<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<item xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" itemId="311" public="1" featured="0" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/show/311?output=omeka-xml" accessDate="2026-04-29T01:12:04+00:00">
  <fileContainer>
    <file fileId="542">
      <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/8538adc1cce9b2d1c0c338c51c0b6d6b.PDF</src>
      <authentication>1cf3bad0a09d5e6390e60181be1bd289</authentication>
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="5">
          <name>PDF Text</name>
          <description/>
          <elementContainer>
            <element elementId="52">
              <name>Text</name>
              <description/>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3446">
                  <text>— u —
•opinjpsuoDaj oX jap pBpjun bj BÍajpj osbdb anb upzBJOD jap
oSoj^uoiu un b jBSnj jBÍap bjbcí Biunpa as oX jap ojuaituBjqopsap
ja X Buiuuaj oSojBip ja 'aumjBjQ ap ojDjndas ja uod asjBjjuoaua
jb 'ouiujbd jap Jbuij jy 'aj^snaBj Bzajsuj ap X Biunjq ap 'anbsoq
ap 'SBaas SBÍoq X Bziuaa ap ajuezund aÍBSTBd un ajqos ajuauíBDpsBjd
BipBjjj a oSojBip ja uod Bzipn^B as oX jap oauaiuiBjqopsap j^
•sdi^fs 9qt ¡o 93P94 updqtd^i dqt
ua BjsaijxuBui as anb oiDBdsa un ap Bpuasajd bj ajuB
X (odiuap jb umsnjB osbdb) jBja^sa ajuBjpBnD un ap BDuajosa upiDBD
-OApB bj oÍBq 'sasajdp ap ouiujbd un ap pBpajos bj ua 'bujjb Bidojd
ns 'sinbis^ uod bSojbjp Bjaod ja '(¿81) aod 3P

•B^aod jap BiDuaiD
-uod bj ua BpBjDBxpj X BpBÍajpj uaSBUii Bun 'jbj jas bjb&lt;J *ajaxnb
-aj oX jap ojuaiuiBjqopsap asa sand 'Buisud ap o^aní ap X oíadsa ap
o^aní ap jBjnaijjBd osbd un orasi^oSa jap jaDBq 'opoui ajsa ap 'X 'op
-BiDOsip oX jap sojiquiB sop soj jbzubdjb Bpand BDijjj upiDBapT bj anb
BjBd BpipuíDsa a^uatua^uajBdB Bpanb (oiJBjiun osaaojd un sa 'bidubj
-sui Buipjn ua 'anb) BUBjsauíBÍ ^o^uaiuiBsuad jap ajuaujoa^ vj
*BAp
oajB BiDUB^sqns bj ap jjnjj ja ua uBapBdjBd anb SBUjajuí saua^Brai
sbj ap 'BDpaod upisuauííp Bun ua 'BiDuapuoD jauaj b ajídsB uaiqurej
osbdb fajqBjsauj oiusiíadsa un Bas opunuj asa opuBnD unB 'Bqaadsos
Bjaod ja anb oj ap sajBaj sbuj 'a^uBpunajp opuntu ja uod sajBjajBj
sojdbjuod ap BiDuajjadxa Bun B^uodns upiDBiDOsip B^sa osBDy
•js ajjua SBpBjnauíA anbunB
SBuioup^nB uos sajiBd sbj anb ja ua o^a jap o^uaiuiBjqopsap un b o Bp
-BDjnjijod upiDBjaDJBd Bun b 'jpap sa 'BApaíqo upiDDi^ Bun ua oX jap
upiDDaXojd bj b o OAijaíqns oSojBip jap sapBpijBpoiu SBjjap b ojaipj
aj\[ *SBDijBj^oiqojnB sauopBDpiuiBj ua opiDJBdsa o SBiuaod ap sau
-oiDBuiuijnD X sojoquijs ua opbsbasubjj o opBAaja 'oj^Baj ap X BjaAou
ap saÍBUOsjad ua opBUJBDua 'oapuBuioj oX jb ojaipj ara ojk^
•opBposip oX jap sajqísiA sbuj sauojsajdxa X sbuijo^ sbj jBjjsiSaj
uapand as apuop 'oujsidijubujoj jap jpjBd b sopBuojBDsa 'sojBipauj
-ui sajosjnaajd sns uos anb SBjaod soj ua X ojSrs ojjsanu ua sg

op^posip oX pp
zo^nw lOTimo oisvaxzd

�El estado de alma está identificado con el color y el soplo aní
mico del paisaje. Los elementos oníricos flotan y se deslizan en el
diálogo (this is nothing but dreaming) para hacer más sutil y a la
vez más perceptible la trama del lirismo.
La correspondencia entre las dos partes divergentes del yo y el

paisaje filtrado por el ensueño es uno de los vértices de profundidad
del poema. Objeto y sujeto están aunados, y el desdoblamiento del
yo pone en evidencia la unidad temática de esta pieza lírica tejida
con sentimientos y apercepciones, gris de cielo y solicitación sibilina
de las altas estrellas.

En el monólogo interior, tal como lo realizaron Edouard Dujardin, Valery Larbaud y James Joyce, el desdoblamiento del yo
—si lo hay— reviste formas muy diferentes a las del mencionado
poema de Poe. La alternación de la narración en primera y en tercera
persona hace que Amant Heureux Amants, de Larbaud (1923) sea,
en su trasplano, un proceso de disociación del yo (disociación vaci
lante, discontinua) capaz, sin embargo, de acentuar la agudeza
psicológica y el matizado introspectivo del relato, sin que esta pre
sentación formal alcance a ser diálogo.
Así, en Aío plus secret conseil, después de decir: "s'éloigner
d'elle dans l'espace est surtout un moyen de s'éloigner d'elle dans le
temps, dans mon temps á moi, et il s'agit de faire rendre a cet espace
un máximum de temps", el narrador habla enseguida de "son conflit
intérieur au sujet d'Isabelle et d'Iréne", estableciendo una continui
dad entre yo y él y hasta una identidad anímica entre ambos, por lo
cual hay simplemente disociación pero no desdoblamiento.
Otra particularidad del monólogo interno ofrece el Ulysses, de
Joyce (1922), en la relación sesgada que guardan entre sí sus perso
najes. El juego de interferencias y de mutaciones laterales en torno
a las palabras, el pensamiento, la acción o los gestos simplemente
esbozados de los personajes parece más bien esparcir el yo en los
diversos momentos de la afabulación, sin llegar al desdoblamiento
subjetivo. Este juego empieza a dibujarse en la conversación de
Stephen Dedalus con Buck Mulligan, el primero expresándose en
tono lúgubre, el segundo risueño y deleitoso (a pleasant smile broke

quietly over bis lips).

Henri Michaux, en Qui je fus (1927) es donde mejor ensaya
su agudeza disociativa. Doble personalidad, o más bien, personali
dad múltiple, bifurcación que se manifiesta en un diálogo entre
varios yo del mismo ser, o mejor aun, entre los diversos momentos
de un yo en devenir.
La sucesión de varios yo implica la multiplicidad de la persona
lidad y al mismo tiempo su unidad integrada por una serie de yo
polifacéticos que están vinculados entre sí, en una interdependencia
mantenida por estimulantes poéticos.
— 72 —

�Büti Bjsixa anb asjuajuí apand SBuiSBd SBsa ua ajduiais
•ojiuj ya uoa Bpuq anb bujjoj ua
'bdiujiub oppBipBjji bj ap oaijoui ¡b íajuBpunDjp opunuí jap ojaad
-saj ^opis aq anb oX^ jap umsBAa bj ap Btuaj jb o^anj Bjjuq
•oiusijBajjadns jb BioixojdB as
anb (saÍBuosjad soj ap biujouosjj X sojdb soj ua) ajuBjojj oijajsiuj ap
bujijd un UBp 'sodijiuo sojBp soj 'osbdb 'X 'sajijBjoA X sajuBuuojap
sauopBjaj sbj anb sbj ua 'Bzapn^B X pBpisuajuí uauap anb 'ojbjjbcI
un ua SBp^suapuoD SBijBiuns sauopBJJBU ísBjinjBj^ SBpuajuas ap
BpuauBdB bj jbujoj uaiq o 'aÍBuosjad un ap BunsjAajq Bjn^uaAB bj
ua SB^jaxqB a^uaiUBpiuippui sBAi^aadsjad JBZoqsa 'sbjjo *X 'sBpijiu
SBauíj 'saaaA SBun 'jbzbjj aq^s upiDBjnqBjfB bj anb soj ua 'son^aj ap
SBiuanbsa uauoduioa bj 's^tuStu1^ ojnjj^ jod BAajj anb a^jBd vj
^^qaadap aun
juBAinsjnod ssajdxa un jsa^ *aasuad bj ap assa^iA bj b sbcí jsatu '^ios
ajja4nb aaiA is 'ajojBd vj^ :oaiiuBuip ouBjd ja ua aÍBnSuaj ja uoo
o)uaiuiBsuad jap sauoiaBjaj SBun^jB Bqsi^B 'upiDB^Bpui Bsa u^
-uod uppBjnuí ua X odmap ja ua jaaaíuoaB ouiod oX jap
X BDpaajBip ajuaurepBqBDB upixajp^) '&lt;cananb bs pjad *awBd ap
-uajd ja ajjinouaj^ jiuaAap jnod pjBjaj a^ "juauíaAissaaons anb jsatu
uo 'jsa uo is ja 'auuo^suBjj as au jnb jios aa anb jonb jns puoj ^jibj
jnad au uo 'ju^ui ajjou jsa uoijbujjojsubjj bx&gt; roDijdaasa í/ di m^^
Bjntujo^ anb umsnjauoa Bjsa ua Baoquiasap X í^juapiaaB un 3atjjb
jsa jt inb b auiB aun jsa arauioq&lt;'i&gt;&gt; rouisijoujnq ap Bjuaxa ou upp
-BuijijB Bjsa b BqijjB 'souBpajB sns X oX ja jb^bpui ap sandsaQ
•uoiadaajad bj *bujjb jap sojjqBq oujod sopijuas soj 's^uotovwAo^^nb^
sbj 'odiuiiub oj jBpunajiD b B^ajj iqB aQ 'j^ji^ip pBpijiqisuas jod
vtudno gsAnp ap o moudtouoo aviuoi ap sauopipuoa sbj Bjojdx^
•(^ajiUBumqj bjioa
*3^bSubj aj 'uibuj BX, roai^pjoiDos ouBjd un ua 'oqaxp BiqBq Jjag
ijuaj^ anb souiapiAjo ojsj) *í/ ^l tn(^ ajuaujBjaBxa sbuj o 'xnBqaip\[
aaip '^uibuj bj ap sijjos juos 3bSubj aj 'axjjsnpuij 'auiujoq^^ *saj
-buiiub soj X ajqiuoq ja ua ojdbj jap SBiauaSuijuoa sbj 'jBdjBd ap jap
-od ja 'umsuaqaidB bj 'soubuj sbj ajqos sajijns sauoiaBjapxsuo3
•ojsiAajdují sbuj oujsijouinq ja jod opBzijBUJ ouisiDijdaasa un ojad
'ouisiaijdaasa ja 'odtjij oujsijBapj ja *ouisijBijajBui ja 'o^ojBip asa ua
UBUjajjB X snj. al trí^^ sosiaAip soj uajjnasip 'Baijaod ajuanj ap upjaBU
-iSbuji Bun jod SBpBsjnduii 'sBDisijBjaui SBÍopBjBd ap ozpaui uq
"umaBjipaur bj oa Bpinjip Bjsa anb
BAjjaajB BiauBjsqns bj ap asjBÍajB oís o jad 'oduiaij ja ua sopBUOjBasa
*sajopBuozBj oX sajuajajip soj ap o SBAisjnasip SBdBja sbj ap uoia
-BiDosip Bun 'ajuauíBspajd sbuj o 'oX jap uppBiaosip BUfj "o^ojBip ja
jod ojsandujy 'oaijBUJBjp opijuas un uod osbdb 'BDijpquiis buijo^ ua
BpBsajdxa 'BATjaadsojjuí BiDuaijadxa Bun sa 'xnBqaij^ BjaAaj sou anb
'ojaíns jap ojjuap sajxujisip SBpuasajd ap oijtduod ap ayaadsa Bsq
•soujsiui soj ajjua upiDBjaj ajqBpnuj Bun Bjn^^uoD oX
sosa ajjua apuaij as anb oSojBip ja 'ajjBd bjjo jo^ ¿ajuaujBauBjjnuj
-js ou X BAisaDns uanjDB oX sosa anb osbdb ojn^as sa? 'sBuiapy

�concepción bipolar de sujeto - objeto, un perceptible dualismo de
"afuera y adentro". Lo que ahí ocurre es una parcelación del sujeto
(si es que se tolera esta manera de hablar espacial para referirse a
lo inextenso).

Asoman hipótesis sutiles (dentro de la ondulación mítica)
respecto del alma, la muerte, la relación del alma y el cuerpo, todo
en el plano de lo fantástico, ingenioso, imprevisto, de una inventiva
ardiente, y de una expresión sobria. (Citaría como ejemplo Karisba
aimée des morts, poema en prosa en donde un lirismo trágico al
canza una hondura como de Poe).
Sus imágenes, aun sus alusiones a los estados físicos de la ma
teria, a ciertas particularidades químicas están impregnadas de flui
do poético, de ensueño filtrante.
En el poema VUles motivantes, aparece una especie de poder
ciclópeo que trastorna la geografía. El sentido de la fragmentación,
de la desintegración es muy frecuente en Michaux: diversos yo,
diferentes trozos de ciudades, de mares de espacio, como si se tratara
de un mundo desmontable.
Dispone de numerosos ardides para distinguirse de lo que lo
rodea, aun si se acerca a un objeto, aun si lo penetra (como cuando
se mete dentro de una manzana y en ella encuentra el sosiego).
El poema Pensée (de su libro Entre Centre et absence, 1936)
es de un lirismo que tiene algo de fluvial, porque impregna, se
desliza, relaciona las imágenes con un ritmo interno, con algo de
huidizo. Ese poema esboza una correspondencia del pensamiento
con la vida y con el yo, tal vez con las apariencias:
ombres de mondes infimes,
ombres d'ombres
cendres d'ailes.
La intensidad narrativa se evidencia en el relato con que se
abre Voy age en Grande Garabagne (1936), en el que se desnuda el
odio feroz entre dos hombres, trabados en una lucha a muerte, su
mergidos en el fango de un pantano sórdido y angustioso.
En Un Barbare en Asie (1932), se enfrenta con el Oriente y su
mundo milenario. Observación ágil, inquieta; anotación sobre lo
vivo, al ritmo de su andar o de su mirada investigadora, en torno
a ficciones, semblantes, apariencias. El relato es variado en la re
fracción de sus diversas facetas; en él se alinean rasgos, sorpresas,
encuentros, indagaciones penetrantes de la ancestral modalidad
asiática, de la muchedumbre que deambula por las ciudades orien
tales, de sus gestos, pensamiento, creencias y cordura.
Qui je fus y Entre Centre et absence no son propiamente textos
surrealistas: aun cuando pueda vislumbrarse en ellos alguna refe
rencia o dato captados subrepticiamente de los sueños, no aparece,
en cambio, el enojoso fárrago de imágenes, ni la ostentación de la
escritura automática, ni un desbordamiento de la experiencia oní
rica. En esas obras de Michaux hay, eso sí, una penetración, me— 74 —•

�•••^ CI •——
ns 'jpap sa '^jaSuB^ ns bujbjj ja anb oj ^ B^aod ja jnby '{&lt;¿Z6\Y
ap 'fupq^-mpu ua ujpjad as oX jap orasijBnp jg

•(BApoadsjad

ua X opiATA odraap jap) odraap jap uppdaajad bj ap biujoj bj oÍBq
'ojuaimiAora ua oX jap uppBjdBD Bun b ojps buuitj as ouBpsnojd oX
ja uod bzub famas bj 'jpap sg 'UB^psns SBjja anb SB^Biparaui sbiSoj
-BUB SBJ X SBjqBJBd SBJ JOd BATjap BJ B OpBAajJ 'BUBJUnjOAUI BIJOUI
-ara bj ap cwuap osaaojd un opoj la^uapsuoaqns oat^btdosb orasiu
-Baaui jap ojjuap cuuaiiuBsuad jap ojiq ja a^uauíBidojd japjad uis
anbunB 'B^sxjBajjns ouna ap BapBuio^nB Bjnjpasa ap X bdijiuo upp
-B^uasaidaj ap sa^uauBuiaj uoa X ouisijouinq ajqpsxsajji ap sanbcu
sounSjB uoa 'sbpbdoj^sbjj X sBjsandjadns SBduiBjsa ap upiDBJOiuaiuaj
Bun ua 'ua^ÍBiui ua uaBtux ap opuapjOD ba oX ja apuop ua '(o6T
ua '¿n^t^ ua opBDijqnd) dtu^notq^-d^upf) dSuy^ no d^ttup^ ap
SMUdanos Buiaod ja ua Bp as ouiod jb^ 'bidubjui ap sopjanaaj uod
OJ^uanDua ja a^uarajBiaadsa 'BUBijsnojd BiDuauadxa bj uod (Bjoraaj
anbunB) pnjxjiuiis B^ap uauai^ (¿^6l) XHaAHH^ sanó^vf ap (s
ap sajBqjaA-oapi a sajBqjaA sauoiDBiDOSB sbj 'ouiujbd ojjo jo^

4

f qBmaod ja ua X dso?qio4v ojauos ja ua a^uauíJBjnapjBd
*(€8"8X8T) djU^JL ví 9V lo^^ups ^7 ua 'jBuipjBD o^ep oiuod 'Buxuiopajd
anb BDiuispa BApDadsjad bj ap 3jubijba Bun Bpnp uis uos BjaAaj anb
BTDuajjadxa bj X osjaA asa ap bdijtj Biauasa B7 '(^881 'Sd^uw^^io1^
s^j) ^iqifftpfut s4iudj^ ^1 su9t(i9/p 9[ iHíioaoJVT ap osjaA ja Bsaidxa
anb bj uod bzub famas BunSjB auaij BUBpsnoid Bpuaijadxa B7
•BiDuajaDxa jod oaijDajBip oX ja omoa 'ajqpanp
-ajjj tu9tu9ino99 ns X jiuaAap ns jod 'B^uasajd as 'BpBDi^imBj Xnra
*U9pBpOSip BJ '(3^S? JO&lt;J OpBUOIDipUOD aiUaUJdjqíSTA 'S3D3A B *X) JOTJ
-a^xa opunra ja jod opBjnmpsa 'odraap ja uod opBDijxjuapi jaDa^uoDB
un sa 'BqiJjB SBm oqDip Bpanb omoD 'anb '^snoj^ ap oX ja ug;
•o^aíqo ja uod BpuapuodsauoD
Bun ua Bj^uanDua as anb odtjtj o^Bp ja jBajx)j ap o oapaod Bma^
un jBjjowBsap ap bíbj^ as opuBna 'BpuaiauoD bj ap o^uaimBjqopsap
jb opnuara b apuap SBApaíqns sauaBrai sbj ap BDiraBuip B7
•o^aíqo ja X ojaíns jap sauoiDBjaj sbj
BjdBD anb Biaua^ija^uí bj jod X BijB^unjoA Bijomara bj jod BpBZJOjaj
'BiJB^unjoAui Bijoraam bj ap saua^Bim a soAi^ora soj X opjanaaj jap
upiDDB bj a^uBipara 'opiAiA odmai^ jap osjn^ap ja uod BpBDTjfpuapr
'odraap ja ua BpBÍajjaj (sajqBjapuodrai soj b jBSajj B^sBq sbiubí
-aj X sauoiDBDTjxmBJ sns SBpoj uod) bidudiduod Bun sa 'opBiDosxp oX
un anb sbuj 'oX ja *xsnoH&lt;j ap BAi^Dadsojjuí Bpuaijadxa bj ug

•upiadaDjad ap sopora soj b X soppuas soj b SBmixpjd Xnra SBdraBj
-sa SB^jaiD ap ouBjdsBjj jap uppisinbui Bun íBjja ap BÍajB as oSanj
X pBpijBaj bj b BDJ3DB as anb ouansua jap 'soanbisd sopnB ajunip

�alma en un sentido de creación o de inspiración deifica, a la vez de
ensueño y de vigilancia, dialogan en un plano de reciprocidad lí
rica, con incursiones al hecho onírico. Las imágenes del sueño
decantan el sentimiento y lo hacen capaz de relacionar sutilmente
y de soslayo, las apariencias. El sueño, con un ritmo que le es pro
pio, penetra la vigilia y difunde una irrealidad que llega hasta el
umbral de las ideas.
El "ángel" de Cocteau es como la figuración de su musa o
bien el símbolo del alma del poeta y ejerce sobre éste una potestad
misteriosa, con un matiz coercitivo. Pero ese "ángel", condición del
desdoblamiento del yo, toma a veces los rasgos de un duende hecho
de oposiciones cardinales: fuego y nieve, liviandad de éter y pesadez
de tierra:
Tu sais quel est sur ta corte
Mon mystérieux chemin
Et des que je m'en ecarte,
Tu m'empoignes par la main.
Ange de glace, de menthe,
De neige, de jeu, d'éther,
Lourd et léger comme l'air,
Ton gantelet me tourmente.
El yo disociado permite aquí un animismo de la inspiración y
suscita un diálogo entre dos existencias simultáneas dentro del
ámbito subjetivo.
La misma disociación se pone en evidencia, también, en la
simple extraversión de un sentimiento. Así, en Verlaine, este colo
quio del alma y el corazón, bajo la advocación de una tristeza de
origen romántico, sin duda, aunque refractada por los matices del
prisma simbolista:
Mon ame dit a mon coeur: Sais - je
Moi méme, que nous veut ce piége
D'étre présents bien qu'exilés,
Encoré que loin en alies?
(Romances sans paroles, 1874)
En Ecoutez la chanson bien douce, del mismo poemario, se
dibuja el desdoblamiento subjetivo cuando la voz del poeta (que
aquí es su alma "desolada") revela la verdad al corazón asombrado:

Et dans les longs plis de son voile
Qui palpite aux brises d'automne,
Cache et montre au coeur qui s'étonne
La vérité comme une étoile.

— 16 —

�— LL —
q SBjgiu uos sojqiugiui sns 'oiusteu oj jod 'X gggugjjgd
gui gnb ouis oX Xos od odjgno jg gnb J9pu9jduio3 b jb9jj B3SBq
'^OJDB^ J9 UOD OX pp U9pBDTJpü9pi BJ U9 U9iq O ^pjJtlB BÍ9p 'J9
-ubjj9 gjioqjjgj^ S9 odi9nD ns gnb 9p uppBqojdujo^ bj ü9 o *,piA bj
9p 9ss9jaij4&gt; ^ ^jBqiuoD np assgjAij^ aj}U9 9DBq gnb nppunsip bj
Ug 'SB9J9BIJUB SBpBUBjS SBJ 9p S9UOISO|dx9 SBJ JOd OUinq 9p BUOJO3
Bim 9p OpB9pOJ 'OJÜ9IUJIDOUO39J 9p üpiAB U9 Oj9nA J9p BDJ9DB (SBD
-i^ojOJUOgp 9^U9IUBJ39JipüI 9) BAp39dsOJJUI 9SBq 9p S9UOI9BAJ9SqO
SBJ U9 '(^61) *^9f*8 ^V 91tfd üa 'AHHdnX^ - XMIVS JOd BpBZIJBÜB
9^Ü9UIBpn^B BJ^Ü9n9U9 9S 'ODIJBUJOS-ODÍsd OUJSIJBnp 9p BUJJOJ BUn
b b9jj gnb 'odjgn^ jg A oÁ jg gj^ug uopui^sip o uppBjBdgs Bq

•oinsiui is gp ojguoispd
jgs 'BpuBjsui Brapjn ug 'sg buijb Bidojd ns gp ojguoisijd J9S
•(sogjjgod gÍBn^ugj jgp A upigdggjgdB bj gp oj^
-ugp gjduigis A SBigugpuodsgjjog gp BpBznjg umxgjpj Bun) upxxgjpj
bj gp A ougnsug jgp BdppjBd gnb o^ojpuoui ug gsjipuBdxg ggBq
oj A Bjgqij oj 'opoiu ojjgig ug 'X g^sg gp ojugpuBsugd jg B^Bsgp sgnd
'B^god jgp oX jgp (gjqBsugdsypui ojgd) opnuí bjsiuo^b^ub un oujod
B^jodmog gs odujgp jgp ugSjBUi jb ggguBuijgd X ((ogsgp jg bjsbS&gt;^
gnb BjjBjnxu bj í(oj^soj gp X ojugiuiBSugd gp 'sopjgnggj gp gjugjBD
'gjqiSBduii 'Bgpgujjgq pBjsg^od) BjjBjniu bj sg gnb ojBipguiui o^gfqo
J9 BpBq BipBJJI '9^U9DOUI OIJBipiS9jd 'oX 9S9 OJ9^ 'SgJOJjg^UI S9U9
-BUJI SBJ UOD SBpBDTJIJUgpi O SBpipunj *9JUBpunDjp OpunUI J9p S9U9Í?
-buii sbj gp 'osbdb 'ojguoisijd 9ju9is gs gnb oX un sg; 'gjjgiAjgdn^ gp
ugjquíB^ *(o6l) Wdoouui íp5m&gt;^ d"j gp oX jg sg g^ugjgjip Xnj^
dun wg

p$
p^tu '9x2 uoq 'xnof un stn^
:ojgp
jb bjsia uod *ojoui9j oj9pu9S un jod gnbunB 'gjdumD gs BAijgíqns
upisíDsg bj gnb jBDipui gggjBd 'ouisijouinq gp gnbo^ un gp Bpxu
-g^ 'g^ugin^is Bjojjsg Bg '(gjqBjgpuoduii gsopugiDBq X gsopugpgjBjug
'oujsiui is gp gpBAg gs gnb oX un gp) oX jgp BDijpquixs uopBiDOsip
Bun 'op^^tu o^jgiD ug 'gjgiSns 'BzuBpuB BnupuoD bj gp BiDugnggsuoD
ouiod 'odjgng jg X upzBjoD jg gjjug p^pisugp gp Bpugjg^ip Bg

(ZZ61
9fS9f SUtOUl S^XOO UOS
29Xf XH9O9 UOS
f2pAoa pA.Pi
D oj gp OApgg^B oj jBJBdgs gp pnjJTA bj gugp 9Íbta jgp
BDiuiBuip bj 'anHiAHsrans gp 'ui-ppipq np uosupq^ bj ug 'isy -odi^
-BUIOS OJ B BIDU9J9J9J BUn^jB 9D9JBdB OpUBnO SBpBJ9dS9UT O SBÍ9jduiOD
sbuj ubujo} gs oX jgp upiDBiDOsip bj 9^STA9J gnb sbujjo^ SBg

�el escritor - piloto percibe las actitudes del yo respecto del cuerpo,
los límites inestables de cada uno de ellos y la integración de am
bos (un aspecto del monismo psico-somático), cuando ha terminado
el peligro del vuelo cumplido sobre las baterías enemigas, y el avión
se dispone a aterrizar y él a volver a la embriaguez de la vida.

Algunas veces, el yo romántico (tal como se encarna o transfi
gura en los héroes byronianos) necesita del poema dramático para
poder enfrentarse consigo mismo y descargar su pasión en un diá
logo entre el poeta y las fuerzas de la naturaleza impulsadas por un
obscuro designio antropomorfo y espectral.
Otras veces, como en el diálogo entre el poeta y la musa, de la
Nuit de mai, de Musset, la disociación toma la forma de un dualis
mo casi esquemático, en torno al tema románico de la inspiración.
En el "yo a través de un él", del Mo'ise, de Vigny, no hay pro
piamente disociación sino transferencia del yo, sin abdicar, por
supuesto, de los fueros del lirismo sentimental y figurativo.
Pocas veces se ha llegado a una mayor ostentación del yo en
primera persona como en la rima V ("Espíritu sin nombre"), de
Becquer. En esa pieza, la forma, la tonalidad y los símiles del ego
tismo romántico se presentan de modo caudaloso y sin ambages. El
yo no se disocia sino que, considerado desde cierto ángulo, se con
centra, y encarado desde un plano inmediato, se diluye y se debilita
en la cuantía de los atributos y en el torrente de las autodefiniciones.

En la introducción (junio de 1868) a las Rimas, dice Bécquer:
"entre el mundo de la idea y el de la forma existe un abismo que
sólo puede salvar la palabra, y la palabra, tímida y perezosa, se
niega a secundar sus esfuerzos... Deseo ocuparme un poco del
mundo que me rodea, pudiendo, una vez vacío, apartar los ojos de
este otro mundo que llevo dentro de la cabeza". La actitud román
tica indica aquí la relación bipolar de lo interno y lo externo, y un
propósito de extraversión, sin duda para liberarse de la coacción de
los fantasmas subjetivos. La inmersión en el mundo exterior (modo
de evasión a la vez que de comunicación) no reviste la forma de la
disociación sino de mera proyección del yo hacia lo que el poeta lla
ma "la vida de la realidad".

El siglo XIX, cuando empieza a dibujarse su ocaso, no sabe
qué hacer con el yo y sus derivados más o menos latentes.
Si el yo de los Parnasianos quiere quedar oculto o ausente

bajo la legendaria "máscara de impasibilidad" o bajo la inflexible
estética de la objetividad; si el yo de los Simbolistas está como
esfumado en las "correspondencias" de ascendencia baudelairiana y
en una idealización de la sensación, del matiz y de lo fugitivo; el yo
que adviene hacia fin de siglo se encuentra ante la alternativa un
tanto esquemática de desaparecer bajo la rigidez de los primeros o
— 78 —

�6¿ —

•jbuisbjubj BDijdaj ns 'souaiu
oj jod o jnoujB3jjnBi ap ^jqop ja sa jojopjb^\[ aÍBUOsjad ja '(8981)
¿o¿opiPj/\[ ^p sfupq^ saj ugj '^ajio^Bidxa ajsnBDOjoq^ bujbjj ja anb
oj ajuaisajd as jBna jap SBj^ap 'uarauD jap uppBjjBxa ap 'bjsia ap
Bpipjad b oaiSpjojBja^ ouispuB^i^ ap BiJo^aa^Bj^ Bun ua Bj^ua oSanj
anb A '^sajjiiuBj saj suBp ajpjosap aj jamas ap uijb 'uopnjpsojd
bj D3AB a^aBd un jtbj TB^f^ ^JBpunuB jod BzuaiiuoD anb Bipjaqaj
íoppajqB^sa uapjo jap sapB^sajod sbj SBpoj bjjuod Bsounj Bipjaqaj
ap íjboj jap Á uaxq jap Bqanj bj ap uppaa^ojd oraoa sa^üBuojap
sjsajj^uB ap 'BiiuajsBjq A. ouisbdjbs 'Biqojoaj ap 'BidojjüBDij ap A
ouistubjbs ap Bsuap aqno Bun 'BDij^aaja b^jbd Bun ouioa BAajj anb
'XMOWvaHxnvi ap o^ ja sa :bjb^ ns ua sopBqBjS oqojdaj jap sbuj
-Spsa soj sopo^ uoa asjB^iajap BjBd ojad 'a^uan^ bj ua ostdjb^ ouiod
í (asjBjdroajuoa o) ojjBjduiajuoa A ja ap asjBjBdas otuoa ^jqop ns
ua asiBUjBDua o^uojd ub^ ajiuuad aj anb Bjsa upiDBmis 'upiDBjnqBjB
bj ap sajiApra soj ts BJBd asopuBAjasaj 'ouansua ns o ojBqauB ns (dxdx^
un 9WUIO3 djquidssdx tn^ mb) uppap Bidojd ns ap aÍBUosjad un
BpBq BajanA 'zaA Bun^jB 'o^ ja 'buisiuj bj uod sozbj sojjap 'oSjBqraa
uis 'opuBAjasuoa oiad 'BapuBuioj Biauaijadxa bj ap ua^jBiu jy

\jouj aj anb ajq
-Bwoddnsui snjd ^oui ap SBd b Axx jj^&gt; roaijp^a^BD ojx^uj ap aaip jn^
"?S 3Q 'oapuBuioj anbuoj^ua ap ouispo^a ap SBpBajo sbj a^uy
•ajqBijpuoa ap uauap SBiauapua^ SB^sa anb
oj ua 'ouisíjoquiis jap sbj A osbujb^ jap sajBuipjBD SBauíj sbj Jjpunj
B^sBq A jBmjxojdB 'ojasjauodojd uis zaA jbj 'uojaxdns 'sXnoq auai^[
'uibuíbs *jaiu^a^[ ap uuajj 'jBjnoasTuij BjauBui bj ap o^uaQ
*4&lt;ajsixa jnajja^xa apuoui aj inb jnod untnbjanb sins af&gt;4
iBUBisBUJBd Bapajsa bj b ojnuiijsa ap uojaiAjis ^oduiap ns ua 'anb jap
-nB^) ajiqdoaqx 3P SBjqiq^d sBjjanbB uod appuioa 'oj^is ojjsanu ap
sozuaxuioa soj ua 'BApaíqo pBpijBaj bj b BpBjsajd uopuajB vj

(3981 'S
tjBui uouj no assajAi uouj SBd TBjpuaA aj au af
ajuBjSuBsua jnaoa uos BjpnoA inb
:(jassnp^ ap upot\9^ jb uapnjB anb)
ua ^jsiq ap ajuoaa^ ajqisBdují ojunsajd ja jod sopBunaB sosjaA sojj
-anbB 'oj^is ap uij ja ua 'jBzijBn^aBaj ap saa^dBD UBjjaaajBd sosaaxa
A sauoisnja sns ap oupajasap ja A odijbcuoj oA jap Bjqaxnb bi
•Bisaod bj ap bdjbuiod bj SBpBuapjooa sbjjo ua uBasnq
A ouisi^o^a jap sosnqB sopBjsa^uoa soj jod asjBdnaoaid uaaajBd ou
(^061 aP 'ooznoB'^ aqdjopy ap 'ou^sfjPxSdfuj Í^06I 3P tlJ^3JO PUbu
-ja^ ap 'ouisiupuinu í¿681 3P &lt;JaH?tlno9 3P sa^ioaf) - jutb ap 'ow
-suntp^i ÍJ68I 3P 'sBajoj^ ap 'dupiuo^ 9^oo^[) Bjja ap asjBdpuBiua
o Bijnjuaa BpBSBd bj uod jadujoj uajainb anb sojuaiuiiAoui o SBjana
-sa sbj OJ3^ 'sopun^as soj ap Bi^naasanaijap bj ua asjBjn^xjsuBjj ap

�Se da también esta situación: cuando hay dos elementos en
conflicto, ya sean datos poéticos o ideas presentadas en forma sim
bólica, como en el baudelairiano antagonismo de spleen et ideal,
de Les Fleurs du Mal (1857), el yo se superpone a representaciones
legendarias creadas por el poeta: Satán "trismégiste", o bien VEnnui, ce monstre délicat. La disociación, aquí, es de trasplano y, por
lo tanto, no llega a la superficie formal de un diálogo propiamente
dicho. El yo de Baudelaire se pluraÜ2a y se extiende en las corres
pondencias y se profundiza en la relación de sensaciones aparen
temente disímiles.
El tedio como síntoma del "mal del siglo" o simplemente como
derivado colateral de esa enfermedad romántica, aparece en Baude
laire vinculado al remordimiento (nous alimentons nos aimables retnords), al arrepentimiento (nos repentirs sont laches), al pecado
terco (nos peches sont tétus), al sadismo y al satanismo.
En esa especie de dualismo avéstico de spleen e ideal, el gusto
por lo artificial, base de la estética baudelairiana, es acaso el punto
de convergencia y al mismo tiempo de pugna entre esos principios
antagónicos: lo artificial es una perspectiva de decantación del hom
bre (perspectiva que podría llamarse teológico legendaria), de ele
vación hacia las altas regiones y a la vez un remanente de su sata
nismo, de su inclinación a la voluptuosidad, de su convivencia con
el pecado. He ahí la paradoja del valor de lo artificial en la poesía
de Les Fleurs du Mal y de Le Spleen de París, así como en la doc
trina de L'Art Romantique y de Curisiosités Esthétiques.
Aproximarse a Baudelaire para considerarlo teniendo en cuen
ta el demonio de la contradicción es caer en una fuente de mito. Sin
embargo, hay en ese poeta una lucha de principios antagónicos:
una aspiración a un ideal de substancia metafísica y mística, simbo
lizada en una pureza abstracta, y una tendencia infra realista,
detrás de la cual forcejea Satán, irónico, poderoso, con sus variantes
de perversidad y de astucia.
Cuando una voluntad de evasión lleva al poeta a cortar ama
rras y a lanzarse al viaje y a la aventura como única salida y como
medio para romper violentamente con las normas del mundo obli
terado y opresivo, el yo se identifica con ese viaje y se expande en
una avidez espacial inextinguible. Es el caso de Rimbaud en su
Bateau Ivre, cuando se reconoce Plus léger qu'un bouchon j'ai
dansé sur les flots y, luego, cuando toma conciencia de haber visto:
des archipels sidéraux et des iles.
El hermetismo envuelve al yo e impide vislumbrar las posibles
disociaciones o bifurcaciones que no llegan a perfilar una dicoto
mía de lo subjetivo. Así, Mallarmé, en su búsqueda de lo abso
luto en poesía, apenas deja traslucir algún matiz de su subjetividad
desprendido de sí o de su propio espejismo, entre brumas o cenizas
que ascienden por los cielos.
Brouillards, montezf versez vos cendres monotones.
— 80 —

�— 18 —

q

ap zbcI^d uchdbjoub Bün ap oipain jo&lt;J uaiq o SBAisaans sauoiDBunx
-oj&lt;Jb jod aaBq as ncnadaDUOD Bjsg '^aunuBun^ oj BjdBD Bjaod ja jBno
jap oxpaui ua opBJOoap jap sa^uBjoj^ sojuaioaja ubujjoj sajjBD ap
SBuxnbsa 'sbjo^oiuodoj 'ojnB ap sojpuijp 'sodibjjoa sodjb soq
•9uitupun(j Od¿iv awp^
9p 99UU01SSP4 UOflP^^X 9U99 SUPp 9X1WUUO09X V Six44v StP(Wfl dflb
S9spq4 S9j suotsmtp s^s ¿p4 npnbxptu // ruppBjBjDB ap opora b aaip
*oiJBiaaod opB^p jb asopuaiJijaj ic,zG\ 3P oiaBjajd un ua *sdibuio^
oidojd j^ "pBpnp bj ap 'oj^Ba^ jap 'a^a jap 'jajjBtia jap oÁ. jb iqB
ap Á oiniíqjd jap oÁ jb Bjaod jap oX jap apuapxa as anb oujstjtj asa
üod ajüauíBDpBinaj Bjnjanj^sa as *(806l) smivwoh sainf ap '^iutu
-pun si^ WJ "SBiauaijBdB sbj ap pBpiauaSojajaq bj ap Binpoa jod 'aj
-uaiAiA Á opiunaj jBpos oánjS un ap Biauapuoo bj uod asjBDijpuapi
b JB^ajj BjBd X sbsboj sbj ap oX ja jbzoj BjBd oujsiuj is b BSBqaj as
fajjBD bj jod UBjnqtuBap anb SBiuiu^uB o sBjjpuas sajua^ sbj ap oX
ja jbzubdjb BjBd apun^ip as íoApaajoa oX jap ajqBijBA buijo^ buii
jBÍanbsoq BjSBq a^aiABjjxa as oX ja 'saauBj^ o^si^iNVNfi P Ü3

noa BDijijuapi as o (ajuajBdB Bzynb o jBjnapjBd Xnuí ouispauíjaq)
oinsi^aiujaq jap sossd soj an^is upiaBiaosip bj jBna ja ua 'oubXj3jba
osjaA ja ua a^uauíBAixajjaj asjBauíjB bjbcí sBpBji^iA SBuojaaXBj^ ua
UBSjadsjp as Bpuapuoa bj ap souaurouaj soj '^oduiBD^ asa aQ
'suoswmqtuoo S9^ Sdjnof 9p 9nbix^diuís uotpjtu
•XOJ. 'SUOStPUtqiUOO 9ttb }U9tPX9S 9U mj SUVS S19nbs9j (S9?pt (S9SptUÍ
90U313SUO0 Pf 9p S9U91UOU9q4 S9J 9UllU0p tflb 4iUPq9 9p 9^X0S 9f
~J99 ap ^jqBq XjajB^ '^ts^J, xn9tsuo^t 9p^
brí^

sxnolnof xn9M&gt; un 9tup(i supp ^upuuos
(9UX9ft3 9XOUOS 19
t xn9pupxS pui 9p
(Xn4 1U9UX9U9í19(1 19
np S9oxnos xnp (xn9O9 un(p
(9iU9W-ioiu U9 ({n9s tout y 'pt9s toui xno4 O
rsajuaSjaAip sauop
p jod uqpBiDosip jpns Bun opuBzoqsa *(oppBj ns ap bj uod app
-uiod inbB anb) zappnj ns ap a^uanj bj ua 'joijajuí oidojd ns ua bd
-snq as Bjaod ja *(0Z6l) u^^^* 9x?ti9uit^ ^7 ap Bjo^sa t8 bj ugj
•buistuj ts b apuodsaj as anb BpuapuoD Bun jaAaj^ua opuBÍap
*sp4 ^Hf,i^ ^p 19 9xif(p xn9onop bj b X ss?su94 S9ui 9p iuPitqpq/i b
*bjoj^s3 Brapjn bj ua 'ajapaj as '(6l6l) svd s^1
^
-ja bj ajqos BDijaod upjDBjipara ns ua 'AHaiVA 'i

�"Qu'est-ce qui transfigure ainsi le boulevard?
L'allure des passants n'est presque pas physique;
Ce ne sont plus des mouvements, ce sont des rythmes,
Et je n'ai plus besoin de mes yeux pour les voir.
Les hommes
Ressemblent aux idees qui logent un esprit.
D'eux a moi, rien ne cesse d'étre intérieur;
Rien ne m'est étranger de leur joue a ma joue,
Et l'espace nous lie en pensant avec nous.
(Une autre ame s'avance)
"Jamáis
Je ne pourrai grandir mon unité vivante
Jusqu'á ce que l'énorme dehors entre en elle".
"La rué est plus intime a cause de la brume.
Mon corps est le frémissement de la cité".
(Rien ne cesse d'étre intérieur)
"Les ómnibus grincent et les cheminées fument;
Les hommes sont lies par leurs rythmes confus;
Des groupes vifs naissent, pullulent, se transforment".

(La Cáseme)
La forma de disociación del yo, en la perspectiva unanimista,
es la expansión del mismo hacia los grupos humanos que pasean,
respiran, se reconocen, esperan: grupos humanos concretos que
pueden llegar a ser la multitud.

El yo de los Futuristas italianos aparece arrebatado y espar
cido por el vértigo de la velocidad, por el maquinismo temático,
por lo que ellos mismos denominan enfáticamente la "embriaguez
del peligro", y, sobre todo, por el "dinamismo plástico" y por su
consecuencia formal que son las "palabras en libertad" y la "ima
ginación sin hilos".
Sus declaraciones iniciales, estampadas en el primer manifiesto
de Marinetti, proclaman: "Noi vogliamo cantare l'amor del
pericolo, l'abitudine all'energia e alia temeritá. II coraggio, l'audacia, la ribellioni, saranno elementi essenziali della nostra poesía".

(Fondazione e Manifestó del Futurismo (febrero de 1909).
El propósito futurista de abolición del yo no llega a cumplir
se más que en apariencia y de modo incompleto. En el desarrollo
tonante del tema del maquinismo, en su presunto "tactilismo", el
yo parpadea y estalla más de una vez: un yo un tanto disociado y
— 82 —

�— ^8 —
sp Átt^jno^ snqo)
4&lt;jno:JBd jüoa inb s^Anajj sjpad
ua jubijiujbj ara ua ajnoa ai no jij aj asnaja iB{f
•'' uozíjoqj
xnoj ja JJ3A sioq aj aqauBjq aaqauBJi bj sins af
ap dureqa aj suBp jnas sins af&gt;^
rojajauoa oxaBdsa ja uod 'ojBiparaui aÍBsiBd ja uoa Baijpuapi as
oX ja uaiq o í(sutf Sdp SAndnr\) a^duuoj^ np síw¡p¿ ^7 'dxqjLy 'b^ij
-Bj^odn uoiaisodsip X bj^bj^ijbd ajuBAnXpBoa bj op^j ap opuBÍap)
uP93O-9¿UdT. 'dSpslCv^ oraoa 'ojafqo ja ua Bjjjnjip jaaajBd BjsBq
BAijaíqns ajuaxjjoa bj UBjuaiu^as SBjsiqna sBDiuaaj sbj X Btuaj ja anb
sbj ua sauoiaisoduioa X 'Bjojjsa Bun ap sbui ua buiosb oX ja anb soj ua
(sdut/iio'^ Sd"j o sudt-\ ouioa SBuiaod UBjjuanaua as *(8X6l) s^tutuvx^
~Í11PD U3 'SBjsiqnD sauopBdpnuB Bzoqsa 'sbjjo ua anbunB 'oujsrjoq
-uns jap opBAjjap OApaíqns opBzpBín jap sajuauBUiaj 'sBzaid SBun^jB
ua 'BSuojojd (^J6I) sjooD^y oijBuiaod ns ua 'a^ivNmody
•^BjsiauBjuBjsui^ ouisijij ja ua jBapBdJBd ojjaa
-Bq X sajdpjnra sauojDBajn^jod ua ojjBposxp 'sojuauí^as ua ojjBjaa
-jBd ouis oX ja jijoqB opipod Bq ou 'Buiaj ap BjauBUi b Bjuasajd as
anb ojaíqo jap uppBjSajuisap bj Bjsiqna Buiaod ja ua 'oiquiBD ua
'jBiaBdsa Bzajjaa bj o uatunjoA ja JBjsnÍB BJBd upiDanjjsuoD ap soj
-uauíaja jBDiqn opiqBS Bq Bjsiqna ojpBna ja is íoaia jojo^ ap bíubjj
Bun^jB ap saaaA b X soujap souoj ap 'opBzijBui ap ZBdBD BjajBd Bun
jod opB^uojojd X opBzjBaj ojx&gt;j ^ojDBjjsqB oj b X upiDBuwopp bj b
Bpuapuaj Bun X OAijBjnSij oj ap ouopuBqB iraas un uoa 'souBjd ap
uppxsodjadns X saiapjadns ap uppBjuaiuSBjj 'uaranjoA jap Bjaajxp
TSB3 uopBjdBD bj ua Bpiuajqo BDpsBjd umsajdxa 'Bujjojf ap sajBj
-ajBj SBiDUBpjoauoD ap ojjaiaB jas b p^ajj Bjsiqna ojpBna ja i
•ajuajBdB uaiq sbui sa jBDipBj pBpiApaíqo Bjsa 'o^jBq
-uia ut *sajoijajui sopBjsa soj ap upiDBjnuB bj b BjsBq X soApaíqns
sajojBA soj ap upiDBjSajuisap bj b BjjpjBAinba anb BzajBjnjBU jbj ap
(Biauapuaj bujsiuj bj ap Bjmuid bj ap Biauanj^uí jod) jas
*ojnuB ojjap apsap 'Bjsiqna Bjsaod bj ua oX jap uppBposxp

•(SBjsijnjnj
jas ap uaíap SBjqo SBisa anb uis 'sopBDi^iujBj X saiuanaaj^ uos soa
-iiuBuioj sopijjBjsa soj '6o6l 'pzn9 jo^d 3P ttup\^oJ&gt;9y ua X '^7J6J
'ajo^joj ouBianq ap 'ouPd^Q^ns puo¿ u¿¡) 'oapsixojBd X opBur
-jopp 'oapuBUioj oX un ap BiDuajsixa bj jBjnuiisip apand ou 'sb^
-ijij sauoisnp^ ua ajjnaux ou anbunB 'Bjsijnjnj upiaB^jBxa Bq
"606 T 3P TÍJC1B ^P ouBiMauíJBui ojsai^iuBui ja ua BDBjsap
as anb puwj tp oAviq^ ^i otuptptoo[\ :sBapuBuioj-puB sauoiauaiajd
ap BuSxsuoa ns bdiiubuioj sa uaiquiBi 0^03) 'sodiibuioj SBAijaadjad
X ua^jjo ap ojad 'sojoquia X sajoiom *SBjaiq sbj ua opBAijaíqo iraas

�En André Salmón y en Max Jacob, (integrantes conjun
tamente con Apollinaire y con Picasso, del grupo de la rué Ravignan, y, por lo mismo, íntimamente vinculados a la aventura cubista),
los elementos espaciales aparecen más distantes del cubismo instantaneista y de la "construcción" buscada por esa estética. En Le Livre

et la bouteille (1920) y en Prikraz (1921), de Salmón, así como en
Le Laboratoire Central (1920) y en Le Cornet a des (1917), de Max
Jacob, se puede vislumbrar, apenas, cierta presentación, de modo
intermitente, de imágenes vinculadas al cubismo.
André Salmón, (con su agudo sentido pictórico que le ha he
cho exclamar en un verso: "Peindre c'est la merveille"), refirién
dose al cubismo, observa que éste se propone hacer sensibles "toutes
les faces d'un objet a la fois".
La presentación de las diversas faces del volumen y el juego
de planos y de aristas que se da en los cuadros de Braque, Picasso,
Juan Gris, Fernand Léger, André Lhote... toda esa atención a lo
espacial, con lo que ello significa de complacencia en la intersec
ción de líneas y de superficies, parecería querer ilustrar, con toda
aplicación, este pensamiento de Pascal: "Nous voyons par expérience qu'entre esprits égaux et toutes choses pareilles, celui qui a
de la géométrie l'emporte et acquiert une vigueur toute nouvelle".
La simultaneidad de superficies, de estructuras, de relaciones
de extensión es más perceptible (dentro del cubismo) en la pintura
que en la poesía. En ese propósito de simultaneidad y de superpo
sición espacial, el yo sólo puede presentarse en una disociación que
lo lleva hasta el parcelamiento.
Gborges Braque escribe: "J'aboutis a une sorte de désaffectation de Tobjet pour lui donner un sens pictural qui suffira a sa vie
nouvelle". Ése objeto no se deja penetrar por el sujeto sino escin
diendo a éste y segmentándolo.
El paroxismo de Nicolás Bauduin, el sincronismo de Marcello Fabri, el simultaneismo de Martin Barzun, el nunismo de
Pierre - Albert Birot se encuentran, en cuanto a la disociación del
yo, dentro de la órbita cubista o por lo menos cerca de ella. En
cambio, el cerebrismo de Canudo y el creacionismo de Reverdy,
se hallan más alejados de esa órbita, y la disociación subjetiva en
ellos es de otra índole. En Les Epaves du Ciel (1925), de Reverdy,
se infiltran imponderables de lirismo romántico que no se avienen
al lirismo del espacio.

La disociación del yo, en el Dadaísmo, presenta otras caracte
rísticas: es un yo semi anegado en el nihilismo y la destrucción, en
el juego elemental o en la gratuidad de conexiones. Ese yo a veces
se evapora cuando el poema desemboca en un conjunto de fonemas
o en un mero balbuceo verbal, en el que asoman imágenes heteróclitas desligadas entre sí.
Tristan Tzara "fundador y profeta del dadaísmo", presenta
los rasgos de este movimiento en los versos siguientes:
— 84 —

�— 8—
oraoD isb *jaiuoraag ^ aAjjaqx 3P (6361) orasijndog jb ojuBn^ ug
•SB^OOI3J A
pSBUJ S3UOpBpOSB SBJ U3 UBJDBJjaj OJ ^ Saqnu OUJO3 UBpUtlD
-jp oj anb ^sajuajBj SBapi^ a sbdijjuo saua^Biui sbj jod opBiujojap
o opBDijdnp 'ouans jap SBjquios k sBjqmnuad 'saanj ap oSaní ja opoj
ua oqanAua asjBjsajiuBin ajans ok ja '(sBjsijBajjadns oBja soquiB op
-ubüd) pjBnjg jnB^ k uoSBjy smog ap uaiqum k '^jaAaj^ sanboBf k
JX sopB^ia bA soj ap oiDOD isB 'JBq^) ^ua-^ 'nBauan^) puoui
'sousaQ ^aqo^j 'pnBjjy uiuojuy '^nB^i^j sanbaBf 'jaAaj^) ^ua^;
uiniBÍuag sBjsijBajjadns soj ap sojxaj soj A Bisaod bj og
•BiaoauBujuí bj ap soj uod BDpaajBip bj ap soiBp soj
ap A *jiu3Aap ja ood jas jap (oa^ijo ap bpbtdta) upiDBjuojjooD buü ua
*oaiJ9aj bjsta ap ojund ja apsap A 'uppjuoiuajd bj b Bjjnsuoa Bun ua
oujod tsb 'sopBSiAOJduii sosjiiDsip soj ap 'soauBjuodsa sojdb soj ap
*BaijBuiojnB Bjnjijasa bj ap sojpuBaui soj ua 'ouans jap ^opiuajuoa^
ja ua 'ajuBjpBA bijí^ia bj ua *SBDi^c&gt;SBudiq o sbdijiuo saua^Biui
sns ua *oDinbisd oubj&lt;Jsbjj ns ua opBsajdxa A opB^psaAui an^ oÁ
asg '^pBpijBajjadns^ bj ap orasiíadsa ja ua asjB^aBjpj bjb^ *ajuap
-suoaqns jap ^sajuBDiunmoa sosba4&gt; soj ua asjipuBdxa BjBd *orasiui is
b asjBjaAaj BjBd ^opBjojdxaui^ ouiuiBa jainbjBna opBasnq Bq anb
ja A osoptquiB sbui ja 'Bpnp uis 'opis Bq BjsijBauadns oA jg
•Moxaag aaaNy ^p ojsaijiuBui jamijd ja ajuaujBsonjunsajd
d oj unSas '^ojuaiuresuad jap jBaj ojuaiiuBuopunj^ jap
uoisajdxa bj A 4,ojnd ouisinbisd^ jap upxaBjdBa Bun uBjuajuí sajBna
sbj (fZ6 T ^psap SBpBsn SBaiuaaj sbj ajuBipam 'oijijap jb BpB^sajd
u^puajB bj ua o odtjtuo oqaaq jap uoiaBDiunmoa bj ua Bjsa^iu
-buj ^s vxsnvaHHsrans ok jap (uozsjadsip o) uppBposip Bg
(^sstpioo ^ duuoqwoAjJ
&lt;4aqanoq bj b nBa4j ajuotu ara ^g
juaA nB aujnoa inb a^ajiB ajpad aun a^a^ bj jns i^(ftt
' rsBauíj SBjsa ua sajoijajra sopBjsa sns Biajnbsap 'Bjoq
Bjarajjd bj ap BjsrepBp ojjo 'sajsíoivssaa ' XNOKasi^ saoaoao
&lt;tsdJOD uoj ajiOAi Jnzy&gt;^
:sajojoa ap o^aní ojunsajd ajsa ua
oA ns BajoraBDsa 'orasiBpBp jap jopBpunjoD 'viavDig
'xnvdsto sou 9Q)
4&lt;sjajq sjpora saj jBd aaiaDBj jinu bj ajAnoD
jo,p sjoSuij ua aassp ains bj^&gt;

(0361 'if^ji^sqy ¿n^o^ nf ¿dupudpr^
((assBd inb aauuB saDBj^ ap naí aj
suoji^b snou anb ajjnranj-sjojaj^ saj snoj suojjod snou&gt;k

�al Letrismo (1949) cuyo pontífice es Isidore Isou, y que en cierto mo
do es una falsificación y degradación del dadaísmo, no aportan nada
a la parcelación divergente del ego ni a la relación del sujeto con el
objeto.

Etienne de Condillac dice con toda claridad: "II y a deux moi
dans chaqué homme: le moi d'habitude et le moi de reflexión". Es
fácil observar, teniendo en cuenta esta distinción hecha por el jefe
de la escuela sensualista, que ambos yo se contradicen en un antago
nismo dialéctico. Cabe suponer que entre esos dos yo condillacianos
se escalonan, en planos diferentes, otros yo que representan con di
versos matices cualitativos, la trama afectiva o la imagen onírica o
la transición del sueño a la vigilia (un aspecto del yo proustiano,
por ejemplo, se revela con extrema agudeza en la captación de los
estados hipnagógicos).
Tomando esta definición de Mesnard: "Le moi est la conscience
de l'existense manifestée" (la cual contiene un sentido unitario), se
podría esbozar la trayectoria del yo, en su proceso de disociación,
en poetas que han profundizado la imagen y la correspondencia, y
también en novelistas que han hecho incursiones a la inteligencia
discursiva.
Para no extender más este trabajo, dejamos de lado, por ejem
plo, los indicios de disociación subjetiva en la audición coloreada de
Rimbaud, la "instrumentación verbal" de Rene Ghil, el supernaturalismo de Gérard de Nerval, el ideorealismo de Saint - Pol - Roux,
los poemas en prosa de Aloysius Bertrand, los soliloquios y reflexio
nes contrapuntísticos de Huxley, el pensamiento de "Monsieur Tes
te" de Valéry, el "Axel" de Villiers-de-1'Isle-Adam, el "Igitur" de
Mallarmé, el "nomadismo" del verso libre de Gustave Kahn, el
egocentrismo exasperado "trágico" y "agónico" de Unamuno, el
clima desquiciado, el tedio, la desesperación y la desolación de "The
Waste Land" de Eliot, las sinuosidades de Gide, la proyección del
yo hacia el futuro, con sus particularidades premonitorias en "Le
Temps est un songe" de Lenormand...

El lirismo de Antonio Machado desliza un yo que necesita
del diálogo, aún en plena soledad, un diálogo tácito con esa misma
soledad; o bien ensaya un monólogo que, a poco de comenzar, se
interrumpe para interrogar acerca de sí mismo: el poeta pregunta
sutilmente a aquello que le huye o que lo prolonga, o que lo rodea
de cerca, en una intimidad de latido; o bien quiere una respuesta
de lo que se aquieta en una ficción de lejanía y que es su propia
alma, su "espina clavada", su recuerdo, su tiempo. A veces, el yo,
como si dispusiera de su propio rumbo, se encamina a la fuente de
mármol y dialoga con ella, creando un espejismo de encantamiento:
las respuestas del "agua cantora" se superponen a las del alma del
— 86 —

�— ¿s —
•ii jod o^uais oÁ anb oj
saja o^^ 'ODsnq aj itu ap
sbjjb sbuj 'SBJiap uaiquiBj^
#BJJB SBUJ *SBJ^ap 'SBJJ3Q
•UBjuid bj is 'uaBuii ru ua ou
'uaaip oj is 'ajquiou m ua oj^^
•oasnq aj
sajua^ sbj ap sBjjap jod 'js
roapaod ojBp ja uod sopBDijpuapi ubj
-uasajd as nj jap Á oÁ jap soApaajB saauBDjB Á SBpuajajjaiui sajpns
sbj 'svmovs OHdH^ ^p *(^6l) vptq^p fí v zoa p^ Biuaod ja ug

-njosqB 'odiuap jap Bjanj *sa ou anb BpiA Bidojd ns Bsuaid anbjod
'oduiap jap Bjan^ jBsuad opBp sa aj ou Biaod jb^ :pBpijBjodiua^ Á
pBpxjBiauasa ajqos Bui^Bd ns ua aoip SBuanQ sbj ap opBjBd jap oubjj
-lAas ubj^ ja anb oj buijijuod 'opBiaosip oÁ ja ua B^jaiA as b^ '
-uaauoa oÁ ja ua aanBaua as bá 'opBqaBj\[ oiuo^uy ap oiusijij jg
•^sofadsa ap ojuijaqBj
osojjoq m ua opuBSBA ia a^ ijjb á
'ouans n^ ua anbsnq a^ oÁ
soiqBj sm ap BÍanb n^ jBqanasa
:oapaod ojBp ja ua pBpipunjojd
ajqB^ou uod 'aqaou bj ap upiDB^sa^uoD bj aoip B^ojjsa buitijii Bg
•^souans sns ap ojqBjaj ja^
Bjaod jb aDaj^o anb Á jBjapis anb BApaíqns sbui aqaou Bun 'aqDou bj
uod oSojBip un sa (odiuap ap sajqBjapuodun ap zapinjj Bun b oai^
oajB oubjcIsbjj ns ua apuodsajJOD anb) oSojBip asa 'saaaA sbjjo
(omtup^
•t&lt;BqBuos ajuanj Bg
• • • BiuajjOAjod Á Bj^au 'anbjBd jap ojniu jb
BqBiuosB Bjpaiq Bg "ouBjaA ap apjBj
Bjuaijouos Á ajsp^ 'apjBj bjbjd Bun
:(Biuaod jap ODijpquiis opiua^uoD ja BsuapuoD jBna bj)
ajuanj bj ouBjd jaraijd ua auod Á jBnsiA odjbui ap aAjis anb Bp^j
-aDUid Bjjqos Bun anb zaA bj b 'oub jap uppBjsa bj á Bip jap Bjoq bj
'sajBioduiaj so^Bp ouiod 'uBjnSij anb ja ua Á oiuairapuas un b oujoj
ua sa^uajajip sauoiDBsuas UBpjanauoD anb ja ua oijBuaDsa a^sa aaajBdB
'o^ojBip jb oíAajg #ajuBzund Á ajqpapui jBjn^adsa oíajpj un ua
'oujsiui is b Bqanasa as oÁ ja 'oijb^ijos anbjBd jap oipaui ua *&lt;4ajuBjj
-oqjoq BjdoD&gt;4 bj ua Á ouijbjsijd jbuos ja ua anb opoin jbj ap B^aod

�No eres
lo que me está palpitando
con sangre mía en las venas
sin ser yo.
Detrás, más allá te busco.
Por encontrarte, dejar
de vivir en tí, y en mí,
y en los otros.
Vivir ya detrás de todo,
al otro lado de todo,
—por encontrarte—
como si fuese morir.

Lo que hay de esencial originalidad en este poema es la refe
rencia espacial a que recurre la pasión: el "detrás", el "más allá" y
el "al otro lado de todo", son proyecciones subjetivas hacia una
extensión supuesta por el poeta para satisfacer su anhelo punzante
de búsqueda de su amada. El yo disociado se busca en el tú, que es
la amada, de la cual se diferencia, sin embargo, como conciencia;
el amor y la captación lírica van superpuestos hasta ser indiscer
nibles.
• Este poema no retoma el concepto de Husserl: "La evidencia
del tú es anterior a la del yo propio". Salinas hace una experiencia
afectiva que le pertenece y que se remonta en la esfera de la poesía
hasta identificar el dato lírico con la pasión.

En otro escrito he anotado y comentado las diversas modalida
des de la disociación del yo en poetas y escritores de Hispano Amé
rica y Brasil, por lo cual no los menciono en el presente trabajo.

En los poetas de la resistencia, especialmente Louis Ara

gón, con La Diane jrangaise (1944) y Paul Eluard, con Liberté
(1942), como cantan un tema heroico y perfilan una nueva canción
de gesta, el yo está fundido en el alma colectiva que vive ese tiem
po de epopeya, de modo que no corresponde hablar, en este caso,
de un yo disociado o desintegrado o escindido, sino de un yo a tono
con la conciencia de un pueblo; un yo aunado con la lucidez de
una ciudadanía en armas que vive en el fragor del rudo combate
victorioso.
Eluard dice, en una dimensión de universalidad, en un impul
so cósmico y en una voluntad combatiente:
— 88 —

�— 68 —

4&lt;saaqiuoj sajjijsBg ap s^Bd aj pi
JU9UJ9UUOJ9 33AB J9UI BJ SJ9A SUOIipjBUI
9jpu9jduiOD b joaiBjisaq sassBjBq sarauíoq sai
sajpuBjg saj suBp ajuBjBnb ibui ütj bj b
tlU9A no4p ^IBS 9U ÜO ^D9A pUBj^ Utl
BJ 9p 9JJ93 ^S9 jn9OD UOUJ 9p 9UJJO^
9UPÍQ PJ)
^roIBA 3J^? ^naci jnoí
sainjBj sap ured aj j9Subuj zassy
aiujjBDDBj ajpuawB zassy
iinaouaj ^ ajpuaid saj jübj jj
sauíjB sap jaAnoj^ no sainjB saQ
aauBJAjjap bj ap 3jjbd aq
Z9UIJOJ SOJJIBJBq SOA Z9UJJOJ
s9uiJ9j[U9 sji^ soo ap jaddBtq
ap sjnajijL - sdubj^

&lt;{ajuaj uoi^naaxa^j Bjaa ajjaddB uo
na^ jpad b ^n^in uoj tdi ^ta uoj idj

saqBjj^s o zqA^psny

(Zf6l - 0f6l
4&lt;sjnaissaj^ anbjaqnnQ ap suaiAnos ara ai anb j^
aSoB,p xtoa bj ^injjap b aSBjoj an^joj B4nb ^sa43
sijd sa^uBjja^ xnap saín suBp aauíjS jt^s
snoA sjaA saui suBp sjBqa sap oq^aj is qy
ap soa^ saniB^jaa ^uBJídsaj ua aqaadraa^f^
:Bija^und ubui^b á. sbpbobjS oinoa DBjjBjsa 'oju
ap SBjoqBJBd oujod ubzubj as sosjaA sn *a^üBdnoo ja bxujod ojqand
ns ap Bqanj ap npisi^ap bj uoa opBpuB^sqnsuoa (¿n90^) 9&lt;i^a^) nP9d
9?mj\r ^q apsap ojubd ns bjuba9J
^
•&lt;íraon uoj
sajqino sap uijnora aj jns ^g
xnBasio sap sajiB saj jn
uozíjoqj jns sdraBqa saj jn
raou uoj suaa^f
aauB^ua uoiu ap oqaaj jn
sj^u^S saj ja spiu saj jn
jjasap aj ja aj^uní bj

�Aragón toma la voz del pueblo; su yo (que nada tiene que ver
con el unanimismo) se confunde con el yo múltiple, colectivo, er
guido en la lucidez de las masas en lucha. Los poemas de Aragón
traducen y expresan la conciencia de las barricadas.
Situación análoga es la del poeta Miguel Hernández, identi
ficado con el pueblo español en armas, en la batalla contra sus
enemigos:
"Vientos del pueblo me llevan,
vientos del pueblo me arrastran,
me esparcen el corazón
y me avenían la garganta..."
Poema de un impulso épico no inferior a los medievales can
tares de gesta, en el cual el yo se extravierte hasta ser el desvelo
esclarecido del alma del pueblo.

Dejando de lado la discusión sobre aproximación, diferencia o
superposición del yo y el existente (el existente considerado como
una "exasperación del subjetivismo" o como una perspectiva in
trovertida, discusión que caería inevitablemente en coordenadas es
colásticas), es indudable que la actitud existencialista presenta una
variante de disociación del yo, toda vez que afirma que el yo no
se comprende sino en sus relaciones con otro.
Cuando Merleau - Ponty, en La Phénoménologie de la perception, dice: "Je suis la source absolue" y luego habla de la conciencia
por la cual primeramente "el mundo se dispone a mi alrededor y
comienza a existir para mí", su egocentrismo extremista parece in
hibir toda disociación subjetiva. Sin embargo, por una vuelta de
sus argumentos (o de sus argucias), ese presunto mundo circundande puede ser factor indirecto o medio inestable de la disociación
subjetiva para la mayor gloria del "existente".
En la discusión de uno de los temas cardinales del existencialismo (la prioridad de la esencia o de la existencia) Sartre pretende
encontrar una salida al decir que la conciencia "segrega su propia
nada", es decir, se néantise. En ese néant sartriano hay atisbos de
disociación subjetiva: en Le Sursis, dice Sartre: "Je nous ai vus,
étayant nos deux néants l'un par l'autre", y más adelante: "on me
voit, done je suis", fórmula que para la mayoría de los existencialistas substituye al cogito cartesiano.
Gabriel Marcel (que, como es sabido, es uno de los principales
promotores de la psicología "en segunda persona", la cual comple
ta los datos de la psicología introspectiva o "en primera persona"
y los de la psicología objetiva o "en tercera persona") sitúa al hom
bre "devant autrui" y ese "autrui" no es la sociedad sino un Tu,
un "prochain".
— 90 —

�— 16 —
-oaisd oapuos anb zaA bj b 'oaiuaasa o^aní sa anb) oSaní asa y
•soiaijaij so
-sando soquiB ajjua UBuojBasa as anb sbuoz sbj ua 'sauopBunxojdB
ap apas Bun ua 'asopuaiuajap saaaA sbjjo X 'sBipauuajuí sapnjiJBj
sbj ap Biniaua jod zapidBj uoa saaaA SBon opuBSBd 'ojjo b ojod un
ap BjaiAouj as is ouioa 'bsj3a aaiA X uppaij Bsa b pBpijBaj Bsa ap
'uppBposip ap BuojaaXBjj ns ua 'BjnqtuBap 'uppBnjis Bsa ap Bpuana
-asuoa oraoa 'oX ja X ísajqiujaasipui ubujoj as anb Bzapn^B X pnjiu
-ajd bjubj uoa uBjjauadiuoa as SBquiB 'uppaij bj X pBpijBaj bj ajjua
(so^aBJjsqB souBjd ap bjb^bjj as is ouiod opuBjqBq X)
BjauBcu ap jaaajqB^sa souiajx&gt;d anb uppBJBdas bj b asad 'oja^
^pjuauiB^uaj bjbd ouBdis ji^ rasBjj bpbj^bsuod bj jpap
ou anb ojund jbj b 'upjaj jap SBJjap ajjnao a^uajj b ajuaj^ jg;
•ozjanjaj ap sajBuiSjBui sauoiaBn^is uoa X
ap sa^uajBj SBjquinuad uoa 'Biauaiauoa ap Braoj bj BpnSB sbuj
BJBd 'uBUja^jB sojja^sap sosa fsojjanbB ap oainbxsd oqaaq jap opuoj
ja ua oiuoa oiJBuaasa jap opuoj ja ua ojubj 'BjopuBjaAaj X Bjopuaip
-uaaua 'saÍBUOSjad soj ap uchsbcí bj uauoaaj anb soApaíqns sojja^
-sap soj ap sBpuaSjaAuoa X SBiaua^jaAip sbj aAanuiojd íoX jap uaA
-iba ap o^aní jb upzBiujB ap 'BjnpipBUB jod 'aAjis 'oaiuaasa opi^ua^
opBABa un uoa opBzijBaj 'SBÍajipuBa sbj ap bjjb sbui bjjo bj X BaB sbuj
Bjsa anb Bun 'sapBjsajod sop sbj ap ajuajj b ajuaj^ asgj 'uppap bj X
pBpijBaj bj ap oajBa ja aAjanAua anb BipaSBJj bj ua X (osonuis X ona
-ijqo bX *ajuBjjoa X ojaajip bX) oSojBip ja ua 'opBiaosip isb 'bjuojj
-uoa as X soj ja ap oun BpBa ua BUJBaua as oX j^ '(\z6l) ^¿otnp(p vj
ui tSSvuosj3^ tdg ap ouBjdsuBJj ja souiBjapisuoa is oiuisjjBjna
d ojaadsB un Bjuasajd oX jap uppBiaosip bj 'onHdNV^i^ ug

•ouBiunq ojaíns ja X &lt;(oaiSc&gt;joiuajsida ojafns^ ja UBjuajjua SBjsijBpua*
-sixa soj opuBna 'aaajBd aiu 'uaiqujBj aanpojd as upiaBposip Bg
•ojaíqo ja uoa upixauoa bj ap ouas
ja ua ajuaxuBsiaajd 'BAijaíqns upisiasa ap zijbuj un BjaAaj 'ouiuwaj
oiuijjn ua *anb oX-ou jap X oX jap upxaBjaj Bun jBjqiunjsiA apand
as uppBiujijB Bjsa ug '(Li.^l '^v/l dQ) \puaiuxjB un jauuop jnad
jnas ioxu-uou aj ajjanbBj b asna ja auuoj aun jsa iouj aj^ anb
'ajjaABg smog 'opBj ns jog 'asjaaouoaaj BJBd ouiiíojd ja ua
-uo¿ojd as oX ja anb aaBq BApaíqns upiaBiaosip Bg #(o^6T '^^^op
19 9Áti9tx9im 9iA.) \,}s 3P Biauaiauoa BapuajnB Bun jbzub3jb
ajqBsuadsipui jopBipaiu^ ja sa ouiiípjd ja 'oupuBa asa jog '.joiu
-uou np aisiBS bj ap jaqaoaij ua ja ajBjajBj anb ioui ap aauaiasuoa
ap ib^u af *sasoqa sap Sdu4np ja aiuauj-inj ap sjoq juaiuajiBssaaau
ja sjnoínoj jUBja ua^nb aiuatu-inj juaiAap au ja auiaiu-inj ap sajdnB
jsa(u auuuoq^^ :aaip *baij3b BpiA bj X joijajuí BpiA bj ap sauoiaBjaj
X so^sbj soj opuBSijsaAui 'suaqjaB^ ap *y 'ouiiuBa ojjo jog
•(Moay 19 9X1^) ^jajsixa^ ajjnyj ap aauassaj ap jsa jj^ :sojjq soj
b ouis Biauajsixa bj jinqujB apand as ou anb BjaAasB jaajBj\[ 'oubis
-ajjBa oifSo9 ja iu oiusisdijos ja iu sa ou anb ojnSuB un apsaQ

�lógico y sobre todo acontecer en el tiempo) se agrega un espejismo
verbal que lo extiende y enriquece de matices. Así, el Padre, dice:
Frasi! Frasi! Come se non fosse il conforto di tutti, devanti a un
fatto che non si spiega, devanti a un male che ci consuma, trovare
una parola che non dice nulla, e in cui ci s'acquieta!... Ma se é
tutto qui il male! Nelle parole! Abbiamo tutti dentro un mondo
di cose; ciascuno un suo mondo di cose! E come possiamo intenderci, signore, se nelle parole ch'io dico metto il senso e il valore delle
cose como sonó dentro di me; mentre, chi le ascolta, inevitabilmente
le assume col senso e col valore che hanno per sé, del mondo com'
egli l'ha dentro? Crediamo d'intenderci; non c'intendiamo mai!"
Esta imposibilidad de entendimiento, a causa del sentido de las
palabras y especialmente de un equívoco verbal suscitado por la
pasión, hace más intrincada la relación de los diversos yo y más
acentuada la disociación subjetiva.

Cuando el yo se torna impertinente por abuso de confesiones o
de efusiones, o porque tergiversa las relaciones con el objeto hasta
encerrarse en un egocentrismo o hasta descender al solipsismo, se
produce (ha ocurrido repetidas veces) una legítima reacción contra
esa absorción subjetivista. Es entonces, sin duda, que acude a la me
moria este pensamiento de Pascal: "Le moi est haissable... II est
in juste en soi, en ce qu'il se fait centre de tout; il est inconmmode
aux autres en ce qu'il les veut asservir; car chaqué moi est l'ennemi
et voudrait étre le tyran de tous les autres".
A veces la disociación del yo se presenta como una forma de la
exasperación subjetiva (futurismo, dadaísmo, superrealismo); otras
veces, la disociación puede revelar una tendencia a la extraversión o
el deseo de recuperar los contactos con el objeto y palpar así el mun
do circundante para captarlo, ubicarlo y penetrarlo (unanimismo,.
cubismo, tema épico de la Resistencia y Liberación).

La dicotomía del yo no llega a ser un isomorfismo de las dos
imágenes subjetivas: cada parte del yo escindido o desdoblado tiene
sus rasgos propios.
Puede ocurrir que, en el caso del dualismo del ego, un yo se
presente como innato y el otro como adventicio (usando el lenguaje
cartesiano). El yo que tiende a objetivarse mediante una representa
ción simbólica (generalmente antropomorfa) como Psiquis en el poe
ma Ulalume, se comporta paralelamente al yo que conserva su
aspecto subjetivo. Este último intenta conocer al primero por aproxi
mación, por búsqueda de un punto de referencia, por analogía de
trasplano, por una inducción que permanece dentro de la esfera de
la poesía. (Esta situación dista mucho de la duda cartesiana acerca
de la existencia de las otras personas).
— 92 —

�— 6—
•UCHSIA
-oujsod By ap ouiuubd jb jBSayy BjSBq asjapuajxa apand anb oj^o^^ ya
A oA ya ajjua o ojaíqo A ojaíns ajjua ayqBjsaui sisotusp Bun Bjuaraoj
anb zaA By b uqiDBiaosip ap sauopipuoa Baja *is ap BiDuapuoD aiuoj
oA ya anb bjbcJ (&lt;toSa Ja^B^ oraoa saaaA b Bjuasajd as anb) oujií
-c^d^ un ap ajuBnjDB Bpuasajd By ap pBpisaaau By 'ajjBd bjjo joq
•BijBuiJ^aop BiDuapaaojd ap sojuatuaya
'soApaíqns sodoj soy ap uppBDjnjiq By b 'BjjodB A ojjBaj ya A ByaAou
By ajqos appui oiqtuBD ua 'Bisaod By ajqos a^ny^ui ou 'Bapoj By anb
soapsByoasa so^uamaya ap o^bjjb^ ya uod '(ayqi^anpajjx ouisiyBnp un
uanbi^u^is anbunB sayqBjBdasui soqtuB 'opunuj ya sa anb tos ud ya A
'Bpuapuoa By sa anb tos ¿no4 y^) B^syyBpua^sixa uppdaauoa Bq
•uo^ajg ap orasiyBajjadns ya ua ojjsbj ns
BÍap (sajuapsuoaui uos SBjaraiad sop SBy sayBna SBy ap 'oSaiadns ya (oA
ya 'ofsa ya) sysiyBUBoaisd ya aaajjo anb SBainbjsd sauoi^aj sajj SBy ap
uopdaauoa By 'isy 'Bisaod By ua zaA BunSyB ajnajadaj 'sBauaSouioq
sBuadB sbuoz ua o souByd o sojuauíBjsa ua o^ yap upiadaauoD Bq

•BAp^íqns upiaBiaosip By ap
osbd un oraoa *oA yap O^uayuíByqopsap yap ouisiíadsa ya 'iqB
9H "asjBziyBiDBdsa ajajnb anb upiDBjnp Bun ap 'ajuaiasuoDui osbdb
'oa^UBj un jas apand 'oujajuí ayqop ns A oA un ajjua uaATBA ajsq
•ojaíqo ya ajqos opuBjoyj OAijaíqns orasiíadsa un b o o^ yap ajua^
-jaATp upispsa o upiDBipBJJi Bun b aanpuoD soy anb Biauayjadxa Bsa b
uapnaB 'sBAijaadsaj SBDiuaaj sns ajuBipaui 'BjsiyaAou ya A Bjaod yq
*up asa jBziyBaj BjBd upiDBDjnjiq ns o uppBposip
Bidojd ns BÁBsua oA omsiui asa 'ojuaiujyaouoaojnB ap sopora ouiod
BiDuajaqoa ap A oyjqiyinba ap BAijaadsjad Bun uaiq o jopajxa opunuí
yap Biauajsisaj By 'sosojjoq A soaijajodiq sajixuxy sns ap Bjanj 'Basnq
anb t&lt;u9ysuBdxa ua^ BiDuaiauoa Bun oujod Bjuasajd as oA ya i
•opiaajBdB BjqBq yBn^
By ap oipara ua 'pBpyjnasqo By ua BjodBAa as o^any anb BuiouqjnB
ajuauiB¿BA A Bspapux BAijaíqns uoiaaaAojd ap ozoqsa un ua oA ns
ap uppBiaosip By jaAajjua oyps aoBq sou (nBajao^ 'sBuyyBg 4opBqDBj\[
'ayyaiAjadng *juouiBajjnBq 'auiByja^ 'pnBquii^) Bjaod ya saaaA y
•ao^ ua ^tuttfpi/j 9P OS^^ T9 S9
yBj :Baiun ua^Bun Bun jod opBjsajiUBui OAijaíqns odo^ oyos un jbuj
-joj jod UBqB^B Á 'oj^bjuod japjad uis ojad 'soyayBJBd üBZBydsap as
upiDBjuasajdaj By A jas ya opuBna Bzoqsa as anb By b aaajBd as upp
-Bnjis Bjsq -(soAijaíqo soipnyjajuí sns ap A p^piyBaj By ap osoub^uo
A oyjosnyi oíadsa) OAijaíqns ayqop ya jod BpBZiyoquiis pBpryBaj Bun A
ojuayuíBsuad ya ajjua upiDBJBdas By BÍamas BpBaja tsb upiDBnjis By 4oA
soquiB ajjua yBDipBj isbd upisiasa Bun jByBuas b A asjByi^ad b BSayy
ojuaiuíByqopsap ya opuBn3 ^^aAof uod ^opoui ojjaia ua 'A oyyapuBJiq
^snoj^ uod ajjnDO anb oy sa :pBpiun ap buijoj By oÍBq aaajBdBaj oA ya
*osbd yBj ua 'oja^ "asjBjodBAa BjsBq asjaaajBJua A p^pisuap ns opuaip
-jad ji uapand soAijaíqns sodoj sosjaAip soy 'opBiDosip oA ya uq

�La concepción tripolar de Georges Gurvitch (La Vocation actuelle de la sociologie, 1950) no se refiere a la polifurcación de focos
subjetivos sino a la relación tensa de los tres términos que, según
ese autor, configura un rasgo cardinal de toda conciencia: "L'on
con^oit de plus en plus la tensión entre les trois póles du Moi, de
l'Autrui et du Nous, comme un des aspects essentiels de toute conscience. Vouloir séparer le Moi, l'Autrui et le Nous, c'est vouloir
détruire la conscience méme qui consiste dans la tensión entre ees
trois termes, aussi bien que les oeuvres objectives, signes et symboles par oü elle se manifesté".

En los poetas más extremadamente subjetivistas, en los que han
intentado transcribir los espejismos internos e imágenes del sueño, la
presencia, a veces decisiva, de lo objetivo es innegable, aún en el
proceso de disociación del yo: la irresistible dinámica del mundo
circundante, bajo las formas y estructuras más diversas, actúa sobre
la subjetividad más de lo que los egotistas herméticos lo sospechan,
y, a menudo, contra la voluntad de éstos. (Hay tenaces e irreducti
bles elementos del mundo exterior aún en el balbuceo dadaísta y
en los desarrollos oníricos superrealistas).
Por otra parte, Le Batean lvre, de Rimbaud; los versos más
cavados de Gérard de Nerval; ciertas estrofas de The Waste Latid,
de Eliot; Le Fard des Argonautes, de Robert Desnos; Les Minutes du
Sable Memorial, de Alfred Jarry; La Luxure, de Rene Char; Feu de
Joie, de Aragón; L'Amour la Poésie, de Eluard; L'Union Libre, de
Bretón, se dejan penetrar por paisajes, semblantes, situaciones y re
laciones objetivas.
En cuanto al yo en mutación, envuelto en el juego del devenir,
puede sintetÍ2arse en el "Tiempo perdido" de Swann o de Guermantes, tal como lo discrimina y lo siente Proust, y en esta frase que
Joyce pone en boca de Buck Mulligan: "I am another now and yet
the same".

Esta manera de considerar la disociación, el desdoblamiento, el
parcelamiento o la dicotomía del yo, acaso pueda parecer un esque
ma puramente espacial y por lo mismo abusivo y falseante; una pro
yección gráfica que sólo representara elementos discontinuos, a lo
sumo un estereograma. Sin embargo, cuando en la escena el prota
gonista se enfrenta con el deuteragonista, el nexo del diálogo y de
la acción dramática no impide que sean dos personajes separados y
acaso divergentes.
Ya en 1888, Bergson, en el prefacio de Les Données immédiates,
basándose sin duda en datos introspectivos y en observaciones acerca
de las relaciones del pensamiento con el lenguaje, escribió: "Nous
nous exprimons nécessairement par des mots, et nous pensons le
plus souvent dans l'espace. En d'autres termes, le langage exige que
nous établissions entre nos idees les mémes distinctions nettes et pré— 94 —

�p 3SJ3DOUO^3J
soquiB A 'oj^o jb jbojj3^üi o JEqspB Bjpod oA yap souajsiiuaq sop
so^s^ ap oun BpBD ruppBjngp Bjauíijd ns uod asjBjuaxjua BJBd upp
-Bju^sajdaj bjjo ua asopuBaiqn A otasita is ap opuaqBs oA jap jB^qBq
ouipiSaj Bas anb o^uodns 'a^uajaqui sa aj anb BDpsBjoasa Bsopuojj u\
Bpoj uod 'jouajuí - joua^xa omsijBnp jap o^uaimBajuBjd jb
as A ojaíqo A o^aíns ap jBjodiq uppdaauoa b¡ Bjsisqns
•BjnDjjpBna Bun ua
üis oA pp üppBiaosip ap jBjqBq apand as anb oaja 'opo^ ap JBsad y
•uppBappBj^sa ap sojsandns b A sa¡qBjnsuani sauopB^uasajdaj b soj
-jBinixojdB zaA ]b^ 'soAi^aíqo soqaaq b sojjBJBdinba A 'umsua^xa bj ua
uBjapjnao is oraoa soujsiui soy b asjuapj ajqBjiAaui opis Bq 'oÍBqBjj
a^uasajd p ua ouiod 'soAijaíqns soqaaq ap ^jqBq as opuBna *(ppBdsa
upT^Bjuasajdaj ap sojyqBq sosanu ap pBpijBpoui Bun jod uaiquiBj A)
SBinajjoin A sBuia^UBuias ap Bjnjanjjsa ns Bpoj uod 'SBDijpquiis sauois
-ajdxa sns ap A aÍBn^uaj jap pBpijBpoiu Bun jod 'anb jpap sq
•&lt;4saj3au suoisiAip say ^ibj inb aDBdsaj ^sap&gt;^ :oíip uos^jag
'^.sjaija^BUJ sjafqo aj^ua^nb a^rnupuoDSip auiaui By 'sasia

�</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </file>
  </fileContainer>
  <collection collectionId="2">
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="31">
                <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="138">
                <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="139">
                <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3695">
                <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3696">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </collection>
  <elementSetContainer>
    <elementSet elementSetId="1">
      <name>Dublin Core</name>
      <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
      <elementContainer>
        <element elementId="50">
          <name>Title</name>
          <description>A name given to the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3447">
              <text>Modalidades del yo disociado</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="39">
          <name>Creator</name>
          <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3448">
              <text>GUILLOT MUÑOZ, Gervasio </text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="48">
          <name>Source</name>
          <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3449">
              <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1955, Nº 14 : p. 71-95</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="45">
          <name>Publisher</name>
          <description>An entity responsible for making the resource available</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3450">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="40">
          <name>Date</name>
          <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3451">
              <text>1955</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="47">
          <name>Rights</name>
          <description>Information about rights held in and over the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3452">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="44">
          <name>Language</name>
          <description>A language of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3453">
              <text>Español</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="51">
          <name>Type</name>
          <description>The nature or genre of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3454">
              <text>Publicación periódica</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
      </elementContainer>
    </elementSet>
  </elementSetContainer>
</item>
