<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<item xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" itemId="271" public="1" featured="1" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/show/271?output=omeka-xml" accessDate="2026-05-14T10:00:43+00:00">
  <fileContainer>
    <file fileId="491">
      <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/33d0088b86fb17b3124686376b4930ab.PDF</src>
      <authentication>531a0c14cb823771c3992235ed01581e</authentication>
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="5">
          <name>PDF Text</name>
          <description/>
          <elementContainer>
            <element elementId="52">
              <name>Text</name>
              <description/>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3031">
                  <text>886.
• '.un

o¡oi66bi/\i jbosq
vynavioia vi
orva vAvnonyn
vi

sepueiQ Á s^pepjueiunH 3P pennoej

á

vi aa avaisaaMNn

�oíeq e/^^n6mn pepisJ^Aiun
lun OV1/M 968 8¿

v^naviDiá vi orvs

vi

SVIDN3D a saavaiMVwaH aa avnaDva
vi aa avais^¡3AiMa

�En el período quizás más delicado de las relaciones entre la Universi
dad uruguaya y el gobierno del país, cuando los ataques a la enseñan
za superior arreciaron, cuando el proceso de fascistización -que cul
minara en junio del 73- estaba en pleno desarrollo, le tocó al Ing.
Osear J. Maggiolo el riesgoso honor de ser Rector de aquélla. Lo hizo
con la lucidez y la valentía que eran estrictamente necesarias pero
que él puso de manifiesto en forma decisiva, intensa. Tanto cuando en
las madrugadas los grupos fascistas intentaban entrar vandálicamente
en los recintos universitarios como cuando las fuerzas represivas busca
ron infructuosamente -pero no sin saña- pruebas de conspiraciones
imaginarias, cuando en realidad la Universidad molestaba por ser el
testigo no mudo, incomodante, de la regresión del país, Maggiolo es
tuvo al frente de la Universidad. Ni su reconocida autoridad como téc
nico y como investigador en problemas de hidráulica —utilizada en
varios países de nuestra América Latina—, ni su visión del desarrollo
de/SU propia sociedad, igualaron su serena valentía. Sus capacidades
intelectuales nos traen hoy, pasados aquellos álgidos momentos, un
adecuado e imprescindible análisis de lo que llegó a ser la universidad
bajo la dictadura y de cómo se compaginó el proceso de esa captura.
El informe que aquí se presenta fue preparado para EULA 2 (Segundo
Encuentro de Universidades Latinoamericanas. Caracas, 1976) a prin
cipios del presente año. Su difusión se ha hecho necesaria.

Este documento fue publicado originariamente
por la Universidad Autónoma de México
Coordinación de Humanidades
Centro de Estudios sobre la Universidad, en 1977

�BJ B OIJBJJ
-uod 'ajuBjSBjdB BjaiiBiu ap 'anj 'apua jod 'X 'buoXbui ejopeuinjqs jod
0UB)isj9Aiun oujdiqoS [a ua apBjadun spuapuaj B[ b ajqEJOABj anj oj
-uarurepunuojd ja 'ogjBquia u?s 'pBpisjaAiufl BI ^qBUjaqo8 anb Bpuap
•uaj B| b oubjjuoo BJd anb Biuodns ^s anb X opiuajsqB Biqsq as [Bjau
•9^ U9 anb sa^uBjoA ap apuBiS oiauínu un 'sajuBipn^sa X sopBsaj^a ajj
-ua ajuauqBioadsa 'BqBJodjoaui as anb o\ uoo 'sa^Bipn^sa X sopBSdJÜa
'sajosajojd b ouo^Sqqo ozrq as o^oa 1^ oiJBjisiaAiun oujaiqoS [ap
uppisoduloo B| ua oiquiBO un jauaiqo ap SBzuEjadsa SBuas UBqEJjp
sopipB sfui saiopas sns X empBpip b¡ anb bj ua 'oyB [ap oidpuijd
b Bpe)OA 'Xa[ BAanu Bun of^^q sBUB^isjaAiun sauop5a|an[lojBzt[Baj as
'opB^sg ap ad[o8 [ap s^ndsap sasaui sa^ '2^trap~a^[üíaija u^
•XBnSnjn [8 ua Bjnuo) B[ bjjuod^
'(9¿6l) UE 9)S3 3P ozjbui ^p sauij b opBuruuai sq anb ByBdureo
Bun BJBjajoap [BuoiDBUja^uj Xjsauuiy ^nb e X '9¿6l 3P ozjbui ap 93 [a
ap 'jeuopeN ig jod opianpojdaí \topumu p ud ooiun
9uiuiouap anb [Buo^pa un 'oXBn^njn osbo [ap
'BJBoqqnd saunj, ^jo^ Avaf^ aqx oaip9iiad [a anb b opBAa^ Bq o^sg
'opianpap souiaq anb SBXenSnjn
sbjjio sb[ ap ojuap jod 0^ I3 ^ SI I3 3J^U3 epipuajduioa ^sa Bpajuoa
aiuauia[qisiAaad bjjio b[ 'a[iq3 'sopBuopuaui sasiBd soj ap oaiipuiBjp
SfUi osbd [a ua ^Bui)ua3jy ua soai^qod sosaid so^uaiuinb pui sop X bj
-uasas '90M3 U9 soai;i[od sosaid [iui B^uiaj^ '[isBig ua soai^qod sosajd
pui B^uanaup soiuaiasop ubjjboijiu^is 'ajuauiiuo3 jap sasiBd sojjo
b SBpBpaXojd 'sbjjp sBjsg { sofrq sns X [^ BJBd pepundas X of
opueasnq 'soyB oaup souiiqn so[ ua sind [ap opBj^iuia Bq 's
-Bq oaup BpBO ap oun X 'opBjnjJOí opis Bq 'sajuBjiqBq Bjuasas Bp^a ap
oun ÍSBsnsa sbuisiui sb[ jod opiuapp opis Bq 'sajireqqBq ajuajBna
ap oun t$Bai}i[od sauozBj jod osaid ^jsa sapBjiqBq sojuaiaojjBna
ap oun 'XBnSnjf) ua anb jiaap a^Bg a^anuí b[ X Bjnpo) bj (u9fsijd
B[ ap oipaui jod Baqqnda^Bi ap sapBqqBq so[ b opandun 'jojjaj [a X
B^uapiA u9paBoa B[ jod SBpBjuB[dns uojanj sajBSaj X sa[Buopnqjsuoa
sbuuou sb[ anb [a ua ^suojjaj opB^sa un s;Bd [a ua 9[b^sui a o)uaui
-BJJB^ [a 9|A[osip 'sBpBuiiy SBziang sej ap sapBpuBuioa saj) soj jod
opBXodB 'sopiquia soi^Bjjns soj ap ojuap jod 33 [a uoa j¿6[ ap [Bpiiu
-oa opb ja ua XBn^uin p ua opaja apapisaid ja '¿61 3P oiunf ug

�Votaron un total de 36.961 personas," repartidas así: 22.233 estu
diantes; 1.013 profesores y 13.715 profesionales. El 89 por ciento
de los estudiantes, el 76.3 por ciento de los docentes y el 56 por cien
to de los profesionales, se pronunció en favor de la tendencia que apo
yaba al gobierno universitario, y el 98 por ciento de los estudiantes,
el 80 por ciento de los docentes y el 88 por ciento de los profesiona
les, votó contra la dictadura.
Los resultados de las elecciones realizadas el 12 de setiembre fue
ron proclamados oficialmente elj2^~de octubre, si bien se conocían
desde el mismo día de la elección. &lt;EÍ 27 de octubre je hizo explotar
una bomba en la Facultad de Ingeniería, donde perdfója_vida_unjoven
Hft q^rinnaliriad pispañnia que r.iirsaha estudips de lngenigría^4ftf^ni.
^a. Ese acontecimiento fue el pretexto de la dictadura ^nu^jmpedir
que asumieran quienes acababan de ser electos; se encarceló al rector
ya todos los decanos de las facultades, y se intervino la Universidad
para c^menzarjuna.^íl_^^B^rsecuciónj^^^denci^^ltural^y_cientíca que^jt do^años_y-jnedio de aquella fecha, conserva plena vigencia.
Debe notarse que la Universidad de la República, fundada en 1849
era la única en el país. No había otros institutos, públicos o privados,
de enseñanza superior, por lo cual toda la formación de profesionales,
y la abrumadora mayoría de la investigación científica y tecnológica
que se realizaba en el país, dependían de esa institución.
A diferencia de lo sucedido en otros países del Continente, nunca
había sido intervenida, por lo que en ella se había formado una larga
tradición académica que garantizaba una alta calidad, tanto en la do
cencia como en la investigación.
La Universidad era autónoma, y su gobierno lo sustentaron los
profesores, los egresados y los estudiantes, quienes también elegían,
directamente, al rector y a los decanos. Los estudiantes participaban

en el gobierno de la Universidad desde 1908 (diez años antes de la
Reforma de Córdoba), y desde 1958 tenían una representación de
aproximadamente el 25 por ciento en el Consejo Directivo Central y
en los Consejos de las Facultades. El rector y los decanos eran elegidos
por la Asamblea General del Claustro y por las Asambleas de Claustro
de las Facultades, con prescindencia de cualquier intervención del
Poder Ejecutivo.

�LA INTERVENCIÓN Y SUS CONSECUENCIAS
La intervención la ejerció directamente quien, en el momento, ocu
paba el cargo de ministro de Educación y Cultura de la dictadura, y
era redactor responsable del diario fascista El País, principal órgano
de información del régimen dictatorial. Su acción se centró en la perse
cución de los profesores universitarios, y nombró de inmediato más
de trescientos funcionarios, jóvenes militantes de las organizaciones
fascistas juveniles adictas a la dictadura.2
La consecuencia de la intervención en la Universidad fue la parali
zación de la actividad académica en las diez facultades y en las cuatro
escuelas que componen la Universidad, y un gran deterioro del Hospi
tal de Clínicas, el mayor y más prestigioso centro asistencial del país,
que era operado por la Universidad a través de la Facultad de Medi
cina.
Todas las facultades, sin excepción, han quedado profundamente
afectadas por la acción de la dictadura. Los cursos se dictan irregular
mente, recurriendo a personal sin preparación académica; la invesgigación científica prácticamente ha desaparecido.
Una de las facultades en la que se hacía una mayor labor de inves
tigación era la de Medicina. Reproducimos, a continuación, un ex
tracto de un informe reciente de su cuerpo de profesores: "Desde el
momento en que la intervención comienza a actuar en la Facultad de
Medicina, este [sector investigación] es uno de los sectores más afecta
dos [...) la investigación está muerta en la Facultad."
En la Facultad de Agronomía, de importancia singular para la eco
nomía del país (más del 90 por cienco de sus exportaciones son pro
ductos agropecuarios), se han paralizado las actividades de los tres
campos experimentales de Paysandú (producción animal), Salto
(producción granjera y citrícola) y Cerro Largo (forestal). De los
ciento cincuenta docentes que tenía la Facultad, ciento treinta, es
decir, el 87 por ciento, han renunciado o han sido destituidos.
En la Facultad de Ingeniería, doscientos cincuenta y nueve de ios
trescientos ochenta y nueve cargos docentes existentes, permanecían
vacantes en julio de 1975. Es decir, un 67 por ciento de los profeso-

�jod (nuajut oura ns uo 'spd p jbvkxIos 39Bq BjnpBprp ^[ onb sisuo
oabiS b^ ^p Bpuon^osuoo ouioo ojuop jod g^ un uo 910310 'Bqnpi8
so onb 'uppuop bj onbunB 'opop jod qz un U8 9Xniniusip 'bpbuubj
op ojuouiBjjBdoQ ^o jod sbpb^ojjuo SBjnuupj op cuouinu p íopop
jod 0 un uo ofnpoj os 'souuojuo op uopejuoun^ b opBin^op ojq
-m p ío^uop jod z\ l^ W ^P 9Xnunusip 'o^uonuBuopunj op sojsb^
b opBoipop o^sondnsoid op U9pjodoid b^ ^¿61 ^ ¿61 ax^us :sootpu;
so;uomSis so{ uo osjoa opond ouioo 'opBJOuopp Bq os opiAios jg 'ooip
-91U puosjod ns op BAi^BoyiuSis o^jred sun op upis^dxo bj lod op^oojB
ojuouiBpunjojd oía os 'BiSopipiBo 'pioyiyB U91JIJ 'BjSoioinou 'oais
-uojut oju9iurejBj; op sBoip^ui sbuibj sb| uo sooiun sodmbo B^osod onb
'sboiuiq op p^dsoH p 'ouBp^dsoq oj^u^o o^uB^jodun s^ui fg _^^
•siBd pp ooiup 'BpBo^dy B^^oiojBun|3 op opiAJOS p 9x190 os "Sbio
-unuoi X souotsindxo op Bpuonoosuoo ouioo ^g¿6i op ognf uo sojubo^
-BA UBIOOUBUIJOd 'OJUOp JOd SP P 'JTO^P SO 'BJU3AOU 'U9PB^^iS0AUI 9
BzuByosuo op soSjbo so^uopsop op 'Bjnpo^inbjv op p^qnoBg b¡ ug
*sopBS[ndxo sojosojojd so{ op buoXbui v\ sjbíí pp opBjS
-iui9 Bq X 'od^8 opnj un opujns UBq SBUBumq sspuoio sbj 'souoioipuoo
s^pj ug -op 'BXBrtgrun Bjn^jo^n 'btjojsih ^\ op yosojig *SBOp¡ sbj
op buo^sih 'B^josopg 'buo^sih op sojnqjsu¡ so| op o^uooop puosjod
p osjndx9 os SBpuoi3 X sopBpiuBuinn op pBqnoBg b¡ uo X 'ops^oo
onj oqoojoQ op p^qnDBg b^ op soppos sbiouoi3 op o^n^isuj ^g
'Bjopop (ojSb
'BU^SnpUI 'SBDIUI^UOOO SBOIJSipBJSO 'XBrtSnjf^ pp O01UI9UO09 OSOOOjd
'SB0IUI9UO90 SBjn^nXoo ojqos souopB^qqnd BqBJBdoíd onb of Bj^d
'puopBU pspqBOj 2\ op sisipuB p BqB)uouo os ojnj^sui otso !bjuiou
-oog op ojnqjsui p uo ireqBnpB onb SBuosjod oouio^uíoA SBun 'puos
-jod jo opo^ b 9Xnq^op os ^SBOiuipuo^g sbiouo^ op pBqnoBg B| ug
&gt;161 OUIO9 BUSjdlUO} UB)
Bqooj opsop BpBAud X B^qqnd Bujsnpui b¡ op oXodB uo sojnqpui so|
UBpjOÍO Onb 'B9TUO9J BI9U0)SISB 9p B9JBJ B] BpBUTUiqO OplS B^] BDIUI
^pBOB u^pBiBdojd uis [Buosjod uoo BUBoojd buuoj uo Buopunj 'sojop
-bSi;s9aui o sojosojojd sns op pdpuijd odm3 p opipjod Bq Boisig op
ig #B9iuBOo^\[ b;j9IuoSui op p X pAi^ bijoiuo9u¡ op p 'B^UKp^ojpojg
9p p 'boijbujop^ 3P I8 ouioo 'sojo^uo sopqjsui ';sb 'oppojBdBsop
opBuiunp opis Bq 'biuo^ pBqnosj b¡ onb soJBipxnB sopooop X soj

�contener la intlación (67 por ciento en 1975).
^ara reanudar el dictado de algunos cursos, se recurrió a profeso
res de enseñanza media, a profesionales desprovistos de preparación
académica y a algunos profesores de ideología fascista retirados hacía
varios años de toda actividad. En la Facultad de Agronomía se expi
den títulos sin que se haya cursado el total de la carrera, lo que con
fiere un triste poder a su decano, y constituye un objetivo reconoci
miento a la imposibilidad de sustituir a los profesores expulsados.
En la Facultad de Ingeniería, se ha implantado una norma por la
cual se sanciona a los estudiantes si en clases hacen preguntas al projesor.
El siguiente episodio sirve para tipificar el régimen que gobierna
la Universidad de Montevideo: el decano-interventor de la Facultad
de Agronomía sostuvo que "había que suprimir la investigación por
que incomodaba a la enseñanza". La consecuencia inmediata, fue
que en el campo experimental de Paysandú, donde se criaba una ma
jada de ovinos seleccionada después de cuidadosas experiencias gené
ticas realizadas durante más de quince años con el fin de obtener
un alto grado de parición (más de un hijo por vez), no sólo se suspen
dieron las experiencias, sino que se entregó la majada a los soldados
de la tropa que ocupaba la Estación, ¡quienes se la comieron!

LA UNIVERSIDAD, LA NACIONALIDAD Y LA
POLÍTICA DE ENTREGA DE LA DICTADURA
Puede hablarse, sin temor a exagerar, de la eliminación de la
Universidad por parte de la dictadqra uruguaya,, en cuanto jas funcio-;.

nes esenciales de Una institución dé énséáán2a "superior íé Han sido \

cercenadas o suprimidas! ^ ^"f, ^ ^^ \' ^^f-^^
La enseñanza superior, cuando ñtíse cróñji^ga con la^*iny6sti^ácíó^
científica, transforma aiíos''jjroféá¿!fésí"é^^^imples íépetidóres de tejt-^

tos y conocimientos que les soh ^trañdir^educiéndo él nivel de la^
institución al de una simple escuela secundaria, en la que él estudiante'
a lo sumo, se informa de conocimientos, pero no se forma en la bús
queda, por sí mismo, de soluciones originales a los problemas que le
planteará su vida profesional.

�ap SBAijBiadooa b sBpBfcjjua o '(updBf 'qaajQ 'sopiufl
sopBjsg) sojafiíBj^xa SB^sijBiidBa b SBj^puaA oprc ireq 'jbjb)S3 odurea
jap ojuauíaa X oajojj^d ap sopnpojd ap uqaezijBpjauíoa bj ap '^n)
-jnougB bj ua eXos ap OAiqna [ap '[B^ldea bj ap soaqqnd sayodsuBj) ap
sopiAJas so] ouioa isb 'sanbnq ap u^iaejeddJ X BaiuBaaiujBpui 'oupiA
'p^xaj odureo [a ua sqj^snpin sajue^joduq 'SBjajiiBqxa soubui b op
-BSBd uBXBq *¿6I 9P ^npBjDip B| bjsbi[ opBjsg ¡ap o sapjuopBu soubs
-ajduia ap soubui ua 'sopiAJas so[ ap X 'B|odu8b '[Bijjsnpp pBptAips q
ap saiopas soijduiB anb ua opeaoquiasap Bi[ \truty^dDtt ap Buiq[ oí)
-siuiui [a anb oaiui^uoaa oumjBjaqij opBuajjuasap ap Boi^jod Bjsg
'ttOOt)SpWOp ¡BtldDO IB OJDBd
-59J BUnSjD UQpuiJStp '¡? B 9ÍU9jJ OpUDZl\B9Jt OU 'OJ9ÍUDUJX9 fBJldBJ ¡B
9}UdjJ vjjnBU ^v2dpj9S Bqap u^i^bjsi^bi B¡tt anb oftp s^Sqj^w qSaA
€&lt;&lt; "S9JBJ^P U9 'SDIJUDUDS SBJ
sBpoi A opijjddw jBftdBO p jBujBd^j Bjüd bi)udjb8 BUBjd D^ojo s^¡ mb
ba Disin89J)U3 9ju9WBpruo ou8is ap SBjatunujx^ sauoisjaáuj ^p ^97
b\ ap ojodiuv p swd ¡a ua ajuawBptwj uBjjauad süjafuvjjxa svsajdwa
SD1,, :^}Buiaj ap Bjapu^q,, siBd [B ojsand uBq aj '9¿6l ^p ojaua ua
sauoiaeuuoju] Bpap unSas 'anb sauqd 'BinpBja^p q ap
X eiiuouoag ap ojis;uiui jap sauqd so[ ^uauo anb siauap
-ua) B[ uoa a)uajaqoa sa Bjja :siBd [ap O)saj [a ua BaqdB anb B[ ap Bpq
-sie B)sa ou pBpisjaAiuf) bj ua ^M|dB BinpB)aip bj anb BOi)qod B)sg
'djquiou asa aAa[[ o\xv\i\ [a op
-ipadxa Bq a\ anb U9pn)i)sui bj opusna unB 'pBpisjaAiun Bun Jod opBS
-Bd Bq ou anbjod sa '[Buopeu pBpijBaj q b B^o[ouDd) q JB)dBpB BJBd
a^ainbpB ou is 'soAanu sBuiajqojd Biuiouo)nB uoa JdA[osaj
sojuaiunaouoa sns JBzi[i)n 6 apuajdB ou a^uqpmsa [a is \
*t,red [a ua sopnpojd sns uBoojoa
anb sajBuopBinqnui SBsajduia sq b sopqnauiA saJo^sa^ X sa[qj)snpui
'sojanbuBq sapusj^ :p ap opBjapods Bq as Bjnpspip bj ap
b uainb 'a^usuiuiop asBja q b d)uauiB9aia qn^as b so^sandsip
jpnpojd ap o)ua)ui un ua 'sisd ja uoa u9pBjaj ua oai)ua
nqjídsa opo) 'ajuBipn^sa ja ua 'Jiuujdns Bayiu^is 'jBuoiaBu BaijBuiajq
-ojd bj uoa X ajqtuoq jap sBuiajqojd sq uoa sopBzijmaadsa sqpn^sa
soj u^qBjnauíA as sajsna sbj ap s^abjj b 'Bi8o|qaos q X B/uiouoag q
bj ouioa 'sBusuinq SBiauaia sb| sapB)jnaBj sq ua

�(transporte capitalino) que, desprovistas de todo apoyo crediticio por
parte del Estado, caerán en manos del capital financiero internacion?ü como ya sucedió, en 1958, con el Frigorífico El Cerro.
La dictadura, para salir de la crisis que comenzó a mediados de los
años cincuenta para culminar unos veinte años después con el golpe de
Estado fascista de 1973, propone una alternativa capitalista que "su
pone avanzar hacia el no Uruguay, hacia el no país, hacia un Uruguay
sin nacionalidad". 4 Y en este "no Uruguay", "nopaís", en este Uru
guay "sin nacionalidad", la Universidad de la República tenía que ser
víctima predilecta, porque, como decía el cintillo que ocupaba toda la
primera página de un número de Marcha -publicado cuando la crisis
social y política arreciaba entre 1968 y 1972, y las amenazas se acu
mulaban contra la Universidad que defendía las conquistas sociales,
culturales y populares que dieron renombre al Uruguay que sucumbió
en 1973- la Universidad es el país.
A este respecto la Federación de Estudiantes Universitarios del
Uruguay, opinó: "En sus ciento cincuenta años de vida, la República
Oriental del Uruguay ha conocido, desde su fundación en 1849,
una Universidad sensible y participante en el proceso histórico,
comprometida con los valores humanistas, atenta a las necesidades
de su desarrollo económico y a la lucha permanente de los trabajado
res por mejores condiciones de vida."5
En otras palabras —más explícitamente, menos periodísticamente-,
la FEUU reitera los mismos conceptos de Quijano: el Uruguay de los
valores humanísticos, el Uruguay de la democracia y las libertades pú
blicas, el Uruguay refugio de los políticos democráticos perseguidos
por las dictaduras militares que en las distintas épocas asolaron a los
otros pueblos de Latinoamérica; el Uruguay culto, poseedor de la
más baja tasa de analfabetismo de todas las repúblicas latinoamerica
nas; el Uruguay del subdesarrollo diferente al de las otras naciones
subdesarrolladas; está totalmente identificado con esta Universidad
que, desde que naciera a mediados del siglo XIX sobre la base de un
grupo de intelectuales argentinos perseguidos por la tiranía de Rosas
que se encontraban exiliados en Montevideo, mantuvo, hasta que el
zarpazo fascista la destruye, su identificación con los principios
más rescatables de una nación que, por razones políticas y de geo-

�•uBinuiop sas^p snj 'sjBd pp sBiuajqojd so[ ajuaiuBAiiBajo A Btuoupjntt
JdAfosaj A jBSuad ap saoBdBO saiquioq ap u9iOBiaua8 Bun jbuuoj ap otp
•aui un ouioo BUBiisjdAiun BaiBj bj b sajosajojd soj ap uppBOlpap joA
-bui bj A Boypuap u9Pb8ijs8aui bj ajuauresua^uí aAanuiojd A puopsu
Biuiouooa bj ua sapoipBj soiquiBO Bioidoíd pBpisiaAnifj bj
•sjBd |B uBuiaiqo8 'oouupuooa japod p ua s^pBjuasB *anb
SB| UOO pBpiSJaAIU^^ B^ dp OAI^TUljap OpjOAip \9 BOJBUl SISIJD BJSq
•pipunuí Bpuaijuoa Bpun^as
B| ap BJjan^sod ^\ opunuí p ofBjj anb soanupuoaa A sappos 'sooi^
-jjod SBuiaiqojd soi sopoj jod opBpajB a^uaurepunjojd 'sisua ua s^^d
un ap souiBpaj so| e 'o^aiuiioajo oou^jna ua siBd un Bj^d BpBsuad
'S881 ^P U9pnjijsui bi jBnoap^ b apuaij anb 'pBptsjaAtun I ^p pn^
•daauoa Buuojaj BAanu Bun aonpoíd as %$^\ ua 'puop^u pBpipaj bj
aiqos ooij^o ^uanuBSuad joAbui un BuiB^oaj anb BUBjisjaAiun ^auap
•uoo Bsa ap jB^adsap [a uoo a^eiiuioouoo opoui ap 'A opBio8B nq as
oppoiu p anb ap a^iapsuoo ajuauíBua^d ^jsa pepisjaAiufi b| 'oi8is a^a
ap Bjuanoino [ap BpBO^p b[ ua stsuo aosq Biouaijadxa esa opu^nj mr
•ajuaui^uo3 [ap sBUBuuaq sBoqqndaj sbj ua 'Bood^ Bsa ua
'Bq^p as anb B[ anb BAi^^nba sbui p^dBO [a A oÍBqBj; p ajjua Bzanbu
B[ ap U9pnqij^sip Bun a[qisod oziq anb A 'ooijqnd s^jajui ap sopiAias
ap A sajBijjsnpui sapspiAipB sb^ ua 'ojniq opnpojd [a ua opBjs^ [ap
U9pBdpi)iBd ajuaraajD sun uoo siBd un ap sasBq sb[ 'aju^sqo ou pjuas
'puopBujajui a [euoiobu pjidBO [B Bp^posB a^auíBun^uí 'anb pnpaj
-ajuí asBjo B[ ofnpojd anb Bujapoui pBpisjaAiun B[ ua 'oiusiAijisod [ap
ooy^sopj ou8is ja of^q 'buijojsubjj b[ anb boiu^Sjo Buuojaj ns Bzipaj
'S9ndsap soyB zaip 'opaAaoy zanbzBy\ opajj[y ap opBiopaj [a a^uBinp
'pBpisjaAiufi B[ A 'siBd p ua ojSis un ajuBjnp ^JiSaj anb (9¿8l 'BpjB/\
ojpa^ ^sof) BijBunjd U9pBonpa ap Buia^sxs pp sasBq sb[ UB^uare as
Booda Bsa ug 'U9ioBzi[Btajsnpui B[ ua A BOijqnd pn[^s bj ua 'sojiq sns
ap baisbui U9ioBonpa B[ ua Bsuaid anb [Bjaqq opBjsa jap sauoian^^sui
sbj ap bj A BjapBUB^ u^ioBjojdxa bj ap u^iOBziujapoui bj uoo opesBd
o[8is [ap o^jreno ounqn ja ua Bzuaiuioo anb 'jBjn^ins Biouaiaadxa 8un of
-npojd ABn^niQ ja 'Buianbsa asa ap ojjuap 'o^i^quia ui sa[Buo;oBUja)
-ui ojaiouBuij A [Bij^snpur ojjoiiBsap ap sojjuao sapuBj^ so[ ap ajuaip
-uadap a^uauiB^[B 'B^sqB^dBo Buianbsa un ap oxjuap '0S61 8 0S81
ap ba anb ojSis fa ua 'asjBjjoxiBsap b BpBuoioipuoo eqBjsa

Ot

�11
tes, repartidas ahora sin mayores diferencias entre los dos partidos
tradicionales se aferran a un modelo que ya ha dado todo lo que de él
se podía esperar.
La producción agropecuaria se desarrolló, en manos de capitales
criollos o de extranjeros radicados en el país, al impulso del proceso
renovador que transcurre a lo largo de la segunda mitad del siglo XIX,
consistente en la sustitución del animal criollo por razas importadas,
cuya carne y lana tienen gran aceptación en los mercados externos,
fundamentalmente en los ingleses, y a consecuencia de la implanta
ción, en manos de intereses multinacionales, de la industria frigorífica.
La pacificación del país a principios del siglo XX, posibilita la
explotación capitalista de la estancia criolla y la comercialización
de su producción, con sólidas bases empresariales. La tecnología que
se aplica es importada, pero se adapta a las condiciones de clima,
extensión territorial y población disponible, las cuales hacen posible
una explotación extensiva del campo que deja grandes beneficios al
productor nacional y al industrial y comercializador extranjero, pero
que, pasado el impulso inicial, se estanca en un óptimo de vacuno
y dos ovinos por hectárea dedicada a la producción animal. Esta ri
queza permite desarrollar una sociedad próspera, mientras la pobla
ción se mantiene por debajo del millón y medio de habitantes. Ins
trumenta esta sociedad un estadista de genio, de visión y de carisma
popular, José Batlle y Ordóflez, quien a partir de 1904 sienta las ba
ses de una política de conciliación del trabajo y el capital, con amplia
participación del Estado como factor de redistribución de riqueza,
con planes de seguridad social avanzados, con una proyección masiva
de la educación primaria y secundaria, y el monopolio para el Estado
de actividades de interés público como la electricidad, el petróleo
(refinación), el alcohol y los seguros, y que se extiende, ya al fin de la
vida útil del modelo, a los servicios públicos de agua y a los transpor
tes marítimos, terrestres y aéreos, pero que dejó intacta la explotación
privada de la tierra, de la industria manufacturera (textil, frigorífi
ca, alimentos, metalmecánica, naval, etc) y la actividad financiera
(bancos de ahorro y crédito).
Por una visión miope de la clase empresarial que explotó el campo
uruguayo, hasta 1939 vinculada al Partido Nacional (Blanco), pero

�euianbsa jap oj^uap ajqeíadnsui aiuauíBAipCqo 'sisud Bjsg
•uasap as sisuo bj 'oj^is a^sa ap sopeipaui e aoaiuooe anb oj 'Bionpojd
oj8b ¡a anb oj ap o^^dme [e Bjadspid ejaueiu ap jiaia B,ipod anb bj e
upjjiiu un ua apaoxa uopejqod bj opueno \ 'soAijjno so{ ap upppoj
bj ap eoip^d B| b X 'sa^uBZijiuaj soun^je ap ajuaidpin osn ¡e 'ejqo
ap oubui jnuijsns X so^soo jpnpai eosnq o^os anb oros 'Bxiai^ B| ap
pepiAipnpojd B[ ap o^uaunra un e apuai^ ajduiais ou anb U9pBziireoaui
eun ap bjjb s^ui apua^xa as ou 'o|rs a^sa ua oj^b pp u9PB3ijiuDaj
e^ -opnpjd p sapujsnpui sepips SBAanu ra^pq apidun anb pjoj bd
-i^^jouDaj epuapuadap e{ jod X sappiji^e sejqy sbj ap eiauapduioa
bj jod 'jpnpojd aqap as anb eue{ ap odij jap o;uatunaouoo ap bjjbj
jod 'bubj ap bjjb2 bj ap U9peao{oa B{ ap pe^naipp jod sisuo bj ua a9
•jauins as u^iqura^ anb ouis 'sied pp Biuiouoaa bj b)U9?sb 9s anb ua ajq
Bzanbu jBdpuud bj ap o)uaiuraauB^sa ja eooAoíd 0J9S ou ojjg
X jbuiiub U9ponpojd bj ap SBUiajqoad soj b BpBDijdB Boijijuaia
bj 'BipuBja2 BAanjq X eijBj^ny ua 'ojduiafa jod 'ozjq
as ouioa 'aAanuiojd s^uief íBpuaiaq bj ap osaaojd ja jod soijejaidojd
soijba ap soubui ua uapiAipqns as 0J9S anb searapaq sbui X s^ui ap
U9peidojde ej ap pepijpej bj ua epepnasa 'u^iaeAouui ej X u^iae^uaui
-uadxa ej ap oSsaij ja aXnqaj anb 'u^isjdAUi ap X sajeijjsnpui 'ssjbid
•jdiuoa sojiqBq sns ua u^iquraj ouis 'seai^ijod sauoiaouuoD sns ua oj^s
ou BJopBAjasuoo pirasajduia asBja bu^ BjnqnaiiSv X euapBUE^) ap ou
•aisiuij\ jap 'eiuojo^ ap 'BjanzuBjsg ^r\ p^udunjadxg u^ioejsg bj ap X
-uppepunj ns ap oood b pBpisjaAiufj bj b SBpBSBd- oSjb^ ondj X
'npiíBsXBj ap sapju^unaadxg s^janosg sbj ap 'BirauuajaA
ap sapBjjnaBg sbj ap uopBpunj bj uoo reqoasoa opipod Bjajqnq anb
sopyauaq soj OAnjqo ou odurao jg opBSBd oj8is jap Bp^a^p bujsiui
bj ua jDjoosd ugpD¡si2drj ns ua Bjara^ oipag ^sof Buodai anb sbj
ap uajoyip ou sezaqea ap ojauínu ua 's^jjb oj^is un ap soj e sojuijsip
Xnui a^uaureAijBjijBna is 'souiao X sounaBA ap SBiauaíSixa sbj '0¿6I ua
^UBOUBjsa as sejapeuBS sBAjasaa seg odurea ja Bjojdxa as anb bj uoa
eiáojouaaj bj ap ojuaiuiBJofaiu ap osaaojd un ejnunjsa as ou '(6^6I ua
oppajjej) jop^punj ns ap epu bj aiuBjnp oAn^ anb epezueAB ap Bjsrsaj^
-ojd opijjed ap eAisaj^^e Bai^s^aperaa bj ajuauíBuijBjnBd opuaipjad anj
ouisijjraq J3 apuop 'opejojo^ opijjBd jbaij jap sa^uaSiJip sapdpuud
soj e apuaijxa as jBjpunj^ ^uano ^punSas eI 9P UU 19P -u^rad e anb

Z\

�13
tradicional, con el campo concentrado en pocas manos de empresaríos reacios a todo tipo de modificación del patrón de producción,
es la que a la larga va a provocar, después de veinte años de marchas
y contramarchas políticas, la crisis total que desemboca en el golpe
de Estado de junio de 1973. El Estado de las libertades públicas, con
un 25 por ciento del presupuesto nacional dedicado a la educación,
con un esquema de seguridad social que incide en los costos de pro
ducción como un factor que se debe remunerar igual que el salario
directo, que ha provocado el desarrollo de una clase obrera organizada
en la Central Nacional de Trabajadores (CNT) y consciente de sus
conquistas y su derecho a defenderlas; un Estado con una clase in
telectual proletarizada por el acceso masivo de los sectores medios
a la educación, que ha analizado la crisis uruguaya y ha propuesto so
luciones de distribución equitativa, ya no sirve a los ganaderos, ban
queros e industríales, quienes sienten amenazada su participación a
la fracción para ellos irrenunciable del valor agregado de la produc
^ión nacional, y que no se animan, por su falta de dimensión empresa
rial, a encarar cambios que significan riesgo. Baste decir, en apoyo de
esta afirmación, que el Uruguay pudo haber financiado todo su de
sarrollo hasta 1970, sin recurrir al endeudamiento externo que enaje
nó definitivamente su independencia política. La deuda externa pú
blica y privada del país, en esa fecha, era de ochocientos millones de
dólares, cifra igual a la de las inversiones fuera de fronteras, de ori
gen uruguayo. Mientras que el excedente de capital producido por el
trabajo uruguayo se invertía en empresas multinacionales extranje
ras porque ofrecían más seguridad, el trabajador uruguayo debía des
tinar parte de su trabajo a pagar los intereses y la amortización del ca
pital que se pedía en préstamo al exterior para sustituir, en la econo
mía interna, el ahorro que se quitaba a las inversiones imprescindi
bles.
La Universidad, con sus cátedras e Institutos de Ciencias Sociales,
Económicas e Históricas, ha desempeñado un papel protagónico en
descubrir una realidad que molestaba. Al sugerir soluciones de jus
ticia social a través de cambios estructurales concretos, resulta el cen
tro al que se dirigen todos los ataques de la clase que domina al país
en forma cada vez más cerrada y con sentido de exclusivismo chúsr

�-Ojd 3JJU3 'S91UBJOA JIUI BJU3JBnO ISBO SO| 3p OJU313 JOd 9*¿ UH OJOS
sjBd ja ireq^muiop sauainb X souBjisjaAiun soj ^nua opjOAip sisa
ap uopBuuyuoo upunjoi Bun uojanj 'sapBjjnoBj s^iíysip sbj ap sop
-Bjmy soj sopoj ireqB^oA Bjja ua anbjod 'pBpisjaAiufl bj ap Bjanj ^sjbj
-oaXojd BqBjisaoau anb jBJopaja ByBdureo Bun ap oppjafa ajqij ja bj
-Bd ssqBJi SBuas uoo 'oiuauíBjjB^ jap Bjnsn^o b| 3p s^ndsap sBp bju^a
•ou sBpBzipaj ^¿61 9P d-iquiaips ap SBUBjisj^Aiun sauopoap sb^
•b^bjij B^ ap sopBpip sol B saiqípuios asji^uas ou iod 'sopejnuoj
X sopBpojBDua 'sopBSjndxa 'sopinSasjad uoianj 'sosoi^ipj X so3ij9S
-o^y sop^jo soj sopo^ ap 'sBoij^od sBpuapuaj sb^ SBpoi ap 'souBirem
-mn ap so^uap anb B| ua B3i99{oapi U9pndasjad Bun 9p8tjo zl(¡\ ap
uoiDU3AJ3^m b| opuBn^ 3SJB3ipBjj3 ap BiqBq 019S snb ooygyjoapi ouisq
-Bjn^d un '(B)o) buijoj ua '^piaía as Boqqnd^^ bj ap pBpisj^Aiufj b¡ ua
'BpjBD ns B^SBq 'osa jod X 'souretjuas o| ou oaad 'souibjbuozbj o\ zaA
Ibx ¿jooja un sn^? 'U9pBpunj ns apsap pBpisjaAiun b¡ b 9in3uysip
anb 'jBjn^nD ouisqBJdqq \r opu^sdiji odadB ¡a anj '8^61 B iouajsod
bj ua ojdb^ui oaj3suod 3S o3jb i^ ¿961 ap djqfUdiAou ap
b siRd ja ua usujaiqoS sauainb ap jepos Biuanbsa OAanu jb b^u
-odo as o^uaiunua)uBui oXno sBDijqnd sapB^aqq sbj X sajBpos sejsinb
-uo3 sbj UBipu3j9p as 'djqBi^unuajji buijoj ua 'anb ja ua ((pBMaqq ap
S,, un bj^ anbjod Biuiouoine ns ap ojadsaj ja ^uiBjoaj ajdmais
J :Mu9isjaAqns ap oiJBnjuBS,, un ap oijbjjuoo oj opox
jas pXaj^ anb
Bjsi|BiídB3 oijBsajduia jap sauopipuoo ap bjjbj bj 'BjqBjBd Run ua '08
-sau jb jojjoq ns 'sBAipnpojdaj sauoisjaAUi sbj aaadjoiua anb osoip
-uadsip ouinsuoa jb Biauapuaj ns 'jBpuajaS pmydain ns uoo jauaiqo
apand 'opunuí jap B^sqe^dBO s/Bd unSuiu anb soioyauaq ap sBpipaui
-sap sauoioiquiB sns b Biuodo as 'jbioos op^uas uoo 'u^ionjos BXno sis
-ijo Bun 9p¿i^8jjo.¡a BiouapiAa ua jauod b Bipuaj BXBnSnin pBpapos bj
ap sajuapuBO sBUia^ soj ua bzijb3J as opu^no anb X 'jBuoioBUJaiur opeo
-jaui ja ua UBuanbaj anb Biáojouoaj bj ueiuajqo sajBno sbj 'sssajduia
sns ap ojjojjBsap ja BjBd BqBjisaoau ou anb Boyi^uaio U9fOB8ysaAui
Bun opuBzijBdJ BjainSis as anb jipad un ap X 'BiJB^sjdAiun BjajjBO bj b
u9ioBorpap bj jBjuajBsap ap ojuajuí un ua Bjja bj^uoo Boruipuooa Bjjan8
bj B^Bsap X 'SBjsiuiuaj-SBjsixjBui soiJB^isjdAiun soj b X 'upisjaAqns
ap oypnjuBs pBpisjaAiufj bj b Burejoojd oub;uouiui jopas aisg #bj

�15
fesores, egresados y estudiantes, votó la lista prodictatorial.
La Universidad fue, insistimos, durante toda su existencia, campo
de cultivo para todas las ideologías. Toda la legislación universitaria,
particularmente los reglamentos para ingreso y ascenso a la docencia
y a los cargos administrativos, estaba pensada dentro de esta filoso^
fi'a, y ellos se aplicaron de modo estricto. De allí resultó que un vasto
espectro ideológico caracterizara el pensamiento político del profeso
rado universitario, con incursiones en la izquierda, en el centro y en la
derecha políticas, nacional e internacional. Respecto al estudiantado,
en la medida en que era la única Universidad del país, cabe consignar
que a ella ingresaban los hijos de todos los sectores de la población
que, por sus ingresos, tenían acceso a la enseñanza superior. La ense
ñanza universitaria era gratuita, es decir, no se pagaba matricula, y
todo el que terminara el ciclo secundario tenía acceso a ella, sin cupos
de especie alguna. Sólo hubo un factor discriminatorio: habían en el
país un amplio sector de la juventud uruguaya que no terminaba los
estudios primarios, fundamentalmente por los bajos ingresos de la pro
pia organización social del país; y otro, especialmente del campesi
nado, que por estar radicado en zonas alejadas de Montevideo, no po
día pagar el elevado costo de educar a sus hijos hasta los veintiséis
años, no sólo por lo que cuesta vivir fuera del núcleo familiar, sino
también por el hecho de dilatar en seis u ocho años su ingreso al ciclo
productivo. El sistema de becas que comenzó a funcionar a mediados
de los años sesenta era escaso en recursos y de funcionamiento defec
tuoso; pero aun cuando hubiera sido efectivo, nunca habría resuelto
el problema de un sector importante de la juventud que no termina las
etapas previas a la educación unversitaria.
Si se excluye este factor, que no deriva de causas imputables a
ella, teru'an libre acceso a la Universidad, todos los sectores sociales y
todas las ideologías, pues el único requisito de ingreso era el ^pase"
de la enseñanza secundaria.' No existía posibilidad alguna de realizar
una selección de ningún tipo sobre los jóvenes que otros institutos
habilitaban para estudiar en la Universidad.
Se infiere de estos hechos que si la Universidad, a partir de la pos
guerra, se comenzó a separar de su clásica alianza con los sectores
dominantes, lo hizo como consecuencia de un proceso natsw^l, si que

129595

�bpb^bjb anj o[ja jod 'sajuaftiauia sapeyaqg sb[ ap X spd [a ua ope^es
-uod [e8a[ eiua)sis jap ejosuajap ap pded un jeziuo8B)ojd peprsjaAiug
B[ e 9!puodsajjoo a¡ 'osdB[ asa opoj ug *¿6l U9 sopBAajqns saje)
-gnu soj ap ozediez ja uoo jeuiuqna ejseq a)uauiepezoquiasap eiipe
as opueno ¿961 ap ipied e sa oiad íe)uanaup sogB soj ap Bp^a^p e| ap
pejiui epunSas bj ua epiuii) ejaueiu ap Bzuaiuioo sajBuoion^i^suoa so)
-daoaid so{ ap u^iOBioiA eg ^iquinons esuajap ns ua X 'oueagqndaj
ooijBJoouiap uaung^j \a 9ipuajap 'Boi^^ououi pepiun uoa 'pBpisjaA
-iuf| B[ 'sajopBjn^Joj ap B)uaijSues BinpBjDip eun jod opeuiaqo^
jojja) ap ope)sa un ap u9pejnB)sui bj X o)uauiepej {ap {Buoian)
-T)suooui U9fon[osip e¡ ua jeuiuua) e)SBq •feuopeonpa euia)sis ¡ap X
{Bi^ipnf Japog {ap Biuiouo)ne b{ 'sajBOipuis X se^gqnd sapeyaqg se¡
'sajBuoiDnpísuoo so)daaajd soj jbjoia b uojezuauíoa as X 'sied [ap oai)
-i{od japod [a BtDiafa anb oaiui^uoaa euiaisis p sbui 91AJIS ou oujaiq
-08 ap ouB^gqndaj oai^^joouiap uauírS^j ¡a opuena 'oSiequia ui
oo^ijod Biu8op un
ouioa BqejSBsuoo as isb anb ap U9ZBJ ajduns B[ jod ours 'ema^sis oj)o
iod eiDuajajajd BjaiAnj anbiod ou ^4oujaiqo8 ap oueagqndaj caí)
-ejaouiap Buiajsis |ap esuajap B{,, sauí^ sns ai)ua eiuod anb '8S6I P
eijB)uauiB[jBd upisioap e¡ ouiseisn^ua uoo 9[qioaJ ou '{Bjaqg ojuaiui
-esuad pp sauoiaipej) sb[ b oSade ouisiui ns jod 'p^pisjaAiur) eg
ajjo)Bg ap B| ap e^ijpjsiq
ejopBDipuiAiaj *BjnpB)3ip pnpB B{ ap osaDDB p uojBjeddjd sauainb ap
sojjiqsa so[ jod 'opunSas p tpijojepip japod jb osuaose ns ap souaui
-98a{OJd so{ ua ¿'ajjo)Bg ap sojjiqsa so{ jod op^uisase anj ojaiuud
19 '8961 u^ '^JV J39J9 ^ 'S¿81 U3 '^-n^pu^ABg oospuBjg :se)ui)sip
Xnuí SBood^ ua sajBiogod sezjanj jod sopeuisase soiJB)isjdAiun sop
uos 'aiujojuoour a ajuaipA 'BDi^BJoouiap BiJBjisjaAiun pmuaAnf e)sa
ap sojoquiis Ifxip JdJSiSmu {ap pepijo)nB ap oidpuud {a 9)daoe Bounu
a^uauízgaj anb X sjBd [ap sBoijqod X sa[Bioos 'sBOiuipuooa sa)UB8oua)
-in sb[ b sajBioijjadns SBjsandsaj uod BqB)uajuoD as ou anb 'si^d [a ep
•aped anb sapB^jnoyip sb[ b 'b)[b Bipaui asB[3 B[ ap opo) ajqos a)uaiuaA
-ojd [Bioos uaSuo ns ap jesad b 'ajqisuasui bj^ ou anb '(nfl39) Bpeziu
-b8jo uaiq a)uaui[Biiuaj8 'B)sisaj8oJd 'B^arnbui pnjuaAnf eun ap ejopBA
-ouaj Biauanyui B[ U9pn[OAa B)sa ap u9iaBpgosuoo B[ ua aqpraajdsap
anj 0{^ sied [a bjaia anb pBpgeaj eidoíd e[ boijijo e jaiauíos [B 989^ as

91

�17
despiadadamente por los personeros del statu quo que terminarían
quebrando el sistema institucional vigente, y que eran los mismos que,
en 1958, agregaron en el Parlamento, en el texto de la Ley Orgánica
de la Universidad, el artículo 3, referido a la defensa del sistema demo
crático republicano.
^En este análisis en que hemos resumido las razones sociales, polí
ticas y económicas que terminaron con el Uruguay democrático y
con la Universidad que estuvo íntimamente asociada al proceso de la
consolidación del país como nación moderna, hemos centrado el peso
de la responsabilidad en la clase de los ganaderos, no porque el mundo
de las finanzas o el sector industrial no tengan su cuota de responsabi
lidad en la crisis que desemboca en la dictadura, sino fundamen
talmente, porque, a partir de la época en que hicimos el análisis,
estos tres sectores de la vida económica del país, se encuentran total
mente interconectados, a diferencia de lo que sucedió antes de comen
zar la Segunda Guerra Mundial, cuando los mundos del agro y de la
industria tenían pocos puntos de contacto, y en la lucha por el poder
se manifestaban en el Partido Nacional, los primeros, y en el Colorado,
los segundos. En este último era mayoría el batllismo, fuerza políti
ca que agrupaba a la clase media urbana que creció al impulso de la
modernización del país. Digamos sólo, para no extendernos excesi
vamente en este análisis, que la inclusión del sector industrial altera
ría poco el modelo descrito y las conclusiones a que hemos llegado.
El empresario industrial no era más dinámico que el del campo.
Padecía del mismo conservadurismo que hemos descrito como carac
terístico de estos últimos, reacio a la innovación y al riesgo, que son
las fuerzas dinámicas fundamentales del sistema capitalista que creía
integrar. Vivieron de las inversiones fáciles en industrias de tecnología
importada, sin ningún intento de adaptación, al amparo de los benefi
cios que se procuraban con la protección aduanera, y con una legis
lación que les garantizaba dividendos elevados, sin competencia y sin
ningún control de calidad.
Si ambos sectores, representado uno por la Asociación y la Federa
ción Rurales y el otro por la Cámara de Industria, chocaron a lo largo
de los años, fue porque, en la época de la industrialización del país,
la legislación de inspiración batllista promovió la actividad industrial,

�'aiauaS as anbuns 'bjoijv '8iBd ja ua ey^tAin d ajauaS ^s anb aíftxa
OUIOUQjnB OJU31UIID3J0 ¡3 anb JB^ldBO |3 JBjnUinOB UIS JBÍBqBJ) dnb BSOO
bí;o Sd ou ojjoiiBsapqns jg -sjed (3p buitu b{ opubuoisboo uBionpoíd
sojja anb oj 'ojoyauaq uoo 'opuapnpo^d uBJinSas 'ooi89jouoa; oXodB
X (BUBSdjduid pepioBdBO uoo anb 'sojaíiiBj^xa sajB^dBO e BpBSBdsBjj
^jds '{BiqjdAOjd Bjouapduiooui uoo uBqBZijBaj sojs^ dnb p^puip^
B| ojdd tsonpiAipin sns 3p ^Aiu ^b outs '|b^ ouioo ou ba{bs 36 'BinpBi
-Ojp B{ 3p ((Bin^JddB,, dp BOIJl^od BJ OpUBXodB 'iBlJ^npUl 3SB[3 V~¡
\ta$mu9j dp Dddpuoq ojsdnd uoif 3/ swdjpt, dnb ddip opiren^ 'sbX
sduopBuuoju] ap 3sbjj B| ^p opyuds ojspBpjdA [3 83 ^jsg
soj U3 opso^A Biq^q as sojp ap buoXbui bj dnb {B
{3 U3 O SBUJ3JX3 S3UOIS43AUI U3 JBZ^{{)n UB^pod 3nb SajBJldBO
'ooiajui opBOjaui oppnpaj p us bju^a ap u^psz
b| ap ío|ba \9 auaij 019S bX dnb Bia^snpui sun ap asaapuajdsap
3^iuuad sa[ 'BjnpBptp b¡ dAdnuiojd anb sbj3Íubj)X3 sauoisiaAUf ap
Xa^ vr\ -bub| ap bjjbz b^ ap U9PÜO0100 b¡ jaoajoABj BjBd sBipaq sapnuB
sauoi3Bn|BAap sbj uoo Biuajqo oj3b p anb sbíeju^a sbj ap X 'JopBf
pp oAyismbpB japod pp [Bjnuq uopnutuisip sun ap SBSuadxa b
B^pod as o{9S anb bubpuoui pBpipqEjsa Bun BuopiquiB
sand 'BjnpBpip bj b BXodB a^uampiuaurepunj anb v.\ sa Bu^snpui B|
'aonpojd as opBjsg ap adp8 ja opuBn^ 'opBjsg jap soubui ua uBqBj
-sa anb sooijqnd soppuas soj BJBd 'a^uauía^uajajajd 'uojBfBqBjj b,iu
-odsip pBjjnoBj B^sa anb ap souo^BJoqBj sajuB^iodun soj ap X soaaiu
-aSui soj ap bijoXbui Bg Buaiua8uj ap pBjjnoBg bj BqBpuuq 3j anb sap
-BpijiOBj sbj uoo Bu^snpui bj b 9joajOABj as oood 'bjooijSb jopas |a ua
anb jBn8i jy Pabu Bia^snpui bj ua o sooiuBoauíjBpui sajajjBj soj ua 'sBp
-iqaq X sojuaunjE ap sBJopnpojd sbj ua 'sapjxaj sbuopbj sbj ap buoX
-bui bj ua Bpjosqo BUBuinbBui uoo 'BiSojouoa) ap soasnuí sojapBpjaA
'sajajjBj X SEOuqEj anb s^ui 'usía soyB oouioi^uiaA sounjjn soj ap sbX
-BnSrun SBijpnpu; s^g 'SBjnpBjnuEui sbj ap souja^ui soioajd soj ap o)
-uauíne jap ouijij ja Bqsjadns u9J0bzijojba BXno 'apianj Bpauoui ua so^
uoo Bqsjado anb Eu^snpin bj b BqBuinxiB jbuoiobu Bpauoui ua
uoo oj8b ja bidojoabj anb oijeuoiobjjui osaoojd ja anbaod
'BjjanSsod ap sisuo bj Bzuanuoo opusno 'X íouBnoadoi^B opnpoid
jap a^iBd uoo Ejumsuoo Bjja anb Bi^jaua bj X oaj^jpd ja opuBipisqns

81

�19
servirá, como en la mejor época de la colonia, para engrosar las in
versiones de los países centrales, a través de los dividendos y royalties
cuya exportación la ley de inversiones extranjeras garantiza al inver
sionista foráneo, porque "la legislación debe ser ciega y neutra frente
al capital extranjero", y porque ahora sí como expresa el plan de desa
rrollo instrumentado por la dictadura, "la tecnología que el país
necesite para su desarrollo, será adquirida en el extranjero". Ahora la
Universidad no es necesaria, salvo para producir médicos y abogados
que cuiden la salud y los intereses del reducido núcleo que usufructúa,
integralmente, los dieciséis millones de hectáreas cultivables del país.

EL FACTOR INTERNACIONAL
Si se desea tener una visión completa sobre lo que en el país ha
sucedido, es necesario considerar aspectos que escapan al simple aná
lisis interno de la crisis económica y política que condujo al Uruguay
al golpe de Estado de 1973 tres meses antes del derrocamiento y
muerte de Allende en Chile, y que tienen que ver con problemas de
política internacional. Un hecho objetivo, que es del dominio públi
co y que ha sido comentado editoríalmente por el diario conservador
argentino La Nación en mayo de 1975, es el de la ingerencia qu el
embajador de los Estados Unidos ejerce en los asuntos políticos del
Uruguay, a partir del golpe de Estado en junio de 1973. Los funciona
rios de la Embajada expresan a quien pregunte sobre el particular,
que el gobierno uruguayo emanado del golpe de 1973 cuenta con el
total apoyo del gobierno de los Estados Unidos. Dentro del esquema
golpista de neto corte fascista, el embajador norteamericano apoya
al sector civil que representa Bordaberry, como consecuencia de su
desconfianza hacia los militares, desconfianza no borrada, aparente
mente, por los hechos posteriores, debido al tinte "nacional-peruanista" de los comunicados 4 y 7 que las Fuerzas Armadas emitieron en
febrero de 1973, en el pronunciamiento previo a la disolución del Par
lamento.
El apoyo no es una decisión forzada por una coyuntura imprevis
ta. Esto se deduce al analizar la exposición que Thomas Farer, asis
tente especial del Subsecretario para Asuntos Latinoamericanos del

�•sasaja*ui sa*UB*jod
-un UBiua* souROiiauíBajJou soousq X SBsajdwa anb so( ua 'sapu^snp
•U| a sappjauíoo 'sojapuBuy saiopas saiuBuodun e opejsg pp o^iq
•U19p JBSRd BqBPidoad 'oiuaiqoS ap sepipaiu sns ua 'u9iquiB* anb ouis
'sa^uaipuadapui so( b X sajuapisip sB*si[[*Rq so{ b 'bubusuo BpBjoouiap
bj b 'Bjsippog [a uoo ojunf Bistuntuog opiuB^ |B Binpui ojps ou anb
'oflduiy 9*uaig {9 'SBjsijBuaduniuB sopi^Bd ap uqioijBoa Bun bjbuuoj
98 XBn^njfi U9 '[¿61 3P sauopoap sb| ua anb ^p oqoaq [a u^iquiBj
ouis 'ouapqo [9 uoo oÁBn8tun 9d[o9 pp odtuaii (a ua pBpiunxoid b[
0J9S ou Bqaaid o[ p jod o^andxa Buianbsa (ap o^uap aeo
(9 anb oaad 'oX^nSain osbo ja U9(0B;jasip ns ua ^uopuaui ou
•oAijafqo ouisjui ja
jbzubo(b BjBz^ueiBS as anb diduiais 'otqureo p so^aiqB UBqe^a anb X
'oijadun ubj8 un jbuijoj ua o^x? opiuaj BjqBq B^a anb psaidxa 'op
-Bisg ap o^uauiB^jBdao [ap [BuoioBUJajuí Bo^i(od B( opBOi^uo Biqaq
"B(bs B[ ua anb BUBOijaurea^ou BiouaipnB BijduiB B[ b a^uauíaiqreuajso
asopu^i^ijip 'X buiib"! boij^uiv [ ua sopniQ sopBjsg so[ ap Bo^^od b[
ap opio un opBuiuiia^ BiqBq ^¿6í ua anb 98aj8b X 'apq^ X o8uiuio(j
ojub '[iSBjg ap sosbo so[ uoo 90iji[duiafg sojioj^fa so[ b jbuub bj^
44sa[BotpBj sodnj8 so[ ap,, 0^1x9 [a npadun ap BjauBui Boiun b[ 'uiía*
-ui [a ug g-soyB aomnb b zaip ap B^jBAa^ BajB* Bsa anb ojad 'Butjsg
B0U9UIV B[ ap o^oijBsap [ap S9ABIJ b Bijpua*qo as 'sapaip^j sodm8
so[ ap ojixa a(qisod [a jb*s3jjbj*uoo p anb ap U9isnpuoo b[ b opB8a[[
BiqBq as opBjsg ap ojuauíEuedaQ p ua anb íBUBqng U9ion[oAa^ B[
ap ojunu* [a uoo opeuuyuoo ojsia B^q^q as pno o[ 'souBoijauiBa*Jou
souBpspnp ap pBpaidojd uBia anb sBsajduia X soousq jbzijbuoiobu
ap pepisaoau B( UBqeurepojd sodruS sosa ap soqonui anb X 'sopiufj
sopepg so[ ap pBpunSas b[ BqB*oajB anb oj 'BoipiAog U9iun B[ uoo
asjB[nouiA b ubi púa* souBouaiuRouipj sasiBii so[ ap sapoipBj sodai8
ouioo ou as pipunj^ Bjjan^ BpunSas B[ jBuiuua* p anb íjoija*xa [a
ua souBpBpnio sns ap sasaja*ui so[ apjBn8BAps X sopiuQ sopBjsg so[ ap
pBpun8ag B[ aAiasajd anb puoioBUJa*ui Boi*j[od Bun iBjn*om*sa X 'ou
-jaduii ubj8 un jbuijoj ap 8[ sa opB*sg ap o^uauíejjBdaQ [ap U9piui B[
anb qsajdxa jaj^g *s¿6í ap aaquiaiAou ua '001x9^ 'oada*xBQ ua 9Z(j
-Baj as anb X 'sopiufj sopB^sg so[ X Bui*Bg B01J9UIV B[ ai*ua sauo[OB[aj
sc[ ap ojn*nj [a ^iqos oinbo[O^ [a ua ozrq 'opB*sg ap o*uauiB*iBda(j

�21
El Frente Amplio representaba, dentro de la política iruguaya,
la primera alternativa seria al tradicional bipartidismo de colorados y
blancos, que a través de las épocas se repartieron el poder político de
la República. Esta alternativa alarmó al gobierno norteamericano,
afectó a los esquemas bipartidistas de fácil control, lo que en el fon
do significan alternativas de poder para una misma política. Es, por
otro lado, la salida política a la dictadura que la Embajada norteame
ricana propició siempre en Brasil, el caso que más utilizó Farer para
ilustrar la exposición.
Como en noviembre de 1976 deberían realizarse elecciones genera
les en Uruguay, la dictadura se encuentra en una encrucijada. El mi
nistro de Economía y Finanzas, que es en la dictadura el principal vo
cero de la Embajada norteamericana, cosa que él acostumbra procla
mar en sus frecuentes viajes a Buenos Aires, como su "factor de po
der", defiende la vigencia de los partidos políticos, aunque sea contra
ria a la posición del dictador y de los militares. Sostiene que "aunque
se parecen mucho", ello es una ventaja, pues demuestra no otra cosa
sino que, a diferencia de lo que acontecía cuando los partidos nacie
ron y se consolidaron en el poder (1830-1930), hoy representan los
mismos intereses económicos de la banca, la industria y el agro,
íntimamente vinculados a los del imperio norteamericano.
No es, en consecuencia, difícil deducir que los Estados Unidos
tuvieron en el proceso de destrucción de la democracia uruguaya la
misma ingerencia que Farer proclamó para los casos de Brasil, Santo
Domingo y Chile.
Si para algo sirvió el Coloquio de Oaxtepec, fue para poner en evi
dencia que, a diferencia de lo que proclamaban algunos trabajos que
allí se leyeron, los Estados Unidos tienen una política bien definida
para la América Latina: procurar un desarrollo a largo plazo, para
disminuir las tensiones sociales internas que pueden afectar su domi
nio del Continente, porque ello aumentará el comercio con los Esta
dos Unidos; y otro a corto plazo para instaurar dictaduras militares
que desalienten cualquier apertura política progresista en las repúbli
cas latinoamericanas.
La política es concreta, y nunca dejó de ser coherente. Tiene,
también, su manifestación cultural: la penetración cultural nortea-

�euuouoj8v 3P p^qnaBg euanq eun jauaj 'ipap sa '^sdíudjdu sdj K sdj
-vjod sdj 'oSijj \a '3iuü3 dj 3p 3uvdr\3o u^qsp [sóKvnSntn so¡) s^pdjsn
.'[soudou3iud3}jou so¡) soujosou soiusooq oj osg,, :XBn8iufl ja ua bu
-aniaSuj B[ JBjjoiiBsap ajqBuozBj oood bis dnb ap jaouaAUoa ap eqej
-b^ sou sopiuQ sopE^sg so[ ap BpBÍBquig bj ap [Bjn^na opB^ajSB ufj
•sa|BuopBinqniu sBsajduia sbj ap oj^uap SBiua^Bqns sauopisod ua
asjBqaduiasap BJBd pBpipqBq uoo a^uaS uaJBdajd anb 'sB^oo sBjajjBa
uasjna as apuop sauoionjijsu} ua SBUBouauiBou]^B| sapBpisjaAiun sb¡
jbuuojsubj) uBjnoojd '(ojduiafa iod *VHO *QI9) ^UBOuaurcaiJou boij
-jjod b¡ ap sojauosiad so{ !o[|OJjBsap ua iu uppB^i^saAui ua iu Bidojd
pBppBdua jE[jojjBsap sasred sosa ua Bsaja^ui ou 'ajuain8isuoo joj
•opBj
-jng os|a3 opBzijBUB Bq o\ pBpp^SBS X u^íspajd uoo X ajuaurepBjJOOB
ouioo 'sBUBouauíBauou sajBuoiDBuiqnuí sBsajduia sb¡ ap sauojsjaA
-ui ap s^abj^ b 'BjapuBuij X Boiáoiouoa; Bpuapuadap jejo^ ap oojbui
un ap oj^uap BUBzqBaj as 'aqpuoo o^ U9PBU esa ouioo y¿) 'í4sopruf)
sope^sg so} ap opiatuoo ¡a BiB^uauíne anbjod,, auodo as ou sopiufj
sopBisg soy anb ¡e 'sBUBOuauíeoui^e} sauopeu sb[ ap onouesap }g
•BJa^op '^ureuBj ap }bub3 pp buoz bj ap sBueoijauíea)
-jou sBiuiapBOB se} Ud SBpBuuv sBZJdng se} ap sajBpyo ap U9}OBonpa
b¡ '.sBAiuodap sapepiAipe sb{ ua X seuisaduieo sapepiAipa[oo sbj ua
ueqBjado anb zb^ ap sodian3 soj íosajSojg ¡a BJBd bzubiiv b} ap ou^is
}a ofeq ouB^a^sBO je s^|^in jap sopionpBJj 'pBpijso Bfeq ap sojxaj ap
U91SBAUJ B[ 'sajBuopBu souojBJoqB} ua souBouauíBauou souisiubSjo
ueqBpuBuij anb Baij^uaia u9PBdi^saAUi ap sauejd ap s^abjj b 'oubj
-tsjaAiun }dAtu [B oip as u^iqiuE} uppBjpuad B^sg ajBui }a X ojui^ ouia
[ap o^m^sns otuoo bjo3-boo^ El ap U9ponpauui B[ X oíSau ooeqBj jap
7.8A ua oiqru o[pjJB8ia ja 'Bn8ua¡ epun^as ouioo s^jSui [a jod s^dubjj
[ap o;uaiuiBZB[dsap [a 'oueouameaviou ua^uo ap SBjn^uaAB ap sjiwoo
so[ X u9isiAd[d^ ap sa[euas so[ 'sauqij so[ uoo o^anbad apsap diainbpe
as anb 'epuajoiA B[ iod pn^uaAnf B[ ap uppoaje b[ 4(Bui^ua8jv b[ ua
ajuauqBnái BAiasqo as ouau^uaj [a) asuajBjdou pmuaAnf e[ ua dod eo
-isnuí B[ jod oSuej [ap o^uaiuiBzB[dsap ja uos e^a ap sa[qisiA sauoioej
-sajiuep^ soyB aoumb souii^n so[ ua 'XenSoiQ [a ua a^uauuB[noi^jBd
'jn jap sBogqndaj sbj ua leuoisajd ap opefap Bq ou 'aque^ jap buoz bj
ua U9pipBjq b8jb[ sbui ap 'SBUBDuauíBoui^Ej seoqqndaj sbj ua BUBOuaui

�23
y no destinar recursos a cosas que en el Norte se hacen mejor.
En 1958 se presentó a la Facultad de Ingeniería, que desde 1914
poseía laboratorios importantes de asesoramiento a la industria nacio
nal, un proyecto prohijado por figuras que actualmente son importan
tes en la Universidad intervenida, para transformar los laboratorios
en satélites para realizar ensayos de rutina de la Armour Research
Foundation de los Estados Unidos, la que instalaría una filial en Mon
tevideo. La decidida oposición de un grupo de ingenieros de la Facul
tad, que encabezaba el profesor Julio Ricaidoni, luego decano de la
Facultad en el momento del golpe, evitó que la iniciativa se concre
tara. Producida la intervención, el profesor Ricaidoni fue encarcelado
por un período de dos años, sin que hasta hoy se sepa oficialmente
por qué; mientras tanto, los antiguos gestores a sueldo de la Armour
vuelven a dicha Facultad para desenterrar el proyecto, como lo
declarara a la prensa uruguaya, en 1975, el interventor de la misma.
Que la ciencia, la cultura y la tecnología no estaban fuera de los
planes de "desarrollo dependiente" respecto de los Estados Unidos,
lo prueba el hecho de que el tema ocupó un espacio no despreciable
de la declaración de presidentes en Punta del Este, donde se planificó
ese desarrollo. Ello era necesario para poder disponer de mentes dis
ciplinadas y sometidas, sin espíritu crítico, para llegado el momento,
sustituir a los dictadores militares con civiles debidamente adoctrina
dos.
Esta sustitución es imprescindible para la política norteamericana,
pues como Farer también se encargó de explicarlo, sostener a las dic
taduras militares representa, para los Estados Unidos, un "alto precio
político", y no puede prolongarse mucho tiempo, pues ya comienza
a notarse resistencia en el votante norteamericano.
Por ello, dentro de la OEA se creó el Consejo Interamericano para

la Educación, la Ciencia y la Cultura (CIECC), cuya primera reunión
se realizó en Washington en 1970 y convocó a la Conferencia Especia

lizada para la Aplicación de la Ciencia y la Tecnología al Desarrollo de
la América Latina (CACTAL) en Brasilia, en mayo de 1972. Desde su
creación, el CIECC, con muy poco espíritu original, ha intentado emu
lar a la UNESCO y sustituirla en la América Latina.
Diversos planes ha estructurado este organismo, que en lo cultural

�un ap ojtuj ouis 'p^pisiaAiun ^\ apsap BptShiip Boy^od Bjnjsod eun
ap ojruj 6id ou sred (ap pBpijBaj B( b opadsaj soXBnánjn sa(Bnpa(aiui
so] ap Biouaiouoo ap osaaoad {a anb Bjjsanuí anb o( 'soipmsa sosa uoj
-BzqBaj as apuop oj^uoo ooran (d anj ou pBpisiaAiufi Bg -soyB oouio
-ijuiaA souiyjn sol U8 ^Y^91 'XBnSJnipi (ap boisb(3 Buo^siq b¡ upisuaj
e íaiauíos ua op^yaduia 'sajopB^ijsaAin ap odaiS un anb soonupuoaa
X soo;j9^sn| soipnjsa so^ ap s^abjj b 'aiuauífBiuauíBpunj 'psaaojd as
ouisiieuadun a onojjBsapqns ajjua uoixauoa Bqoaj^sa Bjsa ap upiasp
-pnpp B| 'oXBn8ain osbo ¡a ug sBip sojisanu BjSBq Bjsinbuoo B| apsap
—sopiun sopBjsg 'BJja^B^ui 'By^dsg- souadun so)ui^sip b s^csd |B
ubjbjb anb sooiuipuooa saiopBj so| uoa sisuo B| ap a|qBJBdasui u^\o^[
•nauíA Bun ua 'a^uauia[qBJoxaui 'Bqsaoquiasap BXBnárun p^pi^aj B| ap
ooij üo sisg^uB |a anb SBjquanu 'B^si^uadun^UB Biouapuoo bjbjo Bun
^pqosuoo 'jouajuB o[n^idB0 [a ua o^sia souiaq anb sred (ap sa^uBu
-luiop sajopas so( ap o^uaiuiBfajB ap osaoojd ns ua 'pBpisjaAiufj Bg
sajua^iA saX
•9\ sb( uoo X U9pmi^suo3 B( uoo sa(qijjBduioo SBpBjapisuoo uojanj ou
UBniodun soure^s^jd so( anb sauoioipuoo sb| sand 'u9PBioubuij ap op
-uoj (B) JBzipjn BJBqoasap pBpisjaAiu^ B( anb b ^Aaq 'oouBg asa Bjoaijo
anb o(bj)uoo ap soppoui so( ajqos 'zai^g zdi^d o^aqiy josajojd 'pBp
-isjdAiun ^1 aP opB8oqB (ap auuojuí un '¿961 3 "018 I8 BqBuoiojod
-ojd anb U910B10UBUIJ B( uoo pBpisjaApn ^l OAni jB[iuns pn^pB supj
*sa(B0O( sns ap onjaj (a
ojjua^ asa ap jB^pqos b pBpisjaAiufj b( b 9a3(( 'Biouap b( ap odureo (a
ua so(qand sojjsanu ap (BiqidAOjd osbj^b (a iBpqosuoo uBqBjnoojd anb
OJdd 'o(noiuno ns jbsoj3u3 BJBd u^jipuas anb soipnisa ap sopBoyijjao
uejrpadxa sauamü b 'BuijBg Bouauiy &amp;( Bpo^ ap uBiuaA anb saiuBip
-njsa b BiUBdun as qjB anb ezuByasua B( ap ooy^uap (dAiu ap bjjbj
BjnjosqB Bg oapiAajuop^ ap Buaiua8u( ap pB^(noBg B( pipao anb (BO
-o{ un ua puopunj anb 'V30 Bl 8P SBioua^ sbj ap BzuByasug v\ BJBd
OJjuag (a uoo BpBzq^aj Biouaijadxa B( ap s^ndsap sauB(d sosa ua red
-pyred b ajuanuaj Xnuí ajduiais OAn^sa BXBn^njn pBpisjaAiu^ eg
•sBoaq ap uoisaouoo B( X soyadxa ap ouua ja 'sooiSpjouoa^ X sooy,u
-uaio sBiuaj ajqos sBurej^ojd ap u^pBjnpnjjsa b( 'sosajSuoo ap upfu
•naj B( ajuBipaui Bi^o(ouoa) ap BiouajajsuBj^ X Biouaio b( ap BzuByasua
ajqos SBUBOuauiB^(jou sBAyoaiip sb( b ajuauyuo^ (a aajauios ap B)bj)

�25
proceso más amplio, que se gestó como consecuencia de la aplicación
de criterios objetivos para el análisis de la realidad del pai's a lo largo
de su historia, y de la proyección de ese análisis a la previsión de la
conducta que se debía seguir en el futuro. Fue fundamental, para es
tructurar esta conciencia antimperialista, el análisis que se hizo de la
aplicación en el pai's, a lo largo de las épocas, de pautas de liberalis
mo económico que llevaron a establecer, de manera sólida, una depen
dencia política total respecto de los países centrales. Y convergió en
esta dirección, por la estrecha relación que la historia uruguaya ha
tenido con la argentina, el análisis similar que un grupo de investiga
dores de aquel pai's efectuó de la historia argentina, a través del cual
se llegó a las mismas conclusiones que en Uruguay. 9 Es evidente que
no todo el proceso de revisión histórica posee el mismo grado de ob
jetividad con el que se llegó a mostrar el papel de la ideología liberaleconómica en la dependencia de los países del Plata. Las ideologías
se mezclaron, como inevitablemente se produce en las ciencias huma
nas, con el análisis científico, ejemplo de lo cual es la reivindicación
que la dictadura uruguaya quiere hacer del dictador Lorenzo La torre,
o la que en Argentina se procura hacer de Rosas. Pero es incuestiona
ble que el proceso revisionista tuvo no sólo un efecto muy claro en la
formación de la conciencia antimperialista de los intelectuales rioplatenses (así debemos hablar, pues el fenómeno se produjo paralelamen
te en ambas márgenes del Plata), sino que también ayudó, en forma
muy clara, a crear un sentido crítico respecto de la realidad nacional,
aunque no fuera más que por el contraste que presentaban dos versio
nes la clásica y la revisionista- de una misma realidad histórica.
La política norteamericana de fascistizar los países de la América
Latina para preservar la seguridad de los Estados Unidos y los intere
ses de los ciudadanos norteamericanos colocados en la región, no se
satisface sólo con instruir a los oficiales de las Fuerzas Armadas en las
Academias de Panamá, ni enviando, con dinero de la Alianza p^ra el
Progreso, expertos en torturas para asesorar a las fuerzasá^
sino que debía complementarse con la formación de una clase infeíe¿^
tual que satisfaga las aspiraciones de la burguesía-local de pose^r
^
los universitarios, pero que fuera incapaz, por sujdeficiente formación \^ V
de pensar de manera autónoma en los problem

�-bu Bjnqno bj bjjuoo sopijaiuoo sauatuijo so^ ^JUBjapuodajd jBSÍnj upj
-Bdnoo opmf ajsa ud ^ #sojjosou ap sbui sojjo oiuoo soureq^apisuoo
sopoj oood aosq BjsBq anb 'sajBjijiiu ap 'sajquioq ap auiaui ua BJBqno
-uj as anb JBqoadsos Bipod aipeu anb peppojaj uoo uajauíoo anb 'maj
•Dd 0S9¡ ap X pBpiuBuinq bj b sauauíijo soj Jod sopBgznf u^ jas X uj^jao
•ajBdBsap XBnSaiQ oij ¡ap a^uauo [a eapjoq anb ouo;iuaj pp o^sn3
ns b uauodsip Xoq anb sajopiej} so¡ X Bjrnjjsuoaaj as XBn^rufi 13
'Biasod siBd p anb jouadns Bjnqna ap ojjuao 00
-tun p opirujsap jaqBq ap uaunjo p 3abj8 souaui sa ou 'o^uaiunoouoo
oaqqnd ap uos anb X 'sisd p ua oppnpoJiui UBq souBOuauíBajJou
sajojanjjsui anb sboiuo^j sb] uoa ap^uisasB X ajjBjnjjoj p 'ousuinq jas
p bjjuoo ajauíoo BjnpBjoip b| anb sauauíija soj sapuBjS uos is \
'sasaui Bjuiaj^ ao^q apsap 'Bjnqno ns X XsnSnjf) p uaA
-ia anb ooi^uiBjp osaaojd ^^sd ua sopiun sop^^sg so[ ap upiaBdp^jBd
B| ap sopjouoo so{duiafa sop uos 'BijaiuaSuj ap pB^jnoBg b{ ap so^nj
-ijsuj so] ap uppanjjsap ^\ b jouajsod 'sopiun sopB^sg sof ap uoijBp
-unog qojBasa^ jnouuy bj ap ojaaXojd pp oajuBidaj p X 'onn "p^pis
-jaAiUQ b| ap opojjBsap ap SBUBiuoud seajj? sb^ UBjBUopaa{as anb BJBd
019 18P so^jadxa oqoo ubjjb^ioiios as anb 'bjq jg oiJBip p ua aí^^od
-aj un ap s^abj) b '^¿61 ^p ojso8b ua 93inAip jo;uaAjajui jopaj ^g
•pnsBo sa ou osa :sBaqqndaj s^jjsanu ap ajuaipuadap o^oJJ
-Bsap [a BJBd ouadun [a ope^uauínaísui Bq anb sauB{d so^ ap uppdopB
B| B^SBq 'joua^sod X Buajd BpuBSsdojd b¡ jod opuBSBd 'BJBuapBOuas
-ap as anb u^pBjado B| apsap '(#op *B|BuiajBn9 'jopBAps 13 'BJAnog
'apq^ 'psBjg) ajuauijuo^ ^ap sauopBu sbj^o ap sapBptsjaAiun sbj ua
opBaijdn UBq as anb sb[ b saunuioa uos anb sBsiaajd sbuuou b asopu^j
-snÍB 9zqBaj as Boqqnda^ bj ap pBpisjaAiun bj ap uppuaAjajuí Bg
uopuaAjajm
bj BJBd oixapjd p BUBp anb X BuaiuaSuf ap pBqnoBj b^ ua JBjo^d
-xa oziq as anb puninjo Bquioq bj uoo jBUiuqno ap BuqBq anb ByBd
-uiBO 'sajuaSiqp sns X sajosajojd sns 'uppnq^sin bj bjjuoo sBiuuinpo
ap BqBduiBo Bun 9zuauioo as 'oapuajuo^ ua Biua) bjjo anb (lsajosasB,,
soj ua assq uoo 'pno oj jod 'Boyj^uaio X jBjnqno Bpuapuadap ap soj
-a^ojjap sosa jod bjjbzijbubo b uBipuaj 'BpBfequia bj apsap sopBjsanb
-jo 'anb sa^Equia soj sopoj pijsisaj Boqqnda^ bj ap pepisjaAiufj Bg
•001 jijo njuídsa ap Bjuaxa 'Btouanoasuoo ua 'X JP9P

&lt;dZ

�27
cional. Aunque ellos se extienden a todos los campos, desde la ense
ñanza primaria a la secundaria, al teatro y al cine, el cometido contra
la Universidad, por su consecuencia para las posibilidades futuras del
país —en menos de quince a veinticinco años será imposible recons
truirla de las ruinas en que la han sumido—, ocupará un capítulo fun
damental en la pieza del fiscal acusador, que será todo el pueblo uru
guayo.

LA CULTURA, COMO LA UNIVERSIDAD, ES
PERSEGUIDA POR LA DICTADURA
La ofensiva de la dictadura uruguaya contra la cultura del país
no se ha limitado a la que, como acabamos de ver, se realizó contra
la Universidad. Ella se ha ejercido, con saña similar, contra los maes
tros de la enseñanza primaria, los profesores de la enseñanza media,
humanística y técnica; contra el periodismo, el teatro, el cine y la
actividad editorial, _,
Se ha dispuesto en las bibliotecas públicas la eliminación de textos
de autores de todas las nacionalidades, que se arrojaron a la hoguera;
se ha prohibido a actores y cantores nacionales y extranjeros (Juan
Manuel Serrat entre estos) actuar en el país; y sus grabaciones, filmes y
tapes, no pueden ni venderse ni irradiarse por la radio o la televisión,
dentro del territorio nacional.
En el Uruguay de hoy constituye motivo de preocupación e insegu
ridad personal el tener en las bibliotecas privadas libros técnicos o
humanísticos, porque se corre el riesgo de que algún sargento, en el
allanamiento que nunca se sabe en qué madrugada se producirá, sin
orden judicial ni garantías de ninguna especie, los clasifique, tal vez,
como subversivos. Bibliotecas enteras de arte, de pediatría, de econo
mía, de sociología y de historia, han sido destruidas: unas, porque lle
gó el sargento; otras, por precaución, antes de que llegue.
Tradicionalmente, allí donde se ha establecido el fascismo, se ha
desencadenado una persecución implacable contra todas las manifes
taciones culturales. Baste recordar las que se produjeron en Italia,
Alemania y España, que fue donde el fascismo se manifestó en su for
ma original; o las que en nuestra América, como expresiones variadas

�•jns ja bwbij SBJ9iuojj sus japua^xa jod 'Xoq ouioa sajuB 'eqcuoisajd
^na ja 's^ndsap oyajissiq ja X (muñid s^n^^nuod ouadun ja Bi^oa
jBjndod ^ipnj bj eqeuuuiaj XBn^njpj jap je^uauo ^aijqnda bj ednao
Xoq anb souoqjuai soj ua opireno '9jgj ap oiaua ua 'oapiAa^uo^
ua 'ssipaiuo3 sej ap bsb^ bj ua 9uajusa as ^Djoujod un ap ojuatwpuas
ap ojnjii ja ofeq anb 'o^jBpin ^tuojojJBg ap jBUBaj Biqo bj ap jBpiui
ojuBa jap o)U3ui8bjj un ap uopduosuBij bj 4XBn8njfj Jd ua ouisiosbj
jap U9J30B bj aiqos Byasai a^uauoidap Bjsa ap axiaia ouioa bXb^
JBJJBa^ pBpiAipB BJ ap 'BOJi
-sijjb u^isaidxa ap sajaAiu so^jb sbui soj jbzubdjb b^sbij 'o^uaiuiiaeudJ
ja 'zaijaups oiauajojj ap X o^jBpifj ^uiojo^Bg ap sisd ja Biüd poij
-iu8is anb oijtxa 'nSjtx b)ub8jb^ Bjoy^dsa jBjjBa} Biopaiip X zijjdb
ubi8 bj ap 'ouisidsbj jap opuaXnq 4XBn8njfj ja ua oipxa jap ejauanaas
-uoo ouioo siBd ja ua uoiai^ins anb sajBj^a^ sodniS soj ap OAiiHayiuflis
sbui ja U9djB91^ Big sojnoBpadsa sns ap SBpBjjua sbj B^ndsip as jsna
ja 'saiiy souang ap X oapua^uoj^ ap oaijqnd jap oXodB jap baia
odnjS ja anb japuaiduioo Bpand ou emp^joip bj anb ap oqaaq ajduns
ja jod sspBjn^o^ X SBpBjaajBoua opis ireq 'sojBi^uaosa X saouias
'saiopB 'saiopajip :sBin8ij sajBdiauud sn 'oye a^uasaid jap oíaiq
-aj ua BinpBpip bj jod ojsandsip 'oapiAa^oj^ ap 'u^diDf) ¡3 oijeaj
ap odniS jap auap ja :ejBp aiuapaiap osbo ojos un souiaiBuopuaui
'ojiBiisnji BiBd X 'buijou B^sa b upiodaaxa sun sa ou XBnSnjfj O
'jpnpoidaj ajqButuiíajui Bijas anb saj^snji ap bjsij Bun ap sopiejjxa
uos 'sojduiafa ap ojn)t) b ojos souisp anb 'sajquiou sojsa
UaqjV Á uuBj^^ sbuioijx asjBijjp.dxa uaqap 'BiuBuiajv ua tiuua^
b esjndxa 'bijbjj ua '.Ba^y-j biojb^ oauapaj b BUisasB 'ByBdsg u^
aiquioij^uB jap Bt^ojoapi bj aiduiais opis Bq 'Xoq X JaXB 'ouisiasej
13 aiquioq jap is^auai sa 'Biaua8ija;ui bj ap X BpiA bj ap je^aua^
4t¡spiaauaAuoa ou oiad 'spiaouay\! „ :ounuiBUfj ap
jangi^ uop 'jopaj jap Bjsandsaj auuy oiad Buaias bj b JB^^nj ejaip anb
4lt¡PEP!Icn^^^^u! Bl Bianj^I ¡ajjanuí bj bai^! „ :bdubuibjbs ap pepisjdA
-iuf| ej ap BuSte^^ Bjny \9 ua '61 ^p aiqnpo ap 31 un 'soyB ajuaj^na
aoBij 'XBijsy ubjji^ jBiauad ja jod sopspuBuioa sajoy^dsa sbjsi^sbj soj
ap u^pBuiBjaxa e^j^sui BjjanbB jepioaai oun^odo jas ap BÍap oj^
-bj X ajiqj 'BiAijog 'jissjg 'BuijuaSjy ua oisu UBq as 'ouisjosBjoau jap

�¡oazauiaj^sa aui o|ps oiíbui^biui a(j!
¿aiuauíaundun jBÍBjqn aquí 01 anb
ub^ S9 eozaua^jad ij e anb u^inO^
¿U9^dfns 3| oSnX ib ziaj^^ b^ X
d|qopdJ d| anb ef^p
X 'B8aj^ua ^s uotsed ns b
opnuns BjndBJ^ bj ud anb [9 sa í^nj?
ouss n^ Xoq soubji) so[ anb b
a^u9(opin u^inO? ¿?ipod Jijsisaa u^mb
^jqiuou opejS^s n^ v? \^^d 'M' i^Jí^d 'MO['oSijp¡ Ka¡qvs 'opodsa uoj] :\m
:SBl}iDS9
opis jgqsq 9p soy^ B)U9S9S ojií^p ap s^iu b lpepi|Bni9B
\x\ ap SBJOJJS9 sB^sa ofnpojd oS|Bpi^| ^iuojo^jBg 'eyonj esa opuejedai^

�l.En un artículo que escribiéramos hace sólo sesenta días para el Boletín
n.l de EULA (Encuentro de Universidades de América Latina en solida
ridad con la Universidad Chilena), Caracas, diciembre de 197S, estas propor
ciones eran significativamente menores, lo que indica que a casi tres años del
golpe fascista, el terror y la tortura continúa como en tos primeros días.
2.Esta no es una afirmación subjetiva y efectista, sino que responde al conoci
miento personal que de muchos de ellos tenemos. Uno de los designados, de
apellido Aguirre, que ahora ocupa la jefatura de profesores adscritos del Liceo
14, dependencia de enseñanza secundaria, comandaba el grupo armado com
puesto por unos veinticinco jóvenes que en una madrugada de agosto de
1972 ocupó el local central de la Universidad. Cuando tres horas después
el local fue recuperado, este oficial de la Marina Mercante, en presencia de
quien esto escribe, junto a los coroneles Bolentini y Zubia, ministro del In
terior y jefe de policía del gobierno constitucional de Bordaberry, en presen
cia de un cartel de los tantos que estilan colocar los estudiantes que decía:
"Fuera los fascistas de la enseñanza", expresó espontáneamente, sin que na
die lo interrogara al respecto: "Esto se refiere a nosotros." No sólo son fas
cistas, sino que han alardeado de serlo.
3."Balance crítico de la economía uruguaya en 1975", Informaciones Urugua
yas, n,9, enero de 1976.
4.1risity: "Uruguay, el fracaso de la opción neoliberal", Nueva Sociedad n.21,
San José, Costa Rica, noviembre-diciembre de 1975.
5.Federación de Estudiantes Universitarios del Uruguay: "La situación de la
enseñanza superior en el Uruguay", EULA II, febrero de 1976.
6.Expresión del ministro del Interior de 1968, Eduardo Jiménez de Aréchaga.
7.En 1975 se repatriaron sus restos, hasta la fecha perdidos en algún cemente
rio de Buenos Aires, y su nombre se puso a una calle céntrica de Montevideo.
8.Esta fue la filosofía explícita de la Alianza para el Progreso y de la reunión
de presidentes de la América Latina realizada en Punta del Este, Uruguay, en
abril de 1967.
9.Un sector de los nacionalistas argentinos que impulsó el revisionismo histó
rico argentino, militó en la extrema derecha política, y su antiliberalismo los
llevó a asumir posturas netamente fascistas. Este fenómeno se dio menos os
tensiblemente en el Uruguay.
I0.E1 caso de Dan Mitrione, en Uruguay, precisamente, es esclarecedor al res
pecto.

�8861
SBpu^^ X sdpepiusuinH ap p^^noFj S( ap
sauopBOijqn^ ap o^uaurevsdacj ja
tía ifuiudun ap puiuuai as

��</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </file>
  </fileContainer>
  <collection collectionId="2">
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="31">
                <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="138">
                <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="139">
                <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3695">
                <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3696">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </collection>
  <elementSetContainer>
    <elementSet elementSetId="1">
      <name>Dublin Core</name>
      <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
      <elementContainer>
        <element elementId="50">
          <name>Title</name>
          <description>A name given to the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3032">
              <text>La Universidad uruguaya bajo la dictadura</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="39">
          <name>Creator</name>
          <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3033">
              <text>MAGGIOLO CAMPO, Oscar Julio</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="48">
          <name>Source</name>
          <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3034">
              <text> Maggiolo, Oscar Julio: La Universidad uruguaya bajo la dictadura /Oscar J. Maggiolo.   Montevideo : FHC, 1988..  29 p.</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="45">
          <name>Publisher</name>
          <description>An entity responsible for making the resource available</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3035">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="40">
          <name>Date</name>
          <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3036">
              <text>1988</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="47">
          <name>Rights</name>
          <description>Information about rights held in and over the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3037">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="42">
          <name>Format</name>
          <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3038">
              <text>Libro</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="44">
          <name>Language</name>
          <description>A language of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="3039">
              <text>Español</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
      </elementContainer>
    </elementSet>
  </elementSetContainer>
  <tagContainer>
    <tag tagId="384">
      <name>DICTADURA MILITAR</name>
    </tag>
    <tag tagId="57">
      <name>Historia</name>
    </tag>
    <tag tagId="383">
      <name>UNIVERSIDADES</name>
    </tag>
    <tag tagId="33">
      <name>URUGUAY</name>
    </tag>
  </tagContainer>
</item>
