<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<item xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" itemId="247" public="1" featured="0" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/show/247?output=omeka-xml" accessDate="2026-04-05T23:22:24+00:00">
  <fileContainer>
    <file fileId="466">
      <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/7dc1f297158344dbfcb7ec766cf2d080.PDF</src>
      <authentication>1afca753d07836a460396ca2c380ba53</authentication>
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="5">
          <name>PDF Text</name>
          <description/>
          <elementContainer>
            <element elementId="52">
              <name>Text</name>
              <description/>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2779">
                  <text>— S6 —
-ubs oan^ipuatu asa is 4z9A jb^ 9iu9iUBsoqDi.idB9 'BJoqB sojjosou souibs
-U9^ '4tBSipU9UI 9JUBSí9 9p O 449j^uBS JBjnipuatU^ 9p 'O^D9J9 U9 4B[qBq
8OU 9S 9pUOp 'SOjat/O^ SOJ U9 9JB9dS93(Bqg 9p OSI9A Ull B 90Bq 98 \9
uo 9nb uoisnp Bsoiano A bubjjx9 Ánva b[ jod 'opoj aaqos 'oito oj
'(••••9J9 'OJ[9pUBg O9JB^\[ 49UOJO99tJ \9 '
oju^nD ^9p soijbutSbuii s^fBJBd 89^qrjJ9j o S9^qBtnB sbui so^
jsdB989 jod opii^sd Buioj 9nb opBioáB ouisinb9U98 o^s^ndns un b
98 |9 U9 9nb UpiSn^B B89^dx9 B[ JOd 4odui9IJ nS U9 4OUBIJB9dS93|BqS
OJJB91 pp 80^lUI9U9 8O^ 9JJU9 JBS[nA J98 Oiq9p 9nb 49q9Ojd9J 9J89
sbui91 A. so^unsB sns sog9 U9 'jBgnb^s o 'jbdbs BJBd
SO^ 9p B99nq U9 989nj 4B09U9g OpBJOB 49nb 4BJ9Od JB
OOIJIJO \9 Bq0Ojd9J OpOUI 9}S9 9Q q9 BJBd SOpBjqniniSODBS9p 'SOUBJ1X9
S90UO1U9 B^SBq '^piA 9p soxp9Ui 8OA911U Bosnq 'ojjoz pp ^tnq BJBd
9nb 'odosg unSge 'BjnqBj v\ 9p ogxjBAJ99 p oiuod 99Bq B^9od p 489qop
-loo ooi^bji pp 8ojx9i so^ sojsnBqxg opBf^p b^ opugiqBq 49nb 'opxnSgs
UO^SU9J B 'jipBUB BJBd ÍB18inb9U98 B91JOJ9J BATSnqB BUn 4^Zíja/W/ÜI/
9p 9ioui ooiupjx p uoo 'lajuivjj ap B^9od p Bqoojdgj 9S SBg9 u^ '68SI
oub p Biosq (uot[dmi9j\[) U99J^) ^J9qog BjsipAOU pp oaqq un ubo^
-O.ld ÍUipnjn 9)U9UIB89J[dx9 U999JBd U9inb Bd
-S9&gt;[Bqg 9p OIJBJ9ig OIUI9U9 49qSB^[ SBUIOq^ 9p UOS
*ttBU99S9 BJ^S9nU 9p 91U9UIBJ9JU9 J999JBdBS9p JOd BJBqB^B 4BUtBd B
BUIBd Á B9UIJ B B9Ug 4OpBJUBS9p O OpBjSuBS B09U9g A ÍBJB^ B^ B
98JB99S JOd BIJBqBDB BJOS B B^oS BpBJOdBA9 JBIU B-q,, ¿9^U9UIBUJ919
9Jnp anb ^^q 9nb? oj^q ^^soot^bjj sosjn^sip 9p ofouBui U9nq tmw son
-J999JJO BiSBq j^ "(poo^q jo p4tB9g) í(o8ipu3iu un sa euSuvs ^
'ojdui^fg Jod 4ouio9 'zij9j 9SB^J BunSjB souJBinoojd BtABpo^
4BppuB9 Bun ap znj pqop bj b opiaj 4sajut p optonpBa^ Boauag,,

X

�griento no caracteriza algunos de los rasgos nacionales del público
teatral inglés isabelino, que, con apetito truculento, pedía sangre, más
sangre, en los escenarios tragicómicos de Marlowe y de Shakespeare,
Esta apetencia natural o naturalística de sangre ilusoria, —cuyas apa
riencias escénicas podían confundirse tan fácilmente y, en efecto, se
confundían con las del vino—, pone, ante nuestros ojos, al evocarla,
una evidente analogía o equivalencia teatral con el sentir originario
de la tragedia griega en la embriaguez dionisíaca símbolo de la sangre
y de la vid; sangre que es espíritu, que prolonga a la vista, como
a los oídos, una voz, un grito, una música, una palabra infernal para
el hombre.
En el mismo texto, a que aludo, de Thomas Nashe, se nos dice
también, como reproche a los seguidores escénicos de Shakespeare,
reproche de incultura humanística, reproche de analfabetismo, que
son gentes que confunden los Campos Elíseos con el Infierno. No en
vano afirmaba Stendhal, románticamente, con certera intuición his
tórica, por tanto, que el público shakespeariano creía en Shakespeare
porque creía en el Infierno. Y tampoco conviene olvidar demasiado
que uno de sus propios papeles, uno de los que el actor-poeta solía
representar mejor, según cuentan sus contemporáneos, era el de la
sombra o fantasma del Rey danés en su Hamlet; personaje muy im
portante, mucho más de lo que hoy se figuran los cómicos al repre
sentarlo: y al representarlo habitualmente muy mal. Pues este papel,
este personaje de espectro o ^sombra fantasmal del Rey muerto, es,
sencillamente, el que figura o representa en el teatro un hombre que
vuelve del Infierno. Parece que las condiciones físicas y morales, de
figura y temperamento, hicieron al autor del Hamlet representar este
personaje, por él creado, con extraordinario acierto de expresión y
verosimilitud. Sigamos la parte de leyenda, de poesía, que a esta re
ferencia, como a cualquier otra, tratándose de Shakespeare, le corres
ponde. Y pensemos también que las estadísticas, realizadas siglos más
tarde por especializados estudios psíquicos, nos afirman que en las
Islas del Reino Unido son mucho más frecuentes que en otros países
los fenómenos alucinatorios; y que es raro encontrar un inglés que
no haya visto alguna vez en su vida uno o más fantasmas; y no hasta
tampoco para asegurarnos de esa facilidad para ver fantasmas, el ma
yor o menor contingente de bebidas alcohólicas consumidas por los
habitantes de un país; ni la oscuridad de sus noches o sus días, nebu
losamente tamizados de oscuridades tenebrosas; ni aquella especie de
sed de sangre, o de "mendigueo de la sangre", que, como al olfato
sensible del perro, señala al ser humano, hambriento y sediento de
ser, la necesidad natural, primaria, originaria, de olfatear la presa.
Todo eso nos sitúa, sin embargo, en un mundo cuya naturalidad se
expresa en formas vivas de dicción trágica, porque se nos afirma en
el tiempo, cuando éste ya pasó, en el tiempo vivido— como afirma
ción sobrenatural de un mortal destino: el que encierra al hombre
apresándolo en su cerco de luz, o de oro, según la imagen tenebrosa
de Lady Macbeth.
Shakespeare, aludiendo al teatro del Globo, señala este hecho
— 96 —

�— ¿6 —
qap opuB^Bjj o opuaXnj^suoa oyiBiaidjaiui jod
somaieziojsa sou ouba ugr ¿ajsa sa opimín anb? 'iiaap jofaui jod 'q
¿OpuniH a}Sa 'SOJ^OSOU BJBd 'opuaiS 9tl18 '89 O 911J O BJ9 OUIO^?
•9JBadS95[Bl^g JOd OpBJuaAUI 'opB3J0 'yBJlBaj OpunUI \9 U9 OUJ9IJUJ
ya jod sayjBiunáajd anb BjjqBq 'BJiiuaui By X aiquiBq ^a 'jocub ya
B[ 9p 8OipU9tn S9J1 SO^S9 y ¿BipU9UI 9JUB8 By 9p BaiJO^aj B{
BOIJOjaj B9IOJ9q B[ 'BD9U9g U3 'S9JJ SO[ UOJBaig? ¿BJIIlU9tn B^ X
^a 'aoraB ^g? ¿BUBiaBadsa^Bqs u9Biur o 9sbjj uoo aqsB^[ J-itp
9nb '4taaáuBS ap soáipuaui^ sajj scq sojsa uog? ¿9j^ubs b[ ap oanSip
-uaui ^9 ajsa sa j^? 'Bjaaaaj Bpuoa 'uaiq ajuauia^qBjimpB 'oaqq ns ua
ozB^ua sb[ 'a^uauíBsajdxa o^souajaap uts anbunB 'X íaainoa X jbuib ap
sb[ 'SBUBiiinq sapBpisaaau 8a[qiptqam 'sa^ipjouiijd 'sBjauíijd sop sb^
ap soujB^qBq BJBd BtiSua^ b^ otp^oui as ou 'zin^j ubu|* 'ejijj 9p 9}S9jd
osoijo^á Xnuí ojisan^^ 'Batjpjaj b| opB9ja usq 'SBjunf sax^ sbj o
^\ ^ 4i9tao9 9p b[ ouio9 'jbuib 9p pBpis^aau Bg^ #44B9iJo^aj[
^UBq sgpBpisaaau sajoXBra S9j^ sbjs9^, :9psuB ^ '44ai}U9ta
^a ouioa X aauíoa [a ouioa sajqtnoq so^ b a^qBsuadsipui ubj sa —aq
-rjosa— jouib [a,, ta^uapuajdjos uoxaBuiJi^B Bisa 'uojduiBqinog 'aJBad
-sa^sqg ap oxnoa 'jojoajoad X oSiuib ns b sopsaipap 'sooit^od sotnuf
sopuniáa^ sns ua aaaxjo sou 'oijo^g ouiisiubt[bji: p 'uij ua 'auiB}uoj^r
ap soÁvsu^ so^ uoo ojaBiuoa ua osnd a[ uainb ísoubi[BJt SBjspuana X
b aaoouoa ozxq a^ anb p 'bijb^j aaqos sapaa sauuojut sns
pg b pip anb p —s^ipauíoa sns ua p ap asopu^pnq 'ozta
ajuaiuBsoiOBaS ub^ uaxnb b X— soiipnaa so[ ubuuijb sou ungas
B^aod p Bjqap o^ub^ uamb b 'otao|g ouBip^i osouibj p 'oAijBaijiuSis
Xnuí 'aasadsa^Bqg ap oauBJodiuaiuoo oj;o 'I^X I^ÍS I9P S^UÍJ V
¿ouBiJBadsa^Bqs ^a^uiBjj pp 'oxaojoipBJiuoo X '[BjjBai X 'psaaAtun oaap
-aaaq ouBfa^ 'opunuisi^ag op^uisiuiisua oajsanu ap opiaaanjua JBSuad
opBpAsap p BJBd oiuoa 'ouans ap 'uoiaaij ap 'Bjquios ap 'jsauaaj ap
'uoisn^ ap 'Bisaod ap? ¿buba BiauaiJBdB ap o p^pqBaa ap? ¿uoisBd
o uozbj ap? ¿pBpaaA ap o Bpp ap opuniu un? ¿a^jBdB opunuí un
'opBjjao opunuí un sa? 'jijsixa Bjsd jas oidoad ns ap oijosnp ouaduia
ooiSbui [a ua osaad aaaap sou as isb anb 'opunuí a^sa j^ 'soiusoo un b
ajuajj opuniu un '—(BziiBina^ojd sou) auodoad sou 'a^uBpp jod o
'a^uBpp auod sou— 'mipsaja^ BJjsanu ap bj ap souiifip ouioa 'uaiquiBj
aaajp sou BUBijBadsa^^qs pBpipjjBaj Bg 'Bjaajjad X B^n^osqB upisnil
Bun ouioa Buoiaunj pBpjaA ap pBpipaj BXna 'Baiuaasa uoiaaij o uoia
-BjnqBj ts\ jod B[JBniaB ap 'BpoujBjuasajdaj ap íajuasaid B[soujaaBq
ap jbjbjj b ba 'ajuauíBps b[soujbjuoo ap zaA ua 'opu^na íbaia Bijo^siq
Bun sojjosou a^uB jBnns b ba opuBna oaijBuiBjp Bjaod p Bjjsanuí
sou anb o[ sa ojsg 'ouijsap ns ap ojjiub op^jop p ua ajquioq p
ouioa :oJiBaj un ap oaiBiu o[nojja asa ua osajd Bpanb as anb [a sa
odtnap ^g 'Bpanb as anb [a sa oduian ^a X ba as anb p sa ajquioq yg—
•bjo^up^ ofip sou '44Bpanb as anb ya sa odiuaii ya X —ba as anb ya
Xos oX an)^—-. "tl.SBip soso^usdsa sbui soy ap ojuBdsa ya BSBdajqos^ ajd
-inais anb'aJBadsa^Bqg uaiquiBj BJip sou anb yap 'odutaij yaQ "oduiaij
yap yBjjBaj oynaB^aadsa ya 'oSaiJ ya ofip anb '44JBynajya pBpayos ns ap
BjjayB By Bpoj uoo?, BjsaijiuBin sou as 'oajia un ap ya 'oajaa 'oyyiuB o
'oynajja asa ua j^ *Bjaod ya aaip sou 4q ap buijoj ns ap 'zapuopaj ns ap

�mente el otro mundo humano, social, vivo, que lo rodeaba y sostenía.
De aquel mundo social, histórico, mundo de espantos y mentiras, pero'
también de hambre y de amor o de hambre de amor, mundo de men
digos vivos de sangre, sabemos mucho y sabemos poco. Lo que nos
quedó de aquel mundo, como de tantos otros mundos vivos, siguiendo
estos testimonios, estos vestigios que nos ha legado la historia, legán
donos sus ohras más vivas, son aquellas obras poéticas que encierran un
tiempo mágicamente preso en su destino; obras de mentira o menti
ras, expresamente tales; obras teatrales, en suma, escritas para ser
representadas o verificadas mentirosamente por las apariencias escé
nicas. Dicho en términos calderonianos: en el gran teatro del mundo,
un pequeño mundo de teatro. En el tiempo, en la época de Shakes
peare, el pequeño mundo, que conocemos hoy por teatro isabelino,
se caracterizaba, según su contemporáneo Florio, por su mixtificación
dramática; aparte de su inmortalidad y de su charlatanería. Leamos
su propio texto: "después de comer —escribe Florio en su manual de
conversación inglesa (hacia 1598)— iremos al teatro. Pero las piezas
de teatro que hoy se representan en Inglaterra —contesta a su inter
locutor— no son comedias propiamente dichas. —¿Cómo es posible,
si estamos viendo representar tragedias y comedias todos los días?,
responde el otro. —En efecto, pero estas obras teatrales no son ver
daderas tragedias, ni verdaderas comedias. —Entonces, ¿qué son?
Son representaciones de historia, sin decoro" ¿Sin decoro o sin deco
rado o decoración apropiada? Pasemos esto. Lo que nos importa
señalar es ese carácter de historicidad o temporalidad dramática que
las caracteriza, según Florio.
"Representaciones de historia, sin decoro": de historia desnuda.
¿Y es cosa posible tratar de desnudar el tiempo en el teatro, por el
teatro mismo, por la máscara? Porque una máscara que se desnuda,
se suicida —escribí alguna vez—. Si el tiempo en el teatro y por el
teatro se nos enmascara de costumbre, haciéndosenos visible de ese
modo, por la necesidad o fatalidad de su repetición, de su hábito, de
su traje, que al enmascarar la temporalidad la hace llegar hasta nues
tros ojos, haciéndola visible por esa misma máscara, y por ella resonar
en nuestros oídos ¿cómo puede, entonces, por el espectáculo teatral,
que es verificación mentirosa del tiempo, aprisionársenos su imagen
muda y pasajera, desnudándose, esa viva temporalidad fugitiva, des
nudando la historia o una historia? Y, sin embargo, lo que nos salta
a la vista, como a los oídos, en este pensamiento tan profundo de
Shakespeare, al leerlo como al oírlo y verlo representar, es un grito
vivo que sale de ese mismo canto profundísimo de la temporalidad
pasajera: el grito vivo de su Infierno. Porque si el pensamiento cuan
do se hace hondo, cuando se profundiza de esa manera temporal, se
hace canto, —música del tiempo, música de la sangre—, esa misma
música, ese mismo canto, cuando se ahonda más y más en sí mismo,
cuando se profundiza a sí mismo, se hace grito: y grito vencedor de
un silencio; se hace, en una palabra, teatralidad: pura teatralidad;
retórica de la sangre, presa o vertida; presa, si encadenada en el hom
bre, o desencadenada en él; siempre por y para la muerte. ¿Y es
— 98 —

�— 66 —
uajquiBi ya X ísaiuBAja^ ap oasayaAOU o^zByyBq ya uoa 'oduiaji pp
o 'odiuají ap BpBuiuuajap Baoda eun ua 'oduiají p na apjaujoa anb
'ajBadsaqBqg ap pjjBaj o^zByysq p bX opuajpuajduioa souiba jsy
•pBpi[BJ[}Ba} BDIJBUI
-Bap ua 'ajuauíyBJnjBuaJcps ouioa 'aiuauíyBjniBU X 'Bjsaod ua ByopuBZ
-jyBjoduiai 'Bijojsiq By Bcppnusap 'ajBadsaqBqg ouioa 'uajquiBi anb
íadoq ofjp sou '(íoun jas apand opoj 'sjjoisjq By X Bjsaod Bq,, *bjjoi
-sjq By Bpnusap anb '^yya uoa o 'sfopBjBd ujs 'asjjaap apand 'Bjsaod
By BJBd X Bjsaod By aod bzjjbjib3i as opuBna 'oitojBjp ajsa 'opBqa
-bj^[ oiuojuy ofip sou oinoa '4toduiaij ns uoa aaqmoq yap oSoyBip ya^
sa Bjsaod By tg -BiauapiAa ajuBAayaj sbiu ns 'biusiiu is ap Buiajjxa upis
-aadxa 'ojjBai y^ ^od X ojjBa^ ya ua 'Bjsaod By asjaasq yB 'buioj 'ajjByap
-nBg oyBuas sou anb oaijaod ouauíouay yap BUBUinq p^piyBnp Bq
•aAanuiojd oy o oaaj
-oabj oy anb oajjoisiq yBJodiuaj ouijsap y^ 'oduiajj omsiiu ys 'BSiysap
os X Biy as 'oaijaod ouijsap un 'sa ojsa 'yBJjBaj uoiasaja o uoiauaAui
ap oiunfuoa Bp^a ap oaiyjaadsa oujisap un anb 'sotUBJafip is ouioa
'sq 'opBuiuuaiap oajuaasa oroBdsa X oduiaj^ ns b a^uauíBsaadxa ub^
Byopuaianpaj 'oduiaij ya ua X oiaBdsa ya ua yBJjBaj Biauajsixa Bidojd
ns ap ya :Biauajayaj Bajjojstq sbui BJjsanu Bjsd OAjjsa^ns X aopBaoAa
yBJjBaj oynjji OAanu un opipsuB u^q sou 'saaopapajyB sns ua X pjjpBj^[
ua 'SBuidiyjy sa)joa SBJjsanu ap soy ouioa 'sauoiaBipamuí sns u^ X 'sajp
-uoq ua 'Xag yap sooiuioa soy anb 'sa ojsq -souJBnjis X oyjBnjis bjb¿
jopBaipui aaipuj un Bas anb SBqaaj ap o^oyBiBD un ua soyjByBuas ap
Bajjojsiq yBuoiauaAuoa pBpipouioa By jod ajuauíayduiis 'Bi^aa adajjsa o
afBuiy ap ajquiou un uoa aaaouoaaa ap souibjbjj anb sajuajBds sauoia
-bdijiuSis sbjjo sBsa ubjbuio) —'uoiapjBq o uBjaBj^) 'opaAan^y 'bjoS
•uoq 'adoq X sajuBAjaq soj^sanu BJBd ouidiyxj ya 'ajBadsaqsqg BJBd
'outqoaBf ya— ByouBdsa X BsaySui ^yqBq ap sopunuí sojsa 'apjB^
B[ ap youBdsa ouiyaqBSt ya ouioa 'ajBadsaq^qg ap saySui outyaqBsi ya
:soidoad sopunuí sns ouioa 'sBaoda sns ua 'sodraaij sns ua 'odraatj ya
ua UB^uasajdaj o UB^uasajd sou as ajuauíBaiJojsiq anb sopuniu sojjo
soyyanb^ :uoaajaBU anb ap o uojaiaBu anb ua sopunuí souisiui soy ap
sajuBjsip ubi X soiujisip ubi sopunuí uos 'sBfoyj osojjaisiui ojisanu ap
aasaujisayaa soinifip anb opunuí ojio yanbB ouioa 'ouBjjBadsaqBqs op
-uniu aisa osa jod ^ 'soiuBdsa ap o oiuBdsa ap afBnSuay ns uoa p^paid
apid anb 'Baiydns anb 'vStpuaw anb ajSnvs By ap By Bajjoiaj ng -oand
ubi 'oyyiauas ubi 'ajqod ubi 'ayduijs ubi 'oyya jod aaajBtl sou yBiauaj
-BdB oíaijjiJB ns anb 'BUBinnq ubi 'baja ubi uoiaBaja aQ -opunuí asa
ap ajquiou ya sa ajBadsaqBqg 'ajBadsaqBqg ap ya aaaj^d sou 'ya BiaBq
uoiauaiB BJisanu souiaAyoA anb 'BJoqB 'ouioq -ajoíin^^ yap ya oxuo^
•yBiJoui BjisnSuB X uoisnyi ap aa^q as 'baja 'oyaas jod 'anb X —souijf
-jp— baja uojauaAuj ap 'uojaBaja ap opunuí uq -minsaja^ BjayaAOU X
jBJiBai BJisanu ap 'saj^ujajuj aiuauíBjapBpjaA 's^uj^^d sbj ua jbujajpb
souiBjaja anb 'Bjjosnyj p^pjaA ap pBpjy^aj o 'pBpjaA By anj Bisq
¿BzjyBJiBai oy anb 'BajyjjaA oy anb
BajiBiUBjp upjsnyj biusjui By jod p^pjaA ap asopu^pnusap 'ajBadsaq
-Bqg ap ojisai ya ua oduiají ya aajp sou anb yBUJayuj BJjiuaui By Bisa

�teatral y novelesco de Lope. Todos estos mundos imaginativos, inven
tados, creados por tan excelsos poetas: Cervantes, Shakespeare, Lope,
nos están diciendo, y diciéndolo a gritos —a gritos que parecen coin
cidir en un solo grito común— que lo que sostiene el tiempo pasajero
y su evocación histórica en nuestro pensamiento es la palabra humana
temporalizada —y teatralizada— la palabra humana en el tiempo:
la poesía. "La poesía es el fundamento de la historia", nos dirán los
románticos: Novalis, Holderlin, Nietzsche, Heidegger... Por eso, en
la poesía, he tratado otras veces de distinguir, como en la dualidad
del fenómeno estético hacía Baudelaire, el rostro y la máscara: pre
guntándome si alguna vez pudieron juntarse de tal modo que se
identificaran en una sola expresión viva. Y así vemos, y oímos, y
entendemos, en Shakespeare, como en Lope y Cervantes, que la no
vela se teatraliza o el teatro se noveliza: es decir, que aquel mismo
hecho inconfundible de teatralidad y novelería, que abría en el siglo
XVI al ámbito teatral novelero del mundo con la tragicomicidad de
nuestra Celestina, se verifica en ellos y por ellos enteramente.
El ilustre crítico, o los ilustres críticos, que achacan a Shakes
peare, casi como un reproche, la invención dramática y teatral de la
tragicomedia, olvidan nuestra Celestina. Porque no se trata de una
mera denominación: el primero que denominó de esa manera una
comedia suya fue, muy probablemente, Plauto (en el Anfitrión, me
parece) : y en él no aparece todavía, como no aparece en Séneca, el
hecho tragicómico de la temporalidad dramática teatralizada tal
como aparece en Rojas, en Shakespeare y en nuestro conjunto teatral
inventado por Lope; como en el anterior a él del preshakespeariano
y celestinesco Gil Vicente. "Shakespeare, con una sorprendente faci
lidad, pasa del drama diabólico y sangriento —escribe un crítico
(Chambrun)— al reino del idilio: y después, como para reconciliar
sus dos musas, aborda un nuevo género enteramente de su invención
propia (?), la tragicomedia". Subrayemos de paso esto del "drama
diabólico y sangriento".
Otro crítico contemporáneo de Shakespeare, admirador de sus
Sonetos, separa en el poeta estas dos musas; y al contarnos las obras
de Shakespeare que pudo ver en Londres, desde 1593 hasta 1598, dice:
"del mismo modo que Plauto y Séneca, entre los latinos, son consi
derados en la comedia y la tragedia como los mejores; entre nosotros
Shakespeare excede en los dos géneros". Y cita, como ejemplo para
las comedias, las que vio de Los dos caballeros de Verona, Comedia
de equivocaciones, Penas de amor perdidas y Penas de amor ganadas,
Sueño de una noche de verano, El mercader de Venecia; para las
tragedias: Ricardo II, Ricardo III, Enrique IV, El Rey Juan, Tito
Andrónico y Romeo y Julieta. Toda la producción teatral juvenil de
Shakespeare. Y, sin embargo, todas estas tragedias citadas, y aun las
comedias, pertenecen a ese nuevo género o nuevo ámbito dramático
abierto por nuestra Celestina de lo tragicómico: y no como mera
denominación sino como realidad de verdad ilusoria: como un mundo
nuevo.
Como juicio, harto conocido, recuerdo el de que El Mercader
— 100 —

�— TOI —
ap pnpioipuaiu tbj 'ajuauíp^oi BaijiuSis X aun sb^ anb 'sauopBuiuiouap
sajj sb{ ua j^ "ojn%uaui tbj X uown [a 'auqiuvq j^ roijo^j ap SBUBiunq
sap^pisaaau saj^ sBsa 'Baipod X Baijojaj 'ppuasa Baipuiaj uopunj
uauai) •''vutvdoaj^ X &lt;nuo%uy 'ouvjoiuo^ 'uvsaj 'uva^ Xaj^ j^ 'q^aq
-anj^^ 'ojajQ ^ajtuvfj :—sojaaja sns sopoj ua— ojaap ua 'sBatuioatáBJj
'ajBadsa^pqg ap 'sboiSbjj ajuaiuBjndun 'sboi^bjj sauoia^aja sapu^a^ sbj
s^poj ua anb Jiaap souiBjjpod— oasajuBp ouaaijuj un ap sopBUBjjua
-sap sopoj :oasj a ubjsijj^ ap X BasaauBJ^ X opB^j ap oiuoa 'Baqipj^
X ojxtp^ oajsanu ap —baia jouib ap buib^[ 'Batun buib|[ buisiui Bun
ua 'B38 o 'apuodsajjoa sa| anb jBuaajuí pBpiuja^a B^ ua o 'soujaja
souBuuaq— viaijnf X oaiuoj^ |ap '^jjBaj 'ouosn|i 'oaiiaod 'ouansua
-sap X ouansua 'oiuBauasap X o^uBaua ^xuaAnf ja ajaBdB opu^faQ
'vSipuaiu auSuvs tbj ap
—B^stnbauas— BUBiJBadsa^jBqs uaS^uit tsj uoa 0U103 #8bsod sbjio jbjb|3b
uapand as anb aoajBd sou Bjp uoo sand i Bimsipuadnjsa 'Bpuadn^sa
'souiiaap 'Biaaiuo^ 'Baiiuaui b^ X jouib [a 'ajquiBq ja :BUBiunq Bza^jnj
-bu B[ ua sa^qxpnjaui sapBpisaaau saji jod Bpjnjijsuoa 'Baijpjaj b^ ap
BJopBjpuaSua pBpiuiJi Bun ap 'BJoqB opBpjoaaj souiaq anb Bjja^uoj
Bpuadn^sa B^anbB 'aaBadsa^Bqg 'o^ndjasip ns 'saiJBd ua o 'ajj^d ua
anj uainb jod opBzqnaipij a^uauíBjsnC 'oasa^u^pad oubi^bji BisiuBtnnq
un ap soiqB^ na aaaBu apand 'BUBijst-ia Bsoi^qaj pBpqBn^iJídsa ns ap
ajquioq j^ aiaapsap o 'jBtAsap ap BqBjBJ^ BispuaaBuaj ouisiuBiunq ^a
anbaod ajuaxuBsiaaj^j 'ouisiubiisij^ ^ap BSotSi^j pn^ijtdsa uoiso^dxa
B[ : uBisaijiuBiu sou Baxjojsiq Biauasa^d BXna X 'sa^qisod oziq so[ anb
BUBiunq pBpi[Baj bata ^j ua Biauajajip Bsojapod X ^BaipBj Bun auod^ai
-ui as 'aj^adsa^Bqg ap ouijaqBsi ^a X ouBiuojap^Ba-Bjsido[ o ouidx^ij
^ouBdsa pp sojio sojsa X 'buiib[ X Baij^ Bipauíoa X BipaSBJj tsj ap
p ouioa 'souiaaouoa anb sapjjBai soaipod soiunfuoa soauboijiuSis
sbiu so^ aj^u^ #tsb sa o^ o^^ 'SBjqBpd ap uo^sana BJaui Bun sopto
so^ ua soJBpaaua 'p uoa 'iu 'ojuaiuiBSuad ira jBpajua BJaisinb o^¿

¿pp^) B^sBq
ado^[ ap puBdsa p X ajBadsa^jBqg ap oaiBaj p 'ajofm^^ p X wij
-saja^) tsj jod souiaaouoa Xoq anb '—Baiuioai^BJj— pajBaj '
uoisoj^dxa Bsa jBsn^a b Bqi anb mpaiuoo tsj ap X vipaSvuj tbj ap^
-BAinba B^ auipsuopjad— Baijpiaj X Baijaod upiavu^ajuisap ap o^uaAui
p pujajuí ap auatj ^^^)? 'bisbuiouojub jod opBtuouiapua X puaaj
-ui o^^is p anj :Bja)ua Bdojng ua opBuapBauasap ouisiub^bs ap o^Sts
un anj 'p ua ajuauíBua^d uaaajo^j X 'H^X T9 B1SB^ 'oidojd aixuii[ ns
saaojja soXna 'I^X T^ÍS Ia an^ ^Bpjoaaj b OApn^ *tto^ts pp
asa ua 'oaituoaiSBjj oj ap —sa^uBAJa^ jod BasapAou unB X—
X BaijBiuBjp uppuaAui o ojuaiiuiaqnasap p ua uoiaBuiuiouap
Baaui Bun anb sbiu oqanxu 'souipap 'sbiu oSp átbxj anbao^ -soa^uBuioJ
so^ b 'BjspisBjaijuB ajuaiUBtJBuotanpAaj 'buijou ns 'JXAX I9P Tou^dsa
OJisa^ oaiuioai^BJj ^a uoa 'osnduii oaiuioaiBJ^ ajBadsa^[Bqg aisa opoui
anb ap souiaaouoa sopo^ •—aqi^asa— i(O2^^s jap uouua un vua mpaiuoo
-iSnui ap aiaadsa sa,, :o^is jaj* aojja un outs 'ajBadsa5[Bqg ap jojja un
OU 'VipaiUOOlSvAl TBJ B BqBUIB[[ 'UTAX PP SOldpUtjd B '3MO^J
'ajBadsa5|Bqg ap ojajduioa jojtpa jaratad |^ 'vtaijnf X oaiuo^j p
-SB^Ba Bipauíoa buii oiuoa 'BpBaiouiBasa BipaBJ^ Bun sa vtoaua^ ap

�la sangre; la irónica afirmación que hizo Nashe para burlarse de
Shakespeare por su retórico senequismo: la sangre es un mendigo.
Elijamos el más infernal, o más puramente infernal, de todos Iosgrandes poemas dramáticos shakespearianos: el Macbeth; el más in
fernal y el más sangriento; "drama diabólico y sangriento", dice el
crítico Chambrun. En ningún otro drama shakespeariano mejor que
en este, lo que llamaríamos diálogo atroz de la sangre humana y el
Infierno, se nos expresa con tanta violencia, con tanta intensidad, a
la par que con tanta pureza, con tan estremecedora y desnuda, des
carnada pureza poética de verdad. El fondo humano de este drama
terrible es la afirmación de un Infierno cuyo silencio aterrador im
pregna, por decirlo así, subraya, hace resonar en nosotros, la estu
penda música atormentadora de sus palabras. La "música de la san
gre": música del tiempo. Nunca leímos en Shakespeare nada más
espantosamente musical que esos trozos, que parecen salir, relampa
gueantes, de la oscura noche sangrienta en que la pareja amorosa
junta sus voluntades de hambre de poder, de ambición satánica, para
el crimen, enmascarado en la más terrible mentira.
Todo es y parece mentira en la tragedia misma: desde su prin
cipio, con la aparición agorera de las tres brujas. ¿Por qué Shakes
peare transforma el texto legendario que utiliza, convirtiendo la mis
teriosa aparición de las tres damas sobrenaturales, que cuentan las
crónicas, en tres horripilantes brujas, viejas, y barbudas, especie de
entelequias celestinescas? Las dos fuentes en que bebió el poeta —las
Crónicas de Holinshed y William Stewart— coinciden en presen
tárnoslas como extrañas criaturas divinas, ninfas o hadas, diosas del
destino dice la crónica de Holinshed. Y la de Stewart: amables, de
apariencia sabia, vestidas de color de hadas, es decir, de verde. Son
bellas apariciones femeninas, fuera del tiempo, simplemente anacró
nicas, como si pertenecieran al mundo antiguo, escribe Holinshed.
Indudablemente no hay en el poeta, en este caso, ignorancia que le
haga confundir, como maliciosamente le acusa Nashe, los Campos
Elíseos con el Infierno. Expresamente Shakespeare, que tiene ante la
vista esos dos textos señalados —las crónicas de Stewart y Holinshed—,
transforma a esas criaturas misteriosas, al parecer celestes, en espan
tables seres infernales. No creemos violentar la interpretación de este
hecho, diciendo que el poeta nos traduce el texto de las crónicas al
cristiano, nos habla, sencillamente, un lenguaje cristiano. O habla en
cristiano para que le entienda mejor su público: un público que creía
en el Infierno y no creía en los Campos Elíseos.
"Sólo existe, o solamente es, nos dice Macbeth, desde las prime
ras escenas de la tragedia, lo que no es, lo que no existe". Y en las
últimas escenas, nos dice que "la vida es una sombra que marcha:
una historia que cuenta un idiota y que carece de sentido, que nada
significa". O, acaso, mejor dicho (signifying nothing), que significa
nada, Esta^ vida nuestra, en la que "por mañana y mañana, y ma
ñana (to morrow, and to-morrow, and to morrow)" camina el
tiempo a pasos leves, día tras día, y todos los ayeres alumbran, hasta
para los imbéciles, el camino de la muerte, que nos convierte en
— 102 —

�— soi —
ja opoj 'Bzaqsa ns aaqos X íouaaja acta un ap BpBjjBO Baunu Baisruu
bj 'a^uBjuBa A ajuBjuoo BjqB^Bd bj 'opidioaad na B^aaiqB 'said sns b
'aiuais anb Bjjanb^— BUBiaBadsa^jBijs aa quina bjjb sbui ns bzubojb jü^'j
ap BapBuiBjp uppBanSij B[ ua anb 'au^uns vj ap oanStpuatu ajsgj
•biubSjbS bj ua Bpnuí
ajSuBS bj BoqB aj 'a^a^ Xapj ofaiA jb oiubjj ja BSoqB aj oj^[ *ozojjos
ja uoa ouBiunq aojop p jaduioj b Bajj ou 'sozBaq sns ua Bipujo^
ap aaABp^a p uoa 'oaoj Xag ouspus p opu^na 'uvaq otusiui p ua
ÍM 'ldi0 l9 U9 ÍM 'SBuaosa sajqBjuBdsa sns ua 'saunu isbd o 'Baunu
ua aa^qsap as ou aaSues B^q ¡ajBadsa^Bqg ap SBiuBjp so| ua
Bqanosa as oaod ^n^)! '^jaqov^^^ p ua jtBjo^ aXo as o^^ ¿o;ub^
p jod ou X ojSubs v\ aod 'oduiax^ pp Baisniu BpB^pa b^ ap oioba oaa
un ouioa 'oauup ojubi uoa soa^osou ua uasBUosaj SBjqspd sns anb
BJBd 'ooiub^bs 'pujajut aiuauísaapBpjaA 'BUiBjp aisa ua ouaduia o^ubi
Bjaod p osnd anb ^oj? oujai^uj pp oppapnuiua bX X ouanjaou ojijS
'zoa Bsoxauajis 'Bpuauíaj^ Bsa ap oua^ Bjsa ouBiaBadsa^Bqs ^uiaod p
ua opo^ "oiuBdsa ns ap 'jo^ioq ns ap 'bata aa^uss B^ bjbJ
-sqg aaip sou 'uozbjoo p BJíBd a^qiqaauoaut— a^iqaauoaui
tb\ Bjambis a^qBj.iodos souaaaBq BJBd oaod sa sBaqspd ap oiubo X
Baisnuí Bpoi 'sapuaajuí soiustqB sap^ aaqos aaqB sou as '^jaqav^^^ p sa
anb oiuaijSuvs A oot\qqinp vnivjp pp Baijstuí BAijaadsiad auuoua b^
opuBn^ 'biusiui Banao^ ns jBJadns iu 'aipnp apand ou anb 'oSijsbo
[Buaajuí 'a^qpaaj sbui ns sa asa X :aaquioq anb souaui iu sbui sa ou
bjbui anb aaquioq p 'rqsAvaio^soQ bjb¿ oiuod 'ajBadsa^^qg bjb^
•Bpp
-tuioq oubui ^i ua BpBpuas 'a^qisiAui ts 'a^qBjaoquii Bqanq ns opusfap
'ajuauiBSOiaua^is 'aaqBj^d as X Bazapnuiua ajáu^s biusiui Bsa anb ap
sa^uB 'BjuaijSuBS Baisniu ^ps Bun ua 'uoidubo ap ouoj oiusiui un ua
uajunf as bsoo bj^o X Bun anb X :ojubo ns X BjqBpd ns BSuaj Bjjaij
v\ ajqos BSBd o^u^na opo^ 'sB^ippui SBfnjq sb^ ouioa 'anb opuap
-Bq 'BpuBuosaj ap bCbo ap [BJjBa^ pnjjiA ns BpiA v\ b Bp anb oiaua^is
un :opua[is sa ouaaijuj y^ 'oujaijuj pp zojjb oiaua^is p íopua^is
p ops Bjsa 'opini ap A uounf ap vua\\ ubi bP|^ Bun ap '^piA v\ ap
'b^b sbui o 'b^b sbui anb aatp ^\ anb v\ sa 'uopBiujijB Bsa ít4ojUBdsa
pp ojadsB X oSjbuib ojsn p opipjad Bq X ao^aoq ap opBjn^BS^ B^sa
anbaod 'so^aqBa sns jBzoa aa^q v\ iu 'Biup ns b opaiiu ap aaamaaisa
Bjambis iu bX anb X 'qjaqaB]^[ XpBq^ ap BpiA b^ b uij auod anb o^oS
p uoa 'aianbuBq p ua onbuBg ap Bpnxu uopijBdB bj uoa :ojuamoui
Bp^a b BotjijaA anb 'puaajui uopsuiaip Bsa íB^qiuos Bun ouioa 'bubiu
-nq BpiA B^ ouioa 'BqaJBiu anb anbsoq un sandsap X íopB^uajSuBSua
pund p so^o sns a^uB auod puaajut uoiaBuuip Bsa X :sa ou anb
o^ sa ojos 'uouans p op^uisasB,, 'opB^Biu Bq anb 'qiaqoBj\[ bib^
•pvpa^d v^ipuaiu anb ajSnvs vj '^pijjaA ai^uBS bj ap jojioq ja jBsaadxa
uapand 'aaSuBS bj UBsaadB opuBna 'uozbjoo ja iu 'Bn^uaj bj iu inpzn^oa
\a xiqaouoo apand o\ ou anbuod vnSua] vj jnjqwou apand v^atnbis
tu anb loxioq un X^q íBq^aB Bounu anb oiuBdsa un :BqBaB Bounu
anb ojb X^q oaa^ M • • • sbiu j^qanasa b souiajaAjoA ou bX X 'Buaasa bj
aaqos oAn^sa saoq Bun anb jojob jap zoa bj ouioa 'Bjjijapusa Bun ouioa
as^ 'anSuijxa as \íopina ap X Bianj ap uajj,, '^piA Bisa íwoAjod

�llanto del cielo en catarata, tormentosa, relampagueante de eterno
fuego —también música, palabra que nunca calla— es lo que recoge,
sonoramente, con su voz, el poeta, para ocultarnos, taparnos pala
breramente, musicalmente, su horror infernal al silencio. No hay si
lencio en toda la poesía shakespeariana que no se pueble de música,
de canto. Como no hay silencio en la orgullosa música beethoveniana
que no se pueble de palabras indecibles. Y así vemos, oímos siempre
en la obra dramática, mejor digo, melodramática, de Shakespeare, que
el hambre, el amor y deseo natural del hombre, se teatraliza por la
mentira, retóricamente, como acertó a decir, sin saber todo lo que
dijo con su espantable tontería, el pedante italiano Florio. Como si
en dialéctica proyección de sus términos, el hambre y el amor, inelu
dible necesidad natural, y acaso sobre-natural del hombre, se identi
ficasen en una unidad superior: la de su poder de ilusión o de men
tira. Poder musical de la poesía para enmascararnos de palabras o
con palabras el silencio. La música del tiempo, su canto más profun
do, que decimos que en el teatro shakespeariano se nos hace voz, y
voz en grito, ¿es una música mentirosa o, por el contrario, verdadera?
"Si la música dijera la verdad mentiría" —escribí una vez.
"La verdad se parece a un cuento", leemos en Shakespeare. Por
que la verdad, para hacerse posible, y realmente verdadera, como el
cuento, necesita alimentarse de mentiras. Por esto tal vez afirmó un
ruso —tenía que ser un ruso naturalmente— que "el teatro es incom
patible con la mentira"; porque es incompatible con la muerte y con
el infierno de verdad, o de la verdad. El teatro es siempre una más
cara que nos ilusiona o que nos miente. Es incompatible con la men
tira como el aguilucho es incompatible con la serpiente o con la
liebre: porque la mata y se la come. El teatro shakespeariano nos
parece, nos sigue pareciendo, junto al griego y al español renacen
tista (lopista-calderoniano) el mejor que ha existido: porque nos
miente de verdad, musicalizándonos el tiempo con música de sangre
o de llanto.
No escuchamos fácilmente el llanto —decía— en el teatro de
Shakespeare: escuchamos, en cambio, en él, la risa; a veces, como en
Rabelais, demasiado fuerte, demasiado sonora y resonante; como para
taparnos, ocultarnos mejor su espanto infernal al silencio. En el
llanto, y llanto en la sangre, que tan en voz baja se nos canta y se
nos cuenta en el teatro español de Lope y Calderón —donde lo que
no se nos va en lágrimas se nos va en suspiros: y lo que se nos va es
la sangre, la música de la sangre, gota a gota ("en cada suspiro se
pierde una gota de sangre", nos dice Shakespeare)—, en ese llanto,
digo, en esa música del llanto, el teatro español lopista y calderonia
no, también nos parece que abusa líricamente de la piedad, como el
shakespeariano, dramáticamente, del horror, del espanto.
Un personaje calderoniano nos hace esta pregunta, que jamás
hubiera podido hacernos otro personaje de Shakespeare: "¿A quien
—suena la música bien— pudiendo escuchar el llanto? Nos parecería
que a cualquier personaje de Shakespeare. Pensad, si no, en Porcia,
al finalizar melodiosamente en comedia la tragedia veneciana del
— 104 —

�— soi —
iu A 'Bip uis aqaou sa opt&gt;X "BlJ9ni11 ep^un? bj ap aiuaaoui aaSues bj
jajjoa uajtuí ou anb bjb¿ oujnjaou ojubiu jap ajqna sbj oja^Q opuBnD
sofo soj^sanu b ojaia ns ua uBijnao 98 SBjjaj^sa sbj Bjs^q j^ "Bujaja
aqaou Bun 'jBJapis jopBjiSipijsajd ap oqanjnana un ouioa sa —^isaA
-au ap saqoou^ tía 't(smiaquaa ap saqoou na^ ouans— Banaod uoisn^i
b9ibui Bisa Bpoi Bjua^sns X 9U9i}so3 anb pBpjaA spunjojd Bq
•oSanj
oi9ii9ij ^sa ap ajuBanSBdiuBjaj zn^ bj b '^puBaquia^j ua ouioa 'ajuaniBS
-oíaijijJB uapua^d A uBuiimqi as sa^BJiBaj sbui sapBjsaduiaj sns b^sbjj
ap 'oStp 'saan[ :^bidijiijb ajduiais sa zn^ ns :ouBiaBadsa5[Bqs
\a ua aqaou sa opo^ 'pBpiujnjaou BpB^ipauíajd A BsoAap? sbui b[
ap —BpBjiaa o B^aaiqs— auiaoua bsbui b^ aaqos SBan^ij sns Buiuuqi
Bjaod \a 'jpuBjquia^j ap ^aniuid bj ua oiuo¡^ qBiiBaj BjjaiBq Bsoiaijijas
ns 'sBJquios sbj ajjua 'Buxtujnj anb znj bj sa 'a^Badsa^Bqg ua oaia
oanj ajsa sp anb znj B&gt;q 'pBpisouiuinj Bi^osnji ap '—ojuana A— ojubo
'BDisntu 'a^^uBS bj ua oiubjj jap A aaSuss bj ap Baisniu bj jod :a^uaui
-BSOJijuaui 'sapspiaA ap une A 'pBpaaA ap uBzijBJjBaj as 'upiapjB^ A
Te^a\ ap adcq ua o 'Baauag ua ouioa ajBadsa^jBqg ua 'oiijS jap jB^jBaj
Baiaojaj ubjS bj aod 'BpBjniuaABuaiq Bjj^ajB ap 'ajqBinpiad ^piA ap A
'BpiA ap —jBiniBuajqos o^ip une A— jBJnjBu oasap ouioa 'jouib ja A
aaquiBq j^ 'Baaa sou anb ouBuinq opunuí jap Biiosnji uoiaBaijijaA bj
:ajBadsa5jBqg ap jB^jBaj A jBjniBu pBpiaaauís auuoua bj sa Bjs^ qBajBa^
:BaijBuiBapojaui o BapBuiBjp 'BAisaidxa 'Baijaod pBpuaauís eun ap
ojqBjj "pBpijiaBj sbui uoa uajuatuí sou anb soj uos soaaauís sbui saÍBU
-osaad sns :opoiu ajsa ap apaans aaduiais oaiBa^ ja u^ '^pBpijiaBj uoa
aijuaui BiSBq oíaauís jas BJBd :t4BsjaAui bj b anb ojps 'jBn^i sa anb
oj o í—jqi^asa— t4ojaauis jas BjsBq pBpijiaBj uoa Jijuaui b^b^^
•o^jaia a;uauiBSOjpuaiu ubj 'p^pjaA ap ojÚBa X ojuana
aaBq as Bisaod bj 'ojjBa^ ja ua 'osa aod íaaSuBS ns ap asjBjuauíijB BjBd
oduiap J9 jbjbui :Bjsaod bj aa^q os^ *uaiquiBj afip— t(.ai^uB8 ns ap sou
-JBjuaiuijB BJBd oduian ja jb^bui anb Xbjj,, 'UBiuauíijB as oj^ubs BXna
ap ouisiui odiuap ja jbibiu Bjsd oduiaij ja ua uoisa^dxa ns ubíij anb
SBJBasBui :oiubjj ja X bsij bj ap 'BjipnBui 'ajqiaapui saisnuí Bsa uoa
íjBaisnuí BJBasBui Bsa uoa souaijuaui anb uauaij ejjSajB bj X jojop ja
'sojapspjaA jas BJBd 'ojjBaj ja ua oja^ *sajJBasaQ BJip sou— ttBSH
auaij ou BijSajB BjapspjaA bj ^sbuiij^bj auai) ou jojop ojap^pjaA j^^
•ua^uaiiu soj sou zaA jb^ "BjjSajB bj ap X jojop jap p^pjaA bj ajdmais
uaaip sou bsij bj iu o^ubjj ja iu oja^ "uojapjB^ X ado'q sojjsanu ua
o^ubjj ns bjubo 'souiiaap 'ajBadsa^jBqg ua bsij ns BjuBa anb ajSuBS Bsa
—'auSiBjuoj^f ap Bjstnbauas Baijojaj aABns bj sbjj aAaj zoa ns buiosb
ojaAinbBji\[ apuop— vpipatu uod npipaj\[ ua aiuaiuB^jBuiB anuos as o
' (• • • vpuu vjnd opinj. oqanj\[ 'nqoav uaiq anb oj v%sa naiQ 'uospui^
ap saupviuoa sauSapj ^^'j 'vjsnS so oiuo^y) Baisnuí ns uoa 'ojuBa ns
uoa 'ajduiais issa o 'ajduiaxs ajj as ajBadsa5[Bqg ua anb aj^uss B-q
•opBuapBaua aJ,duiais aaauBuuad UBqijB^ ajqod ja anb soj b 'ajjaniu
bj ap X ajquiBq jap 'jouib jap uaiqiuBi JopBjjnq 'jaijy ajsajaa ja o
qan^ uojjnq ja ouioa 'Bsojt^uaui ajuauíjBniíJidsa BjnjBija 'oSanj X ajiB
anb sbui bX jas ou BJBd 'ejja ua jbui X BJjaij ap BÍodsap as anbiod
'a^januí bj b ajuauíBaipojaui asopuBuopuBqB 'vjjndoaj^ ua o i

�siquiera sin pálida herida agonizante de alborada. Alegre o triste
noche espiritual humana. Y la noche, como la música, afirma la sole
dad del hombre, aislándole de todo lo que le rodea. Los espacio
oscuros y claros de que nos hablan los psicópatas, son espacios ima
ginarios —diríamos, teatrales— en los que nuestra conciencia se en
cuentra en un mundo interior o exterior a sí misma; mejor diría,
nuestra alma. El alma se nos va por los ojos, como por la lengua: o
se nos entra por los oídos hasta el corazón. Y nos canta, de dentro o
de fuera de nosotros mismos, su música de luz o de oscura sangre.
Cuando Próspero rompe su varita de virtudes mágicas, rompe
también su trato con Ariel y Calibán. Se vuelve de nuevo hacia la
luz. Shakespeare parece que con ese gesto simbólico, según se dice,
se fue definitivamente de la escena, de sus escenarios teatrales mara
villosos. Volviéndose también de espaldas a sus noches mágicas: vol
viéndose a la luz. Su nombre, su persona, se nos pierde en esa lumi
nosa aparición de un día con que le saluda para una eternidad el
sol de los muertos, una gloria humana perecedera. Su voz, su poesía,
nos seguirá hablando temporal y teatral, siempre, desde la oscura
noche de sus tiempos dramáticos, subrayada por sus infiernos silen
ciosos, encendida luminosamente por sus figuraciones poéticas vivas:
por su mentirosa, ilusoria "música de la sangre", de demasiado san
gre, a la que presta resonancia infernal el horror, el espanto mudo
del silencio: del silencio eterno que espantaba también a Pascal.
¿A quién volveremos los ojos, deslumhrados de tanto fuego, do
loridos de tanto llanto? Entre tantas verdades infernales que el grito
mudo de la sangre nos canta mentirosamente en los oídos, ¿no encon
traremos a los ojos otro engaño que de veras nos sosiegue, nos apaci
güe y calme el espíritu luminosamente de verdad?
Con sus propias palabras reveladoras vamos a pedirle a Cervantes
un poco de luz, y no de sangre. Un poco de luz y no más sangre.

CERVANTES

Decíamos que la Divina Comedia nos parecía la epopeya del
hombre ensimismado. Y el Quijote, la epopeya del hombre enfure
cido. Todo es razón y pasión en la comedia dantesca. Todo es vida y
verdad en el Quijote cervantino. Y en cambio, sus correspondientes
autores se nos aparecen al revés: Dante enfurecido y Cervantes en
simismado. Son como las dos caras de una misma moneda —que
Malraux llamaría de lo absoluto—; moneda acuñada, como quería
Dante; y acuñada con una misma Cruz. Porque ensimismamiento y
enfurecimiento, son etapas de una idéntica finalidad que les es co
mún: el entusiasmo; el endiosamiento o deificación humana; el entrar
en Dios. Para lo cual es necesario, indispensable, ensimismarse y enfu^ 106 —

�— ¿oí —
ouansua ap osoiJajsiiu opunin un ap eopaod zanSeijqma
Biaosnji bj ua sop sbj asaiunaa b ai BaBd ísojuBdsa sns ap uoiaBjaAaj bj
ap bj 'bjjo ísBjjnq sns ap bj 'eun :souiaaouoa aj anb ajqop Bjsandsaa
B[ aaBadsaqBqg ua aAanuioad 'BUBiunq ou is 'BapsiuBiunq uoi^buiui
-jna ns ua BjsijuaaBuaa opunuí ^a opoj anb JBSuad B^ainbui so^[

•Bjjnq bj :sa}UBAjaq j^ "ajBadsaqBqg BJip
sou 'uozbj bj sa pBpaaA bj ap oijbjiuoo oq "sajuBAja^ ^aip sou 44bjij
-uaui bj A ouB^ua ja 'apnBJj jq,, •—jbuoiobj ajuauíBAisnjaxa 'jbuoidbj
Bsoa— aoaaa ja sa pBpaaA bj ap oijbjjuoo oj íBpiA b^ ua iu 'ajas p
ua tu Bisaod bj ua tu 'Bjijuain bj sa ou pspaaA bj ap oiJBaiuoa oj anb
-jo^ "Baniuid bj ua zanbzBja^ bjbij ouio^ -BiisnSuB ap buiis Bpunjoad
sbxu ns uaiquiBj^ -pBpaaA ap p^pijBaa ouioo upisnji ap aaquina b^jb
sbui ns uBjBuas sou 'Bisaod bj ua 'sa^uBAaa^ A aaBadsa^^qg #jBa^Ba^
A oiaosnji opona asa ap oziq as BistjuaaBuaa 9%j^ ja opoj^ *(BpiA bj
ap ofadsa —oajeaj ja— aiaB j^) ^B^Ba^aa bj anb ofadsa ubjS un ua
b^sia —opjBuoaq oiqiaasa— BzajBanjBU bj,, :oaia ouisifadsa jap jbjoui
Biuaou B}sa ouio^ 'opaBuoaq apsap 'BjsijuaoBuaa a^a^ ja opo^
•Bfajjaa bj
anb ofadsa ja ua uaSBiui bj ouioa 'BJi^uaui ap 'ajuauíBi'josnji 'Bjqop
as anbaod 'BaapBpaaA a^uaxuajqop pBpaaA Bun sa anb 'pBpaaA bj ap
upisnji bj uoa o íp^paaA bj uoa u^us^ua sou SBiauaiJBdB sbj 'Bisaod
bj ap sa^uaJBdB sopuniu soj o opunuí ja ua 'bj3aou bj A oajBaj jap
opunuí ja ua anbao^ *pBpaaA ap ojijsa oidoad ns :ojjisa un 'BAiiiuipp
u^ ¿pBpaaA ns ap jas ap uozbj bj rp^paaA ns ap jas ap uozbj Bun
'ajuauíBaifopBJBd 'soiubjjbuibjj anb oj 'aiofin^) uoq oj^sanu ap Banaoj
bj ouioa 'uos? osa anb sbui oqaniu uos 'uos oj xs o 'jBiiBaj Baiaojaj
ap sosinaaj uos ou 'j^aq A bijojq ap Bpiaap^d bj 'pj^^p^ A lajuiBjj
ap Bpi^uij Bjnaoj Bq *O[ijsa un 'sa o^sa iBaisijBjaui Bun ap uoisaid
-xa bj anb —sbiu ojb anb apand A— souaiu BpBU sa 'aijiBg Biaap
anb souiBpjoaaj ouioa 'Baiuaaj BpBuiBjj Bsq 'soiaijpjB sajiSBjj ubj uoa
Bjua^sns as ou BUBiJBadsaqBqs jBJjBai A BaxjBiuBjp Baiuaaj Bq
-xpadns jBUBq sbui bj ap BiJBSBd ou 'Biíaia asanj anbun^ 'anb
-aidiajuí Bun sq -oiaijap o uoiaBJídsui ua 'p^pjaA ap oapaod aauBij
ua 'sBjqsjBd sbj jod 'iBijua Bpand Bjaod ja anb BiBd
pnjijimisojaA ap 'jBj^Baj o oaijaod osanaaj un sa 'Bpiaap^d o
-uij Bjnaoj bj aiBadsaqBqg ap safBuosiad soj ua anb oqaip Bq ag
¿BpiA BjapBpjaA o pBpiaA ap BpiA Jaud) japod Bjsd uois^d jauaj ap
JBfap anb BjqBq uaiquiB^ oaaq? • • 'ajofin^) uoq 'jBaq -í^ojj oubioub
ja 'jajuiBjj uaaip sou anb oj sa o^sq *pBpaaA aauaj b JBzaduia BJBd
upzBj aauaj ap jsfap anb ^bjj -pBpaaA aauaj lapod BJBd upzBJ aauaj
ap UBfap q -pBpjaA uauaij anbiod uozbj uaua^ 0^ -sa^uBAjaq ap A
ajBadsaq^ijg ap soaijBiuBjp safBuosaad sopiaaanjua soj 'uBuaÍBua bj
'uozbj bj 'uapaai^ *uozbj bj o upisBd bj pBpjaA bj o BpiA bj : Bjiub sou
anb ouisiui oj Bp sou anbaod '^p sou oiusiui oj í^p omsiin oj A 'oinsiui
oj sa 'aqiao^ uip omoa 'anb 'ojjuap ja A Bjanj jap uo^sana Bjsa ua
BJoqB sotUBájBs tu souiaj^ua o^[ 'oiusiiu oun ap jijbs A jejjua :asjaaaj

�Cuento de Invierno, Tempestad). Este mismo mundo promoverá en
Cervantes una doble respuesta análoga: que encontramos a través de
su teatro admirable (recordemos, además de la asombrosa Numancia,
las comedias o tragicomedias magistrales de El trato de Argel, El
Rufián dichoso, La entretenida, Pedro de Urdemalas...) y a través
de las novelas ejemplares, de dentro y fuera del Quijote, hasta al
canzar en él, en el Quijote, la suprema dialéctica de la burla por la
ironía. Nos inquieta, digo, pensar, que la respuesta poética de Cer
vantes y Shakespeare, coincida en oponer el silencio y la soledad,
enmascaradores, a la experiencia infernal de sus vivos espantos. Y
la afirmación de la locura, de una razón que tan expresamente se
quiere perder en esos infernales laberintos, para salvar la verdad hu
mana de sí misma; como si en el mundo que les rodeaba, como en
el Infierno dantesco, los hombres hubiesen perdido, no solamente la
razón, sino el entendimiento [il ben delVintelletto). Esto es, que hu
bieran perdido el entendimiento de un mundo humano a fuerza de
haberlo querido racionalizar de divino.
Pero esta experiencia infernal de sus mundos humanos, cuando
por la poesía se nos trasmite en formas, al parecer, eternas, esto es,
que el tiempo aviva y verifica para nosotros, haciéndolas más puras,
más bellas, más verdaderas y evidentes, nos afirma también otra
coincidencia más profunda, la que respalda invisiblemente ese delirio
poético aparente, en Hamlet, Ofelia, Lear, o Vidriera y Don Qui
jote ... la de un don espiritual, sobrenatural, de locura, específica
mente cristiano. Detrás de todas esas caras de la piedad o del es
panto, arde, como una llama, huye como una sombra, la misteriosa
imagen de la Cruz. Lo que sustenta, invisiblemente, todos estos mun
dos delirantes, en Cervantes, en Shakespeare, es la locura misteriosa
de la Cruz. La obra de ficción de ambos poetas sigue siendo, como
la de Dante, misterio del alma. El misterio, nos dice Minkowski, es
necesario a nuestro espíritu como el aire a nuestros pulmones. Lo
que realizan, verifican, estos enormes poetas: Dante, Shakespeare,
Cervantes... es una purificación humana del misterio que respira
mos para poder tener vida espiritual, libertad de espíritu. "Ampliar
el ámbito del misterio, profundizando nuestra ignorancia", es el fin
de toda humana sabiduría, segiín el neoplatónico testimonio metafísico del matemático Whitehead. Sólo así por esa enorme perspec
tiva misteriosa que nos traspasa sus horizontes, la poesía tragicómica
de Shakespeare (como la nuestra española de Lope y Calderón), el
antiguo mito trágico de la vida ("la antigua llama") puede llegar a
superarse —sin apagarse— poniendo más allá de su infernal fuego
de la sangre, otra nueva luz: encendiendo con esa luz la oscura san
gre humana que trasciende y que transparenta. La obra poética de
Cervantes —su invención poética de la novela— es la máscara tras
parente, máscara de cristal, del alma cristiana.

Entre Shakespeare y Cervantes veíamos, como vulgarmente se
dice, la noche y el día. Pedíamos a Cervantes con sus propias pa— 108 —

�— 601 —
-joq [b buiosb as opuBna 'aiofin^) uoq ap oauBJodraajuoa '}a[uiBjj
¿pBpa[os 'Bsoiusdsa
ajuauíB^os 'Bsoiu^dsa Bun ajqB sou as BuiiuBAJaa zrq bso[[iabjbui b[
ap SBjjap oraoa 'ojuBdsa ap ajuaraB[os oiaua^s un ajqB sou as bubij
-Badsa^sqs Boisnra BsoiStpojd b[ ap SBj^aQ? pbuiiub ajua^uBsoutran[
anb opunra [ap p^pa[og *eptA BUBiunq BJ^sanu ap ^B^ua^sns anb
B[ ap pBpa[og *pBpa[os BSOiuBdsa Bun ap 'sa^uBAaag Basd '
-SBUiua B[ sa zn[ B[ zaA [bj 'sojuBdsa ap otauaps un 'aasadsa^Bqg
'BqBJBasBuiua Boisniu B[ tg 't4o[os [a,, ap b[ sa oisa í[os jap b^ :bt^bi
-i^os uoidbui^tjb BOOAinbaui Bun sa zn[ Bisa anb souiasua^ ¿ajqxun[
ns uoa uaiqiuBi BJBSBjqs sou ou? 'buiiubajo^ uotaoij ap Baqo ^\ ua
'souibutSbiui unSas 'Baquin^sap sou anb 'jb^os zn[ B[ uoa opuaxnSig
•SBaqdaj sns ap pBptjBpqos a^uaipuod
-sajaoa b^ A sa^ujajuí SBjunSaad SBJjsanu so^p ua anbijtaaA anb JopB^
-uaijo ou^is un o[ps ubi 'aiuauíBaopjB^aui 'opuBsn sotUBisa anb soiu
'Bjp \^ A aqaou v\ :saiuBAja^)-ajBadsa^Bqg 'BJopBaijqduits A
uoiaisodo Bisa u^ '^piA B^ ap saajsajjaj sojnjj so^ ztbj ap
opuaopnd 'o^aBuiB o aapip ua aoqBS opoj ouioa 'laqBS opoj ^ui ua A
uaiq ua Bt^jBd anb 'Baojauírs A BiopBoijqduns 'BnSiquiB uozbj Bun ap
BOOAjnba Bjanpiq^s bs[bj Bjsa anj 'osibjb^ ^p o^ui ^ ua 'ajquioq [ap
opBaad jauiíad [g 'Buins ua '[bjoui b[ ap '[Bin [ap A uaiq [ap Biauaia
B[ ap [a jod B[opuatpjad 'BpiA B[ ap Baiun BjjnpiqBS o Btauaia B[ ap
joqBS [a lapjad oztq sou anb aaqBS [g "BiJíjatuis b[ X uotaBaiji[duiis B[
:sBsoa sop ssjsa a^uauíBsiaajd íBaix^auíis X BJopBaijqduiis upzB^ BJjsanu
ap aauíaj souiaqap sbsoo soq ¿ouiiuBAiaa-ouBiJBadsa^Bqs roauqodB
-oaBisiuoip oiai[juoa un ajuB 'ajuauíBUBaqaszjaxu 'sand 'souiBisg?
•Bip BpBa
ap zn[ B[ :opunui [ap BJopB[3Aou zn[ 'sBAanu ap opunra [a aaBq sou
anb zn[ rBso^qaua^ aiuaidaas b[ ap BaopBjBra 'jb[os zn[ b[ b :Bjp [ap
zn[ B[ b aasq as 'saiuBAjag ug "ojaaja asa BjBd 'aqaou B[ ua a^uara^s
-oíaijijjB Buiran[i as 'apuaxaua as anb oajBaj ap opunra un ap 'oaijBra
-Bjpo[ara o oatjBuiBjp opunra un ap BOTUioai^Bjj o 'Baxuioa 'boiíob^
B[jnq Bsa ap sbjb[o saan[ sb[ b í[bjib3; 'jo^ajut oSanj un ap zn[ B[ b
'aaBadsa5[Bqg ua Biasq as anb soraifip oraoa 'sa^uBAjag ua aa^q as ou
'pBpi[Baj B[ ap BjopBaijiiaA 'Bsouxuin[ BiauaoBdB Bjsa ojaj ¿ouijuAjaa
Msofo so[ b ouBSua [g?,, 'BiauaiaBdB B[ aod pBpt[B3J B[ ap uoioboij
-IJ3A ap 'uoiaB[3Aaj ap zn[ 'opB[3Asap jaaauBuiB asa ua souiB^sg -sofo
soajsanu b uBa^jijuapi o ub[iuiisb as zn[ X p^p^^^V *BJP I9P BJOPíj;qn;:&gt;^a
-sap 'BJopxjqnasap o BJopB[aAaj Bg *oasap ns ap bjj3[B Bjadsa oraoa
'Bsojqauaj aqaou Bpunjoad B[ ap B[autjuaa o[[bS [a bjubo anb B[ ísbui
-sbjubj so[ X —oaisB[a Bjaod [a aaip sou— sauoa[ so[ uaXnq anb B[ sa
zn[ Bjsg ¿ouaaijuj [ap Bsojqauai BaopBzqoquiis 'ajuaidaas b[ ap Bjop
-BiBui Bauqods 'jb[os zn[ 'Bisa sg? #saaqraoq so[ ap BpiA X opunra [ap
bui[b sa anb —adog ^aip sou— ttBpiaiuojid zn[ Bg^ ¿t4BptA sajqraoq
so[ ap X opunra [ap boi[b,, [o :B^sido[ osjaA [ap Bpiaiuoiid zn[ B[[anbB
Bisa sa ^? 'ajuaniEsouiui^ 'Bra[B [a 'souiBjíafip is oraoa 'uBSBdsB^^
sou 'zn[ ap uajaiq sou :sa[BpnBJ b zn[ b[ uajjatA sou 'Bapaod uoiaaij
a[qBJirapB ub^ ap 'ss^qo sns '44pBpjaA ap pBpxpaj ua,, 'opu^n^ -auSuns
svw ou A zn\ ap oood un i^duSum ap ou A znj ap oaod un^&gt; SBjqB[

�de de la tumba, dice, como última palabra: silencio. Y el anciano
Rey Lear, enloquecido, al asomarse al alborear de su locura, en una
noche tenebrosa, tempestuosa, dice también: ¡silencio, silencio! Veía
mos el significado infernal que el silencio toma a través de toda la
ficción dramática shakespeariana; al mismo tiempo que situábamos,
esta ficción dramática, en un ámbito de nocturnidad teatral, que aún
decíamos premeditada y alevosa. Hay premeditación, alevosía y noc
turnidad, en los silencios shakespearianos, tan expresamente como
expresivamente rodeados de música, por todas partes: son como si
lencios insulares, como si un mar de música, de canto, de encanto,
rodeara, amenazador, la isla maravillosa del prodigioso mágico, Prós
pero de la poesía que es el propio Shakespeare.
Decíamos que Shakespeare, rompiendo su varita de virtudes ilu
sorias, volviéndose de espaldas a esa nocturnidad aparente de su ve
lado y desvelado teatro admirable, callaba del todo, y se volvía, antes
de morir, hacia la luz de un silencioso día. Muere el poeta, silencio
samente, como nuestro Cervantes; y en el mismo año, como es sabido.
Muere con muchos años menos, y tan sólo unos pocos días más; unos
días después; en la primavera de 1616. En sus creaciones imagina
tivas, en sus figuraciones poéticas, a las que los siglos han dado ju
ventud permanente, advertimos una rara coincidencia que radica en
el hecho poético de ofrecernos los términos de la novela y el teatro
cuidadosamente entrelazados, interpuestos.
La invención teatral de Shakespeare —como la de nuestro Lope—
es siempre novelesca. La novelesca de Cervantes, es siempre teatral.
Porque ambas se espacían o espacializan en el tiempo y se tempo
ralizan en el espacio con recíproca y equivalente correspondencia. De
una manera muy elemental, y no enteramente metafórica, podríamos
precisar estos términos observando cómo, en los espacios teatrales,
escénicos —de Shakespeare como de nuestro Cervantes—, por la ac
ción dramática, se hace aparente mecanismo la temporalidad pasa
jera, presentándosenos, para ser vista, como tiempo espacializado me
cánicamente, en efecto, como movimiento en el espacio. De aquí que
suela confundirse, en las obras teatrales, la acción dramática y el
movimiento escénico. Pero esto es cosa aparte que no hemos de tratar
ahora (el famoso y falso dogma de las tres unidades va injerto en
ello). En cambio, y por el contrario, el mecanismo de la narración,
la descripción y hasta el mismo diálogo, en la invención pasmosa del
mundo novelesco que hizo nuestro Cervantes, la temporalidad se es
pacía o espacializa con aparentes inmovilidades, éxtasis luminosos del
tiempo que fingen el ámbito imaginativo de la figuración novelesca.
En el teatro, diríamos, la función teatral misma del espacio escénico
actúa en virtud de su cuarta dimensión espacial: el tiempo. Los es
pacios imaginarios teatrales se actúan o actualizan en función espa
cial del tiempo. Por el contrario, en la novela, el tiempo funciona
como dimensión espacial. Si el tiempo es la cuarta dimensión del
espacio en el teatro, en la novela es el espacio la cuarta dimensión
imaginativa del tiempo. La amplitud, la altura, la profundidad del
espacio, o de los espacios escénicos, funcionan en razón de tempo— 110 —

�— III —
B SOUIBIJ3A3J1B SOU 9nb zn[ BUtl 89 'BpBUlB BUOSjgd B[ BU9nS
9UIJ9np 9pUOp U9 BqO9[B B[ U9 4(.Bpgnb 98 X b^bíIb 9S ^nb?? Zü[ BSq
'(jnj sauixanp apuop
vpanb as A vSvdv as anb
'znj vj vuanf uatnb!
'vqoojv n^ ua 'a^oou a(j^
:B9I)9od UOI99ip B[[19U9S 'BJnd ns 9p BÍB1U9A B[ UO9 OJ9d 'OUISIIU
ojsg 91U9UIBJ9BX9 9oip sou 9nb BznppuB jBpdod B^doo Bun Xbjj
'i&lt;naua\ts osopianxoui ua vpvjjndasit :9jip
-UO9S9 ns gp Bqo9[B B^ U9 bsoij9)siui 9q9ou B^pnbB Biagdnq Bsomaoq
ns ouio9 Bp9nb 98 'ouijuBAjgg ooiSbui opunuí p U9 'ojidg^ 4BBdB 98
opuBno B^sBq 'zn[ B-q *zn^ gp soug^ ubjs9 'sg^uBAjg^ gp so[ 'Bgisnuí
gp sou9[^ ub)S9 souBiaBgdsg^Bqs soioug^is so^ xg (-^oioug^is oso[^iabjbui
U9 BpB:qnd9g^) O19U9^IS Un Jod BpB^BdB 'BJj^nOO [BJodui9} SISB1X9
Bpgnb 98 Bjsg opuBno BjSBq 'zn^ b[ gp otauaps osojj^vjvui jo 'zn^
bsoiou9^is B{ :zn^ B^ 'sgjuBAjg^ gp ^ Á 'Boisnuí ^\ gggjBd sou gjBgdsg^
-Bqg gp o9iSbui ojgjggs \a 'SBj^g ao^ "SBgiaojBigui 9iugiuB[os uos ou
sguoisgjdmi SB^sg j^ 'gqoou B{ ug ^bij9}bui Bsog ugggjsd sou 'oiou9{ts
[g 'pBpianoso Bq *Bjp ^g ug so^josou BJBd sg^ijg^Buiui uos 'ojib \a
'zn^ Bq qB^gjBuiui bsoo ugggjsd sou • • -Bjquios Bun BjSBq 'Bgisniu Bun
'opiuos un ojijS un 'znj Bun Á 'otgBdsg \a yeiiaiuvu. ouiog souiijugs 'gqg
-ou gp 'oiqcuBg uq 'SBjqB^Bd SB^ 'Boisnuí b| 'sopiuos so^ B^SBq A sbsoo
sb[ uos sg^BijgiBui ouiog soui^uos gnb o[ A '—i^sAvoqui^\[ g^ugrag^qBJ
-iuipB goip sou— ^BijgjBuiui oiuoo oiDBdsg p souipugs 'Bip oq *soui
-sog bjjuoo sopunj^[ #pBpj9A gp A BpiA gp sopunuí :pBpj9A gp sopunuí
'Bjsgod B[ aod 'ugoBq gs gnb bj9aou Bun gp A ojjBg^ un gp OfqBjj
¿Bjp pp zn[ B[ b ouiog 'sojgfqo X ssuosjgd 'sbso9
sb^ SBpoj gjuguipiagjBUi UBfnqip gs B^p ug osg Jo^? 'sgjuBAjg^ ug
pBpisouiuin^ 'BpugjBdsBjj :ojb[o opBdsg sg BpAou Bq '(uojgpp^ ug
X gaBgdsg^Bqg ug ouioo) sb^[9j:^S9 gp opBjuid 'pjgpis O9iSbui oqgnj
-nong ns rpBpiuanioou BpBjipguigjd X BsoAgp ns jqB gp íBangso b^bui
-bo 'oangso opBdsg gjduigis sg oj^Bgj jq 'BpAou b^ gp so^ sojBp X
OJJB9^ pp so^ soangso sopBdsg uos gnb opugpip gsjpnpgp ugpgnd
•—iqsAvoquij^ ouisiui pp— soSopuguiougj X SBjBdpgisd so^ gp so^noso
sopedsg X soJBp sopBdsg so[ gp o^pnbB 'osg aoq 'uopBoijtjgA Bjg^xg
SBIU nS 'BpiA B^ U9 OUIOO 4B[9AOU B^ X OJJB91 p U9 9U9IJ T5[SMOqUIJ\[
gp pjoduigj-opBdsg pBptJBpqos Bq 'opBzipaoduigj op^dsg un gp
'OJJB9} p U9 'UOS O\ OpBdsg pp SB^ OUIOO 'BpAOU B^ U9 OpBZT^BpBdsg
o ppsdsg oduigi) un gp sguoisuguiip sgjj sb[ uos jgSSappjq un^
-gs 'oduigii pp sisBjxg sgj^ so^ 'aiugAJod 'gjugsgjd 'opBSBq 'oduigii
pp sisb)X9 sgjj so[ gp ouBijgÜ^gppq ogisjjBpui p ug X 'BpBJBd gp
'pnjgxnb gp ogx^opunjg oppuas ns ug 'avisvixa g^uguiBsgjdxg oiq
•SBguB^uguioui sguoisgons ug ojgfBSBd oduigrí p opuBisBjxg rpBptpj
-odlUgj BAIA B| 'S9[BpBdS9 SOJU91UOUI OUIO9 'opU9IUipp 'opUBUIUIJtgpp
'opuB^Bdgs 'opuBgt^pgdsg 'sg ojsg í opBdsg gp uozbj ug buijubaj90 BpA
-ou b^ ug Buopunj 'aiugAaod X gjuasgjd 'opBSBd gp sguoisuguiip sgjj
sns ug 'oduigii p 'oiquiBO uq "(sg^uBAjgq X gjBgdsgqBqg ug gpggns
tsb) gjugjBdB oiugiuiiAoui gp 'uopgB gp '9}U9intsuog jod 'X

�llamar característicamente cervantina: una luz de alma. Luz que se
nos queda en el alma cuando se nos apaga en los oídos, en los ojos,
la luminosidad trasparente de sus palabras. Tejen estas palabras una
atmósfera tan luminosa que vemos, por ellas, como si fuera entera
mente real el espacioso ámbito en que viven las figuras humanas y
las cosas, tocadas de ese mágico, milagroso encanto. Como en los
lienzos pintados por Velázquez, en las páginas del Quijote, de las
Novelas Ejemplares, del Persiles y Sigismundo, sobre todo, la ilusión
de la realidad material es alucinante. En las páginas cervantinas,
digo, como en los lienzos velazqueños, el milagro, naturalísimamente
sobrenatural, del arte vivo, del arte-espejo, logra una proporción de
verdad ilusoria, de realidad aparente, excepcional, única, milagrosa,
pasmosa. ¿A qué se debe este prodigio? Yo me atrevería a decir que
a lo que ha llamado un poeta dramático ruso "el imperativo teatral
del alma". El mismo imperativo misterioso que dictó la Divina Co
media trasmutando en sueño teatral el pensamiento del poeta.
El pensamiento de Cervantes, al escribir, de ese modo, siguiendo
el imperativo teatral del alma, la aventura burlesca y verdadera de
Don Quijote, era, según él, dar pasatiempo al pecho melancólico y
mohíno; un propósito tan de burlas como de veras; y por eso nos
dice que valedero en cualquiera sazón, en todo tiempo. La sátira o
parodia de los libros de caballería, toma, así, un aspecto circuns
tancial y secundario. Pero es indudable que este propósito, integrante
de la burla misma no impedía que tuviera Cervantes clara conciencia
de la perdurabilidad de su estupenda invención novelesca, de su
proyección en el tiempo y en todo tiempo, como en- cualquiera sazón
de la vida humana, valederos. Pero es también lo cierto que, en los
años en los que el Quijote se concibe y realiza, la novelística espa
ñola se encontraba a un nivel de invención poética muy superior a
lo que al autor de las Novelas Ejemplares le parecía. Porque, si bien
es cierto que él inventó con ellas una nueva novelería y novelística,
no lo es menos que de la novelería y novelística anterior a la suya
podemos recoger algunos maravillosos frutos: todos ellos determinan
tes decisivos en la dirección que sus cauces iban a imponer al poeta
del Quijote y el Persiles.
Contemos con que eran ya tres, enteramente definidas, las co
rrientes poéticas del novelar español al final del siglo XVI; de las
cuales el autor del Quijote, directa o indirectamente, iba a sacar el
más feliz partido. Eran tres, como es sabido, estas corrientes de la
novelería española hacia esa fecha: la novela de caballerías, de anti
gua procedencia; la novela pastoril y la novela picaresca, nacidas en
el mismo siglo. De estas tres vivas corrientes novelísticas y noveleras
partió Cervantes para su invención admirable. La misma crítica que
él nos ha dejado de la caballeresca y pastoril nos informa de ello
expresamente y aun muy expresivamente. No tengo sino recordar los
famosos Capítulos VI y XLVII de la Primera Parte del Quijote, don
de, como todo el mundo sabe, al criticar los libros caballerescos, afir
ma Cervantes su predilección por algunos (naturalmente por el
Amadís); y lo que es más, defiende sus posibilidades poéticas, hasta
— 112 —

�— €11 —
X gjofm) uoq bijoih oinoo íBip pp znj tb\ oiuoo 'gsainSutjxo 'osaBq
-bob 'jhoui gggaBd onb ojijso uq 'sapsuaj pp sgaBpgsndoag SBuiS^d
SBSOJ{TABJBUI SB[ U9 '9JU9pU9adaOS 'OJOOjagd X JBJJSliÍBUI 'BUipgp 9tlb X
{9 U9 gjuguiBSoaquiosB ubi Buiuqno 9nb ojagpB orasiui j^
'ombojo^ p U9
ojJ9d pp sorposido sosojquiosB so[ 9p ouio9 isvjvwapufj ap
oupaj A osoqoip umfn^ pp SBipouiog sb[ gp X isasaiuaujua so[ gp X
^gja^d U9 o opoj ug • • 'vjpuvji^ 'ouauiauixa osoja^y 'vpiSujf m^ imi
-oSauf aujsnjj 'ajauoaui}¡ :sB989JB9id 89{bj aod SBpiugj 4sbjjo9 sb[9aou
SnS 9Q "oXBp^ Z9pU9U9^^[ 'OpBjqUItllSO9B OUIJ OJ9JJ99 ns UO9 'O^BU
-98 ugiqinBj ouiog 'Bjgnj 9)U9UiBJ9^U9 ubj Boutuí iajofjn^^ pp Bjgnj X
ojju^p gp 'sv^uoa svjacioii sb^ U9 ojagigB ns gp 9ABp b^ soujBp jod BqBOB
'oXBp^ z^pugu^^ opBpugs Bq 9)U9ui9¡qBJiuipB ubj gnb 'pBpiunuiui
ns 'uopBuiuiBjuog ou ns souibjjbuib[[ 9nb o[ 9nb 'e^p gp oj^ugp ubj
BqBJJUO9U9 98 sgjUBAJg^ 'B9S9JB9ld B[ 9p 99nB9 p BIJBUI^OJ
p OpUBpUB^ 49JUBppB 8BUI 9nb O\ 9p '9JU9I.UO9 BJJO B[ U9
•naivp^ Bprjgnb Xnuí ns jxnpuog opipod qq
uis gjagnuí B[ BjsBq OA9j[ g^ Bpnp BXng :opoui ojjo gp aofgui gsjgg
-Bq jgpod gp 'souiBjjip 'Bggsujjjux pBpqiqísodun ns gsBqgo^dgj 9^ 'j
-íuasa uaiq A vpvyos vsoo 'oiJBjgjq ojipin ns gppugpouogga 'jiJojSBd
B[ B 'otJBjjuog p jod 'gnb j^ *osBg un^p ug opBjsg oppugiqBq unB
X 'ugiq opBjsg opgqBq opugipnd ÍBpBjugAui o Bjsgnduiog aogd oms
'BJIJ9S9 pUI 9JU9UIB[OS OU '9JS9 9nb 89 'B9S9J9[{BqB9 BOTJSipAOU BT B
Bqgoadgj 'BAijiuipp ug 'gnb o^ 'sgjuBAag^) 'gnb ouis ggga^d o^j
•BpBjgdns BJBd oXodB gs gnb ug oidpuiad
[9 'uozbj B^ 'oaijoui p outs 'BpBjgdns p aod 'BoijsipAOU B^pnbB gp
oobjj p o[os ubj ou 'sgjuBAjg^ BjsgijiuBui 'pvpuaa vj n ajqisod auanf
anb sviu oj aun anb A minSjv pnpxaci ou 'oSip 'sojsg ug \í • • • *gjg 'gaj
-egnuí Bansouiagq X uopggjagd pj 'BpBqB9B gp sgndsgp gnb 'spifgj soz
-ugi^ sosouiagq X sotjba gp Bpj Bun Bapuoduiog Bpnp uis 'pvp^aa vj v
ajqtsod auanf anb sviu oj aup anb 'uopugAut BSoiugSut uog X o^ijsg
gp pBpqiqpBdB uog oqggq ojsg opugis,, rogsgagjpqBg o^ gp ggip sou
gnb pvpuaa oj v uvjp oajo pnbB ug ouiog '|iaojSBd O[ gp nunSjn pop
•uaa ou gjsg ug i(imin3jv pvpuaa ou A sosopo so^ gp ojugiuiiugjgajug
BjBd SBjiagsg ugiq X s^pBuos sbsod^^ gp o[[gnbB 99ip sou Bprnunsoa p X
í—ampuoo ug 9JU9ujbsojouib aBsugd gp pfgp Bounu gnb —'vajvjv^) ns
uog BprnSgs ugiquiBj p aod— [taojsBd BgijsipAou b[ gaqos sgjuBAag^
gp Bgijiag b{ guinsga sou BzuBSagg oaagd p 'gjuouiBsopnuiui 'opuBno
'oinbo^o^y p ug X 'gjofin^) uoq gp Bggjoqqtq b^ gp oiuijnagsg p ug
|iaojSBd b^ gp ojuguiog p aojnB ns gpsuB gnb o^ 'ojsg b souiBpBuy
• (jI^gx/'l ''(^ó) *tto8J9A U9 ouiog Bsoad ug gsaiqxagsg gpgnd
ugiq ubj Botdg B[ gnb :BiaojBao b[ gp X Bjsgod b[ gp SBpugp sg^q
-BpBaSB X SBUiisjgpp sb^ is ug u^aagpug 9nb sgja^d SB^gnbB SBpoj
uog 'ooiuiog 'ogiBaj 'ogiaj[ 'ogidg gsaBajsoui Bpgnd aojnB p
gnb b aBSn^ Bp soaqq sojsg gp npvjnsap vun^uasa nj gnbao^,,
:sBaqBpd
SBuiisjpigouoo SBjsg uog opinf ns gp gjugtuBiaBagj^ gsopu^zqiqBSuod
-sga 'oSruouBg p X Bang pp oSopip p uog 'QATÍX InJJ^B^ I9 BJJ9Í9
gnb 'sosoipA ubj 'pBpqiqisod BS9 ug 'sopBagpisuog gp ouigajxg p

�Cervantes mismo: "a manos de la melancolía". ¿Qué acierto, decimos,
que es este? ¿Qué técnica o retórica, qué estilo?
Nos parece que si Shakespeare pudiera contestarnos a esta pre
gunta con aquel estupendo verso de Calderón, con el que Rosaura
responde a Segismundo, tras una barroquísima catarata piropeante:
respóndate retórico el silencio, Cervantes podría contestarnos, a su
vez: respóndate retórica la soledad; la quijotesca soledad del alma
en el mundo; añadiéndonos con Don Quijote: "que en trances tales
como el de la muerte no se ha de burlar el hombre con su alma".
¡Y esta sí que es una respuesta retóricamente solitaria!
Pero el acierto literario cervantino —y Cervantes era eso, sobre
todo, un poeta, un escritor— consiste, a nuestro parecer, en haber
juntado aquellas tres corrientes de la novelística más novelera de su
tiempo, quitándoles lo que le sobraba, que era la razón, y dándoles
lo que le faltaba, que era la verdad.
La caballeresca, que ya llegaba muerta a las manos de su preten
dido o supuesto ejecutor, se moría de racionalidad; de razón hasta
de "la sinrazón que con razón se hace" —y se deshace—-, como en la
famosa frase de Silva de la que —con tanta razón— se burló Cervan
tes. Se deshacía en razones de torpe razón artificiosa. Y la pastoril,
siendo racional por esencia, sentía helársele en las venas aquella
misma amorosa sangre poética de razón que, como en el mito garcilacesco, desconocía la figura y naturaleza mortal y piadosa de su
propia vida. Así, la novelística pastoril, perdiéndose en el laberinto
racional de un pasado muerto, como la caballeresca, en el de un
porvenir imposible (el de los Amadises sin tiempo.) Y como la pica
resca en lo presente, por pura racionalidad moral, cuyo sustento de
razón la pervierte hasta irla haciendo perecer, sucesivamente, del
mismísimo mal de muerte, enfermedad mortal de la razón, de que
perecía la caballeresca (y por los mismos errores de técnica, de ex
presión, de estilo). Las tres ofrecían a Cervantes la felicísima ocasión
de vivificarlas, verificándolas; de darles nueva vida, dándoles verdad.
La picaresca es una caballeresca invertida, y el picaro no es el
anti-héroe, como se ha dicho, o no lo es sólo, sino el anti-caballero.
Si pensamos que antes del Quijote ya andaban por el mundo hablan
do, fabulando en español, imperando españolamente en Europa ente
ra, la Celestina, la Lozana andaluza, el Lazarillo; y acababa de nacer,
apenas a un lustro antes que Don Quijote, el picaro Guzmán; y que
junto a ellos, vivían las dos Dianas con Menina e Mo^a y todavía
perduraba, resonante en todos los oídos y corazones, la melodía infinita
del Amadís, comprenderemos el acierto cervantino —acierto genial—
de tomar el camino claro de la verdad —el de la ilusión poética de la
vida— para, de veras y de burlas, inventar, crear, por la palabra,
—palabra española en el tiempo— un nuevo mundo novelero y no
velístico como jamás se pudo, ni se puede, ni se podrá soñar otro
mejor, más acabado, portentoso, y perfecto.
Toda aquella melancólica música española, tejida de lágrimas y
suspiros de la novelesca pastoril y caballeresca como de los romance
ros y cancioneros, difícilmente separables, en este aspecto, que les es
— 114 —

�— su —
gp sa ou oiuouiijsg^ oXng 'gjuB^ oÁ9\ 9nb sb[ 'B^jgnd ns ug SBpBq
-BjS SBjqBJBd SBJnoSO SB^ U90ip SOU Un98 'OUJ9IJUJ ^9p U9IIO p 9IIJ
BI9TlSnf B^ 'BIDIJSnf B[ 9p UipBpd 99Bq 98 X 99ip 98 9joftn) UOQ
¿gjqiuoq p Ba^d gjgp o gisixi uoigBuuijB gp sg? 'BJnjg9[
ns 'uopgg[ ng •g.inB^j gqg BqBunq[ 9[ 'ojjaSuva^ ojujn^) p ipopajos
vj ap ojja^uva^ \a 89 9nb buuijb 98 a^oíin^) pQ 'ooijubuioj ugiquiBi
ípuBdsg o^ojjBq bui9} un 'opoi gjqos X ^ouBdsg ooiSBjo BOI9^ un 89
9nb Bip 9S 9nb b JBn[ op^p Bq pBpg[os B[ gp Bui^j ^ ¿sgpBpgjos
9p SBDpgod SBl9U9IJ9dX9 U9 8OJJ9dx9 UBJ 'SOIJBJT[OS S9^OUBdS9 8O0l}SIUI
sos9 uog S9jubaj9^) oajsgnu BqBziJBpqos 9g? "^soiJBjqos 9JJU9
-Od 89 O[OS U9AOÍ 9p iqi^989— pBpiJBpIJOS BJ9pBpJ9A B^^ * "
^bj^ 'znj^) b¡ gp u^nf uBg '^sgjg^ B^uBg :89JB^dui9Í9 sbui
sns BUBds^ U9 JiJtora gp uBq^qBOB 'giofin^) uoq biobu
¿89^UBAJ93 9p ^BUJ9JUI OJXjS ^9 BAT^IUTjgp pBp9[OS 9p BJ9g? ¿89^BUJ9JUI
SOnJtJSUOUI 8O^ SOpOJ UO9 'OUJ9IJUJ ^ UO9 'BJJ9IJ B^ U9 91U9UI^IjnUI UBI
J999JBd p2 opB9^d Bq 9nb gjqiuoq \ap oosgjofmb o^i^S [9 J98 gpgnd?
&lt;O7S' 1^ D.IÍW^ ^l08 v ^ 1S *(^99Bg BpJB^ 9p '^^^ 'TI XI '8O^T
'IA '^p^^u^^ 'ouijo^^) ojo 23 tnom[ 'sv^os X ojos bX bjs9 u9inb 9p
Bpinq í (¿BI[O9UB[9UI 4Oip9J?j 8B[p SBpOJ BIOBq OUB^Sgp 9JU9J9JipUt
U9 BpiA : (oÍBqB B9B 9p SB[ 9p) 8BUBJ)X9 8BSO9 9p O^U9IUIipU9jds9p
pjo^ :sopBJn^U9ABU9iq so^ gp b¡ ísouiAip sgjquioq so[ 9p B[ '^bj ÍS98
-oip so\ gp BpiA B[ S9 ^bj^,, : ouTjo^^ '^Bn^jidsg boijsiui Biougijgdxg b^
9p 99ldB ^9 U9 'Ofip 9nb 'OJO ] UO9 O[Og 'O|qBIQ ^9 UO9 Q "SOIQ UO9
IS "PBPJ9A 9P IOS 31U9UIBJ91U9 'o[os Bpgnb 9S gjqcuoq ^a gpuop
g^jgnuí b^ gp 99ubjj p U9 89 gnbaod 'Bjjnq BS9 g^qísod 89 ou bX gpuop
gjjgnuí B^ gp 9dub^j p U9 sg j^ 'pBpgps ns uoo gjquioq p JBpnq gp
Bq gs ou gnbjo^ ^BuqB ns uog gjqtuoq p JB[anq gp Bq gs o^[,?
•BS9J9J^
BjuBg Bjggp ouiog 'gjquinj ns uog souopuBai^ijnd o souopugiiunsuoo
4opoj opunuí p Buiimqi sou X 'gpugpug B[ gnb oSgnj gp B^ídsiqg bj
gpug^d ge Bjp ug opuBng 'viujv ja uoo auquioij ja uvjunq ap vy as ou
sguginb bjb¿ so[[9nbB ug 'oisij^ pp znjg B[ uoo sopBpugs 'jouib p
jod 'BzuBjgdsg tb\ jod 'gj b^ jod 9j^ubs B[ Bsouiuin^ ggBq gnb 'pjns
o^pgpugnp ouiog 'un ísgiuBAjg^ gp vjjjuv^^y b[ b ouioo 't4ogi}8BjuBj
o^niJídsg o)jgp unJ( sg^opBgjg sns b pip gnb b^ gnb bjjo jgs Bpgnd
gnb gs ou oj^ ¿s^pnq gp ouioo sbj9A gp ubj 'ButAip ubj X BUBUinq ub^
'B^sg sg 'Bisgod Bxuisisougjsiui gnb 'buijb bsoij9jsiui gnb oag^?
•uojgpp^) X gdo^ gp ojib9j p ug ouiog sgjuBAjg^ gp Bo^sipAOu B[
ug 'Bisgod gp oioBdsg X oduigij sg opoj gnbaod 'BpiA sg opoi gnbaod
'pBpagA sg opoj gnbaod 'bui^b sg opoj j^ \viujv ja ou svui 'soío soj
uauoj^j^ tBjsmbgugs ouisijo^b ops un ug 'jBsugpuog 'jiuinsga souibj
-gipnd gnb B| tsg^qBanpagd BJBq so[ gnb X 'gjugpugadaos 'BjsiAgaduii
UpiOBOIJIJOA BUn 'B}Sldo^ OJJB9J p U9 OUIOO 'BUI1UBAJ99 BgilSJ[9AOU
B[ ug buioj 'sojub[[ X soJídsns ug Bqggqsgp 'gaáuBS b^ gp o^ubo gp
'oSip 'pgisnin opunuí 9S9 opoj ' (uoagp|B^) B^SBq 'ojo^uo o[Sis un bjbS
-uopad gs gnb 'pjtjBg^ upto^gao ns bioiui 'sg^uBAag^ b gjuguiBppjBd
'gnb 'gdoq b X oiustuí sg^uBAjg^ b opugXnpui ísgjuBAjg^ aod opBjBaj
gjugtuBisnf Xntu ou 'aoXBUigiuoj\[ b JBpiAp uis íoapqi^j gp apnpno^
9[qBJBduiooui b^ 'sipntuy uog 'souigpaogga) BoijsjpAOU b[ gp '[Biougsg

�dudar. La Justicia movió al Divino Poder, a la Suprema Sabiduría,
al Primer Amor, para que se hiciera el Infierno. (Dante, Inf., III,
3-6.) "Tiembla el misterio" de esa Santísima Trinidad Divina, cuando
pronunciamos su nombre. Don Quijote murió aunque, "a manos de
la melancolía", como bueno, como cristiano; renunciando a su qui
jotismo, que le hubiese llevado, tal vez, a tenerse que encarar, en el
otro mundo, con las mismas puertas abiertas siempre del Infierno,
como con aquellas que se le abrieron, por su voluntad, de la jaula
de los leones. En el declive de su admirable vida quijotesca le hemos
recordado otras veces encarándose con su soledad; cuando, abando
nado de Sancho, "Don Quijote sintió su soledad", nos dice Cervantes;
contándonos cómo, al ir a acostarse aquella noche, que iba a serle
tristísima, vio que se le deshacía una media, yéndosele "hasta dos
docenas de puntos... que quedó hecha celosía". "Afligióse en extre
mo..., y diera él por tener allí un adarme de seda verde una onza
de plata: digo seda verde porque las medias eran verdes". Y nosotros
pensamos en las verdes redes en las que cayó preso en el bosque; en
el verde gabán del Caballero Miranda, en cuya casa encontraría tan
maravilloso silencio; y en aquel otro antifaz verde que enmascaraba
el bellísimo rostro de la enamorada adolescente Isabela Castrucho, o
Castrucha, cuando toda vestida de verde atraviesa a caballo el camino,
pasando misteriosamente ante los ojos sorprendidos del hermoso es
cuadrón de los peregrinos de amor, en las postreras páginas del Libro
Tercero del Persiles.
Pero, volviendo a nuestro Don Quijote, cuenta Cervantes que
aquella melancólica noche en la que sintió su soledad, casi, casi como
más tarde sus melancólicos presagios de muerte; en aquella encanta
dora noche, al sentir de su soledad, sintió también tocar un arpa
suavísimamente; y sintió el canto de los dulces suspiros amorosos de
una enamorada doncella... y fue entonces, cuando, tras una pinto
resca peroración, Don Quijote, "despechado y pesaroso como si le
hubiera acontecido alguna gran desgracia, se acostó en su lecho..."
Solo y a solas, si todavía consigo. (También "¿en soledad de amor
herido"?: "Una profundísima y anchísima soledad, donde no puede
llegar alguna humana criatura; como un inmenso desierto que por
ninguna parte tiene fin: tanto más deleitoso, sabroso y amoroso,
cuanto más profundo, ancho y solo..."). Soledad de amor y no de
muerte. Piadosa, soledad para el hombre, la que le encuentra, al fin,
solo, a sus solas, hacia Él Solo.
Soledad de amor fue, sin embargo, la experiencia infernal de nues
tros Calixto y Melibea: la soledad de amor de la pareja humana.
Calixto y Melibea encuentran su infierno de amor en esa soledad
irreparable, ardiendo en una sola llama viva de amor, como Paolo
y Francesca, Romeo y Julieta, Tristán e Iseo. Esta soledad de amor
que se hace infierno, experiencia poética del Infierno, es la soledad
del amor humano. Pero nuestros místicos del siglo XVI, como Platón,
o mejor digo, como Plotino, de quien son estas terribles palabras de
amor y soledad: solo a solas hacia Él Solo, o sea, hacia Dios, nos
hablan de otra soledad de amor, soledad divina. Si el hombre está
— 116 —

�— ¿II —
•s^pnq gp X
¡83JUBAJ93 pJJOUIUl BlSlfopBJBd 4Xb ! SBJ9A 9p :SBJ9A 9p O[J9S JOpod
BJBd 89 U9inb O 89 9tlb O[ J38 9p JBÍop 93Bl[ 9[ 9lib B[ : BOipiUBJp 4S9
O^S9 'BOlfppBJBd pBpj9A BpUOUIOJ) 4pBpJ9A BUn BUB X 4J9J9nb 9S9 Jod
UOZBJ B[ 4SOJJOSOU BJOqB SOUIipBUB 49pJ9ld y \tJ9S OJ9inb U9inb 38
By,, :ouniUBujQ BJU91UO9 'oosojofmb s&lt;Xos uajnb as vA^ [9nbB :bj9ui
-Ijd B^ U9 9}U9UIBSOJO[Op WB\ JBZOdojJ X SBjn}U9AB SnS JBI91UI 9}S9 p
4OJ9^BqB3 pp B9Oq U9 OSnd 89JUBAJ33 9llb UOI9BUIJIJB B^ JB1U91UO9
lB A 'PBPJ3A 9U3^ 9nbjod :uozbj 9ju9inB^os Báu9j ou gnb 9p9nd o
'BUBzy BqBq^oad^j 9[ ouio9 'opora 3j89 9p opi99Bq \tb 'uozbj BÍ^u^j ou
gnb ^p^nd ^ 'S9jubaj93 ns U9 gjofin^) uoq ns b X 9iofm^) uoq ns U9
S9^UBA^93 B B9IJIDIU9 X 4 BUBI^SIJ9 9J ns 9p B[ 4OUIStUBlJSU3 pp B^ 3nb
bj^o 89 ou 9iib :botsijbi9ui Bun 9p uoisojdxg B[ 4o[iis9 ns U9 4BJnS
-ij buiisjistjj ns U9 Bosnq 4S9iUBAJ93 aod opBzn^pnbs^ ubi 4O^9^pqB3
ouimuisiui pp so]^ ^nb sos^nq so[ U9 sbui BjABpoj BppuBÍop 4BpBU
-JB9S9p 4BpBpnUS9p 9nb SBUI 4p 'BJUIO^BUB ns JBípnjS9 BJBd BppUBU
-Op99SlAIA 4BUI}UBAJ99 BpAOU B[ JBZIJJBnDS^p JB 49iofm^) UOQ OUIO9
4ouisiuj p X oun X ojjo 9jdui9is 4pnSij^[ uoq oj^o ojjs^nu 4isy
•pnjiJídsg uoisojdxo BDi^opqijUB 4BntquiB 4B9OAjnb9 9jd
-UI91S ns UO9 IBOipod BpU9S9jd BOlfopBJBd ns UO9 4JBSU9d 9nb Bp SOU
4JBSU9d 99Bq SOU 89JUBAJ93 9p OJqq p 4[BnjIJldS9 BSIJUOS ^\ B^SBq X
4BSIJ Bji X O^UB^ p OpBpiAp J9qBq 999JBd 9nb 491U9S9jd O^3lS OJ189nU
U9 'une j^ UBJo^ UBioBq sa\ 4sbj9a op SBpnq sbjs3 49upjj B^god p
OUIO9 4S9JO}99[ SOpBSIAB SBUI SOJ B 'XIX I^ÍS I9 U9 '9p^Bl SBp\[ "S3JOJ
-99^ SnS UBI9JUOS 98 4JOf9UI SBp9pU9)U3 B UOJBZ9dui9 OpUBllO '"JQAX
O^IS p U9 4S9ndS9Q -99UB9p nS OpO^ 4Z9A ^B^ 4J9pU91U9 UIS 4SO9UBJOd
-UI9JUO9 SnS UOJ9IJ 9S djofm^^ pp SBpnq 8B^S9 9p X SBJ9A SBJ89 9Q
•SBpnq sns gp '^pnq ns 9p pBpjgA b^ baia
pBpJ9A BS9 UO9 4OpUBZBpjJU3 4OpOJ pp B98 O[ OU ISB 9nb U9 89JUBAJ93
opBpmo Bjpu^j bX OJ3^ "^ogjBd o[ sou isy ¿Btup ns uoo gjquioq pp
Bpnq B[ '89JUBAJ93 Un^98 4OUBfin^) OSUO[y 9p B9S9J0finb BIJOJSiq B[
Bpo^ s^? ¿is 89JUB oSon^? 'vtujv ns uoo auqnioi^ ja unjunq ap wq as ou
4OUBfin) OSUOfy Oip 49joftn^) UOQ 99ip SOU 'JIJOUI pp 90UBJJ 989 U9
onbjod 4UBjBd98 os X ^uBJBdgs gs 4s9[Bjquin sns JBznaa b ji p 'gnbjod
'aju^niu vj üjsuí/ 3^S9 ug 9ju9iuBsp9J^ *9jJ9nui B^ B^SBq 'soiunf 'sopiun
9JU9tU9^qBJBd9SUI 48Op SO^ '89JUBAJ93 9PudS9J SOU 49jofm^) UOQ X
ouBfin^ osuo^y ¿^^ofin^) uoq o ousfin^) osuopy 'vunSif aisuj nj ap
ouajjvqv^ j^ 'soouo^u^ 4s9 uomb 4S9 uoinb 'otp joíoui 49nj uomb 4BJ9
uoin^)? #9aofin^) uoq 9p Bpugdnjsg bjb9Sbui ns gp ouBfin) osuo^y
9SJBJB3SBUIU9S3p 9p Bq ^BÍOpjOtU O^dlUIS 9JU9UI91U9JBcIb UBI 4B)S9
U9 4uij p 4opBJB9SBUiu9S9p 9}U9UiBso[nqBj 'ooip ospduii ns 'pjoiu
pBpipuij ns iaíoíjn^^ pp puij uopo9[ B[ so onb aaaivd sou Bjs^
•soiQ Bp^q o soiq uoo ops onbjod ío^os
ojquioq pp jouib gp psp9[os Bsopsid B[ 4ButAip Bjqo ns gp X BptA ns
gp o^BJiuipB O|dui9f9 p uod 'jijoui p X jiaia p 4S9Jubaj93 ojquioq
[9 'OUISIIU S9JUBAJ93 OUIO9 431U91UBUBIISIJO BIUJIJB Onbjod Í9jofin^)
uoq gp 'jijoui p 4B^3iu9J 'ouBÍm^) osuo^y 4B[p jod y 'SOÍQ ^is
gjqinoq pp o^qísoduii p^p^ps bs^ so 'gjofin^) uoq ojisonu gp BuiAip X
BUBiunq pBpgps bq '^qDSz^^ij^ Bi^^p X Bqssuod 4ops bis^ ou 'soiq uo^

�Alonso Quijano sabe quién es, mejor digo, se sabe a sí mismo
quién es o a quien es, cuando empieza a ser, a querer ser, lo que no
es: Don Quijote. Alonso Quijano, para vivir, quiere ser otro del que
es, y, para morir quiere volver a ser el que era, el que él cree que
era, antes de haber sido Don Quijote. Y su vida, es, entonces, una
lucha, en el sentido etimológico unamunesco una agonía del cristia
nismo en el hombre: dejar de ser lo que parece, para poder ser lo
que no es, y lo que nunca fue.
Si aplicamos ahora a la estupenda figuración dialéctica cervan
tina una fórmula post-unamunesca, la de la metafísica heideggeriana,
veremos que esa ambigua, equívoca, paradójica, realidad quijotesca,
es la realidad de verdad —como tradujo García Bacca— del hombre
mismo: el dasein o estar siendo, o ser estando, según Heidegger: el
ya tan repetido ser en el mundo^ ser con los demás, y ser para la
muerte. La realidad de Alonso Quijano, para ser o hacerse verdadera,
tiene que doblarse, o desdoblarse, de la de Don Quijote: en la vida:
en el mundo, con los demás y para la muerte; pero justa, exactamente,
para la muerte, hasta la muerte y por la muerte.
La soledad del hombre Don Quijote-Alonso Quijano, es una dua
lidad, un diálogo; la dialéctica de la soledad: por fuera y por dentro.
Solo consigo mismo se queda una vez, conscientemente, Don Quijote
en la vida: y luego, otra vez, ante la muerte.
Es decir, que cuando se queda solo de verdad, se parte el hombre
en dos se hace el hombre diálogo consigo. ¿Quién es este otro yo,
Alonso Quijano o Don Quijote? Los dos, nos responde Cervantes: los
dos y ninguno de los dos. El hombre no está nunca solo: o está con
Dios o está con el Diablo. Ser el hamlético, dubitativo, ser, es estar
con Dios o estar en Dios: no ser estar, con el Diablo; porque no se
puede estar en el Diablo; el Diablo no es, sencillamente está: como
el Infierno. Un silencio, una soledad, pueden hacérsenos infernales,
diabólicamente, dejando de ser lo que son: silencio y soledad divi
nos; divinos para el hombre y para el hombre solo. Solo a sus solas,
hacia Él Solo: hacia Dios.
El hombre solo, de verdad, sin burlarse con su alma, es el hom
bre solidario espiritual y corporal del Dios vivo: del Cristo; y del
Cristo crucificado. Por esa señal de la cruz, la señal de la santa cruz
(una cruz que dé vueltas, de veras y de burlas, como las aspas de
un molino: del gigantesco molino, porque, ¿qué duda tiene que el
molino que derribó a Don Quijote era gigantesco, era un gigante sin
dejar de ser un molino?) se libera Cervantes, liberando a su Don
Quijote de la burla dramática de una soledad humana imposible.
"El hombre está muerto para el hombre y sólo está vivo para
Dios", nos dijo el Vico; con una verdad que diríamos muy quijotesca,
muy cervantina. ¿Quién se burla de veras en el Quijote, Cervantes de
Cide Hamete Benengeli o Cide Hamete de Cervantes; Alonso Quijano
de Don Quijote- o Don Quijote de Alonso Quijano? Uno del morir;
otro del vivir, o al vivir. ¿Se muere de veras Quijano para que viva
de burlas eternamente don Quijote; o se muere de burlas Don Qui
jote, para que viva de veras, perdurablemente, Alonso Quijano? Y
— 118 —

�— 611 —
aaajed sou j^ 'BzipBjqanb pspjaA Bun oaip sou '(bjoaou b[ ua
'ojjB9j ja ua) ajJB jap ofadsa p 'sbjsijbjoui soun^jB unSas 'pBpjaA bj
aaip sou anb ofadsa p oja^ 'ojuaiunaBua^j pp ajJB pp BJnSij X ua
-Bini 'ofadsa pp B[ b —ojsia oj jod— aaajBd 98 ou anb p^pjaA Bun Bjsa
S3 *op9A9n^) aqpasa ^vuqainb ou X vznSjapv pvpaaa wj^ *pBpjaA bj
aod Bjjnq oj X 'Bjjnq bj aod botjij9a o^ anb q "Bpnq o\ anb X B9IJIJ9A
o\ anb oaia ojquioq p oraoo BisiuBinnq p sa p ua oaiiBraa^qojd ubj
onbio^ "ouBuinq opBiSBUiap aod 'pu^ajuí B^sBq X íouBuinq ajuauíBJ
-91U9 oaxun p anb 'jofaui 'Bjaip 9g 'oiu9iuipBU9}j pp SBjsiuBumq so\
ap 9puea sbui p X ouiiqn p anj anb opaAan^) ap oqatp Bq ag
•ouaaijuj pp BUBumq Biauaijadxa
tsu[\ '9^j^nuI
BPÍA 9P ouBUinq suia^qojd un íBJopBa^a
Bun :uaiq sbiu 'oiJBj^uoa o^ opoi sa '—sajqtunjsoa sb| ap BaisijBjara
Bun iu— puoiaipBJ^ uop^piSa^ o uopBatjipoa ap Buia^qojd un sa
ou pjoui B^q qBaoui tb\ 'opaAan^ BJBd 'sa ouisira aaquioq pp Bjop^z
-i^aod 'BJO^uaAui 'BJopBaaa Bzjanj a^qísoduit o a^qtsod X BUBtunq ap
'ouiAip o oaBtuouiap 'oaiS-mituap 'o^aaja ua 'oaxi^od ajuauíBaxjiaadsa
'viouajod X mauasaud ^mouasa uod : a^uaraspuBdsa BpBzuB^ndod
i^opajL Bidoad ns ap souiraaaj ua oppuapip 'sa o\ anboioj
•opBiSa[iAiJd pu^ajuí oapaod jopBju^raijadxa un 'oajsaBui ns 'Boau
-ag oraoa 'sojjosou BJBd 'ajuatnStsuoa jod 'j^ 'oaijBUia^qojd ajqraoq
un 'oata Bjstpaora un :opaAan^) b tnbs ajj -^oaT^raa^qo^d jas un ua
'ojubj Jod 'ouisiui is b ajjatAUoa as anb X íBtuajqojd un sa pjoui B{
uamb BJBd —aqoszjai^[ BtqiJasa— ajquioq un sa Bjsipjora ujq,,

oaaAanó

p

anbunn 'ofip saaaA sbjubj X 'BjJip orasira p oraoa 'spra ofip ou i
•jofaui soraBjaipuajua o^ anb Basd ajoím^^ p ua sajuBAJa^ ofip o^ sou
saAdj \y *9JuauijB|ndod BUBds^ ua ^atp as 'SBpuatjua aui anb BJBd
oSip o^ aj S3A3J \Y ¿saAaj ^ q? ¿ouBfm^) osuo^y ap ouans p sa
ajofin^) uoq anbaod ajofin^) uoq ap Bjqraos ^\ sa ouBfmi^ osuo^y?
•ouans un ap Bjqraos 'ajuaraBaoadiaaj 'opora asa ap opas jod 'BJas
uaiquiBj 'Bjqraos Bun ap ouans sa ajqraoq p ig ¡ouans un ap vuqiuos
X! :pnSi^\[ uoq —oun sa ojio— ojio ojjsanu ^ M¡ ajqraoq \a Bjqraos
Bun ap ouang!^^ ¿ajoftn^) uoq - ousfin^) osuo^y —sop sa anb oun
sa ou anb— oun sa ou anb oun anb o ojjo anb 'oun anb? —ajoftn)
uoq o ouBfin) osuopy— 44¿oun ou anb oun anb? 'sojapinq!,, —so^
-afvsvd o souaiuifa sojjo apuop 'souapinq aanpsjj anb 'ounuiBUQ ojj
-sanu ap ouB|pjSBa afsnSua^ ua ojspuj^ BqBju^a— 4(1¡SOJ9PínH'w
¿auap
o\ ou pspjdA ap? ojad :uij auatj ou anb oip 'aaauvd 'aaajsd 'bu
-ijuBAJaa BfopBJBd b^ 'pBpanSiquiB bj 'oaoAjnba ja 'ajuauíBAisaans isb

�que en las formas literarias del moralista Quevedo, en su prosa como
en su verso, en la extraordinaria creación de su lenguaje imaginativo,
hay algo que se rompe, en efecto, como un cristal, como un espejo.
No sucede en Quevedo el espejismo deformador, que curvando la
superficie especulativa del arte nos deforma, más que transforma, la
figura humana, en imágenes alargadas o chatas, caricaturescas, gro
tescas: el mismo espejismo figurativo natural de Cervantes en Don
Quijote y Sancho, que desvía de ese modo su sentido, o sentimiento,
posiblemente trágico, en cómico y tragicómico, en teatral. A ese espe
jismo de razón o racionalidad, que Cervantes elude expresamente,
por la pureza verdadera de la poesía, espejismo de la novelería y
nevelística picaresca, sucede en Quevedo, en cuanto toma la pluma
en la mano, algo muy distinto a una deformación poética de la reali
dad, como en la picaresca o en la poesía de Góngora, sucede una
rotura de cristales: el espejo se quiebra como si no fuera de verdad,
como si fuese la mentira misma cristalizada, personificada. Y el mun
do teatral, ilusorio, del arte, se le hace a Quevedo añicos de verdad
entre las manos.
Pensad un momento, si no, en cualquiera de sus obras poéticas
más leídas: el Buscón, los Sueños, los Sonetos; las letrillas y romances;
también en las obras ascéticas como La cuna y la sepultura y La
virtud militante, y en las políticas, Política de Dios y el Marco Bruto;
como en las burlescas Premáticas y Cartas del Caballero de la Tenaza
(para no recordar sino aquellas entre las más famosas y conocidas)
pensad, digo, si no nos ofrecen sus imágenes, por la intensidad misma
que las define y por el modo de romperse o fragmentarse, encara
mándose, a veces, unas en otras, confundiéndose, entrelazándose sin
medida aparente y, al mismo tiempo, como con una lógica o geome
tría disparatada algo análogo a una visión pictórica cubista o a cual
quier otra de Picasso.
"Escribiré no sin temor, porque la pluma, desde que abrasó
(ardió) la que volaba en las alas de Luzbel, que en su propia ceniza
escribe desconsoladas y eternas tragedias, tiembla en la mano..."
¿Tiembla la mano pero no tiembla el corazón? El propio temor
asegura en el pecho el latido temeroso de sus pulsos. Y Quevedo
escribe, antes que Kierkegaard, con el paulino temor y temblor; an
tes que Unamuno, con la agonía del cristianismo. "En general —afir
ma un su editor moderno— Quevedo es un estoico cristiano que mora
liza". Y es verdad: pero ¡qué problemática verdad! Pues ¿cómo se
juntan en Quevedo, sino problemáticamente, el estoico, el cristiano
y el moralista, para que ninguno de los tres contradiga o destruya
enteramente a los otros dos? ¿Por lo menos al estoico o. al cristiano,
coincidentes en su propia y recíproca contradicción moral? Oigamos
al propio Quevedo cuando nos dice: "Yo no tengo suficiencia de
estoico, mas tengo afición a los estoicos. Hame asistido su doctrina
por guía en las dudas, por consuelo en los trabajos, por defensa en
las persecuciones, que tanta parte han poseído de mi vida. Yo he
tenido su doctrina por estudio continuo: no sé si ella ha tenido en
mí buen estudiante".
— 120 —

�— IZI —
•ajjanuí b[ ap X ouBtunq jouib pp soaijj[ sBiuaj sns ua 'o^dtuafa jod
í jajanb uis BqBziuBSsd aj anb BaijsiuBumq BiSpjsou oinoa buti 'oiusiu
-Bijsija ns ap ajuBjqiA uoisajdxa 'Bsojojquiaj 'Bsopsn^uB 'ajuajBd b^
ap JBsad b 'opaAan^) ojjsanu ua Biauanaaaj uoa opBXBjqns Bq ag
¿oubijsijd JBsuad X jpuas oido^d ns
ap 'buiS ou is 'opnsuoa X Bsuapp appuaipid opBBj[ uozsjoa opqop
ns ap ojaaaas p ua Bq^qjBasa aj anb aj buisiui Bisa ap uoiaBuurp
ajqijjaj b[ Jod q? ¿BUBijsiaa aj ns ap SBuiapB A a^jBd^ 'pnjambui uoa
souiBsuad 'tsb ojsa sa ops ubj. j^? 'aiuauíajqBJiuipB ubj bso^^ X aanpBjj
anb p 'Baauag uoa opoi ajqos ÍBaxojsa Bupiaop B^ opis Bq ^\ anb
'Biaod p ^atp sou 'sauoianaasaad X sofBqBJtj 'SBpnp sb^ ua '4to[ansuoa X
Bsuapp 'Bjn^)^^ "oai^Bjj ouismbauas pp pjoui oiuaaB ajsa sa 'opaAan)
ojisanu ap 'os^aA ua ouioa Bsoad ua 'Bjsaod b^ Bpoj ap oiuaaB ^^
•aiianuí
b upiaBuapuoa :BUBUinq uopBuapuoa Bu^aja ns ap 'Buapuoa ns ap
pjjoui púas b[ 'ajt^uBS ns ap oata oj^uaa p ua 'isb opuaiuod '
-ui oáanj asa ap a^uapuBa ojaaxq p uoa 'bbj^ eun ouioa
-nBa BJBd uozBJoa p ajqos osnd B[ as opaAan^ anb BuaaajBd X í
-Buianb Bsa soj^osou ua BjABpoj batab anb 'saqopjoa oai^BJi ojosopj X
oauo^a^ pp Bjuapiuaa zoa B^ Buansaj zoa ns ua ojad rouaaijuj un ua
pziuaaia as anb 'oSanj p^ uoa 'sBaipSuB sb{b sb^ osBjqB anb ^dsiqa B^
'sBziuaa sns ua 'oppasai ns ua ouioa 'BjABpoj japjB aaajsd anb sb[ ua
'o8^p '44SBipaáBJj SBuaaia X 8BpBpsuoasap9^ 'ajuauíBatojsa 'Baauag ouioa
'opaAan^) oiquasa o^^ "opaAan^) aaxp sou '44SBipaSBJ^ s^u^a^a X sepeps
-uoasap aqxaasa SBzxuaa s^idoad sns ua ^nb9, pqzn^ pp :oppa pSuB
pp ojsapa o^anj ua sBpBSBjqB SBuin^d sb^ ap ssziuaa SBidoad sb[ ua
SBjpasa SBipaSsjj rsapuaajuí SBtpa^BJj 'Baauag ouioa 'opaAan^) piqiaasa
o^^ -BpuBuosa^ a^duj o a^op Bun a^uauíBps ouis opaAan) ua opBp
-anb Bq ou 'oauojaj p X oaiáBJ^ p 'ojosojtj p :souirfip anb saqopaoa
pp SBaipuiBjp SBuosaad saj^ sBjpnbB ap 'is souJBiunSajd p 'saaajm
ppadsa un BJoqB sojjosou BJBd auaij opaAan^) ap ouisinbauas ajs^
*44aauag X oouvjnjj ttuaaj
'oojmnjj
X aawag v u^aj ap vjvfap ajuaa uod xiamb anb 'apuBjS
ubj oaqq ísos^nasiQ o sivss^ Bpiíj as X 'oiqpasa saauBjj ua anb ojqq
ns ua bub^uoj\[ ap aouas pp pBpijo^nB iqM 'ounaid^ ap vsnafaQ ns ua
'opaAan^) booau^ "B^smbauas ajuauíaBpSuis opejjuoaua aod sa 'aaBad
-sa&gt;[Bqg b ouioa 'opuoq Xnuí Ba^ aj soÁvsu^ so^ ap Bjnjaa^ BXna 'auS
-pjuoj^[ b a^uauiB)snf ubj 'BJiuipB opuBn^ 'BzuBuasua ns 'opoj ajqos
'Baauag ap 'ouispxojsa pp pjom bjjoso[ij: B[ ap opaAan) Buioj^
•oaiojsa ojospjxj 'opdiasxp uanq ouioa 's^p ap asjijsisB BJBd butjj
-aop ns ua oppusipnjsa 'uoiaip ns aod oppuaipuajd^ 'opaAan^) aaip
sou 'jaqBS ajamb as 'oduiap omsim p X 'oubijsijo ouisiui is b aq^s
ag 'buisiui ts ap Bpuapuoa buioj p^pipnp BaipuiBjp Bjsa 'opaAan^)
U3 "^puBdsa BjnjBjaj^ ubj b^ Bpoj b ajuaaaqui ofrp as anb oubij
-sxja-oaiojsa ouisipnp pnbB ap 'oata ouis ^oaijosopj o oiJBjajq ajuaui
-Bps ou 'b^duiafa jofaiu p 'opoui ajsa ap 'aaajjo sou as p u^ -bubij
-siaa Biauaaaa ns uoa 'BpuajsiSB Bjsa 'otpnjsa ajsa 'afBzipuajdB ajsa
'uppijB Bjsa ajJBduioa 'B^a jod opijsxsB 'Buiajaop ns ap appuinq aj
-uBipnjsa 'ouispiojsa p op^uopip 'oaiojsa ap zipuajd^ '

�Y hasta en la burlesca ensoñación fantasmal de sus Infiernos imagi
narios: en la ilusión mítica infernal que nos pinta, con trazos im
borrables, en sus Sueños, y sus correspondientes consecuencias epiló
gales del Infierno enmendado y La hora de todos. En efecto, sus
delatores y denunciantes religiosos, se escandalizaron de la mofa, del
escarnio que el gran poeta parecía hacer, paganamente, con sus bur
las, de la verdad del Infierno, de la realidad de verdad del Infierno,
para el creyente católico cristiano. Esta fue la acusación principal de
sus detractores. Nos recuerdan los eruditos las del Tribunal de la
justa venganza de Pacheco de Narváez, en su mismo siglo. Pero en
vano buscaremos la huella infernal senequista en la figuración —apa
rente, teatral y burlesca—, de los Sueños. Es mucho más profunda:
y si está en ellos, no lo está en las apariencias chistosas, sí crueles,
de la burla misma, sino en la sangre, en la savia, tan humanamente
quevedesca, que la alimenta.
Más infernal que la de los Sueños infernales, es la trayectoria y
realización imaginativa del Buscón. En ambas figuraciones, la nove
lesca del Buscón, la teatral de los Sueños —sin olvidar, con ellos,
su culminación epilogal que digo: El entremetido, la dueña y el
soplón o Infierno enmendado y La hora de todos—, encontramos una
experiencia poética del Infierno, profundamente trágica. Nos parecen,
los cinco Sueños, una representación trágica; un poema dramático,
en cinco actos o jornadas; sus personajes significativos el Juicio, el
Diablo, el Infierno mismo, el Mundo y la Muerte. Sueños del Juicio
final, el Alguacil endemoniado, el Infierno, el Mundo por de dentro,
y la Muerte. Sus dos obras maestras epilógales, que digo, sus sueños
del Infierno enmendado y Hora de todos, amplía el uno, al del Mundo
por de dentro, y el otro al del Infierno, que diríamos por de fuera.
La lectura de estas extraordinarias figuraciones burlescas, nos deja
un sabor trágico, de angustia, de amargura, de ceniza luzbélica, con
las que se pueden escribir, temerosa, temblorosamente, desoladas y
eternas tragedias. El pesimismo de Quevedo, se ha dicho que es atroz.
Pero nunca lo es tanto, tal vez, ni en los Sueños y sus dos admirables
Epílogos, como en el Buscón. La experiencia poética infernal de
Quevedo se nos ofrece de veras, y aun en sus infiernos de burlas,
más acá de la muerte, y muy expresamente determinada por ella. Estos
personajes significativos que titulan sus Sueños y que forman sus te
mas o asuntos, su inicial sujeto de motivación: el Juicio, un Diablo,
el Infierno, el Mundo y la Muerte, se nos presentan todos, diríamos,
de allá para acá: en sus perspectivas fantásticas y ultraterrestres.
Como siempre en Quevedo, el poeta no inventa su procedimiento de
ficción: utiliza el más fácil y consabido, el que le ofrece la tradición
culta y popular de sus muchas letras humanas y divinas. Pero la fic
ción del Infierno, en su ilusoria aparición de mito, nos presenta otra
coincidencia fundamental, con Séneca: la realidad de verdad del In
fierno, píya Quevedo, cuando la proyecta fuera de sí —como para
Séneca es —lo que Quevedo llama el Mundo por de dentro.
Recordemos que, para Séneca, el mundo es una máscara teatral,
tras la que se nos muestra, con los semblantes más diversos de apa— 122 —

�— 21 —
ap oaijaod opunni un 'uoiaaij ap opunuí un 'Baja 'ojaaja ua 'X
apand 'oáaniraap 'Bjaod ja anb bj ap BpBU bu^ "BpBU bj ap bj
sa jBjuauíBpunj upiaBuuijB ^Xna 'BaisijBjara Bun ap uoisaadxa bj 'a^j
-jb Bjjjanb ouioa 'ojaaja ua 'sa —souan^ soj anb 'souiBiaap 'jBuaajui
sbiu oijanuí Bsoa— upasng jap jBuaajuí bijojsiij bj Bjuana sou 'ajuaui
-BaijSBjuBj souara ou 'opu^na oraoa 'sajBuaajuí sauoisiA sboijsbjubj
sns aqiaasap sou opuBna 'opaAanj*) ap ojijsa ja 'Batuaaj b^j '(BaisijBj
-aj\[ ms jBiaiux jb ja^áapiajj Bjun^aad '44¿Bp^u uaiq sbui ou X jas anb
jo^?) 'oujaTjuj ap 'BpBU ap 'uotaB^au ap pnjiuajd Bun sa pspajos ap X
oiauajis ap Biausuosaj BXna 'bioba BJBasBiu Bun ojos sa anb opunra un
:oujatjuj jap ja sa 'ojap^pjaA oj^soj oXna 'X '(ajjanu/ vj vuvd ¿as)
a^januí bj BJBasBUiuasap anb jb opunuí un sa (smuap soj xioo jas)
SBiuap soj uoa soiUBjsa o souios anb ja ua X [o^niniu ja ua jas ouBija^
-Sapiaq1 ja jBpjoaau) souiiaia o souios anb ua opunuí ja anb 'sbj3a X
SBjjnq aj)ua 'Biaod ja aaip sou sajBUjajui sauoisiA SBasajjnq sns u^
•(ja tns vpja anb
otaint uoa ananui ouajnb svj^^ -soaia soj ajjua BpijjBdaj B^sa a^jsd
Baod anb X ojajua isbo jnbB Bisa as oíainf ja a^sa opuais anb opuai\
'BqiJjB jbujoj Bp aui opaij/^[ 'Bjanj bsoo bjjo 'ssuas o ajqos 'sBpiaja
'sBAanu ouis 'a^JBd oSxp ou 'bjjb Bjaiqnq oíainf ajsa ap ig -opunuí ja
ua otainf oaod Xnuí X^q anb X 'oiarnf ap ajquioq Xsq iu 'oíainf sa
ou opunuí ja ua XBq anb ja anb J3A ap oqagj *sa oiuoa oíainj* ja oaA
BJoqB X 'opBUBÍ^ua opiAiA aq Bjoqs BjSBq anbjod 'oíainf ja ojsia jaqBq
sa opBiupsa aq sbiu anb oj j^ 'bsiui jio jap X ounXs jap oj^oj uaasq
anb sapnjjjA sbj ap sojaJiBqoui soj ap Bjsajaodiq bj ua sa 'bjo Bpjaid
as anb ms 'opoj oujaijuj ja aq^a apuop Xí9 í (opunuí ja ua 'jiaap sa)
ttsadiaujjd soj ap pBpiuBA bj ua 'sosojjnfnj soj ap ojijadB ja ua 'sbzubS
-uaA sbj ua 'sauoiaua^uí sbjbui sbj ua 'sa^uaiaipjBin soj ap SBnSuaj sbj
ua 'sosojapod soj ap oipo ja ua 'saaanf soj ap Biaipoa bj ua :—af
-ip— ¿apuoQ? •—o^unSajd— ¿apuoQ?— *saaaA sbj^o o^siA aq oj anb
aaaJBd aui X íouaaijuj ja —ipuodsaj— O^JI\[— ¿sbjiui anb? :ajjanj^[
bj aiuofiQ9^ :opaAan^) ^aip sou '44bsoo ajqBjou oioa^sd aui X 'uoia
-uajB uoa ouaaijuj jb opuBJiiu aAn^s^^ 'oujaijuj jap Binsiin BpBJjua bj
ua 'Bjsa ap opBj jb Biaod jb aaajBdB aj as 'aiuon^^^ vj ap ouan^ ja ua
'ojatnf j^ -Biaijsnf bj ap BUBiunq uoiaipuoa buiijuj bj ap sqanjd ouioa
jiaBn^jB un ap opBqaxpsap od^ana ja ua opaAan^ ajara oj ojqBiQ jy
•ojqBiQ ja aij as anb ojqand ja aaip oraoa 'ofauoa ap bsij uoa oaad
'sBJijuaui sns ap ají as anb ap bj sa SBjjnq SBjsa ap pBpjaA v^
•SBasajjnq sauoiaBjnSij SBidojd sns ap saABJj b Bun
BpBa jad^d oaijuapi UBSanf 'ajjan^j^ X opunj^^ 'oiainf topaAan^) ap jbu
-aajui uoiaBtujijB ajdiJj Bjs^ 'SBaijuara sns 'sBdraBJj sns 'soanaj sosjbj
sns uaaqnasap as npuana vj ap oívqap joj 'Bjuajsns aj anb auaijsos
aj anb jBuaajui opunuisBJj orasiui asa ap ouB$ua ja souiaA ou opuBna
jBaa soraauodns anb jb 'opunuí jb BJBasBiuuasap anb 'opunrassaj un
ap uoiaaij BpiqBSuoa bj 'ajiuisuBjj X 'ajidaa 'souan^ soj ua 'opaAan^)
•BOjjoSaj^ pnpjjnjoui ap opijuas oaijsira uoa jBjuauíBjaBS-ojnB ns ua
—opoui ns b opuBztnbauas— uaiqmBj Bjpuodoad sou uoaapjB^ anb
opunuí jap ojjBaj ubjS jap sbXoiubjj sbj uog *BpBu o oioba 'pBpinaBA o
pspiuBA 'bijsuSub 'o^aisosBsap 'aojop ap opuoj ouisira un 'ouBua ajuaa

�Esta posibilidad creadora puede hacerse mortal, y por consiguiente
infernal, por culpa del poeta mismo que la intenta, cuando el poeta
cambia, como el hombre en el Paraíso, el árbol de la vida por el de
la ciencia; de la ciencia del bien y del mal; ciencia que fija la moral
en un juicio, en el juicio. O sea, en la razón. El juicio racional es
inseparable de la muerte, según acabamos de oír que nos afirma, en
frase de troquel senequista, como tantas suyas, el propio Quevedo:
Más quiero muerte con juicio que vida sin él. ¡Afirmación terrible!
Sobre todo, cuando comprobemos que el juicio de la vida, es la muer
te; que una vida que se juzga a sí misma se condena, inevitablemente,
a morir; una vida que se hace su propio juicio racional, se mata.
Porque el juicio de la vida en el mundo es juicio final del mundo
mismo para cada vida mortal; la finalidad del mundo humano es la
muerte, según nos dice la razón.
Morir es salir de este mundo: dejar de ser en él. Toda la meta
física quevedesca se sustenta de esta verdad; de ese dejar de ser, de
ese cansancio; se alimenta, racionalmente, de esa nada; de ese vacío,
plenitud de vacío, que la sustenta, la sostiene, la mantiene viva con
su angustia, su ansiedad, su constante desilusión y desengaño. "Soy
un fue y un será y un es cansado". Padece su razón Quevedo —como
decíamos del hombre en general— porque razona su pasión. Y pasión,
de dolor o goce, para él, es tan sólo un mundo de muerte, porque
pasión no es vida. Como no es verdad la razón. Mundo racional y
pasional, el de Quevedo, tiene que acabar, como consecuencia de su
propia finalidad moral, en la muerte, el juicio y el Infierno.
Más quiero muerte con juicio que vida sin él, nos dice. Porque
quiere tener razón y no verdad. O una verdad tan mentirosa que
quiebra en razones su reflejo; como se quiebra en trozos relampa
gueantes, a la luz de un sol de verdad, la cristalina faz mentirosa del
espejo. Lo más fuerte, sano, limpio, profundo y verdadero que nos
dejó Quevedo escrito, que son sus libros de ascética religiosa y moral,
nos muestran, de ese modo definitivo, a nuestra razón como si fuera
el paradójico espejo vivo de la muerte. Quevedo, en sus obras bur
lescas, que una espantosa sinrazón ha llamado atrozmente festivas,
cuando rompe en amarga risa el sollozo contenido en su voz, no so
lamente nos desgarra el lenguaje español con su grito, sino que nos
hiere con él hasta el alma, como si nos la atravesase, —¡buen espa
dachín!—, hasta tocar el corazón con el hierro ardiente de sus pala
bras. ¡Y qué esgrimidor de palabras tan asombroso!
Se dijo de Quevedo, gran espadachín, que llevaba la muerte en
la lengua como en la espada: en la punta de la espada, en la punta
de la lengua. Una sátira, una burla, un chiste quevedesco, parece una
estocada mortal; y lo es, en realidad; porque es siempre un juicio:
mortal por serlo; más mortal, mientras más certero. En toda la obra
imaginativa de Quevedo, el juicio está la lado de la muerte como
en. su infierno: razón y pasión esconden sus rostros tras esas ate
rradoras máscaras condenadoras de las vidas humanas, de la vida
humana.
Pero la vida no quiere ser juzgada por la muerte. Juzgar una
— 124 —

�saiuasajd Anin ueisa snpvqotpsap svsoo s^jsa svpoj^ *Bpuopuo9 bj 9p
Bd^nO BJ OU 4Bd^n9 B| 9p 99BU BI9U9I9UO9 Bq 'OIJBJ1UO9 {B OU A 'Btlpo
8OUI9U9J 9nbiod BI9U9I9UO9 SOUI9U91 9nb tBI9U9T9UO9 B[ B 9p999jd 9llb
B[ Bd^nO Bf OUIS 'SOUJBSnOB BJBd Bd^n9 B[ B Opip999jd Bq 9nb B[ B19
-U9I9UO9 B^JSgnil OOOdlUBJ 89 OU 'BaopBl9infu9 'BJOpBSnOB BI9U919UO9 B[
9p JB9JOqfB 9^89 U9 9nb 'jBd B[ B 'opU9l}J!ApB BOUIínáaS ^ 'BI9U9I9UO9
B[ 9p BSOJOpp UOT9B189j:mBUI BJ9UIIjd BUQ •OlU9IUIipjOUI9J pp B9lá
-O^Oiq BIABpOl SOUIBJJÍip 91lb BdBl9 BJ9Uipd BUll inbB SOUIIia9Apy
'\9 U9 91U989JÚ 99Bq 8OU 98 9ub
\9 SOUipiq 9tlb OUBp p S9 Á :JB1BUI 9llb J9U91 JOd SOUIBZ9dui9 JTAIA
BJBd 89Ild ÍO[dlU9f9 OXUOO Op9A9n^) 9UOd 8OU 9nb O8B9 91S9 U9 9D9JÍBd
sou tsb o :opj9n99J ps Á. BIJOUI9UI tb\ b joij9iub 89 ojuatmipuoiudu
\9 9nb 'O199J9 U9 'souiiiJ9ApB tnby •oSpqB p A o}u9isns p sbuioi gnb
pp pnilUB p 'J9UIO9 p A 91JB^lJqB [B 48Oq99AOjd 9p OUIO9 'SWlJÍOlUdUl
ap 'sopjanaau ap o%xm% nauaij anb :i999jsd iva b 'oauboijiu^is 9}U9ui
-BIJBUipJOBJlX9 'oUII^n O1S9 'opOl 9jqOS 'B^OqB SOJ1OSOU SOUIBlJIApy
•^OlU9UITp 9p OUIO9 8BIJOUI9UI 9p A SOpJ9H99a 9p O1UB1 9U911 9nb '
-UlOq '91J9IApB '8911(1 'O1U91811S Oip 9^ 9llb p 'S91UO9 IS ÍS91STA BUB[
pUIIUB p piinUI SB^ljqB 91 lg?? 'BpiA B| 9p SOUIIJOUI : 91J911UI B[ 9p
SOIUIAT^ "^IAIA BJBd JBlBp^[ tt¿9AIA 8B8O9 SBJ1O 9p S91J9nUI UO9 9llb B[
'BTJ98IUI A 91J9UIU B BigfllS A '[Hpp ^3S 9p JBf^p 9p9üd OUIO^)? ¿9Í*Bp9d
-eoq n osod9J 'oSijqB 4oiu9isns m 9p o 9iJBd S9 ou oiu9iu9p 9nb 'bjj
-911 9tlb 'Bjp9ld 9tlb Op9A9ll^) 9qiJ9S9p 'of^puiTUB 91lb 4Bip9qj9^
3n^)?,, "B9ip^uBA9 BATA pBpJ9A B^ 9p OIJBJ1UO9 O^ :opB3znf J98 OU BJBd
JBSztlf ÍJTJOUI OU BJBd JB1BIU UOS SBpOi ^SOjítll S9p}JOUI SOIDinf UOS
SBpOl ÍBpBSznf J9S OU BJBd 'JBqB9B OU BJBd : t49SJBnUIlUO9 BJBd
B[ J91S9U9UI Bq 9nb 8BpBq9tpS9p SBSO9 STB\^ '.-—UOJ9pp3 BJJí
smiad v cqos ubi BiABpoi s^oouoo o s^oouod SBU9dB 9nb o^ uozbj b[
jod uv^znt 'Ji99p so 'uvqvat) 'uaoouoo ap jvqvov saumnb í^ tt- • #9SJBnu
-1}UO9 BJBd J91S9U91U Bq 8BpBq9ipS9p SBSO9 9p 9nb BJIUI 'BIJ9SIUI nS A
'sopOi 9p B| A BpiA 11} S9 9nb J99OUO9 9p JBqBOB S9J9inb I8M :OAISJn9Sip
opmf pijoui ns 'oiu9iuibuozbj ns souiBSig 'op9A9n^) U9 'isy "U9Aof
9p jqiJ9S9 ítBZqB9pi 9nb B^ UOISBd B^ OUIS 'BUOISBdB 9nb BJ B9pi B[ S9
o^[M 'Bjoinijd b^ 9jdtu9is 89 uoisBd bj :uozj V] v svuituSvj svj uvdia
-J1-UV ag #44UOZBJ T3\ B SBlUIJÍoB^ SB^ UBdpIlUB 98 9nbjod 'B|p 9p JBISná
UIS 89AIA A BpiA 89 B8O9 9nb SBd9S 9nb JIJOUI B SBZ9ldlU9 S91UY,,
•sopoi soui99Bq anb oq 'jijoiu ou jod jbibiu 'uaiq sbiu 4sg
•Bsaja^ BiuBg uoo sooiisiui soiubs soJisanu ap jijoiu ou jod jijoiu
p sa oaoduiBj^ -oisij^ pp ojap^pjaA oiuoiuiis^i oaiun p ^oubiisijo
J11JBIU pp JBIBIU OU JOd JIJOIU p 91S9 89 O^[ *p U9 piJOUI UOpOipBJl
-UOO BAIA B1S9 8OUIBJ1UO9U9 B^ 'Oipj^dlUI OipptnS Un XBq OUIS10IO1S9
opoi u^ 'oiusiui is b asjBiBiu 'aluauqBJniBu '•A 'asjBuapuoo A asJBSznf
jod Bzaiduia 'ouuajua ap ouis ooipaiu ap uos ou sapjoiu sopinf sns
onb Bsaijuoa sou anb 'oubiisijo 'opaAan^) "oisij^ p aoip ttsopBSznf
spjas ou A spnSznf o\[,, 'piA v\ ap pijouiui pBpjaA b^ 'uoisBd B[ jod
'uozbj v\ Jod 'souopuBimb íbibui sou anb p 'jB^znf ap oiob p 'opinf
p s^ "'sopB^znf soiuinj o soiuos anbjod soiuijoui :souiijoui anbjod
89jqiuoq so[ sopBznf soiuos o^[ 'Bqa uoo BqBOB 'puij opmf ajdiuais
89 BUBUinq BpiA B[ 9p [BUOpBJ Opmf \^ "SOUipap 'BpBlBUI 89

�en el ánimo quevedesco cuando éste sigue el impulso irracional de
su creencia, de su fe cristiana; cuando sabe que el delito mayor del
hombre es haber nacido, porque ha nacido, precisamente, hombre,
esto es, mortal: por la culpa y de la culpa.
Poco a poco, paso a paso, en Quevedo, la conciencia biológica
del crimen natural, se irá haciendo conciencia histórica. Y su remor
dimiento de animal humano, se hará conciencia histórica, digo, de
hombre y de español. Por esta conciencia dolorosa se ha dicho, jus
tamente, que Quevedo es el primer español que ha tenido conciencia
dolorosa de serlo, conciencia dolorosa de España; como también el
primer humanista, siendo el último, y acaso por serlo y hasta dejarlo
de ser o para dejarlo de ser, que tuvo conciencia de ser hombre; lo
que, para Quevedo, querría, o debería querer decir, como para Unamuno y Kierkegaard, conciencia de ser cristiano.
¿Pues, para qué le sirve si no, al hombre, la conciencia, la
conciencia de serlo? Para qué le sirve a Quevedo, él mismo nos lo
va a decir con un verso atroz, escalofriante, que nos llega derecho al
corazón, hiriéndonos como una puñalada:
la conciencia me sirve de gusano;
¡Qué espantosa verdad! La conciencia le sirve de remordimiento,
en vez de servirle, al revés, el remordimiento, de conciencia. ¿No es
esta la experiencia infernal de Quevedo, que ahonda más y más en
las entrañas dolorosas de su vida, la dura razón senequista, sirviéndose
de ella para escarbar dolorosamente en esa llaga?
Digamos, para amortiguar un poco el sentido terrible, escalofrian
te repito, de ese verso: "la conciencia me sirve de gusano" (¡y todo
Quevedo está en él!), que este verso tremendo pertenece a un soneto
religioso, místico, si este nombre puede aplicarse alguna vez a nues
tro racionalísimo, cuanto apasionadísimo poeta, y que el soneto es
una oración que hace el hombre Quevedo: y como cristiano que
acaha de recibir, en el Sacramento, en que cree, al Dios en quien
cree: a su Dios vivo, a su Cristo, a quien dice en su terceto final:
Tierra te cubre en mí de tierra hecho:
la conciencia me sirve de gusano;
mármol para cubrirte da mi pecho.
¡Estupendo terceto final! Como casi siempre en Quevedo. Note
mos, de paso, que el soneto español toma en nuestro remordido poeta
aquellos ecos resonantes de tumba que le dieron a su horrorosa geo
metría, como la del tigre de Blake, espiritual ferocidad de espanto,
y si espantable hondura dolorosa, también agilidad, destreza, audacia
ligereza de salto, de grito. "El poeta, el artista, —recordábamos que
nos decía Málraux— es el que responde a su dolor o a su alegría,
con su propio grito; pero es el destino del mundo el que le impone
el lenguaje de su grito". El lenguaje quevedesco ¿es un lenguaje
pasional, o apasionado, y racional, o racionalizado porque se lo im— 126 —

�— LZl —
•BptA tlS 91U3UIJBUOpBJ
¿Buapuoa BiBd 'ouaaijuj jap ssjjand sbj ua 'BpBxiua bj b 'ajuanj\[ bj ap
opBj jb 'aiquioq jb opuBJadsa Bisa otainf ja 'BqBaB as opu^na ^ 'vqvan
as opuniu \a —opaAan) aaduiais aaip— pvpuaa vj vaipaud ojqnjQ
ja opuvna ^ *Bjja uoa 'souiaaouoa bj is 'aiuauqpBj sbiu 'jofaui jBuap
-uoa sou-iapod BJBd —'oasapaAanb ouang un ua satp sou as— p^paaA
bj Baipaad ojqBiQ ja anbaod 'p^paaA Bjsa Batpajd o^qBtQ ^^ 'a^janra
bj Bp BsoxjsnáuB Bjosjnaajd BiqBS 'boj^osou ua 'Bsoui^ijaaA uoia^suas
o ^oSiiaaA ouisiui un sa 'eptA bj ap o^zBUBq o ajquiBjj 'uozbjoo p
aojjoa Á aoi sou anb ouesn^ Bpuapuoa b[ ap 'soumuí soajosou ap [bj
-joui BJOiB[ap 'Basn^u buisiui Bun Á 'sotuim^s qh^ B| ^isub biusiui Bun
sa 'opoj ap ojoba o sp^u ap pnjxua^d 'odsb á Ban^jBjj \soixoq ap ou
'oosjj ap opnuqos vq sofvqnj.} soj v anb oj íui ap opnpanb mj ojp^ff
'opinf jopBpsap 'BjnSjBuiB 'uppBjadsasap BiiaaajB^j ¿uoia
-B^daaB BDio^sa o bubiisijo uopBu^isaj 'oisa sa 9n^)? (jvunaunuun aiu
ou! sniu 'atuvuvaajj iajuiuaaaud auamuoa ojos ^ajxauiai ap aq ou 'aj^v^
-jndv opand ou sand anb ^sand an'^aj'j "ojp ojau^sod jv o^uaiwiqiaaj.
uanq íiuacta^d ap sa odxuap íojjsou jui opoi uod ananui vj ap sniuSisut
snj uapuati as nj^^ ¿opBqaipsap ubi ^od osoqatp q? • * • ¿opBqaipsap
o osoqaiQ? 'i¿iana ap vq apuop X ajxosjd ap uvq apuop uv^nj ja 'oX
ouioo 'vsid opunaqnjp pisa opuntu ja opuvna anb janbv osoqajQ^ ¡une
j^ "ouisiui is ap Bjaod p ^aip sou jsy 'so^uaiuiBsuad sopBjquinpBsadB
'sosouad ap SBuap^a ua Bsajd :sajBsad X SBuad ua Bpiuajap buisbjub^
¡BpiA Btdoad ns ap 'eptA B| ap aopBuapuoa X aopBSznf a|qB3B^duit uaiq
-uibj 'puij uaiquiBi 'oasapaAanb ojaojaj oa^o a^sa ajqBJitupB an^y\
'vpptaiap srruad ua Xos viusvjunf
lopvptna puqos 'amia vjvd 'pjjn
ivpja pjjvf aui 'ataow vavd 'tnby
ap 'o^uaiui
-ipjouiaj ap aAais Bpuapuoa b[ X 'Bpuapuoa aaBq as opaanaai p j^
•aijanuí B[ ap opjanaaj Bas ou anb sofo so[ jauod anb ua Bsoa X^\\ ou
'utj u^ 'BpiBd bj ap soanuí so^ ouioa 'pBpa b^ ap BjajJBa b^ ap 'pBpa
bj ap uaiquiBj BpBsuBa 'Bpsdsa b^ 'ajjanj souaui X oajoo sbui opa^q
p :uopB^iqBq BUBpuB tb\ ap Bjquinuad B[ ua 'c^p 'sofodsap sa^siij
UBpanb ops 'bsbo b^ ug[ -s^aquios sns uoa 'Bip p zn^ ns Bjanq 'sosofanb
'ua^oaaj as sopBUBS so[ opuBna X íso^ojib so[ aqaq as 'opiq ns ap
soppuBiBsap 'soduiBa so[ ua ps ^^ 'BijuapA ns ua opuBanpsa 'p^pa
b^ ap BjajjBa B[ ap sopBsuBa 'uBuoaouisap as 'sajianj uoaanj sajuB
anb BpjBd b| ap so^nuí so^ 'BpiA b^ ap BaopBuapuoa 'BJopBSznf uozbj
b^ ouioa —'BzuBiadsa bj ua 'opaanaaj ja ua— ajaanuí bj aadmaig
vj ap opaanaaj. vuanf ou anb
sofo soj aauod anb ua vsoa ajjvq ou X
'wpvdsa íui púas pvpa vj ap vpvsuvj
:jaaajsd
jb 'ajuBziuoB 'jouBdsa opunuí un aQ ¿opunuí ns ap ouijsap ja osnd

�Pero la vida no quiere ser juzgada por la muerte; ni juzgada,
ni condenada con ella. El espejismo de la muerte no es verdad, aun
que pueda hacérsenos razón: y hasta hacérsenos la razón de ser de
nuestra vida. Este espejismo de la muerte, y no de la vida, como
ejemplar moralizador de prédica diabólica, fue el origen espiritual
de la novelística picaresca. Recordábamos aquellas corrientes nove
leras —la caballeresca, pastoril y picaresca— a propósito de Cervan
tes, y decíamos que la novelística picaresca era una inversión, corres
pondiente a las ya cansadas, agotadas formas de las de caballerías; y
que, como éstas, iban a perecer, declinando por su propia racionalidad;
paralizando su propia vida con la repetición artificiosa, muerta, de
una retórica vacía: ya sin pasión y sin razón de ser. Pero, nuestro
Quevedo, a principios del XVII, más de medio siglo después del
Lazarillo, y unos años después del Guzmán, iba a darnos el más puro
y más inimitable ejemplo de una novela picaresca, absolutamente
excepcional: el Buscón.
Los tres libros más significativos de nuestra novelística picaresca,
sus tres obras maestras más señaladas: el Lazarillo, el Guzmán y el
Buscón, tienen entre sí, como se sabe, gran diferencia, y no sólo de
expresión o estilo (esto es, de sustancia metafísica) sino basta de
lenguaje imaginativo; pero coinciden, sin embargo, en esto, que les
es común y fundamental: en juzgar la vida con la razón —que se
dice moral— y es mortal— y condenarla infernalmente; o sea que
coinciden en hacerse prédica diabólica e infernal.
Y cuando el Diablo se hace predicador -—nos ha dicho Quevedo
en su Sueño— es que el mundo se acaba. Se acaba el mundo noveles
co; se desnovela el mundo vivo; se despoetiza de verdad para mora
lizarse de razón. El espejismo de la muerte es la meta guiadora de
esta aventura. Como en la estampa que aparece a la entrada de la
primera edición de La Pícara Justina, a la famosa barca de los pica
ros les aguarda, guiándolos con sus engañosos reflejos de luz, desde
su puerto, la muerte con su espejo de razón que se dice a sí mismo:
desengaño. El espejismo de la muerte nos desengaña de la vida porque
antes nos ha engañado con su luminoso reflejo de razón, que no de
verdad. La novela picaresca —la picaresca, que es más que una nove
lística solamente, o a más de ella, una actitud vital, o mortal, pre
sente en muy diversas formas literarias y no solamente españolas,—
el espíritu de la picaresca, se nos ofrece como lo que ha quedado,
que diría nuestro Quevedo, de los trabajos humanísticos del Renaci
miento; de su hartazgo o hartura, y hasta de su más vivo asco espi
ritual. También se ha dicho que, en lo novelístico español, ese discu
tido realismo literario de la picaresca en las novelas, y su consecuente,
angustioso, vacío moral, es un aventurerismo del hambre. El hambre
hace al picaro como la ocasión al ladrón. Y es verdad. Pero no olvi
demos que el hambre, según tesis biológica de alpún sabio español, es,
nada menqs, que el origen del conocimiento. Del conocimiento de la
vida para el picaro, desde luego; pero de un conocimiento de razón
mortal. El picaro es un "vivo del hambre". El hambre no le mata.
Generalmente el picaro se nos presenta como un muerto de ham— 128 —

�— 621 —
pBpatuaajua buisiui bj ap Bjaoru Bos^aBoxd BiaajaAOu bj aub soraBjaap
osa ao^ 'aaanin as jBuoiaBa aiuaiuBAisaaxa sa opuBtia anb íjBuoiaBa X
BAtiBuiáBtat BtauBisns Batjuapi 'buisiui bj ap sa X ÍB^sijBaa oaip 3S anb
'BiJBJiuoa ns oinoa 'BaopBzijBapi BJOjBjain bj 'bai^buiSbuh uoiaaaXoad
bj sa Baijoqaadiq UBy 'Bjuaisns sbj opuBna rBjuaisns sbj anb Bisaod
ap BiBtn biusiui bj aod sbaia uauaiiuBiu as anb 'BUBtunq uoiobzij
-Bapi o uoiaB^jBxa ap bj^o jamb^na o 'jiaojSBd X BasaaajjBqBa Ba^sij
-aAOU bj ap ja ouioa ouiijiSaj ubi uoiaaip ap ojuaiunpaaoad íBjsaod ap
'ajjB ap sbjjo ua sb^buijojsub^j BJBd sbata sbhijoj sb^ ap noioanpaj
o uoiaBouojap ap OAiiBjnSij osaaoad un b souiijsisb 'p^pqBaj u^
•Bjainb as jofam anb o^ o 'omstjaA 'omsqBJ
-njBU 'orasqBaj bibuib[[ a| as ojsa y "BjafBSBd uoisn^i Bun 'pnjuaAnf ns
íBdmBJi Bun pBppsauoq ns ío^anj opBáBdB un 'jopnd ns tsBSOJiiuaui
X sbuba SBjqB^Bd uos 'jouib X pBpaid ap so^uaiuipuas sns 'oaauíp ^ap
^a sa saaajuí ns :sbui oqanuí souiBaoAinba sou 'Buanq sa anb souiaaja
is oja^ #Baj sa anb Bjjnsaa 'Btuns ua 'buijb ja ajopuBjmb X 'sofo sns
opuB^BdE X 'saujBa sns opuaijpnd X 'sojquiaiui sns sopoj opuBz^padsap
anbaod 'souiBUB^ua sou anb aaip sou 'Bsouuaq jafnuí Bun souiaA xg *Bjq
-BOBui BzuBp ap BaijBjSouJod u^iaB^aajap ap aiaadsa Bun auatj oasaj
-Batd B^sijaAou j^ #sa oj a^uauíBJapBpjaA ^ 'O^aansBq ap ouisinbJBJjad
un saaaA sbjio oiubjj aj 'opijaaAui ouisijBaj ap 'saAaj jb uoiobztj
-Bapt ap ouauíouaj aisa y #ojbiu oj b ouanq X osouuaq oj b oaj jbui
-bjj ua a^sisuoa BduiBJ^ Bjsa 'zajjxauas ns aod 'Bitiuam BazaaBd sou anb
-uny *JBUBuasap souaapod ^xnd souaBUBSua aod JBzaduía anb
•BJijuaui sa anb pBpaaA Bun uoa soujB^uamjBasa BJBd 'aiaap sa í
-J3A ns uoa souaBjuatujBasa BJBd saaqmou ap uoianjnsns ajduiis Bun
'opaAan^) aoBq ouioa 'Bzxjjin X 'aBaijijsnf asaapod BJBd opoui ajsa ap
buisiui ts b Biainfua as BasaaBaid BajisijaAou bj ap BaopBzijBjoui Biaaj
-aAou ^poj^ 'BpiA Bj^sanu ap jBiJora oiaraf ja 'Bjja uoa ^ 'aiaanuí bj
ap jBuotaBa omsifadsa ja 'sbuba saanj sns uoa '3bj}b sou anb souiBqa
-adsos j^ *Ha 9P souiBijuoasap 'ojqBiQ ja ^aip oj sou uaiqtuB^ ouioo
'pBpaaA aaajBd sou anbunB ^ *opaAan^) unSas 'Baauag unSag :uozb^
bj 9atp sou ojsgj 'BpiA bj ap souiijoui :a)janui bj ap
i ja sa oj opuatanuí jjata
ouioa 'opuatAiA aiaoui Basd :jiuoiu vxvd vutujooQ o (vunjjndas
X 9ju9niu ivpia X mino) vxnjjndas vj X mino vj :jouBdsa ua soraaua^
anb BUBijsiaa-oaiojsa BapaasB ap so^iaqij soj ap 'osbob 'oiaBuipaoBJjxa
sbui ja X oasaaBatd oaqij osoaquiosB aisa buijtj buistui Bun uaAajj anb
'saauoiua 'jBan^BU sa y -ttposnq ja biubjj as sozBdsiqa so^sa ap ouq
•pBpianaso Bsoaqauaj sbui bj ua 'sBanaso b a^uauíB^Bipauíui BqBfap son
anb ozBdsiqa osouiuinj un 'uoiaBzxiBjod Bjsa aod 'Bianpoad as anb
ojsia souiaq y -oqaaq somaq oj souisiui soa^osoisj •oaiibuiSbiui o^mo
-aiaojaoa :sojod sop sojsa Baijiaa bj aod zoa BunSjB opBmixoadB u^q
ag 'Baiisiui bj X BOiiaasB bj 'a^a^d Ba^o aod 'oaad 'BasaaBaid bj 'a^a^d
Bun aod 'buibjj as 'Bjanasa Bisa 'afBzipuaadB a^s^q 'aaqtuBq ap aiAtA
B aapuaadB anb X^q :aaquiBq ap ^aja 'ounuiBujq Btaap 'aaquiBq ap
aaanuí as ou jousdsa j^ 'Bjja ap aiAiA b apuaadB as 'ounuiBujq oajsanu
Biaip oxuoa 'aaquiBq ap asaiaoxn ajsa ap oaa^ •o^uataquiBq ap BaniuaAB
BunSjB aod ojaas b Bzaidiua ouioa isa oj anb aaaa^d 'ojaaja ua 'X 'aaq

�que la caballeresca y pastoril: de exceso de razón y falta de verdad:
de sobra de pasión y falta de vida. Lo que la moral, el mundo moral
de la novelística picaresca nos ofrece, con o sin sermón, en Alemán
como en Quevedo, es como una escatología espiritual del racionalis
mo humanístico y renacentista. El hartazgo y el asco —que diría Que
vedo— de sus paradigmas heroicos, como tan certeramente señaló
Montesinos. Su prédica diabólica.
Cuando Montesinos nos afirma de la obra de Gracián que es como
la esencia de la picaresca, la picaresca pura, inmediatamente nos
damos cuenta de que hay el mismo paso de Alemán o Gracián, indi
cado por Montesinos —o sea, del Guzmán al Criticón— que del Bus
cón de Quevedo a sus Sueños. El mismo paso que da, en otro ámbito
de ficción poética, el teatro de Calderón, desde la comedia —(la
comedia de Lope, su propia comedia lopista— al auto sacramental.
Yno solamente porque las formas de expresión se hagan alegóricas,
deshaciéndose del aparato ilusorio de una representación realista, sino
porque, en ellas, el espíritu vivo que las engendra, se depura, se
aquilata en verificación poética más íntima, trasparentándonos su
propio pensamiento creador. ¿Y es esto conceptismo?
Hablábamos de una mentirosa verdad, como la del espejo, que
se quiebra, que no puede adelgazarse o sutilizarse, como quería Que
vedo, sin romperse. Y por quebrarse, por romperse el espejismo ilu
sorio y teatral de aquel arte poético renacentista en Quevedo, encon
trábamos en sus manos una verdad viva hecha añicos; tal vez hecha
pedazos de razón. Y esos añicos de verdad, fragmentos, trozos, pedazos
de razón, es verdad, repito, hecha pedazos de razón, se llamaron el
Buscón y los Sueños; la Cuna y sepultura y los Sonetos.
Toda esta especulación quevedesca —como su espejismo en refle
jos parciales, que nos hieren los ojos, y, por ellos, el corazón, con
sus razones agudísimas, penetrantes como saetas o cuchillos,— son,
en su conjunto y por separado, todos y cada uno, la expresión, la
forma, el estilo de una metafísica actitud viva espiritual, declarada
mente católico-cristiana y estoica; la afirmación de una creencia, de
una fe, donde la conciencia, nos dice su autor (¡terrible dicho!), le
sirve de gusano, para avivar su hambre, su deseo, su ilusión de vida
Vde verdad; mordiendo y remordiendo en su propio ser la vacuidad
—o la plenitud— de tan desesperado empeño. El picaro qusano de
la conciencia, acusadora de la propia culpa que la crea: el remordi
miento. ¿Y es ésta una experiencia poética infernal del hombre que
impíamente se desprecia y se odia o que piadosamente se ama a sí
mismo ?
Tomemos estos trozos cristalinos del gran espejo roto, con cui
dado de no herirnos los dedos con sus aristas. Pero si, al hacerlo, nos
herimos, y vemos que salta nuestra sangre con su contacto, recorde
mos lo que nos dijo el propio Quevedo siguiendo a Séneca, que "la
amistad es conlo la sangre: que acude a la herida sin esperar a que
se la llame". Y así tendremos a nuestro Quevedo, al leerlo, y por lo
mismo que nos hiere, como por tan amigo de la verdad como amigo
nuestro.
— 130 —

�</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </file>
  </fileContainer>
  <collection collectionId="7">
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="304">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="305">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="306">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="307">
                <text>1947-1989</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="308">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="309">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="310">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="903">
                <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </collection>
  <elementSetContainer>
    <elementSet elementSetId="1">
      <name>Dublin Core</name>
      <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
      <elementContainer>
        <element elementId="50">
          <name>Title</name>
          <description>A name given to the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2780">
              <text>Fronteras Infernales de la Poesía : Shakespeare, Cervantes y Quevedo</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="39">
          <name>Creator</name>
          <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2781">
              <text>BERGAMIN, José </text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="48">
          <name>Source</name>
          <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2782">
              <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1954, Nº 13 : p. 95-130</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="45">
          <name>Publisher</name>
          <description>An entity responsible for making the resource available</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2783">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="40">
          <name>Date</name>
          <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2784">
              <text>1954</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="47">
          <name>Rights</name>
          <description>Information about rights held in and over the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2785">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="44">
          <name>Language</name>
          <description>A language of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2786">
              <text>Español</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="51">
          <name>Type</name>
          <description>The nature or genre of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2787">
              <text>Publicación periódica</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
      </elementContainer>
    </elementSet>
  </elementSetContainer>
  <tagContainer>
    <tag tagId="89">
      <name>CERVANTES SAAVEDRA</name>
    </tag>
    <tag tagId="338">
      <name>QUEVEDO</name>
    </tag>
    <tag tagId="337">
      <name>SHAKESPEARE</name>
    </tag>
  </tagContainer>
</item>
