<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<item xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" itemId="290" public="1" featured="0" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/show/290?output=omeka-xml" accessDate="2026-05-14T11:13:51+00:00">
  <fileContainer>
    <file fileId="519">
      <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/df914db37aff5a4d2ac16a78e16fcc43.PDF</src>
      <authentication>95d11abdeced9ef7dd319a0be0c8b6e2</authentication>
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="5">
          <name>PDF Text</name>
          <description/>
          <elementContainer>
            <element elementId="52">
              <name>Text</name>
              <description/>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3233">
                  <text>�1380ZI
vi na

0HD3^ma na avnnovj

o^

VHI3HH3^ TV\ 3Q
ATVO

-4

Jbs'bbl

��jod X sopBiapisuoo a^uaurepBjpqB soidpuud b Bpuajjnoaj bj jod opBpap
a:pauiBAispap ouioo 'sBuia^ sopa ap uojBdnoo as anb sajopB^iauíoD sosojaui
-nu Xnra ou soj b BiaajBdB 'oiquiBD ua 'ppos o^iaiuresuad ng bai^ Tso^S^j bj b
'sauopdaoxa sbsbdsb uoa 'uojb^iuiij as Bjqo ns ap SBAi^sod sauopBJopA sb^ sa^
-uamSis SBpBo^p sbj ua X BpiA ns ap soub souipjn so^ ua bX pzuauíoa Bjpjjag
ZBA ^P ou^^siSbui pp Bpuan^ux b^ ap osbdo ^g ji^aApB Bipod as soub sounSjB
aoBq anb p anb joXbui s^ja^ux un Xoq B^uasajd Bjpxiag ztb^ ap o^uaiuiusuad
¡a 'XunSnj^ ua ppos bjjosojij ap SBUia^qojd ua uBsaja^ur as sauainb bjb^
•Bdup Bpa ua sap^iaurepunj suauq sns ua opiqaauoo 9panb anb
pp ojpuBsap p ouiod Bpipua^ua jas apand joua^sod upponpojd ng
Bounu ppuasa o^ ua anb BAipadsaad Bun opuBjnSguoo 'ouBupjuajzBA
-Bsuad {a ua pj^uaa jap^jua un auap SBjqo SB^sg (0I6T) vn?A 'o^9rl X (6061)
oiusiivuixfojj ^^ '(806T) sajvn^oapjuj vuvd jvjoj^ '(8061) uppoy X o%umui
-loouoj '(¿06T) pnudqij o/ ap sviuajqou^ so^ : aB^oso|ij B{ ap opupa oduiBO
p ua jop^ajo X puosjad s^ui ap ofnpojd anb o\n 9iqpuoo 0I6I B S06T ^P BA 3n^
ojpn^ p ua X 'B3I39J ap X sapjoui 'soaijpso^^ suuiapojd ajqos 9uopcaipg
SBpuai^ X sap
-BpiuBuinjj ap pB^jnaBg B{ ap upiauajo B^ 9iAOuiojd X BUB^isjaAiun X Bipaui 'bu
-Buiud BzuBuasua b^ ua uppoajip ap so3jbo 9dnao 'sapprauíBpunj soai393Bpad
SBUiapojd so{ ap ounSp 9pj^ Bzuuuasua ap sauoipana b^ ap oduiBO p ug
•sappos X sooij9so{ij *sooi393Bpad SBUia^ ajqos a^uauípdpuud 9fBq
-bj^ pnpap^ui BjajJBO BpBpjtp B^sa ug upisajdxa ap Bpuaja^d bxujoj ns anj
anb o^ jBjpjJBsap appiuijad BJBd a^uauíuspajd Bpuajo 'pBpxsjaAiuf^ B^ ap sup
-uajajuo^ ap Bjpa^Q b^ 9dnoo apanuí ns B^snq a^uauíBopo^jg pBpisjaAiu^
Bjpanu ua ouisiAipsod pp oiuxuiop pp osbdo pp ozuaiuioa p ubdjbui anb sisa^
ap o^unfuoD un opúaipuajap 'Bijosopg ap Bjpa^o B{ jod pupisjaAiuf^ b^ ua os
-jnouoD ajqa{9D un bub3 ¿681 ua an^ apsap 'sjud ojpanu ap sapnpap^ux sa^Bq
-ap so^ íia OApBogiu3is pdBd un jgduina b 93a^ a^uauíBUBjduia^ Xnj^ Boqqnd
pBpiAipB ap soub B^uasas sns a^uBjnp 9|{OJJBsap (896T-^¿8T) Bjpjj
anb upixagaj b^ ap S9ja^ui ap soj^uao so\ ap oun ops anj ppos uppsano

�6MIGUEL ANDREOLI

utilizar para la resolución última de las cuestiones sociales, el expediente de
una intuición que no ofrece ya otra razón que la invitación a la complicidad.
Ambos extremos son ciertos, pero en cuanto al primero de ellos, es decir res
pecto a la reflexión sobre principios normativos de la organización social, hoy
parece más clara la necesidad y la utilidad de continuar con un debate que, si
bien está presente en la cultura filosófica de otros países, entre nosotros tiene
a Vaz Ferreira como un antecedente sin continuidad.
Creemos que para una lectura actual de la filosofía vazferreiriana convie
ne distinguir tres niveles de abstracción, centrándose nuestro trabajo en los
dos últimos, esperando que como resultado quede aclarado el primero.
En primer lugar, es necesario considerar el modo particular en el que Vaz
resolvió la cuestión de la naturaleza de la tarea filosófica que puede realizarse
fructíferamente desde Montevideo. Por una parte reflexionó desde las catego
rías filosóficas más relevantes durante la época más fértil de su pensamiento.
La reacción contra Spencer -junto con una innegable influencia de esta forma
del evolucionismo que persistirá hasta el final de su vida especialmente en las
cuestiones sociales-, la profunda simpatía y afinidad con Stuart Mili, y el en
tusiasmo por la reacción antiasociacionista de James y Bergson, marcan los
vectores principales de su obra. El haber dirigido la atención a la filosofía que
se desarrollaba en los centros de producción intelectual, no lo llevó a la bús
queda de la última novedad. La permanencia de temáticas positivistas, por
ejemplo, remiten a Stuart Mili, y no a los desarrollos del positivismo lógico de
este siglo, a los que parece ajeno prácticamente por completo. Esta perspecti
va significó tanto una limitación como una ventaja para su pensamiento. Es
así que los valores que han recuperado las relecturas más recientes de la Lógi
ca Viva se deben en buena medida a su continuidad con el primer positivismo
inglés. Vaz no se remitió a estas filosofías con la perspectiva del glosador, su
interés no se orientó a la explicitación de significaciones mediante el comenta
rio, sino que lo que pretendió fue pensar con las categorías filosóficas así apro
piadas, los problemas de su circunstancia. Lo más notable de su filosofía está
justamente en esta voluntad de dar cuenta de las solicitudes que emergían de
su situación, en la intención de trabajar, diremos utilizando una expresión de
Foucault, en una ontología del presente.
En un segundo nivel, se impone la consideración de la particular metodo
logía de Vaz Ferreira. Tanto él como la mayoría de sus comentaristas, están
de acuerdo en que buena parte de lo más valioso de su obra radica en el modo
en el que busca delinear un modo de pensar. Pero mientras su concepción de
la racionalidad científica le debe demasiado al positivismo decimonónico, ya
que su imagen de las ciencias naturales está excesivamente próxima a un es
quema de las ciencias que viene desde Comte, cuando no meramente repiten
el sentido común ilustrado de la época, muy otra es la relevancia que para una
lectura actual tiene su concepción de la racionalidad práctica o, para decirlo
en un lenguaje más próximo al de Vaz, el modo en el que considera que se de
ben enfrentar las cuestiones normativas o de hacer. A esta temática dedica
mos la primera parte del trabajo.

�ts\ ap ¡ a^^d Bf JB^iauíoo ap U9pisodsip bu
-anq bj A jaaf ap pBpiun^odo Bf uoaaiAn^ sopa ap soun^[y siBd cpsanu ua sau
-opsano SBpa ua souiBÍBqBJ^ sauamb ap o^uaiuiBpiB ^a jaduioj ap o^ua^ui un
ua odpi^iBdoo anb soj uoo sopanbB uoo a^uauuB{noi^iBd 'sapBpiuBuinjj ap pB^
b^ ua sBSajoo uoa sauoiunaj ua sup^a^uB^d sauopBAjasqo Á. SBpuajaSns
uoaanj aj^ oqoajaQ ap pB^naB^ B^ ap ^Buopn^^sui oXodB pp oojbui p
ua Bp^zipaj anj uppu^psaAui a^uasaad b\ anb JB^Buas ojamb oui^^n joj

III ^ II sa^iBd sb^ ua
jBjpoui souiB^ua^ux anb o^ sg Bijosopg bj ap sauopB^xuip sBqanuí sb| A sap^p
-ipqisod SBun^p JB^puoa ap BjauBui Buanq Bun sa sauopsana s^pa ajqos bj
-pxiag zb^ BJoqB jaap^ oqoaaaQ pp Bipsopj ap Bua^ui ua A sappos sbui
-apojd so^ ap odurea p ua 9zoqsa anb Bi3oppopui B[ uoo A Boipsofij pn^ipB ns
uoo opiua^qo jaqnq pipua^ua zb^y anb sop^^psaj so^ up^sa jBSn^ jaoaa^ ug

V^IHMMHJ ZVA 3Q OOIQI^nf A1VIOOS OIN3^NVSN3d 13

�9f d '[I66T] \i 'ojafaAQ p
'(66 'd '[0S6I] "Vi &lt;sdBID) ..o^u^iuresuad ns ap osoijba sbui
o\ a^uauíBspaad sa 'opoui \a ua epua^sisui e^sa j^ •BJiajua^ zb^ ap o^uaiuiBsuad jap sbo
sb^ ap Bim sa ••• opc^aui [B 'Bsuaid as ouioa opoui ¡b ^pe^saad uopua^B eg,, '^
-aadag ap bjbuib^ bj ap uopipg bj ap BuüÍBd X ouio^ ap oiauínu B^Buas as sosbd soj^o so|
ug sa^uang ua aaajBdB anb oua^ua p tmüas sBjn^BiAaaqB jod UBOipui as SBpB^p sbui
SBjqo sb[ ap sojn^^ sog -o^xa^ p ua uBaipui as Bjpoaag zb^\ ap sc^uasa so^ ap SB^p s^g
-nq ^za^Bjn^BU b¡ ap B^si^ojoaisd uppdaouoo Bun jod 'souiaaaA ouioo 'opBdnoo
anj {bidos BpiA B^ ap sauopipuoa sb^ ap Bsajdxa uppBzpBuia^ Bun ap Bpuas
-nB B{ jod opBÍap opBA p zb^y ^p Bjqo B^ ap osbd p ua 'a{qisod u9poB B| ap U9p
-sana bj b ouafB jaaauBuuad apand ou uopoB B{ JB^uauo apuapjd anb cquaiui
-Bsuad un anb B^ ua Bpxpaui b^ ug -papos o\ ap Bpuap Bun ap sBidoíd sauop
-sano sb{ ap 9dnoo as ou isbo 'oiquiBo ug -ppos BOip Á Bopipd ap uos 'oqduiB
oppuas un ua 'anb so^unsB ua U9ispap ap sosaooad so^ ap sopuaSixa sb¡ ap
u9pBuiuua^ap B^ b ozjanjsa ns ap p^uauíBpunj o\ ^B^uauo oiquiBo ua
Bjpjjag zb^\ b 9saaa^ui souaui anb opadsB p sa a^sg u9poB b^ ap
-onjpa sauopoupaj sb^ ap oipnpa p u9pB^uauo ns Bp^p 'sappos s^puap sbj
b opBdnoo Bq a^uauíBopsuapBJBD anb p sa sauopsano ap odp jauíud ^g
• jaonq soiuaadnb anb o\ b o 'jao^q soiuaq^p anb O^ b o 'jaoBq soiuap
-od anb O[ b uaiq o ajaqaj as ppos o^ aaqos U9ixa^aj jambpno 'pjaua3 ug
• „ Boi^9ppo^aui U9ixapaj B| ua BJ^uanoua
as Bjqo ns ap jofaui o\ ap oqonuí ^ ouBuupop odaano un anb sa^uB JBSuad ap
BjauBui Bun jpiuisuBJ^ 9ipua^ajj • (f¿ A. g¿ dd 'SJS) Buia^qojd p uaiq UBa^
-uB[d is 'soAisuajduioo A sojaouis sn^uidsa sof sopo^ ap p jas aqap anb (jpuas
ap B^SBq A) uvsuad ap opoiu un souiaua^ :Buoa^ Bun anb s^ui apA anb o3p soui
-aua^ 'opo^ a^uyn 9nb BuuqB Bjpjjag zb^y 'p^ppnSi a p^^iaqq ap soidpuud
soi ^J(l0S SBqoaq sauopBjapisuoo sBf ap opB^psaj p opis Bq pno JBpuas ap o^
-uauíoui p 'sajvpos svuia^qoud so^ BJqog sBiouajajuoo sns ap Bjaoaa^ B[ ug

\ aaqos uoT

S3TV13OS SVKa^aOHd SOT
aa oaoivt la i

�10MIGUEL ANDREOLI

mana, junto con la aceptación acrítica de algunas supuestas evidencias de
sentido común sobre lo social.
Los problemas relativos a lo que debemos hacer tienen, entonces, un ca
rácter central en la obra de Vaz. Lo que debe ser no se nos impone como una
constricción sobre el querer. Lo éticamente aconsejable, y en esto se revela la
influencia del utilitarismo inglés y el pragmatismo norteamericano sobre el
pensamiento de Vaz, no es considerado desde la perspectiva de la exigencia de
prescripciones, sino que queda determinado por los valores que van integran
do el querer efectivo de los hombres sensibles a lo bueno.
Las observaciones metodológicas sobre los problemas de la acción se en
cuentran, en su mayor parte, en Lógica Viva y en pasajes de Un paralogismo
de actualidad, Conocimiento y acción, El pragmatismo y Sobre los problemas
sociales. Se refieren, básicamente, a los modos de llegar a una decisión correc
ta en cuestiones de carácter práctico. Como señaló Grompone, lo que Vaz bus
có fue una guía de la voluntad y razón individuales, "aun en aquellas cuestio
nes en las cuales lo social constituía el centro de la investigación" 4. De este
modo, su individualismo social y político se corresponde con sus reflexiones
metodológicas sobre una práctica, individualmente entendida, que quiere per
manecer atenta a las particularidades de las situaciones concretas..
Es bien sabido que el propósito de la principal obra metodológica de Vaz,
la Lógica Viva, no es contribuir al estudio de la sintaxis lógica o de los procedi
mientos estrictamente formales del razonamiento 5, sino, tal como aparece
enunciado en el Prólogo de la primera edición, lo que quiere es dar lugar a una
"Psico-Lógica", bajo la forma de
"un estudio de la manera como los hombres piensan, discuten, aciertan o
se equivocan -sobre todo de las maneras como se equivocan- pero de he
cho: un análisis de las confusiones más comunes, de los paralogismos
más frecuentes en la práctica, tales como son, no tales como serían si los
procesos psicológicos fueran superponibles a sus esquemas verbales (...)
destinado (...) sólo al fin positivamente práctico de que una persona cual
quiera, después de haber leído ese libro, fuera algo más capaz que antes
de razonar bien, por una parte, y más capaz, por otra, de evitar algunos
errores o confusiones que antes no hubiera evitado, o hubiera evitado con
menos facilidad." (LV, p. 15)
Vaz se interesa por la pragmática de la argumentación, el funcionamiento
del razonamiento ordinario frente a los problemas concretos y, principalmen
te, los errores que de hecho se cometen. Una parte importante de su proyecto
se asemeja a lo que actualmente a veces se denomina "lógica informal". Su ob
jetivo es de carácter terapéutico: ayudar a evitar errores que no son simple-

4.Grompone,. A. M. [1972], p.16. El texto continúa de la siguiente manera: "No consideró
por lo mismo, el lenguaje o las instituciones sociales pesando sobre el individuo y aun el
problema de la lucha de clases lo examinó como un problema moral en el cual debían
estimarse las situaciones individuales y el predominio de la racionalidad en la actitud
que se adoptara".
5.cf. Ardao, A. [1978], p.170.

�OZ '&lt;* '[^¿61] Vi 's
(iiax d '[^861] T 'PBjacin) &lt;JIIB ^ajl ou bal^ BOiScq bj 'so^adsB
ua 'anb ap A ijjb o\gs asjBpanb napand ou sbsoo sbj anb ap ^puapuoo souiaua^ oaaj o^
-unfuoo ap uoisla epap ibzubojb sourepod saj^na soj apsap sbAbjbib sopeuiuuapp ouioa
'uos anb oj ouioa b^jsla ap so^und soquiB souiuaSng* zb^ ap o^uaiuissuad jap BpuB^od
-un bj .laaajqB^sa souiBduodoad sou anb zaA Bjx^ ajqísod opua^ajaj ap Bua^sui Boiun bj
ajpmiums afonSuaj jap bijosojlj bj anb iu (•••) BapsinJíuij-oaqijBUB o^uaiuipouoa pp bu
-oa^ bj anb jauapos oasap oxjsanu sa o^ ^^saadxa 'vaij\ v^iScrj ap uoprpa Bun b uvvtiu
-tjBud oipnjs^ ns ua 'BpBZipui sbui buuoj ua 'o3anj ÍBa^ipuB Bijoso^g b^ uoo seoi^uia^
sauopcauoa sa^anj ap epuapixa B| jaua^sos ap uopaajip B{ ua vaiy\ vorScrj ^\ oás\ oaaui
-ud 'a^ad ns aod 'psjaqiq -ouisppisodoau aauíud p anb pnpB saaa^ur joábui xm opBA
-jasuoa Bq sap^uauíepunj sauopsana se^iap b opadsaj uamb 'IPIM ^J^n^g jB^aipBd ua
^XTX o\3is pp s^iSui ouisppisod p anj Bpuaaajaa ns anb b uaqap as Bjpxia^ zb^ ap soa^
-uB{d soun^p ap pBppuBaoduia^uoa B[ anb BAjasqo ossBg '[8861] ^zuaocij opjBnpg ap
ojnDi^B p uaiquiBX [0861] ossBg aapBf ap ofBqBJ^ p A í[086I] ^BJ^cin ^Siop ap bj uos
'BUBupxiajzBA stsa^axa a^u^punqB Xnuí ou b^ ua anbojua a^sa ap ssaosanoaad ssjqo s^q

g

-apiSUOO B JBSBd BJBd 'SBDl^Sl^O|lS SBUUOJ SB| 8p SBUISIJOS SO^ ap UatUBXa ^BUOIO
-ipBJ^ {a puopuBqB oido'jjo iudfs/Cg y ap A op^idBD ¡a 'sodi39^ saaoxia so{ ap sa^
-uanj sb^ ap oipr^sa {a ug HíH aP sbuisijos so| ap Buoa^ bj ap U9pBi^duiB Bun
sa ou nniA VDJ^9^ ^\ 'a]qupnpui sa Bpuan^ui B[ anb ap oqaaq pp

¿aP
b^ sa 'vajA ^DJ^9q ^\ B^SBq (6681) jv^uaiuap vai&amp;pi ap sa^undy so^ apsap '
ap B^ipauíui s^ui Bpuaaajaa Bg soapsiSops sbuisijos soj ap Buoaj {BuopipBjj
bj ap ouioo 'Baod9 ns ap ouBauauíBOuijBj [Bjnjjno ojiqui^ ja ua soppouoasap
[BiauaS ua Á. zba J^ sopBJOuSi uBaa ajuauia[qBqojd ^nuí anb ojad 'XIX oj3is
pp ojJBna ouipjn ja apsap opuapnpoad UBiuaA as anb jbuijoj boi39j bj ap sojj
-oxiBsap soj ap ojubj opBfajB ^jsa 'vnjA ^^^or¡ bj sa anb souiBOOAinba sou anb
ua sopoui soj ap oipnjsa jBjnaijjBd ja Boiqn as anb ja ua oaL^aj ojxajuoa jg
jBiAqo ajqisod sa ou 'souiaaaA ouioo 'anb opoui
un ap 'sBai^9jopojaui sauopsana sbj ua u9iquiBj uusajdxa as 'Bpuanaasuoo ua
A 'Bijosojg ns ap jBJjuaa apud uaXnjpsuoa sojuauíaja sojsg u9pBjajdjajui ap
ojpBna ajsa ua sajqiuinsqns uos ou 'ojuaiuiusuad-afunSuaj uppupj bj ap anbqj
-ua ns 'jBjaua3 ua 'A pupuopajuí bj b Bp aj anb jadnd ja ' zba aP ouisiSojoaisd
ja anb ap pBjjnaijip bj uoo Bzaidoaj 'sojSoj sounSjB auaijqo Bjnpaj Bjsa anb
ap 9jjb S9j^ • oaauíud jap anb 'uiajsuaííjji/A opunSas jap junjoajajuí ojxajuoo
jb ouBOjao s^ui sisij^ub ap ojijsa un opuBdioijuB 'saouojua 'BjJBjsg ojoujsa
afenSuaj un jod U9pnjijsns ns ap ojoa^ojd jb ou A 'sapupijiqisod A sojsandns
sns ap U9pBjpijdxa bj b BpBjuauo 'ouBuipjo afen^uaj jap sosn soj ap ojuaiuip
-ajBjosa jb BpB9ij 'ooijjjbub a^oo ap bijosojij Bun ap uppnoaía ap oidpuud un A
u9pBdioijuB Bun ouioo zba aP ^Jtl0 ^l ^P ^^^d Bjsa jaajaj opBjuajuí Bq ag
juajaa apuajaad anb bj b
pBpifajduioo bj uoo upioBjaj ua ouioo jusaadxa ajainb anb ojuaiuiusuad jb opad
-saj ojubj afBn^uaj jap uppBnoapBui bj jod 'unB ajuauíBpunjoad s^ui 'A asjBO
-quaAOjnB b uapuap anb sBAijBjoadxa A sapnjipB jod snpBjauaS sauoisaojsip
jod ouioo 'sajBnpajajuí sojiq^q ap sajuaiuaAOJd sBpuaaajjajui jod Bas b^ sBp
-pnpoíd 'sBiuajqojd soj ap BzajBjnjBu bj b ojuBno ua sauopBOOAinba A sajuqjaA
sauoisnjuoo uoo uBjnoup as uaiq s^ui anb ouis 'soAipnpap sosud sojbui ajuaui

11V^I3^^3J ZVA 3Q OOIQIHnf A 1VIDOS OlN3IWVSN3d 13

�12MIGUEL ANDREOLI

rar las cuestiones relativas a los errores que se pueden cometer en la aprecia
ción de la prueba inductiva. Los problemas de los que Vaz se ocupó, en cam
bio, no son los propios de la inducción, sino que atendió antes que nada a la
distorsión que el lenguaje impone al pensamiento y a la esquematización que
lo verbal y lo conceptual producen en el psiqueo. Esta noción de psiqueo remi
te a las ideas de James y Bergson sobre la fluidez y continuidad del psiquismo, contrarias al asociacionismo del que Mili participaba plenamente. Vaz
consideraba que la difusión de la nueva perspectiva de James y Bergson sobre
la vida psíquica, constituía uno de los hechos más notables de la cultura de la
época 8. Como mérito principal, le atribuyó el haber contribuido de un modo
decisivo a la denuncia del carácter "fijante" y "esquemático" de la categorización conceptual y de las exigencias de la expresión lingüística, que las inhabi
litaría como accesos válidos a la realidad de la interioridad síquica.
Entre los sofismas que la lógica tradicional no había considerado, Mili in
cluyó los llamados sofismas de confusión, producidos por las insuficiencias de
la conceptualización y de la expresión. Pero mientras que para el filósofo in
glés de lo que se trata es de superar la confusión mediante un mejor manejo
del pensamiento y del lenguaje; para Vaz, en cambio, tales confusiones consti
tuyen señales de la insuficiencia en principio de todo lenguaje para expresar
la interioridad 9. Los errores que de aquí derivan, antes que algo que pueda
ser finalmente reducido, son el resultado inevitable de las limitaciones del ins
trumento que el espíritu utiliza para expresarse.
Obtenemos otro modo de apreciar la distancia entre la obra de Vaz y la de
Mili, si consideramos la distinción que éste último introdujo entre errores in
telectuales y morales. Los primeros conciernen directamente a la mala aplica
ción de las reglas del raciocinio; en los segundos se distinguen dos clases fun
damentales: los debidos a "la indiferencia por la adquisición de la verdad" y
los que provienen de "las inclinaciones" 10. Mili excluía del alcance de su obra
el estudio de las fuentes "morales" del error, dado que entendía que si bien
factores tales como las inclinaciones pueden predisponernos a la equivocación,
las falsas creencias provienen más bien del "hecho intelectual de la admisión
como suficientes de pruebas insuficientes" 11. Vaz, en cambio, centró su inte-

8."La intención de la lógica viva, su significado profundo, es la promoción de un nuevo
modo de pensar, más amplio, más sincero, más comprensivo que el habitual, mediante
la mostración de lo concreto, lo vivo del pensamiento que se agita por debajo del esque
ma verbal en que se le formula para expresarlo" Ardao, A. [1961], p.33. Para la relación
entre esta concepción de Vaz Ferreira y su abandono, a partir de Dos paralogismos pe
dagógicos y sus consecuencias (1903), del asociacionismo psicológico -al cual pertenece
plenamente Stuart Mili- en la dirección de atender la "vida psíquica" al modo de Berg
son y James, ver Ardao, A. [1978], p. 189 y sgts. Excede a nuestra investigación la eva
luación de esta concepción de Vaz. Sin perjuicio de algunas salvedades que se harán
más adelante, entendemos interesante la crítica desarrollada en Castro, D. y Langón,
M. [1969], en particular caps. I y II.
9.cf. Paladino, J. [1962], pp. 10 y sgts.
10.Mill.J. S. [1917], p.725.
11.Mili, J.S. [1917], p.727.

�(•ss X xf d '[^161] "V 'oj^sb^) ^^raio^ Bgosojg BJ opsap eoyuD Bun Bzq^ai as anb \a
ua 'o^i/^ txnScrj B[ ap uopiredB bj ap sandsap soub ojqBtio opBoqqnd 'ojqsB^ otucquv ^p orpry
-8a un ua BpyjaApB anj upon^os jod apuatjua as anb o[ ap uopB^ajdia^n b^ ua pB^noyip B^sg
(881 d \LdS) ^u^nq a^uauíp^ox uop
-nps BDiun Bun 'a^uauíBsozíoj 'a^spca ou sajBno so^ ua '^ao^q ap SBiua^qoad, sosa ap '(s
-OApBuuou SBuiajqoad, ap b^bj^ as anb B^uana ua opiua^ ^q as aaduiais oun anb b aqap as
'pBpaqq X pBpiBnSí ap soidpuud so^ b sopB3q sajBpos SBUia^qoad so^ ap pB^nayrp b( '^p
-q&gt;aui Buanq ua anb ua a^sisui 'vuuai} vj ap pvpaidoud vj auqog f\^\ ap SBpuaaajuoa sb^
ua ojduiafa jod 'Bjqo ns ap so^uauíoui souba ua saa^iaa anb uppBuuyB Bun ap b^bj^ ag

ap ozjanjsa un ap ajambaj soAip33i{dxa 8Buia[qojd so{ b
soai^buuou sBuia|qojd so^ ua ajaijip au9pnjosB ouiuu^ ^ap opaiioa osn ja
unSas 'anb ^ ua opoui ^p upisuajduioo B^ Zl (fQ d '^1) ua^iuip^ b^ ou 'bz
-a^Bjn^Bu ns jod 'anb opuais 'Bpajjad U9pn|os Bun 'osbd a^sa ua u9iquiB^ 'jbj^
-uoDua japua^aad ap ouisi^o^BJBd {a a^uioo as soapbuuou SBUia^qoad so^ jb^
-bj^ \y soapbuuou so| uoa ouisiui oí apaons ou 'aBpajjad U9pnpsn ap oidpuud
ua sajqpdaosns uos soAi^Boqdxa souiajqojd so{ SBJ^uaiui 'anb buuijb zb^
(86 ^ *AT^) *IB8PÍ ^ppnps Bun ap U9pua^qo b¡ sa 'uvfjnsdu a^udiuvs
-ozuoj vjaqap ou souaui o\ jod (•) anb o\n 'oubj^uoo p jod 'jBjqo aqap as ou^o
b OAi^pj o\ ug (^6 ^ 'AD ^^8^^^ ^ ^oiun U9pnps Bxm 'souaui {B a^uauíBD
-U9a^ 'uauap^ SBiuajqoad sa^x (16 '^ 'A^) a^^auíBDOAinbaui opBuiuua^ap jas
'oidpuud ua 'apand 'zb^ auodns 'anb o\ 'asoqoaq so^ uBSBd 00190,, a^nosip as
'sopa ug (^6 d '/^j) au9pB^B^suoo ap o soAi^oqdxa SBuia^ojd,, sopouio^ so[
b u9pisodBj^uoo jod Bp as soai^buijou SBuia^oad so{ ap uppBzuapBJBO Bg
(16 ^ 'Al) ouisiuopaajoud ja X oiqtuvo duqjj j^ auqos o 'oiusij
-víaos ja auqos o 'vijiiuvj vj ap uqpvzmvSuo uofaxu vj auqos o 'opuonip jap
vpuamanuoo vj auqos (• • ) '.aj ap opafioud un ouanq o ojniu sa js o 'vuatnb
-jvna uppnjjjsuj mtn asuvp aqap uopnzmvSuo ^nb o Psuvuqo aqap ouuoo
'jvuauaS ua 'o '.ujj pona o jvj uauajqo vuvd asuvuqo vuajqap oiupo auqosn
sauopsano sb{ uBOJBqy (06 "^
*A1) aJBJCl0 ^uaiAuoo o aqap as oupo,, sa jaAjosaj anb X^q anb o{ sopa ug (9x1
d 'aT) sonijviuuou sviudjqoudn 'zb^ ouapsos 'uos sa^pos SBiua^ojd sog
soAipuuou SHUiaxqoad ouiod safeioos sBuiajqoad sog

upisp
-ap ap sosaoojd so^ ap U9ponpuoo Buanq b^ b uppnqu^ioo Bun 'sa|Bpos sauop
-sano sbj b ajaijaj as anb oj ua 'oiquiBO ua jas 'ajainb vajA ^?^P7 b^ i.-oj^orjJo
luajs^g y ap ajjap ap oppidBO \a opnoipap ^pa upisnosip B^Cno b- ^pos o\ ap
Bpuap Bun ap upponjpuoo B[ ap sauopipuoo sb^ ajqos U9pcauaj B{ Bpmpui 'bo
-uiduia uppBSpsaAui ap osaoojd pp boi9^ b^ sa pij^ ap Bjqo b^ ap Bois^q U9p
-Bdnooajd b^ anb ua BoipBj 'sBjqo sop sb^ aj^ua Bpuajajip B^sa ap U9ZBJ Bg
sa{BJ0ui
sajoua 'H^ 8P Bi3opuiuua^ b^ ua 'sop^uiu^ soj ap uppBjapisuoo B| ua ouioo
'sBoi^9poisd sapn^pB sb^ uoo sooii^^i sajojja so^ ap sauopupj sbj ua o^ub^ saj

1VHI3HHHJ ZVA 3Q ODIQI^nf A 1VIDOS 01N3INVSN3d 13

�14MIGUEL ANDREOLI

Su idea de "solución perfecta" de los problemas explicativos, puede ser in
terpretada en dos sentidos: i. solución única y definitiva, que permite concluir
con problemas del tipo de "si la Luna tiene o no atmósfera"; ii. solución sin in
convenientes.
i. En la primer acepción, y tratándose sólo de determinar si se dan o no
ciertos hechos 14, la pretensión de que estos problemas'son pasibles, por lo
menos en principio, de "solución perfecta" puede ser entendida -si dejamos de
lado las dificultades que plantean la relación entre teorías y hechos y los cam
bios de marcos conceptuales- de un modo coincidente con el sentido común y
con concepciones epistemológicas de raigambre empirista. En cambio, no es
tan claro saber lo que quiere decir cuando sostiene que las cuestiones de obrar
no son susceptibles de una resolución del mismo tipo, ni siquiera como modelo
a realizar.
En la perspectiva de la teoría actual de la elección racional, se puede afir
mar que la cuestión de qué alternativas están abiertas a la acción tendría la
misma naturaleza que las cuestiones explicativas y saber cuál es la opción
más ventajosa, utilizando criterios de medición de costos y beneficios relativos
a una cierta configuración de preferencias, es un problema que en muchos ca
sos admite una única solución correcta, o bien, por lo menos, supone que se
puede establecer la equivalencia de dos o más opciones, dadas esas preferen
cias. Habría así, en materia de decisión, resultados válidos eventualmente tan
únicos como los que se buscan en los problemas de hecho. En la medida en que
este tipo de tratamiento de las condiciones de la elección racional formaliza
las exigencias generales de resolución racional de problemas que se le plan
tean a la acción instrumental y estratégica, el hecho de que la posición de Vaz
no pueda ser entendida de esta forma, se debe a que su idea de la práctica, en
particular respecto a los problemas sociales, parte de supuestos radicalmente
diferentes.
ii. Más directamente comprensible es el segundo sentido de la distinción
entre los tipos de solución. Hay más de una alternativa en lo que puede ser te
nido por "inconveniente" en la solución de una cuestión explicativa, pero como
mínimo se puede suponer que estimamos que hemos alcanzado una solución
satisfactoria -"sin inconvenientes"-cuando creemos que hemos llegado a con
tar con la mejor candidata a ser la solución correcta. Cuando, en cambio, se
trata de optar entre cursos de acción, es probable que todas las alternativas
impliquen costos. El error radicaría en confundir las condiciones de satisfac
ción que ha de cumplir la solución en uno y en el otro tipo de problemas: pode
mos esperar que las soluciones a los problemas cognitivos no obliguen, en
principio, a renuncias en el logro que se persigue; mientras que en el caso de

14. "¿Tiene la Luna atmósfera?" (LV, p.92); "¿Existe algún planeta exterior a Neptuno?"
(ibid.); "si el radio cura o no el cáncer" (LV, p.91); y, con salvedades, porque "se superpo
nen otras dificultades de orden verbal", "si el hombre es libre" (LV, p.92). Para todos es
tos problemas "siempre la solución es posible (si es que hay problema real)" (ibid.).

�'ouisiui ouisi3o{BJBd jb ao^q anb 'joua ^a jbdoaojcí ap spuiapy b9íibdb ouisiSoj
-BJBd a^sa anb sopaja so[ uos a^uauíBsajdxa jBuiuiBxa Bsaja^ui 3\ is anb oq
aunui
-oa jo.ua,, un a^uB ^^sa as anb ap uppB^B^suoo bj b asjB^uiq b aA^anA 'aÍBSBd
ouisiui ^ ua lR Bqa ua apuapxa as ou zb^\ 'a^uauíaiqB^uaunq 'oiad 'a^uBsaja^ui
sa 'souBiunq so^unsB soj BJBd p3JU^BU uapjo unSjB ap Bpua^sixa B[ ua Biouaajo
B^ b opB3q saoaA b aoajBdB ouisi^ojBJBd \^ anb ap uppBoipux Bq (89 d 'SdS)
jBuiuiBO ap [Bjn^Bu BjauBui Bun X^q ouiod b o3o{^uB op'oui un ap 'so^sand
-uii ap u9pBoqdB B{ ap ja ouioo sa{B^ SBUia^qoad jaAfosaj ap aJopBaJ^ \b jod
Bpnapi a '[Bjn^BU Bjaunuí Bun^{Bw Xuq anb ap Bpuaajo B^ 'ouisqBpuapiAoad
ap apadsa Bun sa opuBnpB ^^sa saoaA b anb o\ anb B|Buas 'sajvpos sviudjqoud
so] duqog ug sbapbuuou sauopsano sb{ ap pnppqpadsa B| jaA apiduii B^s^
anb Ye% soApnoqdxa SBiuajqojd so| a^uB pn^ipB B^ ap pBpuoud Bun ^Bq pnbjod
'uopoajip B^sa ua a^uauíBspajd Bp as uoisnjuoo b¡ pnbjod sa 'BzqBUB ou anb o\
ojaj soAisaadxa so^ispdoad so^ap BJBd afón^ua^ jap uop^noap^ui b[ ¡Bipn^sa
anb souisiSojBJBd so{ ua JBjado BiaA jBjauaS ua anb Bsnno ^\ Bja^nqu^B a{ anb
^nuí sg a^uanoa^j Xnuí Bjapisuoo 'a^nd bj^o jod 'anb B[ b 'bpbjbj
ap sisaua3 B| aaqos B^oj|dxa upix^^aa Bun zb^^ ap Bjqo ^\ ua Xuq o^^
(^'OI "^ *A1) 0PB^^J:^ l^m s^ Buia^qojd p opu^no
a^uauíBspajd sajquioq so^ ua aonpojd as uppnps ap upisaaduii B^
'o^uBppug uppn{os uis opupanb Bq anb jaaio b uapuap sajquioq so{
anb sa ^ 'osouno Xnuí o3{B axinoo 'asJB^p aqap ouioo B^p as papi
ap o ja^nq ap SBUia^ojd so^sa ap oun opuBn3n :sauopsano ap odp a^sa
ua uppn{os Buanq Bun sa anb o{ ap uopBn[BAa b|bui Bun '^jauaS ug (g
(uiapiqi) sbj^ sb{ ap s^fe^
-uaA sb{ ap ^ uppdo Bidojd B^ ap SBpB^uaAsap sbj ap uppBJO{BAqns jod
ouiod 'uBZBqoaj as anb sb^ ap sBfe^uaAsap sb{ ap R ajaqajd as anb upp
-do b^ ap SBÍB^uaA sb^ ap uppBJO{BAajqos jod Bas b^ 'sB^sandojd sba
-pBuiaqB sb{ ap sBÍB^uaAsap R sBfB^uaA sb^ ap uppBjapuod Baupua Bq (^
•(96
d '^\q) asajo^Bui so^aua^ 'osbd ns ua 'R 'upiquiB^ so^aua^ uapand sa^
-isod sauopnps sbj^o sb^ anb jusuad b asaaua^ap uis R 'so^aua^ ap upz
-bj Bps b^ jod 'sa^uaiuaAUoaui uauap anb sauopnps SB^, ap oznqoaj ^g (x
:saj
-oxia sa^uain^is so^ b 'zb^ un^as 'BUBAaq 'soApBoqdxa SBiuajqoad so[ ap upp
-npsaa ap papi iap soai^buijou suuia^ojd soj b Bpiqapux uppBpdsBJ^ ^q
'(l~0 dd '
anb ap vj 'uppnps vun vujuoo a^uaiuuip uppafqo opuats ou R !svfvjuan
sauoRviu R sajuamanuoom sauouaiu v^uaj anb n¡ uiSaja ap ja 'uppnps vuqnj
-vd o] ap opijuas ja R 'oa^avud viuajqoud ja opuais 'uiiuudns uapand as ou
anb sajuamanuoom uoo R uvSau uapand as ou anb svfvjuan uoo svjja svpoj
zan jvj 'safuaiuanuoouj a svfnjuan uoo 'sajqpod sauopnjos uos Rvy anb ojn
sa^pos SBUiajqojd sof ug so^sandojd a^uauí^^piui soAipfqo soj
uod upp^pj ua 'sBpipjpd jiuinsB 'a^uauía^uanoaoj 'aqap uopo^^a b^ BDipBjd B|

^ivymy^aj zva hq coiaianf a ividos oiN3iiMvsN3d 13

�16MIGUEL ANDREOL1

de tratar mal las cuestiones normativas, tiene también un efecto conservador,
ya que "la tendencia a buscar en esta clase de problemas soluciones perfectas,
hace que los hombres tiendan a rechazar la innovación, porque como se dice
en la práctica, no resuelve el problema" (LV, p. 102). En materia social hay
una resistencia de lo existente, un efecto de inercia, tal que los proyectos de
modificación sufren una distorsión de la perspectiva, destacándose sus incon
venientes sobre las ventajas que pudieran tener. Pero, en una nota al mismo
texto, Vaz hace la salvedad de que "También podría decirse, al contrario, que
el sofisma en cuestión es un sofisma innovador: como las instituciones existen
tes tienen casi siempre defectos, la suposición de que pueden haber soluciones
perfectas lleva a desear y a procurar el cambio (...) En realidad ambas cosas
ocurren" (ibid.). Si el paralogismo puede tener tanto un efecto conservador
como innovador, hay que entender que lo característico no es la dirección del
efecto, sino el hecho mismo de la eficacia. Lo que importa es la existencia de
actitudes, ya sean conservadoras o innovadoras, que por medio de la conside
ración indebida de las cuestiones normativas, se autoverificarían. La estructu
ra del paralogismo genera una forma particular de error en la consideración
de ventajas e inconvenientes en los asuntos prácticos; su dinámica depende,
en cambio, de las actitudes desde las que se produce el sesgo de la pondera
ción. El resultado es el fracaso del proceso necesario para una buena elección.

3. El proceso de la decisión
En el apéndice agregado a la edición de 1919, Vaz introduce indicaciones
sobre el modo en el que estima que deberían ser tratadas las cuestiones nor
mativas. Señala tres momentos en el proceso de su resolución, para cada uno
de los cuales habría formas propias de cometer paralogismos:
"El examen de una cuestión normativa, comprende tres momentos. Primer
momento: investigación o determinación de todo lo que podría hacerse o
desearse; especificación de todas las soluciones que podrían tomarse. Se
gundo momento: estudio de las ventajas e inconvenientes; más comprensi
vamente de los bienes y de los males, de cada una de esas soluciones. Y,
tercer momento: elección. (...) En cada uno de esos tres momentos pueden
cometerse diversos errores y paralogismos" (LV, p. 105)
3.1. Todo lo que podría hacerse o desearse
Una elección racional requiere la debida consideración de las alternativas
disponibles desde la situación en la cual se decide. El error frecuente en este
caso es de omisión: no tomar en cuenta todo lo que podría hacerse, ya sea por
no haber tomado en cuenta opciones, o por dejar de lado opciones que serían
combinaciones de otras ya pensadas, o grados dentro de lo ya considerado (LV,
p. 106).
Veamos un caso de lo que Vaz consideraba una buena solución no pensa
da. Se trata de la discusión entre los partidarios del divorcio por voluntad de
las partes, y sus opositores, quienes invocaban la "necesidad de conservar la

�'[9^61] ua 'u"uaj9tnb A uvsuaidsaaquioq
so^ an^ l aP ^^uB^nsaa ^un sa 'sand 'pepopos Bq j^uas A JBSuad ap saaBdBO soaquioq
jod X 'saaquioq so^ aod ep^uiaoj p^sa pBpapos Bqn 'zb^ BJBd 'bsoj^ ptua^ BAjasqo 011103
¿d IZL61) V 'l9íqoH
saSnXuoo so^ ap Bjainb
-pno ap pB^utqoA jod opjOAip \a Br^uiaad anb Xaj ap opaXoad un b BAqBuaaqB ouioa os
-ndoad bj 'BJiaoaa ^ zb^ ap so^uauínSiB so{ aod oppuaAUoa 'uamb 'Buax^ o3uiuioq ap ba
-rpapiui b '^X61 o^13 I^ u^ BpBqoadB anj aafnuí ^\ ap pB^unjoA b¡os aod opaoAip ap Áa\ B^
aaquioq ^b oxaadsaa soipu
-nf pBpuouajur ap uopBnxis Bun ua XBnSnjQ ua Bq^axuooua as B^sa '9^6! ^P J9rnui BI 8P
pBpp^dBO ap Xa^ b^ bxsbjj qepos O[9S Bja ou aafnuí B^ ap opinQad ua BfBxuaAsap sq

^l
¿I

"gx

-qx

-sando s^uijoj sop op^p we\\ as 'oipaq aQ Bjqo ns ap
opiquinans ueq pepifajduioo B^sa b a^ua^j anb JBaipui
Bfa{dui03 a^uauiJB{no^jBd sa 'i^ispap B[ A uop
-BnjBAa buisiui B[ aa^ua A 'oxuaiuipouoa A Boip^jd uppBn^BAa aj^ua 'oqoaq ap
sauopB^B^suoo sbj A sauopBJo^BA sb] aa^ua ouqqmba pp uopdaouoo ns '^pos
o\ ap ouBuiajjajzBA sist^bub p ua Bp^puas p^pipqap B[ ap b^b sbui ^oaa^
bj^o Jod oApipduioo B^sioSa ospduii ap A 'a^^d Bun jod {bj
-oui uopBAipui ap 'sajqBqpuoo a^uauípaBj ou 'sa^uauoduioa sop soj ap b^bj^ as
oaiSBp iBjaqq o^uaiuiusuad p ua sapn^iq^q so[ uoo 'oÍBqBJ^ a^sa ap a^uainSis
a^jBd B[ ua souiajBjpoui ouioo 'uappupo sopandns sapj^ • . sapnpiAipui sos
-pduii sopa ap opu^nsaj un ouioo aA o\ ppos o\ A 'saaquioq soy b uaAanuí anb
sosjnduii soi ^jqs soppnosip ou so^sandns ap 'oiquiBD ua 'a^B^ ^uopaB B{ ap
sappos sauopou^saj sb^ ap B^pqdxa uppBjapisuoo Bun zb^ ua X^q o^^ sa^ua^
-sixaaad sappos A suoisq sauopou^saj ap oojbui un ua Bp as uppaB Bpo^
B^uano ua jbuio^ b sauopdo sb^ ap uppBqduiB B^ b ba^jj 'saoaA sBqonuí
'uaiq sbui A BJopBAjasuoo a^uauíBjaui sa ou uppoB B[ BJBd SB^ajauoo sbai^bu
-ja^p sb{ A soidpuud sopa aj^ua uppB^aj b\ ojad 'sosoqBA ouioo opuBqojd opi
Bq Buopiq b¡ anb Bui^sa anb sapjoui soidpuud so^ ap Bin^ bj sa jBAjasuoo bs
-aja^ui a{ anb o\ 'souiajaA ouioo 'osbd opo^ ug SBpB^uaiuuadxa ou unu 'sBAanu
sauopdo B^uano ua jbuio^ ou p a^uauíBpnf sa 'sBAipuaaqB sb^ ap uppBjapis
-uod bj b BpajB anb o[ ua Boipui zb^\ anb sajoua so¡ ap ojauíud p anb jipaApB
BpBZBqoaj BJBd a^uaioqns sg sa^uauípad sopa^ so^ ap pjaua3 oppuas p jod
BpBJoqoxjoo sa ou 'jopBAjasuoo oiusuiduia opap un ap uppoajip B| ua uppu^
-ajdjapu B^sg • . ^pBSBd Bpuauadxa b^ b auuojuoo o\ ouiod aoajBdB -a[qisod
op asjaoBq Bupod anb oj ap u9pBuiuua^ap b^w 'zb^\ ua anb opBuuijB Bq as
Bupod anb O{ opo^,, jaq^s OU193?
•9T (¿9
BAippiSa¡ Bpipaui ua ofnpBJ^ as B^sandojd ns anb p ua sosbo soood so{ ap oun
anj a^sg uppBSuaduioo ap oidpuud un ofnpoj^i ztb^ isy BsnBD ap upisajd
-xa ap puppaoau uis 'jafnuí b¡ ap pBpinpA ups jod opjoAip p 9qnsaj jnbB a^
• T sapn^í uos ou jafnuí B[ ap A ajquioq pp uppun^is B{ anb ap oqoaq p ajqos
uppua^ B^ JBUiBq anj a^qap p a^odB n^ #u9pBn^is bj ua sa^uBAapj so^aui
-ap so¡ ap uppBjapisuoa BpunoapB sbui Bun opuapouiojd 'B^uano ua BpBiuo^
opis Bjquq ou anb BAi^ujaqB Bun ua BJBdaj zb^\ ap u9puaAja^ui Bg aBqiuiBj

l\vaiaaaaj zva aa ODiaianr a avióos oiNai^vsNad aa

�18MIGUEL ANDREOLI

tas de crítica que, creemos, no alcanzan a superar sus planteos: a) en un caso,
se lo interpreta bien, pero la crítica no asume la complejidad del problema; b)
en el otro, no se lo entiende.
a)Ceruti Crosa sostuvo que, al contrario de lo que pensaba Vaz, la natu
raleza de los problemas planteados en este primer momento del tratamiento
de las cuestiones normativas -y en general en todo el proceso de la decisión-,
es del tipo de las cuestiones explicativas 19 y, por lo tanto, plenamente reductible a procedimientos de carácter científico.
b)En el otro extremo, se ha afirmado que, en Vaz, "La cuestión normati
va es siempre entendida como una cuestión de tipo técnico: elección de medios
para fines" 20, y que, en consecuencia, "el resultado de la acción será mensura
ble estrictamente en términos de eficacia", por lo que nuestro autor coincidiría
con el tipo de enfoque para el cual, en las cuestiones normativas, "la 'solución'
tiende a fundirse con la de las cuestiones explicativas, suponiendo de esta ma
nera, fines dados, sin discutir la estructura de valores desde la cual esa con
ducta tendría sentido" 21.
Ni Vaz reduce lo normativo a lo explicativo, ni un proyecto de este tipo
aparece como particularmente prometedor, ya que su ejecución requeriría o
bien volver a alguna forma de una filosofía de la historia donde el proceso his
tórico combinara a la vez facticidad y necesidad ética, o bien simplificar el mo
mento de lo normativo -que en el sentido que lo entiende Vaz incluye todas
las instancias de evaluación- bajo la forma de la generalización de algún tipo
de motivación.
Respecto a los modos de dar cuenta de la relación entre lo normativo y lo
explicativo, es posible diferenciar las siguientes posibilidades: 1. la reducción
de lo normativo a lo explicativo, y consiguientemente la reducción de los pro
blemas prácticos a cuestiones de índole técnica, ya que lo que habría que de
terminar, a partir de una situación, es lo que de hecho sería posible en rela
ción con fines dados, por lo que las discrepancias en la orientación de la acción
podrían ser resueltas en términos de acierto y error; 2. la reducción de lo ex
plicativo a lo normativo, con lo que los problemas de estructuración social que
dan más o menos reenviados a opciones éticas de los individuos, y la estructu
ra social se ve como particularmente maleable según las opciones y preferen
cias de los sujetos; y 3. el mantenimiento de la distinción entre los dos tipos de
problemas, pudiéndose considerar, dentro de esta perspectiva, a las cuestiones
normativas como racionalmente resolubles -tal es el caso de Stuart Mili- o
como en última instancia resistentes a la racionalidad -como sucede en Weber-, en tanto que lo explicativo supondría la construcción de una ciencia de la

19.Con énfasis crítico contra la distinción entre lo explicativo y lo normativo, Ceruti Crosa
señala que "Los dos primeros momentos del 'verdadero método' no pueden ser cumpli
dos sino desde un punto de vista 'explicativo', en cuanto ese método sea dirigido hacia
la realidad social", para lo cual remite a la interpretación del materialismo histórico de
la Tercera Internacional ([1946] p. 33 y sgts.)
20.Castro, D. y Langón, M. [1969], p.37.
21.Castro, D. y Langón, M. [1969], p.38.

�T88&lt;*'[¿161] ST'lI!PM
•988d'[¿I6I] ST 'IUJM
IS8d'[¿I6T] ST'IIM
•(811 "^ 'XdS) opBJ^sq^ ouisuiduia jap X ouisiuopuposB jap sa'^uapynsur s^ui SBpiuuoj
sbj ua rsBuiisiq^aj^sa seuupop ua 9-uaoua as apuop 'BiSojoaisd ua a^uauíajqB^ou (•••) oa
-OAinba asB anb \\iyi ap BJtp ^i61 U3 'sap^iaui souauíouaj soj ap BAi^^i^no p^pisadAip
X pepinupuoo 'zapmjj bj ua Bpua^sisui Bppouoa bj uoo 'Bombis BpiA bj ap ua^euii a^uaip
-uodsaxioa B[ X uos^iag X sauíBf jod BpBzaq^aua B^siuopBposBpuB uopDBaj ^\ ap b^
-SBisn^ua ouBpi^Bd ouioa aaajBd^ X 'ouisiuopBposB [a bj^uod a^uauíBAiA BuopoBaj zb^^
'(IA 0Jtin 'oV^130 '[¿161] "ST 'llíW) ouisxuopBposB pp Bjqo jod SBpatqnasap bX 'a^iBd
joXbiu ns ua 'Bjapisuoo \\i]^^ anb su\ b 'an^uxdsa pp saXa^ sb^ ap JB^ai^Bd osbo p sg
'[¿161] •S

"9^
9Z
PZ

g^

ttouu9íqoS ap smuuoj svj uod soppnpoud soj
-oajd soj o svníjvjstSaj svpipaiu svj ap uppav vj uvmtuuapp anb sajvuauaS
sauopjpuoo svj auqos ugpvSpsanm vun uod uvzuatuoo uis ugjjsana vj vqvp
-uoqv as -vpvmwuapp pvpmjpajoo vunSjv v ajuaiujvpadsa o 'pvpaioos
vpoj v svnjoou o svsofvjuaci uos 'ouuarqoS ap viuuoj jvj 'vpipaiu jvj :uapuo
ajsa ap uvua jvuauaS uppuajv vj uvjvjjv anb sauoijsana svj 'vatjtjod u^^n
-.vudjpnj njudiuuddxd sof biobij 'vudjipnuj vjuaiuuad
-xa soj b ^^uauíBAisnpxa isbd BpB^uauo opB^sa bi{ anb 'U9puap3 ns ap uppaaiip
B{ uanbyipoui 'zajnpBui ns jbzubd|b bjb&lt;1 'o^uaiuipouoa ap sbuuoj SB^sa anb
uaaambaj BiSoiopos b^ X Bapj^od b^ ap oagrpiap o^oüBsap ^a '\\i^i bjbj
•

ttsoujBin^ bjbcí {pn Xnuí jas apand

'jpapajd soujpiuuad BJBd a^uapynsui a^uauíB^n^osqB o^uaiuipouoa ap
opBjS unw 'sa|Bpos snpuap sb^ b auB^B anb oj ua 'spuiapy • osbo jap
soj sopo^ jaua} ap p^pijiqísoduii bj jod oms 'sapBpuBjnSaj sbj ap
-ouoosap ja jod ou 'Bppnpojd Bijas SB}OBxa sauoiooipaad jaua^qo ap pBpijiq
-isoduii b7 uBjado saXaj sBsa anb sbj ua sajqBiJBA SBiouB}sunojp sbj ap pBp
-ifajduioo bj b ouis - „„ a}UB}joduii Bpipaui Bun ua souaui oj jod sBpioouoo
bX 'a}uauiB}siuipdo 'Buipsa jjip^ spuiapB anb- ouBuinq oj ap sajBjauaS saXaj
BX^q ou anb b UBjjaqap as ou 'souBuinq so^unsB soj ua SBpuxa sauopoxpajd
ap oj^oj ja ua sauopB}iuixj suq • _ sooiS9joaja}aui souauíquaj soj ap Biouap
Bun ap U9joonj}suoo bj Ba}UBjd anb sbj b sa^uaaajip a^uauíjBpuasa UBuas ou
bj ap sapB}jnoyip sB^ sajBjn^Bu sBpuap sbj ap opoui jb 'BUBuinq
bj ap Biouap Bun ajqBzxjBaj a}uauiB}oajjad Bjapisuoo \tsajr&gt;uoui
svpuap svj ap voj3gqn opBjn^p 'ojSoq Jo tuajs^g y ap j^y ojqi^ ja ua 'JJJJM
zb^y X jjxj^^ aj}ua sa^uBpoduii sbui SBiouaaajip sbj ap Bun BoipBj jnby
sajqBnjBAa a}uauiBop9 sauoisioap apsap
sauopBjaj sbj JBjnSyuoo ap pBpijiqísod bj ajqos o^sand sa sisbju9 ja 'o^uaiui
-Bsuad ns ap o^ajouoo ojjojJBsap ja ua anb SBJ^uaxui 'odp jaoja} jap sbj X opun^
-as ap sbj aj}ua Bjpso 'sauopua^ui sns ua 'zb^y ^p U9pisod bj anb souiaaj^
•SBpioouoo jas
u^pand anb sajBpos sapupuBjnSaj ire^spca anb 'sa o}sa 'sajqispajd sopB}jnsaj
'oppuas un^jB ua 'xre3ua} U9100B ap sosjno soj anb uaSixa suquiB anb bX 'upp
-isod Bjauíud bj X Bjaoja} bj jod opi^Bduioo sa ouipjn 0}sg Bireuinq U9poB

61VHIH^HHH ZVA 3O ODIOIMOf A 1VIDOS OlN3MVSN3d 13

�20MIGUEL ANDREOLI

La crítica de Mili dibuja un retrato anticipado de la postura de Vaz ante
los problemas sociales. El filósofo uruguayo no desconoce, obviamente, el he
cho de que todo proyecto social se enfrenta a limitaciones y condicionamientos
que, en una medida importante, pueden ser conocidos empíricamente, pero su
pensamiento, en este aspecto, no va más allá de la indicación general de que
hay que tener en cuenta lo posible o, a lo más, algunos rasgos de la naturaleza
humana, y su esfuerzo, en cambio, se dirige principalmente a determinar cuál
es el orden de cosas deseable 27.
En un Psicograma de Fermentarlo, Vaz acepta la existencia de leyes so
ciales, con la salvedad de que "habría que estar mucho tiempo explicando en
qué sentido" (F, p. 181), lo que luego no hace 28, limitándose a avanzar una
analogía con las leyes físicas. Indica que la existencia de leyes sociales no obs
taculiza las reformas, pues sostener tal cosa sería como afirmar que "porque
hay leyes de gravitación, resistencia de materiales, etc., no se puede reformar
la arquitectura." (ibid.). Pero, en general, a lo largo de su obra, parece confiar
en una reflexión atenta, antes que en la contribución que pudiera provenir de
una ciencia empírica de lo social.
La actitud de Vaz en relación con las ciencias sociales de la época, integra
una historia intelectual compartida por la generación formada en la Universi
dad nacional del último cuarto del siglo pasado, y en la que, tal como señala
Ardao, se vivió, dentro de un proceso compartido en varios países de América
Latina, el dominio del positivismo primero y "la parábola de su ascenso, auge
y declinación" después

.

El positivismo se constituyó en la mentalidad dominante de las clases
ilustradas, a la vez que proveyó una imagen del quehacer científico particular
mente influyente. La ausencia de una tradición consolidada de investigación
científica en nuestras sociedades contribuyó a que la idea de la ciencia en intelec-

27.En un proyecto del año 1929, cuando desempeñaba el Rectorado de la Universidad de la
República, en la propuesta de formación de un Instituto de Estudios Superiores, en el
ord. 6o del art. 3o se disponía la creación de una cátedra "de ciencias sociales y económi
cas con aplicación especial al problema social". Mientras en el caso de las ciencias natu
rales y en el de la matemática, su prédica estuvo orientada a defender un ámbito propio
para una investigación separada de las urgencias de la aplicación, en cambio, cuando se
trata de ciencias sociales siempre remite a la orientación de éstas en el sentido de ser
fuentes de propuesta para lo que Vaz consideraba "los problemas sociales". La impre
sión que dan sus textos es que creía que cuando en este campo se abandonaba un con
tacto más o menos inmediatos con las grandes urgencias prácticas, se caía en la falsa
sistematización o en alguna suerte de formulismo vacuo.
28.Carlos Mato señala que "Hemos encontrado reiteradamente, como una constante de sus
desarrollos, esta estructura: 1) se apoya en una serie de proposiciones a las que enfoca
críticamente; 2) alude a un nivel superior de la cuestión que no presenta con el mismo
rigor con el que comenzó la crítica; 3) finalmente su pensamiento se pierde en la ambi
güedad", en (1967) p.9. Coincidimos con estas observaciones, salvo que creemos que en
buena medida la ambigüedad se debe a la dificultad de las cuestiones planteadas y al
cuidado de Vaz en no caer en soluciones hechas. Además tal ambigüedad se reduce
cuando se considera el conjunto de su obra que, más allá de un cierto aspecto de disper
sión, está dotada de una fuerte unidad de dirección.
29.Ardao, A. [1968], p. 251.

�9Z "&lt;* '[0S6I] O '^V P paHS6
[8961] oepjy
ap Bjqo epB^p bX bj X '[0S6I] sojjb^ 'Btizy ap pa^j jba 'jaauadg ap Bpuan^m bj aaqogf^g
'99^ d '[8961] V 'OBpjy ^od op^^p '8¿8I 'opuoij vj X voisifvp^ rrj 'y 'e^oo ojoy[gg
611 d '[8961] V 'QBpjy^g
[BuopBU p^pipaa bj ap opaouoo c^uaiuipouoo jap Bpanbsnq bj Btuud
anb bj ua 'b[3JB^ oopaj ^sop ap saqo b¡ ap scposou aj^ua uppdaaxa a^uBpoduix bj uo^-^g
'
Z9Z d '[8961] V'oBpjy08
[8 Bja anb o^ b japua^B Bipua^ajd anb opo^^ui un X op^sa un bj^o jod
X íooijj^iap o^uaiuiBsuad ^ap Boiupuouipap uaS^uii b^ uoo ouis^Bjaq^ pp osa^S
-ojd ap X pB^iaqp ap 'onpiAipui ap 'BUB^qpn u^zbj ap sBapi SBDis^p sb^ jbjS
-a^n BjaajBd anb ooi^jauís ojpBna un opuapaxjo 'BumJ-zdssiv] pp Buu^aop b^
b B^sipjnpu o^uauíBpxm; ap apadsa Bun ap BqB^op anb BApnpAa uppdaouoo
Bun jod :BpuaAiAiad pnSisap ap 'so^uauíap sop XBq jaauadg ug
pnpap^n a^uozuoq pp a^iBd 9ulioj ou X BjpjB^ s^ui oqanuí anj 'uipq
ap osbo p sa ouioa 'pnpB oaiSpppos o^uaiuiBsuad pp uppn^psuoa B{ ua
sap^^j s^ui ojad Bpppisod uppipBJ^ B[ b sa^uapaua^ad uaiquiB^ 'sauopdaa
-uod sbj^o ap upisr^ip B^ gg ^^SBJopBajBqB SB^uupj sb^ jod o^sn5 p X sauop
-anipuoa sapuBjS sb^ ap Bpuapijns bj X uppiquiB ^\ OAnj^ Bpp ap SBpuap sb^
ap sopopui soi U0D soppupuxuiBxa 'Bzapjn^u B^ ap sapBpipaa sb| b ppos O^
X oombjsd o\ jb^iuiisb b pipua^ ÍBoi^ppsaui 'B^siuiuua^ap 'BpipsnBD upiquiB^
angw ppos o\ ap Bpuap b^ aapua^ua ap bj^ubui B^sg sauopsana ap odp a^sa
ajqos Bogi^uap Bapopjd BAipaja Bun ap Bpoa^ b^ ouiod anb sa^uB 'B^siuopn[
-OAa pjaua^ bdisijbpui Bun ap a^iBd Bun ouioo uaiq spui puopunj 'xix 0{Sis pp
saug ap BiSoppog bj ua Bpuangui paj ns ap p^B spui 'pna p ' jaouadg ap
p 'saauo^ua 'anj Bogpuap uppua^ui uoo ppos opiaiuresuad pp oppoui ^g

uoo ooi^pd X ootjjjod jos op vjumu vj op osuvuno vjomb onb p joyoSvg
v o uoouodg v doj ¡¿¡jvioos vpuop 07/ (' • ) vois^jvpiu vpnoso oj op 001S
-pjoopdoiusjjnjosqv p onb osvq spiu ouop ou ouo}tuo oupon^^ ¿sojqond soj
op va^njono o\opuy vj op X so/Coj sns op 'vuviuny vzojnunjvu vj op ojuoiiu
-toouoosop ojnjosqv jop X vtouvuouS} widoud vujsonu op ouis oso opoj ouotn
-oud^nb op j^ (•) ouvqjvq vuponu op ojqvunpuod X osoppdv ojumu^ pp
vfuono yp oiu X vpuvuojojut zouoj vujsonu op opuoos p soouojuo ^puoudiuoo
'sopvpoíoos svjponu op opuvosop p soouofuo ^puoudiuo^ 'uo/Cnfijsuoo vj
onb sojuoiuop soj op ojos oun opuoj v opvzjjvuv uoqvy uts 'voijjjod vj op
opunui jo uouodvxoo onb sojvtoos sísojujs svjjv svso ouqos upiuido o%uotu
-jvjjsj8vuj uuqv uopuopud pvpooou vun vuo onb vjp un uo jpuoudtuoo oX^
:8¿8T ua ^uugB 'apquioo ap sisBjup uoo 'uamb 'Bpo^ oj
„„ asoXBn3run SBpiApisod soj ap ouBoapn pp sBauij s^pa uos sajBjd
-uiafa a^uauía^uapgng • _ Bsaj^m potpBJ ^^ububa ns uoo a^uauíJBpoi^Bd spui
'B^ppisod Buupop B| ap a^uaoop uppxsodxa B{ uoo Jippuioo uBips 'BiSopp
-og Bun ap uppBzipaj ap o^ua^ur p X Bapi B{ 'sapno sb^ ua 'sappos sb^ ap osbo
{a ua anj oj spui oqonuí 'sapjnpu supuap sbj BJBd o^ap anj ojsa ig •

bj

-ajouoo Boippad ns jod anb sajuB Bjsptjisod ojBjqaj ja jod BpBuiuuajap Bjanj
'sapjnpu sspuap sbj ap paj soippjd Bun ap sajuajBO saoaA SBqonuí sapnj

\ZVaiHHMHd ZVA 3Q ODIQI^nf A1VIDOS OlNHIWVSNHd 13

�22MIGUEL ANDREOLI

desenvolvimiento de las sociedades, pero que en realidad $e iniciaba con un
conjunto de abstracciones derivadas de los supuestos de la filosofía evolucio
nista, a partir de las cuales procedía luego por deducción: "Empezaba con un
esquema evolutivo al cual había llegado deductivamente; de ese esquema deri
vaba la necesidad de ciertas fases, y después prestaba carne y sangre a esas
fases abstractas por el método del ejemplo, tomando de aquí y de allá los que
parecían ajustarse a su sistema" 36. La unidad del sistema daba un aspecto de
acabamiento y fuerza de certeza al tipo de concepciones que a través de él se
veían ratificadas.
Su difusión formó parte de nuestro proceso de modernización cultural, y
lo que de este positivismo sobrevivirá, también en el caso de Vaz, será la sín
tesis de la idea de evolución y mejoramiento con los supuestos del laissez faire.
El sistema, en cambio, será progresivamente olvidado.
Vaz pasó de una inicial admiración estudiantil por la obra de Spencer, a
juicios más cautelosos, para llegar a un fuerte rechazo a lo que consideraba un
ejemplo acabado de los males de las sistematizaciones indebidas 37: dogmatis
mo, tendencia a acomodar los hechos a las abstracciones, unilateralidad, in
comprensión del pensamiento ajeno, cerramiento ante la riqueza de ideales
posibles (en varias oportunidades, en particular en XTV, p. 154 y ss.). Califica
a Spencer como "gran constructivo", autor de un "inmenso pero deleznable edi
ficio", del que sólo son utilizables algunos ladrillos (MI, p. 190).
Spencer es para el filósofo montevideano el paradigma de la "sistematiza
ción forzada" y de la "falsa precisión", (LV, p. 289), fácil recurso de ejemplificación, para quien enseñara la lógica viva, del error de pensar por sistemas reali
dades complejas, ante las cual^s lo verdaderamente conveniente es proceder
por ideas a tomar en cuenta. El error en el que se cae al sistematizar indebida
mente consiste en pretender extraer "de una observación exacta o de una re
flexión justa (...) una regla fija, (...) una norma que nos permite, parece, resol
ver todas las cuestiones" (LV, p. 154-155). Así se produce una ilusión de certi
dumbre y de fertilidad. Pensar por ideas a tomar en cuenta, en cambio, es más
difícil. En este caso siempre queda una cierta insatisfacción, porque no se da
una fórmula para determinar cuando, dentro de qué límites o en qué grado se
han de utilizar tales ideas. Para Vaz pensar por sistemas equivale a pensar
por una idea, y según él, debe haber una estrecha correspondencia entre la

complejidad del tipo de realidad a considerar y la complejidad del conjunto de
ideas a utilizar para aproximarnos a ella. Las cuestiones sociales -las más

36.Timasheff, N. [1961], p.62. Una observación similar hace Vaz en 1918: "en él, aun cuan
do los hechos aparezcan siempre motivando aparentemente las generalizaciones, al con
trario, y en muchos casos, las generalizaciones han venido primero y los hechos han
sido ordenados y buscados después" (XTV, p.154)
37.Señala Claps [1972], p. 18, que a partir de 1913-1914, Vaz consideró que su reacción
contra Spencer había cometido el exceso de desconocer partes valiosas de su obra, en
particular su interpretación del utilitarismo. Ya cerca del final de su vida, en una confe
rencia del año 1950, expresa, en relación con Spencer: "¡cuánto había que corregir en
aquel pensador, cuyo temperamento absoluto le hizo mezclar tantas ideas equivocadas
con las verdaderas y fecundas que hay que agradecerle!" (XI, p.244)

�[6961] V 'odure^ {ap jaA 'sauref ap aouq zba anb uope^aadia^in b{ ap boi^uo sun bjb&lt;j ot
891-091 ^ 'I '[9861] S 'oosbpa zadoq 68
'afqipuajap a^uauqpgip sa SBpuap SBpeuiuuapp na oappuia^sis c^
-uaiuiBsuad pp o^p^ pp sauozBJ sb{ aaqos zba ap uopunsaad bj anb jBiAqo souiapod ou
anbunB 'o^renpAa ou 'o^uauín^jB p JB^pqdxa ops BJoqn esaaaiut sou 'opadsB a^sa ug gg

-n3p ^Bq odp apa ap sauopBUuijB ua uaiq is 'ojaj -Q^ Bpuauadxa B{ ap SBp
-uaajD sb{ JBzipuadapux p 'pBpjaA bj ap Bapi bj JBpBj^ap jod Buiuua^ 'u9poB
B| ua BpBOija b\ BJBd u9paiAuoo b\ ap BpuB^ioduii ^\ jaua^sos ap Bzjanj b
anb Bjapisuoo anbjod sauíBf ap ouis^Bui^Bad ^b Bapuo zba. ^^jnpa|
-odB as anb soj ua so^xa^ so^ ug • ouBuaddod ouisppuo pp B{ b jbjiuiis BD1S91
Bun uoa 'Bpipqipj pBpqBUopBJ Bun 'uppov ^ ojudiiuioouo^ ua Bpuaaja B^ ap
aa^q anb o^uaiuin^p p ua opo^ ajqos 'zba ua ^^puoaua opxpuapjd Bq ag
sauopBuui}
-uoasip sbj ap a3a^oad sb^ SBpuaaja sb[ ap uppB^uauí^B^j buisiui b^ anb opoui
\e% ap 'B^uana ua Buic^ anb snapi unSas a^uauíBap^uíSop Buopunj unuioa opp
-uas p Bpipaui Buanq ua 'a^nd upo joj Bap^uiSop sisojapsa Bun b Baznpuoa
'oidpuud ua 'SBuia^sis ap upparupuoa B{ anb :BsaaAUi u^pBaqduii B
BJBd a^uapgns c^uauín^jB sa ou opa o jad 's^uiapis ap bulioj B^ ofteq
opips UBq SBUiSop so\ o^iaiuresuad {ap Buo^siq b{ ua anb o^ap sg ouisp^ui
-Sop {a uoa u9pBzpBuia^sis B{ b Biauapua^ B{ ap aaBq anb u9pb{iuiisb b{ a^aa
-upuoa sa ou 'opaja ug Bqanjd b sopand jas BJBd SBUiapis ap U9paiupuoa
ap pBpqiqísod B{ sa 'sBiuapis jod o^uaiuiBsuad ap 0{duiafa {a ouioo oaiS9{op
-os ouisraopn{OAa {a A. jaouadg b buio^ anb b apBd ubj^ ua aqap as o^sa A 'Bjap
-isuoa ou anb oq oj^o jod pBpiopBuia{qojd-B^uano ua jbuio^ b SBapi a 'opB{ un
jod pBpiApiasB-u9pBzpBuiapis sa opuB{iuiiSB 9^sa zba P^P-^^ ua anb oq

ua o Boipuiapui ua SBiuapis so{ ap o^pc9 p np ap A 'opuquaB opoui un ap
-uasajd jas apand ap9 'sa^uBAa^aj soidiauud A soqaaq so{ sopo^ ap o^uaiuipou
-oo {ap auodsip as is 'anb saouo^ua sa o^uauín^jB ng (ggx d 'Aq) uoidpuud ap
0/ A oyoay ap o\ 'opo% aqvs asn sB{p ua 'zba ^uodns 'anb b^ '(g8T ^ *A1) BPíA
B{ ap soqoaq soun^{B BJBd u9iquiB^ A íapaui Buapui B{ ap uBpj^ anb snpuap
sb{w ap osbo {a ua ^ppapnpa ounuia^uB ap ^A 'pjaua3 Bpnpuoo ap B{3aj uunw
jod japaoojd ouii^j3a{ 'oiquiBO ua 'B^nsag ^upunjouSi ns ap opiaiuiB^noo {a
anb s^ui sa ou anb 'upispajd ap A pnpunp ap U9isn{i Bun aonpojd SBuiapis ua
u9pB^uasajd ns ap s9abj^ b anb aoip boisjjbpj^ B{ ap a (^91 ^ 'Al) ^U9UI ^I
UBzpB{osa s^ui anb so{ 'sopo^ ap sopnjjao s^ui so{ uosM anb snui^op ouioo snp
-BZBqoaj uos o^uaiuiBsuad ap snuiapis ouioo SBAi^isod sauoi3i{aj sb{ u9iquiBji
(^9T-T9T "^ 'Al) 0^u^suí p jod u9pBoi{dxa b{ ap ooiitopa^ osn {a bj^uoo Buia^
-sis Bqoaq u9poB3J Bun ap opB^nsaj {a ouioo B^oJdja^ui anb {B 'jauqong ouioo
SB^sqBuapui so3opiq jod o^ui^sui {ap Bpuajaq b{ ap U9p^3au B{ ap 0{duiafa
{a sa 'sBjauíud sb{ ap osbo u[\ sbai^buuou sb{ ua ouioo SBAipoi{dxa sauopsano
ua o^ub^ apuioo as ouisi3o{BJBd {a anb apuapua zba 8n^ '^^^l ^^b uppBoij
-qduiafa B{ ap jpJBd b 'jinpuoo souiaqap a^uauíBsajdxa B3ip o{ ou anbuny
•Buiapis {ap osbobjj {ap osbo p BisBuiompuB
jod UBuas -a^uio^ b a^xuiaj anb uppBAjasqo Bun un^as 'sBpo^ ap SBfó{duioo

ÍZVai3^H3H ZVA 3Q ODIQíanf A 1VIDOS OlN3MVSN3d 13

�24MIGUEL ANDREOLI

ñas analogías con la posterior concepción falibilista, también hay diferencias
que indican distancias importantes entre ambos modos de dar cuenta de la re
lación entre práctica y conocimiento.
Tanto en Vaz como en el racionalismo crítico, se sostiene la existencia de
una autonomía relativa del momento evaluativo en los problemas de la acción.
Para el racionalismo crítico, tal como lo presenta Hans Albert, explicitando
implicaciones de tesis popperianas: "los resultados de la investigación socioló
gica y sicológica pueden ser relevantes para la solución de problemas morales,
pero sería muy difícil probar que estos resultados ofrecen tales soluciones
para esos problemas", ya que "las decisiones de la praxis no pueden obtenerse
solamente de conocimientos" 41. En ambas perspectivas, aunque de modos y
con énfasis distintos, también se niega la separación absoluta entre conoci
miento objetivo y decisiones existencialmente significativas. Pero mientras el
racionalismo crítico invita a considerar los principios éticos como hipótesis,
eventualmente rechazables por el avance de los conocimientos científicos,
siempre que se admita el principio de que el deber ser implica el poder 42, en
Vaz más bien hay una cierta inmunización de las creencias morales básicas a
la crítica del conocimiento disponible. Su insistencia en la necesidad de gra
duar la creencia, de no buscar certezas absolutas para fundar la acción, tiene
obviamente una resonancia que parece conectar con los desarrollos posteriores
del racionalismo crítico, pero la conclusión que de aquí extrae es de otro tipo.
Mientras que para el racionalismo crítico tan provisorios son nuestros conoci
mientos objetivos como nuestras creencias morales 43 y, en este aspecto, la im
posibilidad de la certidumbre no es obstáculo para que los primeros corrijan a
las segundas; para Vaz, en cambio, si el conocimiento que podemos tener de
las consecuencias previsibles de nuestras acciones es siempre imperfecto, no
debemos dejar que éste afecte nuestros principios morales: "Si progreso ha ha
bido en lo intelectual como en lo moral, ha sido, justamente, gracias a los que
han perseguido la verdad desinteresándose completamente de las consecuen
cias" (CA, p. 136). Si la previsión de los efectos de una acción orientada según
un principio, es el "pago" -según el lenguaje mercantil al que era afecto James
y que aquí Vaz recoge— que podemos esperar de ese principio, "la conducta
práctica verdaderamente razonable y útil, aun pragmáticamente, consiste en
no pensar en el pago" (CA, p. 139). Esta negación de que las opciones morales
deban ser afectadas por las previsiones de las consecuencias que pueden im
plicar los cursos de acción, marca una diferencia importante con la actitud del
racionalismo crítico ante la práctica. La propuesta popperiana de una ingenie
ría gradual ^^ en las cuestiones sociales supone que los individuos acepten
transacciones no sólo respecto a los fines, sino que además estén dispuestos a
modificar sus valoraciones dados los efectos previsibles.

41.Albert, H. [1973], pp. 88 y 100.
42.Albert, H. [1973], p. 112.
43.Salvo en lo que tiene que ver con el compromiso básico con la racionalidad, tal como
afirma Popper [1957].
44.Popper, K [1957].

�•ajqisod
Bjapisnoo ou 'opiqBS sa ouioo 'anb bj b biSojodisj bj b 'a^oio^ ap osbo ja ua 'opuaAnjaxg

-auiui Bun Bjuaj 'BUBuaouads bj ua ouioo BUBpuioo buuoj ns ua ojubj 'ouisia
-pisod ^a u^iquiBj, ouisijbioos jap X ouisijBnpiAipui jap o 'ja (huí bj ap U9pipuoo
bj ap 'Buap bj ap papaidoíd bj ap U9psano bj sas bX 'sajBioos SBuiajqojd soj
b U9ionps ap Bjsandojd ouioo 'Buupop ouioo Bjuano ua buioj oj 'jbioos ojuaiui
-Bsuad ^a Bjapisuoo anb ajduiais 'zaA bj b 'o^ad 'jBpos Bpuap bj ap Bpua^spca
bj JB^daoB aoajred uaiq 89j^[ BzpBuia^ bj 'oppsisui soraaq ouioa 'oooduiB^ ojad
'jBpos oj ap Bpuap Bun ap papijiqísod bj a^uauíBsajdxa aXnpxa Baun^q jBpos
oj ap oxuiuiop jap oog^uap o^uaiuipouoa jap upponj^suoo bj 'a^uauíB^snf '^pas
jBnpa B8JB^ Bun anb .Moua^uB oj ap UBjBj^^a sBi^siApisod soj anb ouBjojoa ja
sa zba a^ a^uasaad 9^sa ou anb oj ojaj (0TT-60T d 'á) (souaui jb
BJapBpjaA sa ou anb 'jap^JBD asa ap uqp^oijdxa Bun ap 'X (• •) Bqaaq uaiq
ou una anb uoud v jbuliijb apand as 'bjj ^od opo^ jBoijdxa opuaipua^aad o 'of
-ajduioo souaui oj ap Bpuap bj^o b opuB^iuii B^uasajd as '(p^pijBa bj^o ap soqa
-aq ap a^uauíajdmis o) opBAaja s^ui uapjo un ap o 'sofajduioa s^ui soqaaq ap Bp
-uap Bun opiren^,, :g^ a^uio^ b a^xuiaj anb ooiuquouipap ouisiApisod jap
un sa 'osbo jauíud ja ua sooq^uap so^uaiuiipaoojd soj ap joXbui X
jap U9ZBJ B^sa jod u^ioBoijdxa bj a:juauia^uain3isuoo X 'jBjaua^ ua
souau^uaj soj X jBpos oj 'ooi^9jooisd oj ap pBpifajduioo bj b a^uajg
SBpuap sbj ap o^afqo jap pBpioijduiis joXbui Bun ap Bapi Bq

(PSl d 'Al) und
-um spiu opoiu pp X uQipdno vpvo uvutvuvxd svjp uoo X vju^no ua ^aua%
vuvd svapi uod uvsuad ap vpuaiuanuoo vj X 'smuapis uod uvsuad ap souS
-ipd o] :sa o^sa íojxaj jap oj • "saauoj.ua oo^opud oj ua opvuS oijdiuv Anuí ua
X 'jmoos oj ua 'v^/osojij vj ua 'vunjvuapj vj ua X 'vj^ojootsd vj ap X 'jvjoui
vj ap sauapip soj ua 'X '.svfajduioo spui svsoo ap vjvjj as anb vptpaui yu

:(6¿I d 'Al)
opfqo ns ap BzajBjn^Bu bj b asjB^snÍB ou jod sajBJOui suuiajqojd soj ap o^uaiui
-b^bjcj ja BJBd BpBnoapuui a^uauíJBjnoipBd u9jquiB^ sa uqioBz^Buia^sis Bq
(18 d \LcíS) s^l1^111-1^ Jd JBSuad (•••) ojoau-iput jvsuadunn jod jBaa oj
ap Bpuauadxa bj aXn^psns HouisiuiapBOBB ja o^ub:j ua 'a^uauíBpaxioo souiu^uis
anb apiduii anb (08 d 'XdS) aBisa^sauBB Bun uaonpoad asopBJ^sqB opBisBuiapB
SBUia^sis soq *(88T d 'j^^S) aSBpoj sbj ap Bun BpBO b U9ZBJ ap oood un JBp b
auap 'sauopsano sbj a^uaunspajip BuiuiBxa anb ja anb Bqnsaj (") b^sia ap o^
-und un 'a^uaureoiun 'opauío^ uuq sbjjo^j sbj a^uauijBjaua3 ouioow anb bX 'u9p
-Bqpuoo ap n^jjdsa un opuapnpoj^ui 'sajBpos SBuiajqoad soj ap U9pnjos bj
b BpnXB o^uaiuiBsuad ap buuoj Bjsa ap papijBjajBjiun bj ap uqioBjadns bj 'opp
-uas ouipjn a^sa ug -ooip?id X ooupaj joxia un sa SBuiajsis jod JBsuad jg
'soppnpaj
souaxn o s^ui sisa^diq ap sojunfuoo ajuauíBjos ou 'supoaj jbjsbjjuoo Bsaaajuí
'oiqureo ua 'ooijjjo ouisqBuopBJ ja ug sauopBjnjaa sbj b o3ap 'opBj^ un3jB ua
'aAjanA as Buia^sis un auapsos uainb anb Buipsa sand 'sapuaajo ap sBuiajsis
b ou X sBpuaajo b ajapaa as zba nb Bjuano ua jbuioj anb Xuq s^uíapy

szvaiH^aaH zva aa ooiai^nr a ividos OLNHiwvsNad la

�26MIGUEL ANDREOLI

diata intencionalidad práctica: el pretendido descubrimiento de una ley de
evolución, era a la vez la postulación de la idea de progreso como norma de
evaluación de los fenómenos sociales; pero el objetivo práctico venía imbricado
en el proyecto de creación y desarrollo de una ciencia de lo social. Nada por el
estilo hay en Vaz.
En caso de que hubiera efectivamente considerado las exigencias de una
ciencia de lo social, dado el horizonte intelectual que toma como punto de par
tida, Vaz se habría visto enfrentado a la contradicción existente entre algunas
tesis características del modo positivista de entender las tareas de una ciencia
social y el individualismo. Por una parte está el problema general de la com
patibilidad entre una concepción de la ciencia como descubrimiento de leyes
deterministas y la libertad humana. La forma de solución a la que apunta en
Libertad y Determinismo es característicamente no positivista. Pero además, y
éste es el caso del evolucionismo spenceriano, hay una tensión particular en
tre organicismo social e individualismo político, irresoluble dentro de los su
puestos mismos de la teoría. En el Apéndice de la Primera Edición de Lógica
Viva, Vaz señala, respecto a Spencer, que "su teoría del 'organismo social' lo
llevaría lógicamente al socialismo, y, por inconsistentes distinciones verbales,
se defiende de ello" (LV, p. 289) 46. El socialismo no está implicado en el orga
nicismo, pero, y esto es lo que hay de cierto en lo que sostiene, un organicismo
consecuentemente desarrollado conduce a consecuencias incompatibles con el
liberalismo ético y político -aunque no necesariamente con el económico- y en
verdad las salvedades que Spencer añade para evitar esta conclusión, enun
ciando diferencias entre organismo y sociedad luego de haber usado extensa
mente la analogía, parecen ser en buena medida "distinciones verbales".
La ausencia en Vaz, de una reflexión expresa sobre las ciencias sociales,
junto con una cierta indistinción, no argumentada, entre teoría social explica
tiva, por una parte, y propuestas normativas ante los problemas sociales, por
otra, no significa que en nuestro filósofo no haya una reflexión compleja sobre
las relaciones entre conocimiento y evaluación en materia de acción. Debere
mos buscarla de otro modo.

El pensamiento de Max Weber sigue siendo un punto de referencia sobre
estas cuestiones, por lo que, si bien el neokantismo no integra el horizonte cul
tural de Vaz, conviene recordar brevemente algunas de sus tesis. Al discutir,

46. En el mismo sentido, en una Conferencia del año 1950, señala entre los errores de
Spencer: "el hecho de haber escrito una extensísima Sociología en que apura hasta el
extremo detalle el concepto organicista, esto es: la comparación de la sociedad con los
organismos, sin pensar que, en los organismos animales, el progreso consiste en el au
mento del dominio del gobierno (el cerebro) a expensas de los individuos (células), en
tanto que para un 'individualista' ¡y él lo era más que nadie! el progreso debía consistir
precisamente en lo contrario: en el crecimiento de la libertad de los individuos y en la
reducción del poder del Estado (es, tal vez, el caso más impresionante de contradicción
que se haya presentado en la historia del pensamiento)" (R, p. 245)

�odnooajd a^ seui anb sauoi^sano se[ ap eun jas ao
-aied Bjsa 'oubj^uoo [a jo&lt;j uopoaja bj b opquas u^p anb soai^bjo{ba so^jbui soj ap ugi%
-sana B[ aaqBiua? ou zb^ anb '[6961] uo^ireq X oj^sb^ opeuuyB UBq ouioa 'o^iata sa o^ OS
SBlDUB^SUl SBqiUB
b us^ajB UBsaja^ux sou BJoqB anb sauopBAjasqo sb( anb bX '[Bjaua^ ua saao^BA so{ X jbj
-oui o[ aa^ua 'soirequB^i souiuua; ua 'aa^q jaqa^ anb uopu^sip b[ mbB souipnpoa^ui ojsj 'Q^
.'811 "^* [I ¿61] "W4jra&lt;laM. 8P
[U61] Vi '-q^AV LV
jBuopBjai a^iresaja^ui sg {B^uaui pn^i^B BJ^sanu ap apuadap ou
'(s^s X 091 d 'JJ) u9pB^a^suoo Bsa ubuuoj anb SB[[aj^sa sb^
as BpuB^sip 9nb b ap odp ^p 'svDpsvjd ou s^uoi^sdno A. 'upjBqan^ p o
bsq b^ sa u9pBp^suoo Bun is ouioo sa^^ '[B^uam pn^poB Bj^anu ap apuadap
U9pnps BXna 'svoi^spjd sauo^sano aj^ua uppupsip B[ 'a^uauuoo ssa ap oopua
i ouiod 'ofnpoj^ui '8061 3P owsi?vui9vjj ajqos sauopaa^ sb^ ug
sauopsana sb¡ ap BiuiomqnB B^ jaua^sos BJBd sauozBJ sbu
-anq ouiod souBuia-uajzBA so^uauín^jB soj Jina^suooaj uapand as 'sBuiapy ba
-p^aqdxa U9psana Bun ouioa a^uauíajduns 'sBApBUja^p sb^ ap uppBuiuuapp
B| jpap sa 'U9poap B[ ap o^uauíoui jauíud ^a aqpuoa ou sBuiapB anb ouis '
-uauíapsui s^uiaiqoad b sbai^buijou sauopsano sb{ b^uiisb ou zb^ o^ps
(901 ^ 'Al) pB^unpA Buanq Bqonuí X
pBpuaauís Bqanuí uoa X oqonuí jBsuad [a oa^bs 'BapoBjd B{Saj XBq ou,, anb ibo
-ipui b B^uiq as SBpBsuad ou utib SBApBUja^^ ap u^pBjapisuoa B[ b opadsaa
'oppuas a^a ug sauopsano ap sodp sop so[ jBpuaaajip Bosnq o^uaiuiBSuad ns
a^uauíBuopu 'o^uauíoui jauíud apa ua JBzqBaj ap Bq u^ixa^aa B{ anb b^jb^ b^
sa ¡Bno b o^UBno ua o^oqdxa a^uauía^uapqns sa ou uaiq ig • g e^q anb soAp
-Boyiu^is s^ui soapbuuou SBuia^qojd so^ ua isb sa ou '^B^uauínj^sui sa U9psana
B[ ap buisiui Bza^jnpu bi 'a]iqo b afeiA [ap ja ouioo 'auodoad anb so[duiafa so{
ap sounS[B ap osbd [a ua uaiq ig -u9poB B[ u^pajB anb oqaaq ap souiapxa so[
ap u9pBuiuua^ap B[ X sajo[BA jod u^iado b[ aj^ua U9pupsip B[ ap
a^uaui[Bn3i Bpuapuoo Bun ap ap^d zb^^ anb jbuiji^b apand as '[Bjaua3 ug
U9ZBJ B[ jod asjBDijpsnf apand ou bX 'jojba ap sapnpoi[os SBjp b
-uajjua 'anb baipjo^ba U9[3isod ap buio:[ Bun sa pBpqBuoioBJ B[ ap BApaadsjad
B[ ap buisiui u^pdopB B[ 'jaqa^ B[Buas 'ojad 'sauopBJO[BA sb[ j^pajB uap
-and pBpi[iqBzi[Baj ap sauoiDBjapisuoa sb[ '[BuopBJ BpiA ap o^und un BplopB
as is 'anb opaio sg • buisiui baipjo[ba U9paa[a B[ ou ojad 'ji^a[a ap Bq anb
opfns [a Bpuanoua as anb b¡ a^uB sbjo[ba a.pua opiyuoo ap upiaBn^is B[ ap 'so^
-oaja ap souiuu^ ua uaiquiB^ 'uppBuiuuapp B[ X -sa[qisiAajd supuanaasuoo
X soipaui- U9I3DB B[ ap sa[B^uauinipui sopadsB so[ 'saouo^ua 'Buapuaaduioo
'[BuopBJ BpiA ap opind un apsap 'a[qipiDap a^uauíBAipfqnsja^ui og • . asa^uap
-aoajd sopmd sop so[ jod s^p^uopipuoo (•) sa[qisod sauopBJO[BA SBsaaAip sb[
a^ua Bpua^aduioa b¡ ap sBapa^jd SBpuanaasuoo sb[ (o 'sop^punaas sopB^[nsaj
sa[qB^iAaui so[ (q 'soipaui sa[qB^iAaui so[ (bm jbj^soui sa '[BuopBJ upispap Bun
jbzi[B3j Bjainb uainb BJBd '[Bpos o[ ap Bouiduia Buqdpsip Bun ap uppnqu^uoa
B[ anb BiujyB JaqaAV 'sBapipd sauoisioap ap Bua^Biu ua sa[Bpos sBiauap sb[
ap [adsd [a ',. I6T ^p auuojuí un ap jpjBd b '¿X6T ua opBDi[qnd oXBSua un ua

LZVai3^M3J ZVA 3d ODIQIMnf A 1VIDOS OlN3IINVSN3d 13

�28MIGUEL ANDREOLI

distinción con la que se plantea en la Lógica Viva (LV, p. 74 y sgts.) entre las
cuestiones de palabras -en las que, admitiendo los mismos hechos, se discute
sobre el significado de las palabras- y las cuestiones de hechos -en las que se
trata de determinar cuales son los hechos-.
Las cuestiones de hecho son no plásticas, pero las cuestiones plásticas, si
bien en ellas predomina el aspecto interpretativo, no por eso serían puramen
te verbales, ya que el cambio del esquema desde el que se interpreta la per
cepción no es un mero cambio de nombres. La dicotomía cuestiones de pala
bras-cuestiones de hecho no cubre adecuadamente la diversidad de problemas
de la que Vaz quiere dar cuenta. Ni todo lo no verbal es de hecho -salvo que
ampliemos el significado del término "hecho" más allá del uso natural que Vaz
parece estar dándole- ni todo lo que no es de hecho es meramente verbal.
Tómese en cuenta lo que sucede en materia práctica, donde la determina
ción conceptual de una alternativa implica también problemas que estricta
mente no son ni de hecho ni verbales:
"El otro Bruto, el que condenó a sus hijos, ¿fue un filicida? cuestión tam
bién en parte de palabras, pues todos admitimos lo que Bruto hizo; admi
timos los mismos hechos: discutimos si se debe o no llamar filicida. Pero
es evidente que (...) con la cuestión de palabras está fundida una cuestión
que no es puramente verbal" (LV, p. 81-82).
Se ha intentado dar cuenta del tratamiento que Vaz le da a los adjetivos uti
lizando categorías de la semántica actual, en el sentido del destaque de la varia
ción de su connotación según la relación con el sustantivo al que califican 51. Más
precisamente, en esta línea de lectura de la obra de nuestro filósofo, se ha di
cho del pasaje anterior que Vaz "Llama la atención sobre las cuestiones afecti
vas (esto es, connotativas) que han de dilucidarse para saber si, por ejemplo,
se puede atribuir o no el calificativo de 'asesino' a un individuo (en su ejemplo,
Bruto)" 52. Se trata de una equivocación: en el mismo párrafo Vaz señala que
"es evidente que también anda aquí envuelta una cuestión moral", y, más allá
de la importancia que le atribuye a los sentimientos en cuestiones morales, no
se puede identificar su concepción de la moral, ni de los problemas prácticos
en general, con alguna forma de emotivismo. Los problemas involucrados en
el uso de términos como "filicida" no son puramente verbales, ni son de hecho
-en el sentido en el que ha venido considerándose lo que es una cuestión de
hecho- ya que en ellos se está de acuerdo sobre los hechos. Pero de lo anterior
no se desprende que la alternativa que resta sea remitirlos a un uso puramen
te expresivo del lenguaje, en el cual simplemente estuviéramos manifestando
nuestro disgusto con la acción. Una interpretación de este tipo es inconsisten
te con la concepción de Vaz de los valores, ya que éstos, si bien se revelan a la
interioridad de un sujeto y no son la expresión de una realidad trascendente,
tampoco resultan del mero arbitrio individual. Se descubren en el desarrollo
de la historia como ampliación del horizonte de evaluación y, antes que mani-

51.Liberati, J., [1980], p. 74.
52.López Velasco, S. [1985], p. 111.

�•s^^s X ggdd '[08611 T '
X 661 dd '[9861] H &lt;s*"BHnM 9

sBiua{qojd so{ uauap zb^\ BJBd anb sn^
-Bp jBijnoad {a sa apg uppBpjdjapii Bun ap {Buopdo uopBjnSijuoa ap o {Bq
-jaA opmsB oooduiB^ ojad 'opíhs {ap sapnppB sb{ ap apiaipuadapui jas Bpand
uppBuiuuapp ns anb p ua opupa oppuas p ua oqaaq ap upipano i^ BUBj^q
-jb a^uauíBjaui jas aoajBd ou opiaiuiBpipnÍB o oippqi; opBuiB{{ ^jas oippiuioq
un anb b{ jod {Bpiaui pnppB Bun ap uopdopB B{ 'sapuopdo ouioo uaoajBdB ou
soAi^^ajdja^ui so^jbui so[ sbjp ua sand 'aSBDpsp[d sauopsanan ap bub^j^ as
N 'puopouia opupa un a^uauíBps opuusajdxa jB^sa souiapuapjd souiBsn so^
opuBna ra 'odp a^sa ap so^daouoa b Jijjnoaj uis BDpa^jd Bj^sanu jBsuad soui
-Bpod anb apisod aoajBd xu 'Bpuapnjd ap o BipjBqoo ap opB un sa
Bun ua Ba^uBjd sou as anb uppdo \e^ is soujpap Bpand anb opunuí {ap
U9pdijosap XBq 0^sj {Bjaua^ BiouaSiA ap sajBpos ^ s8{bjoui SB{3aj ap
X o^aiuipouoD {B JipnaB souiajaqap 'osbo {ap sa o3p is jaqBS BJBd anb opand
\^ sapuopn^pui soqaaq,, Burep ajJBag anb so{ ap od^ {ap soqoaq b
as afenSuaj oj^sanu anb ouis '^so^njq soqoaq,, ap b{bj^ as ou anb Bpian^ ua
souiaqap 'osbd a^sa ua ttsoqaaq,, ap opuBjquq Jin^as souiajanb ig Bouiduia
-duasap B{ ua b^o3b as ou SBAipma^B sb{ ap ^pBzipnpIaouoo B{ anb bX '
-buijou sopadsB auap U9pn{osaj B{ ap o^uauíoui jauíud {a osn{aui 'BAipuuou
upipano Bun Buosjad Bjauíud ua opuBjapisuoo ^pa uainb BJBd 'upzBJ B^sa
joj so{{a b jujnoaj uis sa^uBAa{aj a^uauíBOi^opjd sauoiDBnps o sauopaB Jiq
-uosap a{qisoduii sa anb bX 'sooi^opjd so^uauín^jB so{ ap SBsiuiajd sb{ ap U9p
-n^ipuoo B{ ua {B^uauíBpunj pdud un ua^duino so^daouoo sa{Bj/ soppnpaj jas
uapand ou anb soApduasajd X soaipjo{ba sa^uauoduioo 'soopauj so^uauíap uoa
o^unf 'uaasod 'souiiSap apuop apsap sauopun^is sb{ Jiquosap BJBd souiBsn anb
sauoioou sb{ anb opand ' „ (SuipmS-uo^ov) uppov-vj-dp-sduopmnS X (pdp
-mS-piJom) opunui-p-dod -sopvmS zaA B{ b uos anb so^daouoo souiBzi{i^n 'ub^
-oajB sou anb sauopun^s sb{ jiquosap \y BDip^jd Bi}oso{ij ns ap sauopBoi{duii
sb{ a^uauíBpunaapB japua^ua BJBd Bjopa^auíojd sbui 'Baupjoduia^uoo bijoso{ij
B{ uod aoB{ua ap buuoj Bun XBq 'oppuas a^sa ug upioBqojdBsap o
ap U9isajdxa B{ ua 0{9s apisuoa iu 'osbd {ap sa anb o{ a^uauíBouiduia
-sa uoo a^suq U9pn{os BXn^ BJBd 'oq^aq ap Buia{qojd un ap b^bj{ as ou '
-Bpiqapux sopsuopoBoo opis souiaq anb b{ ua o Bsauíojd Bun op^^zqnaj souiaq
anb B{ ua u9{3Bnps Bun a^uB 'oipioim un o o^uaiuiBiopsnÍB un a^uu souiB^sa p
jaqBg a{qBA{Bsui pB^{noijip Bun Bpiajjua 'uppoB B{ b SBpaiqB sBAipiua^B sb{
ap BAipoi{dxa a^uauíBjnd uppBuiuijapp ap opaXojd jaxnb{Bno zb^ bjbj
pBptApouia Bjnd B{ b aonpaj
as osa jod ou 'opiaimpuas un ua -zb^\ un^as- Bpteo as uaiq is anb 'ouanq o{
ajqos BSJ3A upisnosip B{ anb ua ouis 'sa^uajajip sopiaiuipuas opuusajdxa ua^sa
anb ap oqoaq {a ua BOipBJ oooduiB^ sn{d {g {BqjaA upisnosip Bjaui Bun ua 'zb^\
BJBd 'u^^sa ou {bjoui U9ipano Bun ua^nosip anb sog Bppa{qB^sa a^uaui{Bjn^
-{no pBpiAipfqo ap JB{noipBd odp un uaXn^puoo 'supuajajajd ap sauopB^saj

62VMiaMMHJ ZVA 3Q OOiaianf A1VIDOS OlNHI^VSNHd 13

�30MIGUEL ANDREOLI
i
3.2. Las ventajas e inconvenientes
La evaluación de las ventajas e inconvenientes puede resultar interferida,i
tanto por el paralogismo de confundir las cuestiones normativas con las expli-|
cativas, en la medida en que nos equivoquemos por buscar una solución sin in-.
convenientes, como por la perturbación que nuestras actitudes valorativas in
troduzcan en la ponderación. Lo que ahora nos interesa es señalar que las\
pautas desde las cuales hay que efectuar la valoración, son, para Vaz, recono
cibles y, en cierta medida construibles, desde la subjetividad del individuo que
ha de elegir, pero no por eso arbitrarias.
En buena parte de la teoría de la elección racional, tal como actualmente
se desarrolla, se considera a las preferencias del individuo y a las metas que¡
este se propone, como un factor en principio independiente. La racionalidad:
dependería solamente del cálculo de costos y beneficios en relación con los de
seos del sujeto, sin que esto implique alguna forma de juicio sobre la naturale
za de estos deseos o sobre su origen. En esta perspectiva estrecha de la racio
nalidad, se puede hablar de deseos irracionales sólo en un sentido derivado, si,
por ejemplo, éstos resultan fácticamente irrealizables o si, en su conjunto, son
contradictorios; pero los deseos, en tanto que tales, no pueden ser calificados.
Esta es la conclusión de un proceso que comenzó con una de las direcciones
básicas del pensamiento moderno, para la cual el punto de partida de la mora
lidad pasó a ser una cierta naturaleza humana concebida desde deseos bási
cos. La consecuencia fundamental para la ética moderna fue la negación de la¡
posibilidad de formulación de una eticidad construida desde el cultivo de vir
tudes, en la medida en la que esta implica una modificación de los deseos des
de la idea de una naturaleza humana no dada sino que a realizar. El mismo
Weber, al discutir la posibilidad de acuerdos racionales en materia de evalua
ción, afirma que el sujeto ha de elegir en situaciones en las que se enfrentan
valores contradictorios, y no puede, en última instancia, esperar una solución

i

desde la disciplina empírica, pues a partir de ésta, sólo podemos llegar "comoj
observó el viejo Mili, al reconocimiento del politeísmo absoluto como única me-i
tafísica que les conviene" 55. No habría entonces, estrictamente hablando, de-i
cidibilidad racional en materia de valores, más allá de las tareas propias de

j

una ciencia de lo social.j
Para Vaz, en cambio, las posibilidades de acuerdo racional no quedan li

I

mitadas a lo científico ni a lo instrumental: lo ético no es asunto de opción ar
bitraria. Prácticamente en cualquier situación existencialmente relevante, la
moral introduce una restricción particular en las alternativas que podemos to-!
mar en cuenta. En materia moral, nos guían "normas que hemos admitido en
general de una vez por todas" (LV, p. 119), y que no nos habilitan a tomar en
cuenta las ventajas e inconvenientes que podrían resultar de la aplicación dei
esas normas en el caso. La moralidad limita así, las opciones que pueden ser;
consideradas, y en ellas no todo está abierto a la elección.

55. Weber, M. [1971], p.117.

�^ dea '[1661] S f 'IHW ¿S
'[6961] Vi 'uoSireq X q 'oj^sb^ jba 'souiaoeq anb B[ b B^sando uopB^aadja^ui buti bjbj ^g

-BnjBAa B¡ japua^ua ap opoui a^sa ap opu^a ouisqBpuanaasuoo un ap opBfap
oprpias o^ap ua a^iauoduioo [a -jaouadg ap u^iquiB^ ^- [[ij^ ap Bpajaq
ozB[d o3jbj [a ua pBpuiBuinq B[ ap sasaja^ui so"[ b uaiq s^ui a^uiaj
-Bpunj ns ap B^uBi^q^n opadsB [a 'isy sbpjduod sauop^nqs ua uopBoqdB ns
ap sajqispajd souaui o s^ui sopaja soj ap uppBjapisuoo B[ ap ^qB spui uaSixa
sapjoui sbuijou sb[ buijoj 6^83 8Q • g pupapos ua sajquioq so[ ap Bpuauadxa
BpB3uo[oad B[ ua sa[qBjoABj spui jas opua^oui uuq anb SB[^aj sb^ jod 'ouisiui
pp sBpuanoasuoa sb^ jod anb sa^uu 'soujB^uauo souiaqap a^uauqBJOui
BJBd '[Bna b[ un^as qi^^ ^nn^g ap sisa^ b[ Bpjanaaj 'soidpuud so[ ap oz
-B[d o3jb[ b sopB^[nsaj so[ b upisiuiaj B^sg (piqi) aa[qisiAajduii o^ip^ja [a Á. oS
-jb[ o^ip^jo [a JBj^uan souiaaBq is usB3ippjd SBpuanaasuoo saiofaui A s^uiw
'aiqBJOABjsap aouB^q un o^Bipauíui o¡ ua a^uasaad so[[a jod BpB^uauo
B[ anbuny o^p^jo b,, jojba jo^bui ns UBJ^sanuí anb ap oppuas [a ua '(^g d 'g)
asa[qi^aAuoa soidpuud,, uos so^g apBpaqq,, o aBppsnfw ouiod soidpuud ap
souiB^saoau a^uauqBJOiu jBSuad bjbj (gg d 'g) aBapBiu^Bjd B^^q 'pupuou
-ajui ns Bpo^ uod 'Bopsinsua b[ ua souiaBaw saauo^ia anb o^sand 'pnpqBjaua^ b^
-jap ap soidpuud JBzqpn uis a^iauqBJoui JBnpB a[qisod sa oaoduiB^ oaag
sauoispap jbuio^ souiaqap anb sb[
ua supjauoa sauopunqs ap pBpauBA B[ juqna uapand ou anb ap spuiapB 'sau
-opBoyiuSis ap pupqBjnjd ns ua soaoAinba a^iauuBjnoipBd uos 'ajaqapw *upB^
-siuibm 'aouanqw oiuod SBjqB[Bd souiBsn opuuna souiBd[diua anb SBiuanbsa so[ A
sopB ap sasBp b uBjayaa as anb so^daauoa jBzqpn Baqduii sapuoui soidpuud
jB[nuuog sa[Bn^daauoo SBiuanbsa so[ ubsbdbjj sa^joui SBiua[qojd so^ ug

(08T-6^T
aBui[B ¡a apuoqB a[ [bjoui b[ anb ap pBpqiqnqojd s^iu B3ua^ uainb pjas 'sB[nui
-J9j uisw JBSuad aj^o[ uamb oaad 'aSBJ^a[ uod o sojaiunu uodm BpB^uasajd B[nui
-J9j Bim jod BpB^uauo jas apand ou 'zba buijijb 'u9pDap B^g aB^uano ua jau
-a^ b SBapiw SB^a aj^ua ji^aja ap Bq as opoui &gt;nb ap jaqBS sa Biua[qojd [g (081
d 'Ag) aoppouoosap oj uod uauopB[aj as anb sBzuujadsa o sapupqiqisod 'sisa^
-9diq sb[ s^po^ BjABpo^ A 'D^a 'BAipapa pupqpn b^ '[Buosjad jaDB[d p 'BpiA B[
ap u9isuBdxa B[ 'osajSojd p v^uano ua uaua^ anb auap BJjap B[ ajqos ajquioq
p,, :u%uana ua uaua^ n svapi ap o^unfuoD un ap uppBjapisuoD B[ ua a^sisuoD anb
ouis '[bjoui Biua^is un uod osiuiojduioD p sa ou 'puoui Bun jod uppdo Bg
• g [bjoui B^sp ap o^und un ouiod isb o3[b sa 'jBuopu^qB Bupod as ou
anb o[ 'A upisiDap Bun b souiB^uajjua sou anb zaA Bpno uBjapisuooaj as ou sa[
-bjoui soidpuud so¡ 'osbd opo^ ua 'ojag B^uanD ua ubuio^ as anb soidpuud so[
ap u9pBqduiB BAisajSojd Bun ap oppuas p ua '[bjoui upiDBuuoj Bun ap Bioua^
-sixa bj aua^sos zba sopBspaj jas unpand ou sa[BJoui soidiouud so[ anb Boyiu
-Sis ou o^g ^^SBpo^ jod zaA Bun apM aoBq as anb uppdo sun ap b^bj^ ag ¿{bjoui
Bim jod upispap b¡ sa uppdo ap od^ 9nb? ojad 'jBjapisuoo a^uauiBpi[BA souiap
-od ou anb SBAr^maqB 'sa^uo^ua '^Bq '[bjoui Bun souiB^dopB anb zaA

l€VMIHHH3J ZVA HO OOIQíanf A 1VIDOS OlN3IWVSN3d 13

�32MIGUEL ANDREOLI

ción de las consecuencias, al que le da un énfasis aun más marcado. De hecho,
afirma que "el signo esencial de la elevación de pensamiento, es tener en cuen
ta principios y sacrificar a ellos éxito, resultad9s inmediatos o aparentes" (F,
p. 31).
La consideración de las alternativas en situaciones moralmente relevan
tes, implica, entonces, una orientación del comportamiento por normas que se
han convertido en sentimientos, y no por el cálculo de conveniencia de las con
secuencias del acto singular. Las normas muestran su utilidad en términos de
largo plazo y de lo mejor para la humanidad, y no necesariamente lo mejor
para los intereses inmediatos del sujeto, el cual, si es un agente moral, estará
impulsado por motivos altruistas.
Pero, afirma Vaz, nos equivocaríamos si supusiéramos que la aplicación
de los principios al caso es asunto de deducción solamente. De lo que se trata
es de llegar
"a la apreciación de cada acto (...) (cada uno es distinto, nuevo y único).
Pero esa apreciación de cada acto no se hace con el criterio estrecho de los
empíricos, sino con un criterio completo: no solamente a base de las conse
cuencias previsibles directamente en ese caso, sino comprendiendo todas
las consecuencias imprevisibles en especie concreta, pero previsibles en va
lor y en dirección (signo moral), para lo cual se necesitan intuición de ex
periencia y sentimiento" (F, p. 35)
Su concepción sobre el modo correcto de tomar en cuenta las consecuen
cias es compleja. La apreciación del acto, no puede realizarse con el criterio de
los "empíricos", esto es tal como lo harían los que generalmente se conocen
como utilitaristas del acto, evaluando las consecuencias del acto singular. En
contra de éstos, exige que se tengan en cuenta, además, "todas las consecuen
cias imprevisibles en especie concreta, pero previsibles en valor y en dirección
(signo moral)". Las consecuencias previsibles en sentido moral del acto, pero
no previsibles en concreto, creemos que son aquellas que afectan a la forma
ción misma del agente y, en todo caso, al efecto que pueda tener éste como
ejemplo moral. De un modo similar, criticando al pragmatismo de James, se
ñala que cuando se consideran las consecuencias, si se toma en cuenta sólo las
previsibles, la práctica se modifica de un modo funesto, mientras que si se
atiende a "todas las consecuencias, actuales y futuras, reales y posibles, cono
cidas y desconocidas, previsibles e imprevisibles", esto "no afecta absoluta
mente en nada las reglas de creencias" (Pr, p. 123).
Si ya es difícil saber cómo se podrían tomar en cuenta todas las conse
cuencias posibles, ¿cómo considerar consecuencias desconocidas e incluso im
previsibles? Lo que se puede concluir es que, para Vaz, de lo que se trata, ante
los actos singulares, es, simplemente, de no tomar en cuenta las consecuencias,
pues decir que debemos tomar en cuenta todas las consecuencias posibles
equivale a un rechazo de esta forma de consecuencialismo, por la vía de plan
tearle una exigencia imposible de satisfacer. Equivale a afirmar que lo único
que sabemos es que los actos poseen consecuencias que exceden nuestra previ
sión. Por eso, nuestras "reglas de creencia", es decir, en materia práctica,

�'g) ¿miviu
-ny pnjatnbui vj ap ¡vuoui ouSts p sa ¡pnj? ua 'aJO{BA ap ouistui^don buibjj zb^\ anb oq 69
'[ZL61] PM'sdBi^JaA
'zb^ ua nBXn^) ap epuanjjin bj ap baijbuuijb sbui uopBpaadB Bun bjbj uopeaauaS B{
ap unuioa oppuas un isbo Bqsuuoj jaauadg ap cquaiuiBsuad {ap {BpuB^sns apBd Bun Bp
-ipaui Buanq ua anbaod SBzmb 'eqB^BOjad as zb^\ ouisiui {a anb so{ ap sc^uauíap sbui sai
-uasaid uBnupuoo anb souiBuiqsa oun^n a^sa ap osnpui 'aaauadg A j{ij^ soAispap sbui
uos anb souiaaaa oppuas a^sa ug soquiB ua BAipadsjad B{ JB^oxiBsap ap sopoui so{ as%
-ua BUia^ui Bpuapuodsaxioa Bun souiBpsq ou 'o^uatuiBsuad asa ap opiBxpca jaq^q apand
ojoso{ij oj^anu anb {Bjaua^ os{nduii a^sa ap B{(b s^ui oaaj BApisod jbjoui Bun ap uop
-daouoo jB{nSurs ns A. so^uaiui^uas so{ ap uopunj B{ uod j^a anb auap anb o{ ua JB{nop
-jBd ua 'zb^ ap o^uaiuiBsuad {ap uppBuuoj B{ ua nu^nr) ap jad^d {a jpiuio a{qisod sa o^[ 89

-3AU03UI 9 SBÍB^U^A S^\ |BUI JBUIUIBX8 93BIJ SOU 8nb 'BpBOlJl^Snf OU BpU8J8jajd
Bun ap 'uppaap b^ ap Buipi^ap upp^dppuB Bunw ua 3bd as oubj^uoo osbd ua
sand (ugiK3]^9i aSpca Á. o^uaiuiBsuad p aod Bppnpuoo sa U9ispap B^sg U9ispap
ap a|qipnpaiii o^uauíoui un ap ^pua^ixa b^ jaoouooaa ou^saoau sa ^na bj jod
bj ap Bidojd p^ppBdo Bun 'zb^ apuapua '^bjj so^ajouoo sosbo so^ b
ap BAipnpap uppBo^dB ap buijoj BunS^ b B^iui^ as xu 'soidpuud soj ap
u9pBUiuua^ap &amp;\ ua b^oSb as ou uppDB b^ ap uppB^uauo B^ ap Buia^oad ^g
:ofuatuoiu jaauaf *j^ '#*#

OnpiAipUl OUIOO p BJBd
sopB^nsaj ap p^punSas tb\ b o^u^no ua JBjadsa apand Bpnu oaad
'pBpiuBuinq B| ap [bjoui o^ouBsap pp Bdpi^nd anb ap aj B{ jaua^sos apand
'soidpuud un^as Bjqo anb jg • g Buopiq ^\ ap BOip U9poajip b^ ap Bpiuipdo
u9pBn{BAa Bun sa 'joabj ns b asjBJ^soui apand anb O[ 'osbd opo^ ug sajofaui
a^uauípjoui aApnA sou oppjafa ns anb ap oppuas p ua oa^bs 'sopaja sns ap
a^uauía^uaipuadapui opiaiurepoduioo oj^sanu ua3pca sooip soidpuud soq
BqDiBiu ua apadsa
ouiod pBpiireuinq B[ ap BpuaiuaAuoo &amp;\ ap Bapi B{ b pBpipioui bj b3i| anb upp
-daouoD Bun BDzaireuuad anbunB 'zb^ ua B^ansxp a^uaui|Bp^ isbd Bpanb 'jao
-uadg ap osbd p ua U91SIA Bpa B^a{duioD anb B^siuopnpAa bdisjljbpui tb\ b U91S
-iiuaj B{ ojaj pBpiAipfqns Bun ap pBpuoua^ui ts\ ua ops \tb^ ouiod oppouoDaj
sa 'BAipfqns pupauBj^qjB ap uppsanD jas uxs anb ' SBApaadsjad ^e\ ap U9p
-BqduiB Bun ouiod pjoui osao^oad p jod A. onpiAipui {a ua jBUJB3Ud^[B Bzjanj
ouiod Bjado ^bjoui Bun anb Bipua^ua zb^y anb p ua opoui p apiSip^ui s^ui
jaa^q apand snapi ap opuojSBJ^ a^sg "pnpiAipui apBzipuajdB opo^ b soiAaad
so^uaiuipuas ouiod sopBiuBDua opupanb ireq anb so^ apadsa B{ ap osaoSojd [ap
sasaiapu so[ uo^ a^uapiA o[ ap JBpDipnd buijoj ouiod pupiuBiunq B[ ap afuzip
-uajdB [a Bsajdxa 'ojupsui ap apadsa Bun b BpB[iuiisB osnpui 'soois^q sojuaiui
-púas ouiod BpBzuouajuí pBpipjoui B[ 'zb^\ ap ojuaiuiBsuad [a ojoadsB ajsa
ua aju^poduii opoui un ap opua^nyui Bnupuoo anb 'jaouadg ap osbd [a ug
"(6T ^ '^J) oS^d [a ua jBsuad ou ua ajsisuoD 'a^uaiuvopviuSvud
unv '[ijn A 8[qBuozBJ ajuauíBjapopjaA Boip^jd BpnpuoD B[^ :sBiouanoasuoo sb[
ap uppBjapisuoo B[ jod sopupajB ojnpsqB ua u^^nsaj ou 'soidiouud sojjsanu

evai3^aj zva aa oDiai^nr a ividos oiNai^vsNad aa

�34MIGUEL ANDREOLI

nientes" (LV, p. 108); pero, en los casos más relevantes, no hay examen sufi
ciente que pueda evitarnos la necesidad de elegir.
La historia del desarrollo moral de la humanidad, en vez de ser la de la
imposición de un modelo de comportamiento o de algún sistema de principios,
consiste, cree Vaz, en la creciente ampliación de las motivaciones y principios
morales, de tal manera que "es cada vez más capaz el hombre moderno -y qui
zás ello constituye su más indiscutible superioridad- de obrar, y de obrar in
tensamente, a base de muchos sentimientos, y no de uno solo, con muchas
ideas, con pensamiento y con más crítica" (LV, p. 66). En este sentido, la afir
mación de un conjunto cerrado de principios para la acción es un estrecha
miento de la capacidad de producir acción buena, el resultado de una falsa
oposición que nos impide ver la complementariedad de la diversidad de valo
res.
Una vez que se ha prescindido de las hipótesis religiosas o metafísicas, y
en la medida en la que hemos ampliado el conjunto de valores a satisfacer, las
soluciones normativas sólo pueden presentarse como imperfectas, incompletas
(LV, p. 97). Ante la imposibilidad de disponer de sistemas normativos sin fa
llas, según algunos se habría concluido en la imposibilidad misma de "fundar
la moral" (LV, p. 98). Para Vaz, estos críticos perdieron la perspectiva de la
naturaleza normativa de la moralidad, y por lo tanto irremediablemente im
perfecta. Al exigir que la moral estuviera fundada pedían "reglas tales que lle
ven a una conducta que no tenga inconveniente alguno, ni dejen nada dudoso,
incierto, no resuelto..." (LV, p. 99).
En verdad, el modo en que usa Vaz la expresión "fundar una moral" es pe
culiar, ya que, por lo general, cuando se habla de fundar la moral, más bien se
exige una respuesta a preguntas del tipo ¿porqué tal principio es moral?, o
¿porqué es preferible este conjunto de preceptos antes que tal otro? o, si se re
fiere a la institución misma de la moralidad, ¿se justifican las pretensiones de
validez de la moralidad? o ¿porqué ser moral?; es decir se pide una justifica
ción, y no un conjunto cerrado de normas capaces de resolver todos los casos
con aprobación unánime 60.
Pero lo que importa es que, para Vaz, el hombre contemporáneo se en
cuentra en una situación afectada por una pluralidad de orientaciones eventualmente válidas. Esto, tal como muchas veces se ha señalado, es una de las
raíces de una forma de escepticismo ético, de la cual es un buen ejemplo Weber 61, para quien, la razón está incapacitada para resolver la pluralidad de
pretensiones de validez. Vaz, en vez de ver a esta situación como fuente de
confusión y desorientación, la estima en términos de crecimiento de opciones,

60.En este sentido, A. Castro señala que, a diferencia de lo que afirma Vaz, se critica a un
sistema moral "no porque no funde una moral sin inconvenientes sino porque no funda
moral" [1914] p.49.
61.Escepticismo estrictamente en el sentido de las posibilidades de la racionalidad en la
decisión entre valores, no en cuanto al hecho de que Weber mismo no se haya compro
metido, como de hecho lo hizo, en materia ética y política.

�10661] T '^sig gg

^9
sajojja ua ^J3BD a^iauqp^j 'u9paB B{ ap sopajjoa soidpuud so| sa opa 'saii
-BSjaAiun soj Biapouoa ops uainb anb b^ 'au9pm:pn sa uqpdaajad Bpa A 'sopiq
-pjad jas ire^saaau sajBjnai^Bd sopa^ anb ouis 'soidpuud ap a^qpnpap sa ou
sajupiar^red sap^ ap o^aiuipouoa p j^ • uSBxe\noi%xed soqaaq soj ap o^iaiuipoui
-03 pw Baqdun anb 'sisauouj jas ap Bq U9ZBJ bj 'aasjaoBq ap Bq anb o^ ap Bajao^|
sopmf ap ouis 'sopaj sojnSi^ sop ap bj b pn^i ou o sa opiBu^u^ un ap sojn^j
-119 soj ap Biuns b¡ is ouioa sap^ sopmf ap b^bj^ as ou opirenaw sa o^sa 'aajquioqj
\e bjb¿ sb^bui o SBuanq sbsodw sb{ ajqos jbuozbj ap b^bj^ as opirenQ ^pspaiJBA
A spuajajip Bqanuí uBaqduiiM 'sapqod B{ ap ouioa Barp B^ ap o^ub^ o^unsB '0^j
-uaiuiB^ioduioa pp uqpsnaaps A {bjoui U9paajjoa ap SBpuB^sur sb{ B^uiSB^gj
\b bjb^ Baq^o^suB U9pipsj^ B| ap sopadsB soun^^ ua 'a^uauqspjBd souaui!
o\ jod 'u9ixa]jaj ap odp a^a Jiquasui 'opszjoj o^n^osqB ua A 'jpn souiaaja spapj
-ua^ia bjb^ ^Bn^iqBq b^ b B^uipip a^uauíBiAqo Bpuajajaj sun auap pmpaja^ui]
jap^jBa ap A Bpipuajds psqnaBj Bun BJBd ^^o^upsuiM ouiuu^ pp osn ^gi
(9^1 '^ *IH) S^SIBJ J9S B opiresBd uba 'opsj^
o^ap ua SBjapspjaA 'anb SBpuuqj ^sq ísopsjS ap SBiuapojd ^sq (•••) soarp^id¡
SBiuapojd so^ sopo^ isbd ua anbjod 'a{qBsuadsq&gt;ui sa anb A 'osbd p sa is 'p bj^uod
apuaqap anb 'oiuidoubj p Bjapoui 'BinS anb odi^qj o)u^si¿in un b ajaqaj as sao
-3A sbj^o osbo pp SBpiíBpunajp sb^ b Bpq^aui spnf b^ ua so^jBaqdB ap pBppBdsa
B{ 'soidpuud so{ ap ouisiui osn p ua spua^aduioa bj sa anb oms '(^9 d 'g) a^uaui
-spajq) apuajds as ou Bjp ap anb b^ 'spuauadxa b\ ap oj^siSaj ojaui sa ou aoa
-uiduia cquqsui,, a^sg (6^3 d &lt;A^) oiuidoubj {a B^a^duioa anb A 'jspajdsap ou au
-apuoa anb p 'opuj^ jouaui o jo^bui ua souiaua^ sopo^ anb p^uauíuadxa o^uipui
p 'oauiduia o^ui^sui p sa 'ajqisod sa ou opirena ojad íapisod sa opirena 'spuauad
-xa B[ sa (•) uqpnps bj Bp sou anb o\,, 'zba buuijb (A 'a^uapdun asjspAaj apand
o^uaiureuozBJ p 'B{Saj b^ ap u^psaqdB ap ospajd o^und p JBuiuuapp bjb^
• avpipjdd vjjvjvq vj o v^ojjvouvq ua uv^sa viuutj vj 'ojuantu
uv^sa apand a^uapvd ;^r uvnjov ap upisvao vj opipuad asuaqvy apand ugtsp
-ap nun v opv^ajj soiuay anb ua o^uawoiu p vjvj sajvnSj uos audtuap ou
svsoo svujo snj ouad 'sajvnSj uos svjjo svj p soiuvuappuoo svj sptu ojunno
A soiuiunau svqanud sptu sv^uvna uoCaui vas upispap vun anb ajqvqoud s^w

ap
Bun sa puopsj uppaap sun ap buisiui BpuaSixa sg osbd pp U9psn^is bj b
apsaqdB sa opsjS í^nb ua jaA|osaj souiaqap BiABpo^ 'japua^B souiajanb anb
[B oidpuud p souiBazouoaaj anbuns 'anb sa a^uanaajj s^ui o^ saip^jd B{
ua 'oqaaq ag 'ZQ asajB^apjBd uos jaasq anb souiaua^ anb sbsoo s^\ anbjod,,
'osbo pp sspuBpunajp sb^ ap Bzapjn^u b^ JBuiuuapp ap zudua jas ap
Bq anb ouis 'soidpuud so^ ap u9pB^nuuoj b^ ua BajB^ ns b^oSb ou uqzsj b^
'soaip^jd so^unsB so^ ua anb opupuas sq as sapp^sijy apsag soidpuud
so[ ap u9pBuiuua^apui ^\ jod ops sppnpojd sa ou ajquinppjaaui Bg

pBpqBJ
-appun B^ ap uqpBjadns A pjoui uppBuiuiuasip ap pBpp^dBO b^ ap o^aiun^

seVHiaaaaLdi zva aa o^iaianr a ividos oiNai^vsNaa aa

�36MIGUEL ANDREOLI

prácticos, "porque las cosas que hemos de hacer son particulares" 64. El "ins
tinto lógico" vazferreiriano, tiene entonces, una larga tradición 65. Es el expe
diente por el cual un pensamiento atento a la complejidad concreta, a la sin
gularidad de los actos de apreciación, intenta superar las dificultades de la
relación entre principios y actos, busca, en suma, "que la razón nos sirva y no
nos esclavice" (SPT, p. 204).
Finalmente, si efectivamente se ha aprendido, la moral ya no puede ser
formulada, pues "cuando en un espíritu se disuelven de esa manera los princi
pios, es, teóricamente, porque los sobrepasó, y, prácticamente, porque ya no los
necesita." (F, p. 35). Es entonces que el sujeto lograría graduar la creencia ade
cuadamente, evitando violentar lo concreto de la situación en la que actúa. Ardao
ha señalado que 'Tal concepción de la razón y de su ejercicio plantea un grave
problema: el del criterio de que ella ha de servirse para hacer en cada caso la jus
ta y adecuada graduación de la creencia. Vaz Ferreira tiene una respuesta pron
ta: para las cuestiones de grado no hay fórmula, nadie la puede dar; la solución
ha de venir por lo que se piense y se sienta en cada caso" 66. La debilidad de la
posición de Vaz no radica en que no explicite un criterio para "graduar la creen
cia", cuya búsqueda sería más propia de un tipo de programa ético ajeno al suyo
que ha mostrado graves dificultades de realización, sino que el problema radica
en que el grado justo provendrá en última instancia de lo más profundo de la inti
midad no discursiva del sujeto. Esto conduce al pensamiento vazferreiriano a una
particular hesitación, en la medida en la que se resiste a la conclusión irraciona
lista que se podría desprender de su particular punto de fuga.
La respuesta de Vaz a cómo debe orientarse el sujeto en una situación de
creciente complejidad en lo valorativo, y a la cuestión de cómo ha de graduar
la creencia, termina teniendo, entonces, un aire intuicionista. No utilizamos
aquí el calificativo en el sentido estricto del término en la teoría ética, que ca
racteriza a quiénes sostienen que existe alguna evidencia a priori de los prin
cipios morales; y ni siquiera se puede afirmar que, en Vaz, como sucede con
los intuicionistas clásicos, los términos éticos tengan una referencia no natu
ral, sino más bien hablamos de intuicionismo en el sentido de que la orienta
ción correcta de la acción depende de la capacidad de "ver" lo que es bueno en
el caso. No hay innatismo, ya que esto se aprende, la elección buena en cada
caso es cuestión de educación del sentido moral 67, pero esta naturalización de

64.Etica Nicomaquea, 1094 b, 1140 b, 1142 a, 1143 b y 1147 a.
65.Otro problema es el de si en Vaz hay conciencia expresa de este contenido de raigambre
aristotélica. Nada parece indicarlo, y más bien su inscripción en esta dirección es el resul
tado del rechazo de las formas más estrictamente deontológicas de la moral, y, en particu
lar, de la negativa a la derivación directa de máximas de acción de principios abstracta
mente formulados, defecto fácilmente ubicable en parte de la tradición kantiana. El inte
rés, en el cual es directa la influencia de Mili, por una moralidad dirigida al bien de la hu
manidad en la tendencia histórica, lo ubica dentro de una consideración teleológica pero de
un consecuencialismo no inmediato. De ahí la recreación de una temática aristotélica.
66.Ardao, A. [1961], p. 40.
67.La importancia de la educación y de la experiencia en la formación de la moralidad, en ge
neral, y de los sentimientos morales en particular, también proviene de Mili [1949] cap.3.

�'[0661] f 'J81SI3) ,,PB^unIOA b ozBjq un jB^treAaj apand as anb ua
op^nas [a ua souiapod ou souaui [B 'pB^unpA b JBppvp n pB^mqoA b jaa^o souiapod o^n "89
-papppa soidpuud so{ apuop qp ^^uaure^snf anb ^A 'oopjaiuoaB auoiu ajqnps
-aj sa ou ooipi-?jd o\ anb souia^daaB anb ajduiais 'Buapui bj ua ajqisaoaB sa sou
anb pBpqiqiSipxui b^ Bpox jaaAOjd BJBd pnxdaouoo Buianbsa un JBp ap oxuapu
un 'a^uBsaja^ux op^^a^ un sa Baip^jd p^pqBuopBJ Bun JBAjasuoa ap o^ua^ui p
ua opBAps A opBjapisuoa jas ap Bq anb oj opox jod u9pBdnaoajd ng oupsap ap
o^und ap bjxubjbS uis jBzipaj ap Bq oun Bpua anb auodns as anb afBiA un BJBd
SBpjdmoaui SBuas ouioa ops aAJis sou b^sa jbjSo{ ap opoui {a aaqos aaip
-a^[ zb^y anb o\ 'ojaj osbo |ap saopBui so{ A. upp^npBj^ B^ opuBA¡BS o^a
A 'sajqisiAajd sBpuanaasuoo sns A B^Bipauíui uppnn^is B[ ap Bpuauadxa bj uoo
0{9s jb^uoo Bpua^ajd uamb ap Bjan3aa b^ ap ouiod 'soidba souispBuianbsa so{
ap o^ub^ 9{(B s^ui 'zaA b^ b 'asjBaiqn osm^ BDip^jd b¡ ap soai^buijou so^uaui
-oui so^ BJBd Biuiouo^nB BApB^aj Bun JBAjasuoa uBOsnq 'oouiduia jaqBS A U9p
-bjo^ba aj^ua uppcauoo BUBsaaau B{ b JBpunuaj uis 'anb soqanbB b o^unf asop
-u^aiqn 'p^pqBuopBJ A Borp^jd aj^ua U9p^pj b¡ ajqos sa^npB sauoixa^aj sb^
ap a^repodun a^^d Bun b SBap^u9axa uos ou U9pou B^ ap u9pB^uauo B{ ajqos
sauopBAjasqo sns BAi^oijiu^is Bpipaui Bun ug oopBuia^ojd s^ui o\ 'zaA b^ b
'sa 'zb^ ap o^uaiuiBsuad p ua a^iB[nuipsa A oopsuapBJBO sbui sa anb oq
(EZ '^ 'VD) "
vj jvzjoJ uis A- 'ojuaiunujsuj J}SvjJ A opajuadiui vv^ vA ajsa vdjno vu^anu
jod uvuouapp ou vuvd 'vpua^ipjui vj uvjuapp up 'vpuodsauuoo un8
•as 'sapvpipqtsod jod o sapvpipqvqoud uod o sapvpunSas uod 'ouanq soiu
-aaua anb op^uas ja ua uvuqo 'njutdsa ap opvjsa asa ua 'A '.svtuvf vjuvpmjo
íu vjuvjan íu uvunaoudou 'vpuvuouSi vujsanu v ojuvna ua íaouvojv oujsanu
v ajsa anb vzajsnf vj uoo ojuaiui^uaso oujsanu uvnpvuS A 'uvpnp aqap as
opuvno uvpnp '.uaauo aqap as anb ua opvuS ja ua 'uaauo aqap as opuvno uaauo
.' souuaqvs oj uppovujsqv ap ouvjd anb ua A 'soiuaqvs anb oj sa anb uaqvgn
apipnpajji ajquinppjaoui ap opBjá opap un ap Ji^nd b jBnps b japuajdB
ap sa Bpj:} as anb o{ ap A 'g9 ttBpuaaja B{ jbzjojw souiapod ojsl B^npsqB bz
-a^ao B[ a3ixa ou 'zb^ Bpuas 'sauí^p auaipos anb o{ ap Biouajajip b ZBOija U9p
-db Bq (82 "d 'VO) u^^^^^ souiaqap anb ua opBjS {a ua 'jaaja souiaqap anb o^w
anb s^ui jaaja souiapua^ajd ou A ajquinpipaoui B[ souiB^daaB 'sapBpqiqnqojd
jod JBjqo b souiapuajdB 'osbo a^sa ug (sa^3s A ¿x d 'vo) Bppu^ziABns bjoí"
-aui B{ A a3ujoa B| 'anb ouis 'u9poB b{ Bzi[BJBd ou Bpnp B^sg "SBpjauoo sb^ubx
-sunojp sb^ ap pBppBdo b^ b B^sandxa '(81 d 'y^) opauaxqo ap SBzuBjadsa uis
A 'ouiiqn o^uauíupunj un uis 'Bpnp bj jod Bpiua^ T?JBpa ajduiaxs u9poB Bq (g^
d 'g) pui unSp oun Bpuo uauapuoo anb Bpnpuoo ap SBjSaj o so^ob aj^ua a^
-uauíBUBuipjo sa 'BpiA tb\ ap sapaj SBpire^sunojp sb¡ uppunpB Bj^sanu b ub^
-uasajd B| ouiod px 'uppdo B[w anb bíC soaixbuijou SBiuapojd so[ ap pBpuBjno
-pjBd b^ iqB aQ sapui aajJBOB ou U9pou bj anb BjnSasB Bjainbis íu A uaiq pp
u9pBzipaj Te\ jbzixubjb3 BJBd a^iapgns sa ou oopo^jd oppuas uanq ^g
BjpjJBsap as anb ua sBpuBXSunajp sb{ ap za^Bipauíui b¡ japuaosBJX apua^ajd
anb oxuaiuiBXJoduioo un ap Bin^ ouioa u9pBxqiqBipii ns b BAaq ou pBpqBJOiu bj

lívínay^a^ zva aa coiai^nf a avióos oiNai^vsNad na

�38MIGUEL ANDREOLI

dos se muestran insuficientes frente a la emergencia de la novedad o ante la
contradicción que se manifiesta en las situaciones singulares:
"el estado de espíritu de un hombre que tenga su razón libre (...) de siste
mas y de prejuicios, y que no tenga su afectividad anestesiada, será más
bien, con respecto a estos problemas, una especie de interferencia y de lu
cha viva de aspiraciones, de tendencias, y también, naturalmente, de ra
zones: estado difícil de describir, y doloroso de sentir; pero que es el bueno,
vivo y fecundo" (SPT, p. 189)
La superación del esquema y la consideración de los principios en el grado
debido se obtienen, para el filósofo montevideano, por medio de la intuición,
del sentimiento que orienta al sujeto de criterio moral desarrollado de tal for
ma que ya no necesita de los principios, pero tampoco puede ya explicitarse,
dar razón, pues la experiencia de lo valioso que se da en la interioridad de la

subjetividad es inefable.
Por eso la llave que ofrece para llegar a la conclusión del silogismo prácti
co no es precisamente una salida por la racionalidad. Lo que le interesa es
pensar "no para convencernos infaliblemente de algo, sino para producir un
estado de espíritu que nos permita pensar y sentir mejor estos problemas"
(SPT, p. 31). Lo que su filosofía no puede argumentar -y para Vaz ninguna fi
losofía podría- es porque justamente el estado de espíritu que ella promueve
es el más adecuado.

�ZLl^'[$L6l] ^
-aj bj ap U9pn^psns bjw :a^anj oppuas ja ua B^siSojooisd ouisijBapi un 'zb^\ ua
U93unq A oj^sb^ 'onpjy ap u9pB^ajdja^ux bj ap Biauajajip y

• uvjjosojjj ns vpoj 'ojuaxiuvsuad ns opoj
oup 'voiBpj ns D/C ou 'ajuatuvauvjuodsa ppoui as 'opxpuajua jsv ovusiSojoo
-isd jap ovas ja u^ vuviuny vpuauadxa vj auatj onin ojauovoo 'jvau spiu
ap anb oj o opauip osaaov ja vuvd 'vuojaau pnjpav o 'ouajua ap ooxBpjopoj.
-aiu opjjuas ja ua ojps uvj vpuatjua oj as anb audiuaig 'pjdopv ou jp anb on
-ijafqns oiusjjvapt ap svoisjjvjatu svunjsod ap vojjsjuajavuvo 'oambjsd oj ap
uppvzjBojojuo vj osvo ns ua vpuajjua as ou ouisxBojoopd uod anb audiuaisu

p aouisi3
-ojoaxsd^ ja jBjBuas jb OBpxy 9uijai as 'pBpuoua^ui bj ap pBpuoud B^sa y
•u9pBzip3iuanbsa bj ap Á. ouisi^ojBJBd jap BZBuauíB
bj jod sBpBpajux a^uauíajqB^paui &lt;u9pB3iunuioo bj ap 'U9isaadxa bj ap s^puaS
-rea sbj jod o 'b3jbj bj b ji^9j Biauapua^ bj anb oznjd o^ioa ap U9pon bj a^uaui
-B^Bipauíux s^ui Bozouoaaj as anb b UBAajj anb uppnnpaja ap snpuaSjn sbj
jod o 'pBpiApafqns bj aqpjad anb sajojBA soj ap Buajd U9pBzijBaj bj uapiduii
anb snpua^sisaj sbj jod Bas b^ 'u^poajaaduii bj sa BpuB^sui B^sa ap bdjbui w\
•jbidos oj *U9pBzijBaj bj 'u9poB bj 'u^ísajdxa bj :pBpuoua^xa bj ap opBj jaQ
opBAjasaad jas aqap ojjojj
-Bsap A Bpua:jsixa BXna ojjanbB 'onpiAipui jap oidoad oj sa 'u^iooB ua BuisBjd as
a^uauíBSO^jnoijip s^ui anb oj 'opusajdxa a^uauíBuajd jas apand ou anb oj '^jqis
-ia ou oq ouisiui osoijba oj ap U9ponpojd bj ouis 'sajojBA soj ap o^uaiuipouooaj
ja 0J9S ou Bp as anb bj ua bioub^sui bj :a^uBpunqBajqos pBpijBaj Bun ouioo opBS
-uad ouiaj^xa jauíud ja ua 'oxdpuud ua 'BDipBJ OApisod oj opo^ upisdjdxd-oiu
-smbwd ^a^uauíBspajd s^ui 'o pvppoudjxd-pvppoudjm U9pisodo bj jod SBp^s
uB^sa zb^ ap bijosojij bj Bpo:j Buins ua A jBpos oj ap U9pdaauoo Bq

í hj ap p^piuoiud eq q

tvidos VKaiaoHd ^aa noi^üios v^ 11

�40MIGUEL ANDREOLI

alidad por la realidad psicológica, por un pensamiento que se hace sustante
por sí mismo, que no refiere a realidad alguna distinta de él" 2. A pesar de la
existencia de textos que apoyan una lectura de este tipo, por lo que el tema
merecería una discusión más detenida, no creemos que pueda sustentarse un

estricto idealismo subjetivo en la globalidad de la obra de Vaz. De todas for
mas, el alcance que Ardao le da al psicologismo vazferreiriano es excesiva
mente moderado. No se trata de una postura sólo metodológica, sino que en

Vaz hay una prioridad también ontológica de la interioridad, por lo menos en
el ámbito de lo social entendido de un modo muy general. Es además clara la

prioridad de la subjetividad individual en términos de valor ético.
Resulta notable la persistencia de la unidad del pensamiento de Vaz en
torno a este eje, no sólo en los distintos aspectos de su obra, sino también a lo
largo de los aproximadamente sesenta años de su carrera intelectual.
En un artículo incluido en Ideas y observaciones -obra publicada en 1905titulado Sobre la personalidad en el niño, señala que las conclusiones que en
Psicología se obtienen a partir de la experiencia de que en el niño el uso de la
primera persona gramatical aparece posteriormente al de la tercera, preten
diendo derivar el carácter tardío de la conciencia del propio yo, no se obtienen
forzosamente de los hechos: ^Aunque el sentimiento de la personalidad fuera
en el niño claro y perfecto desde el principio, o desde mucho antes del momen
to en que habitualmente empieza a hablar en primera persona (lo que no se
entró a averiguar aquí), el lenguaje del niño aparecería y se desarrollaría
como lo hace" (10, pp. 106-107). El lenguaje, cree Vaz, se aprende por la imi
tación que el niño hace de los usos lingüísticos de quienes lo rodean: "Expone
cada idea con la palabra con que la oye expresar" y por eso "si le llaman él, se
llamará él", pero "Esto no indica absolutamente que el niño no sienta su per
sonalidad; que no sienta su yo" (10, p. 107). El lenguaje no prueba sobre la
existencia o no de la conciencia de la identidad en el sujeto, porque ésta es
"sentimiento" y como tal, otra cosa que el lenguaje. Lo que el lenguaje permite
es expresar ideas, no llegar a concebirlas. El lenguaje es un conjunto de con
vencionalismos, cuestión de imitación de usos; lo sustantivo, cree vehemente
mente Vaz, le es ajeno y más bien tiene en él una herramienta tosca. Por eso
se equivoca el psicólogo que, atendiendo principalmente a lo que no sería otra
cosa que un instrumento, pretende inferir, mediante una "interpretación gro
sera", la existencia de la mismidad, de la interioridad subjetiva, como una
cosa ligada al aprendizaje de usos lingüísticos 3.

2.Castro, D. y Langón, M. [1969], p. 13.
3.Como es característico en Vaz cuando se encuentra ante problemas de carácter ontológico, es terminante en la crítica de las posiciones con las que discrepa, pero renuente a
formular expresamente sus propias tesis. No afirma que el sentimiento del yo sea claro
en el niño desde el comienzo —de haber hecho tal cosa habría caído en un innatismo con
tra el cual se encontraba prevenido-, sino que, de un modo indirecto, señala que si lo
fuera, los hechos lingüísticos serían los mismos. Esto tampoco significa que la observa
ción de Vaz tenga un alcance solo metodológico, pues si niega que desde el lenguaje po
damos llegar a conocer en forma suficiente los sentimientos o las ideas, es porque está
suponiendo una diferencia sustantiva entre los dos niveles.

�(gg d ''j) uJia%auioa ou ap saondvo uouanj anb 'sauaiujuo saoan v 'svj
-jvj 'sauoua so] sopo} ua 'uouvutuiop anb sosjndiut soj sopoj va 'uouatuiud
-au o uouatnn^uoo sowstw )s ua anb oj opo% va pjsa anb 'sauofatu sauqiuoy
so] ap jofatu oj ap oqonw uvuojvn tu uvufstSau vuo}sty o; tu ugtutdo V] tuu

opa jo^ papqiqap o U9piqnj
-ui ouioo auopiq B{ bjb(J BjjaoajBdB 'uppBnjis Btm ua sopipuiojdraoo sajopA
so{ ap apnpsaj ni apaqpuoo ajduiais ou papipjn{d B{ b apisuas U9papsaq B{
sa soga ua anb o{ anb 'irejpips sou anb sauopipBjjuoo ajuauia^uanoa.g sauop
-bjo^ba sa{dij{nui sb{ b sajqisuas ajuaiiuBpoipad ubj 'souanq sojuaiuipuas so^
ap pBpijBjnid B| b so^iaiqB ub^ sajquioq '(8^^ d '•) asoanoso so^su^,, buib^
anb so^ b anbipuiApj zb^\ anb ji^b aQ snoip^jd SBApBuaa^^B sb^ ap pnppBdo
B{ jod oppnpoad opiipioD p a^xre a^uBaqn^^ aaaxBdB anb u9poB tb\ anb o ^ui
p jaanq ap u9pua^sqB ^\ anb 'zrpui p X Bpnp b^ b Bpunuaj anb pp
-db B{ jofaui a^oaaj 'apB^paui Bpi^snfui ap apadsa Bun ua 'Buo^iq Bq
-puasB pp u9pBnpBi3 Bpxqap b^ ap 9fp s^ui Bpuaaao b^ ap o^uaixuBZJOj un '(^
d 'v'O) BpuaSip^uí B^ b BpuapiA Bun 'saaaA SBqonuí souaui o\ jod 'Boqduii
'sauíBf ap ouisipuiSBjd p aXnqup anb 'Bpippap uppunpB ap bulioj Bun ap
oidpuud ua Bpua2ixa ^\ anb buui^v '^dV^9 U9pau jod apua^ua as a^uauíunuí
-od anb o^ ap jopA p U9psano ua auod 'o^is9doad a^a uo^ oo^o^jd ajquioq
p o U9poB ap ajquioq p BiuB^^ anb o^ ap B-m3ij B{ b a^ua^: 'pn^oap^ui ap
o^ap un ap pdnd p BzuopA zb^\ 'p^puotia^ui B{ ap opajdB pp s9abj^ v
U9pDB tb\ ua anb
u9puapqB b^ ua 'opua^is p ua ^JBpa jofaui oí saoaA SBqonuí anb pp aQ asjBS
-ajdxa apand Baambis iu anb o\ sa osoipA s^ui o^ ojad íjpnpaj apand as ou anb
pBpifa{duioo B^ Bpdsaj anb Bpnp bj '^Buoppuooui u9pBuugB b^ b apuajaad
ÍBjqj9pui b^ 'ospaad a^iauíBspj o^uaiuiBsuad p anb jofap^ U9isajdxa b^ ap
pBpuoud b^ jod opBj ap opnfap a^uauíapB^uaurei '(of'T "^ *'d) ouiismbu o^uaui
-aajw un aXn^psuoo sauopBzxpuianbsa sb^ b opipuios ou 'op^poi^u ou
-Bsuad ^g o^uaiuiBsuad pp aonpisaiw pp Bpipj9d B{ JB^pa ap jBpi^ b
-uauo aqap 'u9pBzipuia^sis B| X Bppuiis B^ ap sauopB^ua^ sb^ jod appdBjp
a^uauqp^j 'osanosip pp u9pBpunua bj ua JBUiuipo anb s^ui '(0^1-86^ "^ *\í)
oun^nj ouqt] u/7 ua oprejpoui apua^aad ouioo 'ozjanjsa ^g oa^uB^ pp upisaadxa
ap 'Bpnp B{ ap 'zipui {ap pnppBdBO B{ JBAjasuoo 'sapBpqiqísod sa^iapxjnsm
sns ap Bpipaui B{ ua 'BJaiqap 'pBpi{Baj Bui^uj Bpa ap B^uana a^uaui{BpjBd
jbjSo{ BJBd 'afenSua^ {g "(piqi) aBuianbsa asa ap Buianbsaw 'afBn3ua{
apsap X 'odtS9{ o^aiuiBsuad p BjnopjB anb Buianbsa p '^pin^j p^uaui pnp
-ipajn B{ apsap :osuaasap un aanpojd as pBpuoua^a b{ Bpnq souiBZB{dsap sou
anb spipaui b 'pBpuoua^ui B{ ap BpuBpunqBaaqos B{ uoo u9ioBJBduioa ug
•uosí^^ag X saurep ap Ji^^d b s^ui o3p jaqas b
-ap souiaq anb pp X (00^ ^ ''d) BOipjpa U9isajdxa ap sbulioj sapap ap
b ajquin{sp un jaua^qo souiapod 0{9s anb {ap 'ajoua^ui oaosa^w oopu?^nB un
sa B{pnby u^ísaadxa ap bulioj jainbpna ap sapapgiqísod sb{ b jouadns ouiod
auiijsa ajduiais anb B{ b 'ojafns {ap Bombjs papuopajuí B{ ap azanbu B{ ua
Bpuaaio ns ap joabj b sauopajuauínSjB sb{ JojnB oajsanu ua uapunqB o^^

vaiHaaad zva hq ooiaianr a ividos oiNai^vsNHd la

�42MIGUEL ANDREOLI

Pero Vaz no renuncia a su pretensión de prioridad del "hombre de pensa
miento" ni siquiera en lo que respecta a la acción misma. La conciencia de la
pluralidad de lo valioso y de las dificultades de los matices que se deben con
servar, propias del "hombre de pensamiento", constituyen un "buen escepticis
mo que no inhibe la acción: la suaviza" (F, p. 164). A través del pensamiento
se obtiene mucha más acción, sólo que la energía opera de otro modo, en otros
plazos (F, p. 29).
En la medida en que hay un descenso desde la riqueza y sensibilidad de
la interioridad a su expresión en una acción, las prácticas urgidas por la efec
tuación inmediata podrán ser más notorias, pero toda introducción de valores
en la historia, toda transformación efectivamente positiva de lo real, se origi
na en la interioridad. En comparación con la riqueza que se despliega ante el
"hombre de pensamiento", los "hombres prácticos" aparecen afectados por una
especie de ceguera que lo hace incapaz de percibir la pluralidad de valores
puesta en juego en toda situación humana:
"Les escapa de un lado lo infra-racional, con su fecundidad oscura y ca
liente; del otro, las manifestaciones más delicadas de lo racional, que ac
túan a distancia en espacio y tiempo y precisamente con la acción más po
derosa." (F, p. 192);
"ser práctico, casi siempre, es sencillamente no ver más que de cerca, no
ver sino los resultados inmediatos. Y, justamente por eso, la mayor parte
de los grandes prácticos han sido siempre reputados teóricos: de los que
han obrado o han pensado viendo de lejos (...) no habrá uno que no haya
sido tachado de teórico" (MI, p. 150).

La distinción interioridad/exterioridad también se expresa en la dicoto
mía pensamiento/experiencia. El pensamiento se amplía, se rectifica por el
pensamiento antes que por la experiencia 4. La experiencia castiga los errores,
pero el pensamiento está más dispuesto a ceder a los razonamientos que a la
cruda disconfirmación (F, p. 64), de ahí que la acción, en la medida que se mo
difica por ese aprendizaje, se mejora más bien en la esfera propia del "hombre
de pensamiento" que en la del "práctico".
Incluso el desarrollo material es, para Vaz, el resultado del despliegue de
la "cultura teórica", ya que "la industria y la práctica son (...) parásitos de la
ciencia; que no pueden vivir por mucho tiempo por sí mismas (...) si la ciencia
y la cultura teórica se debilitan, decaen correlativamente todas las manifesta
ciones prácticas del pensamiento y de la actividad humana" (MI, p. 43). La
práctica es, entonces, manifestación práctica del pensamiento e inferior al
pensamiento teórico, en tanto éste es concebido con independencia de las ur
gencias de la efectuación. A su vez, la claridad teórica misma no sería posible
más que en la parte visible del iceberg, por debajo de cual se continúa la pro

fundidad insondable del bullir del psiqueo.
4.

Esta es una razón más para considerar inadecuada la interpretación que encuentra en
Vaz una cierta forma de racionalidad falibilista (ver supra p. 23)

�•tftreu^sjcq U9pdaouoo bj uoo ofeqBJ^ pp bubtxjbui tpisiA bj ^^uaureat^x
anb ap oqaaq [a Buiapaid p BpaoqB zb^ anb o\ uoo ^ppBogqduns B{ ap oap^uto^ms sg -9

ap Bun sa ppos orasipuio^nB pp o^uaiureuopunj pp B^sira^do
-ui Bq ajqísiAui oubui ap ouisiuBoain unSp opuainSis B^uano Bp as
B^sa ap X 'sa^u^npB sonpiAipui soj ap sauoioua^n sbj uoo Jippuioo ou apand op
-Bqnsaj pj, sapnpiAipui SBpuajajajd UBsajdxa anb so^uaiuiB^Joduioo ap opB^
-psaj p ouioo sopBppnp jas ap uBq soAipapo souaui9uaj so^ ^no b^ BJBd 'jvp
-os oj ^p uppvDijdxa ap buuoj buii sa ouisqBnppipui p 'a^Bd Bun joj q
:oj^o p oun
ua^iuiaj a^uauía^uanoaj^ A sop^puajajip a^uauíBJBp uaoajBdB ou '
UBoqduii as ou uaiq is 'anb sopadsB sop áb\^ B^sipnppipui uppipBJ^ b^ ug
A. ouisifenpiAipuj

•sapuapui saja^sauaui
ap opBJBdas a^auíBpBj^q^ pnpap^i ^ap pdBd pp Boi39{oapi U9pszp
Bun ua buijojsubj^ as ojos^qj 1^P uqpBzipn^daouoo b^ ua 'Bpuapadxa
B^ap Bun ap u9isiuisbj^ b^ jas apand B^spjB pp U91SIA b^ ua anb oq • jp
-jaAUi jod apauíaiduns Buiuua^ zb^\ anb b^ b 'pjodjoo ozjanjsa p uoo of^q
-bj^ pp u9pB0ijpuapi b^ ap BUBiopp^ U91SIA bi b Bopjjo Bun b anSis 'pnpa^
-api ofeqBj^ pp p^puoijd B| ap Bsuajap Bq SBOipuianbsa apauípnJx sau
-opdaouoo sbj^o b asopu^pajjua buisiui js b asjapuajap apand ops Bi3o|od
-oj^ub B^sg Bpzaui ouioo JBjpooua uapand as ops anb 'ojp p oun p souia^
-xa so^uauíap sop ouioo anb s^ui 'pBpipjodJOO-pBpuoua^a A n^jdsa-pBpu
-ouapi JBd p JBSuad apand ou Bireuinq p^pppoB B[ jbpj^ p 'sauopisodo sbs
-pj sb^ ap Bpua^aApu ^\ ua oj^sanuí un anj uam^ BUBupjjajzBA U9pdaouoo
b^ ap sa^uiq so^ sojbp ub^ uBqnsaj sopauíoui soood ua s^zin^ '(ZL '^ 'SdS)
uuop3U3^uviu K apioduopjid o\t)% sa pjodjoo ofBqBJ^ pB U9p^ajo ap
b opadsaj A '(x¿ d 'SdS) Jiipjdsa pp oum opo^n osa jod 'pnpappi sa
-ui Bq '(T¿ d 'SdS) pnpap^ui ofeqBJ^ pp opaS pn sa 'pnpap^ui o^ b opad
-saj ooi39{opo osuaosap un sa pnireui o\ anb ouis 'pupiAipB b^ ap so^uauíoui
sop uos ou 'zb^ BJBd 'pnpap^m o\ A pnireui o\ oja^ sauopBzipaj sBpap ua
UBdpi^Bdoo anb SBppsip sapupippuB^sns sop ouioo jpap sa 'aBpzauiw ouioo
B^p sa opiui p apsap bX soquiB ajpa U9p^pj b¡ 'oogpuap pp p ua ouioo oj
-ajqo pp ofeqBJ^ p ua o^ub^ sopBpzaui uaoajBdB pnuBui p X pnpap^n opad
-sb p anb aoouooaj uaiq ig pnuBui p X pnpappn ofBqBJ^ p Jni3ui^sip ap bj
-auBui ns jBpoipBd ua 'ofBqBJ^ pp zb^v ^p u^pdaouoo b^ ua ojbp
-JBd opoui un ap aoajBdB pBpuoua^xa/pBpuoija^ui U9pisodo B{ 'ouipp
•jpnosip apnp Bas anb
B^ uoo sisa^ Bun ouioo anb 'pn:qpB Bun ap biuo^ujs ouioo s^ui JBJapisuoo souiap
-od Xoq anb p X 'Bjjoa^ B[ ap opBj pp os^duii p opo^ auod anb sapuapui sau
-op^oqdB sns X s^puap sb[ aj^ua U9p^pj B{ ap u^pB^aJdja^ui Bun aqpuoo as
pno p apsap 'opiaiuiBsuad-Boip^jd so^sando ap JBd opipuapjd p ajqos a{qtp
-uajapui o^tuí un jsb aXnpui popuopa^ui bj ap BUBUiajjajzBA Baoipoa^ Bq

vHmaaaj zva aa ODiaianr a ivi^os oiNaiwvsisiad aa

�44MIGUEL ANDREOLI

las afirmaciones centrales del liberalismo clásico: si se permite el libre juego
de las preferencias individuales se obtendrá el mejor resultado en términos
del colectivo, aunque este resultado no sea el objetivo intencional de las accio
nes individuales.
2. Por otra, el individualismo como postura ética, sostiene que toda for
ma de estructuración social ha de ser evaluada en términos de su significación
para los individuos que en ella participan. Dentro del individualismo ético se
perfilan distintas perspectivas, según que los individuos se tomen en cuenta
tal como actualmente son o como potencialidades a ser desarrolladas; según se
prefiera la maximización de algunas individualidades o el mayor desarrollo
posible de las ventajas agregadas del conjunto de los individuos (conjunto que
puede ser entendido como la generación actual o tomando en cuenta también
las generaciones futuras).
En Vaz Ferreira predomina el individualismo como postura ética, a la vez
que supone que la acción individual tiene la capacidad de determinar los as
pectos esenciales de la vida social. De hecho ambos aspectos se refuerzan mu
tuamente, ya que si la acción individual tiene tal potencialidad, el problema
de cuál ha de ser su orientación adquiere una relevancia fundamental.
En los siglos XVII y XVIII el tema central del pensamiento individualista
fue la liberación del individuo de la constricción proveniente de las tradiciones
y del poder político. A partir del siglo XIX las amenazas más graves para la in
dividualidad, se perciben en otras instancias. La experiencia histórica lleva a
que los individualistas consecuentes no puedan dejar de atender a la produc
ción de una desigualdad sistemática en la distribución de los bienes y ventajas
sociales, lo que plantea problemas de justificación desde las mismas premisas
de la concepción individualista.
Además, el aumento de la escala de los fenómenos sociales por el surgi
miento y protagonismo de las masas, modifica el escenario de un público rela
tivamente restringido, que caracterizó al primer liberalismo, y plantea un di
lema: las masas están integradas por individuos, dotados en principio, si
guiendo los supuestos propios de la concepción, de iguales derechos en la par
ticipación en los bienes y oportunidades del sistema; pero esos individuos
'como, colectivo constituyen la masa, un todo al que se lo ve como más o menos
amorfo; jdotado de una eficacia propia, desde la cual la individualidad es amena
zada: La dinámica de la masa tiende, para los individualistas, a la integración, al
crecimiento, movida por un impulso fagocitador de la diferencia y autonomía in
dividuales.-

2.1. Los antecedentes del individualismo de Vaz Ferreira
• ••" Para aproximarnos al horizonte intelectual del liberalismo de Vaz en rela
ción con estos problemas, consideremos a dos pensadores particularmente re
levantes en la constitución de su pensamiento: Stuart Mili y William James.
Para James la transformación de la sociedad "está determinada por la
acumulación de influencias de los individuos, de sus ejemplos, de sus iniciati-

�o^uarai^nas X u^nndo b^ ap Bnreji^ bj bj'juoo sanopaa^oad SBUBsaaau uog1(qx
121 d naiqnnr jba '08I d '[1861] ST 'IITW01
BJ^sanu sa u9ponpB.^ Bq (8^X d '[X86I]
'ST 'IT^) B^BM sonpiAipm ouioo o^naiunpnajduia ap soa^naa so^ub^ aoa B^nana as Bjp
b SBpBxS anb op^p 'pe^aaqq 8[ as osaxSoad ap a^nauBuuad X biub^suoo a^uarq Boran Bq,,*g
^82 d'[8961]'^O'siüW^uM^aopB^p'^'s^^^f'8
-9¿^-€¿^ dd '[8961] ^tO 'siüW ^u^ pL
d '18961] O 'siIT^ ^M^u^ na optnp 'sxs d 7ai/aff o% m/A ai/j; 'm 'sauíBf9

• ^icno sjtjo ^apotu ai^ uodn S9ajastu3y^ uoiysvj oj sj^jozuvyo
u&lt;x&gt; puv 's/Cvm siy y^icn Kuouuvy m fou ^^pmpiaiput Ñwo Jo 'uo^
yj juanaud 'ajqtssodJ7 'puv 'pidtudopnap ay^ J3jj3j o? íiuay} ^ucuj juas
asoyj uo spnpuoojo sapu sv saoijovud puv svapt ucno sp 'sappauad
uvaut suayjo ^q 'asodiui oj /Qpioosjo ^^uapua^ ayj %smvdv .' 9u\\aaJ puv
duypvaajLd ayj Jo /Cuuuu^^ ayj (• • ) }sup&gt;¡to suopaapud spaau auayjn
:j3jjoXbui b\ ap Bjirejr^ b^ ap anb ouis 'sbd
oiuaiqoS ap sbulioj ap uppdopB B^ bzubab anb Bpipaui b^ ua 'opB^
"S3 laP ^uaiAOjd ou s^ui zaA BpBD *6S8T ua B-ua^BiSuj ap BAipadsjad b^ apsap
Badojna uppBn^is b^ 3a ouiod \&amp;^ 'pBpijBnpiAipui &amp;\ BJBd BZBuauíB ^\ 'U9panp
-oj^uj B^ apsap pip^ BpunuB 'anb o^sand (ujvnpinipuj a^i daao ^^aioos Jo f^iuoy
-%nv ay% o; spiui] ^^i Jo Bln^ as '^Ma9?7 UO ^P AI op^jdBD ^g • - sauopan^is
ap pBpauBA tb\ X pB^iaq^ ^\ -^pioqumjj uoa ^^ b opuani^is- SBpBjn^asB opis
jaqBq uaqap anb p ua ojjOiiBsap ap osaoojd un ap 'u9pBuuoj Bun ap
-aj p uos onpiAipui pp SBArpaao sapupippuapd SBq • ^spoupi^pui auv
sv luaiuanoudiui Jo saujuao fuapuadapuj ajqissod Kuvw sv auv auayj. pi ^q aouis
'^^aqi] sí puavuaaojiduii Jo aounos puauvuuad puv ^mpvjun fipio ay^^ anb bX
'BJofaui X u9pBuuojsuBj^ ap sapBpqiqísod sb^ UBOipBJ onpiAipui pp pu^iaqq &amp;\
ug a^uBsaaa^ui a Bfatduioa s^ui sa ^ip^ ap Bjjoso^ij B{ 's^uía^ sopa aaqog
•oapjpd joma^ p X bzubij
-uoosap B{ aj^a UB^pso saunsp ap so^uaiuipuas so| 'sbip a^uy BpBuoisBdB p^p
-ipuiniB B¡ ap SBJopB^od sb{ uos sapn^^nuí sb^ 'onppipui p uppisodBj^uoo
ug • a[sapnppipur sajquioq so\ ap] sapupuBipioad [sb^] ap U9isaadxa BqduiB
s^ui b\ a^ixujad [X s^iaip anb] B^pnbB ajduiais 9jas pupiunuioo jofaui Bq JBq
-pcnB X otrepunoas a^a un anb s^ui sa ou 'buisiui b^ ap BjnbjBjaf b^ ajan^ pno
Bas 'ppos U9pn^psur B[ X 'ppauíBpunj s^ui ouauípuaj p sa 'jBpiSuis ua buos
-jad b\ 'onpiAipui |gw :sauref bjbj sajquioq so| ap SBjquios ouioo sauopn^sur
sb^ X Baja o^ opa^ anb n^ijdsa pp opajqaA ouiod onpiAipur p :ppH SBUio^^ ap
unuioo opipas pp B^oso^^ b^ b a^uiaj saure^ ap o^uaiuresuad pp zjbj Bq
'Biouajajaj ouioo suapi SBidojd sns b buio^ / p opuuno
'Jps un ap osbd opo^ ua 'opfqo un ap sa o\ apisod uppBzipuia^ Bpox atqpsou
-3ooux BpuB^sui Bun^n ua OAips oidpuud ouiod (/) aoX^ pp Boi39poisd U9pdao
-uod ns ua BJBp a^uauuBpDi^^^d bulioj ua Bsajdxa as 'ouisqBnpiAipui ng
'L sauozBJ JBp ap bulioj Bjp jambpna ajqos 'sapjoui
soidpuud ap o so^uaiuipuas ap U9pu3ap B^ Buiuiopajd 'ouisipuaduii ye oz
oppouoa ns ua 'o{duiaía joj #oopipd o ppos Bjanj Buia^ p anbunu 'soou
o sooiui9uooa souiuli^ ua Bqusuad ou sauíup • usauoispap sns ap X 'sba

VHI3HHHJ ZVA 3Q 0310130^ A 1VIDOS OlN3IWVSN3d 33

�46MIGUEL ANDREOLI

La presión social es mucho más penetrante en los detalles de la vida y
más profunda en su acción sobre el individuo que la opresión estatal. Ante
ella, los mecanismos institucionales de defensa resultan particularmente ine
ficientes, y lo que queda es la denuncia filosófica de la amenaza.
Pero para Mili, la defensa del fuero individual no impone la aceptación to
tal e inmediata del orden social y económico que parece desprenderse del mis
mo individualismo. De hecho, y a partir de la influencia recibida del saintsimonismo, percibe que la competencia, en la medida que hace que el bien de
cada uno dependa del mal de los demás, es pasible de una objeción moral:
"el verdadero fundamento de la vida humana, tal como está constituida
en el presente, el verdadero principio en el que se fundan la producción y
repario de todos los productos materiales, es esencialmente vicioso y anti
social. Es el principio del individualismo, la competencia, cada uno para
sí y contra el resto. Se basa en la oposición de intereses, no en la armonía
de intereses, y bajo él se le exige a cada uno que encuentre su lugar por
medio de la lucha, desplazando a otros o siendo desplazado por ellos.* .
En Vaz continúan los elementos fundamentales de la temática individua
lista propia de la segunda mitad del siglo XIX; tanto en la consideración del in
dividuo como fuente de originalidad y creatividad, como en la afirmación de la
necesidad de proteger las posibilidades del desarrollo individual de las presio
nes conformadoras de la multitud. Su modo de argumentar sobre las cuestio
nes sociales acudiendo a sentimientos y razones morales es más cercana al es
tilo específico de James; en cambio, más próxima a Mili es su preocupación
por el "amasamiento", su no aceptación incondicional del orden social que le
era contemporáneo y su tendencia a pensar ajustes y reformas, en dirección de
la atenuación de las diferencias producidas por el funcionamiento ciego del
mercado.

3. El problema social
Afirma Vaz que la resolución del "problema social" es, en lo esencial, la
solución del "conflicto de las ideas de igualdad y de libertad" (SPS, p. 25). Esti
ma que son dos valores que suelen plantear exigencias opuestas, y a las cuales
los hombres resultan sensibles de un modo diferenciado. Adscribe la preferen
cia por la libertad al individualismo, mientras que la tendencia a la igualdad
caracterizaría al socialismo (SPS, p. 22). El horizonte de su concepción se ubi
ca así en el contexto de ideas típico de las discusiones políticas de fines del si
glo XIX 13: libertad que genera desigualdad, igualdad con amenaza de la indi-

tes, contra la tendencia de la sociedad de imponer, por medios diferentes a las penalida
des civiles,- sus propias ideas y prácticas como reglas de conducta sobre aquellos que di
sienten con ellas; de trabar el desarrollo y, si resulta posible, prevenir la formación de
cualquier individualidad que no esté en armonía con sus maneras, y compeler a todos
los caracteres a automodelarse según sus propias formas" (Mili, J.S. [1931], p. 68).
12.Mili, J.S. citado en Lukes, S. [1973], p. 33. La traducción es nuestra.
13.cf. Grompone, A. [1972], p. 21.

�61 d '[T66I] a 'BjassBj^i -gt
IIX d '[6¿6l] PM '

-oj apuop j^p osnpui 'sBiuajqojd sojsa ap aoBq zb^ ^nb ooLpjsnp ojuaiuiBpjj
p uod ojubj Bpjanouoo pB^iaqq ap oidpuud pp baijuijui u9pBJapisuoo Bg
•opipaurui ajuaui
-jBjnoi^Bd opoui un ap sBuiapojd so^ ap U9pnps ap U9poajip B^ aJijuasw ap
-and as 'opBipjjBsap pjoui oppuas un ap upisasod b^ apsap 'anb ua bzubijuoo
b^ jod Bpxpaui Buanq ua opupajB i^jsa ppos o^ ajqos oireupjjajzBA sisipire p
'jbjjsoui ap souiajBpjj 'oqoag qq Buopiq ns ap o3jb^ oj b opuBagpBjpa opi
UB^ as anb sopadsB so^ui^sip so^ ap a^uapijns sisipuB un uis sappos SBuia^q
-ojd so| ua o3anf ua sap^uauíupunj sauopou sb| ap u9pBzij^n B^ sa 'soua^ua
soj ap OApin^ui ofaunuí p ua bzubijuoo B^sa ap SBpuanaasuoa sb^ ap
pp sa^uBzxpjBd sopaja so
-íps ap pBpijBjnjd B^ b a^ua^ asjB^uauo bi3oj onpiArpui p anb tb\ ua Bjaunuí B{
sa B^sg (gg d *g) ^B^isaoau so^ ou b^ anbjod 'a^uauíBa^a^jd 'A ^sBdajqos so^
anbjod 'a^uauiB0U9a^ 'sa 'soidpuud so^ vuduviu vsa ap uaApnsip as n^uídsa un
uaw opuun;} sopuyasua jas uapand ou b^ soidpuud so^ 'o^und asa opBzuBop
zaA Bun 'anb buuoj ^b^ ap 'ao^uaxuipuas A Bpuauadxa ap U9pinpii,, B^ ap o^ou
-Bsap p jod *ao^a{duioo oua^uo unw jaasod b BSap; as soidpuud ap Buapui ug
sappos saJopA o^ ap u9pBjapisuoo b^ b Bpadsaj anb o\ ua apupu a^uauuupo
-i^ud 'vfsiiiopm}w o^uauiap un ap zb^ ua Bpuasajd b^ sa opadsB oj^o ^g
•

aBOpipd B^ B^SBIJ

BJ apsap SBpBA3^| SB^Sipi^Bd SBpUBJap^UI ap 'SOUBUUpOp SOUISipUBJ ap 'SB|
-añosa ap souisipuiSop apw Biuip pp U9pnpsip b^ ua 9JoqBpo BireupjjajzBA
Bijoso^ij B^ 'buuoj Bjsa a^ • ^ spd pp Boipjoouiap U9pBzipuopnjpsui B^ BJBd
ojismbaj un ouioo 'Bipjoosip b^ jbjoob auodojd as anb 'u9pBipouoo ap njujdsa
un aAanuiojd zb^\ ap Bjjosom B{ oppuas ajsa ug ppos upiA B| JB^nSaj ouipo
ajqos sopoj jod satqpouooaj sooiun souajuo vCuq oooduiBj anb auodns saao^
-ba soi 8P P-1^!^ U9pdaouoo Bg pBpjaA ap ajjar^ U9pou Bun jBSn^ auaij ou sbo
-xjipd sauopsano ua *ajs9 un^ag Bpirejapj ap oidpuud p BSBq as ouisipjnjd
p ug osoqBA o\ ap sauopdaouoo ajjua u9iquiBj ouis sasajajui ajjua ops ou
U9pobsubjj B{ auodns 'sb3jbo A sopipuaq ap U9pnqujsip ap ajuauípdpuud
'sBiuajqojd ap uppnps B^ anb buuoj pj ap 'sopiptuoo A sauoisuaj ap Bpuajspca
B( jBjdaoB ppos U9pBuapjo ap soaijbuuou soidpuud soj ap Bjsipjn^d U91S
-p B^ b {BJjuao ojuauíap un a^njpsuo^ -pBp{Bni ap A pu^aqq ap soidpuud
soi aP snpjs p sa pj, sa{qBpunuajJi sopBjapisuoo soidpuud sounSp uuSuaj
-sos as anb apiduii ou ojsa ojad 'ajuauípuopuj jippap apand as ou SBjp ajjua
anb op^p 'uaiq pp sauopdaouoo ap pBpipjn^d Bim BpBjapj jas aqap :sajopA
ap Buapui ua oius-i^vjnjd pp bjbjj ag "XIX o^3is pp Ji^ud b op^poijjB ajuaui
-BJBp Bpanb anb ojad 'sozuaiuioo sns apsap pBpiiuapoui b^ ap pjnjpo U9p
-BjnSijuoo tb\ ua A pjaqq U9pipujj b¡ ua pjuauíBpunj ojuauíap un sa so{p ap
ojauíud ^g oireupuajzBA ouisipjaqq pp sooijsuapBJBO so3sbj sop ^bjj
sappos SBiuapojd
soj ajire jiuinsB b pnjipB B^ BqBsuad as anb so\ ajjua sopd so^ uos 'p^pipnpp

LPV^I3HH3J ZVA 3Q OOIQíanf A1VIDOS OlN3^VSN3d 13

�48MIGUEL ANDREOLI

mar en cuenta la sedimentación histórica es inevitable para avanzar en ellos,
como con la interrupción muchas veces precipitada del análisis para dejar
paso a lo que supuestamente el sentimiento de los hombres de buena voluntad
permite resolver directamente.

3.1. Individualismo y libertad
Dentro de la misma tradición liberal la significación de la noción de "li
bertad" está lejos de ser unívoca. En las sociedades modernas llegó a consti
tuirse en sentido común una concepción de la libertad, caracterizada muchas
veces como libertad negativa, cuyas primeras formulaciones se remontan a los
orígenes mismos del pensamiento moderno. Según ésta, la libertad consiste en
la capacidad individual de actuar sin interferencias, entendiendo por tales para el caso de las libertades sociales y políticas- todas las que pudieran pro
venir de las conductas de otros hombres 16. En cuanto al uso que los sujetos
pudieran hacer del ámbito irrestricto de acción, se parte de un supuesto -que
forma parte de los fundamentos de la concepción liberal- sobre la psicología
humana: si los hombres actúan siguiendo sus propios impulsos, lo que buscan
es la propia utilidad o, a lo más, la de sus más allegados.
A los elementos anteriores se agregan, en las concepciones liberales clási
cas, la afirmación de que nadie conoce mejor los deseos e intereses de un indi
viduo que él mismo; junto con la generalización a cualquier ámbito social en el
que esté en juego un problema de reparto de bienes, de las condiciones ideales
de la formación de precios en un mercado perfectamente competitivo. Así se
concluye que la optimización de la utilidad colectiva impone permitir el máxi
mo desarrollo posible de la iniciativa individual.
En la segunda mitad del siglo XIX, el positivismo evolucionista le vino a
añadir a esta concepción -cuyos elementos fundamentales ya están completos
desde fines del siglo XVIII- una pretendida fundamentación en las ciencias na
turales, más precisamente en la Biología, mediante la extrapolación del meca
nismo de evolución por selección natural al campo de la sociedad humana. De
esta forma se "ofreció una supuesta racionalidad científica para una sociedad
competitiva desregulada" 17, encontrándose en el mercado el equivalente a las
condiciones que en la naturaleza imponen las presiones selectivas a la especie.
Para la mejor comprensión del problema de la libertad en materia social y
política, conviene recordar que la cuestión es más bien de libertades. En rela
ción con éstas, lo que se discute no es la existencia de restricciones, sino cua
les intervenciones son pérdidas ilegítimas y cuales son limitaciones necesarias
para mantener la coexistencia social. Desde el jusnaturalismo del siglo XVII, la
postulación de la libertad en el estado de naturaleza, viene acompañada de la

16.Hobbes en el Leviatan afirma que "libertad" significa "la ausencia de oposición", y que
"es un hombre libre quien en aquellas cosas de que es capaz por su fuerza y por su inge
nio, no está obstaculizado para hacer lo que desea" (trad. México, Fondo de Cultura Eco
nómica [1940], p. 171.)
17.Lukes, S. 11973], p. 30, la traducción es nuestra.

�-jauía B[ ajuia^ as anb B[ ua 'sbjjoXbui sb[ ap pa^impA B[ b sa^uijj jaoa[qa:pa
ap papisaoau B[ '[[ij^ saurep X ureq^uag uojaipua^ua o[ jsb 'Bjuodrai bid^jooiu
-ap B| ap U9pazi[ajaua3 ap ospiduii [g sauaiq so[ ap opaAud aoo3 {a na papú
-nSas ap oppuas p ua 'asoiuapoui so[ ap pB^aqqn B[ isouapidojd so[ ap sapa^
-jaqij sa[ b BzauauíB aun -^uapuo;} ap upisaadxa B[ ungas 'souapepnp so[ ap
a^ad jod píaos japod p ua uppadppjadoo ouioa uson3pua so[ ap pB^iaqq^ b[
- souapBpnp so[ ap U9padppjed A aopqod peppn^i aj ap U9pazipjaua3 b^ ua
uojaiA 'xix A iiiax so^is soi ^P soapipd saaopBsuad so{ ap soqanj^ bpbjdoui
-ap ^\ ap Buia^qojd p jpap sa 'svo^ipd sapv^jdqij sb\ ap uppsana Bq (g
•ODIS9P
oppuas ns ua aaiupuoaa pa^aqq ap souiuu^ ua asuaid 'ppos Buia^qojd p
jaApsaj ajad a^uana ua jaua^ a soidpuud so^ ap oun ouioa pa^aqq &amp;\ auodojd
opuana 'opadsai p o^pj^dxa a^uauuapai^iad sa ou anbunB 'zb^y 'pBpaidoad
ap oqaaaap p uajaiaouoasap A 'oidaj^ns pp uppazipsjaAiun B[ b sapaj^ 'jap
-od p UBja3a^ saua^aidojd ou sbjjo^bui sb^ anb ap papqxqisod B^ ua jaaipaj
b asad -XIX 0{3is pp pa^iui apun^as a^ apsap a^uauípdpuud- oj^ipd p 'sa^
-sippos saapi sa^ ap U9isnjip B^ A U9pazipupnpui bj ap o^oiíasap pp jpjad
b 'asap a^sa bjb^ soAipjodJoa soipdououi so^ X sappnaj sauopa^uauía^aj
so| Bjpoa aadojna ajsanSjnq B^ ap aqanj ^\ ap OApafqo pp ajquiou p oidpuud
un ua anj aaaiui9uoaa pa^iaqi-x, VDiiupuooa pvjaaqi] a^ ap araapojd ^g (^
pnpiAipui apuapuoa a{ ajqos oapjpd japod [ap azauauía aj anb
9ABJ^ s^ui sa píaos U9iaazxaua3ouioq B[ ap ooSqad [a anb ^.iBiapisuoa -xrx o[3is
[ap pa^iui apunSas B[ ap Biiap[Sui a[ ajad [[ip^ ^jan^g ap p jbjiuiis opoui un
ap- ztb\ 'oXan^nin ouisipuopn^suoa pp oojbui [a ug ¿papaiaos B[ ap sajop
-aziuuojiun saiauapua^ sa[ ap papipnppvipui B[ a JBAjasajd ouioa? :bulioj
ap pjaqq o^uaxuiasuad p ua aaaaada auia^ p 'sasaui ap papapos a[ ap
-asap [a U0^ • ¿Sunuy^i^ny ^sí svj^ :aSvjj^ jap Sun^iocn^uoag .fSLl 8P oXasua
ns ua ^uag up^sano a[ 9a^ua[d a^uauua[duiafa ouioo 'ooi^j[od japod [ap U9pa^
-luiipj^xa a[ a a^uajj o^uaiuiasuad ap pa^aqq a[ ap asuajap a[ b 9jaza[dsap as
auiapojd pp oj^uao p o^anq •Bsoi^xpj pa^iaqi[ a[ ap upipano B[ uoo a^uauíp^
-uauíapunj U9pa[aj ua 'somapoui sopapa so[ ap aiouaSjauía a[ ua pa^aqi^ a[
ap u9paDipuiApj B[ aoajada anb B[ ua buijoj 'vpuaiauoa ap pv^aqi] aq (x
umSuipip jod jazaduia 'saauo^ua &lt;a^uaíuaAU0D S3
Bpadinsn oduiap oSjb[
pa^aqq aun ap ojSoj p sojp ajad sa 'sapajdas sapa^aqq ap apipj9d a[qaj
-ajapn Bun ouioo soun3[a ap osjnosrp p ua o^uosap jas apand anb oq soj^o uoo
U9papj ua sappos sasa[a X sodnjS sopauíuija^ap op sapinbuoo ouioo uaaaj
-ada anb ouis 'o^daouoa [ap an^aqdsap p jod sa^sanduii uos ou 'U9pi[oqa ns o
'sauopoupaj sapx pappn^i a pa^aqq aj^ia X papunSas X pa^aqq aj^ua so^
-Di^uoo so[ ap apanoapa U9pn[osaj B[ jbjSo[ ajad jaua^ uaqap sauopou^saj sa[
anb aouaop [ap [a 'saouo^ua 'sa Buopiq B^sa ap Bopo9[aip b[ ua pj^uaa Buia^
[g pp^sa U91D3BOD B[ ap bj^ubjb^ b[ aSixa a^uaui[Bn3i anb 'a3[aoq ap oseo
[a ua '[Bjnpu pjoui aun ap oidpuud ouioo o íauauínq apua^spca aun a^ua[
-apa jba3[[ japod ap opoui ooiun ouioa sa[qauozaj sajquioq so[ jod Bpajnapui
[ap apadsa B[ jod aas bX 'upioB^iuiq b[ ap papisaoau B[ ap

6^vaiaaaaj zva aa ooiai^nr a ividos oiN3i^vsN3d ia

�50MIGUEL ANDREOLI

gencia de una nueva forma de tiranía sobre las minorías propietarias. Cuando
la universalización de la ciudadanía, a principios del siglo XX, se transformó en
una realidad irreversible, a la vez que no resultaron confirmados los temores
más graves de la burguesía, en algunas formas del pensamiento liberal la te
mática se desplazó a la justificación de la democracia como mal menor. Esta
es en buena medida la perspectiva desde la que Vaz piensa el tema de la de
mocracia.
3.1.1. El desarrollo de la individualidad
La concepción de la libertad en Vaz tiene dos sentidos no diferenciados
expresamente en su obra pero distinguibles: por una parte un principio nor
mativo de libertad, entendido como exigencia de no interferencia en la interio
ridad subjetiva; por otra la postulación de la libertad como espontaneidad de
los individuos en relaciones sociales competitivas pensadas desde el modelo
del mercado. En ambos se supone tanto una cierta idea de la naturaleza hu
mana, como una forma en la que deberían constituirse las relaciones sociales.
La prioridad de la interioridad, junto con la pretensión de favorecer la
conciliación y la tolerancia, llevan a que Vaz conciba la solución de los proble
mas sociales bajo la forma de transacciones a partir de mínimos irrenunciables. Solo así sería posible conciliar la diversidad de interioridades eventualmente valiosas, con la negación de que cualquier preferencia subjetiva valga.
Un mínimo es asegurar a la libertad individual un espacio suficiente. En
este sentido la concepción de Vaz continúa la noción clásica de libertad negati
va, entendida como exigencia de no interferencia por parte de cualquier sujeto
en el curso de acción que cualquier otro elija. En su núcleo, implica un "senti
do de privacidad (...) del área de las relaciones personales como algo sagrado
por derecho propio" 18, y su objetivo es justamente la protección de la intimi
dad en las relaciones primarias y en la subjetividad.
En la tradición liberal, la exigencia de no interferencia de lo individual
por lo social se da bajo la forma de la libertad de conciencia 19. A favor de ésta
se han dado principalmente dos tipos de razones, ejemplarmente expuestas
por Stuart Mili en On Liberty: 1. son condiciones necesarias para la conforma
ción de la individualidad a través de un proceso de desarrollo, poder formar
planes de vida y poder disponer de una rica diversidad de experiencias; y 2. el
progreso, en tanto implica la ruptura de costumbres arraigadas y tradiciones
colectivas, exige la libertad de los individuos, ya que ellos son la fuente de in
novación. Estos dos argumentos se apoyan mutuamente en la obra de Mili,
pero son distinguibles. El primero es propio de una cierta forma de naturalis
mo que remite a la tradición del jusnaturalismo moderno: la individualidad en

18.Berlín, I. [1969], p. 129.
19."It comprises, first, the inward domain of consciousness; demanding liberty of conscience in the most comprehensive sense; liberty of thought and feeling; absolute freedom of
opinión and sentiment on all subjects, practical or speculativ, scientific, moral or theological", Mili, J. S. [1931], p. 75.

�'[^86I] df '
•oiauíud p a^uajajip ouisipjnpu un 9p b^bj^
as oaad 'SB^sipmpu ap SBpBogqBO uaiqure^ jas uapand B^sirajipn odp ap sauozBj SBq 03

-oip aj pBpuouapi ns anb o\ ap a^iBde as onpiAipui ¡a anb b BAag uppB^idaj bj
jod u9pBdnooajd bj ap oipaui aod anb '(ggi d *jj^) aB3J9ppp a^uaure^npsqB
Bpuanguin Bun 'pjoui opaiuiBÍBqaj p sa aoyuajiuvsvtuv pn Bureg anb oj ap o^
-aaja ^g (^gl d 'n/q) jauosjad vj jBAiasuoa ÍOAipapo sa anb o{ opo^ ap 'upiuido
B| ap 'a^uaS bj ap 'ooqqnd pp 'sBqm^ sbi ap 'sbsbui sb| ap Bpuan[jin b^ bj^uoo
puosjad Bpuapuadapui B{ jBAjasuoan ouBsaaau sa pna b{ a^uB 'ppos o{ ap
BJopBuuojuoo upisajd B{ :asBDp9Jaouiap sBaod9w sbj ap o^^qad io^bui p Bjapis
-uoo zb^^ 9^^ o^ laaajBdB uao^^ 'puopBu uppBzqiAp B| ua bpbSibíib a^uauqB^
-o^ ou p^ppBAud Bun a^ire 'ooqqnd op^dsa pp ippn^psiioo b^ ap oxusiuiBinp p
Bpirepui Buipp ua ^ 'ouisq^Bcl Ia uo^ soapjpd sajopB soAanu ap o^uaiuiiSans
p 'op^^sg pp upisuBdxa B^ lz aBuosaad B^ A JBSoq pp ^so^aj^as, so^ ap uppBA
-jasaad bi b B^aap pBpqiqisuas Bun^ b aB^siuopiqrqxa oA un ap BzuanSaaAsap
B{ uod opiAiAuoa Bjqsqn anb ttaiJBqjBqw Bun apsap afBSBd p 0981 ^iDBq U9paj
Bpp u^jJBg opBiSa(iAud o^iqui^ ouioo pvppvaud vj ap vfsmbuoo bj ua Baod9
bj ap puopBu Bjn^pa b^ ua pvpijiqap B^ap Bun ap Bpuapixa B^ pBpiApafqns
b^ b Bjuodun a{ anb sBAisuajap SBpua3pca sb^ 'uosSaag A sauínp ap Boipso^
-g u9pipBi^ bi ua aoouoaaj a^uauíBsajdxa zb^\ anb sb^ ap s^uiapu 'sa^uarg sa[d
-ppui sns aj^ua auap 'pupuopa^ui ^\ ap pBpuoud b^ ua opuputg 'ouisipjaq
-i\ ap Buuqj Bpa anb jauodns BJBd sa^uapgns sauozBj Ae\\ 'oÍBqBJ^ a^sa ap sa^
o^ ua dV^aump^noap^ jnqoad apisod sa ou anb 'sisapdig ap opoui y
'(P9ZSSZ dd
'II '^) ouosnp ofuaiuítjuas un sa ou anb asuv^uvjapv apand vA 'ojuaiiu
-púas ajsa ^ '^uqp asupuas aqap 'vz^anj auap 'ys ap oyupsip ouioa uoiu
-ayxa opunui jv vuapjsuoa anb jas aysa '.ouyuapv apsap 'oiusiiu ys apsap
ayuaiujvunyvu outs (•••) ouanjv apsap ayuaiujvptjpjv ou 'ayuaiuyvuny
-vu ouistui ys v vuapisuoa as ayuainSisuoa uod A oyafns ayuats as jas
ibuisiui Bpuaga bj X BpBoga B| ap
Bqanid B] zaA b^ b sa p^puopa^ur Bidojd bj ap o^uaixupuas ^g (qz '^ 'IIX) U}J
•ayxa opuniu pp ayuaipuadap ayudiujvyoy oun jpap sa 'zBaga p^puopa^ui Bun ap
auodsip -ajquioq p osbo a^sa ua- jas p anb auodns 'ouis-imuijayap pp soy A pvy
•j^qp n\ ap sviuajqojd soq ua auapsos 'pB^aaqq b^ ap buisiui Bpuappca Bg
•oanbisd pp apBsajdxain ^puB^sui Buip^n ua u9pBJ^uaauoa bj ua
'BAisjnosipajd pupuopa^ui Bun ap pvppiqvjaui b^ ua pBpqBnppipui bj ap pu
-\3uo o\ jBoipBJ ua Bpuapisui B{ sa 'gip^ ua 'pupisua^ui buisiui b{ uod souaui
o{ jod 'a^uasaad ^pa ou anb X -opupuas souiaq bX ouiod- Bjn^sod ns ap oopsjj
s^ui o^ oiad ísauopBjapisuoo ap sodp sop so^ souiBJ^uooua zb^ ug
•sapBpipnpiApux sB^ ap pBpisaaAip b\ JBAias
-ajd pBpiUBiunq B| ap osai3ojd ap sapBpgiqísod sb^ BJBd s^a^ui ap sa :gi^ ap
ouisuB^ilpn {ap ogpa p souaui o{ jod '_ B^suB^q^n ja^o^JBD ap sa u9pB^uaui
-n3jB ap opoui opunSas {a íopBAjasaad jas aoajaui anb ouanq o[ sa Bzanbu ns

V^I3HH3H ZYA 3Q OOIdlHílf A1VIDOS 01N3I^VSN3d 13

�52MIGUEL ANDREOLI

ta y se sume a la masa, extremo de la exterioridad en la que el sujeto fácil
mente olvida lo que le es propio y se pierde 22.
La respuesta de Vaz es la defensa de la interioridad a fuerza de hacerla
incomunicable. Proclamación, a la vez, de su inaccesibilidad y de su valiosa ri
queza, reconocible, claro está, sólo por la misma interioridad. Por esto su dis
curso social y político en muchos momentos requiere de la complicidad, de lo
que intuitivamente puede ser aceptado por cualquier hombre de buen espíri
tu, esto es, de quien esté igualmente dispuesto a escuchar la voz interior que
habla un lenguaje que no puede ser dicho.
3.1.2. La libertad y el problema social
a. Antecedentes históricos

El positivismo del último cuarto del siglo XIX acompañó, dentro del ámbito
de influencia de la cultura occidental, el impulso de modernización de los sec
tores ilustrados medios y burgueses. En la visión más optimista, se veía conju
gar la búsqueda individual del lucro con el logro del mayor bien colectivo posi
ble, todo ello garantizado por las leyes de la naturaleza, que así, gracias a la
difusión del spencerismo, volvían a dotar de un contenido a la idea de la exis
tencia de un orden deseable de cosas en el que coincidirían el valor moral, la
eficacia social y los intereses de la especie y de la burguesía.
En 1884 Spencer publicó "El Hombre contra el Estado", traducido al espa
ñol apenas un año más tarde. Proclamaba la obligación de los gobiernos de
guiarse por el "juicio racional de utilidad", según el cual debían tomar en
cuenta que
"Hállase a salvo el principio de la existencia individual, que es el mismo
que el de la existencia social, cuando cada uno tiene la libertad de usar
sus facultades dentro de los límites trazados por la libertad, que asiste
igualmente a los demás, y recibe de sus asociados, a cambio de los servi
cios que les presta, beneficios que se regulan por la comparación de estos
servicios con los servicios de los otros, cuando todos están protegidos en su
persona y bienes de modo que puedan satisfacer sus necesidades con sus
emolumentos. (...) así también se mantiene el principio del progreso so
cial, puesto que en tales condiciones, los individuos más capaces prospe
rarán y se multiplicarán más que los ineptos." .
De este principio, Spencer deriva como corolario, que la acción del gobier
no, debe quedar "Reducida a su forma más modesta, cualquier proposición de
inmiscuirse en las actividades de los individuos, como no sea para garantizar

22.El discurso de Vaz, cuando se trata de reivindicar la interioridad contra el desconoci
miento social, se vuelve particularmente expresivo e incluso, por momentos, no desdeña
utilizar un-tono de queja. Ver, por ejemplo, pasajes como el siguiente: U[E1 hombre bue
no, el hombre superior] obra en el sentido del bien, de su deber o de su amor, con inde
pendencia de los juicios; pero los siente y los sufre. Así actúa el bueno y el superior, su
friendo por todo (...) también por la desaprobación y la falta de simpatía de los otros"
(F, p.52).
23.Spencer, H. [1945], p. 211.

�so^ ua uiaubq ajqos ^^uosa u^isrqe Bjamud e[ B^Bp jpi{) g d^o '[6861] d'^L '^PTIO P '8Z
IX b
^ sdBD aiuauíppadsa '[8961] o^pxy ap uppB^psaAur bj b ua^iuiaa sauopsAjasqo SB^sg -¿^
f6 ^ '[¿861] JM '^sn^ ua ope^p 'h '-iaouads 9Z
101 ^ '[¿861] ^ &lt;9SnH U9 PB^P 'OM '-

Bq g2; jaouadg ap sojqq soj ap anb sa^tre sauoisnojadaj sns X uiaubq ap Bjqo
B{ ap BiuaAoad Bpuajajaj B{ 'xix o^3is ^ap o^Bna oui^^n ^p Bjn^B tb\ b '
Bj^sanu ua ouisiA^isod ^ap upisnjip b^ ap sozuaiuioa so^ ug • _
-sa soj ubjaoui as anb soj ua soidpuud so{ ap u9paB.psqB ts\ á. ouisuoudB \a ua
B^ bj^uod A '-jouadns jas un b sauopBpdB b uaxq s^ui
sisa^ a^uauíBJBp JB^ua^sns b uBJBSa^ o^sa jod anb
uis- u9iSqaj B{ bj^uoo 'sajBjn^BU snpuap sb^ ap o|apoui pp Biua^ bijosojij B^sa
anb U9isuajduioo b^ ap jpjBd b opiqaouoa 'ooijpuap opo^ui {ap {adBd {a uojaip
-uajap so^BnSrun SB^siAi^isod soq B3iuia{od ap safa soj^ b oujo^ua uaiq s^ui
9{nai^B as Bijoso{if B^sa ap upiourq Bq OApi^aduioo ouisqBnpiAipui {ap oouiSau
-Bd {a jod BpB^iBd OAn^sa ou ^BnSnjQ {a ua ouisiApisod {ap upiadaoaj Bq
aa^uauiBnupuoo buisiui
is b Bogund as pBpaiaos Bun {Bna {ap s9abi^ b u9{DBuiuii{a ap jbju^bu osaaojd
{an aduinjja^ui sand aa{qBja{o^ui sa bpbziub^jo pBpuBD B{ ( •) uaiq ^nuí
{BnpiAipui ouisitu^{B \% SBJ^uaiui anb ap BpuB^suoa 9fap 'sapn^pdB unSas
-oa{as ap soAi^jaduii so{ uoo {Bpos u9ion{OAa ap osaaojd {ap a^uaSaauía ouiod
ouisitu^B {ap o^uaiuipouooaj {a jbi{iduod BJBd 'sbuijoj sBpo^ bq ouismj^{B ap
sa{BJOiu sc^uaiuipuas ap upiouBdB B{ BUBai{duii {B^ ouiod A {Bidos upioB^d^pB
ap osaDOjd un zaA B{ b sa 'uppBnpiAipui B{ sa opB^{nsaj OiCno '{bidos u9pBiouaj
-ajip ap osaoojd {a anb osndns anb bA *sa{Bpos sauoiDB{aj sb{ ap o^uaiuiBuap
-jo ap Ab\ ouiod opBDjaui {ap u9iDBZi{Bjn^BU B{ Biuaj^xa ub^ buijoj Bun ap 9uiBp
-ojd ou 'sa{BJOiu so^uosa sns ua opo^ ajqos 'jaouadg pnpjaA ug • _ asojquiaiui
sajoad sns b aoajOABj A japaooj^aj ao^q B{ 'opunSas o{ ísojquiaiui sajofaui sns
b aoajOABj X a^uBjapB Bio^q pBpaioos bj ba8{{ ojauíud oq so^dB souaui so{ ap
BiDuaAiAjadns 'pBp{Bn3i 'pB^jaqi{ ou íso^dB s^ui so{ ap BiouaAiAjadns 'pBpjBnS
-isap 'pB^iaqij,, oidpuud ouiod uauoduii Bireuinq apadsa b{ ap sasaja^ui so{
anb BqBuugB ei6I ua jauuing '{bidos o{ b BDiSppiq Buoa^ Bun ap sBpuan^as
-uod JBAuap japua^ajd ap JBjduiafa buijoj Bun ua 9XnjijsuoD as is anb o jad *sa{
-Bpos sBjsiuopnjoAa so{ ajjua auiiu^un anj ou anb BAipadsjad Bun apsaQ
sojdb sns ap BpuanD
-asuoD B{ aqpaj oun BpBD anb B{ ua uppnnjis buu -jaouadg 9p u9pB{niujoj
B{ ua- sa ojsa 'BiDijsnf ap oidiouud {a Bzq^aj as anb {a ua {bidos uapjo {a ouiod
BDiuipuoDa BpuajaduioD buisiui Bsa X '-BDiuipuoDa BiDuajaduioD b{ jod U9p
-D3{as ap jBjnDijjBd buijoj Bun uoo Boi39{oiq apadsa ouiod ouisiuopn{OAa {a jod
BpBDi{dxa- Bireuinq Bza{BjnjBU B{ ap upisajdxa ouiod BsanSjnq {iaid pupaioos
B{ :sozuaiuioo sns apsap {BJaqq uppipBJj B{ ua auaij ouiuuaj {a anb oppuas a{q
-op {a ua 'jBjnjBUw p^pi{Baj ouioo u9PBj^bsuoo ns isb Biqpaj op^ojaui {g
• _ BpiA B{ ap sa{BjuauiBpunj sauoiDipuoo sb{ opire{oiA 'Bpuajsixa
B{ jBJofaui ap BpjnsqB upisuajajd B{ aA{anAua 'SBDOjdioaj sauoioBjiuii{ sns

V^I3H^3d ZVA 3Q OOIdiaflf A 3VIDOS 01N3I^VSN3d 33

�54MIGUEL ANDREOLI

figura de Spencer llegará a ser dominante a partir de la conquista de la hege
monía en la Universidad por el positivismo, cuyo comienzo se puede datar en
el año 1881 con la reforma positivista del programa de Filosofía.
Los positivistas precursores en nuestro medio 29 actuaron como propa
gandistas del papel que el desarrollo de las ciencias naturales tendría en el
progreso material y moral de la sociedad. En este sentido, la difusión de la fi
losofía positivista fiie la forma de conciencia que en sectores intelectuales
acompañó la modernización productiva ocasionada por la introducción de téc
nicas nuevas en una economía con fuertes rasgos pastoriles y artesanales 30.
Uno de los primeros positivistas que actuó en nuestro medio, Jurkowski, pro
fesor de la Facultad de Medicina, expresa nítidamente el complejo de creen
cias que constituyen los artículos de fe positivista:
"La miseria impide el desarrollo intelectual y moral de una sociedad: el
progreso industrial, asegurando el bienestar, lo favorece. Las dos cosas
progresan juntas, estando basadas la una en la otra (...) El progreso no es
un accidente sino una necesidad. Lejos de ser producto del arte, la civili
zación es una faz de la naturaleza (...) La moral no va sin la ilustración y
ésta no va sin la ciencia, que a su vez conduce e ilumina a la industria.
Así, todo se encadena formando una armonía general. * qi
El intento de aplicación de una interpretación naturalista de nuestra re
alidad social llevó a Ángel Floro Costa -en un ensayo publicado en 1875 poco
después del golpe que inicia el proceso militarista- a una visión que destacaba
la importancia de los intereses económicos como modo de dar cuenta de lo que
consideraba la clave de los conflictos políticos:
"entre nosotros no hay ya pariidos políticos sino par^idos económicos, (...)
nuestras luchas no son de principios sino de intereses (...) No hay argu
mentos ni teorías contra el estómago de los pueblos (...) La gran cuestión

medios universitarios en nuestro país en 1875, pero señala que la consideración de la
obra de Darwin en las discusiones de los estancieros fundadores de la Asociación Rural
remonta a 1871 (p. 63).
29.Ardao [1968] recoge los nombres de Francisco Suñer y Capdevila, Julio Jurkowski y
José Arechavaleta (profesores de la Facultad de Medicina), y entre los provenientes de
ámbitos distintos a los de las ciencias naturales, Ángel Floro Costa, José Pedro Várela,
Gonzalo Ramírez y Carlos María de Pena (pp. 121-122).
30.En relación con lo que fue la situación del país en las primeras décadas de vida inde
pendiente, Oddone señala que "En lo económico no consigue el país trascender las for
mas de vida elementales. La explotación pecuaria, encuadrada en los hábitos de la es
tancia cimarrona, atiende la satisfacción de las necesidades de consumo y permite la
exportación de los excedentes de materia prima (...). La extensión y feracidad del agro,
acicate para el desarrollo de los cultivos, tropiezan con la carencia de brazos y estímulos
necesarios (...) En fin, ínfimos índices de población, muy desigualmente distribuidos,
agrestes hábitos de vida, primitivas diferenciaciones sociales y una todavía indecisa
conciencia nacional, dibujan para el Uruguay naciente una realidad de imprecisos con
tornos", en Oddone, J. [1966], p. 9.
31.Jurkowski, J., La metafísica y la ciencia, publicado en El espíritu nuevo, julio de 1879,
citado por Ardao, A. [1968], p. 128.

�01 &lt;* '[0I6T] dT '
'96 B 98 dd 'Bjqo buisixu bj ua 'Bpjre/\. ^p ouispu^sod ¡a a^qog ^9^ d '(8961] V 'QBpjy P '
•89^d '[8961]
V 'OBpov u9 opB^p 'vyvfuoj^ vj ap ojunuj p A opuojfQ vj ap vpjvo vq '-y 'b^soo ojo[^ z

ba anb 0DU9^iq osaoojd [a A [Buap3iu osaoSojd [a 'oÍBqBJ^ [ap upisiAip b[
sa[BsnBD sauop^pj ap Bpua^spca b[ 'sB^sruopniOAa soaid9^ opuaipdaj 'oAñ^sos
anb B[ ua 'jvuofuuaf pvpaidoud vj ua v^smopnjoaa v^oa^ zyj ajqos sisa^ ns ua
u9pBagpBi^sa ap sosaoojd so^ A ^BjrpBu uppoaps ap oidpuud \a
B| ap a^uauíBpaaip s^ui 9dnao as 'oiquiBa ua 'zauj^^^^
opBOjaui pp p^piauB^uodsa a{Bjn^Buw b^ ap joabj ua
-SIUTUipB U9PDB BJ ap OJipj ^B OU A BApB-pSIUIUipB U9pBZIUB3jO ap BUIJOJ BUT1
b B^uauo as ^an^Bu u^poaps ap oidpupd [ap osn [a anb jb^ou ap sa
Bpua^spca B[ jod Bqan[ B[ ua supuiauajajip sbui sapupapos sb[ ap bai^b^
pBpp^dBO joíCbui b[ jod Bp^qojd BUB^[nsaa Bfó^uaA ngBoiu^^ao Bp^ b[
ap O[[oxiBsap [ap oidoad sauopun; ap u9pB3a¿3as ap osaaojd [ap [bidos
-xa B[ aA anb B[ ua 'ofequa^ [ap upisiAip b[ ap Biauanaasuoo Bun ouioo
U9pBzi[BJ^uaosap B[ ap pBpisaaau B[ B^uauíBpunj 'jvdpmniu ouuaiqoS j^ ajqos
ns ua 'ouip[n a^sg T88I 8P SBquiB 'opaAaay opjBnpg ap A zaupjBj/^ ^
ap sa[BJopop sisa^ sb[ ap osbd [a sg BUB^isjaAiun Bi^o[oapi ua buijoj
-subj^ as ouisiApisod [a opunna 'oiquiBD ua 'opBzpnuia^ sa oidiauud a^sg
sappos sosaaoad so[ ap uppBDqdxa ap oidpuud ouioo [Bjn^Bu uppaa[
-as B[ b pj^uaa u^isiuiaj B[ sa SB^sppisod sojauíud soj^sanu ua a^uasaad 9^sa ou
anb oj 'Bums ug Bpuajja^ui ou Bpuapduioo ajqi[ B[ ap sbCb^u^a sb[ ua A u9[dbzt[
-Bnppipui B[ ua oueuaauads sisbju9 [a ua a^uaureua[d Jiquasui uapand as ou anb
A sB^siA^isod s^api sb[ ap [Bjaua3 oojbui [a ua uojB^ua^pns as anb sisa^ sbutiS[b
uojanj 'osaa^ojd [ap sa[Bjaua3 sauopipuoo sb[ A u^pnonpa b[ JBjnSasB BJBd
-ui [B^B^sa u9poB Bun ap pBpisaaau B[ 'uoud b sajBn^urdsa soidpuud ap
-uqnosap [ap opB^[nsaj [a ouioo ou A OApn[OAa osaaoad [ap opaja un ouiod uaiq
-uib^ [bjoui o^oiiBsap [a jbuio^ [a 'sa[Bpos A soopi[od sosaaojd so[ ap uqisuajduioa
bj ua sajBua^Bui sasaja^ui so[ ap [adnd [a jBi^ajiAud sa Joua^uB o[ ap Bpuana
-asuoo Bun anb ap uppBjapisuoo B[ 'sa[Bpos SBuia[qoad so[ ap o^uaiuiB^Bj^ [B sa[BJ
-n^Bu sBpuap sb[ ap opo^9ui [a japua^ca ap pBpisaoau B[ ap u9pBurepojd Bg
^ opB^sg [ap B:qansai uppaB B[ A
souBpBpnp so[ ap osjnouoo [a ouBsaaau sa :u9pBonpa B[ ap SBpua3ixa
A sa[dp[nui sb[ b japuodsaj BJBd B^SBq ou 'bos anb Bpippap ^nuí jod '[
-ipui U9ioaB B[M -.o^qanj pp uppvanp^ B[ ua sa^UB soub sop opBULigB BiqBq b^
anb o[ anb uppaajip buisiui B[ ua 'upiDBanpa ap Bua^Bui ua [Bp^sa uppaB Bsua![
-ui a Bsua^xa Bun ap pBpisaoau b[ ap Biauaiauoo B[ Jipunjip ap Bpua3rxa B[ ba
-uap upisnpuoD 0U103 sa^Biaos sauoiDBuiJojsuBJ^ sb[ ap oppuas [a japuajduioa
BJBd [bidos BpiA B[ ap sa[BjauaS sauopipuoo sb[ b japua^B ap pBpisa^au B[ ^jaA
-ouioad ' „ BUBuaouads Bi^o[opos B[ jod opingui o^uaiuiBsuad un apsap -9¿8T
ua BpBoqqnd- jvjoas^ uppv¡siaq B[ ua B[ajB^\ ojpaj 9sop 'apnd ns joj
uoSvtup^sa ap sauopsano 'svoisjj sapvpisaaav anb svtu opuoj
p ua uos ou vuauqo asvp vj ap ojuaiiuvuofaiu ap 'uppvjqod ap 'souvjvs ap

VHI3^H3J ZVA 3(3 ODiaiHílf A 1VI3OS OlN3I^VSN3d 13

�56MIGUEL ANDREOLI

desde la propiedad comunal hasta la propiedad individual. De todas formas,
ni siquiera en este caso el objetivo central de la obra es directamente la justifi
cación de la propiedad privada, sino que su trabajo concluye, en polémica con
la absolutización principista del derecho de propiedad como rasgo de la perso
na: "que la propiedad no descansa sobre principios absolutos, ni ha sido una
institución inmutable; que ella ha revestido múltiples formas según las nece
sidades económicas, sociales y políticas que surgían en la humanidad, obede
ciendo en sus transformaciones a la ley de la evolución".
Este sesgo del positivismo nacional lo muestra más atento a las necesida
des del proceso de modernización, cuyo avance estaba condicionado a la intro
ducción de pautas racionales e instrumentales en la conducción política del
país, que a las exigencias de los debates que acompañaban los conflictos de
clase. Los temas del positivismo social eran más bien de carácter institucio
nal, y los enemigos se ubicaban en la ortodoxia religiosa, el dogmatismo prin
cipista de los espiritualistas o en lo que se percibía como la irracionalidad del
tradicionalismo de las luchas de divisas.
A diferencia del escenario social en el que querían incidir los evolucionis
tas europeos y norteamericanos, en nuestro país los conflictos sociales no se
expresaban directamente como enfrentamientos de clase, ni existía una arti
culación de demandas sociales que impusieran la urgencia de la cuestión so
cial. La vinculación de nuestro positivismo con el interés de promover una
cierta acción estatal antes que defender el libre automatismo del mercado, se
articula, entonces con los rasgos particulares de nuestra realidad nacional.
En efecto, las clases altas uruguayas estuvieron históricamente ligadas a
la necesidad de un Estado fuerte. Una de las constantes de la historia nacio
nal hasta bien entrado el siglo XX, fue
"la necesidad de apoyo estatal que tenían todas las clases sociales, incluso las
altas, necesidad que era signo de debilidad y una prueba del tipo de sociedad
novísima que imperaba en el Uruguay, el último país en poblarse y en inde
pendizarse de la América del Sur hispano-portuguesa, donde no había teni
do tiempo de estructurarse ningún orden social rígido ni muy definido" .
Se impone, en consecuencia, en nuestra historia un papel creciente del Esta
do empresario y del Estado arbitro del conflicto social, anterior incluso al surgi

miento del batllismo: en 1896 se funda el Banco República y ya en 1831 Rivera
había terciado en el conflicto entre propietarios y poseedores de la tierra.
b.La posición de Vaz Ferreira
Otro es el escenario en el que Vaz Ferreira realiza sus primeras y definiti
vas intervenciones sobre cuestiones sociales 36, recopiladas bajo el título Sobre
los problemas sociales, desde la Cátedra de Conferencias de la Universidad en
el curso de 1920, pero que -según el mismo Vaz en nota que precede a la pu-

35.Barran, J.P. y Nahum, B. [1986], p. 38.
36.Aunque volverá años más tarde a tratar estos temas en su Cátedra de Conferencias, en
lo esencial no modificará lo que sostiene desde 1918.

�•uajquioq oj^o jamb^no ap \bt\3i pa^jaqq bj bíuujui ou anb ap \e% uoo 'p
-oa Bidojd ns un^as jenpB ap aaqq sa aaquioq opoj^, uaouadg ap aoijsnp ap ¿^ jap
-jaqq ap Bpuuqj bj uoo opaanoa ap OAtvjsa aaduiais zb^ 'auqaag ¡ ap sa uqisaadxa
[9861] a 'umqBjq A f 'uBJJBg b anSis ag ¿g

-ipui U9PDB B{ ap pepiaire^uodsa B{ ua sojafns sojjo ap ajJBd jod Bpuajajjajui
ou B{ uod sa ojsa '8g vapvSau pvfjdqjj B{ ap oidpuud p ouioa aoouoa as
ua anb o{ uod ouisi[Bnppipui {ap Bsuajap b{ Bogpuapi 'sBpua^ajuoo sb{ ug
pBp{Bn3i B{ ap SBois^q supuaSpca SB^iap b {bjoui
-isuas uod 'B^ijBnpiAipux un ap b{ sa sa^uqap sopa ua zb^\ ap uppBDiqn
pBpqBaj B{ b buijoj JBp BJBd {bjoui upiDoiAuoo Bjpanu
is ouioa '{Bpos u9pbziub3jo B{ ap sa{B^uauiBpui^ sBuia{qoad so{
{a Baod9 ap Biuip {B ouBj^a Bja m 'BDi^sojij pn^ipB Bun o{9s bj^ o^^ oqBa b
jBAa{{ Bi^uuad japod {ap {Baj o3anf {a anb so{ anb saanpnB s^ui saaaA SBqanuí
'sa{Bioos so^uauíuadxa uBiqaouoa uppaajip B^sa ua A 'Xa{ B{ jod pBpaiaos B{
ap u9pbuijojsubj^ ap p^ppBdBa B{ ua a^iauíBsua^n uBqBifuoo 'oqoajaQ ap
-{noBg B{ ap SB{nB sb{ ap so{{3 ap soqanuí sa^uamaAOjd ^sBpip^
-ui soq Bood9 B{ ap {buoidbu oopj{od a^qap {ap sopadsB uoa sBzuBÍauías auap
'soidpuud jpnasip ap 0{psa apg soDi^i{od A sa{Bpos sa^qap so{ ap sopaouoa
sa^uBdpi^Bd so{ b Buopuaui as Bounu A BDU9ua3 a^iauíBDipuapBJBo sa
-Boifi{duiafa B{ 'B^ipauíux pBpi{Baj B{ ap soqaaq b Bpa^ip U9isn{B B{os Bun
o^i SBapi ap ouB{d {a ua uppB^uojjuoa Bn^nuí ns A soidpuud ap uppBuiuuapp
B{ Bsaja^ui :B3ij9so{if upiouaAja^ui Bun ap b{ a^uauía^uauíuia sa buijoj ng
{Bpos U9psana b{ ajqos
SBpuajajuoa sns Bp BJiajjag zb^^ anb BdBja Bjsa ua sg Bjsi{{jBq ouisxuuojaj
{ap sa{BoipBj spui sopadsB so{ b oua^ {a 9djbui 'ajua^njijsuo^ {buoiob^ U9p
-uaAUO^ B{ b sauopaap sb{ ap opBj{nsaj {a ajuauíBsiaajd spui '9161 ou^e {g
Buuojaj ap sa{Bpos sojuauíuad
-xa ap B^uaiuiBJjaq B{ ouiod uaiq s^ui opuapajBdB 'as^p B{os Bun ap sasajajuí
so{ uod ojBipauíui opoui un ap ajqBDijijuapi a^uauíjpjjip {oj un BUBjduiaj bui
-joj ua 9pmbpB oXBn3njn opujsg {a 'osaoojd ajsa ug aouisiuuojaj,, 'aJB{ndodM
'aouisuajqow 'aouisi{Bposn ouiod souiuu9j ap Bood9 B{ ap ooiji{od afBnSua{ {a
ua ajuanoa^ u9puudB B{ uBDi{dxa 'zauopjo A a{{jBg 9sop ap Bjn3if B{ b oujoj
-ua Bupn{3B as anb U9pujaua3 B{ ap ODiji{od ouisi{BDipBj {a uod opBSnfuoD 'bd
-od9 B{ ap sbuojbjSiuiui sBp^ap sb{ ap ajuBjJoduii ajJBd Bun OAnj anb oupsap
{a jod A soAipnpojd soiquiBD so{ jod Bjajqo asnp B{ ap Bpua3jauia Bq sa{Buop
-ipBj^ sBspip sb{ ap S9ABJJ b asopu^{nDiqaA an3is ojad 'sopxjJBd so{ ap ojuaxui
-Bjuajjua {ap SBuiaj sofaiA so{ a^njpsns sa{Bpos A sBDiuipuooa sauopsanD ajq
-os upisnosip Bq • p Bjsi{{jBq osaoojd {a 93i;iu3is anb 0{ ap oojbui {a ua 'ajmaA
0{3is {ap BpBD9p Bpun3as B{ ap jpjBd b ajuaui{Bdiouud siBd ojjsanu ap Boiji{od
upisnasip B{ ap ojjuao {a ua ajjapuoo as {Bpos ajuauíBpu^sa Bop^uiaj Bq
'^161 yB 18P t&lt;oud9t^. vj dp pvpmdoud vj
SBpuajajuoo sb{ ua opBzi{B3J Biq^q ^A anb sauopBAjasqo sb{ uB3uo{Ojd '
-apu 'anb 'A 'Boij^jSinbBj upisjaA ua SBpiSooaj ou 'sBja{duioo A susuajxa s^ui
oqonuí '8I6T ^ ¿161 8P sosjnD so{ ap sbj^o {Biouasa 0{ ua uajidaj -uppBoqq

¿SV^I3^^3d ZVA 3Q O^iaiHHf A 3VI3OS OlN3I^VSN3d 33

�58MIGUEL ANDREOLI

vidual: "El 'individualismo' se presenta como la tendencia a que cada indivi
duo actúe con libertad y reciba las consecuencias de sus aptitudes y de sus ac
tos" (SPS, p. 22). En la medida en que, para Vaz, el principio de igualdad, pro
pio de la tendencia socialista, inevitablemente supone la intervención estatal
sobre la espontaneidad del proceso social, resulta claro que cuando se refiere a
la libertad, el Maestro de Conferencias está hablando de la no restricción polí
tica de las decisiones individuales en un mercado considerado como ámbito
natural.
Dentro de esta concepción de la libertad, el individualismo es asociado con
las tendencias favorables a la personalidad, a las diferencias individuales y a
la libertad. Esta última "es uno de los determinantes de la superioridad de
nuestra especie" (SPS, p. 22) y, junto con la personalidad, tiene que ver con
"posibilidades futuras, mejoramiento, fermentalidad" (SPS, p. 26). Por esto se
adscribe a la tendencia individualista, los rasgos de ser "tan psicológica" y fa
vorable, al defender la libertad no sólo al "bien sensible y posible (...) sino to
davía [a] las posibilidades del futuro, nuestros privilegios de especie en mar
cha" (SPS,p. 39).
La preocupación de Vaz por mantener matices, que siempre termina re
solviéndose en una remisión a los sentimientos, hace a su pensamiento sobre
estos temas particularmente elusivo. Lo anterior no significa que no se pue
dan determinar tesis en la postura vazferreiriana, y de hecho, creemos que en
ella hay mucho más sistema que lo que el mismo Vaz quería:
1)El conjunto no claramente diferenciable de individualismo, libertad y
personalidad describe una actitud en la cual la dirección está dada, funda
mentalmente, por el ocuparse de uno mismo, orientada por el criterio de que
cada uno ha de recibir las consecuencias de las propias aptitudes y actos.
Atender a los intereses de otros, compensar desventajas -la "beneficencia" en
el lenguaje de Vaz- puede acompañar la actitud individualista, pero "como
simple paliativo", esto es como un añadido no intrínseco a la postura misma.
2)Esta actitud es "tan psicológica", es decir forma parte de la naturaleza
del individuo, a tal punto de que las perspectivas sociales que necesitaran de
la generalización de sentimientos altruistas "supondrían un cambio psicológi
co demasiado grande", por lo que "son utópicas para la mentalidad humana"
(SPS, p. 23). No es claro si Vaz está pensando en una configuración de la indi
vidualidad esencial e intemporal o en el resultado de un proceso histórico,
pero de todas formas es inequívoco que entiende que la espontaneidad de la
orientación hacia sí mismo resulta irreversible, una naturaleza que sólo puede
ser negada mediante la imposición tiránica (SPS, p. 24).
3)Esta orientación hacia nuestros propios intereses individuales se co
rresponde con nuestros intereses como "especie en marcha". El uso de térmi
nos como especie o instinto en Vaz ha de ser comprendido de un modo lato. De
hecho en el evolucionismo social también es peculiar el entendimiento de lo
natural en el caso del hombre. Si por una parte se afirma que un determinado
régimen competitivo es el correspondiente para nuestra especie a las condicio
nes de la selección natural, a la vez se reconoce que este régimen puede ser

�•3 '^aqonj) ^pBUJBDuasap upuapua^ Bun owoa aaajBd^ ouisijenpiAiprn ja 'isy uop
-Btmiua^ap jepos uapjo un ap SBiopBoypBJ ap U9punj nseX opp^u treq anb ua sbou^
-sin sauoptpuoo sbj b opuatpua^B saiBnpaja^ui sa^uapioa sbj ap sisq^ire ja jBpjoqB BJBd
pBppBdBom Bucqou bj :o^uaiuiBsuad ap opoui na ap jBiaua3 bjjbj Bunw b aqap as anb
oj 'opBqotpsap A o^m^jqj isbo oííjb ouioo Bpua^duioo ap Biuiouooa-ouistjBnpiAipin uop
-b^osb bj a^^ qBnpB uauíi^aj ja auapsos anb euoa^ bj 'ouisijBnpiAipui p Bas anb ap ou
-a^siui p apuapua ou osa Jod A 'jopaasod un ozuaiuioa p apsap sa U9pon^s B^sa ua onp
-jAipui p anb Bppvp zb^^ anb Bpuas pqonj 'oppuas ouisiui p ug '[96T] uosaaqdoBp^ ap
osbo p sa ouioa 'b^sixjbui uppBjidsui ap sajo^ne A xj^p^ uauapsos anb o^ ap oubj^uoo [y -gg

BJ^sanu ajduiais souiBosnq anb '-aoip as jsb- Bjaireui jb^ ap sopo:j sop
-m^psuoo souiB^sgn jBnD ja BJBd 'ooiSojoo-isd owsjoSa ja uod appuioo 'uaiq
jainbjBnD ap Bpanbsnq bj o oaiuipuoDa opijauaq oidojd jap a^BJ^ as anb
-un ou 'ouisiui js ua ouB^uoud spjajui ja ouiod Bsajdxa as o^ubi ua 'BUBiunq
BzajBjn^Bu bj ap a^uauoduioo o^sandns ouiod 'zb^\ Bsuaid anb ja ua ouisijBnp
-lAipux ja anb jbuliijb souiapod 'Bopp Bjjoa:j bj ap afen^uaj ja opuBzijijfj
o^uaiuiBuoiDunj OAipaja ns ua opBDjaui ap
pupapos bj ap pBpijBaj bj b BpBjiuiisB BjjaA jb BjquiosB as 'pBpijBnpiAipui bj
ap upiDBAjasajd bj ap SBfe^uaA sbj b o^ua^B o^uaiuipuas ja 'osa joj upiDBoijdxa
ns uod ou ojad 'ajaijaj as ouisijBnpiAipui jb anb oj ua 'o^daouoo ja uoo Bpanb
as 'oiquiBD ua *zb^\ íjbidos uppupuajajip ap osaoojd un ap upisajdxa bj sB^sinj^
-jb X sBAi^paduioD SBpuapua^ sbj ua ubj3a sB^siuopnjOAa soj X jaouadg sajBp
-os sauopipuoo sns ap uppBjapisuoo bj jod sopbjbjob jas uapand ou anb ojad
'so^uaiuipuas soj ^o jod sopBjaduiajB 'sopnnpBj^ jas uapand anb 'sojuaiuiijuas
ap ojunfuoo un sa BUBUiajjajzBA upixajjaj bj BJjuanoua anb oj 'sajBioos sbui
-ajqojd soj jbjbduo ap opoui ns apsaq Boupjsnj sisaupS ns ap upioBjapisuoo
bj upisuajduioD ns BJBd Bjjoduii Bjainbis iu 'ajuauíjBoipBJ spui unB 'X _„ ouiap
-oui ouisijBnpiAipui jap upioipuoD Bun 'uppdaouoD Bjsa ua 'sa ou op^ojaui ja ua
BpuajaduioD Bq ouisijBjidBO jap ODiuipuooaoioos uapjo jap ajuaipuadapui 'zb^
BJBd 'sa ojdaouoD ns 'sajBj ouiod 'X sajBjnjuu sosjnduii ouiod SBpBjaptsuoD uos
Bidojd sa aj anb pBjjaqij bj ap uppdaDUOD bj X BjsijBnpiAipui Bpuapuaj Bq
(piqi) aBpiA bj opuatqjosqB '0DIU19U
-ODa oj ap Biouauíuiaajd BpBisBuia^ Boiuipuooa pBpio^dBD bj ojduiafa jod 'saj
-ouadns ou sapnjijdB ua jouadns sa anb jap spui opunno o 'jouadns ou jap oj
-unuj ja (•) !pBpun9asui bj ("•) íBAisa^xa pBpjBn^isap bjw :aBijBdijuB^ Bjjsanu
uaaajaui anb ajua3iA jbidos uapjo jap soSsbj souisijBnpiAipui jb jsb ubidosb ag
oXBn^njn ojospj^ ja pBpifajdjad ap ouoj ua buuijb '(g^ d 'SdS) lBn^B uauíi^
-pj ja auaijsos oyoay ap anb Bjjoaj bj ouiod aDdJBdB sou ouisijBnpiAipui jg^
•js ap jofaui oj uap sajofaui soj -o^juaiuiBsuad ns ua a^uas
-ajd Bnui^uoD ojad b^id ou anb jaouadg un ap opoui jb 'zb^\ auodns- anb BJBd
upiotpuoD 'so^unsB soidojd soj japua^B b anb bsod bj^o b a^uauíBaup^uodsa ba
-ajj ou anb bX 'jbjoui opiua^uoD un buisiui js ua aua^ ou 'osoijba oj opuais 'bjui
-ouo^nB B^sg pBpiAi^afqns bj ap upisajdxa ap bj^ubjbS ouiod pB^jaqij bj ap U910
-BAjasajd bj ua saouo^ua BoipBJ aapadsa bj ap spja^uiw jg pBpijpn ap oua^uo
un jod BpBpuauíooaj upioduDsajd ouiod ouis 'aa^uauijBjn^Bu^ BnpB ou bX 'Bp
-uanoasuoo ua 'X BpuSau jas apand anb BzajBjn^BU Bun ap b^bj^ ag opBDijipoui

6SVHI3^H33 ZVA 30 ODIOianf A1VIDOS 01N3IWVSN3d 13

�60MIGUEL ANDREOLI

ventaja o nuestro propio bienestar, haciendo siempre aquello que creemos nos
proporcionará el mayor excedente posible de bien sobre el mal" 40. La reivindi
cación del interés de la especie o de la preservación de la capacidad creativa
de la individualidad, son razones para sostener su valor, pero no hacen al con
tenido mismo del principio, este radica simplemente en lo que, supone Vaz, es
el modo natural de ser del hombre.
A nuestro autor no se le escapa que hay otra forma de entender la preocu
pación por la individualidad: ya no la reserva del hecho "natural" de que cada
uno esté interesado antes que nada por sí mismo, sino el principio ético que ve
en cada individuo algo que merece respeto y el reconocimiento de derechos.
Esta última perspectiva, que puede ser caracterizada como individualismo éti
co, puede entrar en distintas relaciones con el individualismo sicológico, pero
no lo implica, e incluso puede llevar a conclusiones opuestas. Es así que Vaz
entiende que:
"el socialismo (de la Tierra) es mucho más individualista (individuista)
que el individualismo (...) quisiera (...) hacer del individuo el centro: dar
a cada individuo el mayor bienestar posible (...) Y es, al contrario, el indi
vidualismo de aquí abajo el que, por su idea de progreso, y de sacrificio,
relativo por lo menos, de los individuos peor dotados (en la selección),
atiende más a la idea de especie en general, a la idea de sociedad (...) en
este sentido de los términos, el socialismo es más individualista y el indi
vidualismo más socialista" (SPS, p. 28).
De un modo que le es característico, se limita a establecer la salvedad, a
encontrar un nombre para esta forma de individualismo ("individuismo"), pero
no lo integra al cuerpo de su argumentación. El individualismo en el que pien
sa, cuando se trata de establecer un principio para la consideración de la cues
tión social, no consiste en "dar a cada individuo el mayor bienestar posible", ni
siquiera "que cada individuo sea tenido en cuenta y asistido" (SPT, p. 177),
sino más bien en favorecer que cada uno logre lo que pueda procurarse por sus
propios medios.

3.2. La igualdad
La preocupación prioritaria por la igualdad forma parte, señala Vaz, de la
tendencia socialista.
Hay en el socialismo valores que no pueden ser desconocidos: "más huma
no (...) más bondad, más fraternidad, más solidaridad; no abandonar a nadie;
también, tomar la defensa del pobre, del débil" (SPS, p. 23).
Vaz no considera a la tendencia a la igualdad como el resultado de aspira
ciones de justicia, ya que para él, la idea de justicia coincide, al modo de Spencer, con el principio de responsabilidad individual: a cada uno según sus actos.
La preocupación por el desposeido le parece más bien vinculada a la bondad,
la fraternidad, la solidaridad que al directo reclamo que alguien pudiera hacer

40. Frankena, W.K (1965], p. 30.

�'ajquiou ns ua sopuzquaj uojanj sBsan^jnq sauopnpAaj sbj ua anb soop
-jpd sopauíuadxa bo^ í^iAp pBpapos bj ap sbuisiui sauopipuoo sbj ap 9i3iauia
ouisqBnpiAipui jg (892 d *IX) 9Pnd 9nb l 9^^Í 'apiapsuoo oood ajduiais
'osojauaS saoaA b 'n^uidsa ap op^pa pnbB JiuaAajd jo^ BDiSppoisd Bido^
bj uod uBqBuiSBisnpia as anb sauaA9f soqanbB ap soun^p b 'sojSqad so{ ap
joXbui p ouiod 'jBoqdxa BqBjnoojd oÁ anb jojjoq p 93jd as jsb ]^n :BpBnpBjS ou
Bpippos U9pdaouoo b^ ap sojSqad so^ op^punuB Biq^q b^ 'sa^uB soub B^uiaj^
ap sappos SBuia^qojd soj ajqos sauopaa^ sns ua anb apuapua zb^ 'oyodudQ pp
vjjosop^ dp asvp vun ap sopuanoa^j o|n^p p uod BpBDqqnd '0961 y^ pp Bp
-uaiajuoo Bun ua 'jsy u9pBpn^i B{ JBuiBjSoad ap sbuuoj suunSp ap Bpjouoo
Bpuauadxa B| anj a^uauuoua^sod anb o\ ap a^uB^ioduii a^iBd Bun uod jbpjodb
dDajBd 'sBUBupjuajzBA sauopBuiJijB sb{ ap p^uauíBpunj opiua^uoD |g
'(8¿T d 'XdS) onpiAipux
pp p^ppqaj tb\ (•) jofaui jBDsnq BJBd 'onpiAipui pp pu^aqq b^ UB^iuiqw 'zb^
ap BAipadsiad b^ apsap 'sapBjap^ s^ui sauoisaaA sns ua una 'souisqBpos so^
'osa jo^ sappos souisi^uio^nB so^ ap o^anf ojaui p jod ajunoo anb o\ ajqos
BpBjaqqap u9puaAja^ur Bun auodns ajduiais u9pBpn3i ap ozjanjsa p 'sonpp
-ipui so^ 9J^U9 SBpuajajxp sb^ ap Bpuanoasuoo Bpajxp ouiod sapoppn^isap ip
-npojd b apuap 'ppos BpiA b^ ap oat^^uodsa o^uaxuiBuopunj ia anb opBQ
(P6I ^ '^dS) ttosBu8oud ja uauajap 'ugpnjona vj
vuvd opvjjnsau uod irn^uvp ou 'sauqiuoy soj ap sauopvjau svj 'ajqpod oj ua
'ajuaiuvaptuijap uvuvjSauuv anb 'uojop ja uvuouttuv anb 'sopoj vuvd sajq
-vasap /C soqontu vuvd sajqpod 'sauopvzjuvSuo svsa ts soiuvjunSaud souM
:ppos osaj^ojd pp uppipuoD Bun sa 'sappos sb^siu
-opnpAa soj ap poipBJ upp^puiaoj B^ b JBSaq uis A o^iBO s^ui opoui un ap anb
-unn 'zb^ ^JBd u9iquiB^ p^ppnSisap B^iap Bun ap Bpuapixa b^ oqoaq aQ
(^2 d 'SdS) •u^íclUI^:^ ouisippa opBisBiuap ^ osa opo^
ap opBisBiuap 'sauopisoduii 'sauopiqíqojd 'ouaaiqo^ 'sa^a^ 'p^puo^ny,, :ao/i/
anb o3pn sa p^ppn^i B{ ua opBJ^uao uauiiS9J un 'opuanupui B^Bq as anb ua
buijoj bi ap 9ip s^ui 'ojaj BDiu^jp U9pisoduii b^ 'pBpqiqísod apBJa{o^ui ouiod
'Bpanb ops (piqi) ^puBjS opuisBUiap ODiSppDisd oiquiBD unw Bupuodns sand
'ttBDi39pDisd Bjdo^nw Bun sa -(g^ d 'sdS) ^o^xvb ojpanu aaip Mso^uaiuipuas
ap (•••) asBq b,- u9isBnsjad B{ ap bja b^ jod sbsod ap op^pa p^ ap uppBjnB^
-sui B^ apisoduii 'zb^ aua^sos 'sa apB^daDB a^uauíBDip 'zaA b¡ b 'Bas anb A
pnppnSí b¡ ua a^uauíBUB^uoud opBSBq ppos uapjo un ap uppBzqnaj Bq
•jppap ap sauopipuoD ua u^pa anb sopjhs soqanbB ouis 'sopup
-ajaqsap soj a^uauíBspaad jas uaoaJBd ou sappos SBiuapojd so^ b SBpBnoapB
sauopnps sbj ap spanbsnq B{ ua sajo^ioopa^n ouiod Basap anb asoAisuajd
-uiOD A sojaDuis,, sajquioq bo^ 'B^sp ap o^und apa apsap 'A ppos opiaiuiBuap
-jo p ua jqipui a^uauíBAi^Daja apand uamb ap BA^oadsjad B{ uod 'ozuaiuioo p
apsap 'BpBDijpuapi ^pa U9ixa^aj ng (S92 d *H) sojqod sasup sb{ b jaoajOABj
ap Bsojaua^ A apou uppBJídsB bjw ^^uáis uamb 'ojp pp uppipuoo b^ jBJofaui
jod bubjb as uamb ap ^\ ouis 'js BJBd Burepaj B^ anb pp pn^pB B{ B^uanD ua
opuBuio^ 9^sa ou 'puppnSí B^ ua jusuad p 'zb^ oqoaq aQ aqap a\ as anb 01 ap

19VHI3HHHJ ZVA 3d OOIQíanf A 3VIDOS OXN3INVSN3d 13

�62MIGUEL ANDREOLI

allá de la pretensión de imponer a la historia un curso racionalmente decidido,
afincaban en una realidad que conformaba al individuo desde la reivindica
ción de una privacidad, con anterioridad a su identificación como ciudadano:
la sociedad civil burguesa preexistió al Estado burgués. Los proyectos igualitaristas, en cambio, cuando ya no fueron simplemente el fruto de la nostalgia
por la comunidad perdida en la emergencia de la modernidad 41, y pretendie
ron entroncar con las condiciones reales del desarrollo de la civilización indus
trial, no partieron de una realidad social desde la cual la igualdad ya realiza
da pudiera expandirse, sino que debieron confiar en las posibilidades de la
conformación de la conciencia mediante la crítica del orden existente o, direc
tamente, por la acción política. De ahí el carácter de "naturaleza" que los con
tenidos individuabstas han tenido históricamente y el aspecto de "imposición"
que en las condiciones de la modernidad acompaña a los proyectos igualitaristas.
Por eso, lo que Vaz cree encontrar en su pretensión de acceso inmediato al
sentimiento de lo socialmente adecuado, es una naturaleza sin más, un modo
de ser del hombre que simplemente se reconoce a través de lo que siente el
que intuye correctamente y que como tendencia coincide con la propuesta indi
vidualista.

3.3. La conciliación de los principios
Dentro de la constelación de significaciones de las nociones de igualdad y
de libertad que venimos manejando, es decir dentro del núcleo básico de la
tradición liberal, las relaciones entre los principios de libertad y de igualdad,
pueden ser convenientemente esquematizadas en las tres posiciones siguien
tes 42.
1. La defensa del sistema de libertad natural, siguiendo una termino
logía que se remonta a A. Smith, en el que la igualdad es interpretada como
iguales posibilidades formales abiertas a las distintas capacidades. La expre
sión "formal" alude a que la igualdad se limita a la proscripción de privilegios
estamentales, y no a la disparidad en la dotación inicial de ventajas naturales
o sociales. Sostiene que la apertura de las profesiones a las capacidades ase
gura la mayor eficacia social. De aquí resultaría la distribución justa, asegu
rándose a la vez el reconocimiento de los derechos de trasmisión de propiedad,
fundados en la idea del justo título, y la proporcionalidad entre los propios ac
tos y los resultados obtenidos. Una vez que culminó la disolución del sistema
feudal, esta forma de pensamiento pasó a constituir el núcleo del pensamiento
conservador, en cuyo centro está la idea de que "la presente división de rique
za y poder corresponde a alguna realidad profunda de la vida humana" 43. En
esta perspectiva podemos ubicar, dentro del contexto en el que pensaba Vaz, a

41.Como es el caso de las utopías renacentistas.
42.Se trata de una paráfrasis libre y parcial de una clasificación de Rawls [1981], cap. 2.
43.Walzer, M. [1980], p. 237.

�BAipadsjad ^\ BJBd vpuduay vj ap viudjqoud ^g (Qf d 'x^s) opjouoa
-Buopunj ns ua ^pqBnpiAipui-pire oqaaq unB ouioa upaijiireui as
Bpg Bpuaaaq bj jod Bpandun bj p^iauíBpunj pd^d un ajduina 'sapnpLAip
-ui s^puajajip sb^ ap opBqnsaj p jas irepand a^uaureAipaja sapBppnifrsap sb^
anb BJBd sBUBsaaau sauopipuoo sb^ irejaqB anb sBpuajajja^n sb^
a^uaui
BJambis ni BzqBaa as ou BpiSixa pBppn^i B[ oqaaq ap oaaj (^f d
'XdS) sopBqnsaj so^ ap pBp^n^isap ^\ Á. onpiAipui Bp^o ap uppoB ap Bjajsa b^
ap pBp^n^í b^ 'jaouadg b opuB^a zb^y a^uaiSB 'zaA b^ b jaua^os Buaqap B^q
-Bnppipui a^uauíBopu^^nB uauíiSpj u[\ (gg d 'SdS) (so^uaiuipuas so^ B^quia
OAisaoxa opBj3 asa uod uppBzqBjn^Buuoa ^\ anbjod uaxq s^ui Bpas '
oí ou ounSp is X) vpnisviuap sa :BSBdajqos Bpi^iBd ap o^und {a ua
pup^n^isap bjw :zb^\ jod Bpi^iaApB sa BpuB^sip B^g q^ ua Bjqnosap as anb
oidpuud un jas anb sa^uB 'uppBogi^snf ap o jBzq^aj b ^api ap uppunj Bun
{B3J ^pos opB^sa ye opadsaj a^duina p^^aqq Bpipua^ajd b^ anb a^uauíBJBp
Bqnsaj 'uppipuoD B[ ap upp^punua Bjaui B^ a^ sapn^pdB SB^upsip sb^ aj^ua
Bpua^aduioa b^ ap opBqnsaj pp a^uauíBAisnpxa japuadap aqap jBdnao b an^aq
opfns BpBa anb ppos uppisod bj pna p unSas sbsod ap op^pa un '
-sa opipua^ia 'auodns pu^aqq ap oidpuud pp a^a3jauia ppos uapjo ¡g
Bpuajaq B| ap Biuapojd p :a^iasajd uauiiS9J pp Bopua Bg l

pBpqBnpiAipui B{ ap oqojJBsap p
ap BpuB^oduii b¡ b anb nq9p pp o^iaiuiujns p jo^bui opBjS un ua 'p ap sp
-uajajip b 'sapisuas ojad 'n^uídsa uanq ap BqBjapisuoa anb sajquioq so^ jpap
sa 'ppos upipano bj ua u9Pobsubj^ ap sauopnps b JBSaq apisod Bja anb Bip
-ua^ua zb^ anb soy uoo snpqBpos so^ ireoiqn as xnby SBSjaAui u9pBuiuiuDsip
ap sBpipaui ap uqpBaqpsnf b^ 'pjaua3 ua ' apjnpu Bua^o[n b^ jod suppnpojd
sapBppnSisap sb^ b uppBpnSi ap SBpua3ixa sb^ ap u9pBqdure Bun 's^uiapB
'asjBp apand 'uppisod Bpa ap oj^uag pBppn^í B^ sa 'oidpuud ua 'auoduii
Bp^snf B{ anb oq pBpqBJOiu ns ap o pupisaoau ns ap Bqarud B{ ap bSjbd tb\ uoa
uajjoo sapuppn^isap sb^ anb ap uppBjapisuoo b^ BAipadsjad Bpa b ppuasa
sg pB^iaqq ap oidpuud {a zaA b^ b opireuuqB ojad 'oApipduioa /Cvjd umj o^
-jap un BJBd souBsaaau souiiujui soj ap 9^p s^iu SBUBqpn^í SBpipaui ap U9p
i B| ap oipaui jod 'noitpaootuap pnpjon^i b^ ap ospduii ^g g
p^papos b\ ap dsuas uouiuioo [a ua
-aua^ s^ui B| Bas s^zinb A 'zb^ ap uppisod b¡ sa Bpg sappiui sapBpiun^jodo
sb| ua uppBpnSí B^iap Bun jpnpoj^ui ap sa Bpj^ as anb o[ ag opBOjaui p
ua Bpuapduioo joua^od ^\ ua jBdppjBd ap uij p uoo asjB^pudBa japod BJBd
sbuiiujui sauopipuoa sb^ b OAippj o\ ua a^uauípdpuud 'sdjvpim sapvpjvnS
-ís^p svj umuiiusip ireasnq as anb ap Bpuajajip B| uoa 'sajoua^ire sauopuog
-padsa sbi ire^daaB as anb bi ua '/o^agi; pDpjnnjfi ^\ ap uppouiojd Bg z
^aizo^j b

qa^Bjj uoa

b JBuopuaui B^SBq 'sajouapod soiduiafa b o^irena ug sbsod ap pn^a^ op^^sa
p 'zb^ 93ip 'uBipuajap anb soqanbB b pjaua3 ua

sappos supiuopnpAa so^

í9v^ia^^aj zva aa ODiaiaar a ividos oiN3iwvsN3d ia

�64MIGUEL ANDREOLI

individualista consecuente es, entonces, el de determinar en qué medida la in
troducción de la desigualdad en el punto de partida puede estar legitimada,
teniendo en cuenta que se trata de un estado de cosas que si bien suele depen
der de la voluntad del causante, es independiente en sus aspectos relevantes
de la acción del que recibe.
Un régimen de propiedad privada irrestricta, como el que tienden a de
fender los que propugnan el sistema que hemos llamado de libertad natu
ral, supone que entre los atributos de la propiedad está la transmisión por
herencia sin limitaciones. Pero, de procederse de esta forma se consagran
diferencias iniciales incompatibles con un régimen verdaderamente indivi
dualista, dando lugar más bien a lo que Vaz llama un "familismo vertical
descendente" (R, p. 265), en el sentido de que las posiciones iniciales que
dan ñjadas, casi siempre en virtud de la pertenencia a una determinada fa
milia, de tal forma que hacen inviable el efectivo funcionamiento de un sis
tema en el que cada uno reciba según lo que efectivamente ha hecho. La
herencia ilimitada, afirma Vaz, es contraria tanto al principio individualis
ta de justicia como a la idea misma de libertad, pues "la mayor parte de los
individuos, de hecho, no actúan libremente por falta de mínimum asegura
do: de punto de partida." (R, p. 262).
Para progresar en la reflexión, Vaz introduce la distinción entre un indi
vidualismo de la generación presente, que debiera hacer cada vez tabla rasa de
lo que proviene de las generaciones anteriores y "traer a cada individuo al
punto de partida"; y un individualismo que tomara en cuenta el derecho de las
generaciones pasadas a transmitir sus bienes a la descendencia. El primero,
dice Vaz, peca por utópico, ya que el entrecruzamiento de las generaciones lo
hace inviable: sólo sería posible el comienzo absoluto si cuando una genera
ción nace, la anterior muriera. El segundo genera una no justificable desigual

dad en el punto de partida (SPS, pp. 38 y 39).
En verdad la supresión de la herencia no requiere la condición imposible
que plantea Vaz. Si hay un derecho a transmitir herencia, éste no depende del
entrecruzamiento generacional, y en caso de que no lo haya, la herencia no
puede ser impuesta simplemente porque individuos de distintas generaciones
convivan. Otra cosa es la diferencia, mucho más difícil de erradicar incluso en
teoría, producida por el nacimiento en familias ubicadas en diferentes grados
de la jerarquía social y lo que ello implica en los procesos de aprendizaje, o en
la utilización de estrategias para transmitir privilegios. Pero no parece que
Vaz se esté refiriendo a este aspecto del problema.
Por otra parte, Vaz cree que la institución de la herencia no solo ha de ser
considerada como una situación impuesta de hecho, sino que cuenta con bue
nas razones a su favor. Al hacer inventario de "lo que la institución de la he
rencia tiene de bueno en sí", le atribuye el ser un factor de estimulación de los
afectos familiares y del trabajo (R, p. 269).
Se está, entonces, ante un conflicto de derechos: por una parte el derecho
de las generaciones pasadas a transmitir bajo la forma de propiedad privada
lo que han llegado a poseer; por otra, el derecho de los individuos actuales a

�(68 '^ 'SdS) sajBpiui sauopipuoo sb{ ap pBp{Bn8isap B{ JBiaduia^B BJBd
sauopB^uuq asjBnpaja ap ireq 'sa{BJiqBU sopiauíap ap uqpBidojdB B{ sa {B^uaui
-Bpuig o\ is anb SBj^uaxui 'Buosaons u9isiuisubj^ ap oqoajap {ap oquaiuipouooaj
'opsqBj^ {ap BÍftiaAOjd opo^ apuop j[\e anb sa z^\ jod B^sandojd U9pn{os Bq

(^6 ^ 'XdS) ^uasajd i^pBn^s B{
ap a{qisod 0{3ajJB jofaui {ap Bpanbsnq B{ ouiod ouis 'aouosaons o^qajd unn ouiod
opBa^iiB{d jas ap Bq ou Biua{qojd {a X 'jopBj a^a ap BpB^uiqi upisiuiSBJ^ B{
b a^uapgns U9ZBJ ap anb 0{n^^ opnf ^nq o^[ BJjap B{ ap pnpaidojd B{ jbzi{bjo
-bs Bpua^ajd anb Bjjoa^ Bpo^ JB^igaj b SBpBupsap u^^sa 'vjuai^ nj ap pvpaidoud
v] ^uqog fiQi ap SBpuajajuoo SBSua^a sb{ ap a^Bd Buang (¿¿ d 'xjs) OJ1
vnud 'opBidojdB 'anb O{ 'op^q ajqos 'X 'ofBqBJ^ {ap o^uj sa ou anb o{ 'Bipixa bX
anb o\n :aOApB3auw buib{{ anb o^uauia{a {ap 'pnpaidojd B{ ap ojnd o^uauia{a 'bu
-Buinq pupiAipB B{ ap a^uauíupajip Bqnsaj anb o{ auodo 'Bjaunuí Bpa aQ
•odjano {ap
B{ jod opunuí {a ua SBppnpojd sauopBDijipoui ouioo anb {Bnpa{a^ui
B{ ap U9isajdxa ouioa s^ui a{BA '{9 BJBd 'opBqBJ^ {a anbuns *(g¿ d 'JLJS) PBP
-aidojd BXnq anb 'a^aiuaAUoa X opnf 'ouanq ouioo souii^as osa jod í{Buosjad
o{ ap 'Bidojd u9poB B{ ap 'pnpiAi^B B{ ap 'ofBqBj^ {ap a^uauíupajip a{BS pupa^d
-oad ap oqoajap {gw anb apua^ua 'zb^y opoui ouisiui {aQ bubui^uo pBpaidoad
B{ ap uqisua^a o op^qnsaj oxuoo BpBAuap jas ap Bq 'BJja^ B{ ap B{ a^aui{Bd
-puud 'pBpaidojd ap sbuuoj sbj^o ap u^pBoqpsnf Bq Buosjad B{ ap BOis^q pBp
-aidojd B{ sa odjano oidojd {ap ofeqBJ^ {a 'luaiujaaof) pnt^ uo saspvdjj^ ocnj^ so{
ap opunSas {ap ^ dno {a ua B^sandxa aqooq ap Bois^p BAipadsjad B{ ug
pBpi{BnpB B{ B^snq sozuaiuioo sns apsap '{Bjaqq o^uaiuiBsuad
{a ua a^uanoajj U9pog Bun sa B^sg B{{a ap BidojdB as anb {a 'oidpuud ua 'sa
Bzanbu B{ BjauaS anb {a anb o^sandns jod up as anb zaA B{ b 'pBpaAou ap U9p
-Bjaua3 uoo {Bpos Bzanbu ap u9pBjaua3 B{ opuaq)unjuoo BUB^sa as U9isnosip
ua Buia{qojd {ap osbo {a ua *a{qipuajapui sa 'BpB{nuuoj ^^sa anb {a ua opoui {ap
souaui o{ jod 'buisiui is ua sisa^ B^sa anb ap ^{{B s^^^ sa{Bpos sosaoojd so{ ap
pnpuoua^xa B{ ap BpiBJ^sns {BnpiAipui a^uanj Bun b 'uqioBajo b{ 'pBpaAou b{
'o^sia souiaq bX ouioo 'aXnqu^B anb ap oqoaq {B aqap as o^sg SBppajaui ou sa{
-Bpiui supuajajip ireuBjado u9iquiB^ anb so{ ua 'afBzxpuajdB ap sa{Bioos sosao
-ojd ap opB^pisaj {B^uauíBpunj Bpipaui Bun ua uos sauaiq ap U9puajo ap sosao
-ojd so{ ua oSanf ua SB^sand sa{BnpiAipux sapBppBdBO sb{ anb B^uano ua Biuo^
ou zb^ s^uiap so{ BJBd Bpipj9d Bun sa auapqo oun anb o{ apuop 'ojao Biuns ap
BpuBire3 Bun sa opunSas o{ anb sBJ^uaiui 'onpiAipui {ap sauoiooB sb{ ap apuad
-ap anb o^uauíajoui un sa 'Bpuu ap aipuu b BAud ou ouisiui js jod ojauíud o{
anb auodng -sa{Bjn^Bu so^uauia{a ap uqioBidojdB B{ ua a^sisuoo anb o{ X 'ofóq
-bj^ {ap auaiAOjd anb o{ aj^ua upioBJBdas B{ :{Bjaqi{ o^uaiuiBsuad {ap sozuaiui
-oo so{ apsap a^uasajd pupaidojd ap oqoajap {a ua upioBiouajajip Bun tbuio%
-a^ *ou anb o{ X Biouajaq jod a{qisiuisuBJ^ Bjjas anb o{ aj^ua u^pui^sip b{ aonp
-oj^ui ug {B^ uo^ u9I3obsubj^ Bun b jB3a{{ BJBd o3anf ua sosjaAip so^oadsu so{
ap uppBJBdas B{ 'sa^upos SBiua{qojd so{ Ba^xiB{d as zb^\ anb {a ua opoui {ap oop
-suapBJBo sa anb o{ un^as 'ajambaj U9pn{os Bq sa{Bn^i sa{Bpiui sauopipuoo

S9VHIHHH3H ZVA 3Q 03101^^1 A1VI3OS OlN3MVSN3d 13

�66MIGUEL ANDREOLI

En la argumentación recurre a dos tipos de razones. Por una parte crite
rios utilitarios de conveniencia, y por otra el examen del alcance de derechos
eventualmente conflictivos. En este último sentido, su pensamiento conserva
analogías importantes con desarrollos actuales de la filosofía política y cree
mos que posee una interesante potencialidad de intervención en las discusio
nes contemporáneas.
La afirmación del derecho del individuo a dar lo que le pertenece, en nom
bre del principio de libertad, es fundamental en la teoría de Robert Nozick 44.

Según éste el único criterio para determinar la justicia de una distribución so
cial dada ha de estar regido por el modo en el que se ha llegado a ella, más
precisamente si ha ocurrido por medio de adquisiciones y transferencias legíti
mas. Las adquisiciones originales de propiedad serán justas, repitiendo a Locke, si los bienes no son ya propiedad de otros y si no implican apropiarse de
recursos de tal modo que le imposibilite su acceso a otros individuos. Las
transferencias son legítimas si voluntariamente entregamos aquello a lo que
tenemos derecho. Los criterios redistributivos que alteren el estado de cosas
resultante del libre intercambio entre individuos, en nombre de alguna con
cepción de la justicia, como ser la igualdad o alguna forma de maximización
del bienestar, se orientarían por lo que Nozick llama end-state principies 45.
Estos principios remiten a estados finales en la medida en la que consideran
que dos distribuciones son igualmente justas si son estructuralmente idénti
cas, es decir si exhiben el mismo perfil, independientemente de los individuos
que ocupen las posiciones. En cambio, en un arreglo social regido por adquisi
ciones y transferencias libres, ningún patrón de distribución puede estar regu
lativamente fijado. La orientación por principios de estado final implica nece
sariamente que las personas pueden reclamar sobre las propiedades de otros,
lo cual, estima Nozick, resulta inadmisible desde la perspectiva de los dere
chos. Cualquier modificación sobre la distribución que emerge de las decisio
nes libres de los individuos implica apropiarse de lo que le pertenece a otro.
Las consideraciones de Vaz pueden ser entendidas como introduciendo
criterios de estado final, en la medida en la que establece la necesidad mo
ral de reducir algunas desigualdades iniciales por ser intolerables en sí
mismas o como alteraciones de las condiciones de una competencia equita
tiva, pero en su núcleo pueden ser interpretadas como observaciones perti
nentes dentro del marco de las concepciones individualistas basadas en de
rechos. Tal como se ha señalado críticamente respecto a la teoría de No
zick, es necesario distinguir el derecho del que da, la generación pasada en
el problema de la herencia según la terminología de Vaz, del derecho del
que recibe, la generación actual. Lo que Vaz señala acertadamente, es que
no se puede defender moralmente el derecho a un privilegio no merecido, y
este es en principio el caso del que recibe una herencia. Con seguridad, los

44.Nozick, R. [1988].
45.Nozick, R. [1988], p. 156.

�sa uoponptuj Bq ^zS d '[9¿6I] 'V '
ja anb ap oqoaq ja jod op^p B^sa pBpaidojd bj ap oidpupd ja 'aqooq bjbj p^p
-ipnpiAipui bj ap pBppopa^ui bj b Biupcpjd s^ui u9pBzpopa:jxa bj sa jBnpaj
-a^ui JoqBj bj ap opnpojd [a 'zb^ jod BpB^pqdxa ou U9ZBJ Bun sa b^s^ A 'bj:jo
jod ÍBpBU ap aip^u b BApd ou uqpBidojdB ns 'Bpuanaasuoo ua 'A ajqiuodsq^
0AJ8DB p apBUB as anb jojba un Bjaua3 apBd Bun jod ípsppBjnoipBd B^sa ubjj
-Baqdxa anb so3sbj sop Bupua^ pnpap^ui ofBqBj^ ^g sopiAjas soj jod A -sop
-púas so{ ap oqduiB s^ui p ua- pnpap^ui oÍBqBJ^ p jod BpBjaua3 pupaidoad
b^ sa Bpuajaq tb\ ap uppB^iiuq b^ ap opxnpxa a^uauíusajdxa Bpanb anb oq
•sauaiq ap odp a^sa ap Buosaans u9isiuisubj^
b^ ajqos so^sanduii UBazapppa anb SBUB^nqu^ SBopxpd ap U9puoijpsnf Bun
b 'BpBpre uaiq s^ui uqpBAjasqo BunSp ap JBsad b 'sooip^jd sopaja sns ua
jB^undB aaajBd uaiq s^ui A 'jBjn^p pp apanuí B^ ap S9ndsap souaui o\ jod bjj
-ap B^ ap BUB^qBn3i pBpqiqíuodsip Bun ap oppuas p ua 'Bjjoa^ ns jaua^ Bupod
anb sapoipBj s^ui supuanoasuoo sb^ ua opuusuad ^pa ou ztb^ anb b aqap as
s^zmb opg upisaons Bps ^\ ap ^{p s^ui ba anb Biíap B{ ap pnptAipui p^paid
-oad B{ ap u^paupaj Bun sa Bxiap bj ap Bpuajaq b{ ap uppB^iuiq BApoaja b¡ o^
-und anb upuq BuruiBxa ou jo^ns ojpanu oqoaq aQ op^p japod u9iquiB^ ouis
'X JBsn japod ops ou Boqiu^is x ^-iqos papaidojd &amp;\ Jaua^ BpBAud pupaidojd
b^ ap sap^uauíBpunj sopadsB soj ap oun ap uppaupaj bj aAanuiojd 'U9poj
-Bn^i bj ap ouiuibd ja ua sofaj opBisauíap opi Bq -ajquiou oj ou anbunB- ouisijj
puq ja saoaA SBqonuí uamb BJBd 'ojos9jg jg sojapuB^sa soj ap japod ja ua sa:j
-luiij sns ap oun opBJ^uooua ujquq B^sqj^Bq ouisiuuojaj jg ^u9i3onpojd ap bjj
-ai^ bjw ap BiDuajaq bj ajqos a^uauíjB^uauíBpunj jaBoaj ap Bq u9idb^iuiij bj
BJBd 'aSjoaf) ^Ciuaj^ ap BUB^nqu^ Bopijod ap SB^sandojd sbj ua A
ap sooiupuooa sojuosa soj ua SBpiua^uoo b^ sauopBAjasqo opuainSig
• a^uasajd u9pBjaua3 bj ap BAipadsjad bj B^ioduii 'sojp soj b BAud U9p
-BidojdB ns anb bj ua Bpipaui bj ua 'sajBjn^u sosjnoaj jod so^anduioo u^pa
Bpipaui Bun3jB ua anb sauaiq ap b^bj^ as is 'oiquiBa ug a^iuisuBj^ anb jap BAp
-oadsjad bj JBAjasuoa juajajd b b^iuiij as zb^^ jnbB ojad 'sajBjn^BU sosjnaaj ap
soj^o b jBAud Boqduii ou uaiq ja anb ap oqoaq ja jod aoajBdBsap ou aqpaj anb
jap o^juaiuipajaui ou ja pupjaA ug aojnd ofeqBJ^ sa is aqpaj as anb oj ap U9p
-b^iuiij ou :a^uisuBj:j as anb oj ap BzajBjn^BU bj ap uauíBxa jap JiuaAOjd ap UBq
so^sa 'zb^ bjb^ Buosaons u9isiuisubj^ bj ap soAp^^uiq sopa^pa
opBsaoau sa soqaajap sop soj ap p^piuipi^aj ap Biaua3ixa bj aaouoaaj as ig
a aju3iu3fU3ipu3dapui ojumuvp^u spsnd ou ousiuud ja A vp snb pp
oyj3J3p jap ajuajpuadap ajuaiuvpjdiuoo sa aqpaj. anb jap oyoauap ja osvo
ajsa vg vunSutu uoo ojjo A svfvjuaa svj svjpoj uoo aauajxuoo oyiu un anb
ounupqjv ajuawjvuoiu souatu ua utpanuoa aoauvd ou vuainb anb oj svpuvu
-08 svsa uoo uaovy v oyoauap ajuanoasuoo ja auap A ozuanjsa ja ajuvtpaiu
auambpv anb oj v jvjoiu oyoauap un auap onpmipui un anb ap oyoay jan
ap oqaajap jb ubzubojb ou Buosjad
Bidojd bj ap popiApoB bj ap opB^jnsaj jap p^paidojd bj ua sopusuq so^uauín^jB

¿9v^ia^aaj zva aa ooiaianr a ividos oiN3iwvsN3d ia

�68MIGUEL ANDREOLI

resultado en el mundo de mi esfuerzo me pertenece en tanto soy dueño de mi
cuerpo; para Vaz, en cambio, la forma primera de la propiedad, no histórica
mente pero sí por su naturaleza, es la intelectual, por ser la más próxima a la

intimidad de la mismidad.
En cuanto a la posibilidad de medidas concretas, Vaz es en general más
cauto que en su apreciación crítica de principios. Antes que nada, la herencia
no debiera interferir con el derecho básico de habitación. Por otra parte consi
dera insuficientes las políticas de impuestos progresivos a las herencias exce
sivas, y ve con simpatía la propuesta de Stuart Mili de no restringir la capaci
dad de disponer pero si la de recibir, poniendo un límite al valor que cada in
dividuo puede recibir por herencia, pero de hecho termina afirmando que "so
bre los resultados que daría la aplicación de ese régimen no me siento capaz
de pronunciarme" (R, p. 269).

3.3.2. El derecho a tierra de habitación
La superación de los problemas que la propiedad de la tierra, en tanto
que éstos producen una desigualdad injustificable en la generación presente,
requiere, según la propuesta de Vaz, atender a dos aspectos: restricción del
derecho de sucesión de la tierra de producción y reconocimiento universal y
efectivo del derecho a tierra de habitación. Entiende que en la tradición de los
derechos individuales se produjo el olvido del derecho a estar, a habitar, tan
básico como el clásico derecho al libre desplazamiento. Esta es la tesis que de
fiende tanto en las conferencias del año 1914 reunidas en Sobre la Propiedad
de la Tierra, como en pasajes de Sobre los Problemas Sociales (SPS, pp. 30—
31), y que continuará sosteniendo hasta el fin de su vida como uno de sus
aportes fundamentales en la cuestión social. En 1953 en una conferencia, lle
ga a afirmar enfáticamente "que el primero, absolutamente el primero de los
derechos individuales, no ha sido proclamado ni reconocido nunca; y es el de
recho de cada individuo a estar en la tierra, a estar sin precio ni permiso en el
planeta en que ha nacido" (D, p. 381).
Cree que la dificultad para solucionar el problema de la vivienda proviene
del hecho de no distinguir la tierra de producción de la de habitación. Hay,
por lo pronto, distintas pretensiones sobre ambos tipos de tierra: si bien no to
dos los hombres son agricultores, todos son habitantes (SPT, p. 21). No podría
convertirse a todos los hombres en dueños de tierra de producción, pero sí se
podría dotar a todos de un espacio para habitar (SPT, p. 21-22). Además, en
el caso de la producción, es muy difícil distinguir lo que ya estaba dado como
recurso natural, de lo que le agrega el hombre, mientras que esto es relativa
mente fácil en lo que respecta a la tierra de habitación (SPT, p. 22).
Otra razón que permite distinguir ambas formas de tierra, es que las dife
rencias cualitativas importan en la producción pero mucho menos en la cons
trucción de viviendas. Reconoce, entre paréntesis, que hay un factor común:
"la diferencia de situación, que (...) tiende a ser mucho más importante, al
contrario para la tierra de vivienda" (SPS, p. 23). La diferencia de costo im-

�-truajmu svsoo svpap u^iqtuvj \uvfsa apuopt A uppanujsui 'pnjvs ap spiu
-apv 'jvj otuoa onpptpuí vpvo v uvunSasv vua^pnd anb uppvzmvSuo ounn
ap o^uaiwpa^B^sa [b uajaipj as 'ppos uoioob
-subj:[ B[ ap sappiA souiuu^ soq upponpojd ap soipaui so[ ap uppBzip^pos b[
BJdiAOiuojd anb BpptiBui p uod iu '(b^o^ ouisuB^qBnSi ooidí^n un anbsnq anb
pnbB uod ou 'sappjBd SBuiBi^ojd B3uapos anb Bpippos p uod JBpjooB ap
-and BpipnpiAipui p 'buiiuiui Bjnuuqj bj ua 'oj^uanoua ap o^und apa ug
(P d 'SdS) "'^J9Í1 ojuvfap
'jyv ap vuvd'sviu ajuvunSasv ap 'soujo '.opvunSasv souaiu uod onptaipuj jv
auqij uvfap ap souvpjpvd uvuas soun :opvu8 p ua 'vi^uauajip v¡ '^ sopo^
vuvd sa v^niuupj vp^^ 'sapnpidv sns ap K vpnpuoo ns ap svpuanoasuoo svj
uod 'pvpaqjj vj v ojuvBaujua :ojuvfap 's^ndsap 'o^ '.opvuS o^uap vjsvy onpm
-fpui \o uvjnSasy oj :ua uippuioo uvpaqap sopo^ :opuvDr/í]diujg 'jvjtdvD
sa vjmujgj os^ sonisuaudtuoD /C souaaup snpu^dsa soj vuvd vjntuupj vunM
b JB3ap ap sa B^B^ as anb o\ ap oíaj pBpqiqBasap ap anb sa^uB
-aj ap 'so^nai^sqo sajo^Bui b Bpipuios ^pa ^ Bso^na^ip s^ui
sa 'uppB^iqBq b^ ap o^uaiuiBjn^asB pp ^ip s^ui 'zb^ aaip 'u9pB{Bn3i

u9pBi[puoD B[ ap B[nuu9j Bq gg
sopB sns unSas Bpuodsajjoa a[ oun Bp^o b anb :opBpío Bq anb B[
jod Bpipnf ap oidpuud [ap upioBpjdja^ux jB[nopjBd B[ ap u9pBzi[Baj b[ BJBd
a[qipn[aui U9pipuoo Bim 'zb^ BJBd 'sa opiaiuipouooaj ns A 'p^paqq B[ ap op
-Bqnsaj p sa 'upisnosip B[ ap bjan; i?pa sb3jbd sb[ A sopipuaq so[ ap uqpnqij^
-sip B[ ua SBpuajajip uajaua^ as anb ap ouisiui oqoaq [a oja&lt;j [BnpiAipui o[[ojj
-Bsap [a BJBd souiiuiui soqsmbaj so[ uBpajB anb snqanbB JB[noipBd ua 'sB[[a
ap SBunSp ajqos O[9S 'oqoajap un ap ajquiou ua 'uppuaAja^ui B[ JBpIaoB ap
opoui [B^ ap 'Bun b ap SBpBjapisuoo jas ap ireq 'BpqBqdBD opBDjaui [a ua SBpBJ
-auaS sapBppnSisap sb[ jod SBppnpojd SBpuajajip ap sodp so^upsip so[ [Bpos
Bijoso[ij ns ua oqoaq a^ BA^nqupip Biopsnf ap sa[BJauaS soidiDuud jpnosip
ap BajB^ B[ JB^uajjua ap auaipqB as ZB^Y anb sa 'so^iauínSjB sns ap aouBop [a
UBquiq opoui un3[B ap anb 'sauoisiuio sopa ap a[qnqojd u9pB0i[dxa BUf[
u9pDnj^suoD B[ ap opoD [ap upipano B[ Bjapisuoo iu 'uppBqqnq B[ b oqD
-ajap [a ua appca anb pB^[nDqip Bpa ap B^uanD Bp ou 'uppBAjasqo aAajq Bsa ap
9[[B s^ui 'zb^y 'f\QX Bp SBpuajajuoD sBSuapa sns ap o3jb[ O[ b ojaj soioBdsa
sopap b ou o japaooB ap pBpi[iqisod B[ ua SBpuajajip ouiod u9iquiB^ uusajdxa
as [Bpos uppBDqipjpa ap SBpuajajip sb[ anb ouis -souBuiajjajzBA sopiauin
-jb so[ ap sisbju9 [a jua3ns a^ajBd saoaA b ouiod- aBuipua sbsbd sapauod BJBd,,
BJjap B[ ajqos oqoajap [a JBDipuiAiaj ap a^uauia[duiis B^eq as 0^ oiDBdsa
[ap U9pnqupip ap sBuia[qojd ouiod a^uBpoduii opBJ^ un ua uaoajBdB BpuaiA
-ia B[ ap SBUia[qojd so[ oqoaq ap 'osjnoaj ouiod BJjai^ B[ JBupsap ap sapiajajip
sbuijoj sop s^pa ajpia Bpua^aduioo A^q ou saoaA sb[ ap buoAbui b[ anb opaio
sa uaiq is A '[Bnplaouoo Bpnu anb sa^uB sa u9pBqqBq ap BJjap A upiDonpojd ap
BJjap aj^ua Ba^xiB[d as anb upisnjuoo B[ uainb BJBd 'zb^y bb-i^ Bnb o[ ap Biouaj
-ajip y BpuaiAiA B[ ua [Bpiaurepunj 'a^uauía^uappa 'sa upioBoiqn B[ jod

69V^I3^ÍI33 ZVA 3d ODiai^Of A1VIDOS 01N3I^VSN3d 13

�70MIGUEL ANDREOLI

les de la necesidad gruesa, como alimentación, vivienda, abrigo, etc. -lo
mínimo, lo grueso-" ya que "ésa a nadie repugnaría aun desde el punto de
vista de las posibilidades futuras, de la libertad, de la personalidad, de la
fermentalidad; todos la admitirían como deseable... Pero ahí, donde no
existen todavía las complicaciones de deseabilidad, existen ya, y graves,
las complicaciones de posibilidad" (SPS, p. 33)
El individualismo de Vaz, y su relación interna con las condiciones de la
competencia en un mercado, lo llevan a la duda respecto a la posibilidad de
asegurar demandas básicas de vestimenta y alimentación, producida por la di
fícil conciliación entre una igualdad aceptada por sentimientos morales y la
desigualdad vista, no sólo como exigencia para la constitución de la personali
dad individualista, sino como requerimiento de la realidad misma. La produc
ción es cuestión de propiedad privada, la igualación es pedida por el senti
miento moral.
Queda entonces adecuadamente caracterizada la posición de Vaz ante la
cuestión social como una forma de defensa de la igualdad liberal: la efectiva
realización de un régimen individualista supondría un punto de partida igual
(R, p. 264), lo que de ninguna manera corresponde a la situación social real de
aquellos regímenes donde normalmente se entiende que se realiza el indivi
dualismo. La efectivización total de este principio en la realidad, implicaría
tales cambios en la situación presente que resulta imposible de concretar en la
totalidad de su exigencia. Pero lo que sí es posible es una situación más apro
ximada al ideal, una solución de grado, la que ha de ser pensada bajo la forma
de ciertas limitaciones al derecho de propiedad, que sirvan para introducir
medidas de igualación que no resultarían del mero juego del mercado sino que
supondrían la modificación del régimen jurídico de los derechos que en efecto
se pueden transmitir o ciertas medidas de intervención estatal.
La filosofía de Vaz pone en evidencia que la asociación de hecho frecuente
entre individualismo y derecho irrestricto de propiedad, no se justifica y pro
duce confusión de ideas, ya que se asocian con el individualismo instituciones
como la de la herencia, que en realidad introducen efectos antiindividualistas,
por lo que el individualismo aparecería como una justificación de un estado de
cosas que no lo realiza 47.
En Sobre la propiedad de la tierra distingue tres formas posibles de regí
menes sociales: individualismo, familismo y socialismo. Los diferencia según
quien dispone de lo que se produce, según el grado de poder de coerción de la
sociedad sobre el individuo y según que la finalidad del sistema sea la especie
o el individuo (SPT, pp. 182-187). Esquematizamos sus afirmaciones en el si
guiente cuadro:

47. No se puede afirmar que en la situación histórica desde la que pensaba Vaz se consa
grara rigurosamente un derecho irrestricto de propiedad, pero, de todas formas, para
Vaz, era indispensable introducir restricciones que ni en ese momento existían, ni aho
ra están presentes en nuestro régimen jurídico de la propiedad.

�ap soapanujsuoo souajuo uajstxa ou v/C anb auapsos vjstuopinjut ja 'pvp
-tjvuauaS ap jantu ojuap un soiuvzuvajv anb zan vu/j sopmf soujsanu unS
-as ojsnfsptu ja sa aouvjvq anb souopuvjunSaud sojjo uoo soun sopvsados
jas anb uauap anb soidpuud souauiud ap ajqpanpauui vtjiiuvj vun ajsixa
anb auapumu anb vuujaop vj ouioa (•••) oiusiuopmjui jv ^uvuapisuoju
:Bppsnf ap sau
-opsanD ua JB^uauínSjB ap opoui apa b BzuapBJBD s{MBg anb so{ ua
so{ ua 'Bpiuopu^ui a^iauíBDid^ sa o^uaiuiipaaojd {g opjanDBsap {ap
-xuisip B|[ X oi^anaua ap so^und ap Bpanbsnq &amp;\ 'BpuBjap^ B^ ap \a sa oapi^od
O{apoui ^g sapBp^BUOsaad sb^ ap o^ouBsap ap SB^snf sauopipuoa ap Bpua^spta
B| b SBUB^uoo X sajqBaijpsnfui sapBp^Bn^isap jod sppnpojd
^\ 'oj^o pp 'pBpi^npiAipui Bf ap BJopBSau u9pB{Bn^i B{ 'opB^ un ap
-bui oj ap souiaj^xa so^ aj^ua 'oa^uB^ ap *u9pBipso ap sa o^uaiuiipaoojd

u9pBupn^ ap apadsa Bunn ouioa BpBaapisuoo jas Bipod o^s '
-lAipui Bppsnf X p^^aqij ap soidpuud so{ ap u9pbzijb3j B{ Bja a^ua^pca ^pos
uapjo p anb ap Bpuaajo B^ anb Bq^suad osa jo^ s^api sb^ ap ouB^d p ua U9
-B^uasajdaj ns X ppos pBpipaj B{ aj^ua 9^oub anb u9poipBJ^uoo b^ ap B^uana
jBp Bupod anb oou9^siq o^uaiuiBZBpj^ua p 'oiqureo ua 'oia ou 'zb^ ^p bijoso^ij
B{ 9iqpjad o\ o^sg sapBjadnsui saaaA SBqanuí oqaaq ap sauop^^iuiq auodiui
opojJBsap ns ap U9pipuoo b[ sa a^uauíBpandns anb sbsod ap ops^sa p 'sonpiA
-xpui so| ap ¡Baj Bpuappca b^ uod U9pupj ua 'oaad 'op^ajaui pp ppos odjbui p
ua opBipjJBsap Bq as BpipnpiAipui pBppuapi Biuapoui Bg -paj opBOjaui {ap
o^uaiuiBuopunj {ap soSsbj ap u9pB0i{dxa ap X jBzipaj b OAipfqo ap 'u9pBDij
-psnf ap {ad^d p zaA b{ b a{duina anb u^p^zipapi Bun sa Bpajjad Bioua^aduioa
ap u^pBn^is Bg uaXn^psuoo o{ a^uauíBpandns anb soAipuuou soidpuud so{
uoa appuioa ou BpBAud pBpaidojd B{ ua opusuq opuajaui {ap pupipaj Bg
BpuapdiuoD B{ ap SB{3aj sb{ ap uqisjo^sip 3abj3 Bun 'a^uaui
-pjoui a{qB3ijpsnf ou pBppn^isap ap jopbj un ap U9panpoj^ui B{ jod 'aonp
-ojd as jsy sauaiq jpiuisirej^ b sajoua^ire sauopBjauad sb{ ap oqoaaap {a jod
{BnpiAipui Bpua^aduioo B{ uBia^p anb SBpqiuiBj so^uauia{a so{ jod sop^pajB
SB^si{Bnppipui sapauoduioa ap oiuiuiopajd un uod 'sauopdaauoa saj^ sb{ ap
oun BpBD ap sopauía^a Bpasaad pnpB uauíi^^j {ap pupipaj B{ zb^\ bjb^

BpBD ap oqaajap
{a JBAjasajd

BpBD

sns ap SBpuanaasuoD

jBpmo ap BipuiBj

onpiAipui

sopB soidoad

Bpuapua^sap ns ap

auodsip uainb

onpiAipui

(BIDOS UpiDJdOD

BUIIUIUI

joXbui

sb{ Bqpaj
onpiAipui BpBD anb

ap jBpino

pupapos
ouisipiaos

joua^uB u9pBjaua^
ouisi{iuibj

pBpilBUlJ

omsi|BnpiAipui

v^rnaanj zva aa ooiaiaar a ivioos oiNai^vsNad na

\L

�72MIGUEL ANDREOLI

orden más elevado que sirvan para determinar el énfasis correcto de los
principios competitivos de la justicia."48
En Vaz se dan las dos características típicas de las doctrinas intuicionistas: la admisión de la pluralidad de primeros principios, y la no formulación
de un método explícito o de criterios para comparar esos principios: "simple
mente hemos de hacer intuitivamente un balance mediante el cual averiguar
por aproximación lo más correcto." 49 El mismo Rawls señala que el único
modo de impugnar adecuadamente al intuicionismo es formular los principios
de comparación que éste no admite. Una tarea de esta naturaleza excede a las
posibilidades de un examen de la filosofía social de Vaz, pero de todas formas
importa indicar que el intuicionismo de por sí no ofrece un modo convincente
de realizar la tarea que desea cumplir.
Este es el "modo de pensar" que Vaz quiere dejar como contribución a la
solución del problema social. Los problemas se perciben como impuestos por
una realidad a veces transformable; las exigencias morales, en cambio, se
sienten, por eso la resolución de la cuestión social queda librada al sentimiento
de los hombres de buena voluntad. Es así que el pensamiento de Vaz parece
no haber perdido actualidad en el planteo de los problemas; en cambio, la vía
de salida que ofrece, mediante el recurso al sentimiento de los hombres de
buena voluntad, requiere comulgar con su forma particular de fe en la subjeti
vidad.

48.Rawls, J. [19851, pp. 52-53.
49.Rawls, J. [1985], p. 53.

�'BOl)lX&gt; BÜUBJ
-ajar B{ jb^iab a^aaarespaad anj nop^^B^suoo B^sa ap ipjred b osmb B^ajruj anb o[ 'pn^
-ob uauíi^aj jap SBOis^q sauopn^psm SBunáp uoo SBUopipBJ^uoo sanoisnpuoa b aonp
-uoo 'sopB sóidoad sns ap SBpuanoasuoo sbj Bqpaa onpiAipui Bp^o anb ajambaj o^ub^ na
'.iaouadg ap Bpuupj bj anb orqpjad b oSan janbp 'zb^ a^appB ouioo \b% 'uaiq is 'pspaaA
U3 '(06 "d 'XdS) ^paxioa uopnps b^ jbzubo¡b ap BDjao OAn^a anb ^oqjn^a osoqBA K a%
i onn B^ajiuj ap ofeqBJ) [B Bjapisuoa zb^ 'Bopua b\ ap jasad b 'anb jb^ou ap sg

i^ b^ ap eireuaauads uppraijap ^\ ap ^ opBJopop ap sisa^ ns ua aa^q bu
anb uppBD^^aaj b^ JBjapisuoo p3 vuuaif vj ap pvpaidoud oj ^uqog
ua zb^ Bz^BUB oí 'U9psana ua Buiaiqoad pp u^pdaajad tb\ jBja^^ apand sauop
-raijap ajqos jBfeqBJ^ ap o^uaiuiipaaojd p ouipa ap a^uBsaaa^ui o^duiafa u^^
'(^Z '^ 'H) 0|^is ap BpBSBABj^xa Baps^pasa Bun ouiod isb
o9pw opuapnpoad 'ooipunf o^uaiuiBsuad p opBn^uaaB a^uauuBpoi^Bd opoui
un ap uBOipnCiad sapqjaA souisipuianbsa so^ 'zb^ un^as 'osbd opo^ ug
•Borp^jd BJ^sanu b pjaua3 ua uupajB anb sBuisgos ap odp oui
-stui p jod BpBZBuauíB A sapB^naijip ap odp ouisiui p Bpipuios ^^sa 'upu^uaui
-B{3aj a^uauíBoippnf jas BJBd BSuodoad as anb U9psano jambpno ap U9pn|os
B{ ap U9isnasip tb\ 'o^sa joj a^ud Bjauíud B^ ua opuajaa souiaq sou anb so{ b
jaaBq ap SBuiapojd so{ ap U9pnpsaj ap BqduiB s^ui BAipadsaad B{ ua oppuas
auap oqaajaQ pp Bpua^srea B{ 'pjoui b^ uoa apaons anb o{ anb pn^i \y
U9punj ns a^duma anb so^ ap oj^uap -sapjoui BA^nigap uasappos SBUia[qojd so^ ap Bpuapuadapui uoo a^uaurepBnoapB opnppnp jas Bjap
-nd anb ooipunf oogpadsa oSp Ae\\ ou p BJBd anb BiC 'zb^^ ouisiui p aoBq anb o^ sa
oqsg sappos SBuia^qojd so^ ap o^uaiurepj^ pp upca^uoo p ua snpipua^ia jofaui
UB^psaj -Bopunf u9pB3y[u3is a^uappa ap- BpBjaouiap b^ ap p^pipuopu^ipui
sb^ o u9pB^iqBq ap oqaajap p 'Bpuajaq B| ap uauíiSí^j p 'Bjjap ^\ ap pnpaidojd b^
ap sb¡[ ouioa sauopsana 'U9ZBJ Bpa jo^ Bpnpuoa Bj^sanu uB^uauo anb sbuuou
sbj ap o^unfuoa pp soidojd so{ ap sa^uajajip a^uauíppunpns snuiapojd uanb
-qduii soaipunf so^daaajd so^ anb aaja ou anb jbuuijb apand as pjaua3 ug sbs
-ua^xa uos ou oqaajaQ {ap Bza{Bjn^BU B{ ajqos zb^\ ap sauopBAjasqo sng
^ap Batid ou noiadaauoa ^u^ *x

aaa vzaTVHnxvNt va ni

�74MIGUEL ANDREOLI

Este entiende que la fórmula individualista de justicia, por la que se afirma la
legitimidad de lo que cada uno alcanza por sus medios, ha de ser completada
incluyendo lo que se reciba por donación o por herencia, respetando el hecho
primitivo de la apropiación de la tierra. Contra esta afirmación, Vaz advierte
que si la fórmula spenceriana entra en contradicción con consecuencias que
derivan de la aceptación de la propiedad de la tierra, no es cuestión de modifi
car la fórmula sino de reconsiderar la apropiación (SPT, p. 91). Lo que aquí se
enfrentan son dos maneras de pensar: por una parte el filósofo interesado en
la falta de justificación moral de determinadas instituciones sociales, por otra
el jurista que trabaja sobre las formulaciones para acordarlas con lo vigente,
aunque esto implique algo más que una tarea de buscar una interpretación co
herente de principios y normas. Ese plus es lo que, por medio de la modifica
ción de las estipulaciones, produce un simulacro de justificación.
El pensamiento en el que priman las "definiciones formulistas", falla en la
tarea de "hacer sentir". En aquellos países en los que dominó esta forma de
pensamiento jurídico, su modo de tratar las libertades y los derechos indivi
duales fue previo "a algo muy grave que amenazaba (...) el totalitarismo" (R,
p. 244). La crítica de Vaz apunta a que las disciplinas jurídicas no deben olvi
dar que la existencia misma del Derecho requiere que los preceptos jurídicos
mantengan contacto con las creencias y valoraciones socialmente compartidas.
Este juicio debe servir como moderador del impulso de abstracción y tecnificación propio de la configuración del Derecho como disciplina de especialistas.
Enseñar Derecho es, para Vaz, una tarea que excede el adiestramiento en
la sola interpretación de normas y en el uso de fórmulas. El Derecho mismo no
puede agotarse en estos procedimientos, ya que la complejidad entera de los
problemas sociales constituye un contexto que no lo determina solo por una
causalidad externa, sino que conforma su propia naturaleza. De este modo en
las cuestiones jurídicas están en juego a la vez criterios instrumentales de realizabilidad, apreciaciones morales que definen preferencias legítimas e ins
tancias afectivas de expresión individual, comunes a todas las cuestiones
prácticas.

2. El fundamento de los derechos
Si el formulismo jurídico escamotea lo esencial, para enfrentarlo, en las
décadas previas a las de la crisis de las democracias occidentales, se contaba
con la alternativa de recurrir o bien a algunos libros "muy antiguos, generosos
a veces, pero metafísicamente abstractos, o, si no, los de Spencer" (R, p. 244).
En el primer caso Vaz refiere a textos jusnaturalistas, en los que "los derechos
individuales son presentados de un modo abstracto, en el fondo verbal, por
ejemplo, como 'atributos inherentes a la persona humana'" (R, p. 251); en el
segundo, como ya hemos visto, recuerda lo que fue la formación dominante en
la Facultad de Derecho de fines de siglo pasado. En este sentido, ya al final de
su carrera, Vaz vuelve a dejar constancia de la continuidad de la influencia de
Spencer en su propia concepción de la naturaleza de la sociedad y, como conse-

�ni &lt;J'[S96i] N'otqqa t
•goid^s^eiiN'oíqqoa e
[S96i] n 'íqqoa z
-.laqq b soqoaiap soj ibjiuiisb ap laauadg ap o^ua^ui [a ua BJ^uanaua as 'sajenp
-lAipui soq^aaap so[ ap aOAi^sod s^mB o^uaurepunj un sa zb^\ BJBd anb oq
ouisiuopin^uí ap a^ans Bun ouioa jofaui souiBurezuapBj
-bo o[ Xoq 'sosoqBA ouiod souisiui js jod ireuejaAaj as anb snpuaaja X so^uaiui
-púas ap sonpiAipui so[ ua Bpuasajd Bq Bjn^sod B[ ap ^oaisjjB^aui ou OApisodB
jap^jBO [a BoipBJ apuop japua^ua bX apand as ou 'zb^. aaainb ouiod 'uppdao
-uod B{ ap BJopBn^BAa Boip^jd U9punj bi JBAjasuoa BJBd 'u9pn^0Aa Bqoíp ap
ouBsaaau jap^jBD ¡a BSaiu as is 'oiquiBD ug bapbuijou Bzjar^ ap BfiB^op jap
-ua^ajd \9 oppuas a^uauíBiAqo apjaid 'jaouadg ua osbo ^a sa ouioo 'sa^Bpos sbui
-a^sis so{ ap o^oxiBsap [ap BUBsaaau Bpuapua^ Bun ouioa u9pn[0Aa B[ opuBj
-apisuoD pBppi^isod ns JBuuijBaj apua^ajd as ig Buia[ip un ua BpBdej^B Bpanb
U9pdaauoo B[ sbuijoj s^po^ ap '[b^ia uppnjOAa B[ ap oqaaq [a Bas anb Bpuapua
as anb aOApisodB O[ oppuas a^sa ua B^oduii o^^ Bpo^siq B[ ap BDisijB^aui Bun
BUBiapisuoo as '[BnpB oppuas [a ua B^siApisod Bi3o[ouiuua^ b[ ua 'anb o[ Bai[d
-uii a^uauia[qBpnpui anb Bi^o[oa[a^ Bun auodns laouadg ap U9pdaauoa Bq
BUBuaauads upisjaA ns
ua 'opssBd o[3is [ap o^uno ouii^n [a ua a^unuiuiop a^uaujoo B[ b a^iuiaj zb^
ua aoApisodB OApBOijT[BO [ap osn [a anb SB^uaxui 'aooipunf ouisi[nuuojB buiui
-ouap zb^^ anb O[ b 'sauoisaaA sns ap SBim^[B ua souaui O[ jod 's^ui BuipcoadB
as ouistApisod buib[[ B^S9 anb oq sapBpqiqisod sns ap Biua^ Bood^ usa ap oqa
-ajap jap Bjjoso[g B[ ap a^Bqap [a anb upisuaaduiooo^nB B[ b Bau^u9oxa sa 0961
ap Bpuajajuoa B[ ua zb^. Ba^UB[d as anb BApsuja^[B B[ 'Bpuanoasuoo ug

a[q
-B^daaBui 'apua jod 'X BDisijB^aui ap bulioj Bun ouioa aqpjad as anb B[ b b^si[
-Bjn^Busnf BApBiLia^B B[ JB^pva ap o^ua^ui [a jod Bpipaui Buanq ua opBS[nduii
*[B3a[ Bpi^snf B[ uoo Bppsnf B[ boijpuapi 'saqqojj b B^uouiaj anb uppipBJ^ Bun
opuain3is 'B^spvpisod uppdaauoa B[ oppuas a^sa ug * Buia^sis uanq un ouioa
uppB^ipajaB ns b jo3ia ua Buia^sis [a sa [^na ap u9pBqoaduioa B[ ap JBSBd op
-ipua^ajd uq anb Bpq&gt;aui B[ ua 'Bj^ojoapi ouioa op^uopunj uq ouisiApisod [a 'a^
-uaui[Bug

X í[B^B^sa jap^JBo ns ap Biauanoasuoa ouiod 'SBOippnf sbuuou sb[

ap pBpiAipBoo B[ ua oppsisui Bq ouisiApisod [a 'Buoa^ ouioa ^ íunuioo uaiq [a o
pB^iaqq B[ 'Bppsnf b[ ap u9pBzi[Baa B[ ajqos sBai39[oa[a^ sauopdaauoa b Bpuaj
-ajaj Bpo^ opuB^Bosap 'g aa^ua^spca X [Baj oqoaaaQB [B BDippnf upioBaapisuoa
B[ jB^iuiq ap U9pua^xn B[ jBuSisap b opiuaA Bq ouisiApisod a^uauiBai39[opo^aui
I :sopadsB saj^ ua z oiqqog jod opBuiuua^ap a^uauíBpBnoapB opis Bq o[3is
a^uasajd [a ua 'ouirqn a^sa ap oppuas [g aODipunf ouisiApisodB ouioa bzu^^obj
-so as oqaajaQ [ap Bqoso[q [Bn^B B[ ua anb O[ ap 'B^suB^qi^n u9pB^uauo uod
B^siuoiDn[OAa ODiu9uouipap ouisiApisod [a souiB^upsip anb a^uauí^ad sg
•(9^3 '^ *H) soApisod s^ui ouis 'souosn[i o
sajBqjaA 'sooisqu^aui a^uauíBjnd ou so^uauíBpurq ua sa[BnpiAipui soqoajap so[
X pB^iaqi[ B[ JBpunj jod ozjanjsa a[qBO[B ns JBDB^sap [B 'oqoaaaQ [ap 'Bpuano

slvama^HJ zva aa o^iaianr a ividos oiNaiwvsNad ia

�76MIGUEL ANDREOLI

tades, y derivar todos ellos como corolarios de la ley de igual libertad 5. Esta
ley para Spencer debía ser deducida "de las condiciones necesarias, en princi
pio a la conservación de la vida en general y luego a la perduración de la vida
social" 6. En este sentido, la fórmula de la libertad implica un aspecto positivo
de libertad de acción, como único modo de que los seres reciban las consecuen
cias de sus actos, y así se posibilite la selección de las formas más progresivas;
y un aspecto negativo de restricción, que impone el respeto de la igual libertad
de los demás, como condición de posibilidad de una vida social en progreso. El
carácter positivo de este principio no radica en alguna forma de descubrimien
to inductivo que se pueda hacer de él, sino en el hecho de que lo descubrimos
en nosotros como un o priori no trascendental, como un conjunto de creencias
y sentimientos que han quedado en los individuos como resultado de las expe
riencias de la especie 7. En un tono spenceriano, Vaz en 1950 afirma que para
hacer sentir a los derechos individuales, no hay procedimiento mejor que
"mostrar, repetida, insistentemente, el verdadero y hondo fundamento de
los derechos individuales (...) que no son (...) sino las libertades que es
bueno conceder a los individuos para contribuir a realizar más felicidad
para la humanidad, y al mismo tiempo para facilitar y estimular su me
joramiento" (R, p. 253).
La dirección básica de esta concepción de los derechos es un intento de re
alización de un programa de fundamentación, que en sus líneas generales es
actualmente el más prometedor. Si bien la concepción de los derechos indivi
duales como derechos morales ha sido utilizada para criticar al utilitarismo,
en la medida en la que éste podría justificar políticas aborrecibles según prin
cipios morales generalmente compartidos y, en consecuencia, es necesaria la
restricción introducida por el recurso a criterios deontológicos; en cambio,
cuando se trata de justificar a los derechos mismos parece inevitable recurrir
a los intereses humanos que ellos fomentan o protegen 8. En consecuencia, es
necesario desarrollar dos extremos:
1. Por una parte se debe determinar qué tipo de consecuencias han de
ser estimadas como razones para la observancia general de los derechos. En
este aspecto, Vaz continuó remitiéndose al utilitarismo de Spencer. Esta ver
sión del utilitarismo, la estimaba Vaz como una superación de la forma del
utilitarismo que define el bien en términos de la conveniencia que resulta del
cálculo. Lamentaba que hubiera permanecido atado a la idea de que los actos
moralmente deseables eran los que aseguraban resultados placenteros y se
hubiera cerrado a la posibilidad de los "ideales dolorosos". Pero, sobre todo,
entendía que la obra de Spencer indicaba un camino para dar una respuesta
adecuada a la cuestión de la naturaleza de los derechos individuales sin carga

5.Spencer, H. [1891], 36 y 38.
6.Spencer, H. [18911,35.
7.ibid.
8.Cf. Scanlon, T.M. [19831, p. 112. Este artículo desarrolla una argumentación con puntos
de partida semejantes a los de Vaz, pero con un desarrollo diferente.

�"^8I d '[U6I] Vi. '^q^M 01
d eidns 19a 'zb^ ua [Bjoui bj ap sc^uaurepunj ap pBpp^di^inuí bj ap up^sano b{ aaqog -q

jas u^jpod ou 'sasaja^n soqanbB b uapuodsaj soqoajap so{ is anb o\ jod '
-luua^ap sauopBnqs sbj ua irepuapiAa as anb soj ou X pupiuBuinq bj ap ozB{d
o3jb{ ap sasaja^m so{ Bjapisuoo 'souiia bX ouioo 'anb ouisuB^qi^n un b opuau
-iqpB a^iBd Bun jod :sbuuoj sop ap zb^\ auapqo o{ o^sg sa^uBJjaqB sauopBn^
-is JB^pva ap uy \d uoo 'o^ob ^ap SBpuanoasuoo sb^ ap uppBJo^BA B{ ajqos jbui
-ud ap ireq soqaaiap so\ opoui ^nb ap JBoqdxa u^iquiB^ ouBsaaau sg z

BjajQBO BpB^Bpp ns ua aaaaua^jad ap 9fap Bounu ojos9jij oa^sanu anb
'006 18P U9pBjaua3 Bp^uiB^ B^ b uojBu^aaduii B^siuopnpAa ouno ap SBapi
o^und anb B^SBq ap u9pB.psouiap Ouioo a^u^saja^ui
-uauínSjB joXbui ap Bsuadsip aj anb BpuapiAa ap apans Bun^jB ap BpB^op
anb B^ b 'o^uaiuiBSuad ap Bauq B^a ua 0961 UB BiABpo^ zb^\ ap Bpua^isui Bg
BpBu B^uauíBpunj ou 'ou o Bp as a:piauiajduns o^uaiuipuas u[\ ¿o^uauíBpunj
un jas uapand so^uaiuipuas so^ opoui anb a^? sbdisijb^oui sauopdaauoo sq
-Buipsa zb^y ^^b o\ ap apuajajip b¡ anb p^piApisod buti^uiu jBui^paj apand ou
'ajoua^ui Bzanbu,, a^uapajo Bun ap bpubub3 bj ouioo jpuas ap JB^naipBd bui
-joj BunS|B ap u9puBdB b^ ap o uqpBpuaaajip B[ ap uqpBJOiBA
uvooajun upponufsuoo vun sa ou oX jvno o] 'tvoodal
vun ap uaiq o 'vjauauoa vwjv un ap tpvppr&gt;dvay o Ipnjijdiuv&gt; dj ap o^uaíiu
•paua pp ooiSppixv o^daauoo ja ojja v vjnaum as ojvipaiuw ap ouaj vomb
-jsd ^pvpuauajjp, vj ap osauSoud ouioa (• • ) opvotjíjva jas apand ojuaxui
-ojjodiuoa ap sajqjsod smuuoj sajuauajip svj ap vnjjDjijvna uppvoí/jsuan
-xp vj -j^ v opxun- X onxjvjxjuvno ojuawnn ja 'oombxsd ojuaxiunjuodiuoa ouj
-sanu ap sonxpajv X sonxjisuas 'sajvuopvuux sopxuajuoo soj ap oduivo ja u^n
luqpdaouoo B^sa ap oziq Jaqo/V\ anb Bapuo bj a^
-uaXnpuoo B^nsag a^uapiAa o^uauíBpunj ap apans Bun ouioo jaaajBdB a^uaui
-^BuopBJ apand ou osbd opo^ ua X 'Bjnoso a^uauuB^nDipBd sa 'jo^ba ua ^dubab
un ouioa u9pBoyiu3is uoa 'sonpiAipui so{ ua sa^uasaad soaippnf X sa^ujoui so^
-uaiuipuas so{ ap pBpifa¡duioo tb\ ua X uqpupuaaajip B| ua bpubub3 Bun ouioa
pBpiuBiunq b¡ ap osaoSojd {ap pBpiApisod ap Bapi B{ anb sa Biuaiqojd {g
sapBpaqq B{ ap o^uaiuiioouooaj ja B^uauíBpunj anb ouanq o¡ ap oppuas {a sa
buba anb O{ 'jaouads b a^uauiB^a{duioo 'saouo^ua 'aqap as sa{BnpiAipui soqoaj
-ap so¡ ap BUBUiajjajzBA uqiDdaouoa B{ ap buijoj Bg (9¿g d 'q) asa^uapuaosBj^
sapBpi{iqisod sb{ s^ui íosaiSoad a{qisod X ouBuinq o^uaiuiBJofaui ap so^ouiaj
so¡ ap X 'pBpun^as X pBpiDi{aj ap souiixqad sa^Bapi so{ ap -BpBi{iauoo- a{qisod
u9pBzqBaj jofaui b¡ BJBd,, 'Basod ajquioq {a anb ouanq sa anb sapupaqq sb{ b
ua{BAinba sajBnpiAipui soqaajap so{ 'bj3ubui B^sa a^ (piqi) sb^s9 jod BpB^znf
jas ap Bq uaiq s^ui anb bX '{bjoui b¡ tu oqoajap {a iu JBpunj apand ou Buo^iq
B{ anb opBp '(^9^ d 'g) aouBsaoau ouioo osajSojd {a Jiqaauoo,, JB^pva X ' ¡bjoui
b{ ap {a ua ouioo oqoajap {ap osbo {a BJBd sapBpi{iqisod sa{dp{nui ap soAisnpui
ub^ jas irepaqap anb opBp 'jBJapisuoo b so^uauíBpuiq so{ JBqduiB 'zaA B{ b 'uoo
'ooisijb^oui aj^sB{ a{qisod un ap so^aj so{ jBjadns bjbj

llvamaaHH zva aa coiaianr a avi^os oiNai^vsNaa aa

�78MIGUEL ANDREOLI

dejados de lado por la consideración de la circunstancia; y por otra, mante
niendo una estrecha relación entre el Derecho y la moral en su concepción, con
lo que el respeto de los derechos viene a basarse en principios morales que,
como ya vimos en la primer parte, tampoco han de ser modificados por el cál
culo de las circunstancias.
La intención filosófica de Vaz sobre estas materias, es más interesante
que los recursos con los que contó para llevarla adelante. No quiso abandonar
la pretensión crítica de la reflexión sobre las instituciones jurídicas -de ahí su
ajenidad al positivismo jurídico tal como se lo entiende ahora- y, a la vez, evi
tar el tipo de compromiso metafísico que supone el jusnaturalismo de raíz clá
sica. Lo que no podía servir adecuadamente era la insistencia en las interpre
taciones de la segunda mitad del siglo XIX sobre una pretendida lectura de la
evolución jurídica 11

3. La especificidad del derecho
Afirma Vaz que la diferencia entre la moral y el derecho no es de funda
mentos, sino que "es una diferencia de naturaleza y alcance" (R, p. 249). Mien
tras que "Moral es lo que (...) debe desearse que los hombres sientan, hagan o
se abstengan de hacer (...) el Derecho determina lo que (...) debe legalmente
permitirse, imponerse o prohibirse" (R, p. 250).
La perspectiva que Vaz elige para determinar la diferencia es la de quien
promueve las normas y valores: yo deseo que tú obres moralmente, yo te im
pongo que tú actúes legalmente. No es claro que Vaz sostenga que respecto a
nosotros mismos sólo deseamos ser morales, sin que sea necesario un conteni
do de obligación, no reductible a un deseo. Lo que sí se puede afirmar es que
la idea de Vaz de la moral, profundamente ligada, como ya vimos, a perspecti
vas como la de Stuart Mili, no se centra en la noción de obligación, en buena
medida se aproxima a una concepción de construcción de la personalidad y, en
consecuencia, a la deseabilidad de una forma de vida, antes que al sentido
kantiano de un elemento irreductiblemente constrictivo de obligatoriedad. Por
esta razón, derecho es lo que se impone; moral, en cambio, todo lo bueno de
seable. Lo que se impone ha de ser juzgado también por su bondad, pero con
servando la diferencia, ya que "si bien todo lo deseable debe permitirse, no
todo lo deseable debe imponerse, ni aun todo lo indeseable debe prohibirse, ya
que hay casos en que esta prohibición sería inadecuada o contraproducente"
(R, p. 250).
Esta concepción determina al derecho como una moral mínima. La dife
rencia no radica en el contenido de las máximas sino en la presencia de moda-

11. Algunos intentos actuales tienen la misma dirección, aunque utilizan instrumentos con
los que Vaz no contaba. Nos referimos al programa de la ética discursiva, que, funda
mentalmente en la versión de Habermas propone una reconstrucción racional a la vez
que una justificación de la capacidad crítica en materia normativa, junto con un intento
de recuperación no metafísica de una lectura progresiva de la historia.

�ouanq o\ jod sopiujaouoa JBpa ap
uBÍap osa jod ou 'Bagpadsa uppunj Bun uauap sopa uaiq is sand 'sooipunf so:^
-daaaad soj ap Boip u9pBn[BAa ap pBpqiqísod bj BAjasajd zb^. 'jbjoui á. oqaajap
a^ua so^uauíBpun; ap pBp^Bn3i b{ ua jpsism \e 'bj3ubui B^sa aQ pBpiun^odo
^ BpuaiuaAuoo ap sauozBJ urias ipiquiB^ ojad so^daaajd so^ ap
rs\ ap souiuij^ ua 'saouo^ua 'opBiqBAa jas ap Bq oaipunf o^uaiuiBuapjo
BpuaApuoo B{ ap sapBpisaaau sb{ b
SBUB^qpn sauozBJ ap bub^bj^ as anb Juajuí ipijip sa ou o^xa^uoo pp
uis 'Boipunf U9pisoduii buti ua B^iatAuoo as Bpnpuoa ap o^daaajd un anb ubo
-ijpsnf zb^\ un^as anb sauozBJ sb| UBja sa^na aaqos snpuajajaj ap souiaoajBO
snpBoqqnd SBjqo sb^ ug B^a b oou^U9oxa ou oaad '^joui ^b\ ap p anb opiBuu^
-saj s^ui uaooq O| anb SBop^ui^Bid sapupisaaau jod opBuiuua^ap Bpanb ooipu
-nf o\ ap oduiBO p anb SBJ^uaiui 'upisundxa ap oop9^siq osaooad un ua Bpnsuad
sa [bjoui B{ ap Bjajsa Bq opBpuBui 'opiqiqojd 'oppiuuad ap odp pp sajopBzij

6¿VHiayaaj zva aa oDiaianr a ividos oiN3iwvsN3d ia

�[8S6I] 'O 'IX X '91J^SvI sajviaos d soapspuv
'soaijpuap svwaj auqos svpuauajuoo svunSp/ ua 'auqtuoy jap soyaauap S07
•^^S6I] 'dV 'IIX X l^uaSvZ 'saj
-víaos d soaijspuv 'soaijpuap sviuaf auqos svpuauajuoa svunSjy ua 'ou^api
ap o^^ipcg ua (vaiuipuoaa d ¡vpos viuapoui va soiusi^ojvuod soun^¡y
•^^Q6I] 'O 'IIX \L '*?•*
-3g'VZ 'sajoiaos d soaijsjpv 'soaijpuap svtua^ auqos svpuauajuoa svunSjy
[0Q6I] 'H 'IX JL '9ÍJ3S oí sajviaos d soapspuv 'soaijpuap sviua^ auqos
svpuauajuoa svunS¡y ua 'oqaauaQ pp vjjosojijj ap asvp vun ap sopuanaa^
'Sd 'XX JL 'jvj^os-oaiiuquoaa ouvapi ap ofavufx^ ua 'sajviaos smua^qou^
[8861] 'd3 'X X 'ouviuaiuua^ ua 'muajqoud pp sajuv uvpg
[8861] 'd 'X X ^oiuv^uawua^
[0^61] 'SdS 'IIA X 's^jviaos svuuajqoud soj auqog
[8X61] 'XdS 'A X '•?? 0/ 3P pvpaidoud vj auqog
[0161] 'Al 'AI X '^?A ^ai91
[8061] 'd 'IIIA X 'uppav d o^uaiiuiaouoj ua 'oiuspviuSvud ;^
[8061] 'VO 'IIIA X 'uopav d ojuaiiuiaouo^ ua 'uppav d ojuaiwpouoj
[Q06I] '01 'i X 'sauopvnuasqo d svapj
-uodsajjoa ouio^ \9 opuBoipui ao^q as b^id b¡ 'B^sq B^ ua sopipua^duioa ou sos
-bo so{ ug a^uanj bj ap Bqoaj Bf o^aa sisa^uajBd aj^ua Baipui ag o^xa^ \b ua of
-BqBj^ ¡b B^a as anb bj jod b^Sis b¡ b^bubs as a^uaipuodsajjoa ouio^ ^ap uopBnu
-puoo y '8961 'oaptAa^uop^ 'souio^ AXX ua ^CBn3ruf^ {ap {B^uauQ Baqqnda^ B{
ap sa^uB^uasaada^ ap bjbui^^ B{ ap apBuauíoH upioipg B{ opBzi{i^n Bq ag

18V^I3^^3J ZVA 3Q ODIQI^nf A 1VI3OS 01N3l^MVSN3d 13

�[6¿6T] oqanaBvCv Baa^oqqig '
'sajvnpajajui vuvd jvuoy^ "ont/^ vatSg^ '3 'BJia.uag zb^ ua oBojpuj 'januBj^ 'SdVIO
[ZL61] 'ZL61 cnsoSy
'^^9 uirq^ 'BipjBj^ ap souaapBn^ 'oaptAa^uoj^ '%^ vupuuajj zv^ ap ouvuajua^
ua 'vupuua^ zv/^ ap ojuatiuvsuad ja ua sajuvmiuuapp svpuanjjm svj 'j
[0S6I] oaauín^j 'oapiAa^uop^ 'qos PP ^i^vnSnun vunjvuap] vj
A y 'OVQHV ua 'otpnjsa un vuvd svjo^^ vupuua^ zv/^ sojuvj '^nu

[9^61]
so[qan^ pg 'oapiAa^uoj^ ^vupuua^ zv/^ ap vopuj 'oapa^ 'VSOHD
[6961] ^UB^xsjaAiuf^ Bjn^qti^ ap uppBpung 'oaptA
'vupuua^ zv/^ ua ugpav A ojuajwvsuaj 'opunBj^ '^OONV^ ^ BUB!Q '
[^T6I] ?znB8
-sg ap o^noaj^ 'oapiAa^uop\[ 'vnij^ vajSgrj vj v sauopvjouv svunSjy 'oiuo^uy 'OHXSVO

[S96T]
-03 ip luoizipg 'uBp]^ 'ooipumQ oiuspijpo^ a oiusjjvunjvusmQ 'o^aqaojsj '
[696T] P^OJXQ 'Apaqt^ uo sAvssg uno^ 'Bi
[2861] SBpuai^
ap pB^[noBg A [B^uauQ BpuBg B[ ap sauopipg 'oappa^uop^ '(0Z6l~098l) ojuajiuvu
-ijdpsip 7g 'z oiuo^i 'AvnSnuf^ ja ua pvpijiqpuas vj ap vuojsif^ 'oapaj asop '

[9861] 3ANI^
-[B^uauQ BpuBg B[ ap pg 'oappa^uop\[ 'owsjjjjvq jap ojuaxuupvu j^j 'g \i oaju
-vjiug ouadiu¡ ja A souapuvjsa soj 'ajjjvg 'uiurefuag 'J^Í1HVN ^ oaPad ^sor 'MVHHV3
[T86T] umSuag 'sajpuog 'uos
-uioq^ g'VT aP sa[Sui [B uopanpBJ^ B[ Bzqpn as 'vanbvuiooj^ vajj^ 'saaaJLOJiSIHV
[T96I] souiBg A oaiaxiBg 'oapiAa^uoj^ 'vupuua^ zvj\ v upponpouju¡ 'oan^v 'OVQHV
[8¿6t] P3 ^PAV ^^U0P\[ 'sbobjb^ 'svap¡ svj ap vuojsij^ souvo
-pauLvowijvj sojpnjs^ ua 'vupuuajj zv/^ ap vc\j^ vaiSo^ vj ap spauaQ 'oatvpv 'OVQHV
'[8961] BDHclP&lt;^ag B[ ap pBpisaaAiuf^ B[ ap sauopBaqqng ap cquaui
-B^iBdag 'oappa^uoj^ 'AvnSnu/} ja ua ouisiaijpoj A owsjjvnjujds^ 'ojrvpy 'OVQHV
'8¿6T &lt;JnS P3 'S9JFV souang 'vopua ugzvu vj auqos opvjvuj, :pBa^ '896T '(
-aig in^g) aqo^vaOT '^B^uiqn^ '^/unuuaj[ ayaspu^ uaqn jvjyvu^ 'subh '

�84MIGUEL ANDREOLI

DE GIORGI, Diógenes, El pensamiento pedagógico de Vaz Ferreira, en Centenario de
Vaz Ferreira **, Montevideo, Cuadernos de Marcha, Núm. 64, Agosto 1972,
[1972].
DEL CAMPO, Aníbal, El problema de la creencia y el intelectualismo de Vaz Ferreira,
Montevideo, Universidad de la República [1959].
ELSTER, Jon, Nuts and Bolts, Cambridge, University of Cambridge [1989], trad.:
Tuercas y tornillos, Barcelona, Gedisa [1990].
FRANKENA, William K., Ethics, New Jersey, Prentice-Hall Inc.; trad. Etica, México,

UTEHA [1965].
GLICK, Thomas F., Darwin y el Darwinismo en Uruguay y en América Latina, Monte
video, Fac. de Humanidades y Ciencias [1989].
GOLDMAN, Alan, The Entitlement Theory of Distributive Justice, The Journal of Philosophy, LXXIII, 21 [1976], p. 826.
GROMPONE, Antonio M., Carlos Vaz Ferreira, en Centenario de Vaz Ferreira *, Mon
tevideo, Cuadernos de Marcha, Núm. 63, Julio 1972, [1972].
LIBERATI, J., Estudio preliminar, en Vaz Ferreira, Carlos, Lógica Viva, Montevideo,
Ed. Técnica [1983].
LIBERATI, Jorge, Vaz Ferreira filósofo del lenguaje, Montevideo, Arca [1980].
LÓPEZ VELASCO, Sirio, Carlos Vaz Ferreira: una filosofía asistémica, Universidad
Católica de Lovaina, Tesis dactilografiada de doctorado [1985]
LUKES, Steven, Individualism, Oxford, Basil Blackwell [1973]
MACPHERSON, C.B., The Political Theory of Possessive Individualism, Oxford, Clarendon Press [1962].
MARTÍNEZ, Martín C, La teoría evolucionista en la propiedad territorial, en Estudios
sociológicos, Montevideo, Colección de Clásicos Uruguayos, [1965]
MASSERA, Erna, La propuesta educativa de Vaz Ferreira, Punto 21, N 55, Montevi
deo, Setiembre 1991.
MATO, Carlos, Vaz Ferreira: limitaciones y escamoteos de una filosofía, en Praxis,
No.l, Diciembre de 1967, Montevideo [1967]
MILL, John Stuárt, On Liberty, en Utilitarianism; On Liberty &amp; Representative Go
vernment, Londres, J.M. Dent &amp; Sons Ltd. [1931].
MILL, John Stuart, Sistema de Lógica deductiva e inductiva, Madrid, Daniel Jorro Ed.

[1917]
MILL, John Stuart, Utilitarianism, en Utilitarianism. On Liberiy &amp; Representative
Government, Londres, J.M. Dent &amp; Sons Ltd. [1931].
NOZICK, Robert, Anarchy, State and Utopia, Nueva York, Basic Books [1974]; trad.:
Anarquía, Estado y Utopía, México, FCE, [1988].
ODDONE, Juan, La formación del Uruguay moderno, Buenos Aires, EUDEBA [1966].
OVEJERO, Félix, Economía moral del mercado, en Arbor, N 550, Tomo CXL, Madrid,
Octubre 1991 [1991].
PALADINO, Julio, La Lógica Viva y la teoría de los sofismas, Montevideo, Facultad de
Humanidades y Ciencias [1962].
PIACENZA, Eduardo, Vaz Ferreira y el análisis filosófico. Notas sobre la precaria 'Nor
malidad' de la filosofía en América Latina, en actas del II Congreso Nacional de
Filosofía, Caracas, Noviembre de 1988 [1988].

�[8961] a^uiaA I^ÍS P3 'sajiy souang 'ouisijvuiSvjj A viSojop
-og 'p^ag ^qtuv P^j^ '896T :zgAYOJopj ap opBjaad Bqaaj 'pB.p ua js 'sjaqsqqnj
jo^ Majq 'lusjtviu^vuj puv A8o¡opog 'sapBqo 'ST1IPM XHOIHM
[Q86X] ssaag AgsjaAtu^^ pjBAJBfj
'aSpuquiB;g 'Aydosopyj Jo sjituij ay¡ puv soiy^^ 'pjBuaag 'sWViniM
•[U6I]
Bjnsujuag pg 'BuopojBg 'sa¡vpos svpuap sv¡ ap vpoaf vj ^uqog ua 'svoiwpuooa
/C svoi&amp;pppos svpuap svj ua popvuojvn ap pvpaqi]f v¡ ap opi^uas /^ 'xBp^ 'H383M

[086T] s^oog
DisBg '^Jtq^ BAan^j 'sajdpuuj jvaipv^^ ua 'iCjijvnb^ Jo asuaJaQ uj '^aBqoij^ 'H3ZTVM
[0T6T] P3 *Z 'BUBiuug uoparu^
-suj ap [Biaua^ uopaaaiQ 'oappa^uop^ 'opanj ¡ap ugpvanp^ vj 'oapag ^sop 'V33HVA
[T96T] "30'3 'oopcaj^ 'vaiSgppos vuoaf vj :pBj^ !gQ6T ^snojj raopuBg
&lt;ylJ0X A^njq 'yjmouS puv aunfvu sjj ^uoayj, ¡voi^opioog 'S SB^qoi^ '333HSVM^
[g^6T] ^ang Bqaa^ pg '^Id
Bg 'opvpg ¡a vjpoo auqvuo}j ¡&lt;^ pBj^ 'a^vjg ay¡ snsuan uvj^^ ay¿ '^iaqaan 'H30N3dS
[T68T] ^]Xo&lt;io]^^Jo sajdpuuj ap ai a^^d '^apsnp ';aaqjaH *H30N3dS
[086T] ^-^pa^PO 'pup^IM 'v¡qvy ap sopy 'uqop 'ggHV3S
'[8861] BDiuiouoog BJn^^n^ ap opuog 'oaixaj^ 'vpvnpd /C vaipnd ¡vuoyt
'duioo '^iBn^g 'aaiqsdxuBjj ua 'vp^snf vj ^ svpiu svj 'soyoauap so'j '" j\[\l 'N03NV0S

[086T] 086T
o^soSv-o^^j^ 'SBDBJB^ *so3agB^) o^tuog gg^ '¿OM 'sojuatu^vu^ ua 'svoíSgpapt
-oquan svpvpj sv¡ ap osvo ¡a :v¡smppod ugptpvuf v¡ K vupuua¿¡ zvj^ 'jaiABf 'OSSVS
[¿86T] P3 ^BA1BS 'Buo^aaBg 'O7^as ua uíítuvq v asopuvui
-o^ :pBj^ '[9861] lia^Big ps^g 'paojxQ '^¡snouas uictuvq Suiyvx 'l
[^¿61] ^¿61 O^so3v '^ -UIPN '^\pxe]^^ ap sotuapun^ 'oapiAa^uoj^ '%lk vupuua^ zv^
ap ouvua^aj ua 'vapuja^ zvj^ ap pvp¡¡vnpy'vp^^io^ 'giNVPVVIiSíia
ap sooiap^n^ 'oappa^uop^ '^^ vupuua^ zv/^ ap ouvua^ua^ ua 'vjpuua¿¡
ap vaujdiua vjjosopj v¡ .owsuidiua ¡ap ugpdaauoa vnanu vu[\ 'gp^ aipuy '13NI8OH
[6861] oapiAa^uoj^ louvouatuvowi¡vrj uvjosopjj ap
¡vuopv^i oujuanou^^ uaj (^oy ap &amp;vnSnd[\ ¡ap voijgsopj voijviuapouj ua 'ouuapoiu
Ñ.vnSnjL[\ ¡ap ¡vnpa¡a¡ui vunprupa v¡ ap ugpvpunj v¡ ua v)Joso¡¡^ tyj 'ojbajv 'OOIH
[0S6T] ojatun^q 'oappa^uoj^ '006 PP v/CvnBnun vun¡vua¡í¡ vj
'sopo A. y 'OVOHV U8 'so¡uapanou ¡ap ¡vnpuidsa a^uaiqiuy 'sojjb^ 'VílZV 30 3V3H
[S86X] 303 'oopcap^^ 'vppsnp
v¡ ap vjuoaj, :pBJX '[X¿6X] díl P^ajbh 'aSpuquiB^ 'aa^snpjo /üoayj y 'uqop 'S3MVH
Í^¿6X] ^¿6X OHnf '89 '^PN '^^J^pM ^P sooiapun^ 'oappa^uoj^ ^ vupuua^ zva
ap ouvua¡uaj ua 'oií/sj/oíoos A otusífenpmrpui auqos .vupuua^ zv/ 'anbuug 'XSHOfld
'[¿S6X] S0PÍBd 's^JfV souang 'soSituaua sns A vpaiqv pvpaioos vj vpvx\ íssaag
uc^aouug 'uo^aouug 'saiiuaua s¡¡ puv Appos uado ayj, 'g pug 'ggddOd

Vai3H83J ZVA 3d ODIdl^Of A 1VI^OS OlN3I^MVSN3d 13

�88VLJVHoonaia
18saxNana
g¿oqaajap pp p^ppijpadsa Bq g
flsoqaaaap so^ ap o^uauíBpunj jg z
g¿oqaajaQ pp Bjnd ou U9pdaouoo buq q

8¿OHoaaaa aaa vzaavanxvN v^ m
69uppBlipnoa b^ ap B^nuu9j Bq "ggg
99xi9pB^qBq ap Bxia^ b oqoajap ig ^gg
g9spuajaq B{ ap Biuajqoid ja
:a^uasajd uauii39J pp Bo^pa Bq q'8'8

^9soidpuud so^ ap u^pBqpuoa Bq gg
09pBppn^í Bq z'
29ppos Biuapojd p X pB^Jaqii Bq "^q'g
09pBpipnpiAipui bi ap o^o^iBsap {g qq'8

Qfp^paqq X ouisipnpiAipuj qg
g^ppos Buiapojd ^g g
ffBipxiag zb^y ap ouisipnpiAipui pp sa^uapaoa^uB soq q-^
g^ouisipjaqq X ouisipnpiAipuj z
6gpBpuoua^in B{ ap pBpuoud Bq q

68avióos v^aaaoHd aaa Moioaaos va ai
gguppaap :o:piauioui jaoaa^ '^^ '8'8
0gsa^uaiuaAuoaui a sBfB^uaA SBq *2'8
9Xasj^asap o aaiaaBq Bppod anb o\ opox T'8

9XU9ispap B{ ap osaaoad ^g g
gX

soai^buliou sBiuapojd ouiod sappos SBiua^ojd soq z

gBDtp^jd ^\ ajqos U9pca^aj Bq q

6saavioos svwaaaoad soa avsNad aa oaow aa

i

s

33ICINI

��</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </file>
  </fileContainer>
  <collection collectionId="2">
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="31">
                <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="138">
                <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="139">
                <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3695">
                <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3696">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </collection>
  <elementSetContainer>
    <elementSet elementSetId="1">
      <name>Dublin Core</name>
      <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
      <elementContainer>
        <element elementId="50">
          <name>Title</name>
          <description>A name given to the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3234">
              <text>El pensamiento social y jurídico de Vaz Ferreira</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="39">
          <name>Creator</name>
          <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3235">
              <text>ANDREOLI OLIVERA, Miguel Ángel</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="48">
          <name>Source</name>
          <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3236">
              <text> Andreoli Olivera, Miguel Ángel 1951-:&#13;
El pensamiento social y jurídico de Vaz Ferreira /Miguel Ángel Andreoli Olivera..&#13;
   Montevideo : Facultad de Derecho, 1993..&#13;
  85 p..</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="45">
          <name>Publisher</name>
          <description>An entity responsible for making the resource available</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3237">
              <text>Facultad de Derecho</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="40">
          <name>Date</name>
          <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3238">
              <text>1993</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="42">
          <name>Format</name>
          <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3239">
              <text>Libro</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="44">
          <name>Language</name>
          <description>A language of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3240">
              <text>Español</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
      </elementContainer>
    </elementSet>
  </elementSetContainer>
  <tagContainer>
    <tag tagId="19">
      <name>CRITICA</name>
    </tag>
    <tag tagId="7">
      <name>Filosofía</name>
    </tag>
    <tag tagId="33">
      <name>URUGUAY</name>
    </tag>
  </tagContainer>
</item>
