aia Bun uod 'aiuBj\n-unia^ aaduiais jyyBS X sayBiDnaD sauoisBDO 8By ua ODsayyBUBD ofBdjBdsap\nun uod X aiuauíBpBso aaiauíajJB uaaBq oy anb soqans^ aÍBJOD ya X\nBzajjsap By BUBdsiq BidBsoad By b opuaipsuB sbui 'oyanfo^ oyqBTQ X zay\n-bzuo^ oyyiUBqaisg 'BUByyijuBg ap SByg nf) 'aqDBJBjyy ap UBiuzn^ ap\nsauniuoD soSsbj soy Bopaiuy BJjsanu ua BiuBSyBiuB anb soqoung sog\nap aojaq ya jod opusssd 'oTJBjBpuBiu aauíTid yB ooiq^ oBg ap sau\n-oiBui soy apsap Bsoyaiujad Biauajaq By ua sopBoiydun opuBjsa 'yBiaos\nByBDsa By Bpoj BioBq 'sand 'BjDaXojd as (44sapnjJTA jaaajBd uoiaypnd\nanb SByw) oqDnB BjSBuyp yap s^uinua^ sapnjjiA 8By BiDBq ouisiaiidaasa\nopnJD ng 44#uooj yap sojuana soy ua X 44SBpBXBd^^ sayqBuiuiaaiui SBy M\nua UBiDByduioD as sopBSBda^us sns ouiod isb 'SBjopaauB asiyanasa X ^\njbjuod ap ub^b ns ua 'sbsod sbjjo aajua '—uij yB Bq^yaAaj as ojad—n\nBqsyaAaj as SBüadB anb 'Biauapaaojd ns ajuaiuBjayduioa isbd JBiynao ^\nap oiuaaixa ya B^sBq opBuypj oqans^ yap odyi ya 'ajuauíBpBasnqaj ^\no BATiuTjsui is as ou 'bja\" '^ '.BDiyqndag By ap a^uapisajg oido^d ya\n\n�permitido acercarnos al alma de Gómez Herrera, en que se tiene la\nsensación de asomarse a una intimidad viva y no al registro archiva\ndor de emociones ajenas a que nos habituara su naturaleza analítica\ny deshumanizada. Pero no nos ilusionemos: lo noble en él es acci\ndental y fugitivo; producido el desliz, vertidos los pocos gramos de\ntierna sinceridad, pronto retorna al redil.\nTodo en Gómez Herrera es repudiable y fascinador, participando\ndel encanto que ofrecen el desprejuicio, el coraje y la amoralidad\ncuando alcanzan la gracia de la perfección; fundamentalmente descuella en él la osadía, un valor que le legara el antecesor gaucho y\nque cultiva con consciente especulación. \"Yo, jefe de policía, no de\" hía batirme.\" \"Pero si me negaba, mi actitud menoscabaría la re\" putación de valiente que tanto bien me había hecho hasta entonces,\n\"yak que no quería renunciar por nada.\" \"... los mismos Opositores\n\" me respetaron por el culto al coraje que existe en nuestra tierra.\"\nEs un monstruo sagrado que hiere limpiamente y con elegancia; en\nello radica la teurgia de su seducción, contra la que debemos defen\ndernos como debió defenderse su creador. A éste le sucedió lo que\na Mateo Alemán, Francisco de Quevedo, Lesage y Luis Vélez de Gue\nvara con sus engendros picarescos: la vitalidad, el arrojo, el ingenio\ny el coraje de los mismos los obligó a debatirse bravamente para no\nolvidar la lección ética perseguida; hay un autocontrol aquí que no\nse advierte en las otras crónicas satíricas de Payró, en las que se dejó\nmecer por su complacencia paternal. En cambio ahora lo vemos\nsiempre alerta, al subrayar conscientemente el rasgo canallesco del\nprotagonista, quien llega a girar en descubierto confesando su cons\nciente amoralidad; tal lo que sucede en sus relaciones con Teresa\nRivas. Desde el comienzo procede con la más premeditada alevosía:\n\" Su pobre alma se enajenaba más con los sentimientos que con las\n\" pasiones, mientras yo, como un actor, me entusiasmaba con el pa\" peí...\". Las circunstancias macabras en que abusa de la ternura de\nla inocente provinciana —muerto el padre de Mauricio, la joven,\narrastrada por su emoción, abandona la actitud defensiva— demues\ntran la sensualidad desenfrenada y la insensibilidad irrespetuosa del\ncanallita: \"Por la noche, solos, viendo y compartiendo mi honda aflic\" ción, me habló más tiernamente que nunca. Embriagados por el\n\" dolor, hubo un instante en que nos abrazamos, perdida la cabeza.\"\nToda la vida de Teresa será, a partir de este momento, una inmo\nlación al egoísmo de Mauricio, pero sin embargo estará siempre dis\npuesta a perdonarlo y a ofrecerle lo mejor de sí misma. Años más\ntarde, al fallecer su padre, don Iginio Rivas —dócil instrumento de\nuna voracidad hereditaria—, reaparecerá: \"¿Para qué te escribo esta\n\"carta, Mauricio? Sólo para una cosa, sólo para decirte: ya no me\n\"queda en el mundo más que mi hijito, y quizás tú.\" \"¡Estoy tan\n\"triste, Mauricio!... ¿Quieres que vaya, o vendrás tu, por fin, a co\"nocer a tu hijo que ya va siendo un hombrecito?..\" La respuesta\nofensivamente cortés, cínicamente ceremoniosa, no se hace esperar:\n- 18 -\n\n�- 61 -\n\n\"0SI-6H\n\n-9A B)sa X 'oupuaSjB ajuauíBuynua^ o^anpojd un ya ap uaa^q 'ayqBjad\n-nsui pBpipaa Bun uajaijuoa ay 'BjnjosqB yBjuaiqiuB uoiobíij By 'yBJod\n-raa^ o^ibjjb orasira ns ^ ajuaiaa joy j Byanasa By Bjadns ^ apuodsaj bj\n-ajjayg zarao^ X BisiAi^sod orasiyBijaiBm yap oyopad ya sg *ouaijja)\nopupijjBd ya uoa Bu^nd ajianj ua bX 'sanSjnq - omap Braa^sis p opia\n-npojd BjjqBq oySis p jBuaa yB anb orasiyBiajsnput aiuaidiauy ya Bq^^\n•ayy (yeuopeu opeojam ya aiuauíaiuaiacd opuBziyodouom soipnC X $o3\n-uij) btjo;bjiuiui BiauanyjB By uoa aiuauíBjunfuoa oy>.UBna 'Baiuiouoaa\nuoiaBuuojsuBjj ns ap Bdeja sy BqByijua yBjnj BuijuaSjy By anb ua soi\n•uauíoui ua 'e^uaqao yap BpBaap By ua uoisiaaad uoa SBpBjpsnaua u^yy\n-Bq as 'sBpByyBjap ajuauícsuajxa 'BJajjajj zauío^) ap SBzuspuB s^g\n'BJnsuaa ns ap ouaxy y^ auiny\n-oaui opiBJ^sns BiqBq as BqanBg anb j^jaApB ap oiqap souaui oy jo^\n•soAijaBajB sojnqiJjB uoa soyjBjop yB ojsauoq ^jiuuy ya opxpaaxa jaq^q\nap Bqaadsos ns Bzinb X ayqBuiB a^uauíesojauaS jotjaixa un uoa sauoq\n-ijq sns b opBUByB^Ua ^aqBq aod ojXb^ ap sBsnaxa ssy souiinjuí upia\n-BJByaap Bisa ap sBauíyaijua s^y ug f,T tt*sajo}aBjauaq soy anb une X „\nsoAisuajoui soy anb oaij^drais X ajuaXBJ}B sbui Biynsa^ saaaA SBqanm ^\nX 'ajuBu^ndaj X oaijedijue a^uauíBiJBsaaau sa ou ssa^d ap a^quióq >9\nya ojag 'sayBuas X soyad uoa oyopuBiuid 'jaaouoa b oyaep sa oy^ijBq n\n-uioa ap opoui jofatn ya j^ 'osuBasap uis oyjtjBquioa anb Xbjj 'pBpiu^\n-Buinq By ap jop^qanijad ya sa Bsaad ap ajquioq ya tsas^ya sey sspo) n\nua X soduiBa soy sopo) ua oSiuiaua oaisanu sa ssaid ap ajquioq yg ^\n:aay as 'b^jbo bjjo By ug *BAi)afqo pBpiyBiaaBduii By JBjn^ass BJBd o)\n-uaxuiBiauBjsip oijssaaau ya opBAyBS Bpan^) u'BtauB)Sip B^uey eun Bip M\n-ara 'oiaajB ya o BjiBduiis By X uop^ad ya aj)ua ojad 'jauuopjBd )noi M\n)sata ajpuaaduioa )no) 'uaiq Bjoqy • oyjapua^dnioa oaaa o opuajd ^\n-uioa oy X 'BJjaij By ap o^nij un a^uauíayduiis sg • oaodiuB) oíaa^dsap w\noy iu oipo oy ou oaad 'Bjajjajj zauro^ oxaijnBj\\[ uoa ozi)Bduiis oy^j „\n:sbai)bj^snyi a^uauíajuanaoya UBjynsaj anb rjsni^^ #g ojjaqog b paXBg\njod SBpiSiJip SB)JBa ap so)U3ui^bjj sop aqiaasuBJj opipnys sa^uB oai^ua\nya 'oiaaja ug *Bjn)Baja ns 3)ub uoiaisod ap sbuioj ssy jod sopBjouap\nuBUBpanb t4oAyBS b as^auod^^ a^sa ap sa^oijajxa sojunsBjj soy X 'opuna\n-Bg ns uoa uoiaBJt^auaduioa aiUBjainbui By ap asjBAyss BJBd JB^uajjua\noiqap o^uaiuiiBg anb Biyany buisiui By aAaj^ua as anb aaip ouBiq^\n4t-opBSayy aq „\napuop JBayy Bjsd soyaijoaBs jaa^q ap JBfap opipod aq ou 'sBiauau n\n-iniaaid SBy sBpo^ X sapBpiaiyaj s^y SBpo) uoa opiaBU aq ou 'ajuara „\n-BpBiaBiSsap 'oaag • • • ¡ sopjanaaj qo! • • • ¡ Bsajaj^! „ :BjBajB uojoyoa\nouiog *oraixBui Braiya un safssBd sojsa ua UBzuBayB Bjaa^ajj zarao^ ap\nBsouirayja B^npByquiBSua By 'BaiSoyo^Bd uptaBuuojuoa Bg 44*JBpuBui M\nanb sbui auaij ou 'oyyipnBa ub^ yap Bfiq By b yijn jas opand oSys ua n\ntg ¡Bsaiaj^^ ^* • *jBsad opuoq ns ua BUBjjanq ajsii) By b ouBduioay,,\ní4 • • • oiuiSj uop ap o^uairaiaayyBj ya oiiutjui opB)uarasy ajj : Bjijouag n\n\n�racidad impúdica, exhaustiva, agobiadora, nos induce a reconocerlo\nen cuanto politiquero arribista se reproduce en esta latitud. El per\nsonaje ha echado hondas raíces y cuenta con proficuas reencarnacio\nnes, de ahí la perennidad de su vigencia que ha sido anotada por\nMartínez Estrada (Radiografía de la Pampa) y Eduardo Mallea (His\ntoria de una Pasión Argentina) ; por el camino más modesto y directo\n—la restricta limitación local y temporal— Gómez Herrera ha pasado\"\nla puerta ancha de la universalidad, se ha perpetuado como epítome\ndel logrero político, endemia que, aunque no es privativa sólo de esta\nzona hispanoamericana, sí reviste acá aspectos especiales como flora\nción desnaturalizada de la semilla gaucha.\nLa pseudo biografía del héroe de Los Sunchos echa a andar un\nlustro después de producido el cambio de Caseros (1853), lo que quie\nre decir que su lucha política arrancará desde la presidencia de Ave\nllaneda para llegar —pasando por las de Roca, Juárez Celman y\nMitre— hasta la de Pellegrini; se documenta así un período trascen\ndental en la evolución argentina que, originándose en la descentra\nlización porteña, culmina con la crisis del 90. Todo cuanto constitu\nyó la vida de entonces queda encerrado en el libro: la atmósfera pue\nblerina y provincial, los hábitos capitalinos, las componendas políticas,\nlas convenciones sociales, los usos tradicionales y prejuiciosos, el orabliguismo de los \"nuevos hombres\"; como canevás sustentador se\nimpone en el conjunto el documento político, apenas disimulado por\nuna falsa toponimia y por los personajes de la época innominados\npero claramente precisados. La novela suministra al lector el envés\nde la trama que le permite comprender desde dentro el período his\ntórico abarcado y forma juntamente con Pago Chico —testimonio del\nradicalismo naciente, en pugna con los \"procedimientos\" situacionistas— un vasto mural que vale por un exhaustivo tratado socio - polí\ntico. \"Divertidas Aventuras del Nieto de Juan Moreirá y Pago Chico\n\" se complementan. Porque si la primera obra describe el proceso\n\" evolutivo de nuestra organización hasta el 90, la segunda señala el\n\" surgimiento del radicalismo como entidad de oposición, poniendo al\n\" desnudo los métodos de que se valen los \"situacionistas\" para aho\" garla...\". \"Con estas dos obras Payró se consagra novelista popu\" lar, crítico de la oligarquía dominante y anunciador de nuevas for\"mas democráticas.\" 15 Seguir la carrera ascendente de Gómez He\nrrera, al tiempo que permite ofrecer un testimonio histórico - político,\nnos pone en íntimo contacto con un tipo nacional —el logrero políti\nco— ya que, a diferencia de lo que sucediera con Laucha, el aventa\njado ciudadano de Los Sunchos excede su mera individualidad para\nconfigurarse en categoría.\nEl mismo Payró ha hecho notar a los críticos que Gómez Herre\nra es la última caracterización del Facundo sarmientino —bien pu-\n\n15 Larra, ob. cit., pág. 169.\n- 20 -\n\n�- u JBisa ap Bpuapuoa ^iuaj^ 'jopBuiiuouap utuuoa ns opis\nanb 3}ubsbj pBptJBJojiiA bj opipjad ubij so^ojBip souisiui sns X sajoyji\nsauopBJJBu sns UBqBfjadsB anb 44sjpuod,, soj • • • svun^uaay svpi)\nua ojubj UBpunqB ou 'sBiuap oj jo<j \"Bisdass ap joqsj aiuBjtS\n-ta Bun Bjduina aiuaipuodsajjoa opBjjiuioa ja anb ap uopipuoa b ojad\n'bjb8UB.ii 'BjsisBp o jbdoj oppojoa jb uopuaiB ua 'sapjo souisijb^jiia\nsoj ap uoisajd bj b japaa b opB^ijqo BdA as opuBtia í sorasiujiuaSjb\nX souisiJB[ndod so[ BJBjiAa anb p ua afBii^ua[ p aod asjBdnaoajd b\n'o[i)sa ns jbjioia b o[opuBumuajap 'p ua uojaXn[jui BpAou B^ japuajd\n-uia p BqBA9[[ anb Badojna BpiA ap soub sajj so[ 'opijajaj bX oínq\n-bji p ua jjaquij uosjapuy jbjou aasq o\\ uaiq Xnuí 0U103 *a)uapiAa\nsa Bjqo Bjsa ua opisa ns jbjoÍ3ui jod ojXbj ap uoiaBdnaoajd s^\n' SOUBTOUtAOJd SO[J\n-ipnBa sopBqaaAOjdB so[ ap Baijijod pBpiAi}OB B[ auodns anb sapuoia\n-bu sauoiaBAijap X SBiauBuosaj sb[ soujBpuas BJBd ajadBj pp B^und\nB^ opuB}UBA3{ inbB Bjsa as 'puosjad oiuaiuiBpmfua pp Bzapjns ts\\ aj\n-jBdy 44¿pBpip^iA a^uapsm nj b 'Biqaaqos ni b 'oíaiJnBj^ 'souiapuiaq M\nanb sa^ain^? 'oijanuí o^qand un sa ajjaui o^and un ]^ qiaoisod „\nBprA Bua[d ua opBauBjsa ojqond un 'jiaap sa 'sBOJBiJjBd sojubs ap w\ntqqand un Bijas ajsa 'aiaipui ap X ofnf ap BpiA Bun b uBJBJidsB ou nj „\nouioa soao[ so[ ts ^,, 44*nj ouioa 'uij ua 'Bjsiunjjodo bj 'asjaua^ap w\nX JBpuB aqBS anb Biai^BpoiuoaB n\\ sa pin [aiuaS] Bn[,, 44'bjos anb oj n\njas b BjjBSap ou X sa anb o[ jas ap BiJBfap ojad —pna aqBS uainb n\n— Bsoa bjio Bijas siBd OJisanu 'ni ouioa sajquioq soqanuí Bjaiqnq j?\nou ig,, *44' • • orasjoSa oiaajjad sbiu p uoa 'sjBd p uaiq oqanuí jaaBq M\n'[iraisojaAui sa anb o^ X 'sofaj Xnuí jbS3[^ apand as oisa U0^ *pjouiB n\n'opBdnaoajdsap 'apixa^ 'aiuaipA 'z^pnB saj^,, :Bjqo bj ap ppjBdiui\na aiua^ipiui 'ouij sbui oaijBjáoipBj oíamf p BjBpuuoj as 'op^pnq\nBisipapi p 'zanbzB^ ojpa^ ap Baoq jo^ -BisisajSojd uoianpAa b^\nap osaaojd p ua pBpqiqipuiasajduii ns Bjajjajj zovao^) ua 3jo[bab as\n—Bsor.uujad bSub^ b[ ajqos jod— pna bj apsap (44oiaajdsap oj tu\noipo oj ou^,) auiiuBnaa uoiaisod Bun jBidopB ap uoiaBuiuuaiap bj 'otj\n-BJiuoa ja jod Xnuí 'ouis Bpsuiuiijasipui upiaBuiuioqB Bun Baijduii ou\nBsuajap Bsa anb oijaia sa uaig -BJiBjo^a osoj^ijad ja jod ^piajafa uoia\n-aBJiB bj ap 'ja biobij oj ouioa 'asjapuajap Bjaidns ou joiaaj ja anbjod\nBjiuas anb joiuai ja X 3iubzijbjoui uoiauaiut ns ajqos aiuauíBipjjdxa\nuBJisnji safBSBd soisa ísajojBA ap BjqBi ns ap pBpasjBj bj ajqos jbu\n-oixajjaj soujaasq BJBd ojpuaSua ns b BjjipsauBz bj aiuauícpcuopuai\n-ui sqaa ojXb^ *44 • • • BpuiAOj^ ap sopjanaajj siui opuaiuoduioa 'jbi „\n-uauíiiuas ubi 'BAjiíuiud Bipauíoa BJopaAouiuoa BjjanbB spoi JtApaj „\nopBp Bjjas ara 'oiuaiuiJBg b ouioa 'Bip un anb asua^,, :oisnSnB ojapoui\nja uoa ofaioa ja aaauBAua oj soajijjod sojuuiji sns jod op^uoiuajBA\n-ua ouBtauíAOjd jy '.oiiarB jojop ja aiuB pBpijiqisBduii buisiui bj 'ojaf\n-BiuaA X JopBuiuiop ojjipnBa ap Bjqij buisiiu bj 'jsuosjad aiuaipuaasB\nX afnduia ouisiiu ja uoa ojad '—ojáis un ua joijaisod— jpp ojSoj\njap Bsouiiuija BisoAajB bj b Bjauoiuoui bj ap BsoipuBj^ aiJBqj^q bj\nap opianpaj —BSojin^ ap opiu jap sbj sbjniuaAB sns jBijnsaj uojaip\n\n�zando un esfuerzo decisivo para su futura labor y nos ha dejado tes.^ ^\ntimonios de sus afanes: \"Después de varios meses de trabajo asiduo,I • \\\n** la terminé en setecientas y tantas cuartillas que he vuelto a escribirL\n44 casi enteramente, aquí y en Brujas, adonde he ido buscando la com-¡1\npleta soledad.\" 16 De este proceso selectivo, de esta cuidadosa reela-r \\ \\\nboración hay huellas abundantes en el generoso texto; los parlamen\ntos con don Iginio (final de la Primera Parte), con Teresa, fugazmente\nreaparecida, con los áureos Rozsahegy —irresistiblemente satirizados\n— son modelos de estudiado efecto y sabia gradación psicológica: ca\nda carácter queda acabadamente fijado con sus anhelos y frustracio\nnes. Las descripciones ambientales, por su parte, se nos brindan con\ntal morosidad y profusión de detalles, tal acumulación de toques re\nveladores (recuérdese la superflua e implacable disección del mundo\nmezquino y ruin de los Zapata) que pareciera privar en Payró un\nencarnizamiento persuasivo. Es de lamentar que el impulso creador\n—quizá el regodeo en el perfeccionamiento formal alcanzado— le im\npidiera advertir que un poco de parquedad, algunas podas en la\nfrondosidad de los episodios, en la minucia del desarrollo, hubieran\nmejorado el ritmo del conjunto que —¡ironía en la pluma creadora\ndel esquicio de Laucha y de la miscelánea de Pago Chico!— se enra\nrece por la extensión y el detallismo excesivos.\nYa dijimos, juzgando las calidades de la creativa payroniana, queI f V\ntrasciende las limitaciones locales y temporales —pese a hallarse sustancialmente enraizada en un momento y en un medio— por ser el\ntrasunto neto de una realidad socio - política que la inspira y contra\nla cual se vuelve. Pero su validez no deriva únicamente de su con\ndición documentaría, hay en ella infusa toda la capacidad del autor\npara trasmutar en material artístico lo que en su inicio no fue más\nque dato verista; el proceso de recreación ha jerarquizado a logro\nético - estético lo que pudo haberse quedado en mera crónica fotográ\nfica. Ello ha sido posible dadas las auténticas facultades creativas\nde Payró que, con enfoque original, ha sabido armar sus fábulas,\nmoviendo acertados caracteres dentro de sus marcos naturales. Justa\nmente se ha discutido si Payró es realmente un escritor y Anderson\nImbert (Tres Novelas de Payró) ha afirmado que \"no fue un gran\n44 escritor, sino un escritor con gran tema\", apuntando a los defectos\ny al descuido que caracterizan el estilo de algunas de sus obras. Contra\nesta apreciación se alza Raúl Larra: \"Decir que el escritor es su\n44 prosa es hablar del literato y no de aquél. Se impone establecer\n\" la diferencia entre el literato y el escritor, el artífice y el artista.\n44 El primero amasa las palabras, el segundo las combina con el barroí\n44 humano y anima prototipos.j\n\"Si el escritor no es la orfebrería, el verbalismo ornamental, sino\n4< la capacidad creadora que vivifica la materia inerte, podemos afir-,\n\nCarta a Julio Piquet, transcripta por Raúl Larra, 6b. cit., pág. 162.\n- 22 -\n\n�U^ s^cd -jp-qo ¿i\n\n1\notnstnia jap 'oijoj\n-Biaunuap omsijoumq jap 'ajueoijipa Binoji B[ ap 'Bisijqum^soa bjijbs\nB[ ap Bpuas bj oijijajd 'oxpiAQ Á oiuoaja^ ap buiib^ uoiaipBJj ,B[ op\n•uemoiai 'aojnB oj;sanu '(^pBj^ za^Bzuo^) 'jjjbj^[) BAi^Bquioa Biaua^tu\n-ta B[ ap eo^^o '(sojsojj 'oa^B}uoj\\[ 'ppo^j) BjpajBa b^[b b[ ap ouiuiBa\n\\9 noaainis soun :BUBaijaniB pBpaiaos b[ ap sajopBznBaua sapuBjS\nso^ B ojunf SBjauBiu 8Bpo) ap opiAtA BjjqBq 'sapuuoj sojo[ sns ap\nuaSjBtn ^ 'oj^b^ 'BJopBanpaaa X BJopBiounuap uoisiui Bun na o[qand\n[B jiAjas ap a^uaiasuoa uopcuiuijaiap b[ X c^op^alo pinrid^ Barjuaj\n-riB b^ UBuoiounf as opuBna BiuBsa^jB B[ B^nsaj a^qiSq^au UBna sbcii\nzaA Bim oisaijiuBtn ap uauod o^BjSorq ns ap eo^daauoa sopc^ipaui soq\nlx ¿^JBindini sa^ sojoaos soaijiaa anb soaijsin^uq soJBdaa soaarn aod n\n'i^ao^ 'oBz^g ^sua^aiQ ap Bzapus^^ b^ asjB^aa Biapod osBay? 'o^jsa w\" \\ \\ f\n^a O[O9 sa ou jopsaia jojraasa p anb 'rs osa 'somrjsrsuj * aí^\njap 'Bsojd B^ ap uoiaBin^saqns BunSuru ojsa uoa souiBjuas o_^9,\n-aij B[ ua UBjuasajdaa o[ Xoq anb sBaniBija ap suaaop Bipaní b\noiuai[B pxpunjui sand 'apuBjS sa o[ pjXB^ anb aiuaniB^ansaj jbui n\n\n�Imp. Cordón\n\n�"]]]]]]]]],["collection",{"collectionId":"2"},["elementSetContainer",["elementSet",{"elementSetId":"1"},["name","Dublin Core"],["description","The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/."],["elementContainer",["element",{"elementId":"50"},["name","Title"],["description","A name given to the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"31"},["text","Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay"]]]],["element",{"elementId":"49"},["name","Subject"],["description","The topic of the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"138"},["text","Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay"]]]],["element",{"elementId":"41"},["name","Description"],["description","An account of the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"139"},["text","<p><span>La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.<br /><br /></span>La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. </p>\n<p>La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. <br /><br />Aldo Mazzucchelli</p>\n<p><span>15 de octubre de 2017</span></p>"]]]],["element",{"elementId":"37"},["name","Contributor"],["description","An entity responsible for making contributions to the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"3695"},["text","Pablo Darriulat\r\nGonzalo Marín"]]]],["element",{"elementId":"47"},["name","Rights"],["description","Information about rights held in and over the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"3696"},["text","Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación"]]]]]]]],["elementSetContainer",["elementSet",{"elementSetId":"1"},["name","Dublin Core"],["description","The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/."],["elementContainer",["element",{"elementId":"50"},["name","Title"],["description","A name given to the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"3651"},["text","Introducción a un estudio de la novela rioplatense"]]]],["element",{"elementId":"39"},["name","Creator"],["description","An entity primarily responsible for making the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"3652"},["text","CALCAGNO, Miguel Angel "]]]],["element",{"elementId":"48"},["name","Source"],["description","A related resource from which the described resource is derived"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"3653"},["text"," Calcagno, Miguel Angel:\r\nIntroducción a un estudio de la novela rioplatense /Miguel Angel Calcagno.    Montevideo : FHC. Departamento de Literatura Iberoamericana, 1962.   23 p."]]]],["element",{"elementId":"45"},["name","Publisher"],["description","An entity responsible for making the resource available"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"3654"},["text","Facultad de Humanidades y Ciencias. Departamento de Literatura Iberoamericana"]]]],["element",{"elementId":"40"},["name","Date"],["description","A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"3655"},["text","1962"]]]],["element",{"elementId":"47"},["name","Rights"],["description","Information about rights held in and over the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"3656"},["text","Facultad de Humanidades y Ciencias"]]]],["element",{"elementId":"44"},["name","Language"],["description","A language of the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"3657"},["text","Español"]]]],["element",{"elementId":"51"},["name","Type"],["description","The nature or genre of the resource"],["elementTextContainer",["elementText",{"elementTextId":"3658"},["text","Libro"]]]]]]],["tagContainer",["tag",{"tagId":"463"},["name","NOVELA LATINOAMERICANA"]],["tag",{"tagId":"371"},["name","SIGLO XX"]]]]