<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<item xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" itemId="223" public="1" featured="0" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/show/223?output=omeka-xml" accessDate="2026-04-12T01:59:13+00:00">
  <fileContainer>
    <file fileId="412">
      <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/433c9db88a797e7fcb6733dc0a271c6b.PDF</src>
      <authentication>4f5e02208b1f466d61b3f3af8a7c2111</authentication>
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="5">
          <name>PDF Text</name>
          <description/>
          <elementContainer>
            <element elementId="52">
              <name>Text</name>
              <description/>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2463">
                  <text>— III —
'61 '8íJBd "d'fTd "P3 SZ "8?d '^ouajsixg ta anbiSo^ 'axnoddAjj -f (x)
sb^ b pp9ds9 U9 's^ppiui sofBqBJtj sns b X nfijids^^ jap viSojouatu.
-oua^ b^ b oujoj U9 gjuguqBdpuiad ubjiS soipnjsg 8OA9nu soq
'oyoa^aQ jap
wifosojf^ e[ e X muojsij] &lt;dj ap mfosoji^ bj b 'vifosop^ nj ap wiuotsifj
B[ b 'n^iuids^ \ap vifosopj B[ b o^^rq JBssd BJBd 'vzajvunivy v\ ap
Vlf0S0Jl¿[ B[ Jl99p S9 't4BSOZUOJ9A 9)JB(l B[,, O9iq BqB^nuiISip 98 í9i^
'91 Vl 3P V}^Ud}'J B^ B OUJOJ U9 91U9UIJB19U9S9 BqBJ^U99 98 ^303JJ 9p
BIJOSO^IJ B[ 9p U9UIBX9 \9 'SODISBp 8OipnjS9 SOJ 9p BIJto^Bta Bf U^
•ojuiisip o)99dsB un oÍBq
UB)U9S9jd o[ 9nb 'SBjqo SBj^uiiad sns 9p oju9iuii9Ouod \a A oipnjsg
[9 9nj X O[{9 U9 CUpiOUI JOJOBJ Ujq #OJU9lUIBSU9d n8 9p B9J99B 89UOI8
-J9A SBSOJ9UinU 9p UOIOTJBdB B^ 4BUBI[9á9q BJJOSO[I^ B^ JOd 89J9)UI pp
UOI0BAOU9J BUn OpBJ9do Bq 98 9nb U9 '8Odui9IJ 8OUITl|n SO[ U9 BA^9SqO
98 OpOJ 9JqOg '3303H OUIO9 8BJ9UBUI S9JU9J9Jip WB\ 9p SOpB^znf OpiS
UBJ9iqnq 9nb sojoso^ij soood jbjiuoou9 uBjapod 9S
(i) "^^F0^8!1! BT aP BíJosoIÍJ Bun B ouioa
-89 BDlSoj BUn B OJUBJ 9n9[[ BUBtp9q BJJOSO[IJ B[ 9nb J
9p9nd 98 J8B 9JU9UIB9IUf^ #B89jdx9 9S X 99OUO9 9S 9nb OUISIUI J9S p
UOS SB^p 'OpUU98 OUIO9 J98 p 9jqUIOq p U9 UB89jdX9 8B^[9 49JqUIOq p
UOS OU IS 9p BpU9pUO9 T3\ A BpU9pUO9 BJ OJ9d '^BJn)BU 9)U9)8IX9 Ollb
odiuaij oumuí [b js 9p Bpu9puo9 X Bpu^puoa S9 9jquioq ^^ -opijugs
9S9 9p X J9qBS 989 9p BpBÍpnj[9U9 B| OUI8 89 OU inI)B 9JqiUOq p OJ9d
'SoSo^ p 999JBdB 9llb BS9Jídx9 98 X B)9JdJ9)UI 98 9nb OUBUinq J9qB8 p
U9 Bpiip UIS S^ *BJn^Bq9 B^ U9 X B0Ixd9DS9 BIUOJÍI B[ U9 OU18 9XnpUO9
ou pno p 'ojnd omsiuBuinq un 9p JB[qBq Bpond 98 9nb BJBd
BISIZOUlds OpBI8BUI9p Opp9UBUIJ9d Bq 3303JJ *OUBq99q O^U9IUIB8
-U9d p oSp OpB98JBJ UBq 9jquioq JOd OUIUIJ9J 9S9 9JU9UIBJBip9UIUI
OppnpBJ^ UBq 9nb SOUJ9pOUI 89)9jdj9^UI SO^ X IS 9p BpU9pUO9 B{ OUIS
'gjquioq p aoip ou 3303JI 'mSojouawouaj ^\ u^,^ #ou onb jbjso^uoo
9p9nd 98 9nb 999JBd SO^[ U919BJB9 9S9 BAJ9SUO9 UOZBJ B^ 18 9SJBJUll^
-9jd 9qB9 '3303JJ b iBS^d \y 'uopoB ns 9p S9uopipuoo sb^ opusfij X
BppUBXllUq 'OUBUIliq O^ 9p OUB^d pp OJJU9p UOZBJ B^ J9U9XUBUI BJBd
OZJ9njS9 un JBAJ98qO 9p9nd 98 XMV^[ 9p BUIJJOOp B^ JBipnjS9 ly

U9 UOZ^^ ^| 9p
VIDUVO VÁ1IS V Ol^VN

�obras teológicas de su juventud. Rastreando en ellas se cree posible
encontrar los temas de su pensamiento definitivo, lo cual le daría un
tono que no se advierte en las últimas a primera vista.
Para Dilthey, el intérprete que primeramente tal vez inició este
tipo de estudios, el período inicial del pensamiento de Hegel está ca
racterizado por una tendencia panteísta. La influencia de Schelling
sobre Hegel le parece algo indiscutible. A través de ella una conexión
con los filósofos renacentistas, como Bruno, que también seguían esa
orientación. Con todo, ya desde el comienzo manifiesta una hostilidad
hacia la interpretación de lo absoluto como sustancia, concibiéndola
como sujeto, actitud que culmina en la Fenomenología, cuando critica
estas concepciones hacia las cuales estuvo ligado en un tiempo.
El contacto con HÓlderlin también conserva vivo ese panteísmo
y esa influencia romántica. La crítica al entendimiento que se man
tiene en su filosofía ulterior también es un rasgo de su pensamiento
en esta época. Y sus estudios acerca de la religión cristiana, compa
rándola con la judía y la pagana tienden a acentuar el carácter de
Cristo, del principio del amor, entendido como mediación. El pueblo
judío se habría mantenido en el plano del entendimiento, es decir
de la separación, de la escisión. Al principio emplea la palabra Vida,
en lugar de lo que más tarde llamará Espíritu. Esta o éste se mani
fiestan como totalidad, que implica dentro de sí una multiplicidad,
una infinita oposición, pero al mismo tiempo, una unidad superior.
Esta realidad así concebida no puede ser comprendida por el enten
dimiento; la reflexión, el entendimiento son funciones de separa
ción. El punto de partida del pensamiento de Hegel sería un pan
teísmo místico, según la interpretación que del mismo nos da Dilthey.
Conviene tener presente esta interpretación a los efectos de juzgar si
en la elaboración definitiva se apartó, renegando de esta concepción
inicial o si la conservó.
En esta primera época trata de pensar la filosofía trascendental
pero desde un punto de vista superior. Se apoya mucho en sus tra
bajos religiosos. "Merced a este ahondamiento de las categorías, en
virtud de estados de ánimo consonantes, se diferencia Hegel de
Schelling o de Schleiermarcher y entra en relación con los mís
ticos; alguna vez copió pasajes de Eckhardt y de Tauler; tuvo puntos
de contacto con los neoplatónicos y en la misma dirección actuó por
esta época su propio estado de ánimo. Cada vez se hallaba más soli
tario a medida que su pensamiento se alejaba de la filosofía y de la
teología de aquellos días y a medida que, a la par, se hacía más sen
sible, para captar las relaciones de la vida. En esta situación de es
píritu Hfgel prestó a la conexión de las categorías que había creado
la filosofía trascendental una nueva significación mediante el injerto,
propio de la mística, del sentimiento en los conceptos del pensamiento.
Se renovó en su alma el anhelo por una unión completa que hablaba
a través de los apacibles rasgos de la figura de Cristo, de los him
nos religiosos, de las obras de los místicos; la separación la
sentía como dolor y en cada antagonismo padecía un sufrimiento
propio. "En la desdicha, —decía,— encontramos la separación, nos
— 112 —

�— su —
•6^61 '™d -Jap^
•pa 'jaSajj ap amdosojmj ^ suop aouapsuoj v\ ap unai{jo¡\[ aj 'ihv^ • (f)
•BUBUI3JB BIJOSO[IJ B[
B3ISB[3 B3UJJ B83 B OpB{n3UIA 3U3I1UBIU Of A3HX1IQ 3nb 3p UOpBJBpB 8[ SOU13.IBJJ ()
"^61 -O3IX
'BOiinouoag BJnjjn^ op opuog -pa '^-^s^ -8Bd 'otusipapi ;a ^ \aSajj 'a^haiiq -J^ (^)
•ODIJUBUIOJ [B 'BJSIJBUOpBJ pp SBJ^ap ^ 'O$O[Oaj JB
somijqnasap 'ojosojij pp SBjjaQ 'ojajauoa psjaAiun pp uopdaauoa
e[ b aa^ajj b opBAa^ Bq anb o^ ajqtnoq oqaaq soiq un ap Bapt B[
ajqos 'ouBjisija ojuaiuiBsuad p aaqos uoixa^pj b^ ajj^d ua sa j^ -sa
anb o\ ap tqp bui ajdiuats ba pna p aod njiaidsa pp ouisiui ojuaira
-pora p sa pBpptiBSau B^ -bjio b Bapi Bun ap BSBd ^aoajj ^^na B|
jod Bpuaijadxa Bun sa 'opo^ara un jas ap sajuB Baijaapip Bq 'oai
-p[ ajuauíBjnd uaSrao ap sa ou anb o^p uaaqnaaj SBpuuo^ SBsa uaiq
sbui o -sBaxStq SBprajpj ssun^p b Bppnpaj jas apand ou aaoajj ap
Bijoso^j Bq^ :ihv^ BaBJ ' (t) '2a^aH dP v^íosoí}^ vl ua '^}a^d'iouo&gt;j vj
ap nqcnpsafj vj :ouBip^aq ojuaiuiBsuad pp BajaaB ajqBjou ojqq un
ua ihv^ *f Jod BpBzqsaj B^ :piaadsa Xnra uopBjapisuoa Bun aaajara
son anb uoiaBjajdaa^uí Bun puij p BJBd ajuauíBsajdxa souiBÍaQ
•Batjpisiq pBpqBaj bj uoa o^aBjuoa JBasnq
ua Bijsisuoa aa^ajj ap ojuauuBsuad pp pdiauíJd oapnu p anb BqBj^
-sora ajuaiupuij ^Miaaj^ "BUBumq pBpapos B{ jjnjpsuoaaj opis BjjqBq
pjidBa uopBdnaoajd B^na jopssuad un ouioa :sa o^sa íaxwo^ b opBJ
ojjap ua opBjapisuoa Bq as oraoa aaoajj b Bqsjiui aaHaaaMiaxg
•ajuauípnpBjS opuBzqBuop^j
opi BjjqBq as oan[ anb 'B^siaiuBd A oapsira uapjo ap uopmjut Bun
ua opBjsa BjjqBq Buij^aop b^ ap Bppjsd ap oiund ^^ 'JBprais b^sia ap
o^und un OAnjsns uaiqunn aaajj (g) 'JB^naijxBd opora un ap opBjajd
-ja^uí vzoMidg un b uatquiBi opua^nput 'BjstjuaaBuaj B[ ua A BUBra
-ajB Baijsira tb\ ua opBztBJua BJBd 'sojaraijd sop so^ ap BjJBJBdas oj
souaui o^ jod o 'o\imaH3g-axH3ijj-XMV&gt;i r^auq ^\ ap ^aoajj b BtJBfap
'BjaBxa Bjanj a3hxiiq ap uopBjajdjajm B[ ts 4aa^ajj ap pn^paB Bjs^
ai^o^ B[ ap a^uajajip BaiSo^ Bun b A upzBJ B[ b BjjnaaJ A pBp
tb\ japuajduioa BJBd ojdBui 'oiuaxraiujaasip p 'ojuaiuiipuajua p
ajapisuoa p anb ap BsnBa b^ sa 'aaoajj ^p Bidojd Btjas anb opunuí pp
uoiadaauoa Bsa '^aHxaiQ aaBq anb uopB^ajdjaiui B| b opjanaB 3q
(Z) '44soaij8jra so[ uoa oasajuaj
-Bd ns uaiquiB^ BpAaj as o^sa ua A ziMaiaq apsap 'Bjjosopj ^\ ap bijoj
-siq B^ b aaoajj BuodB anb o^sbj oAanu un sa jopp pp uopBaijtuSis
B^s^ "up^^Biiraq bj ap uopBjadns b^ B|nauiA anb b uopipuoa B^ ouioa
aaajjo ^\ as orasiuoiáBiuB pp X uopBjiraq b^ ap JO[op p ua Bpuap
-uoa b^ tsb íjo[op sa uopBJBdas b^ X opBJBdas o\ uoa BaijpaA as uoiun
B[ ojad 'uoiun bj ua apisaj anb osotóipj jo|ba pp oiuaiuiBjuaaajaB
un BJ^sanra aj upxSipj b^ ap Bijojstq Bq *ouitub ap sopBisa so\ uoa
SBjjoSajBa sb^ ap pBpiui|B b^ ap texauapuoa b^ ap opBu^ajdrai BJaiAnisa
ojuaiutBsuad ns ts oraoa í oraras ap opBjsa un b UBianpuoa oj sapn^daa
-uoa sauapjo soq "joija^ra opunuí pp uoixauoa B[ BjJB^sap anb 'orastu
-oSbjub un oraras p ua X uopBJBdas Bun BqB^dBa BpuapuaassJ^ B[ ap
BaisijB^ara-oai^o^ uppBpj b^ ua íoppajBdssap Bq uopBJBdas B^sa Bqatp
B[ ua ^a^uBuirajaiap oj b Jjnq anb soraauaj X o^afqo oraoa soraxiuas

�Y sin duda se puede observar que la obra de Hegel ha sido triun
far del romanticismo, racionalizar el dogma y al mismo tiempo, por
así decirlo, hacer desaparecer en el conjunto intemporal, donde se
unen finalmente racionalidad y realidad, las disonancias e incluso lo
trágico del mundo concreto. Ño es menos verdadero que hay en el
fondo de su filosofía, un elemento trágico, romántico, religioso, que
si quisiéramos hacer con él el todo de su filosofía, nos llevaría a un
error; sin embargo se diría que el todo de esta filosofía está colo
reado de ese fondo. En el origen de esta doctrina que se presenta
como un encadenamiento de conceptos, hay una especie de intuición
mística y de calor afectivo.
Más bien que de problemas intelectuales, Hegel ha partido de
problemas morales y religiosos. La lectura de los fragmentos de ju
ventud aporta aquí una confirmación a la impresión que se extrae
de la lectura de la Fenomenología, que no aparece desde ese momento,
sino como la narración y la conclusión de los años de formación y de
viaje a través de los sistemas.
.. .La evolución misma de Hegel, en sus primeros escritos, pa
rece gobernada por una ley de contraste que le hace ir de la Aufkldrung a una filosofía próxima a la del Sturm und Drang, luego
volver a la Aufklarung, interpretada gracias al kantismo; luego
volver a una crítica radical del kantismo y a una filosofía mística.
Y es después de haber llegado casi a una especie de divinización de
lo inconsciente que él esboza su sistema donde el término supremo
es la conciencia. Cada una de las veces, Hegel ha vivido profunda
mente cada una de sus filosofías, de las cuales ha sido, en su juventud
sucesivamente intérprete; cada una de esas veces el residuo dejado
de lado por alguna de ellas, lo irracional primero, la reflexión luego,
han reivindicado su lugar, y se ha encontrado un momento en el cual
el lógico ha podido concebir un sistema donde esos elementos todos
eran conservados. Pero ese sistema, donde los conceptos parecen a
primera vista, tan maravillosamente manejados, es la expresión de
una experiencia viviente, es una respuesta a un problema que no es
puramente intelectual. Ese problema del acuerdo de lo discordante,
para utilizar los términos de HerÁclito, de la transformación de la
desdicha en dicha, es la fuente común de la Filosofía de la Historia,
de la Filosofía de la Religión, de la Estética, de la Lógica.
Los conceptos hegelianos no han sido recibidos pasivamente de
las filosofías precedentes. Han sido fundidos, remodelados, recreados,
al contacto con una llama interior.
Poco a poco, sin duda, esos conceptos perderán algo de su vida,
se endurecerán; y en efecto, no hay para nosotros objeción más
fuerte a hacer al sistema hegeliano bajo su forma definitiva que
éste: por. rico que sea, no es bastante rico para contener en él la
multitud de pensamientos y de imaginaciones y de esperanzas y deses
peranzas del joven Hegel. El hombre Hegel destruye su sistema
al mismo tiempo que lo explica. Pero muchos reproches que se le
dirigen recaen a menudo en la forma exterior de ese sistema, en
ciertas expresiones y en una evolución posterior de la doctrina más
— 114 —

�— sn —
'9^61 '8™Bd 'J
'P3 '1^^9H 9P ^lu^s3tl 9P 9j^ojouauiouayj oj ap ajnjonuj^ %a asauaf) íxtól ^ 66I '
•jaiqny -p^ 'axnoddAjj • Jod 'psaj 'qoA g 'tj-"¡s3i3 9P ^i^ojouaiuouayj nq (¿)
•Sf-61 '
•j^iqny -p^ -gg -gBd 'p^ajj ap aiydosoiiyj vj stwp uo\%v\pay^ vj a(j 'Tai^j -g (9)
•jaad -jp "do 'ihv/^ '[ (g)
-sap '(¿) sisa^axa ajqsjou eun X uoiaanpBxj ajuajaaxa ean
sq axno^dijj ^^no b^ b n^f^ids^^ j^p mSojotidiuotia^ B[
•B^iSp^oa^ asBq uoo pBpiunraoo ^p bjsia ap ojund un b uoisuaasB B[ X
[BnpiAipur ajuauíBjnd orasiuBUinq un ap uoiaBdadns B[ aBXBjqns aaaj
-Bd jo^nB a^sa 'moudjsix^f Á voiSorj '^aoajj b BpBdSBSuoa Bjqo BUiíj^n
ns ua ajuauqBtaads^ ^pepianáas Bqanuí uoa o^aaa^qB]sa souiapod ou
anbunB 'axnoddijj ap p xas aaax^d sou utjb bjsxa ap ojund uj^
(9)*44BqBxidsB pna B^ b snjxxrd
-sa so[ ap pBpiunuioa B^aajxad Bjsa agjBzipaj Bipod ajuauíB^os p ua
anbxod 'xaq^s asa xod XBqdo ap xBÍap Bipod ou aa^ajj 'uozbx v\ axqos
opBpunj xaqBS un X is axjua sonptAipui so[ BqBJBdas anb uoiSrpx
Bun axjua op^uioj^ 'ajuaraBja^duioa opiaauBAsap Bq as soub soxaiuixd
so^ ap osoiSqax os^nduir \a BxaxxBa ns ap utj \y 'oidoxd xajaBJBa
ns Bipxad BsoiSipx Biauaixadxa Bjsa BqB^iaqdxa as anb Bpipatu b anb
sa BiaBxsap B-q 'Buiajsts ns opia^u Bq sisixa Bsa a(j 'ouisiui ts ax^
-os opBjaaXoxd opis Bq aaoajj 'SBpunjoxd sauoiaBxídsB sns BxaxaBjsuBs
anb spBu opuBxiuoaua o^[ 'is ax^ua saxquioq so[ b X axquioq p X soiq
b Bxaiun anb pax X oAijaaja zaA b| b ozb^ un xaaajqB^sa a[jiiiuixad
uts BiaBA pBpiJB^nSuTS Bun ua axquioq |B BqBxxaaua 'omsiiuBjsajoxd ja
ouioa 'ouisioi^uBuiox ja 'ojsando ouiaxjxa ja u^ 'oiaxauoa X jBuosxad
soiq un b ounSjB oi^is BqBfap ou Sunuvj^ffnfr bj ap ouisijbuoiobx ja
'ja b ajuaxq *ts axjua saxquioq soj ap pspiun 'soiq uoa axquioq jap
pBpiun íBqBmiuB oj anb pBpiun ap pB^unjoA ^jqop bj pnjijaB buisiui X
bjos Bun ua xipunj opBXBSua Bq opu^na aanpoxd as qaü3jj ap BuiBxp
j^ "SBaiun ouis xas opuatpnd ou ouioa sapBpiunmoa sssa Bxiqaauoa
ja 'xoixajuí o^uaiuiiAoui ns xod opBx^s^xxB 'oSxBquia uig 'SBxapBpxaA
uos Bixojsiq ns ua sspBzíBxua sajBuoiaBU sapBpiunuioa sbj ajuauíBaiun
^aoajj bxb^ "oiaBx^sqB oursixB^iuBuinq un ap op^qnsax ja sa ou p^p
-lun bj Bia^q uoiaBxídsB Bjsa oSxBquia uig 'uotaBaijiun Bjsa xsx^daxd
sa Bijosojij bj ap upiounj bq •ounfoxd ns uoa asxBaijijuapi BjdaoB
ja anb ua Bpipaui bj ua ouis BuiAip BpiA bj ap XBdiaijxBd apand ou
axquioq j^ qs axjua saxqraoq soj ap uoiun bj ap ja uoa apunjuoa as
ojiuij oj X ojiuTjuí oj ap upiun bj ap Buiajqoxd j^ 'Busuinq pBpxunuí
-oa bj ap ouis 'jBnptAiput buijb jap uotaBAjBS bj b BxrdsB ou aaoajj,,
•jbioos ouBjd ja ua Baojoa as aai\[ 'ajuaipuodsaxxoa Biauaixadxa bj ap X
aaoajj ap ojuaiuiBSuad jap BjsijBnpiAipui uoisxaA Bun Bp sou ihv^
SBxjuaim oxa^ "BSoiSijax Biauaixadxa Bun ua 'osoiSijax uapxo ap sbiu
-ajqoxd ap uoiaBjipaui bj ua ajsa ouBija^aq ojuaiuiBsuad jap BptjxBd
ap ojund ja anb ajiuipB aai\[ 'jaSajj ap vifosoji^ vj tía uptonipaj^
oj aq otpnjsa opunjoxd ns ua 'aai\[ iaMajj ap bj sa 8jubixba Bun
uoa anbunB 'ihv^ ap bj uoa ajuapiauíoa Xnuí upiaBjaxdxajuí buq
(5) #4tBjaxauoa pnjtuajd
ap jbui^txo xaja^xBa ns ua buisiui BUBqa^aq 44uoisia,, bj ua anb naiq

�cribe las etapas de la conciencia que de la singularidad se eleva hacia
la comunidad y al saber absoluto, preparando la aparición de la Ló
gica como desarrollo de este Saber Absoluto. Un desarrollo semejante
encontramos en Royce. (8)
W. James distinguía en el pensamiento de Hegel dos aspectos:
"La visión de un filósofo y la técnica que emplea para demostrarla,
son dos cosas diferentes. La visión en él fue la de un universo en el
cual la razón mantiene todas las cosas en estado de disolución y ex
plica todo lo que aparece en la superficie como irracional, apropián
doselo a título de simple "momento".
Es una visión tan intensa en Hegel y el tono de autoridad con
el cual hablaba, colocándose en el centro de esta visión tenía tanto
peso, que la impresión producida no se ha borrado jamás. La visión
de sus discípulos, una vez ampliada para ver las cosas en la misma
escala que el ojo de su maestro, no podía encerrarse más en la escala
de un horizonte menos vasto.
La técnica empleada por Hegel para demostrar su visión era el
pretendido método dialéctico; pero sobre ese punto, ha encontrado
una acogida completamente opuesta a la que le han valido los otros.
Las aplicaciones particulares que él ha extraído de su método, apenas
si alguno de entre sus numerosos discípulos las ha encontrado satis
factorias. Muchos las han abandonado completamente; ellos han visto
más bien una especie de ripio provisorio, símbolo de lo que podría
un día u otro hacerse realizable, pero que no tenía actualmente ningún
valor o significación literal. Sin embargo, esos mismos discípulos per
manecen ligados a la visión misma como una revelación que no podría
jamás desaparecer". (9)
En este pasaje de W. James se desliza un equívoco que conviene
destruir desde ya, porque es un equívoco muy generalizado. Nos refe
rimos a la denominación de la dialéctica hegeliana como un método,
lo que no concuerda con los hechos. El equívoco proviene de la con
sideración de la lógica hegeliana en el sentido de la lógica clásica,
lo cual es profundamente erróneo. La lógica en Hegel es, en realidad,
una ontología, de ahí que los momentos de la lógica, representan los
momentos de la realidad. La lógica es dialéctica porque la realidad
es dialéctica. Si hubiera que caracterizar el método del conocimiento
hegeliano lo haríamos en los términos de KojEVÉ, diciendo que el
método hegeliano es un método fenomenológico en el sentido husserliano del término. (10)
"El conocimiento científico exige por el contrario el entrega
miento a la vida del objeto, o lo que es la misma cosa, que se tenga
delante suyo y que se exprese mediante la palabra la necesidad in
terna o íntima de este objeto. Hundiéndose así en su objeto, este co
nocimiento olvida esta visión que no es más que la reflexión del saber
(8)J. Royce, El Idealismo Moderno, Ed. Imán. Buenos Aires, 1945.
(9)W. James, Hegel and his Method, apud. A Pluralist Universe, pág. 85-6, Ed.
Longmans, Green and Co. N. York, 1943.
(10) A. Kojeve, Introduction á la Lecture de Hegel, pág. 447, Ed. Gallimard,
París, 1947.
— 116 —

�— ¿II —

'Z6I 'WB^linjg •8UBniraojj[ "pg *X-OS '^^^ 's^t^ia-^ sap ai^ojouatuougyj 'laoajx (xx)

-oaiaiduia ssiauaia sbj ap oidoíd opojatu jap uoiasaijdB bj uoa
-suoa apand ou bjjosojij bj anb uaaouoaaj oju^na ua OAjiBSau opBaijiu
-Sis un 'ouras oj b 'uauaji anb oiEipauíut jaq^s jap ^ ouisiopsiiu jap
SBuiaioop sbj ap bjjosojij bj b JinSupsip gjiuiagd anb o^ sg ojs^ #BAi}Baj
-soraap Bzjgnj gp oiugxg Á oaiScqB jb^iuiis ogmbtsd opBjsg oajo jgmb
-[Bng o uorginjuí o sisBjxg gp ojdBJ m 'oiugxuiijugs ra sg ou gnb Bgs o
oidaauoa s^ 'o%9iouoo 'ojggjgi ijvs^aattin 'opunSgs ioidsouoo 'oaauíijd
:^a^ajj BJBd sg ootjpso^ij ojugiuiBsugd ^g,, "Bisi^uoiaBj ajuaraBioiJíisg
sg aaoajj ^p Bjqo B[ gp aaoag aoBq gnb uotaBiaad.iajui Bg 'jdSajj ap
vtfosojiji nj ap ojjdn¡\[ oj X ot\i¿^ og 'bsouibj gjuguiBpBgiji^snfut Bjqo eun
ug aaoag *g op b{ sg ss^g gp Bug 'SBAijiuijap SBaqo sb^ gfg ouioa ubuio^
gnb 'sg[BuoiaipBJj sguoigBjgadagjuT ugiquiBj souigugj 'g^nqiajB g| gs
aiuauqBnjiqBq gnb jgjgBJBg \^ guau ou 'uozbj bj gpuop X oapuBinoj
aaoajj un uBjugsaad sou anb sauoiaBiajdaaiui SB^sa ap opB^ [y
(l) *6t-iiqi-ios^p \&lt;s BpAaj Bpp anb ouisim
oiajguoa I^ag o[ ap BAijafqo,, Bjnianjjsa eun 'odtuaij ouisiui ^s Bas
ou anb '{BqaaA uoiadiaasap o oxuaiuiBSuad 'BtauaiJadxa anb ojubj ua
oidojd Bas a[ anb oaijiaadsa opojaui auaij ou B[[a j^no oj Jod sa j^
•ouiuijgj pp oiapjsa opijuas [a ua pBpjgA Bun Bjuasaadgj 'BiauatJadxa
Bjsa ajuauqBqaaA aqijasap opuBna pna o^ jo^ -^BpBqanjaad,, o BjjBaij
-ipoui uis BpAaj ^\ Á v^auatioo p^pipaj b^ BpAaj Bjjg -BUBipSaq
Biüuaijadxa bj ua ajuaaajip ajuauíBiajduioa Bjausui eun ap a^anoQ^
•opBJjsoui BiqBq oj bX iMv^g ÍJBipnjsa b ojafqo ja Bqjn^aad Boijpuaia
Biauauadxa bj ísbjp soaisanu ua Bjapuajua bj as ouioa jb^ 'Baijijuaio
Biauaijadxa bj ap sajBiauasa so^sbj soj ap oun BqB^ou bX
-xa buibjj as anb oj ajuauíBido^d opuBjqBq sa 'Biauaiauoa bj b Biuas
-aad as anb 'ojgpBpaaA ojafqo ja ojuaiimAoui asa ap a^jns anb ua Bpip
-aui bj ua ojafqo ns ua ouioa jaqBS ns ua ojubj buisiui ts ua Bnjaaja
Biauaiauog bj anb oatjaajBtp ojuauuiAoui asgM 'viouaiuadxa eun jod
'vmjosqv pvpiciisvd eun aod opuoj ja ua aanpBjj as '^aoajj ^jqBq anb
jap oaijosojij opoiaui ja 'BAiiBjnaadsa pnjiiaB B^sa anb JBX^jqns aq^a
SBUiapy "ouBiuosSaaq ja uoa unuioa ap oqanm auap 'opojaui ajsa anb
'aaaasd sou 4Jiaap Biapod as tSBa 'sojund soj^o ua 'sajBaipBJ SBiauaj
-ajip sbj X SBiauBjsip sbj opuBAjBS X ojuaxu^BJj ajsa opuBjapisuog
(ll) '^PÍP-19^ ^jaaJBd uotxajjaj ns apuop ua
osaaAip oj ap BzanbiJ bj ap ouisiui js ap a^iauía ouisiui js b opiqta
-jadB Bq as anb osiAipui o ajduiis opoj ja osa jog -joijadns pspjaA
ns ua BuuojsuBJ^ as X Baiiidiua Biaua^sixa eun ap ojos ojaadsB un
BjSBq orasiui ja Bfsqaj as 'Baijiaadsa uptaBuimaajap bj Bjs^q Baijijdmis
as 'ouisiui js b japuaqaadB b baj^iia as opiua^uoa ja anb ap o uoiobz
-IJB3J bj ap sa^uB oaad í ouisiui js BiaBq aAjanA oaijj^uaia ojuaiuiiaouoa
ja 'Biuijjn B^sa ap oaijaajBip oiuaiiuiAOiu ja ua opuBsajSoad X Bjjai
-bui bj ua opipunq opuBjsa ojag 'opiua^uoa jap Ji]jBd b oinsim js ua

�naturales, de las ciencias de lo finito; y son, si se quiere profundas,
pero de una "profundidad vacía". (14)
Pero, repetimos, estudiando la evolución de la idea he^eliana de
la noción como lo han hecho Wahl, Dilthey, Niel, Kojevé, Negri,
Andler, nos parece que se llega a una conclusión diferente.
"El principio fundamental del carácter empírico es el amor, que
tiene algo de análogo a la razón; lo mismo que el amor se encuentra
en todos los hombres más bien, olvidándose de sí mismo, sale por
decirlo así, de su existencia y de su vida para entrar en otras, así la
razón, en tanto que principio de ley válida universalmente, se reco
noce a sí misma, en cada ser racional, como ciudadana de un mundo
inteligible". (15)
Lówith también indica la relación entre la intuición de Goethe
y el concepto de Hegel, "que es tanto una vecindad como una leja
nía". (16) Y el mismo Hegel indicaba en el prefacio tan conocido
de la Filosofía del Derecho, que la razón es "una rosa en la cruz
del presente" con lo cual anota, —el mismo Lówrra lo indica,— la
unidad de la razón filosófica. Si fuera así, considerando que la Filo
sofía del Derecho pertenece a la época definitiva de Hegel, habría
que pensar que la orientación teológica de los primeros escritos se
conservó en los definitivos. (17)
(14)B. Choce, Lo vivo y lo muerto de la filosofía de Hegel, pág. 13, Ed. Imán.
B. Aires, 1943.
(15)H. Nohl, Hegels theologische Jugensdschriften, pág. 18, Ed. Mohr. Tübingen, 1907.
(16)K. Lowith, Da Hegel a Nietzsche, pág. 20, Ed. Einaudi. Turín, 1949.
(17)Después de haber escrito lo que precede hemos tenido oportunidad de leer el
libro de Paul Asveld: La Pensée Religieuse du Jeune Hegel, publicado por el Institut
Superieur de Pbilosophie á L'Université Catholique de Louvain. Su autor enuncia su
propósito de la siguiente forma: "Desde nuestro punto de vista hemos abordado nuestro
autor bajo el ángulo religioso, con una mentalidad de teólogo en el sentido amplio.
Al hacerlo, nos colocamos en el punto de vista que fue hasta 1800 el de Hecel mismo.
Las preocupaciones de la mayor parte de los investigadores hasta aquí han sido ante
todo filosóficas. Pero al abordar a nuestro autor como filósofo, sobre todo como filósofo
del siglo XX, se corre siempre el riesgo un poco, por precauciones que se tomen, de
sacrificarlo enteramente, por la tendencia muy humana de creer que lo que no nos interesa
más no interesaba tampoco a nuestro autor, y no atender así a los elementos importantes
de su clima de la vida, de su Sitz im Leben. Por otra parte, hemos comenzado por
ignorar sistemáticamente el sistema de la madurez; querríamos de ese modo evitar el
peligro de deslizar en los escritos de juventud preocupaciones posteriores. Considerando
ante todo, en los primeros trabajos, lo que prepara y explica el sistema que le sigue,
se corre un gran riesgo de falsear un poco las perspectivas. Agreguemos en fin, que
nuestro fin no es juzgar el pensamiento religioso del joven Hegel, sino únicamente
hacerlo comprender. Sin duda, estamos lejos de compartir los puntos de vista de nuestro autor;
pero como su pensamiento religioso discute la Weltanchauung cristiana en su conjunto y
bajo todos sus aspectos, creemos que sería ridículo entrecortar simplemente la exposición
de negaciones o de afirmaciones en sentido contrario, y que el diálogo con Hecel, para
ser fructuoso, debería ser objeto de un trabajo independiente.
Creemos no poder resumir mejor el resultado de nuestro estudio que bajo el título
"Libertad y alienación". Por las palabras de "libertad" y "alienación" designamos menos
expresi^nes técnicas de Hegel que ideas del filósofo. De una manera general entendemos
por "libertad" el hecho para el hombre de estar en plena posesión de sí mismo, de
"estar en sí" (bei sich selbst sein) como Hecel dirá más tarde; por "alienación" una
separación orientándose a la hostilidad, una desposesión generadora de la esclavitud.
Esas ideas las consideramos a la manera de temas musicales. En una sinfonía, los temas
característicos vuelven, retomados del comienzo al fin de la orquesta, en variaciones de
todo género. De una manera análoga, consideramos las ideas generales de libertad y de
alienación en el sentido definido como los temas más característicos de los trabajos del
joven Hecel, que vuelven sin cesar en dominios diversos y bajo expresiones variadas".
(Op. cit. pág. 9-11).
— 118 —

�— 6TT —
•9^ -8Bd -jp -do 'iho^ (61)
•(3333JJ
ojatun^j) X6I '^]OJoj^¡ ap ja anbisXi¡dDjaj\¡ ap "íiaj/ '1333JJ #pndn '9X^ "2Bd
Bí 3P anbija-nifjuv^ jns l&amp;8aj] ap juautaSnt a"j 'nnosang "j^ (81)
-uaipaons ^ oppuaipaaaxd opButra.iajapui o\ aua^i op^uiiuxaiap o[ X
OpeiITUU919p J9S un S9 90npOJ(l OXU9IUIipU9JU9 p 9nb J9S BpBg^^
•odraoij oxisanu gp sgxojnB soqanuí uBidBsnipj ou gnb
SOUIUUa^ U9 1333IJ 9qtd9S9p B^ BI9U9TJ9dx9 BSg 'pBpiUn B[ JBjSo^ 89
OpiJU9S nS X UOI9BJBd9S B^ 9p BI9U9IJ9dX9 B[ 9p 99BU JBJOSO^IJ ^^
•oDijugpi os^nduit un gp 'upiun 9p
BISUB Un 9p BJBJJ 98 SOSB9 SOp SO[ U9 ^BUISIXU B^ 89 O)U9TUIB8U9d 9p
sbuijoj 8BJS9 b BA9j^ gnb BUBUinq pBpisgggu B^ ígsjiun ugqap upiSipj
Á bjjoso^ij B[ '^aoajj bjb^ *o^9 gp z^d^g bj9 gj bj giuguiBotun 9nb
BtpU91U9 98 A 'uotun BS9 JBZI^B9J 9p ZBdB9UT UOZBJ B[ B BqBJ9ptSUO9 98
gnb gp Biu9Aoad |Buoi9Bi jgqBS ^ A gj b[ gj^U9 pBpi^np B&gt;q 'jbztj^
-B9I9 9p BJBádB9U9 98 UOZBJ ^\ 9nb S9UOIST989 BUIUU919p X B9J9 OXU91UI
-tpu9^u9 p^ 'jiun 9p zBdB9ui 89 gnb ojgd 'BJBdgs 9nb 'oiu9iuiipu9i
-U9 pp bjsia gp ojund {b sopBjjgjB opBiSBUigp oppguBuugd u^q gnb
b gqgp 9s sojoso^tj sosg gp osb9bjj ^^ *ouisigiiuBuioj jb BqBzijgjgBaBo
gnb pBpiAu^fqns b| X ^unaB^^jny b^ b BzugjoBJBg gnb pBpiAijgfqo B[
Btgsq Bigugpugj b^ gajug uoisnj Bun jbjo^ B^ugjut
-91UB sopBjig sojoscqxj so[ ugpugjdiuog ou gnb o^ 89

'(61) I? 9P
Bjsg Bpsu gnb X 9)jBd BunSutu sg ou gnb ojubj ug o^s s^ 'ojio
o| 'ojsgj p opoj 'gjdBd Bun sg ^g 'opiiJEdga: sg BpiA B^ gp opoi p
gnb oiubj ug ouis sg o^j *p gp Bjgnj B^sg pnptAipui BptA v\ gp p^pxu
-tjut b^ gnb X 'so^uguigp so| sopoj. gp gjugjgjip sg p gnb ojubj ug
ouis pnpiAipui BpiA Bun sg ou gjquioq xi[\ 'Exiuijui pBpisjgAip b[ uog
uozbSi^ X uoigisodo Bgqdiut pBpipnpiAipui gp ojdgguoo \^^ :008I 3P
Diuajsis ap otuaiuSvjj¡ p ug souibjjuoou9 tsy -pnipoB Bjsg ug buijij
-uog o^ ugiquiB^ iaODVf 'axHDi^ 'xmv^^ ap sbijosojij sb^ gp uguiBxg ^^
'(8l)44OUBí9l ^ lBíDíJílJB 8Btn oqonuí 'ooijubuioj ouisBisn^ug un son^puB
so^ gp 9ijb p aod 9)ugis 'snvAO\[ un gp X ^Daix un 9P ^j9ubui b^
b 'o^maHDS anb SBJ^ugiui 'aaaaiHDS X aHxao^) ouiog sbuisiux sgjugnj
sb^ ua aqaq |g 'BnSijuB moaxfy b^ ap sbjis9bui SBjqo sb^ uoa ojaaa
-tp o^objuoo pp 'soaip^uBAa soixaj so^ ap Bpunjoxd uptoBitpaiu b^ ap
BUBuia anb osjgAiun pp Baiiajsg X BsoiStpx upiadaouoa Bun sg 'aaoajj
ug pipiouii^d o[ 'imavjj ugiq Xnuí ojsia Bq o^ ouio^) 'Bp^u tSBa Bqgp
g^ ou BuiJioop ns gp put^uo X oijbuiStjo opiugjuoa p gnb
'BUBUI9p BTJOSOJTJ BA9nU B^ 9p OJU9UIBpunj 9p OpiJJ B
oiJBinqijj ggguBuugd 'XIX I^Í8 T9P soguBjodiugjuoo so\ sopoi ouioo
aaoajj anb a^qijtiastpui sg is 'pBpipgj u^ 'BUBiius^ Biougn^^ut ^\ gp
ojgpBpjgA gguBO[B p gjqos upistggpui bj ug soujBÍgp ugggjBd aaoajj ap
sojxai so^ pxaua^ BxauBui Bun ^(j,, "ouisi^uB^ pp Bpuan|jui Bun b
ou o aqap as oaipmuB oxuaxuiBsuad ajsg ts xgga^qB^sa Ipjjip Xnuí sg
•oai^aiiiuB ajuatuBpunjoad sa 'aaoajj ap piaiui ojuatuiBsuad ^g
•upzBJ tb\ ap otpatu xod ojuaiuiipuajua
pp uopBagdns Bun 'ozuaiuioa p apsgp 'p ua Bnuisut as ^ 'oiuaiui
-ipua^ua pp Boijjja Bun uoa Bzuaituoo aa^ajj ap o^uaiuiBsuad |g

�dolo y la multiplicidad del ser se encuentra sin apoyo entre dos
noches; reposa sobre la nada, porque el entendimiento indeterminado
no es nada y termina en la nada. El sentido propio del entendi
miento puede dejar subsistir juntos en su oposición no reducida, lo
determinado y lo indeterminado, la finitud y la infinitud dada y man
tener el ser en frente del no-ser, que le es igualmente necesario".
Antes había dicho: "Del punto de vista de la escisión la síntesis
absoluta es un más allá, el ser indeterminado e informe, opuesto a
las determinaciones de la escisión. Lo absoluto es la noche y la luz
es más joven que ella, y la distinción de las dos, tanto como el sur
gimiento de la luz fuera de la noche, es una diferencia absoluta;
la nada es el comienzo previo de todo ser, de toda multiplicidad de
lo infinito. La tarea de la filosofía consiste en unificar esas presu
posiciones, en establecer el ser en el no-ser en tanto que devenir,
la escisión en lo Absoluto, en tanto que ella es la manifestación, lo
finito en lo infinito en tanto que vida". (20)
La filosofía aparece en este momento como la mediadora entre
la situación de finitud humana, de soledad en sí mismo del hombre
y la necesidad de restaurar la unidad perdida. Al pensar en esto Hegel
ya supera el kantismo y diríamos que si la filosofía kantiana es una
filosofía del entendimiento, la hegeliana es una filosofía de la razón.
El movimiento dialéctico que después describirá con suma detención
y con grandes detalles en la Fenomenología, permitirá el tránsito de
la subjetividad en que se hallaba encerrado el hombre en cierto mo
mento, ese momento que expresan las filosofías mencionadas, a lo
Absoluto. Y el modelo que toma para ilustrar su idea de mediación,
es decir de lo que hace posible el tránsito de una situación a otra,
es Cristo, o sea que esta idea de mediación que tanta importancia
tiene en la Lógica posterior, tiene su origen en la reflexión sobre
una noción religiosa. Vemos así como la relación entre el kantismo
y el hegelianismo podría provisoriamente encararse de este modo;
el entendimiento, la razón kantiana y también, en primer término, la
sensibilidad, aparecen, tal como se desprenden de la Crítica, a pri
mera vista al menos, consideradas en su exposición inmediata como
algo independiente, pero en Hegel se trata de explicar cómo la sen
sibilidad trascendiéndose se transforma en entendimiento, y cómo éste
superándose a su vez, en el proceso de la Aufheben, se transforma
en Razón y ésta en Espíritu.
La verdad no reside en ninguno de estos aspectos momentáneos
sino en el movimiento que lleva de uno al otro. "El capullo desa
parece cuando brota la flor y pudiera decirse que aquel está refutado
por ésta; análogamente la flor queda declarada por el fruto como
una falsa existencia de la planta y en lugar de aquella se presenta
éste como verdad suya. Estas formas no solamente se distinguen, sino
que se desalojan mutuamente como incompatibles entre sí. Pero su
naturaleza fluyente hace de ellas, al mismo tiempo, momentos de la
(20) Hegel, Différence des Systemes Philosophiques de Fichte et de Schelling, pág. 91
y 89-90, Ed. Vrin. Paris, 1952.
— 120 —

�— 121 —

•8¿ -Sed
'•^1 '8?d 'ai^oiou^inouBqd 'laoajj (12)
*(S2) ^ouiaj ap
opuBjqiuaj j^Sipuaui uaqap sajsna soj aod X pBpijBjJouiui ns X ^as ns
ajuauíBiJBsaaau aqap jBna jb X sajuasajd ouioa opoj aqiaaj ajqiuoq ja
jBna jap ouBJjxa jas un ua ouis 'ajuaipuadapui Bpuajsixa jbjoj p ua
XBq ou ÍBpBjS X joabj ouioa ouis opBpjoaB sa aj ou ojjo oj íouBjjxa
japod un ap pnjJiA ua beusiui is BJBd uaiqiuBj Bpuanaasuoa jod X
ojjo BJBd sa oun íbaijbjoj pBptsaaau Bun auaij opoj 'jas ns ap zibj bj
ouisitu ts ua baojj BpBu íopBuopipuoaut sa Bp^u í ajuaiuBaojdpaj X
opBuiuuajap oj uis ajuBuiuuajap o[ JBSuad apand ou 'Bpuapuoa ns ap
Bjanj JBSuad aqap íopBuopipuoa X uopipuoa ajuauíBaojdpaj ouistm [a
BJBd sa ojsando o\ íojsando otuoa ouis (ajquioq p) ajsixa o_^[w
:b3jb X (^^) 'opas apand anbjod BpBjadnaaj Bjas Bpipjad
B[ anb ap ojuaiuiBsuad p ua opnsuoa un ap pspijn^as BJjuanaua
X sopapjad ap Bjambui as ou anb osa jod sa X íuajsixa pBpiuiAtp ns
X so[p 'ajsixa p oiuoa ajuauíBjn^as ubj íubjbj^bj a^ SBraBf anb ojad
'jBiquiBa uapand sojafqo sns anb 'omsitu p ouioa Bpuanaasuoa jod
oujaja ubj 'jopajxa opuntu sa p BJBd opoj anb 'ajuaipuadaput jas un
'ojsando un sa buiijuj sbui BzapjnjBu ns ua ajqiuoq p anb ap oqaaq p
jod opBzpajaBJBa Bjsa jouib ajsa ap Bpuasa b^^9 :Bjjanui pBpq^aj b^
ap jouib pp ojtsodojd b Bjaap sooiSpjoa^ so2uaiu8vu¿[ so[ ua j^
(12) *44B^S^ 83 ou 9tl^ I 89 'uiuijaj bsoo B[ apuop i^p íbsoo
b^ ap ajiiuq p uaiq sbui sa pBpisjaAip v\ ajuaiu^Sopuy *is ap sod ua
opBÍap Bq Biauapuaj b^ anb jaABp^a p sa opBjpsaj opnu p X ípBpipaj
BtABpoj pna p osjndiut a^diuis p sa Bpuapuaj B[ omoa 'oaia ou
O[ sa omsiin is jod uij p ÍJiuaAap ns uoa ojunf opBjpsaj
[a ouis opBjpsaj p sa ou paj opoj p X ojjo^avsap ns ua ouis 'sauíj
sns ua BpBjoi^B Bjsa ou bsoo b^ anbjoj 'ajuatuBAijaaja BpsjBjjoip p
'B[p jod ozjanjsa ap X p^papas ap BpuaiJBdB bj b JBposB BJBd X
Binsiin Bsoa B[ JBajJos BJBd SBqaaq sauopuaAui sb[ ajjua ajuauíBAija^p
opBjuoa anb X^q saauojua 'paj ojuaimpouoa p jas ajainb is 'jaaou
-oa pp ozuaiiuoa p anb sbui o^p jas apuajajd 'aaBq anb oj is oja^
¿Bjajsa Buisiiu bj ua oppnpojd Bq Booda bj anb SBiuap oj opoj uoa
Biauajajip ns jod anb uoisiaajd joXbui uoa 'sojsa asjaaouoa uBjjpod
soipaui anb jod X sopBjpsaj X sauij sns ua anb jofaui 'oarpsojij
o^BqBJj un aXnjijsuoa ajuauíBUjajut anb oj 'asjBsajdxa Bjjpod anb u^
•jBiauasa oj uoa uoiaBdnao bj jas jod ajuauíjiaBj jBSBd uapand uoioobj
-sijBS ajjBp ouioa isb 'buijoj jbj ua asjsiaunuojd ap BiauaSixa b^
•soiJBsaoau
ajuauíBnjnuí sojuamoui 'sauoiaaipBjjuoa X s^qanj sajuajBdB sbj ap
BJnSij bj ua jaA X ajqij asjBAJasuoa o p^pijBjajBjiun ns ap asjBjaqij
jaqBS ajans ou apuaqajds oj anb Biauaiauoa bj 'ajuauíjBjaua^ 'bjjo
ap X oaijosojij Biuajsis jap ojaadsaj uoiaaipBjjuoa bj isb asjapuajua
ajans ou 'ajjBd bjjo jod oja^ #opoj jap ^piA bj aXnjijsuoa anb oj ojo3
sa pspisaaau btusiiu Bjsa jod X i bjjo bj ouioa BiJBsaaau ubj sa Bun
bj anb ouis 'uBu^nd ou ajuauíBjos ou jBna bj ua 'b3iubSjo p^piun

�Como se observa en este pasaje, Hegel ya anuncia un poco oscu
ramente la posibilidad de una superación de esas oposiciones de tal
modo que la conciencia desdichada deje de serlo.
Por ahora la dialéctica parece un juego estéril de las oposiciones
pero ya se advierte de una manera un poco confusa, como esas opo
siciones han de tener un sentido, un progreso, lo cual da su signo
positivo a la negación misma, condición necesaria para la dialéctica
y por tanto del progreso.
Si la verdad, como enuncia el trozo de la Fenomenología citado,
no está en ninguna fase determinada, es menester que cada una se
profundice, que se supere, que se trascienda, conservándose; todos
estos son los matices que tiene el término aufheben, que designa el
movimiento propio de la dialéctica. La idea de síntesis en cierto modo
representará una vuelta a la tesis, pero ese movimiento de involución
sólo será posible cuando se hayan agotado todas las posibilidades, todos
los avatares por los cuales debe atravesar la conciencia humana. "El
amor debe recorrer un ciclo de formación desde la unidad no des
arrollada hasta la unidad realizada. Esta unidad es una vida que ha
culminado {Vollendentesleben) porque la reflexión se encuentra sa
tisfecha; a la unidad no desarrollada se oponía la posibilidad de
reflexión, de escisión; en esta unidad de la vida, la unidad y la esci
sión están conciliadas; realidad viviente que había sido opuesta a ella
misma (y que ahora se siente), pero que no había hecho de esta
oposición un absoluto. En el amor el viviente siente al viviente. En
el amor son resueltas todas las dificultades, la unilateralidad se separa
ella misma de la reflexión y la oposición infinita del ser uno, incons
ciente, no desarrollado". (24)
La acción de la reflexión, de la limitación, de la separación son
condiciones indispensables para que la labor del amor, que es una
labor unitiva, conciliadora, pueda realizarse. El juego antitético tiene
lugar, pues, entre la tesis y la síntesis. Lo que Hegel llamará poste
riormente concepto, es lo que llama aquí multiplicidad desarrollada.
Pero conviene recordar que el término concepto en Hegel tiene por
lo menos dos sentidos fundamentales: una peyorativo, próximo al que
le atribuyen las doctrinas antiintelectualistas: el concepto es separa
ción, universalidad abstracta, análisis; y uno nuevo, el suyo propio,
que supera esos puntos de vista, lo cual autoriza a afirmar que la
lógica de Hegel es evidentemente una lógica diferente de la clásica.
En la obra ya mencionada de juventud expresa lo siguiente:
"En el Reino de Dios, la realidad común a todos los seres, todos
los que viven en Dios, no ea una realidad conceptual común (Begriff)
sino el amor, un lazo viviente que une a los creyentes, ese sentimiento
de la unidad de la vida en la cual todas las oposiciones, como las
hostilidades y también las conciliaciones de las oposiciones perpe
tuadas —los derechos— son suprimidos; yo os aporto una nueva orden,
dice Jesús, y es: amaos los unos a los otros y en lo único en que se
reconocerá que sois mis discípulos. (25)
(24)Id. pág. 379.
(25)Id., pág. 321.
— 122 —

�— 21 —
"61 '?** TI(OE)
'lf -^*d TI(62)
•8f, -Sed -pi(gg)
'6 "^e^ TI(¿2)
"Sed ihom(92)

^ gpuBjS pmaiA B[ b 9{qBsu9dsipui njTjjdsg p 'oinsBisnjuo p
B^ BIHp p 9punjUI pBptpmj TIS X UOZBJO9 p ^ UOlOBUl^BUIl B^ 9jqOS
9^u9xn9jj[9nj BXods 9S gnbxod 'BpBAod B[ 9p onSuijsip 98 b^sq 'pernota
•ayu o potaos o avjndod itpt^tjau B[ 89 BsoiSipj buijoj: BjiBno buq
•SOUBIJUB^
9^U9nqBpU9S9 SOSBJ UO9 9JS9 9p UOTS^9A BUn Bp SOU STlSdf dp Vpjy[
B| U9 oS^n'q "(62) ajuaniBpBpiB opBj^ptsuoo onpiAiput pp uoiOBonpg
TB\ B BpBUlJS9p BqBJ89 BUTJJOOp nS ^8nS9f 9p BJllSljf B{ U9 9SOpUBlld
-sui laoají 99Bq b[ uopdtdos^p B^na vpvajud tipiSijaj. B[ oS^n'q
(82)"í4BraIB pp pBpipjdoraui b^ gp Á soiq
9p B9pi B^ X 8O989p X 89J9q9p SOJJS9tlU 9J^U9 8OX9U SO|^ 9p
BUI9JSIS unn Boqduii 9nb inawafqo uoiSjjdJ. b^ sora9U9j
(^2) *&lt;tpBpipiJOniUI B^ U9 'pBpiUIAip BUn U9 9J 9IX9 BOlJOBjd UOZBJ B[
•OJ9^U9 aod pgj BS^q 98 49jJBd Bun pBpqB9d U9 jpnpBjj 9quinoui sou
SOJJOSOU B pn9 pp 4OUl9JdnS U9iq p 9nb JBJ9ds9 JOpod BJB^^^ "9JU9PIA9
S9 BUBijuB^ uppBjídsui BXno 'vap^fqns upiSijaj. b[ ouiuij9j J9uiijd
U9 ÍUOlSipj B^ 9p SO^99dSB 8OIJBA 9llx&gt;UIlSip aa^ajJ B0Od9 BS9 U^
(9^)'^uoiSipj ou X Bj^op^j^ S9 (puv^suayf
apud^amuosvu) 9iuBupopBJ ojo^pjui p ops opBipdta^ Bis^ pno
[9 U9 pj OJU9IUII9OUO9 Uj^ qg X OJ9)U9 OpunUI p 'SOJIOSOU 9JJU9
UOIOBpj TS\ 9p 'SOIQ 9p O9ISIJBJ9in U9iq SBUI O O0IJIJU9p OJU9IUII9OUO9
opoj 9p 9ju9UiBjn[osqB 0JBd9S 9iu 'uoiSipj 9p o^Bq oX opuBn^
*UBUI9p OIUSI0ISB[99Jd pp S9JUBJJOdlUl SBUI Z9A pj S9^UBJU989jd
-9J 8O[ U9XnilJSUO9 9nb S9JOpBSU9d SO1S9 B OUIlXOjd XniU B^S9 ^333JJ
•nvhxv\[ e BinqijjB oMissa^ ^nb o 4tsoiu9^ sns b BinqijjB aaaaajj onb
Bianpiqes B[ ouiod oqiouoo onb 'BjjnpiqBS B[ :Biup pp ouiijuí oí&gt;[B aa^
-ajj 9uodo ojo^p^ui oijj \y 'aaHaavi^aaiaaHDg 'aaaaiHDg 'Mnaaaaojj
UBIU9J 9nb BUISIIH B^ 89 UOl^ipj B|^ 9p B9pt ng 'BpU99OUl 9p OpBJ89 Un
9JU9UippU989 89 UOlSipj BJ ÍOOIlUBlUOJt OUISIAIJIUIIdd pp SBldodd UO8
upiSipi B^ 9p aaoag 90Bq 98 gnb 89uopBju9S9jd9J 8BJ9iuiad sbq
•UOI9Bqi9UO9 B^ 4ZBd
I jbjo[ opipod Bq ou 9nb Bpu^puoo Bpoj so Bpsqoípsop
-UO9 9nb O^S9nd 'BpU9I9UO9 B^ 9p SBUIJOJ SB^ 9p UpiodlJOS^p B[
U9 B^s^ 9nb ouis 'b^9 op BdnDO os aaoajj ^nb 999JBd onb uo
BT U9 O[O8 BpBIBJJ B^S9 OU 'BJS9 9nb 9SJI99p BJjpod 9pUOp 9p '
-ipS9p BI0U9pUO9 B^ 89 OSodoJ nS BZUBOp OU 9nb BpU9I0UOD BQ
•AOisaH^ un 9p X aavv3a^aai^j un
gp :jb9jb souiBiapod ^aHDSZxai\[ un 9p X avasvj un 9p souopdu^
-89p SB^ 9p 'iHV^^ BJOUB
4SBpBf9[B XlIUI UBJ89 OU 89UOI9dlJ9S9p
SB^ i S9UOI8IAOUISO9 9p SOlUBIJip 'BpiA 9p SBUUOJ 9p UppdlJOS^p BUn
9p OU18 í 91U9UIBAISnpX9 8B9pi 9p oS^nf Un 9p BJBJ^ 08 O^[ "BpB^pjJB
-S9p BX 'BUI9jdnS pBpiun TS\ B JÍB9p B^SBq BI0U9I9UO0 V\ BS9IABJJB
9nb 8BdBJ9 SBSJOAip STB\ 9p UOpdlJ9S9p B^ 89 Vt^ojOUdUlOUa^ BQ

�Como se puede observar por este criterio estamos muy lejos del
pensamiento de la Ilustración; su teoría del genio nacional está muy
próxima a Herder.
"El genio nacional fresco, se siente a sí mismo en su fuerza, se
arroja ávido sobre toda novedad y toma un interés vivísimo; puede
ser que la abandone y se aferré a otra cosa; pero esto no puede im
poner cadenas a su frente libre y orgullosa. El genio que envejece
se caracteriza de preferencia por su vinculación a las tradiciones, se
fastidia de las cadenas, como el viejo de la gota, lamentándose sin
poder quitársela de encima; se deja arrojar de aquí allá, a gusto de
aquel que lo domina; disfruta a medias, no libre y abiertamente con
aquella alegría serena y bella que invita a otros a la simpatía. Sus
fiestas son locuaces, de modo que el viejo se queda en una charlata
nería, sin encontrar una voz decidida ni un placer sano y enérgico".(31)
Es tan complejo el sentido del término Genio en que lo emplean
los alemanes de esta época que ya Heinse había dado una lista de
los posibles sentidos: "Witz, Verstand, Geist, Scharfsinn, Fahigkeit,
Gabe, Natur y Herder agregaba que ninguno de esos términos podía
tomarse aisladamente sino que era menester tenerlos todos en cuenta
para entender lo que significa en alemán la palabra Genio.(32)
El pueblo alemán de esa época se le aparecía a Hegel como un
pueblo viejo, decadente, que necesitaba genios que lo renovaran y
le dieran una nueva vida. Los pueblos jóvenes en los cuales busca
inspiración están en la antigüedad y siguiendo la orientación de mu
chos espíritus de su época ve en Grecia, el ejemplo de pueblo joven.
Siente en esa época una gran hostilidad hacia el judaismo y al
cristianismo, pero poco a poco va advirtiendo que es posible unir
dos modos de pensamiento y de sentimiento diferentes: el paganismo,
religión de la serenidad y de la dicha, pero ignorante de su desdicha
y el cristianismo; su propósito es fundar un cristianismo pagano.
Las inquietudes en que vivía y en que vivía el pueblo alemán, en
medio de sus hostilidades y de escisiones serán la condición para su
unión futura; Schiller, Holderlin y Novalis profesaban las mismas
ideas. "Si el universo debe ser totalidad bella, sustancia plena y tam
bién espíritu, reflexión renovada sin cesar, se ve como el problema de
la beatificación de lo particular, la beatificación del sufrimiento y de
la conciencia desdichada está en el centro de esta filosofía, como es
menester que estén unidas las ideas de un dolor infinito y de una
feliz totalidad. Hegel sabe que esta totalidad no puede ser alcanzada
sino por la lucha y el sufrimiento. Y lo mismo que ha puesto de
manifiesto la necesidad del principio de contradicción, en el sentido
enérgico y profundo del término, para el pensamiento lógico, ha mos
trado en su filosofía de la historia, la necesidad de contradicciones
constantes en los hechos; para él, no hay reconciliación perfecta si no
(31)Nohl, op. cit. pág. 6.
(32)v. P. Grappin, La Théorie du Génie dans le preclassicisme Allemand, pág. 224,
Ed. P.U.F. París, 1952.
_ 124 —

�— s^t —
•6Z -8Bd -j;o "do Ihv^ [ ()
aiuaiupiaadsg -oABpsa p A ouib pp 'viSojouaiuoua^ Te\ ua BJBdnao ae
ojuBj anb o| ap uopisodo B[ uB^uasajd sapiuaijo sauoi^ipj sbq
•jBjadns ja^sauaui sa anb
o^Bipauíui ospj un ap uatqniBj inbB b^bj^ as 'jauaiuBiu ap ajqisod
-un (Bjspijojsiq ajuauíBpunjojd uoisia ns souiapjoaaj) aaoajj BJBd sa
pspiuajas bis© QJaj 'UBjisixa ou 's^aijá BuqB pp oijqiuos ojaadsB p ua
ubjusisui anb NMVi^iavu ap 'aHDSZxai^f 9P sauoiaBjaadaa^uí sb^ BiABp
-oV í^qaipsap ns ap aiuB-iouIfr 'sua^as 'Bsoqaip 'zipj Buip un íBooda b^
ap sBjstatsBp so^ uBiqaauoa b^ ouioa aqiauoa B[ BaidS Buip ^g
'BUBiisoa Buip pp Á Bjpnf Buip pp
'BaiaS Buip ap uoxoduasap b^ sa SBds^a SBsa ap uoiaduasap Bg *BpBJ
-adns ap sauotaipuoa ua B^sa saauo^ua ops íB^p ap Biauaiauoa buioj as
ouisiuBijsij^ p aod oSan^ Á 'BpBJOuái oaauíidd sa Bqaipsap B[ isy
*a^jBd bjjo
ua Bisa A opBjpnsaj Bq soiq anb ap opunuB p uos 'Biauaidadxa Bisa
ap SBinaj sop so[ uos anb 'sopBuopuBqB aaquioq p A Bjjaij b^ 'bjoba
Bqxunj b^ 'BiauasnB ns 'soiq ap aiaaniu bq uas OAanu pp ojuaiiutaBU
p BpunuB anb zapiABJ B[ ap jopp p sa ouBpsiaa jopp p íouisiu
-Biisij^ pp saABJ^ b oppuBjapisuoa 'ojuaiuixjjns pp oAijisod aajaBJBO
p aaqos oppsisui Biq^q vA snvAO\[ "pBpqiqBisa b^ ap o^uaiuiiiuasaad
[a auap 'aopp asa ap 'pnjambui Bsa ap 'BJadsa Bsa ap ojjuap o^ad
'aBjadsa ja^sauaiu Bag 'Biauaianoa B[ ap Basipo Bsa ap puij ouirajaj
p 'uoianps B| JBJjuoaua Bipod ou 'oaiaojsiq odiuaij ns ua SBpBzíBjua
a^uauíBpunjoad 'saaoiaa^uB sbjjoso^ij sb^ ua anb ajjatApB laDajj
auias tui/i iiunni(os
sasaip sai/ap^ wap snv
:saauo^ua ops íB^ado as upiouapaj b^ apuop
'oAtiBpaadsa ojuBg sau^ai^ p dBa^ Bis^q 'bzub^ b^ ap Bpi^aq B[
ap 'uoisiasa B^ ap 'jopp pp oxpatu ua 'jBaja b BpBuapuoa Bjsa anb
Biauapuoa b^ ap uopippxu b[ jas aaaasd AHaNrr^ ap uoiaip[Btu bq
•BUBipSaq BDiScq
^\ A Nnaamojj un ap ouBÍ^^d oiuspiisiui p 'snvAOj&gt;^[ un ap oubi^
-sijo oiusiaijsiiu p aj^ua ajuaisixa pBpimixojd b^ BqBjjsotu mv^
•aaoaQ ap piaiui oiuaiuiBsuad p
Biuixojd ub^ 'bijosó[ij BpunSas ns ua 9MmaH3 ^p ouiuuai p jBa^d
-uia BJBd vasipo ns ap 'sauoiaBjisaq sns ap 'sauoiaBjpso sns ap 'sojaqj
-uoa sns ap 'Biauaiauoa b^ ap pspiaiJO^siq B[ ap upiadijasap B{ 'Bjsaijiu
-Bin BjauBiu Bun ap souaui o\ jod 'souiBj)uoaua ou p ua ía^uaniBJaj
-ua BjaiaBjspBS anb ojoso^j un jas opnd ou 'sbjjoso^ij SBjsa ap jopBJ
-idsui uaiunu omoa aaajsdB vzomws ^nb Jiaap Bpand as anb ap JBsad
b anbjod inb^ sotuijjaApy *puij pn^ijBaq ^\ ap A upiun u\ ap uoiaip
-uoa tb\ uos 'uoiaaipBJjuoa bj 'jopp [a 'opsaad p 'ucnsiAip b^ íoiuaiiu
-Bsuad ns opuoj b japuajdiuoa somajanb is jipuiasajd apand as ou
pna bj ap ^aoajj ap Bjjoso^j bj ua aiuBjsuoa BaijBiuai Bun

()

jopp pp A uoispsa Bia^duioa sbiu b\ ap sop^jsa so^ jod opBSBd ^q as

�ve Hegel esta oposición en el judaismo; es una oposición que supone
en la forma de concebir a Dios y a los hombres, una completa sepa
ración previa a donde ha de tener lugar la unión.
Toda la experiencia del pueblo judío es la experiencia de una
separación. "En el curso tomado por la evolución del género humano
antes de Abraham, de este importante período en el cual la barbarie
que siguió a la pérdida del estado de naturaleza se esforzaba por
vías diversas en volver a la armonía destruida, hemos conservado,
algunas huellas oscuras. El efecto del diluvio sobre el espíritu de
los hombres debió ser el sentimiento de una profunda escisión, una
inmensa incredulidad respecto a la naturaleza; ella que hasta en
tonces se hahía mostrado amistosa o tranquila en el equilibrio de
sus elementos, respondió a la fe del género humano por el odio más
destructor, más insoportable, más irresistible; en su furia, ningún
amor discernía el ser a perdonar sino que ella sembraba salvajemente
la devastación en todas las cosas". (34)
Abraham, el padre del pueblo judío rompe con su familia, se
encierra en su aislamiento. "El primer acto por el cual Abraham se
transforma en el padre de la nación es una escisión que rompe los
lazos de la vida común y del amor, el todo de las relaciones en las
cuales había vivido hasta entonces con los hombres y con la natura
leza; esas bellas relaciones de su juventud las arrojó lejos de él". (35)
El hombre por un lado, el mundo por otro, y Dios, permanecían
como algo enteramente extraño; un Dios que dominaba, pero que no
podía ser comprendido, en el doble sentido que Hegel le atribuye al
término, de entender y abrazar; ya aquí se advierte la ambigua signi
ficación que tiene para Hegel el término Begriff que habitualmente
se traduce por concepto, pero que está emparentado con zu grefen
(aprehender) y zu begrefen (abrazar). De ahí deriva la importancia
que tiene el estudio de estos desarrollos iniciales del pensamiento del
joven Hegel, que creemos, que no se borran en el pensamiento del
Hegel definitivo.
"La gran tragedia del pueblo judío no se parece a la tragedia
griega; ella no puede suscitar el temor o la piedad, porque éstas no
se despiertan sino ante el error fatal de un ser hermoso; su tragedia
no puede sino despertar horror. El destino del pueblo judío es pa
recido al destino de Macbeth; sale de la naturaleza, se vincula a seres
extraños arrastrándose y destruyendo a su servicio todo lo que hay
de sagrado en la naturaleza humana y debió finalmente verse aban
donado de sus Dioses (porque eran objetos y él era su esclavo) ano
nadado hasta en su fe". (36)
Dentro de ese cuadro aparece la figura de Jesús. Hegel había
escrito una Vida de Jesús, donde éste parece ser un representante del
kantismo. En un pasaje, Hegel presta a Jesús este discurso: "Porque
la divinidad ha distinguido a ^al punto al hombre del resto de la
(34)Nohl, op. cit. pág. 243.
(35)Nohl, op. cit. pág. 245.
(36)Id. pág. 260.
— 126 —

�LZl —
•68 -3Bd -ji^ "do 'iho\[ (8)
•08 -3?d -pj (¿)
•pnjiuxjuí B[ B^SBq BJjuanaua as anb ua pn^uij ap uoiaipuoa B[ ap ajq
-uioq [b jba3[[ uoisiui jod jauai ap Bq btjoso[tj Bq 'upiaBqiauoa Bun
ap pBp^iqisod B[ ussiAip oa anb ojad (uoiaunj Bsa auaii ojuaixnip
-uajua [a) sauoiaBJBdas uaaa[qBisa anb uoixa^jaj b[ ap 'ojuaitaipuajua
pp SButijaop nos íuoiSipj ua ouisiBpnf [a anb orasiui o[ OAijB[naadsa
ojuatuiBsuad [a ua UBjuasa^da^ iaoDvf ap X aiHDi^j ap sbijoso[ij: SBq
'vopiÁ'j ns ua ojuaiu
-^punj xnv^J anb X uqiaBJjsnq B[ OAnj anb 'BUBUinq ajuauíBjnd uozbj
ap Bapi B[ uoa apiauíoa ou anb BÍa[duioa Anuí uozbj Bun ap o jad
'o[jruiupB souiapod 'uozbj b[ ap bjbibjj ag ¿[buoiobj á oai&lt;&gt;[ aiuauíBJ
-aui BisiA ap ojund un apsap 'sajoija^sod SBjqo sns ua 'oaiSo^oai oiaad
-sb ajsa ap opBÍodsap souiBj^uoaua anb uoiasipaui ap oidiauíjd asa
jBjapisuoa saauojua omoa? 'sotjbjjuoo so[ aun anb jouib ap otdiauijd [a
'BjaBjjsqB sbui BjauBui Bun ap o o^sij^ sa jopBipaui [a 'osoiSqaj b^sia
ap ojund un apsap BpBJBaua sa uoxaBipaui B[ sojoosa sojauíijd so[ ug
•Baijaa[Bip b[ ajiuuad anb o[ sa pn^ainbui Bjsa íoSaisos ns 'zBd ns op^z
-ub3[b Bq ou anb Biauaiauoa B[ ouioa soiuBjuipp anb 'Bpsqaipsap Bia
-uaiauoa B[ ap uptadijasap Bun Bp son ^aaajj :jsb souiBiJip 'ojuaiuiBu
-ozbj ojjsanu opuaiuinsa^ *bSo[bub Bza[Bjn^BU B^n Bjpuaj jopsipaui
o^uauia[a [a anb ap uoisnpuoa B[ jasj^xa soiuapod osa jod 'oAijxuijap
o^uatuiBSuad [a ua uauai^uBui as Baij9so[ij pmainbui B[ ap A Bsoii[aj
pnjatnbut b[ ap Biauapiauíoa Bjsg -Bpxpjad pBpiun B[ jBJiuoauaaj sa
Baijoso[ij Biauaiauoa b[ ap oiuoa 4Bsoi^i[aJ Biauaiauoa B[ ap 'uoii[aj B[
ap ojub^ uoiaBjídsB B-q -BpBqaipsap Biauaiauoa B[ ap uoiaanpBJj b[ sa
'BUBi^sija Bisa[^j Bq 'a^uBjsip A ajquioq [ap opBJBdas 'oAi^afqo soiq
un ua BpiBaaj Bun [a BJBd Baijiuáis 'pBpmnuioa o^usna ua Bisa[^j
B[ ap uoiobuijoj B[ anb 'isb sa o^ubj^ "BisqBnpiAipui ajuauíBpunjojd
jajaBjBa un uauai^ so^ijasa sojaiuijd sns ua laoajj aqiouoa o[ ouioa
[B) uoi^i[aj ns A snsaf o jad 'japjad ap Bq odiuaij [a uoa anb [Bnp
-lAipui jajaBJBa un auai^ upiOBipam Bjsq 'jopsipam un a)uaui[Biauasa
sa snsa #uoiaBi[iauoa ap uoiaunj: Bun inbs sa snsaf ap uoiaunj Bq
(8S) 'OH o
jaaja oun Bp^a b BJBuiuua^ap [Bna B[ '[BSjaAiun uozbj b[ ap bdijijo
b[ b BzuBuasua ira oíamos o^ #bijo[S iui oasnq ou anbjod 'ajdaaB b[
'szuBuasua iui ajqos asopuBÁodB anb 'aipBU ap ofixa ou oA íp^paid
-ojd ira 'Bapi iui oiuoa ouiB[aojd o[ ou oA 'ouasua o^ anb oq 'oíainf
[ap Bpipaiu bjio jBaipui Bupod o[aia [ap o Bjjaij b[ ap pBpiJojnB
buiiSuiu [Bna b[ b '^p^u sbiu ap apuadap ou uoiaB[siáa[ BXna uozbj
b[ ouioa B[3Aaj as oX asq "orasiui is b asjBSznf ap zsd^a sa 'Bpiaajaui
Bsuaduioaaj B[ orasiui is jod BJiujaasip anb o[ X uoiaisodmoasap B[
ap X Bquini B[ ap Biuiaua jod Bisa [Bna o[ jod 'oX ns jbuib[[ apand
ajqiuoq [a anb oq,, :aXn[auoa 'bubiuoj\[ b[ ap uouuag [a ajuaraajqq
oaod un jauodxa ap sandsap 'aiuB[apB sbj^[ (¿g) •(.4aaa[qouua X aSiJip
sb[ o jad 'sa[BjnjBu sauoiaBui[aui sb[ Buapuoa ou B[[q 'oupsap oj[B ns
bzi[B3j ajqmoq [a anb 'B[[a ua auaij anb aj B[ jod ouis sa o^[ *uozbj
ap piop O[ 'Biauasa ns ap ofa[jaj [a uoa piuiuB o[ B[[a anb Bza[BjnjBU

�La dialéctica es la ilustración de ese itinerario; el hombre, para Hegel,
tiene una condición iterativa y la filosofía no es sino la descripción,
al menos en la Fenomenología, de ese vagabundeo, positivo en el
fondo, aún bajo sus aspectos más enérgicamente negativos, porque hay
una positividad en el hecho de "perder su alma" como dice el Evan
gelio; frase que Hegel interpreta en el sentido de que la condición
de la salvación es la pérdida, pero pérdida que tiene un sentido po
sitivo porque señala el advenimiento a una forma de vida superior.
Ya en esta época se sitúa superando el romanticismo; la conciliación
no avanza indefinidamente en lo que los románticos llamaban un
Jenseits, sino que es posible obtenerla. Pero la obtención fácil que
afirmaba Schelling, la unificación inmediata que éste creía, no es
la de Hegel, sino que se debe pasar antes por la separación, como
etapa ineludible.
Las filosofías de su tiempo no pueden obtener la unión. La exal
tación romántica de la subjetividad, es en el fondo una religión de
la desdicha; la subjetividad romántica, como Goethe lo advirtió muy
bien, se destruye a sí misma, se consume; él había notado esta situa
ción parado jal que expresaba en estos términos: "En todo lo que
vive y debe vivir es menester que el sujeto prevalezca, quiero decir
que sea más poderoso que el objeto; debe primar sobre el objeto
al modo de una llama que consume la mecha", pero agregaba: "Un
instinto de cultura poética siempre actuante que lo presiona siempre
de dentro y de fuera constituye el centro y la base de su existencia.
Cuando se ha aprehendido ese punto, todas las otras contradicciones
aparentes se resuelven. Porque ese instinto no conoce reposo, debe
orientarse hacia afuera a fin de no consumirse él mismo falto de esto
fa, falto de materia; y a causa de que ese instinto no es un instinto con
templativo, sino solamente un instinto práctico actuante, una vez vuelto
al exterior, retorna contra sí, por reacción". Y a esos textos goethianos
que ilustran magníficamente la situación de la subjetividad román
tica, que Goethe como Hegel quisieron superar, agregaba Du Bos:
"El sujeto es el Trieb, esa palabra que en nuestra primera conver
sación, yo os decía que era menester, para darle todo el sentido que
Goethe le atribuye, traducir por nuestros tres términos de instinto,
necesidad y propulsión Puesto que en esa primera conversación nos
hemos explicado completamente sobre la poetischer Bildungstrieb,
sobre el instinto de cultura poética, unamos el Trieb mismo en su
carácter original y para unirlo de ese modo, más que a uno cual
quiera de esos tres términos o incluso a los tres términos reunidos, yo
os sugería hace quince días, me inclinaba a reunir toda la significación
en una sola expresión y diría: el Trieb es la fuerza motriz del ser.
Esta fuerza motriz sabemos ahora el nombre que lleva en el lenguaje
goethiano, el que Goethe le asigna, no es otra cosa y nada menos
que la fuerza de propulsión de este ser "sólido, tenaz que no se des
arrolla sino de sí mismo"; no es otra cosa y no es nada menos que el
Daimon. No volveremos sobre esta denominación y en lugar de volver
amalgamemos con el Trieb el otro término que pertenece al vocabu
lario del joven Goethe, del Goethe titánico: el Drang. El término
— 128 —

�' — 621 —
\
'6t6l '8Í^BJ 'Bajao^ -pg '99"^-9 "S^d 'a^jao^) 'sog riQ *q3 (6)
bj apsap aaaajj jo sotuapuorao jbj jod X OAiiiuijap aaoajj jo uo Xbjj
•ojuoraajqBiiAOui JBSBd oqap pBpiuBumq bj sajBna sbj jod 'sBiauaijadxa
X souoiaipuoa uos opBaad jo X jojjo jo anb Bxapisuoa anb bijosojij
Bun 'orasiraijdo orasira ns ap ojraop nnB 'BJopBjosap orara un sa Bpnp
uig raoioBniís ns ap asjBJoqij jopod ja onpiAipui jap oiuaraBxajua
apuadap ou anb bX 'uraasniis bj aju^jodsasap sbiu aaBq anb 'bjsioij
-ojsiq upisiA Bun X^q oraijjn a^sa uo ojad 'ojuoiuibjsib ns uo a^uois os
onpiAipui jo opuBna UBjsaijiuBiu os 'jbiu jo 'opBood jo 'aaoajj BJBd
íbj^sbjjb oj onb BOBjuoraap Bzaonj bj 'pBpisaaaj^[ bj 'ouijsap ns jbuoio
-ibj^ opond ou onpiAipui jo aHxao^) bjb^ •orasiaira^uioj jo jBJodns
ap BxauBra ns ua 'Biauapiauíoa ap soraaraaja souibjou ojad 'sbubij
-a^aq sauoiadi^asap sbj ua UBJjuanaua as anb 'osnjaui uoiaBjadsasap
bj X BijoauBjara bj 'BA^afqns ajuauíBand uoixajjax bj ua Biunsuoa
as ou X ouaa^xa ojuaraijB un anbsnq Bjja aHxao^) na anb aa^q anb
Biauaiauoa bj ap osjndrai jap uoiadijasap bj ua bijbj Bpnp uig
(6) "^odijo^o^bo oai^b^
-adrai jap BjqBjBd bj 'jaqap ja BuSisap anb Btusira BjqBjBd bj 'jjos ja
inbB sa X —jiaia aqap ja anbaod X baja ojafns ja anb BJBd 'p^pisaaa^
bj ap 'a^unuy op BiJB^nqjj^ BjqBjBd 'ssniu ja sa jnb^— jajsauara sgj
•BazojBAajd ojafns jo anb jajsauara sa 'jiaia aqap X 9aia anb oj opoi
ugj • ^uaijocnjoa ^^afqn^ snp ssniu 'jjos uaqaj pun iqaj vp svtn 'tuajjv
^uj,f :Bjsandsaj bj orasira ja BJisiuirans sou aHxaof) uaiqraB^ inby ¿as
-jjransuoa aqap buibjj B^sa anb jod 'oisaj ja ajqos jBrajjd aqap o^afns ja
anb ^O^j? 't4asjiransuoa aqap X aransuoa as anb 'biubjj Bun sa Bzjanj B^sa^
'uoiaBiujjjB bj 'uoiaBJBdraoa Bun ap BjauBra bj b jasa JBfap 'uoiaaajjp
Bidojd ns ua ja anb sofaj s^ra inbB ji sa aHxaof) b jaij ajuoniBjaiua jas
X ttBqaara ns aransuoa anb buibjj bj ap BjauBra bj bí^ ojsaj ja ajqos
JBrajjd aqap '(ojjjaap ap BqBas) orasira ja 'Bzjanj b^so oja¿j 'uoisajd
ofsq ziJioiu Bzjanj bj sa aHxao^) ua o^afns ja :araoináis uoiaiuijap bj b
soraBSajj 'sBjqBjBd sop sbj ap BtuB^jBraB bj jod X 'BraiXBiu u^isajd ns
ajjns qoijj; ja anb ua o^uaraoui asa sa ouBiqiaoS 3tmu(j j^ #ojnaBjaadsa
ajqBJBdraoaui un uaaajjo sou 'uoiajosqBaj bj ap s^jadsiA ua X orasiu
-oraap jap oa^od^ ja ua 'Sjaqjqjg uoa ap Bsapuoa bj b sbijb3 sbj jBna
ja ajqos op^jsa ja Hioisaud oívq uv^sa tajuaijjoa uotsajdxa bj uaiq Xnuí
Bsajdxa anb orasira opB^sa ja sa 'ja ua 3unj(j as^ *BpBU b BpBu oqap oj
ou anb oibuui ub^ oí^jb aHxao^) ua sa ouBiqiao^ Suvjq jo X SBjonasa
sbj ap Bjanj osjauaraBiu op BpiA ns Bpo^ opjBn anb uoiaBdnaoajd
bj Biuaj aHxaof) 'ooiuB^ij unB 'uoaoC unB 'uaiqtuBj^ 'sonpiAipui soj
jod jouib ira BjBnSí anb Biauajajipui Bun osajojd oX 'odtuaij un op
nijjídsa ja '^sia^jiaz ja ubuibjj sauBraajB soj anb ap sauoiaB^sajiuBra
sbj b X BiJBJa^j unB iu Bijojsiq rabB soraaaBq ou íja ap soiuajBdnao
sou ou íafndrao jap X pB^sadraa^ bj ap Baoda bj X ojuajuiiAoin ja
'3uvjq pun uiunj^ jap oraaiuiiAoin jo opBiuBjj UBq as bj^o X oun onb X
Baoda Bun Bpoi b a^uajBAinba ojuoiiuiaoui un opoj 'BjnjBJOjirj bj ua
X sajqran^soa sbj ua X Biusraajy ua oqnq 'ooiubiji aHxaof) jop sotu
-siui soub soj ua oauBjodraaraoa oub sioqBg raoisajd bj ap X afnduia
jap sopBjso sop soj uaiq sbui o souoiaou sop sbj Bjaraoj^uoa

�Fenomenología, poca consideración por la personalidad aislada. Su
crítica de la subjetividad romántica lo lleva al otro extremo. Pero
observemos que la conciencia para Hegel admite perfectamente esos
tres rasgos que Du Bos señalaba en el Trieb goethiano; la conciencia
es instinto, necesidad e impulso. Tanto en Goethe como en Hegel
hay una tendencia a superar la individualidad inmediata, falsa y sus
tituirla por la individualidad verdadera, que es la individualidad
desarrollada, pero con esta diferencia; mientras que en Goethe la
individualidad se desarrolla en contacto con la naturaleza, en Hegel
se desarrolla en el transcurso histórico.
Hegel ve en el romanticismo una ignorancia de la verdadera filo
sofía. "Una doctrina insiste en la riqueza de los materiales y sobre
la inteligibilidad; la otra desprecia, por no decir más, esta inteligi
bilidad e insiste sobre la racionalidad inmediata y sobre el elemento
divino" (40). La referencia es aquí a las filosofías de Fichte y de
Schelling y podría ampliarse la lista e incluirse a Schleiermarcher
y a Kant. Todas esas filosofías permanecen encerradas en categorías
finitas, desconocen la inmanencia de lo finito en lo infinito. La sín
tesis kantiana es como se sabe, una síntesis finita, condicionada. He
gel querría superarla. La negación aparece como la función media
dora entre lo finito y lo infinito. Su actitud oscila en ese momento
entre una filosofía de la reflexión, que se mantiene en el punto de
vista de la escisión y una filosofía del entusiasmo que las anula, pero
sin superarlas. Se podría decir que la filosofía de Hegel, se propone
conciliar el punto de vista de Fichte y Schelling superándolos, que
remos decir que lo Absoluto no es un Aufgehobensein, sino un aufbeben, poniendo el acento sobre el aspecto activo de este término.
La conciencia desdichada se sitúa entre el infinito de la separación
de Fichte y el absoluto indiferente de Schelling. En el primer caso
encontramos una reiteración de la contradicción, del pensamiento
antitético, pero sin resolverlo; es lo que Hegel llama el mal infinito.
El verdadero infinito, el buen infinito consiste en el acto del tras
cender; lo Absoluto no es una quietud (aquí se advierte la insatis
facción, frente al spinozismo) sino una inquietud que termina única
mente con el Saber Absoluto. En el Sistema de 1802 nos encontramos
con esta oposición: el ser finito está constituido por determinaciones.
Lo indeterminado es la Nada. Una forma ilusoria de pensar sería
considerar el ser finito en sí mismo; es menester pensarlo yendo
más allá de él; la trascendencia del ser finito que las filosofías ante
riores rechazaban, representaba la negación de la negación, y por lo
tanto una afirmación, pero una afirmación verdadera no provisoria
y por lo tanto falsa como ocurría con la primera. Se reconoce ya
aquí el esquema clásico de la tríada hegeliana. Estos temas que des
arrolla profundamente a la Fenomenología, son el antecedente de la
Lógica, lo que prueba la estrecha conexión de aquella con ésta. Todo
lo que hemos oído hasta ahora1: "es pues el grito de la conciencia
desdichada, ese tormento de la naturaleza sufriendo de esta limitación
(40) Hecel, Phanomenologie, pág. 20.
• — 130 —

�— tsi —
"0I •^&lt;* 'TI
"931 "3?d TI
-Sed jp do "ihv^
anb ap Biuana asopuep soidaauoa sop sosa jBsn anb Bjpuai ípBpijiA
•oram bj b UBuapuoa son Bjnd uopisodo X Bjnd p^piiuapi íuppisodo
Bjnd bj uoo ojjaa^q apand oooduiBi 'oai^aja j^s jb sotuBijaAjOA opom
ojio ap 'pBpiiuapi ajduiis bj uoo JBiUBjapB apand ou bijosojij bq
(^fO'^31113^ B ^MmaHDg 9p J3AJOA
souiuuai bojío ua 'oiafns ap Bapi bj b asj^ajaaB jqap aiJBd bjio jod
X ouisiiu oinjosqB oj sa anb oSjb ap 'oAiiisod o[b ap 'oiubi o\ jod X
'pBpiun Bun ap oduiaii oiusuu ^b X uoioBpj eun ap 'oiuaiuiiAoui ap pni
-jua[d Bun ap ouis 'Biauaaa^ipui ^\ ouiod 'oioBJisqB X otaBA 'aj[duii8 X
ojnd oatib9 o\ ap b[ 'saauoiua apsap sbui Bja ou pBpiAiiBSau ap Bapi
BT[ 'uaqa^n^ B^ ap osaaoad \9 aiuBipaui laoajj aqpasap bj uoio
-Bjadnaaj B^ *BpiJaq b^ b JinSas aqap 'pn^s B{ íopuaioa^qBisaj bji
as 'bisia bjauíiad b Biuasajd sou as anb opxpuiosa 'opijaq jas [^
'aiuaiuBninuí u^iisaaau
as ojnaso o^ X osouiuin^ o^ j^na ^a jod 'oaiuiBuip oiaadsB un sa^opuBi
-sajd o jad 'sauoisiA sop SBsa Jiun ap bjbibji bjjosojij ng 'uoisnjuoa
B[ ap 'ojnaso oj ap upisiA Bun uoa ^NimaH3g ^p B[ X sB[^aJisa sb¡
uBJB^duiaiuoa as aiuauíBaiun apuop opta |ap uoisia Bun uoa axHDij[ ap
Bijosojij b^ BqBJBdmoa oduiaii ns ap sbj^oso^ij sbj opuBznf aa^ajj ^
•pBpisoutuin^ B^ BaBisap as ^na p ajqos ojnaso opuoj un ouioa isb oá[B
'ozb[ ap X uopBJBdas ap uopunj a^qop Bun isb opuBuadiuasap 'sBapt
sb^ Jiun uapand as pna p aiusipaui o;uamap [a sa anb jas-ou ap
Bapt ^\ oqaip jofaiu o 'oaiuoiB[d Jas-ou p anb pd^d ouisxui p jauai b
auaiA Bp^qaipsap Bpuapuoa B^q 'uopB^au uaiqtuBi Bjas uopBipam jas
[B X uopBipam ap uopunj Bsa Bjpuai BpBqaipsap Bpuapuoa b^
i.Z'P) 'oHOJJBsap ns
ua uozbj bj jEjdea BJBd bijosojij bj jajjoaaj Bjaqap anb soipBisa saj;
Bjq^q ouisim oj 'oiuaiuiBuozBJ ja ua soip^isa sají XBq anb orasiiu oj j^
•opBziiBipaui oiBipauíui oj Bjas jBaj o'^ "Bzjanj biubi uoa bjisisui sitva
"M tBnD BI ajqos uppBipaui ap Bapi Bisa aiuauíBaiSoj JBpunj japod
Bsuaid Taoajj 'soiq X sajquioq soj BJiunaj Baiápjoai uoiaBipaxu bj ouioa
pBpijBjaua^ bj b pBpijBnpiAiput bj 'BJBdas oiuaiuiiujaasip ja anb sbji
-uaiui 'aXnjauoa anb oiuaiuiBuozBJ jb sbi3bjS 'jBjnauíA ap sand bjbibji
ag,, "3333JJ ua Baunu aaajBd^sap ou pBpanSiquiB Bsa X zaA bj b BaiSoj
X Bax^pjoai sa :ajqop zibj eun sand auaii upiaBipaiu ap Bapi b^
'jas ou ja X jas ja ajiua 'uopsjaj eun anb
sbui o^jb sa anb 'upiaBjaj bj ^XodB as jBna bj ajqos uppBjídsui bj sa
oduiaii oiusiiu jb X soiq ap aiJanuí bj ap oubiisijo opaisitu ja ua inbB
BXod^ as 33^3jj ap uoiaBiipaiu bj X SBAisaans sauoiaaajjnsaj X saijaniu
ap uopsjJBU bj sa Biauaiauoa bj ap sedeía sbj ap uopBJJBu bq
•aiuBisui jap uoiaBziujaia bj BJBasnq
X oduiaii jap uoisajdns bj Bjaipid anb ua oiuauíoui ja ua BiJBuap
-uoa as anb oisnB^q ap Bijoisiq bj sa Biauaiauoa bj ap Bijoisiq bq
(jj^) 'uoiaBiimij bj ap Biauaiauoa bj jod 'ozjanjsa
ja X uopBJídsB bj jod asopuBiujip X BinjosqB uoiaisodo Bisa ap o

�uno es relativo al otro. Toda la obra de Hegel, pero especialmente
la Fenomenología es la descripción de como la negación se destruye
a sí misma y se transforma en afirmación, pero desde luego este
proceso, no puede ser comprendido por las leyes puras del entendi
miento, sino que sólo la Razón puede hacerlo.
Y lo mismo que el no-ser platónico, es la debilidad, la quiebra
en el mundo compacto del eléata, la negación hegeliana es también
la fisura de lo absoluto, pero gracias al cual éste se puede trascender,
progresar y no quedar fijo en la inmovilidad inicial.
Tal vez sería interesante aproximar esta forma del pensamiento de
Hegel a ciertas reflexiones de ese genio que fue Holderlin. En un
fragmento de éste leemos:
"La sensibilidad del todo aumenta en el mismo grado y en la
misma relación en la cual aumenta la separación en las partes y en
su centro (donde las partes y el todo están en el punto supremo de
la sensibilidad). La unidad presente en la intuición intelectual, se
sensibiliza en la medida en la que sale de sí, en la medida en que
la separación de esas partes tiene lugar, partes que no se separan en
ese momento mismo sino porque ellas se sienten demasiado unidas
cuando en el todo están próximas al medio, o porque ellas no son
más que partes yuxtapuestas, alejadas del medio o del punto de vista
de la vitalidad... Y aquí, en el exceso, el espíritu en el seno de la
unidad y en su esfuerzo hacia la materialidad, en el esfuerzo de lo
infinito divisible, inorganizado en el cual todo lo orgánico debe ser
comprendido en este esfuerzo de lo infinito divisible hacia la sepa
ración... en esta voluntad necesaria de Zeus, actúa propiamente el
comienzo ideal de la separación real". (44)
La separación es necesaria para el conocimiento de sí y en otro
pasaje, agrega Holderlin: "Para que la vida sea cognoscible ella se
debe presentar de tal modo, que en la superabundancia de la inte
rioridad, donde los opuestos se permutan, ella se separa". (45)
Este pensamiento reviste en Hegel esta forma: "Si Dios está en
relación con el mundo, esa relación, debe tener su fundamento en
Dios mismo; y por consecuencia, la unión de Dios y del mundo tiene
por contrapartida en apariencia, por fundamento, por sinónimo, en
realidad una separación de Dios consigo mismo. La alteridad, la dua
lidad, lo negativo, la determinación, hay ahí tantos nombres para
afirmar el carácter concreto de Dios. Lo concreto es mediato; y por
lo mismo diferenciado". (46)
A. Koyré en el estudio excepcional que ha consagrado a Boehme
y a su influencia sobre la filosofía alemana, nos presenta pasajes de
aquel cuya similitud con Hegel es notable. Incluso se podría hablar en
cierto modo, sin poder pronunciarnos acerca de si se trata de experien
cias coincidentes, de una etapa en que Boehme siente el mundo como
malo y a Dios como algo lejano que está ausente. Por lo menos ésta
(44)Hoi.derlin, Samtliche Werke, III, pág. 271-2, Ed. von Hellingrath, Ed. Propylaen, Berlín. 1943.
(45)Id. III, 321.
(46)J. Wahl, op. cir. pág. 138.
— 132 —

�P3 '9uii{9og •[ p ai^tfoso^j^j "7 'aHA.0^1 y
-unq Jiaap sa 'aaoag ap oqaajjsa oppuas p na (uaqoqaSfnn) 44Bp^p
-buoub,, sa ou pBpipnpiAiput Bf 'oiaap ug 'ttmaoaaja ouis jiaap anb
^Bq anb o^ oiuaiuiBpBuouB sa oj^[ *oqaaj}sa opBisBcuap o^daauoa nn
aaavvg unSas sa (^unqaqfny) aaoajj B^qBq anb ap ojuaiuiBpBuouB ^g
•uozbj Bjsa ua sbuibC BpBuouB as ou BuiAip uozbj bj B^sBq BAap as anb
BUBuinq uozbj Bg *(g -SbjbíI '^ 'qiq 'g^C 'il) "' "^pui pBpqBnptAipui
b^ o[os aaajBdssap (BuiAip uozbj b\ B^s^q Biauaiauoa B^sa ap uoioba
-ap B[ ua) p aaip 'puoiDBJ Bpuaiauoo bj ug^ 'spuc pBptpnpiAipui
ns ouis 'Buanq pBptpnppipui B| 'Bqaip aiuauíBidojd pBpipnpiAipux
B[ sa ou 'ButAip uozbj tb\ BjSBq BAap as pnpiAtpui uozbj b^ opuBna
'aaoajl b ajduiais opuB^njaj 'aaavvg unB ^aip 'aoaJBdBsap anb og
(81 's?JBd 'AI *qíl '¿-90S 'II) 'BIF U3 so^opuspunj BAa[a so[
'oiJBJjuoa p jod anb ouis 'ojuauí^punj ap BAud sou o 'BpBuouB so^ ou
'buisiiu is ua sojquiaiui sns apunq ou (ffuSa^ aqastuvSuo ^dp) botu
-b^jo p^pmn Bg^^ '[a aoip xsy • (pBpxun b^ ua ouis ^aia ou anb p^pis
-jaAip B[ ap Á) botub^jo p^pisjaAip oduiaij ouistui p sa anb p^pmn
B{ ap 'pjn^d pspxun ^\ ap ojaadsB p ofBq ajduiais aqiauoo B| aaavvg
'BuiAip uozbj ^\ Á BUBiunq uozbj bj aa;ua 'BjnjBija u\ ap nqjjdsa
p Á soiq ap njijjdsa p aajua uopBpj Bsa ^ • (g^ *SBJBd '^j -'qrg
'90'll) 19 9P ^sjinSuiistp 'ouja^a nqjjdsa p Bjssq opBAap opis Bq
anb op^aja nqjjdsa p 'Bpunjojd sbui uptun B[ ua ajduiats a)iuuad
ai^Haog,, 4soiq Á onpiAipui p 4íapunjuoa,, anb aaoajj b aiuauíBijBjj
-uog "uozbj b^ ap Buia^qojd pp ojisodojd b 'aiVHaog Jod opBzpo[BA
a^uauiB)aapad Bjjuanaua as oxdiauijd asa Á 'aun anb upiaupsip eun
o an^uijsip anb uoiun eun ua Jiaap sa 'uopBJBdas B| á uoisnjuoa B[
aj)ua 'soraajixa sop ajjua Bjjuanaua as pBpjaA b| ajdmais ouiog
•ttBuiAtp BiauBjsns b^ ua aiuamapBipauíajjt
aaajsdBsap BjniBiJa bj vzomws ua ouioa ajuauiBjaBxa^^ '^a^ajj ua BpBp
-buoub aA as uozbj B^ isy ^[buoiobj pBpipsjaAiun B[ ua BpiSjauíns,,
'7303JJ ^p SBtnsiiu sauoisajdxa sb^ unSas Bj^uanaua as BjnjBija B[ ap
uozbj B[ 'ojob asa ua anb ap Biauajajip B^sa uoa ojad 'BuiAip upzBj
b^ b d)uaJj BjniBiJa B| ap uozbj B^ (^untii^^ uap aqay wi) t4uoiun
ap ojob p ua,, BpBuouB 'la^ajj anb pnái 'awHaog ao^vf uipunj
-uoa uis aun aivHaog íJiun ap jBn^ ua apunjuoa ^a^au "aiMHaog
aoavf Jod BpB^uasajdaj Bisa pBpjaA Bf Á 'Bjsizouids ouisiuoisn^uoa un
Biuasajdaj uozbj b[ ap BUBtpSaq uoiadaauoa b^,, : aaavvg bjb^ *qa^
-ag b a^uajj ai^Haog ap uopBjajdjaiut bj Bjapuajap 'aaavvg :jotj3j
-sod uBiuap oaijsjuí un anb souian^aj^B oiund aisa souiBaoi anb ^Á j^
•o^uaxuiipuajua fa 'oAtsjnosxp o[ 'a^uBuozBj uozbj Bf Buáisap
anb SBJjuaiui 'BpuaSqajuí Bf 'BAijin^ut uozbj bj Bjuasajdaj
••i^y[ "aaoag ap fB osjaAui optjuas un ua ojad 'i/nn-uja^ Á
ap uoiouijsip b^ ajqos sojiJasa sojoiuod sns ua awHaog ajsisui bj^
¿aaoag uaAof p uoa opiaaJBd un pnigaB Bsa ua souiBJ^uoaua o^
ilf) 'BPíA B^S9 U9 ^BzuBap opipod BjjqBq anb 'a^isaaaB 'omixojd
soig un sqBasng 'upxaBAfBS ^\ anb OAi^Bpaadsa bjsia ap o^und un
apsap opBjapisuoa ojuaituiaouoa p souaui Bsaja^ui a[ Baoda B^sa ua
aaoag b anb opom pnt ag -vxoxny ap aBJixa as anb uoisajdrai Bf sa

�dida en lo general... ella es elevada (emporgehoben)" (ibid) "ele
vada" como la raíz que aparece a la luz bajo la forma de planta no
es anonadada. Bien lejos de confundirse con Dios, el conocimiento de
la criatura será tanto más distinto de Dios, cuanto más unida a é]

esté" (ibid).(48)
También Boehme, y aquí el parecido con Hegel es asombroso,
plantea el problema del mal y de su positividad; el mal es la condición
para la revelación del Bien. El ser se afirma, se opone, se resiste
para poder vencerse y superarse. Pero ese desarrollo, esa revelación
progresiva de la Divinidad, como dirá Schelling más tarde, la histo
ricidad de Dios, no puede ser comprendida enteramente por la inteli
gencia, porque en ella hay elementos turbios, irracionales, que alteran
la evolución y la condena de la Vernunft, la reivindicación de la ima
ginación próxima al Verstand radica en que permite captar lo unomúltiple simultáneamente, mientras que el entendimiento debe pro
ceder por etapas; el discurso aisla y rompe la interioridad, la com
penetración interior de las fuerzas y la cualidad. (49)
Y así desarrolla Boehme la teoría de las cualidades, que no deja
de tener semejanza con la teoría de Schelling de las Potenzen: "los
momentos principales y los actores mismos del proceso teogónico". (50)
Y establece el místico alemán profundas aproximaciones entre la ex
presión Qualitdt, con Quellen, que significa fuente, surgente, que se
eleva y se lanza (eine quellende Kraft) y también Quaal o Quahl,
que significa sufrimiento, tortura. La relación entre estos términos nos
daría este resultado; en toda cualidad, hay una fuente, un impulso,
que viene del sufrimiento de su limitación, de su carácter incompleto,
que hace que tienda a liberarse, a unirse a otras cualidades. Y rela
cionando esta observación con Dios, Boehme nos dirá que "en tanto
que Dios es fuente de la naturaleza es necesario que haya en él
una fuente de potencias y de fuerzas, una fuente del fuego y del
movimiento; en tanto que fuente de la vida, es menester que se en
cuentre en él la orgé, la ira, que caracteriza a toda vida animal. En
tanto que él es la fuente creadora y productora del mundo, que en
gendra de sí orgánicamente, es menester necesariamente que se en
cuentre en él el ardor y las potencias pasivas, la fuerza que fecunda
y que fecundada, produce; en tanto que es vida él mismo encontra
remos en él la lucha interna que es con una dualidad interna (toda
doctrina vitalista es dualista) inseparable de la concepción de la
vida". (51)
Estas relaciones entre el pensamiento de Hegel y Boehme tienen
por finalidad mostrar que "lejos de creer que la filosofía de Hegel
es una filosofía puramente racional, diríamos que ella es un esfuerzo
hacia la racionalización de un fondo que la razón no alcanza". (52)
(48) E. Susini, F. von Baader et le Romantisme mystique, II, pág. 466, Ed. Vrin,
París, 1942.
C49) A. Koyré, op. cit. pág. 86.
(50)V. Jankelevitch, L'Odyssée de la Conscience dans la derniére Philosophie de
Schelling, Ed. Alean. París, 1008, pág. 80.
(51)A. Koyré, op. cit. pág. 95.
(52)J. Wahl, op. cit. pág. 145.
— 134 —

�p -do
&gt;d0
^ oj[na ^ osuapui 'sbuiijdia uojbubS ísaaqiuoq so[ ap sasoiQ soj
uojBJBdas as sbiu 'ojuaiuiBfap p 'uoisiasa B[ pjuaaaaas as sbiu oju^na
ísaaquioq so[ aajua uBqBqaaBiu sasoiQ so[ 'sonSijuB sodinaij so[ uq
•opBuiraop o[ sa 'szapanj
-bu b[ 'ojafqo p A 'Bsoaapodopoj p^pipaa b[ sa 'aaqq ^^s p 'ojafns [q
•auaijqo as opaanaB un^uiu 'BzapaiuBU ouioa aaauBiujad BzapaiHBU
tb\ opuBna 'ojafqo pp ojafqo p 'oiafns pp buijoj b| BAjasuoa ojafns
p opuBn^ -a^qisod o\ A pa.i o^ ap 'BzapaniBU b^ ap A pBjjaqq b^ ap
'oiafqo pp A ojafns pp uomn B^ 'uoiun Bjsa b jbuib^ apand ag
•pBpiuiAtp b^ ap aouiaj p Baidsui a[ 'upistA
-tp b^ ap Biouaiauoa b^ —Biauaiauoa Bpm ns ípBpiun ouisiui js ua sa
anb joxub p aod— 'BU3 Jod o;adsaa 'uoiaB^auaA saauoiua auaij opip
-iAip ajqiuoq p ípBptuiAip u\ sa uoiaBui^feuit b^ aod opBAij^fqo jouib
ais^ -opBuiuiop sa ou A Buiuiop ou p 'o^afqo p uoa pBpxun ^Bq anb
jouib p ua ajuauíBps s^ 'BAp^fq^s a^uatuBia[duioa sa A ojafqo p
-oub BDija^ad pBpiAijaB B&gt;q 'ojafns p SBjsando ajuauíBja^duioa 'S
ajuauiBja^duioa uos SBatjíuoaj sisajujs b^^, -BjaBJjsqB pBpipSaj b^ ap
bjsia ap ojund p JBaadns ap ^bjbjj Ba^d uoiaBJídsui ns uos 'sasa^á
-ui uaiquiBj ouis 'sauBuiap o[os ou 'ojuauuijuas pp sojoso^ij so^
(f'S) 'upxun BjABpoj Baijru^is
ou oaad '^wat/asaaai/aq js^ ttaffdjSafj^ *bidba pBpipaauaá b[ ap 'ojdao
-uoa [ap SBijoso^j SBand uos axH^ijj ^p A xnv^j ap sbijoso[ij s^-q
'saaoiaajsod sauoiaBaoqsp sb[ ua ojuaiuiBuozBa ap
sasBp SBjaaia A ojuaiuiipuajua [a asa^aua ap Biuaoj B[ ua p^pqijsoq
Bsa ap SB[pnq Bpnp uis aBajuoaua b souib^ "Ojdaauoa [ap oipaui aod
sopipuaaduioa aas uapand ou anb sosoi^ipa SBinaj ajuaui[Biauasa uos
^aoda Bsa ua uBdnaoaad a[ anb SBuiaj soq '^aDaiJ ap pnjijaB Baauitad
B[ anj anb ouisxaijuBuioa p aod Baqdxa as pnjijaB Baauíiad Bsq
•ajuaaajip sand saas BaqB[Bd B[ b Ba^p a[ [a anb opxjuas
13 'PBPílBaj BI Jtapuaqa-idB apand ou ajsa anb opuBaapisuoa ojdaa
•uoo p Biasq pBpqijsoq Bun BjsaijiuBui ozuatuioa [B anb souitfiQ
'aaoajj ap OAijB[naadsa
ojuaituBsuad [a ua u^a^ajuí as ssuiaj sojsa ouioa saoqB
(S) '(.^^V^S^ -^ paa
B[ aBpAaa A Bsoqaip Biauaiauoa B[ ap ojuniaj p spBqaipsap Biauaia
-uoa B[ ap sisoajod^ B[ b oduiaij ouisiiu [b aauodo ap 'aaavHNiaaoHDg
ap A GNiTiaHag ouiij[n [ap sbjjoso[ij sb[ ua uaiquiBj BaBajuoaua as
anb [Biauasa upiasaBdas B[ ap Biuaj [a biusiui pBpiuiAip B[ ua aijuas
aaaBq ap 'BpBja[diuoa uozBa b[ ap ojiuijui o[[oaaBsap un ap Bapi b[ b
oqaip Bq as oiuoa asáa[[ ap 'BaiSBp bui[b pp Bjaajaad uoiaBzqBaa B[
'pBpiAijafqo B[ A BaijuBiuoa pBpiAijB^au B[ 'ajuBsaaui ojuaiiuiAOiu [a o
pnjambui B[ 'pBpiAijafcps b[ aiun ap 'oaijuBiuoa o[opuaiaBq ouisiaisB[a
p a^aadns ap 'oaisitp o[opuaiaBq oiusiaijuBiuoa p a^aadns ap 'uoz^a
Bun uoi^ipa B[ ap 4u9i^i[aa Bun uozsa B[ ap aaaBq ap BjBaj ag,^
•BuiAip asaaasq b apuaij A 'BUBiunq uoz^a Bun anb sbiu
o[b sa apuaijua b[ ^aoajj oiuoa [bj uozsa b[ anb Baipui sou ojsq

�fueron niás temidos, hasta el momento en que la unión no era posible|
sino por la fuerza. No puede haber amor sino con el ser que es nuestroi
igual, el espejo, el eco de nuestro ser". (55)f
La exigencia ontológica, un apetito del ser, podríamos decir, no
han dejado de ser sentidos vivamente por Hegel. "El ser es la síntesis
del sujeto y del objeto, en el cual el sujeto y el objeto han perdido
su oposición; igualmente esa inclinación (una virtud) es una síntesis
en la cual la ley pierde su universalidad (en virtud de la cual Kant
la llama siempre objetiva), el sujeto su particularidad, y los dos su
oposición, mientras que en la virtud kantiana esta oposición perma
nece, transformándose uno de los opuestos en el elemento dominador,
el otro en el elemento dominado". (56)
Hay una riqueza en el ser sentido, pero no demostrado (la de
mostración del ser es imposible) que contrasta agudamente con la
pobreza que Hegel señalará posteriormente en esta idea. Podríamos
atenuar esta oposición, indicando que, como lo manifiestan algunas
filosofías contemporáneas, la riqueza del ser consiste en que es sentido
y no pensado y aquí la filosofía de Hegel no está tan distante de
las investigaciones de G. Marcel, de Heidegger, de Jaspers, de Alquié.
Pero esta etapa, y aquí está lo característico de Hegel, debe ser supe
rada y el ser entrar en relación con nosotros con lo cual pierde su
carácter absoluto. La fe aparece como la función que ha de realizar
esta conciliación. "Lo que es no es necesariamente creído, pero lo
creído, es, necesariamente. Lo pensado, pues, como separado, debe
hacerse algo conciliado y entonces sólo puede ser creído; el pensa
miento es una conciliación y es creída; pero lo pensado no lo es
todavía". (57)
La ambigüedad del término ser es utilizada aquí por Hegel. "Con
ciliación y ser tienen el mismo sentido; en toda proposición, la cópula
"es" expresa la conciliación del sujeto y del predicado, es decir un ser;
el ser no puede ser sino objeto de fe; creer presupone un ser; es, pues,
contradictorio decir, para poder creer, hay que asegurarse en primer
término el ser. Es con esta independencia, con este carácter absoluto
del ser, con el que se choca; es necesario que sea, pero del hecho de
que es no es igualmente para nosotros, la independencia del ser debe
consistir en que es, sea o no para nosotros". (58)
Así vemos en el pensamiento hegeliano una doble actitud: exi
gencia ontológica por un lado; exigencia de síntesis por otra. El
ser es lo que desborda. A medida que la filosofía de Hegel progresa,
veremos un primado progresivo de la síntesis sobre el ser y ese des
bordamiento inicial, se irá eliminando hasta que el ser en su inte
gridad sea pensable, esto es, apresable en una síntesis. Pero por ahora,
parece encontrarse un hiatus entre lo sentido y lo pensado. Y las
fórmulas que Hegel emplea aquí son muy semejantes a las de Hei
degger o de Jaspers. En esa época usa la noción de vida, para desig(55)Nohl,op. cit.pág. 376.
(56)Id.,
id.,pág. 268.
(57)Id.,
id.,pág. 383.
(58)Id.,
id.,pág. 383.
— 136 —

�— ¿si —
•^0 8?d 'PJ
'"PI (19)
"80 '3?d 'JP &gt;do 'iho\[ (09)
'9261
^pg '5 -á^^d '^puvw9]¡y atydosojiyj vj ap ajiojsijitp sapnjg 'xnOHxaog *g (
b[ ap aaBq aa^ajj anb uopduasap b[ ^ *srcvAOjs^ ua uaiqiuBi A (noih
-adijj Bosnq anb [iiubjui BuqB p) \tnaaaaojj ua uBJiuanaua ^s ouioa
'bojiubiuoj bi^oso[ij b[ ap setnaj so^ 'sotnaqBs 'ubj3 anb 'Biauapsuoa
-ui b[ ap 'Biauaaout B[ ap BiSopdB Bim isb souiBJiuoaug 'oiiuijui o[
ap Biauaiauoa jaqBq apand ou íBquiq Biauaiauoa Bpoi íBpBnaapsui
aiuaraBsozjoj sa 'aaoajj inbB souaiaap b auaiA 'Biauaiauoa ^poj^
(X9)'tiajnauijuoa asa ua opiq
-iaaj jas apand ou ojiuijui o\ íojiuijui un jos Bjjaqap oiafqo \^ 'uaiq
BJoqB 'opB^iiui^ o^ ouis aqiaaj ou A 'bjiuitj anb o^ sa 'ajuBjuasajdaj o^
'a^niut anb oj í uoiaaipBJiuoa X^q ojad 'pnitua^d ap Biauaáixa B[ jqd
-urna aaaj^d joiub pp uoiainjuí B^q *(opBSr[ oSp oiuoa sopBsuad sop
so{ 'sopiun joiub A uoixa^aj) joiub pp vuioudjd saouojua sa osoiSipj
o^[ 'sauoiaBiiiui^ sb^ ap uotSaj B^ Bj]uanauaaj as B^p uoa A
-afqo b^ aoapjBjsaj 'joiub p aiuijdns uoixa^jaj Bpoi anb ouis '
-uafqo b^ BJBd JBn^ X^q ou ztpj jouib [ap so^uatuoiu so[ ua ÍBja[d
-uioaui Bza[Bjn^BU Bun une sa ouisiin joiub p ojad ípBpi[BJOiu B[ ap
SBjajsa sb[ ap sa^iiuj[ so[ auiijdns jouib p í Biauaiauoa b[ b opB8a[[ Bq
anb O[ ap SBjajsa sb[ ua uoiaBuiiuop B[ BAa[a pBpi[BJOiu B^,, 'joiub [a
A uoixa[pj b[ aajua ajuajsixa ojai[juoa [a b^b[3J sou aaoajj soo^^ojo9jj
soíijas^ sns ap SBui^ird SB^sa ug *BSoii[aJ pnjiiaB eun ozuaiuioa ns ua
'sa bijoso[ij B[ anb ap B^uana souj^p sotuapod isb i sauoiauí^sip sb[ ap
oduiBa [a ua ajdtuais Bpanb uoixa^jaj Bq uBsuad ap biujoj Bisa Jijiuuad
ap Bq anb o[ 'ajuauíBsoi^qaJ aqiauoa aaoa^ ^n^ '-ioiub p sa SBiuana
ap uij [y 'oaiuBájo ja^oBJBa un isb jbuioi aaaj^d aaoajj op o^uaiua
-Bsuad [a 'ajsixa ou tbA sa^jBd sb[ A opo^ [ap uoiaisodo b[ inby
(09)*44BPÍA ^^^sí111 BI ^P sauoiaBaijipotu uos 'SBiauasa ap upio
-isodo Bun ou í[Bn^i BpiA eun 'sa^uaiAiA ap ajuaiAiA uoiaB[aj eun sg
•oaia sa anb O[ ap uoiaaBj^sqB eun 'ojdaauoa un 'BpBSuad a^uaiua[duiis
Bijas anb p^piun eun sa ou 'ajp^d ns uoa ofiq un ap uoiaBpj Bq,,
:soiuaa|
'sooiSpjoaj sojudw^nj^^ so[ ug "uoioisodns bjjo b ajuauia[qB}iAaui souibS
-a[[ 'ouBip^aq oiuOiuiBSuad [ap uppBuuoj b[ souiBAjasqo opuBng
(6S)*BA9nu ^ bP[A3Jjb uoiaBaqdB Bun opBzipaj Bq o[os anb ouis
'BaipioisiJB boiSo[ B[ opBuopuBqB Bq ou aaoajj onb ap 'xaoaxaog op
sisa^ iq BpBOOAinba aaajBd sou osa jog ^as [ap uoisia Bsa ap sou anb
oiuaiuiBSuad ap buijoj BAanu eun j^aja auodojd as 'saadsvf apjB} sbui
BJBq o[ omoa 'aiuBsuad-ou oiuaiuiBsuad un ua 'jas [ap oiuaiiuiiuas [a
soujBp ap jBiBJi A oaiiaqiuB oanf asa ua jaaauBuuad ap zaA u^ ojad
ío[p BJBd a[JiAjas Bjjpod ou 'Bjuodsip [a^ajj anb ap sBjJoSaisa ap
B[ aiuaiuaiuapiAg 'BpBSuad jas apand ou pBpq^ioi Bisa BJoqB jod
*u9iSi[aj B[ ap uij [a sa 'niíjjdsa [b 'biiuijui BpiA b[ b ajqtuojj
pp uoiaBA3[a Bq #sop so[ aJiua ozb[ p JBzqoqiuis b BjjpuaA joiuy
p A íofijj p jod '^pt^ B[ íajpBg p jod asjBiuasajdaj Bjjpod jag
[g 'SBjninj sboi^o[ SB[ntujoj sb[ souiaaouoaaj 'SBai^o[oai SB[nuuoj SB[
Booda Bisa ua tbA ojag 'niijjdsa bjbuib[[ aiuauuoijaisod anb o[ jbu

�pasividad en el conocimiento, que aparecía en su noción de expe
riencia, no está muy alejada de la pasividad de Novalis.
"Esta riqueza de la vida, el amor la adquiere en el cambio de
todos los pensamientos, de todas las diversidades de las almas, bus
cando infinitas distinciones y encontrando conciliaciones infinita
mente, dirigiéndose a toda diversidad de la naturaleza, para tomar
el amor en cada una de las dos vidas. Lo que hay de más personal
se une en ese contacto hasta la inconsciencia, hasta la supresión de
toda distinción; el ser mortal ha despojado el carácter de la divisi
bilidad y un germen de inmortalidad, un germen de lo que se des
arrolla y se produce sin cesar a partir de sí mismo, una realidad
viviente se ha desarrollado. Lo que está unido no se separará de
nuevo; la divinidad ha actuado, creado, pero esta unión no está sino
en un punto; a ese germen, los amantes no pueden agregarle nada, de
manera de producir en él una diversidad; porque en la unión, ellos
no han podido verla opuesta, ella está pura de toda escisión; todo
lo que podía hacer posible una diversidad, una existencia, el ser re
cién creado debe haberlo extraído de sí mismo, opuesto y conciliado
en él mismo. El germen en su eclosión se dirige siempre más hacia la
oposición y comienza su desarrollo; cada grado de su desarrollo es
una escisión, con el objeto de recuperar toda la riqueza de la vida
misma. Así tenemos ahora: el ser uno, los seres separados, y el ser
de nuevo unificado. Los seres unidos se separan de nuevo, pero en
el niño, la unión misma se ha hecho indisoluble". (62)
Al final parece como si Hegel admitiera un Absoluto (nos refe
rimos claro está a los primeros escritos) donde la conciencia se ani
quila. "La oposición de lo intuyente y de lo intuido como de un sujeto
y de un objeto, desaparece en la intuición misma; su distinción con
siste solamente en la posibilidad de la escisión; un hombre que con
templara continuamente el sol, no sería más que un sentimiento de
luz, el sentimiento como ser. Aquel que viviera enteramente en la
intuición de otro hombre, sería este otro mismo con la posibilidad
de ser otro para sí. En relación inmediata con esto, puesto que el
Hijo del hombre ha llegado a salvar lo que estaba perdido, se afirma
el precepto de reconciliarse, de suprimir la división y de unirse; esta
unión consiste en la intuición de Dios, consiste en volverse como
niños" (63).
Pero una vez que Hegel ha llegado así a este punto de vista irra
cionalista, observamos en él una regresión. "El amor mismo es un
sentimiento, la reflexión no está conciliada con él" (64). Es un poco
difícil advertir así, por pequeños fragmentos, como ha cambiado su
pensamiento, en estos esbozos de reflexión religiosa, pero del contexto
extraemos la impresión de que aunque las frases aisladas coincidan
con aquellas en que considera al amor como superior a la reflexión,
las mismas observaciones tienen ahora el sentido de señalar un defecto

(62)Nohl, op. cit. pág. 381.
(63)Id.,
id., pág. 400.
(64)Id.,
id., pág. 394.
138 —

�— 6t ~
"9061 'sí
'P3 'uqjjo^ -pux 'f2S *8?d '*?su9¿ 'sasjaaiQ satsaoj '311x303 (59)
so[p anb B^SBq BiBiBJjpui so[ ^ opBjBiipui Bq so[ anb —aiuauíBUBA
ojsando UBq as pna B[ b bjiuijui Biaua^od Bun— 'putifrjo oupsap ns
ap so^oajBsap so[ X SBiauanaasuoa sbj anb sbui nos ou 'SBjp soj^sanu
ua BJ^uanaua as anb ua opipios X a[qBiasiui opBjsa p opipuajduioa
'oipnf o^qand pp soAi^naasuoa sopBjsa so[ sopoj^ "oipnC opand pp
omjsaQ pp B^qBq ouioa soraaA isy 'sapBpiunuioa sb[ ua ouioa 'ajuauíBp
-b[sib sopBjapisuoa sonpiAipui so^ U9 ojub^ BJiisxxa '¡a BJBd ouijsaQ p
anb jaA ipBj sa 'pBpiunmoa v\ b pnpiAipui o\ ap ojtsuBjj un Jtaaap
-Bjsa b ucusuado^d ns BpBQ -ouiisaQ p qaoajj BSznf ouioa
ap sauoiaBjauaS sb^ SBpo^ ap saABJi b o^sa X opBJBdas aas tu sozBpad
ua as jad moa apand ou 'opiun auapu^iu as oapnu ns snajuaiui oaad
'opinajsap jas opBjiuiq anb ojubj ua 'uaiq Xnuí apand opBiaunuojd
ubj 'pnpiAipui ja^aBJBa ujq #onpiAipui pp pBpqiqBjnuiui ^\ Bpeaa^aj
X auuiaps pepian^as Bun uoa Bsajdxa Bpj^sa B^sa pna o\ jo^ *ajq
-uioq pp ounsap p o^saj p opo^ anb sbui UBUiuua^ap 'bai^bu
-na^jBd bj X BZJanj b^ anb jpitupB o^iaq ^ja oisa opipaauoa X
ap o^und ns uaiquiB^ BqBiuoj ajquioq pp ojnjnj outisap p anb iqB
ap s^ -so^uaiuiiaBU so^ uapisajd anb sa^diqnuí ub^ sapBpatJBA sb^ uoa
uoiaepj Bun ap o^uaiuiiaapBjsa p uaxq Xnuí Bi^iuijad Bjjap B[ uoa X
is aajua sa^sapa sodjana so[ ap sauoiaBpj ap X so^uaiuiiAOiu so[ ap
pspisjaAip bjiuijui b^ X opBjado Biq^q uoiaaB BXna ojjsb [b BinqiJiB
9\ as 'uoiaBuimjaiap Bjs^ *so^p uoa lauaj Bpand anb opxaaJBd p
Bas anb apuBjá jod 'sonpiAtpui soj^o soj ap oun Bpsa ap an^u^sip as
onpiAipui un pna B[ jod Bai^sjjajaBJBa u\ 'Buosjad b^ ap BpBjiíuq X
oinsiui ojuaiuiiaBU p ua Bpxjajojd 'BjBipauíui 'BiJBsaaau pBpqBnpiAip
-ui b[ mbB Baipuíois oiuomap \^ 'upiaBJBpB eun ap pspisaaau auai)
Bjojjsa b^ ap ouisiui opjij ^^M :otJBjuauioa ajuatnáis p BqBaj^B X
pu&amp;qaj aip 'uuoj
^ia^ pun ^ia^ atiia^ puf}
os 'uajjiqÁ, uoqos ua^Sos o
'uai[aijfiua %qo\u np )suum^ u^p 'mas np jssnm o^1
•uaia^^a^^im np qovuocn 'ziasa^y tuap
uaqaipa'ñ juof pun ^uof pun pjüqosjv
'uajauvj^ xap assnu^) tunz punís auuo^
uaqaijuaa )J9^} ^^p qotp xap '^vj^ uiap un
:Bjaap a^sa soaijjo SBuiaod so[ ap oun u^ 'amaof) ap uoiuwq
pp opBÍap Xnuí Bjsa ou 'aaoají apuaijua o[ ouioa pj ouijsaQ j^
•ojuauu
-Bsuad ns opBpuinsa UBiqsq B^aijS BipaáBJi bj X NriHaaiojj pna p
ajqos Biua^ 'ouijsaQ p aXnqiJjB a\ aaoajj anb oppuas p sajuu japuajd
-moa ja^sauaiu sa 'BzqBaj as ojsa otuoa japuajduioa BJBd oja^
•jouib o uoiainjuí a uoixa^aj Jtun ap opi^uas p ua BjuaiJO as 0081
oiuaimssuad ng "a^uauíBaijija bjiui sb[ 'opoui ojjaia ua 'aaoajj X

�se reconcilien con él, en el espíritu de belleza y por esta reconciliación,
lo supriman". (66)
Es Jesús finalmente, quien nos ofrece la reconciliación con el
Destino. Cuando un criminal realiza un crimen es contra sí mismo
que actúa, porque la vida, —enseña Hegel—, es una sola y atentando
contra otro, es contra uno mismo contra quien se actúa. El castigo,
la ley aparece como algo general, superior al individuo y distinto de
él. "El castigo representado como destino es de naturaleza diferente;
en el destino, el castigo es una potencia hostil, un ser individual, en
el cual lo universal y lo particular están unidos también, porque el
deber-ser y la realización de ese deber-ser no están separados como
en la ley que es solamente una regla, un ser pensado, y tiene nece
sidad de un opuesto, de una realidad donde extrae su potencia. En
esta potencia hostil, lo universal y lo particular, no están ya más
separados en el sentido que la ley, como universal, está opuesta al
hombre o a sus inclinaciones como a lo particular. El destino es sola
mente el enemigo y el hombre se opone a él igualmente como una
potencia combatiente; por el contrario, la ley como universal domina
lo particular, mantiene al hombre en su obediencia. El crimen del
hombre que se considera como apresado en su destino, no es por
tanto, la rebelión de un sujeto contra su amo, la huida del sirviente
lejos de su señor, la liberación de una servidumbre; no es un hacerse
viviente a partir de un estado de muerte, porque el hombre existe,
y antes de la acción no hay escisión, ni opuestos, y aun menos su ser
dominador. Es solamente al salir de una vida que no está regulada
por leyes, ni contraria a las leyes, matando la vida, que se produce
un ser extraño.
El anonadamiento de la vida no es un no-ser de la vida, sino
su escisión y el anonadamiento consiste en su metamorfosis en un
enemigo. La vida es inmortal y una vez matada aparece bajo los ras
gos de su fantasma aterrorizante que despliega todas las ramifica
ciones, que desencadena todas las Euménides. La ilusión del criminal
que cree haber destruido una vida ajena y acrecentado de ese modo,
su ser, se disipa cuando el espíritu difunto de la vida herida se lanza
contra él; lo mismo que Banquo que había llegado hasta Macbeth
como a un amigo, no es destruido por el homicidio, sino que en el
instante siguiente toma su lugar, no como convidado, sino como es
píritu irritado. El criminal creía haber actuado sobre una vida ex
traña, pero no ha destruido sino su propia vida porque la vida está
en la divinidad-una; y en su presunción, ha destruido, sí, pero sola
mente la dulzura de la vida; la ha cambiado en enemigo. Es sola
mente la acción que ha creado una ley, cuya dominación está desde
ahora instaurada. Esta ley es la conciliación en el concepto de la
identidad de la vida aparentemente extraña que el criminal ha herido
y su propia vida que arriesga la pena de muerte. Es sólo entonces
que la vida herida se adelanta como una potencia hostil contra el
criminal y lo persigue como él la ha perseguido; así el castigo como
(66) Nohl, op. cit. pág. 256.
— 140 —

�•izz
"922
'982
^22
•08Z

•8Bd
•Sed
•SÉd
•3Éd
•3Ed

'TI
'Tí
•jid #do '•
•^id "do ' lHO{(t
•jp "do '•
•jp -do ' •1HOM

(U)
(0¿)
(69)
(89)
(¿9)

sa oiuaiuiBSuad {a anb 'jiaap sa 'saXa{ X^q ou anb Jiaap sa 'sauota
-tsodo ou 'sauoisnpxa uos sauoiaBaijipoui sb{ íoqoJJBsap ns ap sop
-bj so{ sopoj 'sBUBsaaau sauoiaBaijipoui sns SBpoi uoa ojaiua {oqjB {a
'soiq ap ouiaj {a íBpiAB{ ap uoiaBJO{j 'jouib {g,, 'sosotoqaj 8Btua{qojd
so{ ajqos uoiaBijpaui B{ jod aiuauíaiuapiAa BpBJídsui opis Bq soisando
so^ ap pBpmn ssg 'so^sando so{ ap pBpiun Bun ap Bapi B^ sa
B^ ua souiBJ^uoaua anb ojdaauoa ^ap ^apx B{ 'SBjuana ap mj
-oa {b asjaaja Btjpod ouioa oSjb{ ubi sa ou ouiuiBa {a 'ojdaauoo {ap
BUBt{a^aq btjoso{ij b{ b 'jouib {ap BUBt{aaq Bijoso^j b{ aQ,, 'uoisaad
-xa Bun jnb^ auatj 'oAi}BJoXad ziibui unSuiu uis bX BdoqB 'oidao
-uoa {^ 'optun u^q as ou^saQ {a ajuBipaiu o^afqo {a X ojafns {^
(0¿)*ttsaiuBfamas sauoiaBniís ua uBjsa soai{q so{ ap ajuoj^ {a ua oiso^ X
ua odip^^^ 'BUBiistaa bui{b {a ua opBuoisnj u^q as Bipnf bui{b {a X
pBpxuaaas B{ 4iaoa{j 9p ojuaiuiBsuad {a ua oiuoa souibjo^[
(^9)"ttBui{B ap upiatsodsip biusiui B{ ap SBtauanaasuoa sop sb{ ouis uos
ou ojio X oun íoutisap oidoad Odisanu ap pBpqusoq B{ ap uotsaddns
B{ ap 'sbi{bj SBidojd sBdisanu ap uopjad {ap ^sajdxa uoxaipuoa B{
aaBq snsaj* *ojio uoa dBipauoaaj ap jbibji {ap 'opBaad {ap uopjad {3q
•B{{a ap ofBqap aod 'oqaa^ap {ap Bjajsa b{ ua 'doidajuí uptSaj Bun
ua BqBdiuoaua as anb ap upisxuipB b{ ojio ap jBuiB{aad ap O{{n^jo {a
auaii ou íopB{oiA oqaaaap {a Baza{qBisad anb ojio ap opxSixa Bq ou anb
-aod i oiuaiuiBsuad unSuiu 'ouiuiBa {a aXnaisqo a{ {{isoq oiuaiuuiuas
unSum 'aujaxauoa B{ anb o{ u^ 'piA Bunutu B{{a ua opiaaq Bq BpBU
anb oisand 'jouib {a X pBisiniB B{ ap sauotaB{aj sb{ jaaa{qBisaj 'saiuaiA
-ta sauoiaB{aj sb{ SBpoi JiumsBaj apand anbaod 'asjBqiauoaaj b Biuoad
Bisa B{{g[ 'ouBuiaiuB ap opBtaunuaJ Bq B{{a anb oisand 'soqaaaap sns ap
ounSuxu BJiuoa op^iuaiB Bq aipsu anbjod 'josuajo {B jBuopjad anb
BpBu auaii ou 'auaiiaj BAiiafqo pBpi{Baj BunSuiu {Bna b{ b ^oqaajap {ap
sauoiaB{aj sb{ ap suiíaua jod jsb BA3{a as anb bui{b uq "ouiisaQ opoi
ap Buixaua jod uoiaBA3{a b{ b 'opBqaipsap sbui {a 'ouiaadns ouiisap
{a 'Btauaaoui Buiaadns B{ b asjBq^ apand Biuajdns Bqsj b{ tsy *Bjap
-jad b{ 'bui{B ns jba{bs Bjainb anb {anbB oja^ *asjBAJasuoa BjBd opoi
b JBtaunuaj ap pBpqtqtsod B{ Jiaap sa '^qaq bui{B {ap OAtiBáau oinq
-IJ1B {a sa Buiajdns pBiJaqq Bq •^oiuaxuiBTaunuaj {ap otuiuiop {a 'sqaq
bui{b {ap OAiiB^au oinqiJiB {a sa Biuajdns pBiJaqi{ Bq,, "OiuaiuiBia
-unuaj {ap oiuiuiop {a 'B{{aq biu{b {ap oiuiuiop {a jsb soiuBzuBa{y
(89)*4t^ouib sa oujisaQ {a X oupsaQ sa jouib {a itun^vf ¿oiuv ouis 'pv^
joiuv sa ou —'ihv^ bioub— 'bsiajp Bq,, -oujisap {a uoa souiBi{iauoaaj
sou {Bna {ap otpaui jod 'jouib {b s^iaBJá aanpojd as 'Bjjaia as Bpjjaq
BXno 'BJiuanauaaJ as anb BptA B{ ap oiuaiuijiuas {a 'uoiaBqiauoa Bq
(¿9)*ttoSiiuaua un oqaaq
Bq as ouisiui {a {Bna {ap oStiuaua un ap 'opBtujB Bq ouisiui {a anb
Biauaiod Bun ap '{Buituija {ap oiaB {ap uoisnajadaj Bia^xa B{ sa oujisap

�igual a lo real, no hay universal; ninguna relación es objetivada en
ley, ningún objeto está ligado a un objeto, nada está fijado. Ninguna
libertad de las oposiciones, ningún yo libre, ningún tú libre. De la
oposición producida por la libertad resultan los derechos. La libertad
sin oposición no es más que una posibilidad. Los hombres son como
deben ser; el deber ser debe seguramente corresponder a una aspi
ración indefinida, si el objeto no puede de ningún, modo ser superado,
si la sensibilidad y la razón, o la libertad y la naturaleza o el sujeto
y el objeto, son puramente opuestos, al punto de ser absoluta. Por
las síntesis no hay objetos, —no hay sujetos, o no hay yo—, no hay
no-yo; su cualidad de absoluta no se encuentra suprimida". (72)
Poco a poco el lugar tomado por la Vida va siendo ocupado por
el Espíritu. Y así tenemos el desarrollo completo de las etapas que
ha de describir en la Fenomenología.
Esta podría definirse diciendo que es el "camino de la conciencia
natural que sufre un impulso que la lleva hasta el verdadero saber
o como el camino del alma que recorre la serie de sus formaciones como
las estaciones que le son prescriptas por su propia naturaleza; ellas
las recorre para purificarse en espíritu cuando a través de la com
pleta experiencia de sí misma, llega al conocimiento de lo que es en
sí misma". (73)
La mayoría de los comentaristas de Hegel señalan la tendencia
generalizada de esa época, a la descripción de las formas de concien
cia. Entre ellas, cabría mencionar al Entile, al W. Meister, H. von
Ofterdingen. Se encuentran en la obra de J. Royce sobre El Idealismo
Moderno, algunos desarrollos muy interesantes a este respecto.
Ya hemos indicado como, en el fondo, la historia de la concien
cia es la historia de su desdicha o de su inquietud. "La conciencia
sufre pues esta violencia que proviene de ella misma, violencia por
la cual ella destruye toda satisfacción limitada. En el sentimiento de
esta violencia, la angustia puede retroceder, frente a la verdad, as
pirar y tender a conservar aquello mismo cuya pérdida amenaza. Pero
esta angustia no puede apaciguarse; en vano ella quiere fijarse en
una inercia sin pensamiento; el pensamiento altera la ausencia de
pensamiento y su inquietud altera esta inercia; en vano se aferra
en una cierta forma de sentimentalidad que le asegura que todo es
bueno en su especie; esta seguridad sufre violencia de parte de la
razón que no encuentra nada bueno, precisamente en tanto que es
una especie". (74)
El movimiento filosófico que se traduce en la evolución de la
conciencia y en el tránsito a formas superiores no se produce como
en Descartes o en Kant a consecuencia de decisiones voluntarias:
no es la duda en el sentido cartesiano, lo que ha de llevarnos a una
forma superior de la conciencia; no es la duda, "es decir una ten
tativa de alterar tal o cual verdad supuesta, tentativa a la cual le
(72)Nohl, op. cit. pág. 394-5.
(73)Hecel, Phanomenologie, pág. 71, ed. cit.
(74)Hecel, Phanomenologie, pág. 74.
— 142 —

�— en
•jp *pa 'gg 'Sed 'aatiajspjj ia 37161807 'axnoaaAg; "f (¿¿)
U -iFd-pi (9¿)
I¿ '3?d TI (S¿)
bj o rupioonpou)U[ bj gXnijisuoo BjjgnbB is jBuiuu^jap
Biugjqodd osjbj un zgA pj o jpjjip B98 X vai8prj bj uoo
9nbuojju9 9S viSojotiawoua^ bj 9nb isb Boijdxg 9g -9A9ipj 9p oi
bj9s pBptuniuo9 bj 9p jopA p X 8Bpxpu99SBjj uBJtgs 'aavvoa^aaai^j c
ouiixoad aa^ajj un uBqB)U9S9^d sou 9nb 'opBipnjs^ soui^q 9nb aaaajj
9p O^U9IUIB8U9d pp S9SBJ SBJgiUljd SB[ OUIO9 B9ljdx9 SOU OlSg
(¿¿)"44SBAtJO^p S9UO^9BJ9dnS SB^ X S9UOI9ISodo SBf 9jU9UIB0lJ99pip
BT9UnU9 9nb OUISIUI 9fBn^u9J p U9 OJU9UI9p nS BJJU9n9U9 O1U9IUII9OU
-O99J 9is^ -njiuids^ jap vi8ojouaiuoiia¿[ ^\ U9 BJiu9nou9 99 9nb js gp
8B19U9I9UO9 SB[ 9p On^nUI O1U9TUII9OUO99J 9JS9 9p BIOUBJJOduiI B[ jqB 9Q
•psj9Aiun ojgfns ouiod Bijgxqnosgp buisiui Bjp opugis 'psjgAiun js ug
B10U9I9UO9 B^ gXniTISUl 9nb 8BT9U9I9UO9 SB^ 9p BpBS9jdx9 UOl9B9IUnUIO9
b[ gp Bjgdsg o[ aa^ají '8OTQ -^ BUBuinq Biougpuo^ bj gj)U9 bsoiou9[
-is uopBpj b[ gp UBqBjgdsg 3HDMvaaaavj\[ un gp o saxavasaQ un gp
BOtSBp bjjoso[ij B[ 9nb o^,, *oiu9iuii9ouo9 pp pBpipsj9Aiun v\ BqBSBq
98 piiO B[ 9aqOS pBpi[BSJ9AIUn nS BJ9 pjU9pU99SBJJ BI9U9I9UO9 B^ 9p
pi9U9S9 OÍáSBJ p 'SBJU9n9 9p UIJ p '9nb^Od 'B9T1JJ9 BJ^OSO^j B^ U9 OpBO
-i^duit BqBjsg bX 'opoiu oiagp U9 'o^s^ #psj9Aiun gsjgoBq b gpug^ X
o^U9iuii9ouoggj ns aod Bqon^ 'pBpiApgfqns ns gp 'ojugttuBpp ns 9p gps
'osgjSodd ns U9 Biougpuoo b^ 9nb apgp souigjgnb 'oSopip p guodns p
BJBd 'O^99J9 U9 4BJJOSO[IJ B^ ÍB9TI99pip OUIUIJ9^ pp OpiJU98 p BpA9J
sou os gpuop X pui^xjo X Bsoiano bj^ubui can op Bztpgj os aa^ajj U9
OJI8UBJ1 98^ -B19U919UO9 B[ 9p OIiqUIB pp OJ)U9p UOiquiB^ B89JUl 18 U9
B8O9 BJ 9nb B99 O SVIUVIOUd) S9pBpiJBn9 8BJ B OJISUBJJ Utl 9OUI9JB1OU
aaoajj u^ 'SBtdBuiTjtd sopBpijBno sbj X SBUBpunoos sopBpijBno sbj ojiuo
uoiDuxjsip bj '\ioxv^ gp Bi^ojouiuijgj bj unáos o boiuouiouoj: pBpijB9d
BJ X 'BI9U9ldBdB BJ9UI BJ 'SO^UgipUOdopUI 99pBpiJB9J OUIOD ^ "BlOUgid
-9dx9 9p otoxnf jgp gp^s 'pijuapudosvu) mouatouoo bj b 'uopdooxgd 9p
oioinf jgp opos 'untuoo jnoua^auoo bj op 'opBdá oijoto uo sououi jb 9jqis
-Od BX9 Bt9U9pU99SBJ^ BS9 BUBJ1UB5J BTJOSOJIJ BJ U9 9nb 8OUI9pdO99^
'9pU9I9SB.il 9S BI9U9I9UO9 BJ 9nb OUIS '91U9UIBAtlIUIJ9p opinipSUOO OJB
S9 OU BpU9I9UO9 BJ 9nb JtIiJ9ApB JBlU9UIBpunj 89 VlSojOtiaiUOUa^ BJ
9p BqOJBlU BJ d9pU9jdlUO9 BJB^ 'OATlISod J910BJB9 Un 9D9JJO BJJ9nbB
gnb opoui jbi gp 'joiJ9dn9 oiuguioui un b oiisubji jg BJBd oijbs99
-9u O1U9UIOUI un ojos 89 uopBx^gu bj gnb oqoíp somgq ugiquiBj^
#opB9ijdx9 soxugq sou bX
jBno jo gjqos 'uaqaijfrtv ouitupi jgp eguoioBDijiuáis sojdiijniu sbj gp
Bi9jdlUO9 UOISU9ddlUO9 BUn 9UodnS BI9U9I9UO9 BJ 9p OIXBJ9UIII jg
(9¿ ) "44UOI9BJ9dS9S9p
BJ 9p OUIUIB9 J9 OUIOD 91U9UIBldodd O Bpnp BJ 9p OUIUIB9 J9 OUIO9
(m8ojouauioua¿[ bj) BpBagpisuog J98 gpgnd^, roqoip BjqBq sgiuy
^^¿)#t4OpBZlJB9J-OU Old99UO9 J9 91U9UIBJOS 89 'pBpJ9A U9 9nb OJ 4U9iq
SBIU 89 pBpiJB9d BUI9ddns BJ JBn9 J9 JOd JgqBS 'O9IU91UOU9J J9qB9
J9p pBpj9A-OU BJ 9p 91U9I9SUO0 UOI9BJ19U9d BJ 89 'Bpnp BS9 'OIJBJ1UO9
jg aog 'OZU91UIO9 jb otnoo BpBiuoi sg bsoo bj Jbuij jb gnb 9}d9ns gp
bj b BijgnA Bun X Bpnp bj gp uoptJBdBsgp baiibj9j Bun

�Parte de ésta. Mientras subsiste la desigualdad entre el saber y el
concepto (tomando aquí la palabra sin matiz peyorativo) y el objeto,
estaríamos moviéndonos dentro de la Fenomenología, es decir, que la
conciencia todavía sufriría su inquietud natural; cuando la identidad
se ha consumado, estaríamos en presencia del Saber Absoluto, que
es la Ciencia del Ser, del cual se ocupa la Lógica.
Debemos recordar que ese saber absoluto se ha de expresar no
a la manera de Spinoza, o de Schelling, según lo interpreta Hegel,
como una sustancia, sino como un sujeto. De allí resulta que lo Ab
soluto no está más acá o más allá de toda reflexión, sino que re
flexiona sobre sí mismo.
El punto de partida es la conciencia individualmente considerada,
desde un punto dé vista empírico; se trata de elevar esa individua
lidad a sus formas superiores: dicho proceso constituye lo que Hegel
llama cultura, pero en el sentido de formación, de Bildung; se trata
como ya dijimos, de llegar a la conciencia como comunidad y no como
singularidad.
La conciencia empírica al cumplir esta tarea, rehace en cierto
modo la historia de la humanidad, de ahí que la Fenomenología, sea
al mismo tiempo una descripción de los avatares de la conciencia
desde el punto de vista histórico. "El saber absoluto no es accesible a la
conciencia individual, sin que esta conciencia individual se haga con
ciencia del espíritu de su tiempo. Pero inversamente el saber absoluto
no es concebido solamente por Hegel como lo que se entiende ordina
riamente por un saber, como corresponde a una nueva época de la
historia del mundo; no se comprenderán ciertos pasajes del último
capítulo de la Fenomenología si no se admitiera que para Hegel la
humanidad que acaba de sufrir alteraciones tan profundas ha entrado
en una nueva fase de su historia. A esta historia corresponde el saber
absoluto y el saber absoluto es la expresión". (78)
Sin tratar ahora el problema relativo a las relaciones de la Feno
menología con el resto de la obra sistemática de Hegel, y sin entrar
muy hondo en lo relativo a las subdivisiones, veamos sucintamente
como considera las relaciones entre sensibilidad, entendimiento y
razón y que entiende por estas denominaciones. La primera etapa
está constituida por el tránsito de la mera conciencia a la conciencia
de sí. Ese tránsito está constituido por tres fases: conciencia sensible,
percepción y entendimiento.
Decíamos que en la filosofía kantiana, aunque con ciertas salve
dades, el entendimiento y la sensibilidad aparecían diferenciados.
La distinción parecía posible atendiendo a la pasividad de ésta última
y a la actividad de aquel. Ese criterio, en la concepción de Hegel, ya
no es posible. En ésta se tratará de mostrar como la conciencia sen
sible pasa a ser entendimiento; no olvidemos que siempre está omni-

(78) J. Hyppolite, La Genese, etc. pág. 48, ed. cit.
— 144 —

�-pg •

— sn —
-8Bd 'j '3/1807 jaP tft&gt;HOsuassi^ 'laoau (6¿)

Bun '^aoajj Bj^d 'sa B[p anbjod 'ji^jns apand on ojaBjuoa ajsa ua
BpBSBq bjjoso[tj b[ anb jpap Bjjpod as opoui ojjap ua o jad '[Bpiui
oiuauíoiu [a 'Bpuapuoa B[ ap uopnpAa B[ ua ojuauíora un 'ajjappB
as ouioa 'uBjuasajdaj sbijoso[ij sbijoiq "ajuauqBnjdaauoa B[JBsajdxa
ojsa b opjanaB ap a[qisod sa ou jas ^e BiauajaqpB Bjauíud Bsq
•opBZBjqB jas Bipod
ou jas p anb souopuapip X ouiuuaj pp opBaijiuSis p uoa opuBSnf
'ojdaauoa p BqBpjoqsap anb 'jaq^s ap ou ojad 'Bpuaaja ap ojafqo Bja
jas p anb ojapisuoa opuBna BdBja Bsa jod os8abjjb aaoajj anb uaxq
-uiB^ souiapjooa^j #aj b^ jod ojuatuipouoa p. aXnqjsns opu^na 'moavf
ap b^ uaiquiBj opoui o^jap ua X ^MmaHDg ^p bijoso^ij b^ BXodB as
^aoajj unSas anb pnjijaB Bisa ajqos s^ -ajqBjaui oíáp ap Bpuasajd
ua souiBisa 'ajqisvds vio^aiotioo B[ jod 'ojobiuoo jauíod [a u^
ajqisu^s mou&amp;puoo vj

•ajsa b jbS3[^ Bjs^q 'x\tv^ b joij^^ub ojuaiuiBS
-uad [ap uoian[OAa B[ ap uopbjjbu b[ sa 'is ap Biauapuoa b[ b Bpuaia
-uoo b[ ap BdB^a Bjauqjd Bsa ap uppBJjBu B[ anb jpap souiBupod
oaijoisiq jaiaBJBa ns opuBpJoaaj X v-iSojouatuouaj B[ b opuaiA[o^
(^¿)'ttuopBztJotjajxa ns uoa Batjijuapi
as X pBpiAiiafqns ns ap opBfodsap aA as jaq^s p 'Bapj B[ b SBiaBjá
'uaiunsaj u^ *uopaB ns b opuBdBasa ouioa X soiJBjaBjjaj ouioa so^afqo
so[ Jiuiijdns b JBiuaui aqap jaq^s [a [Bna B[ b opjanaB ap uopdaauoa
B[ b JBiaunuaj aaBq sou 'ajJBd Bun jod 'anb Bzajjaa B[ ap 'p^pjaA B[
ap asBq B[ ua B^sa anb Bzajjaa Bun ap uoisasod ua soujauod uoisiui
jod auaii Bpmajqo tsb Bapt Bq -o[[OJJBsap ns ap ojunfuoa p opoj ua
Bjnd Biauaia B[ Jiaap sa 'Bjnd Bpuap B[ sa Baiiooq Bq "OJnd jaqBS anb
ojub^ ua Bapj sa B[p ÍBaijjduia Bpuap B[ ap apuajdsap as ncnSprj B[ ap
BSiuiajd B[ ojad ísB^aajip sbui SBSiiuajd sns X so^uauiap sojauípd sns
Bpuap B[ b BJ^siuiuins anb B[ BjBipaiuui Bpuapuoa B[ sa 'a^qtsuas
X oaijjdiua oiuuuop p uq 'o^aajip jaqBS un ap aiuanj ouioa BpBjapis
-uoa jas opuatpnd ou ouioa 'B[3Aaj as 'jopajuí uopBpAaj B[ 'Bujajut
Bpuapadxa B[ 'o[duiafa jod 'sBSjaAip sap^pjaA ua Bpuaaja b[ 'Bpuap
-uoo bj^o ^poj^ *ojBipauiui jaqBS pp 'opom ojjo ap oqaip 'a[qisuas
BOiJiduia Bpuapuoa B[ ap ajJBd 'sBaiuauíoua^ sauopBisajiuBiu sns ua
njpjdsa yap Bpuap B}sq -uotaBipaui ns X ojnd jaqBS pp p sa anb bjsta
ap o^und [ap p^pjaA B[ X pBpisaoau b[ ajuauíBjsnf Bai[duit anb uoiats
-odns 'SBaiuaiuouaj sauoiaBjsajiuBui sns ua njtJidsa [ap Biauap B[ sand
auodns Baiáoq Bq^^ "o^aadsaj a^sa b oj^p Xnuí sa qaoajj *a^^pq ns ap
ozuaiuioa p uq 'opBJapisuoa a^uauiBOiSo[ojuo ojdaauoa [a a^jns omoa
soujBJisoui jod Bzjanjsa as 'a^JBd Bjauípd B[ ua ivo/i^prj b[ ua anb sbj^
-uaitu 'o^daauoa [a Bpuapuoa B[ ua aájns omoa JBuxuuajap ap bjbjj ag
•ojdaauoa ua ojafqo p jbuijojsubjj sa osaaojd ajsa ap pBpipuij Bq
•bjjo b BJnSij Bun ap ojisubjj
[a Bji[iqisod anb umjojaBj p sa anb 'uoiaBipam ap Bapi b[ ajuasajd

�expresión conceptual; una filosofía secreta, ligado a algo vivido, pero
no expresable, es para este autor, algo inconcebible. El saber no es
algo inmediato que se dé de golpe, sin trabajo y sin peripecias; lo
inmediato es falso, la verdad reside en un nuevo inmediato, pero
alcanzado a través de la mediación. "Únicamente el devenir que, al
nivel de lo inmediato es ya mediación, prefigura lo que será el dis
curso, la reflexión del ser en sí mismo, lo Absoluto como conciencia
de sí universal o como sujeto, afirmándose él mismo mientras que
no era sino presupuesto en el punto de partida, no siendo más que
un nombre vacío". (80)
Veremos también, como la Lógica comienza con el concepto más
pobre, porque es el más indeterminado, que es el concepto de ser.
Notamos que en la filosofía de Hegel la alteración tradicional que
señalamos al comienzo se mantiene. Mientras Hegel sigue dentro de
la forma de pensar ligada al romanticismo, insiste en la riqueza del
ser y admite que su contacto se produzca antes de la acción de la
inteligencia; cuanto más predomina en él, el intelectualismo, la ne
cesidad de que el ser sea pensable, como pensar es establecer deter
minaciones, es indudable que ese primer concepto del ser en general,
indeterminado, se ofrezca como el concepto más pobre y ese primer
contacto más acá de la reflexión, represente una etapa muy rudi
mentaria de la conciencia. Veremos con el tiempo, como ciertas filo
sofías, o mejor, ciertas no-filosofías, se esfuerzan por restituirnos el
sentido de lo inmediato, aunque sacrificando la inteligibilidad y en vol
vernos a lo que Hegel pretendía haber dejado atrás; ese nos parece
ser el sentido de la obra de Kierkegaard, de G. Marcel, y en cierto
modo también de Jaspers y tal vez de James, de Whitehead, que
configuran un movimiento que Wahl llamaba el movimiento hacia
lo concreto y podríamos decir que intentan situarse en una ac
titud metaempirista, como sería también la actitud del segundo
SCHELLING.
Pero Hegel nos muestra cómo esa actitud es insostenible. El len
guaje ya significa una demostración de esa imposibilidad.
"El contenido concreto de la certeza sensible, le hace aparecer
inmediatamente como el conocimiento más rico, como un conoci
miento, ciertamente de una riqueza a tal punto infinita que no se
puede encontrar ningún límite, ni en extensión, en el espacio y en
el tiempo en los cuales se despliega, ni en penetración, en el fragmento
extraído de esta plenitud por la división. Este conocimiento nos pa
rece además como el más verdadero; porque todavía no se ha sepa
rado del objeto, sino que lo tiene delante suyo en toda su plenitud.
De hecho, sin embargo, esta certeza se revela expresamente como la
más abstracta y más pobre verdad. De lo que sabe, ella expresa sola
mente esto: él es; y su verdad contiene solamente el ser de la
cosa". (81)

(80)J. Hyppolite. Logique et Existence, pág. 13, ed. cit.
(81)Hegel, Phanomenologie, pág. 81.
— 146 —

�83 'BI3U3S3 B[ X OJ3pBpJ3A O[ 83 :83 OJ3fqO [^,, '[3 Jiod BUTUII3^3p 3S
J3qB8 [^ -83PIU3UIJBJ 3p J3S p UO3 'aXnOddAJJ B^OUB 'BJJipiOUIO^
qBI3U3S3 OHIOO OpBJ3piSUO3 3 Ojsfqo p 3nb U3 O1U3UIO1U p SOUI3U3J
:ouira.T3j jsiuijd U3 : sboijsjj^^dbjbo sb^ss 9U9ij o^rpspip oítenf {^
UBJ3dnS OIJB8333U BJ3S 3nb 3[qBJ3UI Un
'uoSojn opBis3 un 'sjqod sbui ojusiiuioouoo ^3 's^nd b^ijiu^is 'aaaajj
Bj9jd.i9jut o[ ouioo ^bj '0NmaH3 ^P ojnpsqy p 'opBpusasjipui
J33 j^ 'oi^BjjsqB 9iu9uiB}9[duio9 psjSAiun JdqBS un 'opuoj p us 83
'jB^n^uis 83 3nb 's^qisuss BI3U3I3UO3 b^ 3p O^U3iuii3ouo3 p opoui p^
3Q 'J3S-OU p Á UOI9BUIUIJ919p BpOJ 3p 3JU3SnB J3S p 9JJU9 pBpijnspi
B^ 'voi^pq ns U3 bjbjisoui o[ ouio3 's^ans dpuop 3p 'BpBU soui^su^d
OU 'opUOJ p U3 BpBU SOUipsp OH 4UOpBUTUIJ313p BUn^UIU 3U3I^ OU
3nb jpdp 83 'opBUIUIJ3J3p OUnUlU 83 OU 3nb 4J3S p SOUIB^USUIIJdd
-X3 opuBn^ '3^U3snB bjss ps^^Aiun oj 3puop 4JB[nSuis ojBip^uiui un
33OUO3 BJS3 9llbjod 4UOpBip3UI TB\ 33npOJ}UI BiC OJU3IUipoUO3 n8 JBSdjd
-X3 3pU3^3jd B^83 OpUBn¡^ "^^qiSUSS BpU3pUO3 B^ 3nb OJ3pBpJ3A 8BUI
OUIO3 BpA3J 38 3fBnSu3^ p Í3Í"BnU3^ p U3 b^ 8OUIBJ)U3 4O^Sa ^B O^3dd
-83J UO3 oSp JBS3jdx3 3p 8OUIBJBJJ OpUBn^ 'Ü^Oí/ü p U3 A xnbo p U3
B183I^IUBUI 38 3nb O^S3 Un ÍOJS9 UTO. 3XqOS BSX3A 3[qiSU3S BZ9JJÍ99 B'q
•BAIJ^UIJ^P UOpB3IJIUn V[ B JB3^^ BJSBq
'8B3UBJU3UIOUI 89UOTUn9J 3p 4S3UOpBJBd3S 3p 4S3UOpBip3lU 3p 3IJ38
BUIl 3p S9ABJJ B OpUBSBd OIdd 'OJll[OSqB JdqBS p BIJI^SIX3 OU BUIJOJ
BJ^O 3p 3nbJ0d 4BpB^OJJBS3p pBpi)U3pi BUn 3p OJ3d 4pBpiJU3pi BUn 3p
BJBiBJJ 3S USiqUIB} inbB í BpB^[OJJBS3p pBptUn VI S3 4Ojd33UO3 p 3JUBip
-3UI B83jdx3 3S 3nb BJ3pBpj3A pBpiUn V\ 1303JJ BJBd OUIO3 SOUIIA VÁ A
4B8[Bj pBpiun Bun op ojsd 'pBpiun Bun sp n^rq bjbji 38 ío[pjJBS3p ns
Bpiui 3S pno pp aijjed b 'Bpuspuoo v\ 3p ppiui o^usuioui 3JS3 som
-BÍ^U313J 4OpOl UO3 ÍOJJO B BTAU3 SOU ppiUl OJU3UIOUI 3JS3 OX3J
'B9lSopm9JSld9 BÍOpBJBd 3p djqUIOU p UO3 Bu^lS3p KOS
3nb of3^duiO3 BUI^^qOJtd 383 3p OJD3d8B un B3ipBJ iqB ÍO[qiS
S3 UOpB3IJIJU3pi V\ 4S3UOpBT3U3J3Jip 483UOl3UIlSip 3JU3XUBIA3Jtd
soui333[qB^83 ou is 3nb ojjsp 83 usiquiBj oj^d 'pxnjBu uoisusdo^d ns
BS3 J3S 333JBd 8OU3UI JV O 483pBpilU3pi OpU3p3^qBJ83 BXBqDJBUI KOS
-aaAap\[ 3lU3UUOIJ3}Sod B^BpuSS O^ OUIOO 3^S3 4Bpnp Ulg -OlU3IUIBSU3d
pp BqojBui B[ 9jrmj9d snb ojU3Ui3[3 p 83 4orasiuojB[d p us omoo
otusTUBipSsq p U3 3nb 4J3s-ou sp ojdsouos p ^pnpojiui snb som^usj
'oatjbSsu opinf un b JBpdB 3nb soui3U3j bsoo buisiui b[ uos ou 3nb
ípsp A o^ J3p o^sfqo p JinSupsip jspod BJBd 'uopBpusxsjip BJ83
J333jqB^83 Jdpod BJBd OJ3d í UOpBpU3J3Jip BJ B OpB9JJ SOUI3q 3nb
-jod joijsdns BdB^3 Bun U3 souibjss vA 4ojjo jod ojsfqo un X opB[ un
JOd BpU3pUO3 BUn SOUIinUIJSip OpUBnO ípBpiJBpSutS B[ U3 BpBJJ33U3
B^83 3U3IAJ31UT 3nb BpU3pUO3 Bq[ 'UOpBipSUI 3p UOpunj B[ iaO3JJ
sp bijoso^ij B[ U3 Busduisssp 'souisqBS ouio^ 'snb 4J3S-ou sp Bjs^ndo
UOI9OU V\ 4J3S 3p UOpOU B|^ UO3 OpBnfuO3 Bq 38 OU "BTABpOJ 'uOTOUpStp
V\ 3p BpU3pUO3 Av\{ OU tnbB BIABpO^ 'O^u^iUipOUOO pp O83JOjd p
9JU9UI9JU9JBdB 3^IUIJ3d OU X JIJ9}S9 SBUI p OUIO9 999JJO 38 UOpBUIUUS)
-3put ns us snb ojsd 4oj33jj3d ojusiuipouoo un 83 íjss pp
BZ3^J33 B^ B OO[BUB O[B B]U3S3jddJ O^U3lUipOUO3 J3UIIjd

�indiferentemente del hecho de ser conocido o no, permanece incluso
si no es conocido, pero el saber no existe si el objeto no existe". (82).
Pero la certeza sensible no es el ser, sino que menta el ser y
ella nota que mientras el ser permanece la conciencia sensible se
manifiesta inconstante. Ella no tiene el derecho de elevarse por en
cima del aquí y del ahora. "Hegel se representa esta primitiva con
ciencia. Ella se pone en presencia de un objeto que es dado como un
esto (ein Dieses). Es dado, sea en un instante actual como un ahora
(ein Jetzt), sea en el espacio presente como un aquí (ein Hier). Se
dirá: ahora es de Noche; pero en el instante siguiente será de día;
o bien; hay aquí una casa. Se tiene derecho? En esas nociones de
noche y de día, de árbol y de casa son términos genéricos, de los
cuales no podemos servirnos porque pertenecen a una conciencia mu
cho más evolucionada. Los nombres suponen una clasificación por
géneros y especies, que no puede estar presente en el más informe
de todos los conocimientos, en la certeza sensible inmediata. Estric
tamente dirá Hegel, en la Lógica^ estamos en el estado de espíritu
de los negros que frente a la novedad de un objeto no saben sino
gritar "Aquí hay". Lo que hay no importa, puesto que el contenido
del instante actual no está más en el instante después y la sensación
situada en tal punto del espacio se desvanece en cuanto me doy
vuelta". (83)
Mientras que el dato constituido por el esto, en un aquí y un
ahora determinados y singulares, se desvanece, subsisten, sin embargo
el aquí y el ahora universales, o sea el espacio y el tiempo.
El aquí y el ahora cambian entonces constantemente; el saber
no alcanza a expresar la permanencia del ser; es pues, una apariencia,
como los filósofos griegos lo habían indicado.
La permanencia del aquí y el ahora, es decir de un aquí y un
ahora indiferentes a las variaciones, supone una noción de orden
universal.
"Una tal entidad simple, que es por la mediación de la negación
que no es ni esto ni aquello, y que es también indiferente a esto o
aquello, le llamamos un Universal". (84)
Y agrega: "Es también como un universal que nosotros pronun
ciamos lo sensible; lo que decimos es aquí, es decir, el aquí universal
o aun él es, es decir el ser, en general^ Nosotros no nos representamos
seguramente el aquí universal, o el ser en general, pero pronunciamos
lo universal. En otros términos, no hablamos absolutamente de la
misma manera que opinamos en esta certeza sensible. Pero como lo
vemos, el lenguaje es más verdadero; en él vamos hasta refutar inme
diatamente nuestro punto de vista; y puesto que lo universal es lo
verdadero de la certeza sensible y el lenguaje expresa únicamente esa

(82)Hegel, Phanomenologie, pág. 83.
(83)Ch. Andler, Le Fondement du savoir dans la "Phénoménologie" de L'Esprit de
Hegel", pág. 322, ed. Rev. de Métaph. et Morale, 1931.
(84)Hecel, Phanomenologie, pág. 84.
— 148 —

�•p-SI 'ojaiaax 'N^xvij (¿8)
•S8 '^?d -pi (98)
'aiSojouautouotfj 'laoajj (58)
jas ^a oiuixdns oX 'sa oa opes^d sa anb oj oja^ (g íBpiuitjdns sa
opes^d sa anb 'p^pxaA Bpun^as bj otnoa ouijijb oX Bjoqy (^ ípBpxaA
Bjaniijd bj ouiijdns oX 'opiiuijdns sa anb oj oraoa o opBSBd un ouioa
oaipui oj oX ojad íojapBpjaA oj ouioa opBinxijB sa [a Á BJoqB ja oaipui
o^,^ 'jmovpui ep oj^o ja jod Bpinjijsuoa inbB Bjsa BaijaajBip Bq
•(¿g) "44onpiAipui Bpsa BJBd jbui^ijo ojanpoxd 'oiJBipauuajui
oSjb ouis opBjjuoaua sa anb oj tu Bjjuanaua anb o\ xu sa ou souibui
-jijb JB^nuis jas o^na JO[oa opo^ anb Á BjpuaSua so^ aiuauiBjsaijiuBui
anb Btdojd uoiaB^sBJj B[ uoa sofo so^ ap ojjuanaua [a uos oauB^q p
A oa^au p anb souiaja^ "is jod Á js uo oun opuats oraoa sojjosou
jod oppa^qBjsa Bas —saxVHDOS aaip— 'Bp^u an^)?^ -a[qisuas ojuaiui
-pouoa p ua pBpqiqísod Bjaajaj Bun opBaipui BjqBq moxvi^ ^^
•a[qisuas
B[ ua BpBJjaaua Bjsa anb ua o^uaiuiBpiB asa ap Jips BJBd bja
jauaj anb sand auap íjapuaasBj^ sa Bpuapuoa b[ ap ppuasa
-aBJBa b^ anb souiapiAp ou oja^ "sopa ap ounuiu b pBpTJoixd
uis 'ojafqo p A jaq^s p 'sojuauíap sop so[ BJapisuoa 'a^qisuas Bpuap
-uoa B[ ap Bapa^pip ^\ Buiuijna pna o[ uoa 'ojuauíoui jaaxaj uq
•saJB^n^uis A
sa[BnpiAipui oÁ soj uaanpaj as X usniís as pna bj ua 'jB^uapuaassjj
uppdaaxadB bj ap bubijub^j ^apí Bpunjojd bj ua opBaqduii BqBisa bX
—'aaia\ty Bjunds— 'ojisubj^ o^s^ 'SBpuapuoa sbj ap pBpiunuioa bj ap
ojáoj jb X onjnuí ojuaiuipouoaaj jb BJBAajj anb Bpuatauoa bj ap Bqanj
bj inbB ajuaisajd as B^ 'oaiuojBjd ojajaajr ja ua svaooyxoaj 9p ^^stj
-BnpiAipui ouisiAj^afqns jap uoiaB^npj bj b uaxquiBj X ojjojjssap jb
oSojbub sa aaoajj ap ojjojjBsap ja íjBSjaAiun oX un ap pBpijiqísod
bj opuaiAdJ^ua soiuba bX j^na oj uoa 'sajBjnSuxs oX sojjo ap Biauaj
-sixa bj jauodns anb souiaua^ ojad íjbjtiSuts oSjb ouioa ou X jbsjoa
-jun oájB ouioa souibuijijb oj 'ajuauBuuad ojb ouioa oX ja souibuijijb
opu^n^) -pBpinuiiuoa ap ojnijj b a^sixa ou BiABpoj Biauaiauoa bj anb
JBpiAjo souiaqap ou 'o^aaja ua íoX ja sa bijba anb oj anb ap Biauaj
-ajij^ bj uoa 'BaijaajBip buisiui bj aanpojd as uaiquiBi mbB oja^
(98) -44oX ja ua
Bptuiijdaj ouis 'Bptuiijdns BiABpoj Bjsa ou ojad 'ojafqo jap Bp^sjnd
-xa ajuatuBjapBpjaA saauojua sa ajqisuas Bzaixaa B&gt;q qa ap jaqss un
oáuaj 'oX anbxod 'sa ja íoiwx uvjuoui ja ua o 'oxtu ojafqo anb ojubj
ua ojafqo ja ua Bjsa p^pjaA ng -jBiauasaui sajuB Bja anb jaqss ja sa
anb jpap sa 'ojsando ns b opBSBd Bq BJoqB Bzajjaa B-q^^ 'Baxjstjos bj
jod opBjuasajdaj BiJBjsa opunáas ja 'oiusijBaja ja jod B^atjS bijosojtj
bj uo opBzijoquiis JBjsa Bjjpod bjsia ap ojund jauíod ja ig -ojafns
jap opBj jap asxBi^npj X ojafqo jap opBj ja jBuopusqB ua ajsisuoa
'ajqisuas Biauaiauoa bj ap BaijaajBip bj ap ojuauíoui opun^as j^
"oxoipo jap X xnbo jap pBpijBsxaAiun bj b
'ojsa jap pBpiJBjnguis bj ap 'pBpijBna bj ap ojisubjj un tsb soiua^
"(g8) C4sotuBjuaui anb ajqisuas jas
un jBsaxdxa soiuspod anb ajqisod ajuaiuBjxaia sa ou saauojua '

�pasado o el ser suprimido, en otros términos la segunda verdad; yo
niego así la negación del ahora y vuelvo de ese modo a la primera
afirmación, de que el ahora es. El ahora y el acto de indicar el ahora
están constituidos de tal modo que ni uno ni el otro son un simple
inmediato sino que son un movimiento que tiene en sí diversos mo
mentos". (88)
Ese acto de indicar constituye el movimiento que expresa lo
que él es ahora en verdad, o sea un resultado, una pluralidad de
ahoras reunidos y unificados. Indicar es hacer la experiencia de que
el ahora es un universal.
Notamos así en lo sensible una unificación de lo singular y lo
universal, una síntesis de lo múltiple y lo uno, sobre lo cual se
desarrollará la percepción, la segunda parte de ese itinerario de la
conciencia que nos muestra la cosa, no como algo puramente inde
terminado, un mero esto, sino como un haz de cualidades.
En síntesis: "La Crítica de la certeza sensible y la reducción de
su puntualidad, al opuesto, al universal, contiene un doble sobre
entendido. Hegel quería mostrar a Schulze y a su escepticismo la
imposibilidad de abandonar el terreno del conocimiento racional para
apoyarse en los hechos de la conciencia empírica. Y quería también
pagar tributo al pensamiento griego que, de los presocráticos a los
sofistas y a los escépticos antiguos, ha mostrado la inconsistencia del
saber sensible, hasta que con los escépticos posteriores ha perdido la
línea de su desarrollo clásico, dudando del fundamento mismo del
saber racional. Como siempre le sucede, en su referencia histórica y
polémica Hegel eleva su tono y de ahí su impulso". (89)
"Se puede decir a aquellos que afirman esta verdad y esta certeza
de la realidad de los objetos sensibles, que deben volver a las escuelas
elementales de la sabiduría, volver precisamente a los antiguos Mis
terios de Eleusis (de Ceres y de Baco) y que tienen, primero, que
aprender el secreto de comer el pan y beber el vino. Porque el ini
ciado en esos misterios no llega solamente a dudar del ser de las
cosas sensibles, sino aun a desesperar; por una parte él realiza el
anonadamiento de esas cosas y por otra las ve realizar este anonada
miento. Los animales mismos no están excluidos de esta sabiduría,
sino que se muestran más bien profundamente iniciados en ella; por
que no permanecen frente a las cosas sensibles como si fueran en sí,
sino que desesperan de su realidad y en la absoluta certeza de su
no-ser, las aprehenden sin más y las consumen. Y la naturaleza entera
celebra como los animales esos misterios revelados a todos los que
enseñan cual es la verdad de las cosas sensibles". (90)
(Continuará)

(88)Hecel, Phanomenologie, pág. 88.
(89)E. de Necri, ínterpretazione di Hegel, pág. 329-30, Ed. Sansoni. Firenze, 1943.
(90)Hegel, Phanomenologie, pág. 90-1.
— 150 —

�</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </file>
  </fileContainer>
  <collection collectionId="7">
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="304">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="305">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="306">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="307">
                <text>1947-1989</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="308">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="309">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="310">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="903">
                <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </collection>
  <elementSetContainer>
    <elementSet elementSetId="1">
      <name>Dublin Core</name>
      <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
      <elementContainer>
        <element elementId="50">
          <name>Title</name>
          <description>A name given to the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2464">
              <text>Itinerario hacia el mundo de la razón en la filosofía de Hegel</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="39">
          <name>Creator</name>
          <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2465">
              <text>SILVA GARCÍA, Mario</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="48">
          <name>Source</name>
          <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2466">
              <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 111-150</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="45">
          <name>Publisher</name>
          <description>An entity responsible for making the resource available</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2467">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="40">
          <name>Date</name>
          <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2468">
              <text>1953</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="47">
          <name>Rights</name>
          <description>Information about rights held in and over the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2469">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="44">
          <name>Language</name>
          <description>A language of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2470">
              <text>Español</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="51">
          <name>Type</name>
          <description>The nature or genre of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2471">
              <text>Publicación periódica</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
      </elementContainer>
    </elementSet>
  </elementSetContainer>
</item>
