<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<item xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" itemId="219" public="1" featured="0" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/show/219?output=omeka-xml" accessDate="2026-05-02T15:57:08+00:00">
  <fileContainer>
    <file fileId="408">
      <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c5c69abc7cf2a510c9fdbda90cc2ebc7.PDF</src>
      <authentication>0b94f4848c9288b1db5b638a9ecd377d</authentication>
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="5">
          <name>PDF Text</name>
          <description/>
          <elementContainer>
            <element elementId="52">
              <name>Text</name>
              <description/>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2425">
                  <text>— 69 —
X jBSBq [biid jo ojqos oioidojd ouojjoi jo ^ ouBranq ojsond p ojos
oXni^suoo X Bisood bj op oAisnjoxo ojnqiJ^B so ou '01/001/ eq oajo onb
ojjonbe uaoouoo op oiuoin^isuoo jod ^ n^ijjdso oidojd ns no jbojo
b joajoa op ojqmoq jo oosod onb pB^jnoBj ojqs^ouui biso ojo^
•bXtis bsoo
oiuoo jbojo b x jiaia b ojjoajoa op so o^so 'sosbj stis bbpoj uo bzijboj oj
aoinb ouisita jo opis osoiqnq is oxnoo oaijbojo osooojd jo jbjiihisb op
uoioipuoo bj uoo 'opojo o oi[09i[ B^Bq ojio onb ofsnSuoj jo osnjoui
'oiuouibuiijui jopaojduioo op jpop so 'jooouoo op souoioipuoo uo biso
^ oÍBn^uoj ns vaio o aonif sojiosou op oun Bp^o 'soioojb soidojd soj
jBqjOA pBpisuojuí o BiouBpunqB jouoiu o joXbui uoo Bsojdxo souBtunq
SOJJOSOU Op OUn BpBO OUIOO Á 'pBpiAISOjdxO JTOOp SO 'ofBnSuOj O}UOUI
-ojqBpnpui so Bisood bj onb ojsond X íoooi/ ouisini jo onb ojjonb^
ojos ouis ojuouijboj aoouoo ou ojquioq jo 'sojSxs sop bX oo^q ODI^
OJjsonu oía Bjomijd jod otnoo 'onb oqooq jo uo opsfojpj osjbjiuoouo
opond Bisood bj op joj jo X BzojBjn^BU bj ojqos opjonos oijosnji o
JBIOIUI OJSO Op UOZBJ B-q 'UOIOOOJOS Op OTJO^TJO OUIOO BJJO Op OSJOJBA X
ojuouiB^oBJisqB Bjjiuijop op bjbj^ os SBuod^ pBpxfojdjod ubjS Bjiosns
oijbj^uoo jo jod onb ojod 'jod^d ns op X BzojBjnj^u ns op bojoob
opjonoB op ojuoiubSba sopo^
Bjjuonouo b^sia Bjoiuijd b onb 'biu
-SIUI BISOOd BJ Op BJJOnbB SO 'JBJOUOS SBUI BJ 'UOIOOU BJOUIIjd B'q
•oao^isvn^) anoxvAivs X aivx\[oj\[
oiisiaong 'ixxaavo\[fj aadasni^) xod 'Bisood bj op odiuso jo uo 'Bpsz
-IJBOJ BJqO BJ Op BJBJO SOUOUI O SBUI BOI^OJSO X BOIJO^Siq BI0UOI0UO0
Bun jbzubojb o^uouijboj soiuBOSop is 'jBuiiuijojd uoioBjipoiu Bjjsonu
op oiofqo jo juujisuoo uoqop 'boujjo uoiobsjoauoo b^so op
JO UO SBpB^SnjOUl 'BIJip 'X SBpinjOUl 'SB^UlJSip 80UOI0OU

v^vnvxi visaod va aa sox^adsv a svwaaaoax

oxqos soX^su^ soq
oiQiosivio oivaanin

�profundizar la noción de poesía. Nosotros podemos volver a crear en
nuestro espíritu, con un penoso esfuerzo dialéctico, no sólo el len
guaje de los poetas, sino el ascetismo de los santos, la gesta de los
héroes, la ambición de los dictadores y todas las pasiones, los delirios
y los enfurecimientos de los individuos y de las multitudes, desde
Adán hasta nuestros días; nosotros podemos conocer todo esto por
que podemos hacerlo, y la poesía, así considerada, no es más que una
entre las múltiples actividades del espíritu y de la historia.
Entre estas múltiples actividades del espíritu, de naturaleza
ética, práctica y económica, la poesía en realidad parece diferen
ciarse por su aspecto declaradamente expresivo, esto es, lingüístico.
Pero si la poesía fuese únicamente lenguaje o expresividad, todos
seríamos poetas. Tampoco sirven para caracterizarla de un modo
eficiente, definiciones de sabor místico, como aquella de "misterio a
plena luz" (Bertoni) (1), que en otros tiempos me entusiasmó y que
hoy me parece una elegante escapatoria idealista. Por lo contrario,
estaría tentado de preferir aquella típicamente anglosajona, en su co
rrecto buen sentido, de "the best words in the best order" que encuen
tro recordada en un reciente libro de un crítico literario inglés (2).
Y de ella más bien deseo tomar la iniciativa para concluir y para
proponer otra, no menos concisa pero quizás más apremiante aún:
aquella de la poesía como liricidad perentoria (3).

(1)Estos conceptos se hallan a menudo en las distintas obras criticas de mi querido
y llorado Maestro: "mistero, sí, ma mistero luminoso" (G. Bertoni, Lingua e pensiero,
Firenze, Olschki, 1932, pág. 72); "Parte é un regno luminoso di ombre, un mistero in
luce solare" (Lingua e poesía, Firenze, Olschki, 1937, pág. 15); "il rapporto con la vita
non si rompe mai, neppure nel regno della poesia e dell'arte. Siamo in una zona di purificazione, legata per vincoli misteriosi alia vita. Siamo fuori della vita e tuttavia nella
vita, fuori della storia e pur dentro la storia. Si dirá che queste sonó assurditá; ma l'assurdo della lógica comune e spesso la veritá dell'arte" (Introduzione alia filología, Modena,
1941, pág. 11). Sobre el enlace dialéctico que media sin embargo entre el "regnum tenebrarum" del sentimiento y el "regnum lucis" de la poesía véase B. Croce, La poesia,
Bari, Laterza, 1946, pág. 7 y pág. 199; y comp. las despreocupadas y chistosas reflexiones
de Jean Paulhan, Clef de la poésie, Paris, Gallimard, s. a. [1944], pág. 21: "On n'écrit
pas un poéme sur la forét pour cesser de voir la forét; on ne lit pas un sonnet d'amour
pour n'avoir plus rien á faire avec l'amour. La poésie ne nous cache pas les rochers et
les passions dont elle traite. Elle nous les montre au contraire et semble meme nous les
révéler, qui jusque-lá demeuraient obscurs. D'un mot, le mystére faít autour de lui ciarte.
(Et peut-étre n'est-il pas de ciarte qui ne suppose quelque mystére)".
Sobre la puntillosa y severa acogida deparada en ese entonces [1941] por B. Croce (en
La Critica, XXXIX, 174 ss.) a los conceptos enunciados por G. Bertoni en su Introduzione
alia filología véase la réplica del mismo B. en Cultura Neolatina, I (1941), 255 ss. y un
recto y ecuánime planteamiento de todo el problema en la obra de G. Nencioni, Idealismo
e realismo nella se i eriza del linguaggio, Firenze, La Nuova Italia, 1946.
(2)F. W. Bateson, English Poetry, London, 1950, pág. 31.
(3)Un rumbo muy semejante, en su esencia, a esta definición ha tomado, a mi pa
recer, Carlos Bolsoño en su reciente Teoría de la expresión poética (Hacia una explica
ción del fenómeno lírico a través de textos españoles), Madrid, Gredos, s. d. [1952], págs.
50 y ss., al considerar la poesía "como expresión propia" y al afirmar que "los procedi
mientos, las sustituciones poéticas son el único medio para transmitir tal como es una
realidad psíquica, en la cual... se entrevera lo conceptual con lo afectivo y lo sensóreo.
Acabamos, pues, de volver un guante del revés: los procedimientos no son para nosotros,
como para el pensamiento anterior [sin embargo el mismo BousoÑo aclara que "habría que
salvar la Estética de Croce, y algunos esporádicos antecedentes aislados: Vico, De Sanctis,
etc.", es decir todo el conjunto del idealismo y del espiritualismo italiano], expresión im
propia de contenidos anímicos que pueden ser expresados propiamente. Sucede lo opuesto:
los procedimientos representan la única expresión propia, pertinente, y la lengua la ex
presión impropia, impertinente, de tales contenidos" (pág. 51).
— 70 —

�—u—
'upisjndaj bj ap Bpunjoíd uozbj bj ^ Bisaod-opnasd Bisa ap a^uagBS
-ajqos J91DBJBD ja 'soiuBjidaj 'sa anb 'oiuvjj^qun oj ua jofaui o 'opsp
-uajajipui oj ug *44opBpuajajipui oj ua a^a otusijninj ja opoui a^sa
aQ •••OAanu sa Bpnu 'OAanu sa opoj apuop,, —(iHDsaa^y) opBAjasqo
opis Bq b^ ouiod— ojag #(vHoag) 44B^iqosqB pBpaAou^^ bj ap oasap ja
B[pq as vjuvjijqjn p^ppijg oraoa soiuiurpp anb oj ap as^q bj ug
•viuojuauad p^ppijg A muvjtiqjD pBppiaq ap
sauopou sb^ ap uopBuuijuoa bjb[3 Bun uaaaajo 'ajJBd
aambpna ua o Bipjj ua Bas 'oiunfuoa ns ua SBpBuioj BauBjod
-uiajuoa Bisaod u\ ap saiuapjoa sej sBpoj uaiqxuBi oood un A 'ouisij
-axuaaq p Á ouisqoquiisoau p uatquiBj ouis 'ouisxjnjnj p cqos o^[
•B^npsqB pBppxaq bj ap BpBuimxjasipui uppou ^\ ap
aiuauíBiaoiou UBJBdas as anb sauotaBuiuuaiap Á sauopBpuuoj ap aijas
Bun (ímsaod cj^ uaiun[OA p ua souopuapaxp 'Bisaod ap BiaaiBui ua
sojdaauoa sns 'soub sooba ap sandsap 'jtBatji^aaj ap p^pisaaau b^ qxi
-uis omsim p anb o^aap sa oaad 'aaoa^ ap Baipjsa ^| ap uopuaiui b[
B^sa aiuauieioBxa s^a o^_ 'Bdoan^ b opaBjaadsa ajSap ouioa 'saAajq
a^uauízipj 'soub sounSp jod opaajo SBispn^nj so^ ap Bjsaod-opnasd b{
anb SBpuBSBABajxa Á SBiaaBziq ptu sb^ b 'BXadojBuiouo B[ b 'ozo^os p
'o^ijS p Bisaod B[ ap soupj so[ ua BjuBpBpnp ap oqaaaap aiaajuoa b
apAinba ípajuoa opoi ap 'Baiuoaj Bpo^ ap 'Ba^sip^sa uopipBJj spoj
ap sajuapajBD 'sajuaaaqooui 'sbijbju3uiSbjj sauopouia ap A sospduii
ap SBAijafqns a^uauíBainbaBUB sauopBisajiuBui 'BiJBjjiqjB pBppiaq
jpap b apAtnba 'Bisaod b^ ap jvioos Bpuapaxa jod aajDBJBa p op^na
-apB o^nqp^B un uoa JBspaad uis 'BinpsqB pBpppq ap JB^qBjj -upzBJ
UBjuaj oppuas ojaap ua 'BinpsqB pBppiaq ouioa Bisaod ap uppou ns ap
A 33OH3 'g ap SBaijajsa SBiaoaj sb| ap saaopin^as sajuanaasuoa A sapij
sbui 9o\ 'sBisBpouoai so[ 'soga jas uBqBJBpap souBipji SB^spninj so[
opuBna A o^aadsaj p OAiiBargráfrs sa t4pBjjaqg ua SBjqBpd,, SBpBuiBg
isb sb^ ap A oiusijninj pp 'ixxaNiavj\[ ap os^a ^g qa BJBd ajuauíBaiun
BpxpA A onppipui un ap oqatjdBa p 'BpuBSBABJjxa b^ b 'oiJBjgqjB o[
b B^afns jioap sa 'uijojjiqjo psppxjg ap OAgafpB p 'aiuam^isuoa aod
'jiqpaj apand anb A sa o^ ou anb Bganbs uoa ajsBJjuoa ua ajuaiuBjpqd
-un Baopa u\ as 'viuoiuauad pBpppg sa Bisaod b^ anb opuBuuijy
•ubjou^i o^ A u^piAp o^ anb sog
-anbs sopoj uBjqo aiuauíBAxxagajjT uBna A oaiipa-oaiJoai o^aadsB p
ofBq unB oauBJodtua^uoa oagaod o^uaimpoiu p JBgnsaj apand osopij
-auaq UBna BJjsanuiap 'sappuasa sojistnbaj sapi ap aipupsajd 'os^a
un^uiu ua '^pand ou Bisaod ap uoiaou Bf anb ap Bzajaao B| jui ua
jbÍoibjjb oqaaq UBÁBq sauainb 'buijoj A opiua^uoa ap saiuaaajip Xnm
'soauBJoduiaiuoa ssiaod so[ a^uauíBspajd opis UB^Bq anb ap oqaaq
p ^ *aIíH^ B -^ BiuBuing b BgBjj apsap 'sBuioipt a saspd sosjaAip
sbui so\ ap BauBJoduiaiuoa Bjsaod ap SBjniaa^ sa^dg|nui jod a^uauíBsp
-aid SBpBpuipsa 'sauopBgpaui sapuosjad ap 'sas p anb o^sapoui jod
'o^njj p sa o^sandojd oAgafpB p anb o^ub^ ua 'aooa^ oxxaaaMag
jod BpsuSndojd Boga^sa Buia^aop b^ ap o[is oipaui tsbo apsap ajJBd
buijoj 'aiuaxuBspajd 'ouiup aisa :oApuBjsns ja ajqos anb oAijafpB ja
ajqos sbui aBaaj uoiauajuí bj 'Bppa^ns uapaj uoiaiuijap bj ug

�del fastidio, de la desconfianza de tantos lectores contemporáneos ha
cia las manifestaciones líricas de nuestro siglo (4). Sentimientos éstos
que surgen ya sea en el dominio de las artes figurativas o de la mú
sica, cuando quien mira o quien escucha tiene la sensación instintiva
(que es el primer momento de un juicio crítico) de encontrarse
frente al capricho, es decir, al arbitrio, de un autor. Y arbitrario es.
en el fondo, sinónimo de desinterés humano, ausencia de solidaridad
hacia sus propios semejantes, ausencia de caridad de la fantasía,
es el pecado máximo que un artista pueda perpetrar frente a
la sociedad humana. Así como en el campo de los valores éticos la
arbitrariedad de un juez o de un legislador se nos presenta odiosa
e inhumana, despertando en nosotros la más franca rebelión, así en
el campo de los valores estéticos la arbitrariedad ofende y aleja.
La liricidad perentoria, en cambio, es aquella que todos los ver
daderos poetas, desde Dante a Leopardi, han demostrado ejercer en
cualquier circunstancia: perentoria, esto es válida para todos, que
compromete a todos, de tal modo que nadie puede rehusar su adhe
sión a ella toto corde, de colaborar con ella, de repetir con absoluta
fidelidad contenido y forma. Esta liricidad tiene un carácter, arries
garía a decir, epigráfico, profundamente esculpido es decir, inmodificable como aquel de un epígrafe. No existe endecasílabo de la
^Divina Commedia" en el cual esta liricidad perentoria esté ausente;
un verso como "io vidi il tremolar della marina" no es sólo la intui
ción lírica personal de un estilista consumado: es una certeza expre
siva y musical universalmente válida, que la memoria de los siglos
custodiará como patrimonio colectivo del lenguaje, como garantía y
confirmación de un sentimiento que millones de seres han experimen
tado confusamente, pero que uno sólo ha sabido conocer y por consi
guiente expresar perentoriamente para beneficio de todos. Así, la
experiencia de muchos ofrece al individuo aislado, esto es al poeta.

(4) Extremada y compendiosa manifestación de esta desconfianza es nn viejo ensayo
crítico de A. Momicliano, Le tendenze della lírica italiana dal Carducci ad oggi [publicado
por primera vez en la revista La Nuova Italia, dic. 1934], reimpreso hoy en el volumen
Introduzione ai poeti, Roma, Tumminelli, s. a. [1946], págs. 213-236, cuyo juicio conclusivo
suena como el canto fúnebre de un velorio: "...anche oggi, come ai tempi dei crepuscolari, la nostra poesia e árida, senza impeti, piena di motivi capillari, priva di^ grandi motivi.
Sofistica, impalpabile, sfugge come la sabbia tra lcj dita. Non trascina, non incanta; é serva.
non dominatrice o rivelatrice della vita: e perció il pubblico non la cerca e i critici piú
esperti non amano paríame" (pág. 236).
Acusaciones semejantes se han achacado también a la poesía española contemporánea y
a sus representantes, tachados de 'poco humanos'. "Pero hete aquí que, poco a poco, ...se
ha estado produciendo un fenómeno curiosísimo, y es éste: que muchos de estos mismos
poetas tachados de 'poco humanos' (Alberti, Aleixandre, Altolaclirre, Cernuda, García
Lorca, Salinas, etc.), por los caminos más distintos, y probablemente obedeciendo a una
causa general..., vuelven los ojos a la profunda raíz de la inspiración poética, y no eluden
el tema directamente personal ni el tono apasionado... Asistimos, pues, a un movimiento
que podríamos calificar de neorromántico, por lo que tiene de reacción contra la contención
inmediatamente anterior..." (Dámaso Alonso, Poetas españoles contemporáneos, Madrid,
Gredos, s. a. [1952], págs. 283 y ss.; y comp. pág. 188). Una reacción idéntica se produjo
en Italia y en las demás culturas europeas, porque el mismo tormento expresivo "si percepiva in tutta la poesia europea" (G. Spacnoletti, Antología della poesia italiana (19091949)^, Parma, Guanda, 1952, pág. 12), engendrando "molti frammenti che indicano questo
ripiegamento umano; molti frammenti ...che alludono ad un romanticismo nuovo, por
tando la drammatica presenza nella vita ad un piú genérale senso umano di interpretazione
morale" (ob. cit., pág. 13).
— 72 —

�— L—
•908 ^ed '9^6p
'ouBji^¡ 'vhoi^ -j[ Jod B7ji -a^ /;ap otjojg bj ua ojuaaaao\¡ jj 'ohxsvdi\[ "j (8)
•88 "^Bd '-jp 'Xjjaoj xjsijSu^ 'Nosaxvg -^ -^ (¿)
-8I 'Sed uaiquiBi 3SB3A j^ *^(ja3B|d ap sisop b]J3ij Bun 'ajuatuvjjvpunoas
'apBUB as anb B[ b 'sisajuis son 'opoj un opuBuuoj ouioa njijjdsa ja jod epijouo^ aiuam
-BiAa^d '(oajosuas oj X oaij.&gt;3jb oj '[Btijdajnoo oj ap uoiun) b^iuiiub pBpijBOj Bfajdmoa Bun
8P IBqJA ajuauíBjnd uojsiuisubjj bj b ooijjj oidb ap ajquiou ja uod soiueuSisap,, :g2 *8Bd
'[ZS6I] 'B '9 'sopaa^) 'pppBj\[ 'vattaod upisaudxa / ap otioaj^ 'oNOsnog '^ ^010^ (9)
•((sajqiuoq
SBuiap soj b BisaijiuBiu as ojuaimpouoj ja jBna jap sbabj^ b 'uoi.)B.)¡unnioo ap ojdb un,,
Bjopuaiuijap '-aja "Qg '^^ '81 "Sed '[^6l] 'B "s 'sop^O 'pupBj^[ '(sajousdsa sojxsi ap s^abjj
b ojijjj ouaniouaj jap uopiBJijdxa Bun Bjaeg) Daiiaod upxsaidxa vj ap Diioaj^ 'OMOsnog
•3 uozbj uoa aisisut Bisaod bj ap tOAijB.)iuniuoj, aiuauíBuins J313BJB3 ja aiqog (9)
B^ ^uopjodojd ptypijvajt B^ anb 'oponi ojjo ap o^Jiaap jod 'o 's
-sutmjij ap smsaod aaduiais usas anb oijesaaau sa 'oaa^ "jbijb^ b sbuibC
UBjB^a^ ou Bisaod b^ BJBd SBuiaj soj anb osjaAip ubj ojnaBjaadsa
un aaaajo spiA bj X 'ooij ub^ 'apuB^S opoui jb^ ap sa opunuí j^^
:sajuainis sauoxxajjaj sbj
jaij ns b jBijuoa ap oiuainotu ja na 'aHxao^) 'Biaod
un g^8I aP Bp^-i^ ap oub ja ua ojsia bX BiqBij oj 'sBjaod soj b JBJid
-sut 'bjos Bjja 'aqap p^pijBaj bj anb ojad íBai^oSBUiap souaui o sbuc
Bpom Bun b JiaaijpB boijiuSis '^piuijap uaiq pvpijnau Bun b 'SBjBipauíui
a SB^ajouoa svtouv^sunawio b Bpiun 'BiJO^uaaad pBpiAtsajdxa ap 'jbioos
jaqap un ouioa Bisaod ap JBjqBq anb jaaajBd Bjpod soqanuí y
Bisaod BpBuiBjj bj ap X oiJBJjxqjB oiusiuoisaaduii opoj ap oSanj apsap
Busfaj Xnuí 'buijoj ap X opiuajuoo ap SBiauB^sunajia seijojuajod ap
BpiaBu Bisaod Bun ap bj 'ajuainSisuoo aod 'sa Bijoiuaaad pBpiotJtig
•(8) ítB^ujB BpBa ap X upz
-Bjoa BpBa ap ojuaiuipuasuoa ja BAajj ou is pBpiuaa^a auaij ou
bj X Bueinnq pBpaiaos bj ap souijsap soj ap saiaadjaiui ua
-uoa b SB^aod soj b aiuauíjBiaadsa buibjj opunuí jg^^ :BJBjaap
-uiajuoa Bisaod bj ap oiustjauuaq jap opsjqBq aaq^q ap oáanj 'opu^na
'ohxsvdi^[ *g 'oubijbii oaiijja un Bsajdxa as a^uauíBSjaAip Xnuí o^_
• (¿) it(dii{suazni9 /o sja ^m^xia^sa) ousiunq jiaia jap sajBiauasa sauoiasj
-sajiuBín 'sajBiaos sajaqap 'soquiB 'uos Bjsaod xiquasa ouioa isb Btsaod
bj ap Bxnjaaj Bg^ :aXnjauoa Nosaxvg orasiui ja ^ '^oaijajsa opijuas
ja jbjijij xaasq ap bj anb ajqBJouoq sbui oqanxu uoiaunj Bun aua^
Bisaod Bg '(9) • • -piuaiA bj ap ojanpoad-qns un a^uarajBjauaS sa pspia
-ijaj bj oraoa jbj 'Bisaod bj ap (^anpoud-Áq) ojanpoad-qns un ajuara
-jBjauaS sa xaasjd jg *pnjJiA bj ap asBq bj pBpiaijaj bj ua JinjBjsa oraoa
oauojja ajuamjBnSí sa Bisaod bj ap asBq bj aaaBjd ja ua xinjBjsa oaad
'saxojaaj sns b oraoa aqxaasa bj uainb b ojubj xaa^jd un ajuarajBjuap
-taut Bxnaoad Bisaod bj sbiu oj b anb Bpnp X^q o^ : ajuaraajuaiaax
atqpasa opipod Bq 'xiosaxvg 'J^ *g 'soauBjodraajuoa sasaj^ut soaijua
sajuaSijajuí sbiu soj ap oun opijuas ajsa ua X íoaijajsa ajiajap ap ajuanj
Bun anb une sajuB 'píaos uaqap un sa Bisaod bj opijuas ajsa ug
•ajqBjnraui a auuaxad opoui un
ap opBsaadxa sa opiuajuoa janb^ jBna bj b sbiobjS muojuauad muuof
Bun '(s) pBpaiaos bj b xxaap sa 'soqanra soj b aaaajjo bj^oj oun ap
o^uaiuiioouoa ja X ^ iBziuaaja X JBaijiuínip anb oi^ovuaxad opiua%uoo un

�ocasión y la materia. Un caso singular llega a ser general y poético
precisamente porque es tratado por un poeta. Mis mejores poemas
son todos poemas de circunstancia, se inspiran en la realidad y sobre
ella se fundan y reposan. Yo no sabría que hacer con los poemas
que no reposan sobre nada.
Y no se me venga a decir que la realidad carece de interés poé
tico; un poeta realiza sus mejores experiencias precisamente cuando
su espíritu sabe descubrir en un sujeto banal algún aspecto intere
sante. La realidad debe proporcionarle el tema, el punto de partida,
el núcleo propiamente dicho..." (9).
La noción de poesía como liricidad perentoria, unida a la reali
dad, inmune de rarezas arbitrarias, válida para todos, esta noción
deberá acompañarnos en nuestra tentativa de aproximación de la
obra poética de Ungaretti, de Móntale y de Quasimodo, puesto que
pocas veces, en el curso confuso y heterogéneo del movimiento poé
tico contemporáneo, el vínculo complementario escritor-lector ha sido
sentido y respetado con mayor calor y conciencia. A pesar del inne
gable hermetismo de estos tres grandes poetas italianos vivos, la ex
trema dificultad de su obra (sobre todo para un público extranjero),
la desconcertante novedad tonal de sus ritmos no son casi nunca el
fruto de una extravagancia premeditada, de un frivolo capricho ex
presivo, es decir, de un arbitrio, sino la forma perentoria de la exis
tencia contemporánea, de la cual todos nosotros somos actores y
espectadores, pero de la que llegamos a conocer la árida, arrugada
corrosiva realidad sólo a través del lenguaje árido, arrugado y corro
sivo de estos vigilantes y atormentados compañeros de congoja.

La segunda noción sobre la cual, aunque sea sólo someramente,
debemos preocuparnos para valorar históricamente la obra de estos
tres poetas contemporáneos, para encuadrarla, como se suele decir,
en su justa luz, es aquella de poesía italiana. Sobre todo para un pú
blico extranjero, la noción de poesía italiana resulta extremadamente
patética y al mismo tiempo excesivamente vaga; y por lo demás,
como he tenido ocasión de constatar durante cuatro lustros de coti
dianos contactos con los más dispares ambientes extranjeros (aún de

(9) Gesprache mit Eckermann (18 set. de 1823) ; sobre la 'pietas' y el apego de
Goethe frente a la noción de Gelegenheitsdichtung véase B. Croce, La Poesía*, Bari, Laterza, 1946, pág. 200. Y compárese pop otra parte el cabal/acuerdo que media entre el ins
pirado dictamen de un excelso poeta y el ponderado juicio de un eminente filólogo: "A
poem, is a text, a national language is a style. But is it not the essence of a poetic text
that it should have style, indeed, that it should be the embodied style of the poet himself?
And should not the subject-matter of poetic style always treat only of that which he really
has experienced and by which he is possessed?... Can and may the true poet ever expresa
and represent anything but his way of seeing the world, feeling life, experiencing reality?
As the Divina Commedia is the wole universe expressed in 'Dantean', so the Italian natio
nal language is the whole universe expressed in Italian, the Germán in Germán, Faust in
'Goethian', Hamlet in 'Shakespearian'. 'Is', means there is a necessity and a will" (K. Vossler, ~The Spirit of Language in Civilisation [Transí, by O.Oeser], London, Routledge &amp;
Kegan Paul, s. a. [1951; publ. por primera vez en 1932], pág. 140).
— 74 —

�— s¿ —

'[0S6Ü] &gt;B 's '!HJoallBA 'zuaJ!J 'ojofoiund w voiiawy 'iMnozzaH^ -^) 41bboj Bssajs b¡ aqqaaes
ajaiqjjnjjEd ji o OJisaeui ji aJEj 'assoj isoo 8g 'i^adBJ ip BJiuBiJuojJB^m o ojijsaA [aq un
amo.) BiBJopisuo^ auaiA aqj BnSuif Bun aJBu^asui a^OA^JEid oddojj a uou aui jad bui (auaq
3üE[JBd ubs ¡s as ta|[3q, ouos an^^uif aj ajjnj aqa B^uajsos oí auaqqas) oj3a BJBg -opuovu ^ap
tBn¿ui[ ajBaisniu nid b^, o tBn3uij Bjpq, Bun a oubijbjjj aqa 'iajou ib Bp aiu b aqa asBjj
Bjjanb ajajadu ibui aqa nid qjijuas aqa ajama] bj ¡ni 013 "Bjlia Bjpp ajBJisnui ojnjijsi ojBra
-ouij nid \i a íoiniasaja bis ouBi^jjt[ aAop ^jjoj^ msj^ ip B^onas Baiunj a ^ooqag pjBJi^f
^j -¡iBJisnuí apnas a¡pu ouBipjj ip ojuauíBu^asu; o^jb¡ un aqauB bjbs ¡a 'BaadQjpp ojsná
[i Bjajnp aqaui¿j,, :ojafuBj]xa [a ua eub¡[bji BJnqna B[ b aiuaaajaj o^ opoj ap jopaaouoa
aiuapaxa un jod ojijaiu ua op^sajdxa oiainC [a inbB jiqiJasuBj] Buad b¡ ^jba 'BpBjpjSojad
[b^aiji Bisa b BpBJBdap uoisnjip esoipiisB^ A. {BSJaAiun b¡ ap uoiaBjapisuoa ug (^)
•(S6I 'Btno^
'uoiaipa spun^as ua Bsaaduiiaj opis Bq Bjqo biusiui bj) -ss A fi *s8Bd '[0S6I] *B '8 'u!0UÍA
Bp oj&gt;JBUoag)5 '¡JBg 'vtiüijvji onSnij vjjap vijojs ip íjuatuo^^^ 'iviAJViHDg *y asB3A 'oiJBJaiij
al'Bnáuaj un ap 'jot'atu 'o Biuoipi un ap uoisnjip bj b sajuajajaj SBsnBa sbj aaqog (01)
B[ ^nb [B-miBu sa Á ís^adoana SBanj^nD sapue.ii&gt; sb^ ap sen^ua^ sb|
ajjua sa}uB[iaso sbui sb^ ap A sejopeAjasuoa souaui sb[ ap Bun oraoo
opuB[3Aaj Bjsa as 'SBip soj^sanu bjsbi^ sojuaiaajag [a apsap opoj aaqos
'bubi^bji Bnáua^ b^ 'Bai^o^ojaoui Banjanjjsa ns ap ezauídij baije^j b^ á
di) p^pijBaisnuí Biaepua^aj ns ajuBjsqo o^ 'ojafuBnxa njijídsa un
BJBd epepaaua A BnpjtB ajuauíB^iuijui 'ajqísaaaBui ou rs 'soiuaaap soqanuí
jod une jaaauBuuad b epeuijsap ejsa anb eueijejí eisaod bj ap bais
-a^dxa uoxaipBj^ bj sgj 'Baiisin^uij-oaiapisiq 'aofaiu ojaiaap BJBd 'o '^aij
-sinSuij A BAisajdxa ajuauíBjistnbxa BzajBdnjBu ap sa bubijbji Bisaod
bj SBip soj^sanu ua bzo anb ap uoiaBjnajxa BpBiiuiij bj ap jBaa oaij
-ora ja 'o^j 'jong un uoa opBjuoajuoa ajuaraeu^ip jas apand aivxMOj\[
un anb 'aaiv^aanvg oraoa aopBujojsBj^ A ofajdraoa j^nSt jod Bjaod
un sa iaavdoag ^nb uaqBs eadoana A bubijbii ejsaod bj ap sbuijoj
sbj A sopora soj uoa pBpiJBijiraBj j^aj Bun uauan anb sojafuBJjxa
sog -Batjajsa BjnbjBJaf ap 'aofara 'o 'oaijajsa uapjo ap sauozBJ ap bjbjj
as une souara xu '(Ol) sajBuoiaBUja^ux sauoiaBjaj sbj ap odraea ja ua
jBiaaauíoa o Bapijod ejuoraaáaq jouaui o joábui eun ap Biauanaasuoa
oiJBjajij oí^ijsaad ap soaijoiu ap 'oxdiauíad ua 'b^bjj as ou anb JBSiaaad
b 'sopoui sopoi ap 'ojnsaadB aj\[ -upiSBao Bjsa ua ajqBzijBaj eaaej sa
ou ojad 'osoqoaAOjd a^uaraeaojdraaj ejjas eueije^í eisaod bj uoa uau
-aij soja fue j^xa soj anb pepijeijiraej eseosa bj ap sauozBJ sbj jeSepurj
•riODSv^ b opjaj Biísq ou uainb BJBd oooiAisva^) anb jBni jb íiaHVd
-oag b aiuaraeraijuj bozouoo ou uainb BJBd ixxaavüNtfj b oju^na ua
asjiaap apand oiubí ojio A ívDavaxa^ b eazouoa ou uainb Bjed oaijsij
-ijsa era^iua un aXn^tisuoa aavx\ioj/\[ oraoa Bjaod un 'uaiq Bjoqy
'vaavaxa^ ap Btsaod bj a^uara
-Bjajdraoa opuBJOuSi une 'ttorastnbjBjjad^, ap ajuauíajuanaajj JBjqBq
opio B^Cnq ou BUBdsg ua o BJjajBjSuj ua 'BiauBjg ua anb Bipara Bjnj
-jna ap ojafuBjjxa ajsixa ou'ouajjaj ojjsanu b opuesajoaj iA ímaAViHD
~YW 9P O0O(^ 9^J 9S ojad '44orastjaABinbBra,, ap oqanra Bjq^q as 'isy
•Biutjd BijajBiu bj ap ttziBSjg,, ja sbui BAijjna as anb BtJip oairaouooa
ajuarajBjnjq afBnSuaj ua ísajuanj sbj 'sauaSiJO soj JBpiAjo Jod buiui
-jaj as ojad 'bubijbji uoiaBzxjiAia bj ap soiusi soj ojos 'Biauajaduioa A
Bjjajanboa jouara o jo^bui uoa 'uBjuaraoa as A uBpjanaaj as jeiaua^
ug *oSba A oatjajBd sa sojafuBjjxa soj ap ajjBd jod bubijbji jBnjiJídsa
BpiA bj ap ojuairataouoa ja opoj oaod un ' (sajBuoisajojd sajBnjaajajuí

�poesía, en especial, refleje fielmente todas las inquietudes, las ambi
ciones, los cambios, las modas de este idioma tan movedizo y variable.
Desde hace más de un siglo, el léxico de la lengua literaria ita
liana (no nos ocupamos aquí, entiéndase bien, de aquella que suele
llamarse la lengua corriente^, está en continua efervescencia y en pro
funda ebullición su sintaxis, que ha atravesado todas las posibles
experiencias tonales y se ha esforzado por reproducir exactamente
todas las gradaciones psicológicas, pasando desde la maliciosa simpli
cidad de Manzoni a la túrgida solidez polémica de Carducci y a las
voluptuosas cadencias ciceronianas de un D'Annunzio.
El sabio juego de los arcaísmos, la elección de un modo verbal,
incluso las diferencias ortográficas, todo induce a crear una serie de
elementos casi imponderables para un extranjero, pero de vital im
portancia expresiva. Cuando, por ejemplo, en su nobilísimo himno
sagrado "La Pentecoste" Manzoni inicia su fervorosa invocación con
estos versos: "Madre dei Santi, immágine — della cittá superna, —
del sangue incorruttíbile — conservatrice eterna. ..", cada lector ita
liano dotado de discernimiento estético y lingüístico sabe que aquel
adjetivo superna está hoy casi irremediablemente condenado tanto
en poesía como en prosa, pero siente, por otra parte, que en el con
texto de aquella apasionada y majestuosa oración, el adjetivo superna
está cargado de hieraticidad, esto es, que Manzoni debía escogerlo
no sólo por razones de rima. Arcaísmos de índole profundamente
diversa, en cambio, son aquellos que adopta un poeta como LeoPARDI, cuando prefiere la palabra speme a la palabra speranza, como
en su dulcísimo verso "mia desolata speme", donde speme es un ar
caísmo afectivo, que refleja una tradición expresiva petrarquesca,
sin que por esto Leopardi pueda ser considerado un "petrarquista"
en el sentido corriente de las historias literarias. Además, existen
vocablos extremadamente equívocos y plurivalentes como el adjetivo
vago usado por Leopardi con tanta insistencia, entre otras en aquel
apesadumbrado comienzo de las "Ricordanze": "Vaghe stelle dell'Orsa, io non credea — tornare ancor per uso a contemplarvi — sul
paterno giardino scintillanti..." donde aquel "vaghe stelle^ perte
nece a una región del lenguaje, frágil y ambigua (12), de la cual
apenas un lector italiano, profundamente educado en la tradición
expresiva de la poesía latina clásica y de aquella italiana de los diver
sos siglos, logra captar la compleja resonancia lírica.
Se podrá objetar que la situación no es nueva, o, mejor, que no
es peculiar de los destinos de la poesía italiana, y que análoga difi
cultad, y quizás aún mayor, encuentra un lector extranjero frente a
un texto poético francés, inglés, español y así lo demás. Pero si eso
es en parte verdadero, no lo es menos que la tradición expresiva de
las grandes literaturas europeas, sobre todo en el dominio de la poesía,
no ha sufrido en los últimos dos siglos profundas transformaciones.
(12) La 'ambiguitas sententiae', cuidadosamente evitada por Petrarca (comp. A.
Schiaffini, Momenti etc., cit., pág. 49), parece por el contrario congenial al lirismo de
Leopardi: además del ejemplo abora sugerido, piénsese en el empleo frecuente de fingere
y fingersi, adoptados por Leopardi ron la doble significación de 'figurar(se)' y 'fingir(se)'.
— 76 —

�— II —
'16 eniSed
-qo 'Mosaivg ^d^ ^p "b ^ f,^ -8Bd 'o^ól 'POOA p^-t^S ai/A 'xon^ 'S X (1)
m 'aptuipB xon^ otusitu ja anb orasiui oj sa ojea 'Baijajsa uoiaBiaajdB
ap oua)iaa ouioa a;uaiujesjaAiun opijBA 'ojtdaj 'ojad 'ojsnf Xnj^
ouis 'Baijo^siq aiuatuBjnd on 'Baiipa ^p oidiauíad un ouioa ojsa o^ua^
-sos o^ #so}janui soj aj)ua 'uoSuBjBd Á a^sBJ^uoa jod 'o^Bnjis aqap
as íaiuauíBpB^siB opBJO^BA apand as o^j 'oijanuí ubij bA anb sbjsiijb
so\ Á SBjaod so[ Á ^a aaiua apaoja^uí anb uoiaBp^ B| ap uoiaBao^A sa
upiaBJo^A ns 'opBaijiuSis n *oja[duioa opi^uas ns o^os ts aod aasod
aja^ jatnbjBna ap b^siijb un^uiu 'Bjaod unui|^[^^ :ujBnpiATpui o^uajBi X
uoiaipBjj^^ : a^uauíBsiaajd opBjnjp oXssua un ap ajJtBd ubuijoj anb
sauoixajjaj sa^uamSis sbj 'xong ouBaiaauíB-ojSuB ja 'oauBJodraajuoa
Bjaod ubjiS ojjo b opiJaSns u^q anb X opBSBd jb a^uasajd ja osbo
ua uaun anb SBjjanbs uos sauoiDBjaj SBjsa 'sozbj sojsa
\9 UOJ.VU3SU9 9UL dtlb
vpva^u X ouijvjd ap
svjnpmuuv 's&amp;uvipuvn^ sooiuvjn
tvu. 'osvp^uv^) vui
ítu 'anbiuiiv^^^ tui atún oX oiuoa uaiuv an^
:B)Joqxa 'pnji^BjS ap ojuaaB ojsnqoj ajduiais ojad oaijajBd uoa apuop
jjjb tijviaua^) O}uvji^ ns ap a Cese d un ua 'ojduiafa Jtod vanaa^[ aaBq
oiuoo 'oduiai^ ja ua bjouioj Xnuí une BAisaadxa uoiaipBJj eun uoa Biqo
Bidojd ns uBUBUidaq anb sozbj soj X SBijBduiis SBidoad sbj anbipui
sou uainb ouisim Bjaod ja Bas anb aapaans osnjaui apand X ísbi^ojbub
sbj X sapBpiuijB sbj 'sauoioBijij sbj 'aiuanijBan^BU 'aXnjaxa ou ojs^
•BauBJoducajuoa
BsaauBJj Btsaod bj b boi^ijo X Baiiaisa Biauaiauoa joXbui uoa souaBajaaB
Bj^d uaAJis aMivxMOjj vq tu 'aavsMO^j tu 'Noaai^ iu íBsaauBjj Bisaod
bj ap soj^hs soj ap saABjj b sauoisanaui sa^ucjiáiA ap UB)isaaau ou
ojad 'ouisijBajjns jap oiJBjajij buiijo ja ua SBpBn^is uBjj^q as aavma
un ap o Moxaag aaaxiv un 9P s^ai^ij SBiauaijadxa sbj anb ouaia
sa —jBipunuí X Badoana uotaBjnaaia joXbui ap bj une sa anb— Bsaa
-ubjj Bisaod ajuaiaaa sbui bj b 'jBaijtjduiafa BdBd 'inbB souopuBuuiiq
•SBAisajdxa sapBptjBpoui sns ap 'opipaaa^d UBq oj anb SBjaod soj ap
pouo% Bauij bj ap upiaaBJisqB Bjajduioa opuaia^q 'soatatj sa^ojBA sajiins
sbui sns ua opsiaajdB X opiaj jas apand sopsuoiauam bX SB^aod soj
ap Bas uainj*) "joija^uB Bai^aod upiaipBj^ bj ap JBjnaas X osoianuxui
o^uaimiaouoa un —a^uB^Joduii oj sa oisa X— ajainbaj ou X 'sajo^aaj
ap sbsbui sb^sba b ajqísaaoB boijij auio^ eun ap 'oAijaajoa oiuiuiop
ap BAtsajdxa uoiaipBJ^ eun ap aiuaiuBAisiaap B^jBdB as ou ojad 'p^p
-aAOU a)UB)jaauoasap ap saua^Buii a saaBpnB sbuijoj auaxiuoa 'sbaijbj
-ajdaajui sapBijnaijxp sajqBjauínuui B^uasaad 'a^^ig un ap o a^aoa^)
Nvaaxs un ap 'vaaaa^[ un ap o vaao^ vpav^) un ap 'Naany un ap o
xon^ un ap 'Aaaiy^ nn ap o ai^HVTivj\[ un ap oaijaod afBnSuaj j^

�embargo, el problema de la poesía italiana, de su restringida circu
lación, de su casi inaccesibilidad para un lector extranjero que no
esté profundamente educado en las formas y en las vicisitudes de su
tradición expresiva, es un problema netamente peculiar y diverso.
No se trata de la ventaja de confrontar los vivos con los muertos para
valorarlos mejor, de la conveniencia de colocarlos en una rigurosa
perspectiva histórica, sino de la necesidad perentoria de insertar los
valores líricos de la más reciente poesía italiana en el círculo más
amplio de una tradición expresiva, o más directamente lingüística^
cuya nobleza, cuya complejidad y cuyo eclecticismo no encuentran
exacto parangón en las otras grandes literaturas europeas.
En la base de esta difícil y abstrusa tradición expresiva de la
poesía italiana, tanto contemporánea como moderna, se baila un de
seo siempre insatisfecho de aulicidad, está la necesidad siempre nueva
y atormentada de conciliar entre ellas la prontitud realista del habla
cotidiano y el decoro del discurso lírico (14), la vida y la retórica, la
intimidad apacible y obstinada de las experiencias individuales y la
abierta y solemne transfiguración lírica de tales experiencias a un
plano universal. Cuando Carducci declaró a quien le solicitaba una
poesía de circunstancia, una poesía para bodas, deber declinar el
afectuoso pedido porque, a su parecer, la poesía italiana no era apta
para expresar líricamente el doméstico patrimonio de los afectos
familiares, a diferencia de la alemana o anglosajona, Carducci dio más
o menos luz con tal respuesta (15) al problema que estamos tratando;
y aunque su respuesta no nos satisfaga, ya que aquella supuesta caren
cia de la poesía italiana para el ámbito de los afectos domésticos
había sido ya llenada por Leopardi en muchos de sus Canti y tenía
que ser desmentida por la elevada poesía de un gran poeta como
Pascoli (casi ignorado por los extranjeros), no es menos cierto que
aquella negativa de Carducci reflejaba un tormento sincero, un pesar
meditado, que reaparece todas las veces en cualquiera de los poetas
modernos y contemporáneos y que pone a la poesía italiana en una
posición gravosa de constante duda metódica.
La duda reside siempre en la tradición expresiva a elegir, en el
tipo de lenguaje poético que adoptar, en la legitimidad y eficacia
de un determinado patrimonio lexical y de ciertos modos sintácticos,
sobre los arcaísmos que incluir y hacer revivir y sobre aquellos que

(14)Este atormentado deseo es visible justamente en el lenguaje lírico adoptado por
nuestros poetas contemporáneos y el propio Momicliano tuvo que admitir: "Pascoli, D'Annunzio, il futurismo, la poesia posteriore hanno contribuito in varia misura ad uccidere,
con scarse probabilitá di rinascita, le similitudini a largo sviluppo, tutte le figure retoriche
lente e quelle che appartengono aH'armamentario dell'eloquenza, a soffocare l'arcaismo, a
sveltire il periodo, a romperé il giro letterario, a cancellare le differenze esteriori fra il
linguaggio poético e quello quotidiano" (Le tendenze della lírica italiana, cit., pág. 231).
Véase ahora el sutil ensayo de F. Chiappelli, Langage traditionnel et langage personnel
dans la poésie italienne contemporaine, Neuchátel, 1951, y todo el cap. X (Prospettive) del
Profilo di storia lingüistica italiana por G. Devoto (Firenze, La Nuova Italia, 1953) con
una selecta bibliografía. Comp. también Schiaffim, Momenti etc., cit., pág. 38 y n. 1
en la misma pág.
(15)Relatada por V. Crescini en un art. reimpreso en el volumen misceláneo Ro
mánica Fragmenta, Torino, 1932.
— 78 —

�— 6¿ —
'06 '^*^ '^!^ '^w&gt;¿ i{sU3u3 'vosaxvg -¿^ -^ (91)
ojubj sa oj X íajuBijBj oiauBSUBa un sa 'Biuns ua 'asxajauíoxduioa
'SBiuajqoíd sns ua ajuaiuBAijas JBdioijJBd 4Baoda Bidoxd bj xiai^
•sBsxaAip ojuaiiuiaouoo ap
sbuijoj X SBiuajqojd Bia^q 'sBjouiax sbiu X sajuaxajip SBxaqix BiaBq
sauoiSBAa ap biS^bjsou eun 'oiuiaxdB ap 'biuojououi ap uoisajduii eun
ouiijjn ajsa ua aianpoxd apand xojoaj X jojiaasa axjua sajBnjixídsa sasax
-ajuí ap pBpoBpqos buisiui Bjsa'oxa^ "(91) 4tsoxjosou b uaiquiBj uusaj
-ajuí sou anb 'afsnSuaj omsiin oxjsanu uoa uBjqBq sou^ anb saxojijasa
ap asopuBjBjj 'jiobj sbui jBjjnsax aaajBd uoioBiuixo^dB ap Bxqo bj X
oaijjxa bjsia ap ojund ja apsap BfBjuaA eun Bjuasaxdax oauBJodiuajuoa
oj bjsia Bjamijd y 'vaupuodiuajuoa Bisaod ap BjjanbB sa 'aAaijax ua
xauod jod 'xofaui 4o 'xBXBjaB jod Bpanb sou anb uoiaou

ua sauBJoduia^uoa b^ ap X ^jaua^ ua BUBi^ii a^jl b^ ap o[diuai
asjBa^aas ap pBqnaijip Buiaj^xa v\ ap BaaaaB scuafuBijxa soj b
ua a^uauíBsiaajd jauod B^Bd X 'oaafuBJjxa oaqqnd un b B[JBjuajjua
^b 'BUBqB^t Bjsaod ap ojdaauoa ^a JBJBpB ap uij o^s \a uoa (aiaap
Bjjpod as 'ajuapiAa sa oiuoa 'unB sbui X) oqaip opis Bq ojsa opoj^
•VDHVHxaj ap Bjsaod b^ ap
Biauasa Bpipuoasa b^ uoa j^a anb oaod uaiq auai) anb oaad 'Bi
uoiaBzi^iAia BpBUija^ eun ap uoisaadxa b^ sa anb 'oadoana ^
-ad^ \a aod XBUB^ua X aianpas soiuafap son o^[ 'iaavdO3q[ B^SBq so^Sis
sojjo aod une X ossvx JSBq souaiu jb ttojjasip ui spuBiuB^a
^ Bun 'BpBjsiB Biauaijadxa eun 'sojSis jod 'aaauBuuad v^avaxa^
uny 'boiji^ anio^ ns opBjstnbuoa BX^q bubijbji Bisaod bj ap bais
-axdxa uoiaxpBj^ b^ anb jbuijijb souiapod 'VDavaxa^ uoa une ju 'oJBq
-uia uis j^ 'BUBiunq pBpiAisaadxa b^ ap soj^b sbui saapjaA so^ ap oun
^ \a uoa BqBzusajB X BsaaAip ajuaiUBpunjoxd ^aiJi^ uoia
Bun BqBjm^nBui vDavaxa^ 'axNVQ ap auanuí b^ ap soub soaod
ap BiauBisip y -BiJBaaii^ BiuouiaSaq ap ojuauínxisui ojajijanaj X osoq
-ba ua asjpjdAuoa ap une souatu X asxBpi^osuoa ap opoxu opBJjuoaua
^X^q ou uoiaipBJ^ Bisa 'Badoxna uoiaBzijiAia b^ ap Buiaod auuia^os X
oj^b sbui ^a Baijaod uoiaipBJi Bjjsanu ap sauaSixo soj ua issa JBjjsiSax
opuaipnd anb :bijbj3ii{ Bixojsiq Bj^sanu ap ajuBjxaauoasap sbui Bfop
-BJBd bj 4SBzinb 'Bisa sa j^ 'Bajiaisa X Bapsin^uij Biauaiauoa BJ^sanu
'opBtquiBa ajuauíBpunjoxd oajjpjsiq aiuaiquiB un ua X Bpipaui a^uax
-ajip ua uaiq is 'uBjuauuojB une axwvQ ap SBinajip soj X pBpifajd^ad
bj sojSis sajáis souanq sns ap BiauBjsip bj b X t4Bijuanboj^ ijbSjiia
9Q? ns 't4^^Ojaad ui,, souaiu jb 'ajuauíjBiaiui ajduiais opBjnuixoj Bq
'sojjosou b sajoixajuB SBjjanbB ap ouioa Baoda Bjjsanu ap Bas 'oubij
-bji Bjaod oaijuajnB Bp^^ *sbiubui sajuaaoui ap saaaA SBunSjB osnpui
a 'sBOijsjnSuij sauoioaiAuoa SBpBjijsap ap 'sBjsijBuoiSax sauoisxaApB ap
'BixBxajij BijBdinis ap 'ojsnS ap sajqBiapuodun isbo sauozBJ axqos sop
-BSBq soaijsqijsa soiainfa^d X SBsiuiaad ap aixas eun Bpoj aaqos '

�más en el dominio del arte y de la poesía, cuando se trata de tomar
posición, juzgar contenidos y formas en gestación, adherir a una tra
dición expresiva nueva. Lo sabía bien en su olímpico egoísmo Goethe,
cuando disuadía a sus jóvenes amigos de ocuparse críticamente de
literatura contemporánea y les exhortaba a mantenerse cercanos a los
clásicos.
Esta fatiga y esta saciedad, mezclada a la necesidad de ensayar
las posibilidades expresivas de su propia lengua, aparta hoy a los
mismos poetas en los momentos de ocio creador de los propios deberes
directos, y les empuja a volver a recorrer los caminos del pasado.
Es así como Ungaretti nos ofrece cuatro volúmenes de traducciones
de Shakespeare, de Góngora, de William Blake, y Móntale un
cuaderno de traducciones de poetas ingleses y españoles y Quasimodo
nos presenta numerosísimas traducciones de los líricos griegos y últi
mamente de Ovidio y de Catulo. Todo esto es característico de nues
tra época y no puede ser interpretado como meros "ejercicios de
estilo"; allí está especialmente la necesidad, arriesgaría a decir, pro
pagandista, de testimoniar al público contemporáneo que la nueva tra
dición expresiva de la poesía actual no nace de espíritus refractarios
o no experimentados en los contenidos y en las formas de la poesía
de otros tiempos y de otros pueblos; y más bien son ellos, los nuevos
poetas, quienes los cultivan con nueva sensibilidad y convierten en
contemporáneos aquellos valores líricos arcaicos y consagrados.
Los frutos de esta inteligente actitud no han tardado en hacerse
sentir; la laboriosidad de nuestros poetas contemporáneos como tra
ductores se ha reflejado favorablemente sobre sus mismas poesías
originales, haciendo caer prevenciones y reservas, confiriendo un de
coro y un prestigio nuevos a sus propias experiencias líricas, contri
buyendo finalmente a crear un nuevo clima literario, una nueva moda,
precisamente la moda de los contemporáneos.
La noción de moda podrá aparecer frivola, al relacionarla a la
poesía, y quizás lo sea; pero forma parte de lo que los alemanes
llaman la "Geselligkeit", es decir la sociabilidad de la cultura. Y
Baudelaire, hablando de la moda en sus "Curiosités ésthétiques", la
definía como "l'appétissant hors-d'oeuvre du divin gáteau". El hom
bre, animal por excelencia heráldico, tiene siempre necesidad de algo
que ennoblezca, que consagre, que confirme, con el sello del consenso
colectivo —es decir, del éxito—, o de la tradición sus propias expe
riencias líricas.
Hoy, sea en Italia o en cualquier otra parte, la lectura de los
poetas contemporáneos ha llegado a ser "de moda" (17), y ésta es una
confirmación, quizás la más perentoria, de que la civilización del
siglo veinte, la civilización contemporánea, es verdaderamente una
nueva noción, una nueva manera de sentir la vida y de conocerla.

(17) Una prueba evidente del interés despertado también en América latina por las
letras italianas contemporáneas nos ofreció recién la prestigiosa y vivaz revista Sur de Bue
nos Aires, dirigida por Victoria Ocampo, cuyo último número (Noviembre-Diciembre 1953)
constituye una acertada y meritoria antología de la literatura italiana contemporánea.
— 80 —

�— 18 —
•88 X si "s
'9t6I 'uopupuoj^ 'oubjij^ 'oduiax 7P otuamijuag b oíao^anpojjuí oXBSua ^a assa^ (02)
•88 X SS "8^b&lt;I 'S '• '(6^6I) AI ^^oSnfi^g na pjajvSufj addasmf) 'maivoxvy 'S (61)
•ed bj na Bijej^oijqiq Benaixa Bun uoa '*s X 019 's^sd '61 '}JopBpuoj^[ 'ouBjipy[ ^\ *^ '1budi;oji
DjnjDjajjai/ njjap Duoj^ 'vaoi^ ^^j ua ixxaHVOMfj ap SBjqo sbj ap Biajdinov) bjsij b^j (gj)
ap ssjaod soj ap opiaajsjua sbui ja,^ anb X 44uoisboo bj ap ouBiqjao^
oidiauod ^a jod BpBatjijsnf jofaui Bjsaod auap as • • *saaaA sbjb^99 anb
unB BAjasqo vaOTíj[ 'BqiJUB sbui opBpaoaaj soniaq anb '^BiauBisunaaia
ap Bisaod,^ ouioa Bjsaod bj ap BUBiqjao^ uoiaou bj b asopuaijimajj
•^SBSoa sbj ap 'ofajjaa Jtod 'X onisiui is ap (BpBisxnbuoaaj Biauaooui) Bia
-uaooui BpBJiuoauaaj ap Biauaiauoa Bun aod 'BpBd^oj biuouijb
ap uoisaadxa oraoa aa^u Bjsaod bj 'oaa^j 'afEnSuaj ns ap
ja sa íBuaapoin Bjsaod bj Bpoj isbo ua anb jBn^x jb 'ixxaav^Mfj ap
Bjsaod bj ap Bsimajd bj sa bjSojbub b^ :BqBsiaajd 't4Xoq ap SBjaod soj
sopoj aaiua JBnj ajqBjndsipui a ^aunad ja aasod 'ja ap sandsap sosaaA
uoaaiqiaasa soiu^na sopoi aaqos opiaaafa Bq ja anb ofnjjux ja ¿od,,
anb aAaijax ua ojsand aaqeq ap sandsap 'vao^^ o^saDMvajj A ' (OS) 44PBP
-iui^jia bijbutijo Bun BjqBjBd bj b Bpjnijjsaa aaaaBd,, ixxaavoNfq ^p
Bjsaod bj ua anb opBAaasqo Bjq^q X ^BjBjsinbuoaiJ ^aiajj BjiAiiiuiiad
Bun,, ap opsjqBq ^jqeq 'oanioav^) 'oubijbji oai^aa ojjo 'sajuy
'(61) tt^aqBjBd bj ap ojuaiui
-^úas ja ¿aoBuaa ¿aasq b Bqi Bjqo ns b sbidbjS X 'afBnSuaj jap saajBJ
sbj ua Buiajqoad ja BqBjuoajB ixxaav^Mjq Bjaod ouioa ísbdiuojo sbj
ap X soiaBip soj ap ouisijBaSoiqojnB ooiiubuioj jap sofaj uaiq 'ajiuas
ap opoui OAanu ja bjobu jjjb ap X 'BaaanS bj ap Biauajaadxa Bsoaojop
bj ap soinaj soj js ua opiqaosqB ¿aq^q aaaasd ixxaavOMfj aaquioq
ouio^ •[ttJTiaaAip auipsCap X* • •^ osouibj ns uoa 'iHasazzvaV^j sa oaidjj
ojdiuafa ojjo] SBjstanjnj soj ap Bsoiatjjnq Btuoaq bj souaui X sajBjnasnd
-aja soj ap BuoqaBuoq BUiojq bj JBjdaaB Bjpod ou anb Bjaod jap p^p
-aijas Bun BqBjJodmoa anb oj 'uoisajuoa ua otatjjnq uts asjaaajjo un
'ajquioq jap pBpjuSip BaijpjajJijuB X Baipnd 'BjajsnB Bun JBJnBjsaj
anb 'SBUiapB 'Bjqsjj • • -Bjjaq Bui^^d bj ap ouisjajnaida ouioa ajuauíBS
-jbj BJBjnp anb ouisiatjajsa ojjaia 'sojjo ajjua 'ajuauíjBuij X 'imwv^
ap saJouiBja soj b ajuauíspBpinasap BpBfojJB BaijuBuias BjqBjBd bj
ua BjAjosaj as anb 'ouistoijubuioj jap uorsuaj Buiajjxa 'orasjjnjnj ja
íouistsoiaajd jb (oaijuBiuoj ouajjaj ja ua ajduiais) Bijsapoui Baissojd
ap ouoj un uoa JBzijnaBjsqo b BqBjiuiij as jaded oXna '[oMVZZO^)
ojduiafa oaidjj] otusiJBjnasndaja ja ouioa sauotaaBaj sbsjbj sbj SBUiapB
UBijsix^ • • -anbisnui bj ap Baijaod bj ap ojuauuBuipj ja ua oijqijtnba
ja BqBasnq anb uapjosap jap ojsnS un 'jBjaua^ ojBJjsns ouioa 'bjj
-stxa rsopijuas soqanuí ua 4tSBjsijuaaoqao^ souiijjn soj ap sauoisjojuoa
sbj BJjuoa JBadjoS ap 4ixxaav3Mj BJBd 'BqBjBJj ag,, : Bjaod jap oaijua
ojBJjaj un ua maiMOXMy oioaag ¿od BpBJBjaB opis Bq Baoda bj ap sbtj
-Bjajij sajuatjjoa sbj b ojaadsaj ixxaav^M^j ap uoiatsod B-q '(81) i^xaa
-vofsijq aadasaif) opis Bq 'ajuiaA ojáis jap uoiaBzijiAta bj b Bp^naapB
BatJij 44unnBqasuBjja^,, BAanu Bun JBjn^nBui ua ojauíijd ja 'jiaap
sa 'oAanu ajuauíBjau opijuas un ua aj.qtuoi{ \anp pnpiuSip bj ap Buiajq
-ojd ja jbjuojjb ua ojauíud ja 'soauBjoduiajuoo sBjaod soj

�hoy es aquel que tiene mayor apoyo en la realidad vivida". El "peli
gro de la auto destrucción" a que una poesía tan enrarecida se enca
mina, ha sido evitado por Ungaretti precisamente gracias al "con
tacto y al llamado exterior de la vida externa", pero se advierte
constantemente en su lírica un pudor expresivo, un "cierto esoterismo
del yo, que explica el refugio hermético, como una necesidad de no
explayarse sino de cerrarse" (21).
Todas estas características y estas dotes inconfundibles resultan,
a mi parecer, evidentes sobre todo en la última obra poética de
Ungaretti, intitulada "II Doloré"; aquí el poeta ha reunido, entre
otras, una veintena de composiciones en las cuales, como él mismo nos
informa, "está presente Antonietto, su hijo, perdido en Brasil" (22),
donde Ungaretti se hallaba en misión cultural.
Son breves anotaciones, reunidas bajo el título de "De día en
día" ("Di giorno in giorno"), en las cuales el poeta registra algunos
momentos de su congoja paterna, que "de día en día" se hace más
conciente y más trágica. Son fragmentos de una desesperación que
se hace palabra no por una lírica necesidad de desahogo o de evasión,
por una pura necesidad de la fantasía, sino por su profunda subs
tancia psicológica.
Existe, a propósito de esto, una reflexión del mismo Ungaretti,
que yo considero de fundamental importancia para comprender la
actitud del gran poeta contemporáneo frente a la poesía; en la nota
introductoria a sus traducciones de cuarenta sonetos de Shakespeare,
Ungaretti observa: ".. .una lógica poética no se funda y no subsiste
sólo en el poder de fantasía de las palabras, sino también en su subs
tancia psicológica, como en su vocación y aspiración, aclaración y
atestación ideal..." (23).
Esta poética ungaretiana es fielmente reflejada en las poesías
recordadas anteriormente, aquellas que evocan a su niño muerto. La
quinta del breve pero elevado ciclo nos pone en el núcleo de la tra
gedia, con una pregunta afanosa pero no vana, que es seguida por
una respuesta de evangélica simplicidad:
Ahora ¿dónde está, dónde está la ingenua voz,
que corría resonando por la casa,
aliviando de sus penas a un hombre cansado?
La tierra la ha deshecho, la protege
un pasado de fábula... *
Tenemos aquí dos palabras, que cuidadosamente escogidas bas
tan para crear, en virtud precisamente de su originalísima "substancia
psicológica", una nueva tradición expresiva: la palabra crucci ("pe-

(21)F. Flora, Storia della letter. ital.. cit., V, 611.
(22)Comp. la Nota a pág. 9 del volumen II Dolare, Milano, Mondadori, 1947.
(23)40 Sonetti di Shakespeare2, Milano, Mondadori, 1946, pág. 27.
^ Todos los poemas ofrecidos aquí han sido traducidos juntamente por mí y por mi
joven amigo Iván Solimano, licenciado por la Facultad de Filosofía y Educación de la
Universidad de Chile, a quien deseo dejar constancia de mi profundo agradecimiento.
— 82 —

�— 8—
ap BiauBut b^ sa 'ajuapuoa A BpBJoq^p uima jiaap sa 444BaijBjipa,,
UBna JBjB^suoa aasap uatnb A 'Btsaod b^ ajdutats auodutoa as A ojsand
-uiod Bq as (jtutpp opuajajd Bq uatnSp outoa) ^soatjBjáipa,, saaopA
so^sa ap 444SBtaa}UBpad^ ss^sa ap 'oxa^ 'SBatSppjtj 44satjasiouiqa^, sbd
-sa^uspad UBjaaaasdB sauopBjaptsuoa sejsa soqanai b anb soniaqBS bX
A :soAtsajdxa saiopA sofa^dinoa A souitjut sns ua opBisnS A opp[ jas
anb auap. oauBJodutatuoa ouBtpjt oatpod oixaj un ouioa ap Bjau
-bui B{ ap ojaaaip ofduiafa un jBuoptodojd jsb optianb sotuag
•BiJButSiJo Biauaaout ns spoj
BjqB[Bd B[ b JiJinbpBaj jaaBq 'sbui uis 'apand anb 'BaiSo^oaisd buibS
boij Bun ap a^qijdaasns sa vjoavf otquiBa ua ísBJopBaijiSBp sapBppua
sop 'sBpBuiuuajap uaiq sauoiaou sop —BAisajdxa uotaipBJj ouioa—
oubi[bji ua nos 'pspqBaj ua 'vqmj. ouioa ojitu o^ubj^ 'a^uania^qia
-uaAui opianpas Bq O[ vjoavf BjqB^d b^ ap 44Bato^oaisd BiouBjsqns^ B[
anbaod a^uauíBSiaajd sa oqoaq Bq cq ou is :oqB|iSBjdaq pp SBDijjaiu sap
-Bpisaaau sb^ b SBpBnaapB SBquiB 'vqvjf BjqB[Bd b^ o ojiui BjqB^d v\
jBjdopB a^uauíajqq 'a^uatn^isuoa aod 'optpod BjjqBq p 'buiij b^ jod
opBjB ou ¡vjoavf BjqB^d B^ ap uoiaoap B[ ixxanvOMj^ e oppaSns u^q
Baijpui ap iu Biuojna ap sauozBi tu 'uaiq BJoqy 'BtJBpuaSa^ Baoda
Bun o moa oqnpB ajqtuoq pp opjanaaj p ua jaaauBuijad b opBu
-psap 'BpuBjuí b[ ap oaiSopjitu opBSBd p sa 4ojjantu outu pp 44zoa
BnuaSut bjm aSaioxd anb KBinqBj ap opBSBd^, pnby 'eatJq uoiainjut
BtJOjuajad Bun ap a^uatuBstaajd ojnjj p sa anb 'a^qtpunjuoaut Btauaa
-oui Bun 4puttjo pBptAisaxdxa Bun ouap qa ixxaavoj^j^ op
ap ojxajuoa p ua oSjBqtua uis A í aiuatusjaBxa aonpBjj b[ vjnqvf
-Bdsa B[ o[duiafa jod anb ^A 'BoijuBiuas BzapanjBU ap sopoBjsqo p^p
-lunjjodo Bisa ua aaajjo ou BjqB[Bd Bq 'Batjq B^stnbuoaaj Bun otuoo
optuijap soiuaq anb vjoavf Biq^pd bj sa 'jB[nopJBd ua ojafuBJ^xa
jojaa[ un ap A 'pxauaS ua Joiaaj pp uotauaiB b^ BpBtuBpaj sa pna
B[ ajqos 3ABp-BjqBpd bjio Bq -BUBtunq BiaBapa Bapstqd ap Bai^p^
-oatsd BpuBuosaj Bun opuBAjasuoa 'sajBpdod sojubo so| ua A jbijiiubj
afBnSua^ p ua Bjpq as Ao\\ utib apuop 'buboso^ b^ apsap opBtpBjjt Bq
as íBjaop Bjqspd Bun otuoa tu ouisjbojb un ouioa tu jtupap Bpapod
uis 4Btpjj ua BpiSutJjsaj a^uatuBpBtnaJtxa uotoBpajta Bun 'sBtuap o^
jod 4auap otoonao Bjqspd Bq 'Batjq uotoipBJi Bjjsanu ap oivtoonao
sbui Btaod p 'vDHvaxa^ b Btuotuaj as anb pnjtJtdsa pntpaB Bun
'BAtsaadxa uotatpBJi outoa 4JBaoAa b aApttA otoonuo sand 4Bas isb anb ap
[BjniBu sa j^ 'SBsoa SBjsa BBpoj ap oaod un Bas oxoonio anb ap jBsad b
'uaaBjspBs 'ojoasop 'opvfua 'vfoStioo ivuad ap SBpusdsa sauopou sb[
tu '/(^ BUBtuap b^ tu 'fajuS BsajSut b^ tu 'wa&amp;vqo BsaauBjj Bjqspd
b^ tu imoon^o Bjq^pd B[ ap ojaBxa ajua[BAtnba un aasod s^adoana
SBjnqna sapuBjS sb^ ap SBtiSua^ sb[ ajjua BunSutu :ajqtuoq un ap BptA
b^ uBJopasap A uatunsuoa anb sapntatnbut sbj 'SBuad sb^ 'sBzaistJi sb[
SBpo^ ap Btuns b^ sa 'ajqutoq un ap BptA v\ ap stj X bSjbuib sisajuts
B[ sa 'oapatuts pjn^d un sa joonu^ *opoi optpjad Bq 'sBjqBpd sop
sB^sa ap uqtovooa Btuput ^\ bjouSi o bjsia ap apjatd jojaa^ p tg
•v^smbuooaa BjapBpjaA Bun sa '^pBsn sa ouioa pi 'anb vjoavf BjqBpd
B^ A opssuBO ajp^d asa ap ua^Btut B[ uoa isbo Botjpuapt as anb 4 (44sbu

�crear de nuestros poetas contemporáneos, no tiene más que leer la
Nota introductoria del propio Ungaretti, que antecede sus traduccio
nes de 40 sonetos de Shakespeare o, mejor aún, el volumen de sus
^Poesías dispersas" que contiene un riquísimo aparato de las varia
ciones y de las sucesivas elaboraciones ofrecidas por el poeta en los
primeros volúmenes de su obra lírica (24).
El mismo tono sosegado que hemos ya señalado en los versos
recordados hace poco, se vuelve a encontrar en las otras poesías del
ciclo "De día en día". El misterio feroz de la adaptabilidad del hom
bre a los más trágicos eventos es expresado así:
Ahora sólo en sueños podré besar
las confiadas manos,. . .
y converso, trabajo,
estoy apenas cambia^o, temo, fumo. ..
¿Cómo es posible que yo resista tanta noche?
Yaquí noche, si se observa bien, es una expresión hermética,
admirablemente sintética, que sirve para indicar todo aquello que de
tenebroso, de ciego, de insondable trae consigo la muerte. Pero en
medio de estas tinieblas inexorables, he aquí una luz imprevista:
Jamás, jamás sabréis cómo me ilumina
la sombra que se me pone al lado, tímida,
cuando ya nada espero...
Yaquí una reflexión amarguísima, un testimonio del horrible
vacío dejado por aquella muerte:
Me traerán los años
quizás cuántos otros horrores,
pero te sentía a mi lado,
me habrías consolado...
El océano sin fin, la cruenta guerra mundial, todo separa aún
más aquel padre martirizado de los restos de su hijo, que se van
corrompiendo cada día más bajo los terrones del lejano Brasil, pero
la "ingenua voz" del niño está aún a su lado:
Enfurecida tierra, desmesurado mar
me separa del sitio de la tumba
donde ahora se disgrega
el martirizado cuerpo...
No importa... Escucho siempre más clara
aquella voz de alma,
que no supe defender aquí abajo.
Me aisla, siempre más festiva y amiga
minuto a minuto, "
en su ingenuo secreto.
(24) Véase también G. Uncahetti, La Terra Promessa, Frammenti con l'apparato cri
tico delle varianti e uno studio di Leone Picciom, Milano, Mondadori, s. a. (1950).
— 84 —

�— S8 —
• • • ¡ojuouqanb onupuoa un sa X oxaynb a? 'ouamb a? j^!
:osj3A o[os un ap B)sandtuoa 4opp \a opo)
ap boi3b.ii sbui Bisaod B[ u^ asjiumsaj: apand anb uppBjadsasaQ
• • • ¡ajuauiajo sptu umaojsa vj oSatjdsap
oiuamui! 'oasap opnusap ttu oivd
:smuojS smaau snj uoa
íouo?o txouijoap sapand
isojuaiiupuasaud sns vuaavuiijd iu
íounj.aix \a ^mouautat^aa. avxi aui ou vj^
: uoiobJ9ds383p Bjjsanu uoa bjuouijb ua ajsa anb 'Bpi^a 'Bpnusap
Bza^BjnjBu Bun saauoiua Basap as íBanzjnp ns uoa o BiauBjaqn^xa
ns uoa 4jop&gt;p oj^sanu BuB^ojd Bza^an^Bu b[ 'saaaA SBunS^B 'oaa^
•4&lt;ip ojavjuj 9 vxoxnv p vxvd Xo
•vzunuadsa n% ap osjndwi opntu \a
axxaaua X oood o oaod tui ua tooa}¡
'zoci iw v X vuiwva anb oduiap /
uto sapand o^uaia ound ja u^ 'uatup^a a%
oiondsa ojito^ X jos ajsa 9n^)n :opuaiatp
sasnd ouvouaa zaa jo? X 'oiqp v
:B[[aq X Bpiaiqd ubj sa Bzapan^Bu b^ íaj b^ b 4biu[bd bj b ajpsd
ns b JBj.ioqxa b auaiA ouiu \ap 41zoa Bnua^ui^^ ^\ X 'BjaABuiijd s^
'aoaxodvsap paxod xainbjona 'jnzn
vaup vun ap vjainbui vzauipf oj ua 'X
nzaid oj o oSajj zaa jo? saauojua
snjo ap uoSvjf ajqojoSvu¡
• • 'ouiu un ap soajanSnf joqup ja axqos
'saqnu svj ap sviunjj ua ojajovasou ja
Hiiuqa nuiupuojoS oun 'ujpxnf ja apsap svisuajjoq soaiupjajd
oxojupa un ap ouaiuifa ojjiuq jo uaajana
'jajuoui ja ua ouqiuos oj oauouiua ofajfau un
soijpta soj apsap uaupax anb sojuatuioxqiunjsap soj y
:opaanaaj \a oaia aauaiuBiu BJBd 'opiaBjsqo
opoj opuBjnuB 4B^aod pp upiaBiiqBq o\ BjSBq u^^a^ ouBaao jap sb[O
SBinsun sb[ X 4a^uasajd 4i^b ajduiais Bjsa ouxu p 4oJBquia uig
• • 'ojdos opoo ua ojuouqanb aui
'oSpuoa uto o axaajoa ou anb
auto jap otujix jap ojuaoo otxjod ja X
'sojaowo souid soj o 'souijoa soj o a
:ofiq ns uis oaad 4bi[bjj
ap souid so[ b 'sBUipa sb[ b 4BtJ^Bd ns b opBsaj^aj sq Bjaod ^

�Composiciones extremadamente breves como ésta —que atraen
sobre todo al Ungaretti del primer período, aquel del flori lagio
"UAllegria"—, pueden a primera vista producir, como ha sido ob
servado, "un sentimiento de perplejidad" para el lector habituado
al "discurso poético explicado". Pero poco después este mismo lector
"deberá ceder poco a poco a la atracción propia de esa densidad;
por allí retardarse sobre la página, por acá volverse: entonces tam
bién estos momentos poéticos le resultarán en sí perfectamente aca
bados" (25). Es el caso de poesías, por demás célebres, como "Tarde^:
Balaustrada de brisa
para apoyar mi melancolía
esta tarde.
O la otra que se titula "Crepúsculo":
Lo encarnado del cielo
despierta oasis
al nómade de amor.
O aquella de sabor melancólicamente humorístico, "Militares":
Se está
como en otoño
sobre los árboles
las hojas.
O, finalmente, la más famosa de todas, titulada "Mañana":
Me ilumino de inmensidad.
En todas estas manifestaciones líricas del primer Ungaretti se
advierte algo como el "silabeo de una oración" (26), silabeo que al
canza la máxima potencia evocadora en los versos ya proverbiales:
La muerte
se expía
viviendo.
Al contacto con esta poesía enrarecida y esencial se comprende
porqué Ungaretti haya confesado en una poesía:
Cuando encuentro
en este mi silencio
una palabra
excavada es en mi vida
como un abismo.
(25)A. Garciulo, Letteratura italiana del Novecento, Firenze, Le Monnier, 1940, pá
gina 322.
(26)R. Franchi, ap. Garciulo cit., pág. 325.•
— 86 —

�— ¿8 ~
•g-[ -8bcí '-jid oduiaj; ^ap ojuatuijua^ b ouojonpojjuí oXcsua ¡a ua oirmHV^} *y (8Z)
"¿08 '^^d '9^6l 'i-iopBpuo]^[ 'onBHj^[ 'vaoi^ *^ jod nuvijvri vinr
•%^\ Dflap viuojg b^ ap uoiaipa Bjaaaaj v\ ua ojuaaa^o^ ^/ 'oaxsvDij^ &lt;ri -dB -11^ (¿^)
'89UOI9BTAS9p
ou 9nb 'BjnjBj^^^ BJ^sgnu 9p B9od9 Bun U9 jiata ap soso^njo 9sap
-U9S BJBd OUIO9 BJ99JJ9d UBJ UOI9BZI^B9J BUll (&lt;t&gt;JSJ WJ,^ OUIO9 BJS9od BUtl
U9 BJ^U9n9n9 (g^) 4;BUJ9pOin B9UJ^ B| 9p TIOIOBJldSB BUI9ldnS B| 9^U9UI
-9^qBpnput 89 9tib Bzgjnd Á. ojugitntoBn 9p uoptpuoo
anu^i ap opijnd
o^pia un iwja uo^svd ^ap souviu snj
iosoutiunj oi[oaj ja
twqnauotuvu svuto
H)zaiqp vsuat nj ofvq
^wqmjtujop svfaao vov
'smjoajf. ap apunj vmnjj vun
smuvj. svj unqnji^sap
iaoatjo so] ap aid jt&gt; apxo% vj
ouioo sauaSjm svj ap
sofo soj ua vqvsadsa as vuqtuos /
apuop (opvud un v anSajj íopurma
viunjj v ouovjniuis ap ts u^
'otujo un v vpvzvjua oíd ap
uxunop anb ^ nfmu vun v^a anb
pía uiqns v uaajoa jv jC
i pía (viovuai Jt
vioapinSunj) upisia vun X,
'vpiujp^ vnSv jap opiinj
ajuapiujsa jap svpijvs
sviunjd ap uoiunu piootuuoo oj
piaiuvav
'pipuaosap 'svpioatuuopv svajas svsouv ap
apxvi auuaxad viqvq dpuop vxaqii vun y

A opiraip^j opoj ixxaHVOMjq un b Bj^s^nra Á sonijuB soiiui so| 9p
^BI1UBUBUI 9p BTOBJS B| aU9I}w ^VHOa^ OJTJ9S9 Bq OUIO9 49tlb \6V]SJ VJf}
OUIOD BpBjq9[99 9JU9UIB18llC BtS9Od BUn B^pq 98 'BOIlSJUBUinq BI9U91J
-9dx9 B9IJ nS U9 'BDt^o^OJIUI BJSB1UBJ ns U9 BpBAB9X9 'OiqUIB9 U9 ^
¡aijoou auav vun viauauiaqaa m anSaijdsaQ
' • 'Oujo jap ojsniu n% vuvdas
o^uaiujoj vp aui anb oood janbv vuaj'j
taaivaaanvg ap (ia^uvaf)
W1&gt; 8OJ99d8B SOJJ9I9 U9 Bpi9n99J 9nb 'OUnf,, OUIO9 B9ipnduiT BT89Od
BJS9 Oq9BUI 9p BlJOUigUI ns U9 BpBAB9X9 'BpiA ns U9 BpBAB9X[^

�vuelto a descubrir con máxima novedad y eficacia la vía maestra de
la tradición poética italiana.

Hace veinte años, cuando aparece el segundo volumen de poesías
de Eugenio Móntale (29), con el "sereno título goethiano" de "Le
Occasioni", uno de los críticos italianos más límpidos y agudos, Pietro
Pancrazi, reveló que el primer volumen del poeta, con el polémico
título de ^Huesos de Jibia", había seducido e influenciado a muchos
de sus lectores, quienes habían transformado aquel título "en una
estética, un programa". "Huesos de jibia es como decir la última ari
dez, tabula rasa, nada o casi nada que decir". Y Pancrazi observaba:
"La realidad era diferente: y en el libro de Móntale existían tam
bién huesos de jibias, pero existía, sobre todo, algo más. Existía una
inspiración enamorada y celosa de sí, además doliente y casi quebran
tada en su temor de perderse, la que algunas veces. . . tomaba como
sujeto de la poesía a sí misma. Pero además de ese motivo, en el
libro de Móntale se encontraban muchos otros que son los eternos
motivos de los poetas: paisajes, estaciones, personas, mitos de su
particular memoria, de su vida y sentimiento. Tal es así que, al
nombrar hoy a Móntale, nuestra fantasía no ve (y no sería posible
ver) esquemas o poéticas; sino un paisaje lígure entre el mar y el
monte...; y plantas y animales (el algarrobo, la palma, el martínpescador, el halcón, el gallo de marzo) como cosas suyas y bien sen
tidas, algunas fugaces iluminaciones del amor y figuras de mujer;
y tiernos, caprichosos reclamos a la amistad..." (30).
Y sin embargo, desde "Huesos de jibia" a "Las ocasiones" el tono
general de la poesía de Móntale no ha cambiado gran cosa: es un
tono áridamente elegiaco, que se basa en un constante sentimiento de
"corrosión crítica de la existencia". No sin razón, por otra parte, su
poesía ha sido también definida como "autocrítica en forma de lírica"
(Gargiulo) y el mismo poeta exhorta así a sus lectores, en la pri
mera poesía del ciclo "Huesos de jibia":
No nos pidas la palabra que enmarque por todos lados
nuestra alma informe, y que en letras de fuego
la proclame y reluzca como un azafrán
perdido en medio de un polvoriento prado.
¡Ah! el hombre que marcha seguro,
de los demás y de sí mismo amigo,
y su sombra no cuida que la canícula
estampa sobre un rasguñado muro.
No nos pidas la fórmula que pueda abrirte mundos,
sino alguna torcida sílaba y seca como una rama.
Hoy sólo esto podemos decirte,
lo que no somos, lo que no queremos.
(29)Elenco completo de las obras de Móntale en F. Flora, St. d. leu. italJ1, cit.,
pág. 612 y bibliogr. en la pág. 674.
(30)P. Pancrazi, Scrittori d'oggi (Serie Quarta), Barí, Laterza, 1946, págs. 209 y s.
— 88 —

�68 —

'2561 'B8!d 'fauvjodwajuoo iuüijdji ijojijjag uaiun[OA [^ ua bjoijb X
íOST 'a?d '(0S6I) Z "Jn 'I '^ujapo^i/ ajnjDja^q ua ajvjuo¡^ otua^n^ 'vhoij -^ (l)

: Bisaod
ua oxnoD 'BpBuoisnjisap szaxad Bun ap 'BjSaja BsopBid ap
ouisiiu ja axduiais uauap aavx\[Oj\[ ap BpiA bj b sauoisaqps
' (Z) BPBN BI ^Bjuasaxdax asxpiuixad apand BpiA b[ b noisaqpB Bjsa
19S *'"pBp3[os b^ ua une ombo^o sa Bjq^^d B| í'-jejoot uoia
-BA^s Bun b ^ OAijiasouSoa ui^ un b Bpsuapjo o^ad 'Bxadsa ua
SBztnb BpiA ap pBpmuijuoa eon sa anb íojuBa pp pBiunpA B|
'uoiaBJídsur B^ ixiis\x^ vuvd 'BjsBq 'jpuas ns ap buijoj Baauíud Bun
b^ op^p Bq [Bna ^\ uoa BjqBpd b^ ua aj B^uaj anb oun b jpap sa
'B^aod un b o^a^ -BpijBS Bun jBj^uoaua aqap 'BpB^j bj ap BuiíuioiuBd
Bjnd Bun B BpiA bj Baznpaj opjnsqs oj xod is une 'jtaja b opBuapuoa
ajsa 'sBzinb 'uaxnb 'jiaia aasap uainb 'aijuas jap oa^aa opBjosap ajsa
ap,, 'soub soaod aaBq opiaajBdB aivxMOj\[ ap Bisaod bj axqos oXbs
-ua xopaaaxBjasa ns ua vaoijj opBAxasqo sq omoa 'oSxBquia uig
íut uoo 'svujv itojnui ou dtib Sd^qiuoíf soj aujua
opvjjvo ají 9ul Á i&amp;pjvj opvismuap vxas oxa^
'oumpiioo ounSua ja uod 'svuijoo 'svsvo 'sajoqxv
9ju9tuvjiqns uvxvdjoSv as vjjv^uvd trun ua ouloo sandsaQ
'otuqa ap xojua% un uoo l\ui ap
svxjap oxono, ja 'svpjndsa siux n vptni nj
:ouSvjitu ja asxvzxjnax axatx 'spujo opuvxiiu ^opixp
oixpict ap axro un ua opuvuiuino vununtu nun zaa /j;
:uo^axaas opoj
ap oiuaiunjqnasap ja sxas BpB^[ bj ap oj^uanaua ja,, 4BpB^[ bj ^
•aquinuxap un ua asxvztjsap njtod sojuoud oiuoo
o^nuitu jap so^uaiiuioajuoon soj
jo sopot X ijnsuamun oiustuvoaxu ja
auajjap anb nouvjnd nun ap
nunpaoxoi nuanbad vj íopunui jv aoxuoo anb
jviu ja xnosnq asjn^^
copBasnq Bq oj anb^od
opBJjuoaua Bq o^ • (j;g) 4t'-*uaiq ja ou oxad 'jiata jap jbui ja opBxj
-uoaua Bq Bjaod ja 'sBxpaid sbj ap oiuaruxixjns ja 'opjoxxoa oxxBfinS ja
'Bqixxap anb ojjBqBa ja 'BuiuiBSxadB as anb Boas Bfoq bj 'Bafnqxnq anb
oía opBjnSuBxjsa ja raAjansip as BptnSas ua Á xixjns BXBd ojos aaaxBdB
'Bixip as 'bsoo Bpsa apuop,, 'BjauBjd opixB ajsa axqog •í4buba anb sbui
janxa sa BptA bj ^,, ^¿ssnj^,, ua Bjqixasa ouioo '44pBptuBA Btusitu bj
anb ajxanj sbui,, sa í4xiaia ap jbui ja,, aivx\ioj\[ bxb^ 't4opo^ jap p^p
-iuba bjiuijui bj Á —sopoi ap ouBp BjBd Buiax opipuoosa anb xapod—
oaj ja,, iBiaapjBiu osnjaui anb iaavdoaq anb sbiu is^a 'sBpnp uis 'sa
aivxMOj\[ X 'Bjsijiqiu ap Bapaod Bun uBfajjax sojsa ouioa sosxa^^

�Gestear pálido y absorto
junto a un candente muro de huerto,
escuchar entre las zarzas y las breñas
chasquidos de mirlos, crujidos de culebras.
Entre las grietas del suelo o sobre las arvejas
espiar las hileras de rojas hormigas
que ora se desbandan ora se entrecruzan
en la cima de minúsculas parvas.
Observar entre las frondas el palpitar
lejano de escamas de mar
mientras se elevan trémulos chirridos
de cigarras desde las desnudas alturas.
Y caminando bajo el sol que deslumhra
sentir con triste maravilla
como es toda la vida y su afán
en este recorrer una muralla
que tiene en lo alto agudos trozos de botella.
No falta en su lírica "el humilde canto de los afectos" (33), que
se desahoga en tonos de afligida solidaridad humana, como en este
delicado retrato de mujer "que al piano se desvanece":
Intentaba vuestra mano el teclado,
vuestros ojos leían en la partitura
los intrincados signos; y quebrado era
cada acorde como una voz de congoja.
Comprendí que todo, alrededor, se enternecía
al veros entorpecida inerme ignorante
del lenguaje más vuestro; murmuraba
tras los vidrios entrecorridos la despejada marina.
Pasó por el recuadro azul una fugaz danza
de mariposas; una rama se agitó contra el sol.
Ninguna cosa cercana encontraba sus palabras,
y era mía, era nuestra, vuestra dulce ignorancia.
Y la humanidad de Móntale sabe nutrirse incluso de humo
rismo como en este "Epigrama", compuesto con afectuosa malicia
para su amigo Sbárbaro, también él poeta:
Sbárbaro, niño caprichoso, pliega multicolores
papeles y extrae buquecitos que confía al cieno
móvil de un arroyuelo; míralos extraviarse.
Sé previsor por él, tú buen hombre que pasas:
con tu bastón alcanza la delicada flotilla,
que no se pierda; guíala hasta un puertecillo de guijarros.
(33) Flora, art. cit., pág. 159.
— 90 —

�— 16 —
•961 "^ed '(0S61) Z 'lu 'A '^oSvfjag na 'ajDruoj^ oiuaSng 'mamoxiiv "S
•ojambm ounzjnp oun oqoad jap oxjuap dación aaoq X
vjuaii oj ap asuoSadsap aqvs ou anb
uojo aisa ap upiaosuas vj X
'acianui as ou isoo anb autoja ua soStuio soiuox soj ap
ouxnsns ja oqonosa as ounjo spiu
:jnzv oj uod sopoSox) uaoapniuua
souoípd soj ap smqoj.vSpo sv^ ís uoíaj^^
'sauoiuij ap sajoqun soj au^ua 'sojuanq soj ua unaoquiasap X
svuvo ap sauoqaumu soj au^ua uapuaiosap
'snjj-iuo soj uanSis anb souapuas soj
injinSun opijvnosa nunSjo
sojjjnbiqa soj uvudoSn sooas oipaui
soouoqo ua apuop tsoíuvz
sosoquaq soj o uop anb souiuioo soj ouio iui o o%uono ua 'o^
'sojwoao o souaqjo '[oq csoposn oood sauqiuou ap
sojuojd soj aujua ojos uacianui as
sopoaunoj so^aod soj 'atuorjanos^

soi

B^ ap SBJisaBta SBjqo sb[ b Z9A pj aoauajjad anb \(sojauoiuij ^^
'BaijiuSBín Bisaod eun na (jijqtf ap sosanjj^ bjSo^ojub b[ ap oidiauxad
\a na aiuaniBSiaajd soniBJinoaua o\ X Bisa oumiq [a 'opcjuasaad Bq as
ouuiiq \a 'o^[ ' (f) ^sbuibC BjjpuaA ou onniiq p anb aaAaad ¡iaBj eaaw
anb pBpijnias ubjS uoa opBJBpap Bq (maiMOXMy oioaas) oubi{b^i
oatji^a nn anb ap issad b 'zaA BunSp opBzipaj Bq as oasap
¡uaaouad
'souaqiu 'aajanaua so anb
Jos ja tía X iopijos oun oiaoq saooa ap
oaoj ujSun un 'souans ap umjfau un
sojuam soj X sauinfuad soj ajuua ouououi uatquioi sojjosou
¿púas
'somos ap X soiuaiwiaawaujsa ap
souajj Xoq X sopnusap X sopouuoosap laXo
souvox sojsa o sajon^t
xapoj
:a.mái^ B^soa Bp^niB ns ap
Bzapon^Bu b^ omoa uJBa^o^ b ^aApA ap^ 'zapiJB b^ ap asaBjaqq ap
oasap p ajuauíBsiaajd 'oasap opBnoisBds nn Bprajoj aavx\toj\[ tvjqj{
ap sosanjjn ap Bisaod Buiíi^ bj u^ 'outuiq un ap pBpqtqxsod b^ xaA
-axd Bfap ou anb oaBtSap ouoj un BAxasuoa '^pB^j b^ ap Biauaiauoa
BpB^osap b^ ap uptsBAa o otSnjax ouioa Bpt^uas uoxsaqpB Bun osnp
-ut Bas vÁ '^ptA b^ b uoisaqpB ap sbuwoj sa^diquui gB^sa

�Aquí de las adversas pasiones
por milagro calla la guerra,
aquí toca también a nosotros los pobres nuestra parte de riqueza
y ella es la fragancia de los limoneros.
Mira, en estos silencios en que las cosas
se abandonan y parecen cercanas
a traicionar su último secreto,
algunas veces se espera
descubrir un error de Natura,
el punto muerto del mundo, el eslabón que no sujeta,
el hilo que desenredar, que finalmente nos lleve
al corazón de una verdad.
La mirada escudriña alrededor,
la mente indaga, acuerda, desune
en el perfume que se propaga
cuando el día más languidece.
Son los silencios en que se ve
en cada sombra humana que se aleja
alguna estorbada Divinidad.
Pero la ilusión termina y nos vuelve a llevar el tiempo
en las ciudades bulliciosas donde el azul se deja ver
sólo a pedazos, en lo alto, entre las cornisas.
La lluvia cansa la tierra, luego; se amontona
el tedio del invierno sobre las casas,
la luz se hace avara — amarga el alma.
Cuando un día desde un mal cerrado portón
entre los dos árboles de un patio
se nos muestra lo amarillo de los limoneros;
y el hielo del corazón se deshace,
y en el pecho nos derraman
sus canciones
las trompas de oro de la solaridad.
También Móntale, por ello, sabe reencontrar, en lo más pro
fundo de su inspiración "su parte de riqueza", y es la riqueza
honrada y sufrida, conquista y reconquista expresiva de valores que
parecían irremediablemente perdidos.

A Móntale se une "más directamente" por un "desesperado sen
timiento de la decadencia y de destino señalado" la poesía de SalVATORE Quasimodo (35), "poesía descarnada e inmediata... en la que
—como ha notado Sergio Solmi— más que la imagen, más que el ver
so, el organismo constitutivo, la célula elemental, es la palabra" (36).

(35)Lista completa de las obras de Quasimodo en F. Floba, Sí. d. leu. ital.7, cit., V,
pág. 615 y bibliogr., pág. 677.
(36)En su proemio a Ed e súbito sera*, Milano, Mondadori, 1948, pág. 13.
— 92 —

�— 6—
SI9 •^•! 'A P 7Z0J? n*\ p fs 'vhoij j (6)
•^^ *^ed 4*ip oituaojd p n^ 'iwiog "g (8E)
•jp 'oiuaoaao^ ¡j 'oaisv3i\i "i (¿g)
ouoSua pmuaani anb
'svjnuiaui srniSv ap saooa X
sowjo ap souunsns X 'vapou atu anb
vjjvct jnzv 'svujjoa X sojaio oa^no X
ouuvosap aiu svqvjis Jod anb sa^u nj^
ap
ns b 'BjqB^Bd A 'BjqB^d ap ounupuis 4Bjaod '[a Tsivd sa
ap sofo siiu ua opiatru
anbsoq un sa
vuaaviuiud ap opijjnn
iouopuvqo atu 'ouopuvqn aj^^
'otpaj ja uod snpvjuvuqanb svjppou svj
'pvpaiuuafua vpvuno ou
'joua^ 'oSau^ua i? o
ajua-iand mp t^^^
:uoiobjo BpB^osap Bjsa Bjaip a\ [buoiobj
im b^ '(íopi8uawns &amp;oqO,, 'u^ioaa^oa Bpun^as b^ ua j^

^ ap vouao
jvjojj ojuaanq vdas anb
atpmi Xvq ou oX X
'svi^qiuos uos sajjva svj X
sauop auap ou vX anbuoj
'nzaisiJ.% ap uozuioo auai% anb moa vpot ap
isojoasui soj 'joquv ja 'souiu soj
:svunjvijo svj svpot ^p ojuvjvsap vuvd
viuvjj autantu vj anb ouad
'soiuantu soj ap opatui auai% 9nb
ouiu un zaci jvt Xos oj^

SBisaod SB^aaxa uoa soooAinba ap pBpqiqísod uis BpBjuaiBduia \^}
ouioa Bigaod Bun iitsvj.xaijj X svnSy^&gt; uoiaaa^oo BJtauíiad ns ua 'jtqtaa
-sa oqaaq Bq a\ anb Bj^anbB sa : (6) ^-iiaia |ap BtauaSipiui b[ ap ouis
aujBa B[ ap o^s ou Bzajsoj Bun gaM 'a^vxiviop\[ ua ouioa uoiaBau B^n|
-osqB jas b Bounu Ba|| ou anb 'Bzaisijj ng "(8) t4opunjojd ojuaiuiijuas
uoa zaA Bjaiuiad aod BpBiaunuojd 'uaSaiA BjqB[Bd Bun ap oaSB^ui p
jBjojq jaasq b opsupsap 'uopBABaxa A ojuaiuiiaajBaua ojub^ ap anb
-jod p apuajduioa as^ 'ixxaavOMQ op osbo p ua ouioa 'inbB uaiquiB^
X (¿g) 4jBaisnui X BppnpuBJ^ Bpo^ aa^q as bij9^bui b^ apuop • • -pvpjo
-ijsvjd vauav ap apadsa Bun b uapuaij,, oaowisvn^) ^p sauaSBun

�con nubes y colores
que la luz sumerge.
Te conozco. En ti, toda extraviada,
belleza levanta los senos,
arquea los costados y en suave movimiento
se extiende por el pubis temeroso,
y vuelve a bajar en armonía de formas
hasta los bellos pies con diez caracoles.
Pero, si te agarro, mira:
tú también para mi vuelves a ser palabra y tristeza.
El don tremendo de la expresividad, de la palabra, don que en
realidad es una paciente y dolorosa conquista, no basta para resca
tarlo del infierno de la soledad:
Nazco náufrago a tu luz,
tarde de aguas límpidas.
De serenas hojas
arde el aire consolado.
Desarraigado de los vivos,
corazón provisorio,
soy vano límite.
En tremendo presente
de palabras, Señor,
expío asiduamente.
Despiértame de los muertos:
cada uno se ha apoderado de su tierra
y de su mujer.
Tú me has mirado dentro
en la obscuridad de las visceras:
nadie tiene mi desesperación
en su corazón:
soy un hombre solo,
un solo infierno.
La Naturaleza ofrece continuamente al poeta seducciones y en
cantos, visiones de concordia edénica, pero basta un instante para
que su espíritu se sienta atraído hacia cruentas fantasmagorías y
advierta el eco de un tiempo fabuloso:
Todavía un verde río me rapta
y concordia de hierbas y de álamos,
donde se olvida una luz de nieve muerta.
Y aquí en la noche, dulce cordero
aulló con la cabeza de sangre:
diluvió en aquel grito el tiempo
de los largos lobos invernales,
del pozo, patria del trueno.
— 94 —

�— S6 —
: BauBJoduiajuoa uoiaBztjtAia bj ajqos Bsad anb uoiatpjBui bj BiauapiAa
nS BpOJ U3 Bfajjajt 9l\b BJ89od BUtl 'a^uaUIJBUIJ 'inbB aq J^
'vozajojf ajqiunjjaq VJt ^ ^iuvaaj as
oiuaia oujo anb saiuv 'sofo so; wa ajiauad
oiouajts oj^o anb saiuv :ojuoud 'oiuojj
¿uniun^^aud anb sojjanbv v jvisaiuoo v Xoa oiupa
'auáuvs ap svotup^ajd sotiviu svj iioa ni X
'ztijo vj ua opipua^ auqtuoy 'awip ^
'minfaj pisa pvpuaa / mavpoj^
•soiipjmu ap opiqwnz opvSoqv ojisanu auqos
'svupaid svj ajqos psvd
ojjatq ap X mcinjj ap uojoa oduiaii ja X
mivuviu vpvo ojbSjj piuvoaj as Ofuam ja j^
'saua^puii smuvoajd svjisanu ap
svuqvjvj 'vpm 'uouiv anb jvnSj jv
ipvpajos 'oiouajis 'aiuantu uioap
'i(ojjaif ap X vmnjj ap jojo'J^ :o^njij O9ijdi[BaodB ap BjpnbB
o^duiafa aod asBírj 'Biauapuca ap ouiaajxa o^und ns ua pBpaiaos
B[ Biauapaxa jod sa Bisaod b^ anb ap 'sbui zaA Bun une 'uoiobuijij
-uod B^Bp 'BJjaná-jsod b[ X Bxian b^ ap so^uaiuiiaajuoaB
ajuB^np BpBjnpBui 'Bsojjaj A Bzxrao^d ouioa Bjjiuijap anb
Bun teomaaouoa vÁ anb Bjpnbs ap Bs^aAip ajuauía^qisuas
Bun aaajjo son ^puans sa ou vpm vj9f A ^p\p ap sandsap t(7,, sauoia
-aa^oa sb[ ap b^ 'oaoiMisva^) ap ^aiai^ pBpiAjiaB ajuaiaaj sbui vj
¡sojjvqvo soj ap oasvo ja vadjoS svupaid svj auqos X
vxp ja aqns anb vjoqv
(vunj vj anb vuvíaj sviu saja ouip'jl
'aijvpjooaj v 'ojos auuvpanb vjvd
'sDjjDjniu svfam svj ap ojinap npzvjoo ja ípuoasa
'sojauvdtuoa situ v 9Ía(j
'vjaaviuijd ua Jns jap soajaa soj ua otuoo
sapjaa upisa sopvjd soj 'vjuuvjj ap
vjjap visa ua ajquiaxidas oam uvi s^r
•sajvuvo soj ua viuouivji
'ouajas ja ua viuaj aajansxp as
vunj vj X atjoou vj opvuiuuai vjj
:Bisaod
BiuisipBuipj Bjsa opBqoíd Ba^d bjsb^ 'Baiuapq BAisa^dxa uoiaipBJtj
Bl 9P Pní&gt;B ^ pBpi^aa b^ jBÍa^aj ap A jpuas ap opoui ns a^ua p^p
-iuijb tb\ sa BauBjuodsa A buiuui ubj 'soSaiiS soaiai^ ap sauoiaanpBJj
SBjismbxa uaaaa^d oaowisvn^) ^p sa^ui^uo SBisaod ssaod o^¿
B| ap {Biauasa A BtuisjpBAap ^aia^ b^ ua ojos uoiobiuojj
-uoa Bnuanaua anb 'BAisajdxa uptaipBJj op. odti un Biasq jba^jj b uaA
-janA sou 'BiaBotja A BiauaptAa jBipjoiuijd ap 'so^sa oiuoa

�aquel sentimiento angustioso de temporalidad, de desesperada espera,
que distrae sobre todo a los Europeos de toda serena y optimista
perspectiva, que derrama en sus corazones sólo amargura y los pre
para para nuevas desilusiones y nuevas luchas. La única esperanza
que les queda, el único deseo que les es concedido de formular es
aquel de alejar todavía un poco el amargo cáliz: y haciéndose intér
prete de esta su resignada y humillante aspiración, Quasimodo con
la boca llena de rencor y sarcasmo pregunta:
¿Habéis terminado de hacer redoblar los tambores
con cadencia de muerte sobre todos los horizontes
detrás de los ataúdes junto a las banderas,
de ofrecer plagas y lágrimas piadosamente
en las ciudades destruidas, ruina sobre ruina?
Y ya nadie grita: "Dios mío,
¿porqué me has abandonado?"'. Y ya no fluye más leche
ni sangre del pecho herido. Y ahora
que habéis escondido los cañones entre las magnolias,
dejadnos un día sin armas sobre la hierba
al rumor del agua en movimiento,
de las hojas de caña frescas entre los cabellos,
mientras abrazamos la mujer que nos ama.
Que no suene de golpe antes de la noche
la hora del cubrefuego. Un día, un solo
día para nosotros, oh patrones de la tierra,
antes que otra vez redoble el aire y el hierro,
y que una granada nos queme en plena frente.
A través del examen, necesariamente fragmentario y sumario de
la tonalidad lírica de tres grandes poetas contemporáneos, espero que
una certeza se haya abierto camino en el ánimo de todos nosotros:
aquella de que existe ahora una nueva e inconfundible tradición
expresiva de la poesía italiana, digna de toda nuestra solidaridad
estética y humana, y que esta tradición nueva representa, como ya
ha sido dicho (Solmi), "una suprema ilusión de canto que milagrosa
mente se mantiene después de la destrucción de todas las ilusiones".

— 96

�— ¿6 —
•88 A S99 -88Bd *(^6I) f ^peno 'jx 'ount¡nj vq bjsia^j i ug
'jBnSi jb ^ ajjB ap Bjqo buii ^^ada bjbc! aijdBd BqBjis
-aaau as ijjb ap 'ajuainSisuoa aog ¿bjsbjubj bj ap BjjanbB 'uoiaou bjos
Bxm ap Biaojuadad zapijBA B[ opBtuBjaoad 'ataap sa X 'Bsoad X Bisaod
aajua soaiaoaj sajituij soj ap Bpuajsixaui bj 'soidBdajij soaauaS soj ap
p^piuBA bj aaduiais opBuiaijB BjqBq ou 'sajJB sb^ SBpoi ap pBpmn
^iuaraBpunj bj ojBja ua ojsand a^OH^ Bjq^q ou? 'uaiq Bjoqy
•4tSBjsi[duiis X soaijijuaia 'soaiisjjos X soaiáo^ soau^paans X sojxai
-aad ap sapiu sns uoa ojaapjui ap bjjbj b^ soujBj^ao sasd asjtanpojd
apand [iJtajsa aiuauíBsoiua^ui sbui ap anb o|pnbB aod Bpiaajnasqo^?
opis BiqBq 44pBpisaaau X upiaou^ B^sa 44SBip soj^sanu ua ouioo
saaaA sbjbj,, anb X 44Baxjaod Bapt Bun uis bjsbjubj b{ ap BpiA B[ b
BpAOU BunSuxu anb,^ oaiuia^d X opijuasaj opoui uoa BqBanSasB
ouisira p '^vtsvjuvjf vun ?s^,, ap o^njij p uoa 'spAou b^ b
oop.id opBJidsui un ua X ÍBUBtaoaa Baijajsa B^ ap soidiauíad so| ap
uoiaBaqdB ajuatauoa X pij b^ ouioa BiaaasdB 'pBpipa^ ua 'maH33vg
ap BpAou B-q -opBsaaajuT a^uauíBpunjoad 'BjqBpd bj ap opBAap 9bui
opuuas p ua 'X opBaijijsnf Bja ouBi^ttua aoipasa ubj pp Baqo b[ aod
aaoa^ oxxaaaMag ap ouisBisnjua ^g[ 'uoxaB^aBu buiisj^sba Bsa ap bisbj
-ubj B^ ap Biauaaaqoa B[ b X Bza^pq B[ b 'Bza^qou ^\ b ajuaxj Baijajsa
uoisaqpB BjjaxqB ns (opiqxqoad-iuias saauojua asa ua ojiuj) tpoi%\j.'^
v%&gt; B^SiAaj aaqapa ns ap SBui^^d sb^ apsap ajuauíauuiaps ojsaj
-iubui 'uauínpA ouix^n X oaaaaaj pp upiaiJBdB B^ ap sandsap a^uara
-BiBipauíui 'aaoa3 oxxaaaMag opu^na 'uoaB^qopaa sauopBqoadB sb^ X
oiuseisnjua p X íouBipji oaqqnd p aod ouisBisnjua ope^iABaBUi uoa
BpiSoaB anj '0^61 ua p^uiuiaa^ 'anb \to^ j^p ovijoiu j^tf 'maHDDvg
ouisiui pp BpAou biuisjjsba Bun ap aj^^d Baauíxjd B^ jaaa^BdB b BqBz
-uauíoa 'sojdaauoa sojsa ap upiaspuijo^ B[ ap sandsap soub spg
* (Oí7) 44* * 'ouisqiAxas buib|[ as anb 'pnjqiuiisojaA ap osaaxa
jod o 'pBpaiJBJ^íqjíB Buisg as anb 'bjsbjubj ap osaaxa ^od o ajiduiats
sa oj X 'Bsonjaajap aaBu Bjqo bj 'ajuauqBjp uBuiuin^t as ou X sotjos
-nji uaaauBiu^ad uoiaBpj bj X ajsBxjuoa ja otjbjjuoo ja jod ig *ajJB ap
Bjqo bj uoa aaBU sisajuis BXna 'BaijaajBip Bun bjsiijb jap upzBJ bj ua
X ouiiub ja ua BjjojjBsap as X buijoj as sojsandBjjuoa souiuuaj sop
ajjua opuBna :ojaaauoa ojap^pjaA oj b 'ojjaq oj ajuatnáisuoa jod X
'ojdaauoa opoj aanpa^ anb bjjosojtj bj uoa ajuaaaqoa 'oujapom ajJB ja
'jtaap apand as 'X 'BjaAOU bj ajuauíBSiaaid ajsisuoa Bjja u^ "uoiaaip
-Bjjuoa Bun sa :jxuiisojaA uptauaAut Bujq--- -jBaj oj ap Buixsiqaaajsa
uoiaBjituT Bun sa Bjja anb Biauawadxa bj X 'uoiauaAui Buijjjaqij Bun
sa anb apuodsaa oju3iuibuozbj j^ ¿BjaAou bj ajsisuoa anb u^* • •„
rBuaapoiu BjaAou bj ap Batuaaj bj X Bjnjanjjsa bj ap BaaaaB oarjajsa
opa^a ns isb BqBiaunua maHDDvg oaavaaig BjsijaAou ja \vjdaou vj ap
^ opBjnjtjuí oX^sua uq ua 'soub ojuioa ap Ba^aa

v3ixsnaA0M vi aa sox^adsv
ii

�La novela de Bacchelli, que se puede con justicia incluir entre
las obras maestras de la novelística europea contemporánea del tipo
de "La epopeya de Forsyte" de Galsworthy, ha tenido un gran
éxito no sólo en Italia, sino también en el extranjero, a juzgar por
lo menos por las traducciones que le han sido hechas. Sin embargo
sería aventurado asignar a la obra del escritor emiliano un carácter
netamente representativo en el cuadro de la novelística italiana de
hoy; considerado en el conjunto de las corrientes literarias contem
poráneas, especialmente de aquellas del último decenio, "El molino
del Po" escapa a un encasillamiento riguroso y refleja una tenden
cia, una inclinación nostálgica del autor por las vastas evocaciones
históricas, por las potentes descripciones de masas en movimiento,
en fin, por el pasado vuelto a vivir con dialéctico rigor y con épica
fantasía. Verdaderamente, "El molino del Po" es, según la termino
logía literaria corriente, una novela histórica, que incluso se puede
encajar, por necesidad de una clasificación práctica, en la huella
tradicional de la novela histórica ochocentista, y esto es, de un
Manzoni, de un Nievo o de un Rovani. Ello es posible, repito,
pero con fines de una valoración práctica y demuestra aún una
vez más, la escasa utilidad de la noción de "género literario", al
menos según las reglas en uso. Y aún una vez más, demuestra que el
tono hace la música; y el tono de Bacchelli no tiene absolutamente
nada de común con aquel de los escritores ya recordados. Viceversa,
el entusiasmo de Bacchelli por la historia halla una filiación directa
e inequívoca en la obra de Carducci; y el nexo entre la sensibilidad
histórica de Carducci y aquella de Bacchelli me parece a mí tan
evidente como para asegurar que, si Carducci en su vida hubiese escrito
una novela histórica, la habría escrito con una tonalidad no muy di
versa a aquella que encontramos en "El molino del Po".
Si se lee el prólogo "Casi una fantasía", que ya hemos recor
dado, y si se relee, después, alguna página de Carducci de evocación
histórica o de exhaltación a los estudios históricos del tipo de aque
llas que se encuentran en el magnífico ensayo "Crítica y Arte", las
analogías tonales son sorprendentes. Y es explicable: ya que tanto
en Carducci como en Bacchelli existían dos venas: "una objetiva
e histórica, otra de la fantasía y lírica" (41). Y el estilo de ambos
refleja la coexistencia de estas dos aspiraciones en sus espíritus: la
aspiración a la objetividad, la evocación fiel de los personajes y de
los hechos, y la necesidad fantástico-lírica (la "idea poética" de que
nos habla Bacchelli en su prólogo) de exaltarlos, esto es, de transfigu
rarlos épicamente. Antes del "Molino del Po" Bacchelli había demos
trado ya sus tendencias y sus dotes en una evocación juntamente eru
dita y de fantasía: "La conjuración de don Giulio cTEste" y en una
novela "El diablo en Pontelungo" que tenía por ambiente la figura del
anarquista ruso Bakounin y los movimientos sociales preparados en
Emilia por éstos y por Andrea Costa. En el "Molino del Po" aquellas
tendencias y dotes han encontrado la máxima afirmación: la humilde
(41) F. Flora, St. d. leu. itaV, cit., V, pág. 599.
— 98 —

�— 66 —
'saaijBui bo^ 'sauopBuipm sb^ 'soiquiBa so^ 'sojiS so[ sopoj zaA
opuairansB pBpipaJ v\ JBjuasaadaj rBaijuapi aadraais opBjpisaj Bq boij
-sipAou b^ ap uoistm b^ xsnoag b 'iraao^) b 'Dvzavg b 'imozmvj\[ b
'S3XMVAH33 B OID3V^DOg ^pS9Q '8JJB Oldojd pp pBpiUBUinq BJ U9 8OJT9
-gdrai usqBjBO sajopA sojpnbB anb ap sajuaiauoa UBJa anluod 'oijbjj
-uoa [B ouis 'sapjora sajopA ap sojsiAoadsap uasaiAtijsa anbjod ou
ojsa X :baij^9aui BjjaiqB na o Bi^opdB BjjaiqB ua Bjqo ns SBin^f opij
-JdAuoa UBq ou saaopBJJBU sapuBjS so[ oaa^ 'Buijxig B^idE^) B| ap
otainf p ua ouioa 'soqojdaj 9O\ bjjo b^ ap Á souanq so^ uBjsa aj^Bd
Bun ap :Bjajjan BSuBJBqa Bun oiuoo '^quinjaj 'aofaui 'o 'Buansaj
safBuosjad so^ ap sojipp so[ b o BjsaS b^ b upisaqp^ ns A ouB^d ouiib
-iiaxuijd ua Bj[nsaj aojijasa pp p^oiu uoioxsod B^ 'BBaijsjJouinq ap
OAijafpB p UBU999J9UI SBSoiauapuaj anb bbiu opnuatu b anb 'sauoia
-bjjbu sapj u^ -sojdapB sóido^d so^ b biujoj Jambpna ofBq 'uotsaaA
-uoa jod 'xBjpqxa ap A 'oSiuiaua p buwoj xainb[Bna ofBq JBJ^iuap
ap bojbj BaijoijjBd B[ S9^ojii9S9 ap opBund un b uBijuoa 'Bpua^aauía
ap sopBuiB[[ isb sojuauíoui bo^ u^ opusna 'opoj a^qos 'sajuBiuaqoS
so[ X soujaiqo^ so| uaqBs o^ naiq X 'souoisboo BBjjaia ua pBpisaaau
jauaj souiapod sopoj BBaijoB^d sauoiaas sapj ap 'uaiq Baoqy
•Baijajsa bX ou X Boija^^d uoioob Bun 'sa
ojsa 'BAijaaAui o BjopdB jas b bSo^ anb ouis 'pj sbui sa ou uptaBJJBU
B[ oseo pj ua anb bX 'BaiSo[oaisd uoisaqpB na ajqos —pBpiAis
-axdxa ouio9 Jiaap sa— pnioi viSuaua ouioo JaaapAajd uapand ou sbo
-ija sauopaiAuoa sns oxad íojijsa ns ap soiustuí sanSai^d so^ ap soabjj
b sajjsd SBpoj jod Bajuadjas 'jofaui 'o 'BpaJia X ojBpj pp BUBiunq
Biauasa b[ ua Bjpi[duii Bjsa JopBJJBu un ap pjoui pnjijaB B^q
•Bjnjanjjsajadns BsozBJBqiua Bun uaXnjijsuoa X ouB[d
opun^as b uBssd boijsijjb uppBaja B^ ap ojuaiuoui p ua anb ojad
*sajojaa^ so| ap ^\ ua anb pnSi p 'jojiaasa pp upzBJoa pp X ajuara b[
ap sajuasnB Baunu UBjsa ou Bpnp uis anb oaijoBjd X pjora jajaBJBa
ap sauopou 'orasiuia ap 'joad 'o 'oraspijsouSB ap maHDDvg b 'ojsa
jod 'jBqoBj onua^ui a ojsnfui Bijag -souBranq soy ap sapnjjiA X soioia
so^ JBUiBg uapns as anb soganbB b oaijsipjsa aAaipj osojo^ia sbui p
opusp X soga ap oun Bp^a uoa ajuaiuBai^opaisd zoa Bpsa asopuBa
-ijijuapi 'sop^pina sns sopoj 'sopBjuasaadaJ p Jod souBiunq sodij so^
ap oun BpBa uoa Bpaanauoo maHDDvg ^nb aiaap ajainb ojsa :Baija
ou X BaiSopaisd X Baijsqijsa ajuarasand B^apjnjBU ap pBpiJBpips
Bun ap 'uaiq asBpuaijua 'bjbjj as oaag "sapjsodB so^ b X sojaanjuaAB
so[ b 'SBpBu^tsaj SBganbB b X BjpnAaj ua sbsbiu sb^ b 'saJopBAjasuoa
so^ b X soiJBuopnpAax so[ b 'soa^v ^o\ b X sa^pjj so[ b 'Bai[aSuB X
BpBUiJBsap p^puoq b^ b X BiJBUin8uBS Bpua^oiA v\ b 'sbuiijoja sns b X
sapnja so^ b 'sosojapod so^ b anb sonara ou sapguinq so^ b :oaod
un SBpoj b Bpipaauoa 'ajainb as is 'o 'Bpraqijjsip Bjsa bjsbjubj ns ap
sauoiaBaja sb^ Bp^q JopBJJBu pp pBpiJBpips B^ '^X6T aP pxp^nra
Bjjan^ bx BjsBq Bisng ua uoapdBj^^ ap BpBJijaj b^ apsap 'BUBipji
Bijojsiq ap soub uaia UBOJBqB anb sojuairaiaajuoaB so[ ap ojjuaa
\9 sa 'og p ajqos ajuBjo^ ouipra un ua BpiA BsoiJoqB[ X Bjasira
ns U9aia anb 'lUJaaBag so[ 'sojauípra ap BigiuBj Bun ap Bijojsiq

�las contradicciones incluso, de la vasta e inagotable "comedia hu
mana", haciendo concordar la propia solidaridad psicológica con
cada uno de los personajes representados. Boccaccio, que a pesar
de todo era un espíritu profunda y medievalmente religioso y mís
tico, supo identificarse de un modo desconcertante con un sacrilego
y tremendo hurlón como el célebre Ser Ciappelletto (casi más
audaz que el Don Juan de Moliere) ; Cervantes concordó en par
tes iguales, la solidaridad de su fantasía a Don Quijote y a Sancho
Panza, haciéndose partidario en cada caso por cada uno de los dos,
tanto como para dejar perplejo a un lector excepcional como
Unamuno acerca del sentido último de la novela; y finalmente el
cristianísimo Manzoni supo dar todo su interés psicológico a una
figura turbia y perdida como aquella de Gertrudis, que es indudable
mente la heroína más compleja de su novela.
Todo gran narrador, en fin —y Bacchelli no escapa a la regla—
aparecerá fatalmente agnóstico, o, incluso, cínico, cuando se rebuscan
en primer plano en su obra actitudes y valores que, como hemos
dicho, no pueden sino perfilarse en el ambiente y serpentear casi
inadvertidamente. De todos modos, para quien ambicione extraer y
sacar a luz de la escena la llamada "moraleja" de la novela, diré que
ésta, a mi parecer, no se separa mucho de las conclusiones bastante
melancólicas que el gran historiador inglés FlSHER —fiel a nuestro
Benedetto Croce— formula en las páginas introductorias de su "His
toria de Europa^; allí donde advierte que, después de haber recorrido
con la reflexión dos milenios de historia de la civilización europea,
debe confesar con cierta mortificación que un gran consuelo le ha
sido negado: aquel de poder entrever en el sucederse de los acon
tecimientos un nexo, una concatenación lógica, una línea con
ductora, No, a pesar de todo, él, el historiador Fisher, debe
reconocer que no existe una lógica de los hechos históricos, que
a épocas de espléndido florecimiento pueden suceder períodos de
inaudita barbarie, y que, finalmente, el bien y el mal se entrecruzan
según una oscura dialéctica (42). "El Molino del Po" parece la trans
posición novelística de los conceptos enunciados por Fisher con moti
vos rigurosamente históricos: aquellos cien años de historia italiana
que Bacchelli hace desfilar con épica melancolía bajo nuestros ojos
son, a pesar de la laboriosidad del hombre y la fantasmagórica suce
sión de tantas acciones y gestas individuales y colectivas, monótonos
y grises como el agua de aquel río que allí ve transcurrir, pesadas e
inexorables como la rueda de aquel molino flotante: son cien años,
en suma, uno detrás del otro, y nada más.
Desde el año en que el tercero y último volumen del "Molino
del Po" apareció, hasta hoy, han transcurrido trece años que bastan

(42) H. Fisher, History of Europe,; London, Eyre &amp; Spottiswoode, 1938, pág. vi:
"One intelleetual excitement has, however, been denied me. Men wiser and more learned
than I have discerned in history a plot, a rhythm, a predetermined pattern. These harmonies are concealed from me... The ground gained by one generation may be lost by
the next. The thoughts of men may flow into the channels which lead to disaster and
barbarism".
— 100 —

�— TOl —
•ojijsg ap sosjnjaj sopiuinsuoa ap
ajuauiBaiun naiquiB] Bjua^sns 89 BiaBoip eXna '(61 'iqaaane^ 'azuajj^) vwo^ 'iHDsazzVi
-v&lt;/ ap BjaAOu Biniiin B[ 9;ibs uataag -ss X ^g -saBd '0S6I 'BZJaiB^ 'UBg '(Bjuin^)
jSSoj&gt; tjojjijag 'izva^NVj '¿ p oíainf osojauaS X jsipjoa ^a •o^jequia uis '-duio^ (

'imihoxij/Y ong 'viavho^\[ oxaaaiv : saaojiaasa saiuainSis
so[ ap Jopopaa^B jsdnj^Baj uapand as —BiJBxa^q Biaoisiq BJisanu
ap opoiaad oajo xainb^Bna ua anb ajuauíBsuaiui sbui 'oaafuBJjxa ^a
ua uiib asjBpi[osuoa Á jb^ou asjaa^q opBJo^ bi| anb— OS'Of7 otuaaap
[ap bubt[bii Bai}sj[aAOu B[ ap SBAijBaijtuis SBin SBiauapua^ sb^j

^p

-ixa sanSuid sns UBazaaoABj sa[ anbuiiB 'bi[bij ouioa [Bjnj[na uoiaipBxj
Bfa[dtuoa X BnStiuB ap siBd un ua opo^ aaqos 'soa^ajsa saao[BA so[ ap
BiJajpad B[ ua axdiuais uaaauBuuad odij ajsa ap saaojiaosa pBpi[Baa
U9 anb SBJjuaiui 'oiJBjaji[ o^uaimiAoui ojjsanu ap ajuauodxa [bjia
un soj^osou BJBd B^uasajdax axavdvxvj\[ anb uBjaaxa 'sbubi[bii sa[Bnj
-iJídsa sapBpi[Baj sb[ ap sopBuuojuí oaod a]uaui[Bjaua^ 'soaafuBJixa
sa[Bnjaa[aiui sajuaiquiB so[ 'sbui zaA sun une 'anbxod ouis (JopiAiA
oaiuxa un sa opuoj [a ua anb 'axavdvavj\[ anb sosoaSqad sbiu 9;ubj
-sBq sajojiaasa '—a^xBd bjjo aamb[Bna ua o soxiosou aajua Bas bX— uaj
-sxxa) a)UBzi[BJOiu Bza[Ban^BU ap o^uaiuipuadajJB un XB[nuuoj BJBd
ou 'opoi ap iBsad b o^ip íoaafuBJjxa [a ua BauBaoduiajuoa bubi[bii
Binj[na B[ ap uoisnjip ap so[najqaA so[ ap oun 'sa ojsa 'BxianS-^sod
B[ ap sa[Biio^ipa so^ixa saioÁBiu so[ ap oun 'opoj ap JBsad b 'uaXnj
-iisuoa soAisojioa X soaijaa[aa sojqi[ soXno 'axavdvavj\[ oizan3 ap 9jq
-uiou [B apuodsax anb 'sojuatoaAO^[ [ap ojajnjuaAB aju^Sap [anbs sa
o[ ouioa sa[iqBq X sosoiaiqxuB uBas opu^na un^ 'saiopBJJBU-SB^sip
-oíaad X SBjstXBSua ap pBpiAi^aB b[ uoiaisodxa BiJBiuns BJjsanu na 'uij
ua 'BJiua o^¿ 'SBUiap so[ uoa X ouisiui oSisuoa ojaauis une Bja Biqijasa
o[ uainb opuBna soub BjuaaBna ap sbui aa^q opiaaxBdB oaqq típpnqnon
3jqiuoi¡ Ufii^ ap JoinB 'iNiav^ iWMVAOif) ^ ojaijaj aui í Biauaaajipui
[Biaua^ B[ aj^ua UBSBd soiíaasa sns bi[b^j ua anb SBijuaim 'soxafuBJ^xa
sa[Biijaa[aiui so[naiia so[ b [a jod jBsaiajuí asopuaia^q Bnui^uoa soub
d)ui3A souaiu o[ xod apsap anb xojixasa un aod 'Bsn^a jofaui ap BuSip
BiauBjsuoa eun uoa 'oiuaaap ouiij[n [a ua BpB[[oiiBsap pBpiAijaB b[
'BpB[[B3B aiuauiBaiuia[od X BpBjaqqap Bas anb auaiAuo^) ' (f)
Xnuí X Bpinajsuoa a^uauípqap opBisBiuap aaax^d aui 'Bapsi[i^sa
ap SBuiáBd SBun^[B oa[bs 'X 'oAanu ap Bp^u a^uauíBjn^sqB aatp ou
9P S9 9n^ ieJlooonD souvuuBq so^^ b[3aou Buiij[nuad ns i (f?g6l)
irumuudii swjjs B[3aou axqa[aa B[ ap uoiaBaqqnd B[ ap
Baoda B[ apsap soiqiuBa iu sauotaBAOuui sa[qisuas opixjns Bq ou boij
-sijjb Biuiouosij BXna 'iHDsazzv^v^ ouioa jojiaasa un ap 'o[duiafa jod
'osbo [a sa ía^uauíBaipBJodsa opusaqqnd opBnupuoa UBXsq sopa 'oiu
-aaap oiuipn [a ua uaiqíuB^ anbunB 'BJjsanu B[ b xoiaaiuB Baoda Bun
ua opB[[oaaBsap Bq as [B^uauíspunj p^piATiaB ^Xno SB^spaAou sopanbB
ap 'BpBSBd ap Bjainbis iu 'inbB souia^Bdnao sou ou '[Biaadsa uoiauaui
Bun Biaaaaui anb rnai^Dvg ap a^jBdB 'anb 'ajuainStsuoa jod 'opip
-uajdtuoa Bpan^) "BauBioduiaiuoo bubi[bji Baijsi[aAOU B[ ap SBAanu
sbiu X S3[buiijo sbiu SBiauapuaj sb[ iBzijaiaBJBa BJBd ajuauíBpduiB

�Piovene, Vasco Pratolini, Elsa Morante, Giuseppe Berto. No
incluímos aquí la obra de GiOVANNi Comisso por motivos análogos a
los ya manifestados para Palazzeschi, ni aquella de Ignazio Silone,
cuya laboriosidad de escritor remonta en realidad a una época muy
anterior a aquella considerada por nosotros, aunque si por motivos
contingentes el público italiano pudo conocerla tardíamente. De los
seis escritores de que someramente nos ocuparemos, dos, Moravia y
ViTTORINl, habían ya hecho sus pruebas en años anteriores al decenio
40-50, pero su madurez artística ha sido completada sólo en estos
últimos años y se hallan en curso aún, ulteriores desarrollos de su
conciencia expresiva.
De Alberto Moravia han aparecido en el último decenio cinco
novelas, que no sólo testimonian la fecundidad del escritor y la am
plitud de su aliento narrativo, sino más bien (cosa mucho más rara
y delicada) el ritmo perfecto, el equilibrio estructural de su modo
de contar. Una novela, mejor, un "cuento largo" como el autor lo
define, del tipo de "La Mascarada" (publicado en 1941) tiene la
perfección tonal de un cuento de Maupassant (piénsese por ejem
plo en "La Maison Tellier"); y lo mismo puede decirse de "Agustín" y
del extraño cuento "La desobediencia", ambos de 1945. Al igual per
fectamente equilibrada es una novela amplia como "La Romana", que
es de 47, o como "La vida conyugaV (1950).
Siempre, como ha sido observado, "el primer impulso al cuento
en Moravia diríase que se halla en una irritación hacia la sociedad
que simula una moral y hacia la moral misma que la sociedad se
cree en la obligación de disimular... Moravia busca no una verdad
moral sino una lealtad de visión, tal como un ojo que no acepta
obstáculo; pero ni la busca por una necesidad religiosa o social (mo
tivos que podrá cultivar en otra parte pero que en el cuento le son
extraños) o por la religión misma de la verdad contra lo falso, o
porque a la moral simulada que le ofende tenga una moral suya
que contraponer; sino por el puntilloso gusto de levantar el velo a
los engaños, por el puro ritmo de una partida jugada con las cartas
descubiertas o por una acerba, si bien tácita, protesta contra los deso
lados límites del vivir... Disgustado y desilusionado de la sociedad
demasiado luego, Moravia tiene en sí, casi inconfesado, un angélico
rostro de utopista que teme construir su sueño... La costumbre del
disgusto, especie de precoz alcoholismo de la visión, le crea aquella
necesidad de hurgar en una materia maligna y venenosa. Pero una
vida en que la sociedad fuese libre como es libre el deseo, se halla
en el ángel Moravia. Si no fuese así cómo descubriréis en él de im
proviso, aquella apertura de cordialidad y un no sé qué de espléndida
infancia?" (44). Este agudo y cordial juicio crítico de Francesco
Flora refleja toda la experiencia novelística de Moravia desde su
primer configurarse con la célebre novela "Los indiferentes", que apa
rece en 1929 y que marca una etapa fundamental en los destinos de la
(44) Elenco de las obras y bibliografía en F. Flora, Sí. d. lett. ital.1, cit., V, pág.
631 y s., pág. 679.
— 102 —

�— soi —
•UO¡\¡ la^[ [B}U9TUpU9S afBIA Utl 'gg p U9 ((pfod J9CIVJO J^^f^ BpAOU BUI1
'IS I3 u9 (ivisan8^nq vuanba^^ :soiuana 9p uauuqoA un :wnjnaiuna
osoiJoqBj un ap S9abjí b9, ojqp pnbB b opBáap ^tqBq inihoxxi^ "xoa
-J9J UBJJo UO9 OlSoaB BUBpBp B9IJJJ9 B^ 9nb '^VJlJ^^ U3 tlOlOVSdaaUO^
o^uana ouBjjxa un Biuaxduii bj b oip inihoxxi^ ong anb ua oinsiin ¡a
anj l^f p 'viavhoj/\[ ap tvpvuvasv¡\[ vj^ xaaajBdB 91A anb oub j^
•Bat^ppaisd zappn^ B[ ap OJ9A9S X a^uBjsuoo opna
[a ua souBajaa ajuaiuB9i[O9UB^aiu uBJ^uanaua as viAvaoj\[ oajB p X
IMOZKVJ^[ B^siuasuBf p 'opoj ajuBjsqo ou 'anb Buoixa^jax as opuBna 'xbj
-xaauoasap tu aapuaadjtos Bjagqap ou viAvaoj\[ ap BfpnbB X ikoznvj\[
ap BDTISJpAOU BJ 3J)Ua puO^ pBpiUIJB BUn 'SOpOTU SOpOJ 3Q *JBT9UnuaX
anb oi)U9i oiuauíoiu p xod sapno sb^ b 'sauopB^uojjuoa SBpBoipp
X SBSopnuiíu uoa BpBqoadiuoa ajuauípaniBu xas Bjxaq^p bitu uop^ui
-xijB B^sa ^iwoznvj\[ ap Bsoxd b^ ap SBjpnbB axqos Bi9U9pB9-o^ijsa ns
opBppoxu Bq aiuaiuppiui oxad 'a[qipunjuoaui oXns ojuaDB o^xaia
9U9ij viAvaoj^[ 'batibjjbu Bsoxd ns ap pxauaS ouoj p oju^na u^
'^npouvDSV^^^ oq)} ap butjo^ Bsanbnp b^ o í(sa)uajafipui so^^ ap
axpBiu b^ ap odp p oiuoa 'sapnsuas X SBppoiqj SBiusp SBÍaiA ap sau
-opBiuasaxdax sa[BX}siBiu sb[ ua JBSuad ops a^SBq ísa^ojoa^aj so[ ap
pnxa xn\ b^ opnuatu b asn anb X ^souB^d sojaunxd^ so^ ap osn a^uana
-axj oqaaq ^X^q p anb ojsa xod apuapua ag 'sajBl^n^ so^ ap SB^[anbB
ua X saÍBUosjad soj ap sauopdixasap sb^ ua osnpui ouis 'soiuatuiiaaj
-uoaB so^ ap uotsaons ^[ X oiuana pp buibj^ b^ b axapax as anb o[ ua
ops ou wxnassiáax^ un ap ouiiub p uoa uopsxjBU b^ b auodsip as ^
•ttXBpox,? anb uqij un b bjsia uoa sopBxoqBp tísauom^9, ap uoisaaduii
B[ UBÍap soiuana sns opnuaiu b X 'viavhoj\[ ap BAtsaxdxa Baiuaai B^ X
pBpqiqisuas b^ Bpo^ BaipaSojEiuaup oaod un sa 'ajjBd bjjo xoj
•OApsaSns X opBaxBiu ubj aAaipx un op^iuoi Bq opa
'((vpojvasvj^^ wj,^ ^\ ua anb xofaui ojuana unSuiu ua oxad '((sa)uaj.afipm
soTj&gt; U3 xpuasaxd bX BpBq as oapsaSoiBiuaup uouiip,, o
a^s^ 'BapEj^oiBiuaup uopBjjBU B[ ap soAisaxdxa sopoui so[ uoa
anb oqaniu auap anb 4torajiJ^, o ttoduiai,, OAanu ap 'xofaiu 'o '
-bjjbu Baiuaa^ BAanu Bun ap ouanp viAvaoj\[ un b Ba^sanuí sou anb tb\
uopBuojua ap Buxapoxu BpqBj Bun sa anb ^npvuvosvj^
aiuauíputj X (¿g6l) tíouvSua j^^^ '(61) (isvpvooamba
sauoiatqtun s7,, i ^tS6l) ^P?a vjpq /rI,, sauauínpA so[ tsb uoxaiaB^[
•SBAisaxdxa X SBUBiunq SBpuaixadxa SBidoxd sb^ ap oaxaa p sbut axdiuais
opuBqduiB 'ajuBpunaxp pspipax b^ ap sxsipuB ordoxd p sbtu axdiuaxs
opuBztpunjoxd 'opBZBxi a^uauqBiaiux UBiqBq as soiusiui sopa anb ou
-uuBa p xod oapsnBO X opippap oinStsoxd viavhoj\[ #sapiu soidoxd sns
ap oaipixaA sbtu aiaxdxa^ui p ouioa ojSbsuoo o\ uatnb 'pBpisonjdnpA
BjsinbosBtu uoa oipnB^dB o^ uaxnb 'z^ppn^ a^qBxoxaux ubj uoa buisitu
js B Bq^pAax xojixasa uaAof p anb pBpapos BpanbB a^uauíBspaxd 'sand
'anj ^asxaaouoaax un^ sbtu X asxaaouoa B^snS sa^ sajqxuoq so^ b 'sjoqy
•pBpapos ap odp ojxata un b ubjiSb anb SBpnp sb^ ap X sauoxaaipBJjuoa
sb^ ap opBpBídsap sbiu omoTupsa^ p Bia xoipasa oxadss un ap BpAou
BxadsB BpanbB :oppajaiu ajuauíBua^d anj 'zbata X oapoqiuxs sbtu utib
aa^q o\ (soub ^^) xoinB ns ap pnjuaAnf Biuaxjxa b^ anb oitxa '^sajuauaf
-ípui scj&gt;5 ap osopdaxjsa ojxxa ^^ 'BauBJodTuaiuoa BUBpBp BapspaAOu

�lacchi — Viaje en Cerdeña en el 36 (y entre tanto alg^nas traduccio
nes reveladoras del inglés y del americano)".
"El cuento se plantea como un viaje real en el espacio y en el
tiempo, un retorno a Sicilia, a la tierra natal...". Pero esto, que el
obrero linotipista Silvestro Ferranto realiza "no es un viaje poético
impresionista, sino un viaje poético moral: el hombre no va a su
tierra a buscar paz o idilio, sino el perdido sentido heroico de sí. . .
Dos motivos esenciales fermentan y se entrecruzan en el alma del
hombre y en el cuento... un sentimiento de la vida heroico, una
aguda intolerancia de toda "moral cerrada"; los viejos deberes no
hablan más al corazón del hombre, no bastan ya a su paz, nuevos
deberes y sacrificios se le imponen: "il mondo é grande e bello (dirá
el protagonista), ma é offeso, molto offeso" [el mndo es grande y
bello, pero está ofendido, muy ofendido], y corresponde ahora al
hombre nuevo "enderezar los entuertos" del mundo ofendido. Mu
chos encuentros del viaje. . . son centelleantes figuras expresadas en
este sentimiento; hombres que han aprendido a sufrir ya no más para
sí, sino por el mundo ofendido... ¿Cuál es el sentido último de este
viaje? ¿De cuáles injusticias son víctimas, cuál justicia humana y
social esperan estos hombres y fantasmas? No lo sabemos bien, todo
queda en sordina, vago; pero el lector... es impulsado a integrar
él las figuras y las palabras y él sabe responder, con su sentimiento,
a las preguntas" (45).
"Ofendido, muy ofendido" es también el mundo de otra novela
de Vittorini, "Hombres y sub-hombres", que goza, además, de una
vasta circulación mundial y que representa, indudablemente, su obra
maestra: es una narración simple, elemental, que tiene por escenario
Milán bajo la ocupación alemana, durante la última "carnicería he
roica", como Voltaire definía a la guerra. Si Vittorini no tuviese la
calidad de un gran artista, y, sobre todo, si su conciencia de escritor
y de hombre no fuese de solidísimo temple, el tema por él elegido
para tratar podría resultar excitante y vulgar, como lo es por ejem
plo el "Kaputt" de Malaparte. Viceversa, "Hombres y sub-hombres"
deja en nuestro espíritu, una viril esperanza en los destinos de la
humanidad: los hombres de Vittorini han atravesado las pruebas
más duras, han sufrido las peores humillaciones, han sido martiriza
dos en la carne y en el espíritu, con el más bárbaro sadismo, y por
consiguiente tienen todas las razones para estar "ofendidos, muy
ofendidos"; pero, han permanecido hombres, precisamente porque
se sienten ofendidos en su humanidad. En cambio, sus provisorios
dueños y matarifes han renegado a la misma dignidad de hombres,
haciendo bestial uso de su fuerza y confirmando a distancia de seis
siglos la justeza de aquellos versos de Petrarca: "Bien proveyó la
naturaleza a nuestra condición —cuando puso la cortina de los Al
pes— entre nosotros y la rabia germana. ..". Cierto, la novela de
Vittorini es dramática y dolorosa porque dolorosa y dramática es la

(45) P. Pancrazi, Scrittori d'oggi (Serie Quarta), Barí, Laterza, 1946, págs. 123 y ss.
— 104 —

�— soi —
'^SZ'L9Z 'S^Bd '[0S6I] "B "s 'BnaVtG 'azu^-M.!j"BU!8S3J\[ 'otuaaaao^^j jap izumuoj a puoaavu
'iíió'iv^ -g ap SEuasaa sbj iiaiquim 'iüiaoja.i\ ap Bjqo B[ ap ojunfuoa p ajqos 'asuea^
•g^j "8Bd '"'P 'IZVH3NVJ -J ^^f^
ap ajdraaj JbuiSijo ns ap sojjojjBsap soanjnj
soj uBazauaAnfaa jBaipnfjad anb sbui BjnpBín pBpa bj ap sopBaad sojsa
anb 'ouBijiais jojiaasa jap BaijiaaojnB ap opijuas osojoSia ja opuata
-ouoa 'jaaaa aasq son opoj o jad iuatp^of jBaad b ojjanA Bq
baiibjjbu uoiaanpojd Btuppi ns ua uaiqtaB^ anb etaip oÁ
oiamf pnpjoa JL osoxuaSui p jbuioj b opuapp^ '(9^) t4^^aad aofaui ajd
-uiais sa uaAof sa as opuBna oraoa 'ajuaraajuauíaqaA BqBaad anb BpAon
Bun 'sonara o^ aod 'anj 'sosaaxa Á sa^uaiuaAuooui soqanra noa 'sa oraoa
pj?, :soub aaBq OAjasqo izvaavv^ oaxai^ (BpBjipaaj opis Bq ajuara
-ajuapax anb) (pfou jaavp ^^ 'BpAou Bjaraijd ns ap opuB^qBjj *&lt;4i/
-pig t/a upiausuaauo^ uoa oaodraBj tu ^sauquioif-qm A, sauqwofj^ uoa
up^uBJBd ajirapB ou ^vuissaj^ ap sauafniu svj^ b (iuau) ua vsvd vdxjSy
op ^^^n BpAon B[ apsap 'imihoxxi^ ap p^ppijaB aiuapaj s^ra B-q
•pBpifa^djad Bqa
-nra xpnpojd jod Buirajaj 'BpiA bj b ajuaraa^qB^oxaui Buapuoa anb b[
ua Bjqo Bun b aAiAaaqos anb Jojuasa un A aSxjqo pepijaauxs b^ uaiq
-uibj íttaqqo assa^qou,, ops ou A ísBjqBpd SBJjsanu ap pBpipjora
B^ Bjsa mbB ajuaraBspaad oía^ "Bza[qou ns A BzapuBjS ns uaiqraBj
auaij anb 'uopanjjsapojnB ap pBjunpA Bijojuajad Bjsa ap so^draafa
sau^isui opBp Bq sou o^is ojjsanu oíaMZ A í^sao^vivj\[ b MiMassg
apsap :Bas Bppuas sbtu oju^na BraijiSaj sa sajuBfaraas soaj
-sanu b A BpiA B[ b ajuajj pnjija^ Braiqn Bjsa uaiqra^j 'Bjsaunj A
b^jbuib opu^na uns 'uaiq Bjoqy "asjapaad b opBpn^B 'opiraijd
-ap 'opBy^xranq jpap aiainb '(aaxavg o v^av^j ouioa sajojijasa aaa^q
ap SBjjsanuí opsp usq p anb sajuB oraoa A) niHoaoaH^) aaBq oraoa
pj 'BpuapBaap ajqBiparaaj.ii ns ap BaijdjjBaods upisiA Bun aaqraoq
jb 'BsaaAaaiA 'aaaaajo íojjbajbs b 'utj ua 'Biauajsisaj ap sapBpiaBdsa
sns JBjnraijsa b 'BAijBqraoa pBjunjoA Bun ap aaqiuoq jb JBjop b ajBA
-tnba 'inihoxxi^ aaBq oraoa jbj 'jopapajjB ns b opuaipaans Bnuxjuoa
anb o opipaans Bq anb ojjanbB opoj Jod ^opipuajo Xnra 'opipuajo^,
asiauajuBra ap oqaaaap ja A xaqap ja auatj ja anb ajqraoq jb Jijuas
jaaBjj -sorpiains ap ofajjoa ns opoj uoa 'aHxao^) ap t^isia^ mai{1^/¿i,,
jap Bijojsiq BfaiA bj 'Brans ua 'sa :ojs^aj ojsaunj ja aqiaaj uainb
b BpBu b aanpaj o BuapBaua A piqiauoa oj uainb b ojos Bjaqij anb
ojad 'aopBJaqij o^oqBsap un ap jajaBJBa ja opoj ajsiAaj niHOaoaHf)
ap ajsa oraoa ojqij un 'sopBJjsi^aj soqaaq soj ap p^ppBjaA o pBp
-J3A Bsoianuira A Bja^xa bj oaoduiBj iu 'uopsjjBU bj ap Bai^ojoatsd A
BAijdiaasap pBpxjaauís bj 'ajuara^spajd 'sBpnp ua jauod uig "pBpiu
-Buinq ns bjjoj ap 'Bjjip 'opBtaBA 'BjaBJjsqB uoiaou Bun ua opijjaAuoa
'BpBu bj b opxanpaj 'sBuiaps ouis '4topipuajo ^Cmu 'opipuajo,, ojos
ou aaajsdB ajqiuoq ja 'jnbB ísopoj ap soubui sbj ua Bjsa Xoq anb
'niHoaoaHf) NIXMVXSMO3 ouBiunj aojxjasa jap t(oawiopwaa vuoq wj^ na
'ojdraafa aod 'osuai^ -BJjaná-jsod Buujjn bj ap SBjaAou sbjjo ap BpijBS
uis umaBjadsasap BájBraB bj auaij ou ojad 'Bjuasajdaj anb

�El mismo año 1941, que vio aparecer "La Mascarada" de Moravia
y "Hombres y sub-hombres" de Vittorini, fue aquel en que GuiDO
PlOVENE dio a publicidad una novela epistolar intitulada "Cartas a
una novicia", que es "un estudio de pasiones y enfermedades mora
les seguido a través de una trama novelesca". "En las cartas que los
varios personajes se intercambian, el lector a menudo los mismos
hechos cambiar los rasgos y mudar de color según a quien los
cuenta o de quien los recibe...". Como ya ha sido dicho, todos los
personajes del epistolario, están "enfermos de un particular egotismo
moral": "cada uno vive como espejo y en adoración de su querida
alma y de las pasiones que en aquel momento la conmueve, resuelto
a conservarla; y para conservarla, cada cual pone en marcha un
particular mecanismo mental hecho de sagacidad, de distinciones (di
ferencias) , de hábiles matices, de sutiles cálculos que lo preservan de
una visión entera y real de sí. Cada uno temiendo deber afrontar las
dolorosas e incómodas consecuencias de la propia claridad interior,
y en el momento oportuno aleja el ojo de sí, vuelve la cara; y el
efecto de esta diplomacia íntima es una infinita complacencia e indul
gencia para sí mismo, y un feroz egoísmo hacia los demás" (47). En
la novela poco posterior a "Cartas a una novicia", intitulada "La Ga
ceta negra" el análisis del egoísmo es continuado y llega más a fondo,
en indagaciones más resueltas y extremas. Análoga es la atmósfera de
la última novela de Piovene, aparecida en la post-guerra, con el título
de "Piedad contra Piedad", donde se analiza aquel sentimiento que
llamamos piedad y que muchas veces es la máscara del egoísmo y de
la violencia. Toda la obra narrativa de Piovene, que es indudable
mente uno de los escritores más representativos de la Europa contem
poránea, está dominada por un espíritu de casuística inquisitorial, en
la que se siente "por el gusto del sacrilegio la unción según un modelo
que la invierte" (48).
Todo otro clima espiritual plantea la obra de un escritor toscano,
Vasco Pratolini, que con la novela "Crónicas de pobres amantes",
aparecida hace tres años, alcanzando vasta popularidad internacio
nal, nos ha ofrecido un vigoroso cuadro del pueblo florentino,
durante los años que precedieron a la última guerra mundial. La
humilde vida cotidiana de Vía del Como, una populosa callejuela
casi escondida en el corazón de Florencia, "se refleja y se confiesa
en todos los grados del sentir humano... con todo su coro evidente
y sus soledades secretas" (49). Todas las experiencias tonales de
la actual novelística italiana se vuelven a encontrar asimiladas y vuel
tas a vivir originalmente en esta novela, desde Palazzesch a Moravia
y a Vittorini; pero con este último sobre todo, las afinidades ideo-

(47)P. Pancrazi, cit., pág. 143 y s.
(48)F. Flora, Sí. d. lett. ital.7, cit., V, pág. 632.
(49)F. Flora, Sí. d.lett. itaV, cit., V, pág. 632.
Sobre el desarrollo ulterior de su arte (Mestiere di vagabondo, Milano, Mondado,
1948; Un eroe del nostro tempo, Milano, Bompiani, 1949), véase P. Pancrazi, Poesía e
maniera di Pratolini en Scrittori d'oggi (Serie Quinta), cit., págs. 69 y ss.
— 106 —

�— ¿oí —
•t4BiA Bun 'o^BdpaiJBd BiqqB ia B^onas bj aqo bzu^s 'esipui nin 'B|nnuoj Bun aosij
-388ns uou'o}|B nid oj^Aii un b bjijbsij a 'cqodod ^au tnBpuojjB 'bub^soj^ ui Bje.in8ijsuB.jj
'BUBiq8jaA Biipaja^ aqa 033*••^ :ajuamiuns ^nui BAjasqo l&gt;s A. g^\ ^ed '-jia 'budijdji ooij
sinSuii dijojs jp ojijojj 'OAOA3Q '^) '^bsijjbjuis ejpijduias BS3js B[ a ijaisuad ojoj lap bj¡3
-{{dinas bjot sauainb BJBd 'iMnoivu,j ap safBuosaad so[ b ajuauíBjsnf asopusuija^j (os)
anb orajij ja ua BiouaptAa BJBp ap Bipsaj xsaoaj ap Bjaaaip
BT 'opBsa^dxa b UBzaanj O[ A miaídsa ns aiuauiBaiBui u3bj)B anb
sapjjsaauB sauBini sop ouioa 'BpAou b[ ap sojuaiiniaaiuoaB so\ sopoi
aaqos uBqsjS otSa^paos A BJi^uaui 'jsy 'oi^djpuos un ap Jiaap sa 'BpiA
Bidoad b^ aoBuaiUB anb Buapuoa Bun ap osoiaxjsjadns A oanaso ojuatuí
-t^uas p uoa BjsiuoSBioad v\ ap uozBJtoa p ua BBuduioaB as 'buistui
is b A SBinap so^ b 'sa o^sa 'uptiaui ap pBpisaaau b^ 'pBpipjBj ainqq
-ns ap A BXadoda ap BpaanB Bun soiuaiuiiaajuoaB sap^iuinq soxdojd
so[ b jpajuoa ap 'jBqixuBj BpiA Bido^d b^ ap soujojuoa so^
-Bjua A Bosaioj jBjajp ap 'Biauaisxxa Bidodd b^ ap soApaap
so[ ap asjjpBAa ap bjsbjubj b^ ap pBpisaaau Bq 'uoioBpsap p
-iraqi uoa A sajxtuq uis uoiSBd uoa 'SB-tqij sns s^poj ua BUBi^ois uota
-BzqtAta B^ Bsajdxa A Bjídsaj Buxuauíaj BjnjBija ssojqauaj A boi^ijubj
'ajuauíijdo B^sa 'saaoS A sauoiaiquiB ap BpiAB ubj A ojuaiuiiajns p
BpBSaaiua ubj 'sapxaos A sajBqtuiBj t4sofa^duioa,, ua botj ubi 'Joauaa
p 'so[aa so\ b 'oipo p BjaaiqB ubj 'sojajoas sns ap Bsopa ubj oduiaij
omsiui p A asjBsapoa ap BpBjisaaau ubj 'Baij^uiBjp A ajuBBABJjxa ubj
ífotSdji)uo A vjpuaj\[^t ap Bujo^aq Bq "BATsajdxa pBpipuoj ns b op^na
-aps A oíaidoad 'oaiaojsiq a oaijBJoaS Btauajajaj ap ojund oaiaq un
'bjsbjubj bj ap Bsiuiaad Bun 'Baijaod Bapi Bun ouis jBuoiaipBJj uoiaou
Bun sa ou Bijiaig 'axwao^\[ vs^q BJBd o^a^ •oizMíi\TMytQ asazznxq^
p V9H3^ ouBijtats p apsap 'Bjstpuoiaj BpAou bj ap ajuajaxoa
uouBa sa uoxiooj BpBujuuajap Bun b jojixosa un ap BAijaajB Bjauau
-ajjad bj jBna bj unSas 'ajuBjapB ua ouisrjaA jap Baoda bj apsap opoj
axqos 'BUBipjt BixBxajq uoiaxpBxj bj ap ajqBjoiAui iSBa buijou Bun b
opjBjjsns Bq as ax\ivaoj\[ bj 'isb XBnjaB jy -uoiaBJJBu ns ap Jbjta ojj
-uaa ouioa ouis 'opuoj ouioa ojos ou 'bjsi BjjanbB ap pBpnia Bun xiSaja
b BpiBJjB opijuas BiÍBq as 'BUBijiaxs sa ou anb 'BJOjnB bj anb oajjboij
-iuSis sa X :bijiot buisiui bj uoa 'uaiq asBjaatApB 'o^anj Baijijuapi as
anb 4tBatjaod Bapi Biraw ap 'maHDDvg ap i^o¿ jdp otipoiu j^ff ouioa
'opiasu sq BjaAou bj 'BaijBjSoiqojnB uoisajuoa ap buijoj ua Bjiaasq
•Bujapoui Bijiaig bj ap baijbxjbu-ooijjj BXadoda bj ouioa asjBxapisuoa
apand 'soub sop aoBq BpiaajBdB 'axwvaoj\[ vsaq ap ((oiSajpjos A vju
-ua¡\[^ BjaAou BunstjsBA bj 'Buxapoux Biauaxojq bj ap XBjndod ^Xadoda
bj opijuas ojxaia ua Bjuasaadaj ^sajtivtuv sauqod ap svaiupj^ ig
"(OS) p^oiSaj Baijsjn^uij uoiaipBxj aajsnji Bun ozxanjsa
uis Bfajjax anb A 'pBpiaijduiis bj ap upiaBjaajB bj ua Baunu Bjaua^ap
ou anb 'baisiout a Bpianj pBpijBjnjBu Bun uoa UBSjaAuoa iwnoxvaj ap
safBuosxad soj '^^aaNiaxg o aaaAvaav^ ap odij qap souBaiaauíBajaou
sajojjjasa sojjaia ap p^pinuaSui BpBasnqax bj 'pBpaiaBS bj Bjs^q saaaA
SBunSjB 'uajidax ixnaoxxi^ ap sajBjndod soSojBip soj SBxjuaij\[
•SBsaaAip ajuauíBpunjoxd u^as SBAisaxdxa SBaiuaaj sns anb ap JBsad
b 'sajBuaajBjj 'xiaap Bxaisinb 'X sajuaptAa uos SBDiSojoatsd X
^

�la memoria de la protagonista imprime a su cíclica confesión y en
la misma prolijidad circunspecta y encerrada de su estilo; pero esto
no quita ni originalidad ni eficacia a esta gran novela, que representa
quizás el fruto más maduro y personal que una escritora italiana
haya ofrecido a nuestras letras en el curso de la edad moderna y
contemporánea. Elsa Morante, estamos ciertos, hará aún hablar favora
blemente de sí: su fuerza expresiva no tiene nada que envidiar a
aquella de una Deledda y su aliento lírico ya desde ahora, mantiene
dignamente una confrontación con aquel de una Selma Lagerlóf (51).
Me es grato terminar esta sumaria reseña de algunos de los más
representativos valores de la novelística italiana contemporánea, con
el nombre de un joven escritor, Giuseppe Berto, que con su "El cielo
está rojo^, ya traducido en todas partes de Europa y recientemente
incluido en la colección Jackson para América latina, ha escrito el
libro más humano y pacatamente desolado de esta trágica postgue
rra (52). Los protagonistas de su novela son casi todos muy jóvenes,
adolescentes, los adolescentes de las películas italianas "Lustrabotas"
o "Paisa", rostros y almas análogas a aquellas que todos han visto des
filar en la admirable película húngara "En cualquier lugar de Europa".
Ellos han recibido todos la tremenda lección de la guerra y cada uno
de ellos ha reaccionado según sus débiles fuerzas, de acuerdo con las
propias inclinaciones. Niños y niñas apenas asomados a la vida y que
han quedado solos, han debido orientarse, darse sus propias morales,
hacerse su propia filosofía. Algunos son por naturaleza tímidos, reser
vados, como Giulia, una niña de trece años que todavía no se atreve
a hacer tantas cosas, que su amiga de la misma edad Carla, hace ya
con notable desvergüenza; y Carla se lo dice brutalmente en una
ocasión: "Tú empleas siempre demasiado tiempo para hacer las cosas".
Incluso Daniele, el héroe de 15 años de la novela, hacia quien sen
timos dirigir toda la ternura psicológica del escritor, "emplea dema
siado tiempo en decidirse a hacer las cosas", en orientarse, es decir,
en decidirse también él a cometer ciertas acciones. Él es, como se
dice en jerga burguesa, "un niño bien", que ya ha recibido una con
siderable instrucción y que llega a vivir, como consecuencia de
los sucesos de la guerra, en medio de una pequeña república de
adolescentes proletarios; pronto se adaptará y sabrá amar y hacerse
amar. No es exactamente vil, es sólo desorientado, y cuando, sobre
el largo camino que conduce a su ciudad que en esos momentos él
recorre a pie, se encuentra con una columna de carros armados nor
teamericanos, conserva la expresión tranquila y melancólica que le es

(51)Muy rara, y a mi parecer inexplicable, la casi ninguna consideración deparada
por la crítica italiana a la sugestiva novela de Elsa Morante; véase, sin embargo, el juicio
extremadamente cauto pero atento de P. Pancrazi, Fantasía e sortilegio de Ha Morante en
Scrittori d'oggi (Serie Quinta), cit., págs. 95-100, y E. Falqui, Tra racconti e romanzi del
Novecento, Messina-Firenze, D'Anna, s. a. [1950], págs. 218 y ss.
(52)P. Pancrazi, Primo romanzo di Berto in Scrittori d'oggi, Serie Quinta, pp. 8287: "II cielo é rosso h un concreto e talvolta anche un crudo romanzo, con tutto il peso
della vita, ma disegnato in un alone sempre poético, a tratti quasi dentro un'aria di canzone" (pág. 85); sin embargo, "nel Cielo é rosso tutto..., e la rappresentazione della vita
e la morale, riflette soltanto il colore lívido della disfatta" (pág. 87).
— 108 —

�— 601 —

ap
•BauBjodiuaiuoa uopBzqiAp bj ap stsiao ^\
BiouaptAa B^saunj uoa auinsaa as 'apiuBQ aiuaosappB [ap ^piA b^ ap
jips ap oasap opips X a^uapuoa ajsa ua 'ttJt asjBÍap,, ajsa ug
•spiA BAanu Bun biobi^ tiptsBAa Bun X 01S
-n^aj opBasnq Bjqsq 'ouijsapuBp ojafBSBd aaqod '^a apuop 'uajj un ap
oj^aiqnasap uoba \&amp; ajqos BJBaB^B a^ ^a^uiBjj ap spnp Bg 'piA ^\ b
bjb o\ anb oyiq p 'sBiauauadxa saaooajd sbiubj X sauoxaBidBpB sb^
-ubj ap sandsap 'ad^oS ap BJBiaoa 'ttuatq ouiu p,, 'apiuBQ oaa^
•BUBuinq pBpiJBpqos X p^pisojauaá ap p^pisaaau
BAijupsui Bun aod o^snS ns b BJBjaadaa^ui so[ 'oqaBqanuí ja aod sop
-Bsaadxa soasap scq ap BoaaoB oqBa p jod opB^un^ajd 'anb ojad 'aja^d
-jajuí ap BJiAaas anb 'Xo^ ap uoiadaoxa b 'p anb sbui oqanuí uaqss
ou Xuubq X qdp^j 'uqof saiuaipuadap sns X 'ouBip^i p apua^ua ou
'oqBa p anb bX 'í4snduioj suo^q b^ uopBsaaAuoa BpBunjjojB Bun p
uoa opB^qB^ua JtaqBq ap sandsap 'cqnoiqaA p ua o[JBAa^^ ap apiuBQ
b jaaaajo jod UBuiuuaj anb X uopBJBdaj Bun Bjsd asjaua^ap oqipap
usq anb 'SBxaj^ ap o BUBipuj ap sauoqaBqanuí soABjq soun[B p aod
ajuauíBAiiupsui uaiuais BijBduiis aiuauíBspajd ^ *ítp aod BjjBduiis
anuas opom o)jap ua Bia^q^ 'BjsipAou p aaip ouioa 'anb X Bidcid

�</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </file>
  </fileContainer>
  <collection collectionId="7">
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="304">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="305">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="306">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="307">
                <text>1947-1989</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="308">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="309">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="310">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="903">
                <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </collection>
  <elementSetContainer>
    <elementSet elementSetId="1">
      <name>Dublin Core</name>
      <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
      <elementContainer>
        <element elementId="50">
          <name>Title</name>
          <description>A name given to the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2426">
              <text>Dos ensayos sobre literatura italiana contemporánea</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="41">
          <name>Description</name>
          <description>An account of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2427">
              <text>Se plantean los problemas y aspectos de la poesía italiana contemporánea</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="39">
          <name>Creator</name>
          <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2428">
              <text>CIANCIÒLO, Umberto </text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="48">
          <name>Source</name>
          <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2429">
              <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 69-109</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="45">
          <name>Publisher</name>
          <description>An entity responsible for making the resource available</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2430">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="40">
          <name>Date</name>
          <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2431">
              <text>1953</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="47">
          <name>Rights</name>
          <description>Information about rights held in and over the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2432">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias  de la Educación</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="44">
          <name>Language</name>
          <description>A language of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2433">
              <text>Español</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="51">
          <name>Type</name>
          <description>The nature or genre of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2434">
              <text>Publicación periódica</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
      </elementContainer>
    </elementSet>
  </elementSetContainer>
  <tagContainer>
    <tag tagId="302">
      <name>LITERATURA ITALIANA</name>
    </tag>
  </tagContainer>
</item>
