<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<item xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" itemId="216" public="1" featured="0" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/show/216?output=omeka-xml" accessDate="2026-05-02T15:59:05+00:00">
  <fileContainer>
    <file fileId="405">
      <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/674fba163fa480d60a479e2a3b76dd28.PDF</src>
      <authentication>979d0233d4ad9cc0f0b358c1495e74a7</authentication>
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="5">
          <name>PDF Text</name>
          <description/>
          <elementContainer>
            <element elementId="52">
              <name>Text</name>
              <description/>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2405">
                  <text>anb Bpuaaao b[ b asad 'ouaaijuj pp Bpuajsixa bj ap
uBijuoasap 'soDi^ojBa 'souBijsiao sa^uaXaaa soipnuí bjsbjj -aiuauíBpipaa^u!:
ouis '9iu9uiB9i^d99S9 bX ou 'aoBq o[ 'Baquiou o^ is 'Baquiou o^ opu^n9
X ÍOU^9IJUJ p jod ^8JBJUn9jd BaaiSUlb OU 9tlb 4U9tq SBIU 'BTJ999JBd
'oauBaoduia^uoa oa^sanu 'pni9B aaquioq jg ¿ouaaijuj p aod gaquioq \^
B^uná^ad as opuBti^ apsap jjí ¿Z9A B[ B sbsoo e^quiB ouioo q? ¿9^j9nui
B[ 9p B9B 9p OpB[ pp 'BATA 9)U9UIBJ9pBpj[9A Á ^B9J BI9U9IJ9dx9 BUIl
ouioo o 'opunrasBJj ap 'BquinjBJ^|n ap uoisrqi Bun ouioa ajuB^ojjaiui
BUBUinq pBpaisuB Bsa b ^puodsa^aoa? 'ouagijuj pp ajqraou ^g
•pBpjaA ap pepi[B9J ouioa oujat^uj
pp p Á 'B9IJ8JUI upisrqi BAiiBjn^xj 'bai^buiSbuit ouioo oujaijuj pp p
:baia Bi9U9iJ9dx9 ap sootjaod soiiquiB sosa ua uBniis sou 'ouBuinq j^s
9p pBpaisuB Bap^tusicp 'Bpunjojd bj ua 099 uau9ij une
soXno axMVQ ^ vDa\ias •uBipBJiuoa as 'sBjs^ndo
'sbjbo sop SBjsa ap BunSuiu anb uis :oniu ap ucnsnji ouioa X pnpuaa ap
pvpijvau ouioa ouaaijuj pp Biauajsixa b^ souopuBuuijB 4B9OAjnba uopB^
-saiuoa Bun a^aonuí B^ aaaj^o sou B9tpod B^S9nds9j ns ap sbjb9 sop sb^
joj ¿a^januí tb^ ap b^b sbui o b^b sbui? ¿oujaijuj p B^sa apuop? :sbi
-un^ajd SBjsa b JB^sa^uoa apand anb bj sa 'a^aanuí b^ ap Bziaa^uojj: aod
'Bisaod Bg *ouiisap oidoad ns jod 'ouisiui is aod a^aanuí b^ b B^unáaad
X íajaanuí B| aod ouisiui is b Biun^aad as B^aod ^g 'uopsaijiuSis Ba^
-pquiis Bsa 'BanBg ouioa 'uauínsB 'Bi[aany o aaxajBag "aaquioq p ua oaia
aas pp Baopmipp Baajuoaj Bsa aBSBdssa^ ap pB^unpA B[ aod baijbui^buit
uopaij o uopsan^ij ns aBtuatjB b apuan Bisaod Bg -ajaanuí b^ ap B^p sbui
un X B9B sbui un buuijb anb voanu vpm Bun ap pnjiaídsa oidpuiad asa
ua Baopiuxpp Bauj[ ns BZBa^ Bisaod ^\ 'avAaa^[ Bjs^q axNVQ apsaQ *Bisaod
B| ap Baopmipp B3UJI B^ sa Bsa 'aaqiuoq pp Baanj o oajuaQ 'ajaanuí bj
aod B^un^aad as Bisaod bj 'oajuap BqBasnq anb opnuas X ai^uas ouisiui
pnb^ is ap Baanj B^pq X aaaanjua as opusna oiuoa 'ojuaiuiBuisiuiisua
asa ap saaopiuipp 'soaiaiuaouoa sopaaia ua saaapua B[ anb 'Baisnuí o
paoui 'boi^sjui 'BoisijBiaui o bi^biu Bidoad ns aod 'SBaajuoaj sns opuBZBaj
'asopuB^iuiipp asopuaiuijap 'siaap 'Ba^uaauoa as 'vwsjwistia as opu^na
'oppuas X anuas oidoad ns buisiui is aaqos 3A[anA sisaod tb\ opuBng
'a^aanuí b^ ap ^\ sa anb ppiui Baj9^ :uBzuaiuioa sapuiuiou sauopiuipp
sns SBpoj anb sbj aod ppiui Ba^a^ b[os Bun 'sBaajuoaj sns ua 'oX
-Búas 'Bisaod B[ ap Bziaa^uoaj uop^anSij X Bzapan^Bu B[

vdamas
1

�se lo asegura o se lo exige. En una palabra, que en el mundo actual
que vivimos, el hombre, más que preguntarse por el Infierno, parece
que prefiere, sencillamente, acomodarse en él; hacérselo más o menos
confortable desde ahora, negando, más o menos explícitamente, la
posibilidad de su prolongación del otro lado de la muerte. Como el
famoso diablo de Maquiavelo, encuentra mucho más infernal la expe
riencia humana de la vida que cualquiera de sus prolongaciones
infernales de ultratumba. Entonces, tendríamos que invertir los térmi
nos de la pregunta misma que acabamos de enunciar y decir: ¿desde
cuándo no se pregunta el hombre por el infierno? Lo que, a su vez,
nos sugiere otras preguntas más, como estas: ¿Cuándo, cómo y por
qué, se pregunta el hombre por el Infierno?
Y estas preguntas, reducidas a una, ¿dónde está el Infierno?, se
la hace el hombre ante la muerte, y se la hace el hombre a la muerte.
Y la muerte responde, como en el sueño quevedesco, con la misma
pregunta que se le hace, como un eco: ¿dónde? Y este eco ^prolonga
la voz de la muerte en el propio corazón del poeta que responde:
¿dónde no está?
Volvamos, entonces, la pregunta a la vida, a nuestra propia vida.
¿Es posible encontrar una respuesta? ¿Es posible una experiencia
viva, humana, del Infierno? ¿Y por qué decimos que es esta expe
riencia poética? ¿Es el hombre acaso el creador del Infierno? ¿Será
entonces plural o única, o plural y única, la experiencia humana del
Infierno? ¿Cuándo, cómo y por qué se hace el hombre a sí mismo
esta pregunta: ante la muerte, por la muerte o para la muerte?
Luego la pregunta toma de nuevo este otro sesgo enigmático, mis
terioso, inquietante: ¿hasta cuándo se preguntará el hombre por el
Infierno? Al borde de este afán interrogante nos sale al paso el verso
de Séneca que nos dice: peor que la muerte misma es su guarida. Y
es nuestro propio corazón, quien, sin necesidad de palabras, nos res
ponde con su latido, precipitándolo: ¿es el hombre esa guarida infernal
de la muerte?

Realidad de verdad, realidad de ilusión. El Infierno como volun
tad y como representación moral y poética del hombre.
¿Es el hombre la guarida infernal de la muerte? Esta es una
pregunta que responde (las preguntas también responden, y, es, a
veces, la de una pregunta, la respuesta mejor) ; una pregunta que
responde a un sentido y sentimiento de la vida, de nuestra propia
vida, al que llamó nuestro Unamuno, sentido o sentimiento trágico. Es
ésta, pues, una pregunta trágica; una manera trágica de interrogar, y,
por consiguiente, de responder: una respuesta trágica, la pregunta
misma; una manera trágica de responder, la pregunta misma; que,
por serlo, trágica, puede hacerse también poética; y hasta retórica. Los
poetas trágicos griegos y nuestro filósofo Séneca cuando se hizo trá
gico, digo poeta trágico, enmascararon su poesía trágica en retórica
teatral. Se ha acusado a Séneca, al trágico, como al filósofo, de retóri_ 44 —

�BasBiu Bun ajdiuaxs sa Baisnxu Bg "Baxsnp^ soxubxub[[ anb [BJjBaj
Baijojaj biusixu Bsa b uaaapaqo SB[p s^poj ^ 'SBsnxu sb[
pBin B[ sa Bijoxuain Bg 'SBsnj^ sb[ ap ouiAip japod p appap as
B[ jog 'Bijoiuaiu b[ jod 'ajuaiuajuaj^d^ 'odxnaxj p JBzxpjBd
ap B[ topjanaaj [a ua 'biiuouosij ns 'ozbjj ns JBfxj ap b[ ouis 'ojjsoj un
jBdBj ap B[ 'uopoiua o ojuaxuixjuas un jxjqnaua ap B[ sa ou 'BJBasBiu
B[ ^p B[ oxuoa 'ojij^ [ap pBpipuij B[ j^ 'pspjaA ap ojtj^ ua zoa b
:pBpjaA ap ojxjá ajdiuaxs ojag *soqiuB ap BaxfppBJBd upxsnjuoa
^&gt;eaaaA b ísuáap ap 'o[iqnf ap o rojuBdsa ap o jopp ap
^ &gt;xaVauodns anb BAisajdxa pBpxsuajux ap oj[B sbiu ouoj asa b
p jauajuBiu ap oaijaod oj^o[ X ojuajuí p sa anb opuapip
asHluxpp Bjjpod 'VD3M3S 9P BI nioa soSaij^ so[ ap b[ '(¿spuajod o
'Bpuasa jod '[BJjBaj so ou box jo ja j anb X?) pjjBaj Baxjojaj
ajdxuaxs sa 'pnSx^^ uoq ojjsanu BqBiujxjB 'ojjBaj [g
[ap
xjojaj B| :puoisBd Baxaojaj Bun anb soxuBiaip nne A ^
Bun aaduiais anj 'oai^Bjj B^aod p BJBd 'uozbj ^\ o jad ^b[jbzi[buopbj
'uBqBjuajui anb BiaajBd o 'uBqBiuaiux 'o^x^sa ns o Boxuoai ns soujBai^dxa
ap JB^Bja [B 'sauamb 'saaopin^as sns A 'saiaxoxsiay a^uaxuppadsa anj
:sojos9[ij so[ uoxanj 'BipaBJj ^\ uojBzxiBiua^qojd anb soj soaxjoiaj so^
xu SB^aod so^ uoaanj o^^ 'pBppoa^B Bun ouxs Btua^qojd un oaodxuBj sa ou
'BSaij^ Bipa^BJi bj 'VD3M3S ^JBd oraoa 'aHaszxai^ BJBd opoiu orasxiu
[3Q '^pBppoJiB Bun sa 'Biuajqoxd un sa ou 'zoxaj ojoj un a^uB oubxu
b[ ua ofoj odsji un uoa ajqxuoq un() anb souxpap Jod BqBzadxua anb
'oajoj; jap vifosoji^^ Bun ap oasapnq oixaj pnbs soraapjoaa^j 'ojajo^
jopxuxjap 'oai^Bjj A oaxjpsojxj 'oau^od A odijoj^j 'oAxsajdxa X ospaxa
sbiu ns 'ojaaja ua 'vaaisias oj^sanu ua auaxi 'sotusnj uoo viuajqoud
oxub^j 3HDSZxai\[ ^nb pujajuí uaxjo 'oox^bj^ o\ ap paipBj ua^xjo
pp Biua^qojd ajsa 'xsy 'ajuspp usiuaj anb pspjaA ap ojoj p bj^joj
ajjanxu opu^p 'Bjapxu ap X Bd^a ap saauB^ ua 'uaxqiUBj ajuaxuBaxjojaj X
BOijpso^xj 'bdiSbjj Xnxu 'uojafnpBJj o^ sajBpaas so^ndiasip sns X :jb3joj
ap Bpnasa ozxq 'Bqopjo^ ua 'Bjanppuy ua 'BUBds^ ua 'anb 'ojaaja
ua 'ojajoj ajuaxuBAijuBjsns X ppuBjsns ubj ojajqBpd oxusinbauas
ajsa sg "p^pjaA v\ ap X :pnjjiA b^ ap ojajoj o jop^ajoj p 'uopvauot
appuBiuB[j 'sapuBdsa sajopapuajua souanq BJBd opoj ajqos 'Bjsnf sbiu
oqanxu uaJoBiut Bun uoa 'aH3Sxai\[ ozxq oxuoa 'BAiSBnsjad uopaxp ajuana
-op ns JBjajdjajuí soxuxjapjd sojjosou 'pBpjaA B[ ap o 'pnjJiA ^\ ap
oaxjojaj un sa 'oaav^ kvs ap oauBJodtuajuoa 'oaxojsa jop^aipajd ofaiA
ajsa anb 'Bjnjaa^ ns ua 'Xoq soujaaajBd Bpand anbunB j^ -oiusinbauas
[ap Bja[dtuoa upisajdxa sp sou o^os xs jod so[p ap oun^uxu íjopadns
p^pxun Bun ua soppuBaxjijuapi 'sop sojjo so[ Bzxjajuxs souxxujaj sojsa
ap ounSuxu :bjsixjbiu o BUBi^aSaq Baijaa[Bip BpsiJj B[ ua omoa ou X
'opBpjoaaj soxnaq saaaA sbjubj anb 'rssiMO"HMip\[ ^p JB[nuBiJj uopis
-odo BpxqBSuoa B[ jod uBjsaxjTUBUi as sopoui sajj sojsa 'vaaMas ojjsanu
ug ¿oujaxjuj p Jod jBjixn^ajd ap 'Baijojaj bjjo X Baxjoso[ij bjjo
'b3iSbjj BjauBiu buii 'sand 'BjqBjj? -JosaaajuB ns anb une jofaxn oaxjojaj
ap ajqmou ajsa opuapajaxu 'Baijojaj X Baxjoso[tj 'b3x^bjj :zbj a[dxjj
Bjsa sp as saqopjoa ojoso[ij X Bjaod ojjsanu ua anb pspjaA sa X ^oa

�silencio. El pensamiento más profundo, el que se hace, como decía
Carlyle, canto, es e.l que Nietzsche, en su autocrítica, lamentaba no
haber encontrado, en vez de razones eruditas, al pensar, juvenilmente
todavía, sobre el origen musical de la tragedia. Eurípides hace gritar
en su teatro a las acciones más que a las palabras. Por eso no le gus
taba a Nietzsche, que escribía, con afirmación trágica penetrante:
"dónde acaba la acción, empieza el drama". Séneca en sus tragedias
hace gritar a las palabras más alto aún que a la acción trágica. Por
primera vez un mundo atrozmente infernal se ofrece a los ojos del
hombre, tras esos gritos, con mortal silencio. Porque detrás del grito
trágico de los griegos no hay silencio infernal, hay sólo música; aun
que esta música sea la que llamó nuestro Calderón de la sangre; la
que coincide, misteriosa, con la de los astros. (El celoso calderoniano
no oculta la sangre que vierte, como el shakesperiano, a la mirada de
las estrellas).
Shakespeare empieza en Séneca trágicamente. Su música, su
poesía, su retórica, como la senequista, es máscara sin rostro. "Todo
lo demás es silencio". "Porque donde hay música no puede haber cosa
mala", dirá Cervantes: porque donde hay música no puede haber
soledad.
SÉNECA, el filósofo, escribe tragedias: es verdad. Pero es también
verdad que Séneca, el trágico, escribe su filosofía enmascarando de
palabras su más trágico pensamiento: enmascarándose a sí mismo,
retóricamente, de verdad. Tal vez por eso nos parece su filosofía pre
cristiana; pese a su retórico estoicismo predicador, o precisamente por
él: porque es una filosofía que no huye, ni rehuye, sus propios infier
nos fantasmales. Séneca, en la decadencia imperial de Roma, era, como
si dijéramos, un nuevo pobre, por ser un viejo y no nuevo rico; un
pobre de espíritu, como se ha dicho; tal como lo empezaba a predicar,
por entonces, el Evangelio. Ser pobre tan estoicamente como Séneca
no sólo cuesta mucho trabajo, cuesta mucho dinero. También hay una
retórica expresiva de la conducta, como de la acción trágica, en la que
hace falta tener tantos bienes de fortuna como tenía SÉNECA para poder
abandonarlos. Es otra manera trágica de gritar. Sin la resonancia que
le dieron sus propias riquezas no podía el filósofo afirmar su heroico
desprecio por ellas con las palabras. En la teatralidad retórica de su
propia vida, Séneca sabe, como Nietzsche, que al acabar la acción,
empieza el drama. Y la filosofía.
Hay una manera dramática de filosofar o de encararse con la filo
sofía, o de enmascararse con ella, que no pasa de ser una retórica
escapada de una teatralidad poética originada en la tragedia. Habrá
pues, repitámoslo aún, una manera trágica, otra filosófica y otra
retórica de preguntar humanamente por el Infierno. De esas tres ma
neras, respondiendo a la triple fisonomía que le conocemos preguntaba
y respondía Séneca, el trágico, filósofo, retórico, o torero de verdad,
inventando un cierto virtuosismo de la verdad o verificación de la vir
tud, que fue lo que tanto le alabaron y hasta imitaron los cristianos,
los primeros Padres de la Iglesia. Para éstos, en efecto, como para
— 46 —

�— Lf
OpBXnjXOJ 'OOIOXaq 'BjaOSB 3JSg "SBpuaiXBdB SB31X SBIU SB^ ap OipaiU U9
'xaaax^d p 'opBnuajxa ajuauíBaipasB 'sosanq so[ BjsBq opsuianb 'saqop
-joo vaaNag O^lsami aP ^ata ua^Biui bj 'Bisa BixaaaxBg •BqranjBxjp ap
oxafBiA 'Bjsixnj opixxnqB un 'ajsapa o puxajuí 'bjsixuj prasBjuBj un ap
otuoa isb o3p ap i sa[buisbjubj sospxBd X souxaijuí ap xopsuos oixBjips
'opunqBxxa un ap 'jBs^d UBqBXira o^ sauainb b 'upisaxdrai bj[ uBxaip
'sapuxajuí SBiu^g sbijj sb^ b opBjsoj o opBiuanb '—ouajoui Jtqoa ^
'Bdsaja BqjBq B[— '4tounaq JO[oa [i 'Bdsaja Bqj^q bj^ 'ouiinajto|j opBJj
-ajsap ^a ts ouioa 'osoijaisiuj afBiA jap BjajuaaB^d uoioBjajdaaiui ap ap
-adsa Bun soiuBjjaA 'a^o^rf a/ opuvno 'auamb opuvno ajsa ug "^aoBid x^
opuBnb bujoj b oujajuj ut ba aqa in^oa 3J3p^A •oiDDVD^og opBjuoa
Bq sou oiuoa 'jBSBd ubjitu a^ anb Buo^aA 9P SBanjafniu 8Bun[B ap
uoiuido ^i unáas 'ajamb opu^na ouaaijuj ^p auatA Á ba axMVQ 'batibio
-ajdsap aiuauíBjadsB sbtu oqanuí aaaj^d sou anb 'B^synbauas zoa bj^o
Bjsa ^p 'oáxBqiua uis 'aaai^ip BasajuBp zoa b[ ap pspisouapsap B-q
¿oíaajdsap ap 'uapsap ap oaiáBxj o^uauuijuas oso^nSjo 'a^q
-ijjaj 'opunjoad un 'vaaMaS ^p ^ujajuí afBsuaiu |a ua Áv\\ o^? ¿pnpis
-ouapsap nj 'axMVQ '[Buxajuí ajuauíBpiaouoa sbtu ^a '[Buxajuí ojafBsuaui
oj^o bjbuib[[ 'apjBj sbtu so^^is 'anb o[ oiuoa o^[B 'sbiu o^^ 'osopBid
Á a^qBjuBdsa 'oai^Bjj ^ujajuí afBSuaui ajsa 'osbob 'ap^uB o^? ¿sbui
o^pe apBUB o^[? ¿BjxodB sou 'so^aix^ so[ ap ^ oiuoa 'oiuBdsa Á pBpaid
ap afBsuaiu anb? vaaxias ^ souiBjunSajj 'Bipa^Bj^ b[ opBzqBiauajsixa
Bq vaaMas 'soSaijá soaiáBjj so[ ap jBtauasa opoiu ^b ajuaaajip 'vDaNas
ua ouxaijuj ^ap Bai^aod Biauauadxa B[ ap '^Biauajsixa souiBjxip anb
'opoiu oxjo ap íoax^BJi o\ ap pxniBu buistui a[opui B[ ap ^Bza[BxnjBu
ap ouis 'soáai^á sax) so[ axjua oinoa 'opBxá ap Biauaxajip Bun bá sa ou
anbxo^ "sbui souxBfij Bsaxaiui sou anb o^ ua sa Biouaxajip ssa ua a^uara
-Bsxaax^ "Bpun^oxd A ^BaipBj sbui oqanuí 'oáxBqraa uis 'sa so^aixá so^
A saqopxoa \a axjua Biauaxajip bj 'opiaaxBd oá^ opBjou Bq as VDaMas
ua is j^ 'ou^atfuj \ap •ucnavjaaau ns :BaijixaA A Buoiaipuoa B^ anb zojjb
ojuairaijuas A opijuas [a anáijira uoiaBziuBranq Bjsa anb uis raaip as
oraoa 'sbiu Bziusranq a ;sapuaajui SBiauBuosax 'sBraisiisixi is 'sBpuoq
sbui sns Bjsaxd a^ uaiq sbtu íbuisiiu BipaáBJj B[ ap oijbuiíjijo xoSia p
BpuBjqB ou 'ojuBdsa pp p uoa o[opuBziuorajB 'pBpaid b^ ap ojiquiB p
ajuaiuBpBxaqipp xBqdraB p 'saaidiang ^p oaipraBap ajjB ubx8 [g
•saaaoaos
oixqos p ua o oainósg ofatA p ua anb 'sBaixojax X sBaijoso[ij 'sbs
-opBid X sa^qijjoq 'sBpuaiJBdB SB^aq ua BpBJBasBiuua sbui 'Bpnusap
souara Bozaxp b^ as anbun^ ípuxajui Baijsjra ua^^rai ns BuopiBJj as
iu íBáaiu as ou 'oaiáBjj ojuairapuas pp pBppoxjB B[ BzipuopBx as ou
'BzijBiua^qoxd as ou saaidiaiig ua anb sa ojxap o\ :p axqo3 opinf ns
ajuauíBAisaaxa JBaij^drais p aHDSZxai\[ ojsnfui anj zaA pj^ *ajsa oziq
oraoa 'sojusdsa X sapBpaid ap ajuauíBaipod eapox a^ as o :saaidiHíig
oauBxodraajuoa ns b aH3Szxai\[ Bjjapid osa xod anb p 'saaaoaos ua
oraoa 'soapox uis biuxijb v\ as 'ajuarazoxjB 'sa oraoa BpBjdaaB xas p 'ou
-xaijuj p sa anb pBppoxjB Bjsg -ajxanra B[ orao^ "sorasira soxjosou ap
Bxanj X oxjuap 'soiq ap oupg p oraoa 'xBjsa Bipod ^ 'pBppoxjB Bun
Bxa 'Biua[qoxd un Bxa ou ouxaijuj p 'so^aix^ sooiSbxj soj X

�de pensamiento, que pliega la túnica, elegantemente, con garabatesca
expresión retórica de harapo: este lujoso ostentador de la virtud en
medio de todos los vicios, lo que nos ofrece, como respuesta tácita,
entre esa ostentosa afirmación enorgullecida de su más miserable lujo,
es la afirmación, despreciativa para el hombre, del hombre que vuelve
del Infierno: del rico en penas y pesares que recorre todos los bienes
de la tierra para encontrar en ellos, paladeándolos gustosamente de tal
modo, esa especie de gusto y regusto infernal de todo; es el hombre
a quien todos los paraísos aparentes de esta tierra, de este mundo en
que vive, le saben a infierno; para el que todos los gustos radican, en
definitiva, en ese amargo gusto infernal, que es la raicilla invisible y
sabrosa de las más espléndidas flores, el huesecillo amargo y duro de
todos los frutos: la semilla misma de una vida enteramente producida
y reproducida para la muerte. Esta precisión mortal de todo, exige
precisiones mortales a sus palabras; y el gusto de inventarlas siempre
de nuevo se trasciende por el de sentirlas siempre nuevamente perece
deras como el hombre mismo. Esta precisión mortal y divina, precisión
fatal de los infiernos inmortales, inseparable compañía humana de
nuestra propia sombra, es la que nos muestra en la palabra senequista
esa virtud torera de su estilo que tan sagazmente denunció Nietzsche.
Es este de Séneca el filósofo, el trágico y el retórico, un paso más
dado por la palabra fugitiva del hombre para no dejar escapar del
todo el grito dé su angustia.
Los griegos —afirmaba Bergson— descubrieron, inventaron la
precisión para el pensamiento. Los andaluces meridionales— escribí
hace tiempo comentándolo, dieron un paso más, inventando el ceñirse,
que es, como si dijéramos, la voluptuosidad de la precisión. La volup
tuosidad torera de la precisión, por la palabra, verdaderamente la
inventó Séneca; el español meridional, andaluz, torero, de Córdoba.
Por eso su palabra verdadera nos parece, trágica y filosófica, endure
cida o flexibilizada por una retórica, que es, a veces, como una bellí
sima jaula para detener y guardar el ave extraña de su grito: y otras,
como la maravillosa red, flexible y sutilísima, que lo aprisiona, ciñéndose a su propia forma. Podríamos leer páginas y páginas De la Pro
videncia, Del Ocio, De la Ira, o de la Vida bienaventurada, para
confirmarlo: como de las Cartas a Lucilio; pero, sobre todo, algunas
escenas trágicas como aquellas de Medea, de que me contaba Don
Miguel de Unamuno que sudaba sangre para poderlas verter a un
castellano, que era mucho menos español que el latín senequista. "Len
guaje de hueso trágico". Pensemos con qué precisión, trágica, filosófica
y retórica, encierra su grito más desolador (el interpretado literaria
mente como la profecía de América) aquél última Tule, que nos abre
de par en par las puertas del Infierno; como se las abría a España
entera, si esto fue profecía, la aventura de sus trágicos navegantes.
El Infierno es a dónde vartios, parecen decirnos con sus gritos,
cuando estos enmudecen, en el silencio atroz con que los clavan en
nuestro corazón, hiriéndolo con la huella de un eco imborrable, Medea,
Hécuba, Hércules. . .
— 48 —

�o
UOlOB3IJl}Snf OIHO3 OUl)Sap ns ^p BiaBS939U pBpinUIJUOO BS9 B 'B9IJOJ^
-sbjbo afsuij ns ap Bzajqou ap aiaadsa Bsa b íojaia jb BinBja anb aa^uBs
bj ap oaa^oaaap asa b 'BiaojaaXBa^ Bsa b oduiaij ^a ua asaBjnauíA anb
9U9IJ BAIA UOI99B BJ B9lBJ^ 9SJ99Bl[ BJBd 9nb OJSand ÍBUIAip O JBI3U9S9
aaBq as Bipa^Bj) bj anb 'sa ojsg •oiusiiu ojiui ja ua ussaadxa bj anb
sauoisnji sb[ 9p BiauaiaBdB bj aod A BiauaiaBdB bj ua BaijiaaA as pBpijBaa
Bsoijsn^uB Bjsa oaad íbijsUoub B[os Bun ap BaapBpjaA pBpipa^ b[ uod
'so^aia^ so\ BJBd 'ojiai p jod ajuauiBiaosn^i B9i[dppim as ouaaijuj pp
BOipod Biouaiaadxa B'-j 'BDtun Bpsn^uB b^ :a[dij[niu sa uoisn^ B'^
¿aijanuí b[ ap
BijsnáuB b^ Bz^iduia 'spiA bj ap uoisn|t B^ BqsaB apuop ua j^?
ja^anb ou Á jajanb :Bip.iBqoa sa bsoo bjjo á bu^,^ :BJipBUB Á —
Bjuana ouioa— s^uaA sb^ ap apsjBdBasa Buanb ou anb 'p ua Bjaanuí
ub^ b^ 'aa^uBS bata Bsa 'aa^uBs Bidojd ns uoa Á 'V33Xia Bxiqijosa isy
•njiJjdsa ojos ou A axquioq :oujaijuj jap a^qiuoq as^aq^s aod 'saaquioq
s^uíap soj b A ouisiui is b Biaaadsap as osbob anb 'epiA bj Btaaadsap anb
aaquioq ouisini un uos Bpioins ja A aoaaq j^ 'ajaanuí bj uoa A ajaanuí
bj aod ouisiui ts b Baijt^snf as anb ja sa ojsnf ja ^ íoisnf ja sa aoaaq
j^ #8Bsoa sbj SBpoj ap uoisiaaad Baap^paaA bj ajqi^ijajuí aoBq anb znj
bj b sofo soj iTSJX^o sa pBpaaA Bsa b Ba^a b Ba^a aBaiui ou ísouaatjuj
soj u^ Bq^oB A Bzaiduia 'aaquioq ja sa^d 'ouiAip opaanaB a^sa A ísaj
-aaoapaqo ap zaA ua sasoxp soj uoa opaanaB ap auod as opusno aaqij sa
aaquioq ja anbaod tsajBuaajuí soiu^isap sns ap pBpijBaa bj b aAjaiiAaa
A aAjanA aj ísouans sns ap 'ouans ns ap BuapBauasap aj 'ouisiui is
ap Baaqij aj anbaod 'aaqtuoq jap BaapBpaaA.pB^aaqij Baiun bj 'BUBiunq
pBjaaqij sa aiaoin :a^aaniu bj BaBd aaqiuoq jap pBjaaqxj ajqBjnuiui
Bsa ap ajaaiAjjB sou anb jBuaajuí uoiaBuia^aaad Bun sa BpiA Bajsanu
ap oduiaij ja opoi A 'ouaaijuj jb souiba A ouaaijuj jap souiiua^
¿sopijuas sns ap
Biaosnji Baisniu bj aBjjsaB Ba^oj opuBna js ap oajuap Bajuanaua aaquioq
Bpsa anb jBuaajm oiauajis asa 'pBpajos Bsa VD3N3g anb aiuatuBpuoq
sbui osuad uainSjy? "oiuaiiÚBsuad ajsa 'Buitunji anb 'apuaiaua anb
buibjj bj ap oanaso uozBaoa ja oubiu bj uoa opuBaoj souiBisa By 'oiusiui
aaquioq jap jbioj oíaaadsap aas b aB^ajj apand anb BUBUinq BpiA bj ap
otaaadsaQ "oatoaaq aaBij oj opu^na : ajuaiujBaoiu Baijijsnf oj uoiaBAijoui
ns opuBna 'oipiains jap uaiqiuBj A ¿ouisioxaq jap 'ajuauíaB^jnA 'aaip
as BpiA bj ap oíaaadsaQ 'BpiA Bidoad Ba^sanu ap pBpaaA ap pspijBaa
ouioa ouaaijuj j^ 'oajsoa ns Bjjnao ou anb 'BdBj ou anb —jBjsiaa ap
BasasBui— Baiao^aa BtauaaBdsBaj biusiiu Bsa SBaj 'Bisaod Bisa b 'o^uaiiu
-Bsuad a^sa b soiuBaira opusna opuaiA ojaBjsa aaaa^d sou anb 'a^uaa
-BdsBaj A BaBja ub^ íouaaijuj jap 'ajuaa^dsBai 'BaBja 'ua^Biux Bun 'Bapi
Bun rojia^ ns uoa Bp sou 'saqopaoa ja 'ja anb oj sa o^sa y 'ouaaijuj jají
BaBja ua^Biui Bun 'Bapt Bun ja ua Bpa^n^ ou anb ja rouaaxjuj jap Bsnj
-uoa Bapi Bun uozBaoa ns ua Bjjnao ojos anb janbB 'B^sinbauas uoiaaij
bj ap SBaiá^a^ SBan^tj sbj uaaip sou 'BiABpo^ opBijaipsap sbj^[ ¡sasoip
soj ap BaBja Bapi Bun uozBaoa ns ua BpaBn^ ou anb 'oáaia^ ja Bq^s
-uad 'aaqiuoq ja opsqaipsaQ! #souiiuaA apuop ap sa ouaaijuj ja y

�Kierkegaard ha precisado exactamente la diferencia entre los
términos de dolor y pena, según lleven consigo una conciencia indivi
dualizada de la culpabilidad o la inocencia. Lo que está más cerca de
la inocencia es la ignorancia de la culpa, nos dice SÉNECA. Pero no
serán ni Antígona ni Ifigenia quienes puedan decirnos como Hécuba,
como Medea, el espanto desilusionado, el vacío absoluto del Infierno.
Su congoja no llega a esas últimas palabras infernales del héroe senequista: a la maldición de que los cielos estén vacíos de los dioses.
Como si los cielos espejaran de tal modo el vacío propio del Infierno.
Un Infierno vacío, como lo quería nuestro Unamuno, sería el peor
de los Infiernos posibles. Peor que si no lo hubiese. "Lo peor sería
que no hubiese Infierno", viene a decirnos la tremenda mensajera del
Purgatorio Santa Catalina de Genova. Porque el que hay, nos afirma,
es el mejor de los Infiernos posibles; ya que está dentro del orden
divino. La ausencia del Infierno pudiera sernos, más allá como más
acá de la muerte, algo espiritualmente irresistible, irrespirable; una
especie de limbo de la estupidez totalizadora: "el ala de la imbecili
dad" que sintió Baudelaire rozarle el rostro. El abismo famoso de
Pascal: o su espanto ante el silencio de los espacios infinitos. El ani
quilamiento que horrorizaba a d'Annunzzio, vacilante entre sus infier
nos y paraísos interiores. La nada del pensamiento metafísico heideggeriano.
De esta experiencia infernal absoluta nos dejó Séneca testimonio
en sus tragedias, abriéndolas sobre un abismo de horror que paraliza
la piedad con rostro de espanto: porque del fondo sin fondo de esa
sima espiritual no nos llega ya ni siquiera el eco del grito que la crea.
Cada uno tiene en esta vida, nos diría Séneca, el Infierno que se me
rece. Pero ninguno, añadiríamos, sabe que lo tiene. Tal vez la muerte,
en definitiva, no haga otra cosa más que descubrírselo: entrar en su
propia morada, la guarida o manida humana en que se cobija. La
resurrección, nos dirá Nietzsche, es inseparable de la tumba. Por
eso Dios ha muerto: y si "su piedad por los hombres le ha matado",
como nos afirma el poeta, por voz de Zaratustra, también nos parece
verdad que la impiedad de los hombres le ha resucitado (como se nos
figura en las melodramáticas ficciones cristianas por la voz subterrá
nea —infernal— de Dostoyevski) .
Desde Séneca hasta Nietzsche —o lo que no es lo mismo, tal
vez, pero más exacto para nosotros: desde Nietzsche hasta Séneca—
veinte siglos de cristianismo han existencializado la tragedia, desilu
sionándola de mito; como hizo antecristianamente SÉNECA y quiso
hacer anticristianamente Nietzsche, perdiendo la razón en ese empe
ño; como la pierde Hércules el héroe trágico de Eurípides y Séneca,
al volver vencedor de sus Infiernos ilusorios, divinos: vencido por la
realidad de verdad de su Infierno humano.
"El reino infernal que fue vencido por el canto, ¿pudo ser ven
cido por la fuerza?" Esto nos dice —nos canta— el Coro en el Hércules furioso de Séneca.. Al mismo tiempo acababa de decirnos la voz
cristiana: que "el cielo padece fuerza". Pero en la tragedia del latino
— 50 —

�— is —
-nggj jb ooip sou '44ouj9ijuj jo 9UT9AjgnA9Q,^ ¿sgsoip soj 9p o 'soiq 9p
oijgnuí bj b oinSis 9nb oqoou bj ^nj? VD3N3S ^p ooi^Bjj o^xgj [9 U9
-OSOU BIOBq BZ9qB0 BIJqUIOS 118 BUIOSB 9llb BpiDOUO9S9p 9qOOU
tt¿Bpi9Ouo9S9p gqoou bjso Bz^qBo Bjjquios ns bobs gpuop
•BjJBjntuisip gp odiSej^ jopnd gjqBjiuipB jo biuoSb ns gp
-gq 9nb 'oiusiuBusijg pp sgjBUjgjBJj sg^ugipuggsgp sounxojd sns
ojjsoj ougjgs ns BjuBppB 'oijujbui ns 'so9ioiS9 soj gp oiuounisg^ j^
'ajqnxnpxad vpta / U9 sgjugXgao sooifppBJBd so| BJBd Biogpjd 999jsd
gnb js Bis^ ¡souapiuaa soj v miopuaj! '^opBjinb Bq b^ sou bX BpiA
B[ otp sou 9nb gjuB^sut ouistui p :BSijd 8ouiba9^[ gnb so[ soijosou
souios 'sb9S n% 9nb gjugppui xo^ *p Ba^d souiBjsg sopBJBdgj^ 'sojgp
-IU9A SOJ B BUOpJ9d IBJOJnB BJ 9A 9nb BJ X OSB9O p 9A 9nb BJ IBSO9
Bpoj 'pjjgnuí qo! '999^9 tj bjb^,, 'oipioins o^iojgq ns :9iagnui buitsij
-iqBUOZBJ X B9IJBJ0OS ns :BUISIUI 9JJ9nUI ns 9JU9UI9jqiD9pUT U9SBpjBdS9J
ts ouioo 999JB^ ¿oijs9Bui ns 'o^oijS ooiSbjj pp SBjqBpd sb^so s^Xns
U999JBd o^^? *t49U9^sos oj oiuiub iui 'Bjquxoij odjgn^ tui ts ojod :ou
-jnjaou ou^ns un gp 'Bsoaqgugj uoisia Bun gp BiouguBdB bj 'sBjqBjBd
gp opinj un gnb sbtu Xos o^[w "oaav^ mvs gp oguBjodtugjuog ooio^
-sg pp sopBSUBO sofo soj ojuBjsui un BjqiunjB gnb bsijuos gp Bjqiuos
BAisnjg Bun btuojt bj ou ts 'bjj9 ug Xbjj •otusTUBTjsijg jg Bjjgtuojd
gnb bj uoTsnjouog boto}S9 B^sg bj9 o^[ -gaqTUoq jgs gp opBfgp jgq^q
gnb 'ojjgs lexud 'gugjj 'opBZTUTAjp o opBsojpug tsb 'gojgq j^ ¡sjsogj
-odB zo^jb X gjqpjgj^ 4t¡SBiuBjj sbj b osugpm pBQ^, -gjqiuoq gp ofod
-sgp oidoad ns 9^ub9tubjj BJid bj ug opBSB^qB opugjqBq 'g^sgjgg uois
-uggsB Jbutj ns uoo 'Big ug sajnaxdf] : ojugTuiBSugd gsg gp BaopBOTjTJOjS
Bipg^BJJ BJ U9 BTJOJDIA BS9 BTABpOJ Sofgj SBTU BJBA9JJ VD3M3S "OTUSTUI
js b 9sopu9Tou9A 44osoiujgq ojpjgins jgp giuguTBSOTJOjDTA gXnq^^ sgj
:gjjggu9A BJBd 'ggsod bj gnb ouistui jg btobij 9sj9ajoa gqgp sgj^
sonjjsuoui soj sopoj b X oujgjjuj jb jggu9A opnd gnb Bzjgnj bj
:oiusiojgq OJgp^pjgA jg g^jns 'oui;bj jg ug ouroo o^giaá jg ug 'sgguojug
'X íojuBdsg ns gp jojnj jgp 'ougns jg Jod 'BpBjno gjuguiepidBJ íejgf
-BSBd 9JJ9S B BA 'OUJ9TJUJ J9p JOpg9U9A 69OJ9q J9p BJnOOJ WJ -BUISITU
pBpijBuoigBjji ns jod ooi^BJj jojquigi X joiugj jg BJB)jgdsgp —pj
bj 9p gjp^d jg TUBqBjqy gp) uiBqBjqy gp ototjtjdbs jgp bubjpjbbS
-g^jgj^ BSOi^sn^uB upigBigjdjgiui bj ug soiugsugd— g^sgjgg uoisjggp
zojjb B}S9 ^ '©uagijuj jgp aopggugA ouBiunq oiusiojgq jb uozbj bj Bpoj
'—opugjA souiB^sg oj gnb sgjopB^ogdsg 'sojjosou gp— ubjttu oj sguginb
gp sopB^uBdsg sofo soj ojub j^^gu sg 'sofiq sns gp X Bsodsg ns gp bj
:biub sbiu gnb bj b 49j^ubs Bidojd ns bjiuod ugiuiao jgp gjopuBqguBiu
gjjBjjiiunq BJBd gojgq jb uozbj bj ojJBjín^) "sgjngjgjj b jgggnbojuo b
ba gnb Bssi'q b 'saaidiang gp ooiáBjj oixg^ jg ug stjj ggjp 'ttsn92 gp
Bsodsg bj tj gp gjgjnb X Bjgdsg gnb pnjjjA bj (upzBJ bj gp oijqijinbg
jg — guisojjos) BjjnpiqBS bj sg o^^,, 'sojgio soj gp BiojisnCui bj b zojib
UOTDBSnOB BJ 'jg U9 'lU 'OUTAip o^ojBip J9 SOTU9JTO OU : 9JJ9D9nbojU9
b gsopugj^sisgj 'soujotjuj soj gp JopgougA jgp BJBpBidB gs ou Bsojq
-9U9) gqgou bj gp Bfiq B-q 'oujgijuj jgp gAjgiiA gnb gojgq jb jgggnbojug
gp sopB^JBaug sg^sgjgg sgsoip soj 'oágoS jgp bj ug oiuoo ^ugggjBds ou

�perar la razón el héroe senequista. "Todo se anega en un tedio ho
rrendo; y peor que la muerte misma, es la manida de la muerte". A
ese cobijo de la muerte ha descendido el Cristo: buscándolo dentro del
hombre. Y su ascensión celeste no se prende, como la del héroe, divi
nizado por el fuego, en el de los astros. Una nueva imagen divina, la
más atrozmente piadosa y espantosa a la vez, la del Crucificado, ha
puesto sobre el llagado corazón el hombre su trágica esperanza. "Per
dona a los venideros", suplica proféticamente con su grito la voz trá
gica senequista. El tiempo se adelanta a la muerte misma. El mismo
instante que nos dio la vida acaba de quitárnosla. ¿Dónde está el
Infierno y dónde no está? Pasarán siglos de una viva fe, que vencerá
al Infierno ilusorio con el poder mágico de su canto: la Comedia mis
teriosa del alma, en esa peregrinación humana, nos la cantará y con
tará divinamente el Dante. Hasta que otra voz secular, como la del
héroe divinizado por los cielos, tan inhumanamente, vuelva a repetir
sus palabras de desesperación y desprecio del hombre: "devuélveme
el Infierno". Esta trágica voz humana, acogedora del terrible grito,
cuando vuelve la vista atrás, mirando a su seguidora esperanza, vuelve
a encontrarla, como en el mito órfico, desvanecida en una sombra.
Desde Séneca hasta Nietzsche, la poesía como experiencia moral, o
la moral como experiencia poética, no ha podido descristianarse; pero
ha conservado siempre en su voz, fronteriza de la muerte (pienso en
el seudo-anónimo poeta de nuestra Celestina, en Shakespeare, en Cer
vantes y en Quevedo) el acento puro, desnudo descarnado, del más
infernal senequismo. "Todo se anega en un tedio horrendo: y peor
que la muerte, es la morada de la muerte". Y la morada infernal de
la muerte está en el hombre mismo.

Pero este Infierno de que tanto estamos hablando ahora, ¿no
será en definitiva, para nosotros, más que una metáfora, y no otra
cosa que esta: una simple ima^en palabrera? El hombre —pensaba y
decía Novalis— es metáfora. Recapitulemos un poco, volviendo a las
preguntas que nos venimos haciendo en este discurso, o mejor digo en
este proceso que le estamos haciendo a una metáfora, y con ella,
metafóricamente, al hombre mismo.
¿Es posible una experiencia poética del Infierno? Decimos expre
samente poética, o sea, en un sentido estrictamente etimológico, crea
dora. Sabemos que el lenguaje no se ciñe en sus términos figurativos
a sus propias etimologías originarias. Que estos hijos de las palabras
tienden voluntariamente con el tiempo a querer parecer expósitos.
Pero, para nuestra denominación de la poesía, sin embargo, su defi
nición etimológica sigue teniendo aún vigencia propia: y por consi
guiente, apropiada. Cuando preguntamos por la posibilidad de una
experiencia poética del Infierno estamos refiriéndonos expresamente,
y expresivamente, a esa naturaleza y figuración creadora de la poesía;
e^o
KJ^d

�— es —
vjDHVf) aiAvg (x)
b auaiA anb oj ^buisiui uoisajdxa ap pBjunjoA ns ap 'Bas o :osoiqaj
o jbjoiu opBaijiuSis ns ap —(ajqiuou ap uoixsana) Bjjaq o Bsouuaq
ou o BjasauíBjj— bohsjjjb uoi3bjojba B[ JBJBdas b BnjxqBq sou opuBna
'sajBuoisajojd sooBpad soj anb BiABpoj joad 'oájB aa^q —uoiaBii
-tíoBuii uis axuauíjBjauaá— sajuB^ajip ap oinsiaixajsa opipuajua jbui ufj
•soj^osou uoa J3A anb uasatAnj BpBu is oraoa —pnjjiA Bsa uauaij sb^
-iinapBOB X sajBjoasa sszuBuasua sbj— so^aa[ axuanaajj s^ 'VD3M3S b á
saaidinag y *BlIPBI ^ BSaiaS :BnijuB BipaBjj b[ ap puja^ut boijiui
uoiddij B[ b OApn^ *opuain^is opiuaA aq anb BAi^Banáij uoiaisodxa
bj b a^uauíBAanu ajaApA oj^p sbui jas ap jbjbji BJBd j^ "ojaaiaB ap
ouioa jojja ap 'sbsoo SBqniB ap uaájBni a[qBqojd un 'oáisuoa 'axuaui
-Bjiajjdxa une Á 'Bjiaqduii jba3^ ap sa^q^daasns uos sop sb^ anb ouis
íBJijuam bjjo b^ A p^pjaA Bas Bun anb íbsjbj bjjo bj X Bjap^pjaA Bas
SBsoa sop SBxsa ap eun anb 'Buní^jB bj3ubui ua 'opuaiuodns souiBisa ou
'o^íu/ ap •upisnjf ouioo A pvpuaa ^p pnpip^aj ouioa :opoui ajsa ap a^uara
-BAijdijasap BjopuBiaunua jofaui Bjjip 'sopBtaunua sop ua 'sBApdiJa
-sap sauoiaiuijap sop ua BjopuBJBdas 'oujaijuj jap BjojBjaiu bj ajqos
Bjuiojoaip Bjsa souiaasq opu^n^ "BsojSijad bsoo sa —ojjaia Jod aiuaraej
-aBxa Xnuí X— (^) ouBijaááapiaq ojuaiuiBsuad ja jianpBJj BJBd jouBdsa
ojosojij un^jB oqaaq Bq ouioa 'BjouBdsa JBjndod upiaaip bj aa^q ouioa
'pBpjaA ap pBpijBaj Bun ap JBjqBq 'pBpjaA BjqBjBd bj ouioa
-sap ubj isbd BpuB ouisijBaj BjqBjsd bj anb n^ soduiap soisa
ap
Bun 'opox ajqos X 'uaiquiBj ouis 'ojiw ap iioisnp eun soj^osou
ajuauíBjos boijiu^is ou aaqiuou ajsa anb ¡opBpina! oja^ 'oujaijuj soui
-buibjj anb 'BaiJOjBjaiu uoiaBjn^tj ns 'Bisa ap baia Biauarjadxa eun uaa
-ajjo sou 'axuauiBATiaaja 'anb X 'sBjaod soj b souiaqap anb 'ouaaijuj jap
sauoiaBjn^tj sBaijaod SBjjanbB ap —ajqísod af^n^uaj opoj ua ouioo—
'jBnxdaauoa ajj^d ua X BAjiBuiáBuii a^jBd ua 'uoiDBjajdjajuí eun 'Bjja
ap adiai^jBd ajjaoeq BJBd X 'ajJBd iui jod 'oX jBxajdjajuí opuBxuaxui
Xo^sa anb bj ua íaxJBd Buanbad Xniu ua ojos X 'ajasd ua 'ouis 'sbiui
axuauíBja^ua uos oj ou anb 'BjjBjjadsap opBJoj aq anb sa is 'p^pis
-oiJna nj b ojjaiApB tnbB ojad :sbjui sauoiaBjnSij uos anb 'aojaaj 'jiaap
sapand ara anb sa ojbjo —opuaxaip o^uaA oX anb oj o— opuaiaip soui
-luaA anb oj opoi anbao^ 'BaiisEjuBj 'bai^buiSbuij 'BAixBjn^ij utuaBjajd
-jajuí ap osaaxa jod 'oijbjjuoo ouiaj^xa ja jod o 'BpBuiuuajap ajuauíBD
-ijijuara 'jbuoiobj botoj uotaBiajdjajuí ap osaaxa Jod o :jbui apuai^ua
as anb oj opoj ouioa jbui asjapuajua ap oSsau ja ajaoa 'soujaijuj soj
ap o oujarjuj jap 'Baijaod sand 'BuiAip Bis^q X BUBUinq Jiaap souiapod
anb 'Biauapadxa Bjsa —njopvaua ticnanjooa ap Jopiuijap ajuauíBaifpp
-BJBd ouáis ja ofBq ojopuBaojoa opunjojd sbiu o^uaiuiBSuad ns opBZBjj
Bq sou wosoHag ^nb ja uoa oaifppBJBd opijuas oiusiui ja uoa— axuaur
-BaifopBJBd Baijaod souibuibjj anb Biauaijadxa Bs^ 'uapuodsajjoa aj
oidojd oqaajap Jod 'BatjBuiBJ^) bj ap SBpBd^asa souaui o sbui 'sbC
-ajqBjBd SB^sa SBpoj anb 'sisaijjuB X oaoAjnba 'pBpan^iquiB 'BjSojoqijuB
ap SBiauBuosaj uoa 'BÍopBJBd eun opuBjnuuoj 'ojubj jod 'souiBjsa

�ser, en definitiva, de su estilo. El Arte existe —con mayúscula, esto,
es, como algo sustantivo— cuando la obra que contemplamos y recrea
mos contemplándola, se desintegra, por decirlo así, de la finalidad
moral o religiosa, etc., es decir, extra-artística, por la que fue creada
o inventada. El ejemplo corriente, que tanto repite mi querido amigo
Malraux, me parece el más claro: el del crucifijo que puede perder
para nosotros su significación religiosa, cristiana, sin perder su valor
artístico: al contrario, afirmándolo entonces con independencia total,
como realidad de verdad, diríamos, sin ilusión de mito. Esta explicación
me parece justa siempre que estemos —como, por supuesto, lo está
Malraux— dentro de la psicología del Arte. Pero cuando nos pre
guntamos por la realidad de verdad del Infierno, sería algo peor que
paradójico, equívoco y ambiguo, respondernos a nosotros mismos con
la realidad de verdad poética, artística, que posee indudablemente
para nosotros la figuración del Infierno, plasmada en lienzos o pala
bras, por los trágicos griegos o por Séneca o por Dante; como por el
Bosco o por Goya o por Picasso. Todo esto se cae de su propio peso
perogrullesco de verdad. Pero ya no es tan claro el afirmar que estos
testimonios artísticos, que nosotros, sus actuales contempladores, sepa
ramos tan fácilmente de esa otra especie de originalidad que tuvieron
en vida, y que, para el esteta o psicólogo, se parece mucho a una
sanguinolenta expresión de vida placentaria, que esa originaria origi
nalidad que nosotros separamos de tal manera para recreárnosla, divi
namente en cierto modo, a imagen y semejanza nuestra, tiene efectiva
mente, como propiedad suya, como realidad de verdad que la informa
y condiciona, esa última valoración estética o artística que nosotros
tan gratuitamente le otorgamos. A estos viajeros infernales que hemos
elegido para preguntarles por su experiencia viva del Infierno, o de
los Infiernos, a sabiendas de que su respuesta es poética, como la
experiencia misma de que nos responden (porque no hay humana
mente para nuestro lenguaje otra posibilidad de respuesta, como de
pregunta, que no lo sea) ; a estos mensajeros infernales, digo, no
podemos interrogarles como al amigo aquél del cuento: ¿es usted fu
lano de tal, por casualidad? A lo que contesta, lógicamente, el inter
pelado: no lo soy, pero, si lo fuera, no lo sería por casualidad. A estos
viajeros infernales, repito, no les preguntamos, ni tácita ni expresa
mente, si vuelven del Infierno o van a él, —quieren ir a él (al Infierno
no va más que el que quiere, decía Santa Catalina justamente) : si
van o vienen al Infierno por casualidad. No se va ni se vuelve del In
fierno por casualidad. Entonces, ¿será que una voluntad humana o di
vina, o diabólica, nos hace ir y nos hace volver, por lo menos, mientras
vivimos, por algo más que por el gusto artístico de paladear, a nuestro
paso, su dolor, su amargura, su atrocidad, trágicamente intolerable,
como un veneno delicioso?. . Será por algo más, y por muy otra cosa,
que preguntamos por la posibilidad de una experiencia, doblemente
trágica, del Infierno, para el hombre, como realidad de verdad y como
ilusión de mito. Las más terribles, misteriosas respuestas poéticas, que
nos llegan dolorosamente basta el corazón, como si quisieran desgarrár— 54 —

�— ss —
oajo asa b ísouBtunq [bui pp X uaiq pp tqp sbui une X 'ajaamu B[ ap X
oduiaij pp B[p sbui Bisa anb [B 4ouaaijuj oajo [B OAanu ap xaA[OA apid
ÍSOpp SO[ B ZBd 'S99UOJU9 43pid X :p B Opt9U9A Bl[ 3[ 'ajaantU B[ 9p B9B
SBUI '[3 U9 3JUBnj3B X [BnjOB OUX3IJUJ 3JS3 í OUIJSap ns B 9JUBS IlS UO9
bi[ anb 'zoxjb ouaaijuj oajo ajsa oaag 'ajaaniu B[ ap iqp sbui anbaod
tpaaai o 4oiaosn[i ajuauípaa 'souiBjaip 4oiaosn[i oujaijuj p opiauaA Bq o
íouaai^uj p opiauaA Bq ou BioqB b^sbjj -osiBJBd ns '^ouib ns 'ouisiui
p 'opinaisap Bq ÍBSodsa X sofiq sns b CBiaanb sbui anb (q b oubui
BidoJtd ns uoo ajaanuí opBp Bq 'opaqBS uis 4BJnao^ ns ua 4anb aaA p
'ouBiunq aoiaq pp oíai^dns zoíjb p souiBpjoaa^j *oaia soiq p
ns ua Ji;uas BJBd oSanj p ua oubiu b^ aajaiu anb X^q anb X í
oiuSisap oso^uBdsa a^sa ua oiusiiu is ap ofadsa puaajuí sa opp p anb
aqBS VD3M3S oaiojsa p anb.iod zaA pj^ 'saisa^aa sojafBsuaiu souiAip sns
B{p ap sappsuodsaa u^^sq as anb uis aojaq pp Bjnao^ b^ Baznpoad
as anb aaBq 'SBzmb o^n^sB sbiu 'v^aNag 'opoujjaap ap u^SaBaua as
sauainb 'souiAip soiafBsuaui 4Bssiq[ X sijj 'soiusiiu so^p uos 'saaidian^
ug #aApnA apuop ap pnbB anb ouaai^uj oj^o ua JBJ^ua a[jaaBq b
UBA *BduiBJ[j Bun uapuai] a^ 'souiAip ajuauíBjapBpaaA Xniu 4sa O^sa 4soj
-snfui a sosoqatadBa ajuaiuB[^puas o 'japod ns ap sosoipiAua 'sasotp soq
•BSBd ^\ anb o^ somaqBS bj^ 'sapBppiu X so^uBdsa ap jopsjauaá 4a^
^uijaqB^ opiaind ns ap aopaauaA a^uauíaiuaJBdB 'ouaaijuj pp
Bzjanj X aapod ns ap puij Bqanad omo^ 'BuiAipiuias X Baioaaq sa
B^anpuoa ng #scqp ap aBpdod aopB}jaqq oaijauaq 'sonjjsuoui ap aop
-bjbui o B^sia^oxa ojauBzsq sa 4o^im oatóiuj [ap sapajajj o sa[3Baajj [a
Bja anb uppaB ap aaqiuoq [g *oaod sa ou anb O[ :soaiiaBad sopBqnsaj
saaoCaui uoa 'saaaA b 4soai[9qBip sonaisuoui jBziaaoxa soiuapod Xoq anb X
'ouisiajoxa pp SBaiuaa^ sb[ opBiquiBa UBq anb soiuaqBg 'souBiunq saaop
-BJOAap sonaisuoiu sojsa ap soqanuí b ji^^quioa souiaqBg 'BJopBJOAap X
a[qisiAui Biauasajd a[qBpBjáBsap ns ap souaBaqi[ X aaaaaad uapand 4soai[
-pqsip sonajsuoiu sosoaqaua^ X sosanaso sojsa Bip pp zn[ B[ b 'souiioap
4opuB3BS anb ^—saxavDS3Q ajuauízBpnB ubj aauodns b ptAa^iB as anb
o[ ap sbiu oqantu aauodns sa anb o[ 4bjb[o ubj ^as uozb^ BJjsanu anb
opuaiuodns—) uoz^a Bajsanu ap ojb[o Bip [B jbobs anb souiaqBS— aoj
-uaAui [Biua ns aod ajuauíBidoaduii sisi[BuBooisd BpBiUB[[ 'ajuaanp
-oadBajuoa sbjjo oiuoa 'zsaija saaaA b 'BaijnadBjaj Baipaui eun Biuaip
O[ isb— souiaqBS soajoso^[ 'buisiui zn[ B[ aod 4opotu asa ap aaaaaad
a[opuataBi[ 'osoaqauaj 'oanaso onajsuoui 3[qiaaaj sbiu ns 4aB[os pBpiaB[D
B[ b 4Bip pp zn[ B[ b aBDBS opBaSo[ bjj 'souiBaafip is oiuoa 'Baanj aod
opiauaA Bq og 'BSBd a[ anb o[ somaqBs ^j^ 'opiauaA o^aaqBq opuaXaaa o
4p ap aopaauaA 3A[anA anb j^ 'onaaijuj [ap 3A[anA anb aoaaq [b 4so[[a
uoa ^ 'VDaMas ^ saawiang B Baoqy -buijb[ X BaiaS 'BnáijuB BipaBaj
B[ ap [Buaajuí Baijiiu uotaaij b[ b 4O[duiafa ouioa Biaap "OApn^y
•souisiiu soajosou ap
:aaquioq [ap X ísasoip so[ ap o soiq ap :aB[qBi[ aio uBjaoduii sou sbui
anb o[ ap (¡ojia^ anb uoa 4afBnSua[ anb uoa '¡ojuí soiq! 'SBaq^pd anb
uoa X!) opuB[qsq usjsa sou anb ap s^puaiqBs b 4sa[aaa[ b 'sand 'soiub^
"3XMVQ 'VD3M3S 'SO3ia SOaiBaj SO[ UBp B[ SOU 'SBUBajua SB[ ap O[SOU

�Infierno perdido, que su recuerdo, en el presente, le finge como casi
un Paraíso.
En Séneca, mejor que en el griego, se hace grito este puro deseo
de salvación, toma expresión trágica de grito: cuando Hércules dice,
al padre y al amigo que le suplican que no muera: devuélveme el
Infierno. ¿Qué nos dice este grito, este terrible grito del héroe ven
cido: devuélveme el Infierno? ¿Pues cabe algo peor para el hombre
que el Infierno mismo? Cabe algo peor: la esperanza en él. El grito
del héroe vencido es grito de esperanza. La única esperanza que le
queda entonces al hombre heroico es la esperanza del Infierno, que
con ese grito atroz, verdaderamente atroz, nos expresa: ¡Devuélveme
el Infierno! Pues, ¿qué Infierno es este? ¿El del recuerdo, que, por
serlo, se hace para el hombre esperanza? No hay esperanzas más que
de los recuerdos —nos dijo Unamuno. Como a Orfeo, que venció al
Infierno por la música, por el canto, a este otro héroe humano, que
creyó vencerlo por la fuerza, la esperanza se le queda atrás: es un
recuerdo que se desvanece, si se mira, volviendo la cabeza, como
se desvanece una sombra. Así para Orfeo. Pero este fuerte brazo que
no canta, esta mano, teñida de su propia sangre, como un mudo grito
de horror que paraliza la piedad misma, no encuentra otra voz en su
cuerpo, en su sangre homicida, que esta terrible voz que grita, como
expresión viva del deseo mortal de la sangre, de toda humana sangre:
¡devuélveme el Infierno!
La recuperación de ese Infierno perdido ¿nos la contará y can
tará, Dante?
¿Del Infierno más allá de la muerte, del Infierno como ilusión
de mito?
Al Infierno como realidad de verdad, más acá de la muerte, lo
vence el héroe trágico, únicamente como la heroína calderoniana
vence al Demonio, no dejándose vencer por él, no dándose por vencido.
Y este testimonio infernal nos lo dieron, con Séneca, aquellos otros
mártires estoicos, precursores de los cristianos. A éstos, a los cristianos,
se les hace pregunta infernal, trágicamente, el cielo mismo: con todos
sus diabólicos habitantes divinos, enemigos o amigos del hombre. En
la maravillosa Visión de Dante, al finalizar la Edad Media, la fabulación o figuración trágica del Infierno se supera o desvía, también, por
la memoria, musicalmente. Entre la esperanza y el recuerdo, la poesía,
frontera de la muerte, enmudece nuevamente sus gritos. La experiencia
viva del Infierno afirma su virtud purificadora trascendiendo su
heroico empeño. Ya aquí, para vencer al Infierno, no hasta solamente
el héroe, sino el santo. El hombre de acción trágica se hará hombre
de pasión divina. Y el Infierno se pierde, tal vez, a sí mismo, en la voz
dantesca, porque lo absorbe el abismo luminoso de Dios. El hombre,
para negarle a la muerte su morada, su guarida o manida, su cobijo,
tendrá que negarse a sí mismo, paradójicamente, afirmándose con el
signo trágico del hombre y el Dios, supliciado; afirmándose con aquello
mismo que le niega: con la cruz.
— 56 —

�— ¿s —
-sou HJed pnqioBxa uoa ^Bsiaajd ap sajiajjip sbui zaA epeo 'sBxopiuijap
sBjaiuojj s^Xna 'Baixojsiq saoda Bun ap ja :jbjoi ojuBdsa ap aiaadsa
bjjo sa '^Biparuo^ butaiq b[ ua ouioa,, 'B^uBdsa X apuadsns sou anb
oj 'oi^vq ubj ja unas 'BipasB X opd p Bztxa sou anb oj ^ "Bipap^
pBp^ bj :Bn^is as a^uatuBaiJojsiq anb bj ua Baoda bj ap pBpipioj bj b X
—mpaiuo^y nmaiQ vj— oasaju^p Buiaod pp p^pipioj bj b uoiobuijijb ns
uBi^duiB 'oihvq ap sosaaA sojsa o jad ¿oihvq Maaa^ apnp 'souiB^p anb
sosjaA sojio so{ ua anb p o^uBdsa p aa^u 'inbB ap jxj-ied y? 'osopuojjf
aÍBasoq un ap Bsopajsiui pBpijnaso b^ u^ -anbsoq un ua souiBsuaj
*44BAps Bjnaso Bun ua opipjad oajuoaua as 'BpiA B[
ap outuibo pp oipatu ua,, anb :apuodsaj sou B^aod \^ ¿sa anb? 'Baznp
-ojd as BpiA ua ajjanuí X aiaanuí ua BpiA ap Booadjaaj upisaaAuoa \e\
anb BJBd 'ouiuiBa ajsa ap pBiiui b^ b japaans b Bzaiduia anb oj 'BSBd
anb oj oja^ *ajjanui bj ap ouiuibo jap oipaui ua 'BpiA bj ap ouiuibo
jap oipaui ua :ojos oun ua uapiautoa 'uBjunf as anb 'souiaajxa souiuuaj
sop soj ap uoisjaAUoa Bjsa ap Bajjaod Biauataadxa bj '(^p bj as anb ja
oduiaij ja sa X soj^is jod B^uana as Bisaod Bun ap pnjuaAnf bj) sojáis
ajáis ap sbui ap uaAof bX 'Bisaod Bjsa uoa o^juanaua jauíiad jb 'bzub^jb
jojaaj jainbjBn^ 'upiaBaijiaaA Baijaod ap Basajjiu^ojad pBpijiaBj uoa
OJapBpjaA opuais anJfrs o^sa opoj^ 'BptA bj ap ouiui^a ja ua ajaaiAuoa as
BasajuBp uoisia bj ap soabji b anb ja ajjaniu bj ap ouuuea ja sa 'inbe ap
jpjBd b ^ 'aiaanuí bj ap ojaputj ja ua 'Bjaod ja Bjsd buiSijo as ajuam
-B^aBxa anb 'BAanu BpiA BjjanbB ap opuBauBJJB aanpoad as 'uoisia bsojj
-iabjbui 'ajqBJiuipB bj iduoista ajiqnuttu bj :Btuaod ns ap uoiaBiaiui bj
'asjBjqopsap ja 'uaXnjijsuoa souiuuai soquiy 'ouiiuaaojj ja pfap sou
buijb jap oija^siui ouioa anb jBn^jjjdsa oiaBaauíji ja aXnjpsuoa 'a^janm
bj X BpiA bj 'ojjo ua ouiuiaaj un ap Baojdiaaj uoisaaAuoa B-q
•oasajuBp
ouistui ojxai ja ua Bjiatjdxa ba anb 'pBpjaA BasajjnaSojad is 'p^pjaA
UBiá íajjanm bj ap ouiuibo ja sa BpiA bj ap ouiuiea ja anb 'Bjamiad bj
'Bun axNVQ b opuatpnjB —bububui ap X aaXB ap o— Xoq ap Bjaod ja
aasq sou souotobuijijb soq "o^iui ap uoisnji oiuoa ouxaijuj ns X axMVQ
axqos somajBq anb uoixajjax bj ap sajBiaiui SBjqsjsd souias uBiapod

í('tnp^j\I
vipasD A, o jad ja vzjua sou
mpawo^ vuiatQ oj ua ouioan
:uaaip sou anb sojio sojjanbB uoa 'oiavQ ubx jap sosxaA sojs^

'tíajuanui vj ap ouiiuvo jap oipaui ua
:ajuaiauoa as osiaa ns A ía%uv(j otip
vpia, vj ap omiuno jap oipaui u^r

axwva
ii

�otros, y cuyo contenido mismo, cada vez más complejo y difícil para
nosotros de aclarar de la misma manera, el poeta moderno califica de
espantoso, o de promover en nosotros semejante impresión. La conso
nancia inevitable y provocada, casi como un ripio (y nosotros creemos
en el poder mágico del ripio, de Divina Comedia con Edad Media,
resuelve de un trazo, en una idéntica afirmación comparativa, que
ambas cosas son espantables. Pues, ¿en qué consiste este espanto?
Apresurémonos a decir que lo que el poeta moderno manifiesta con
su ripiosa, poéticamente ripiosa, afirmación, es esto: que la Edad
Media "nos eriza el pelo y asedia" espantosamente, como si en la
Divina Comedia, el espanto de aquella edad, de aquel tiempo o aque
llos tiempos, que evocamos históricamente con esa denominación de
Edad Media, se reflejase como un poético testimonio de tal espanto,
de tan espantable impresión. Y esto es lo que habría que empezar a
poner en duda, preguntándonos: ¿de verdad "nos eriza el pelo y
asedia" en la lectura del poema dantesco "el espanto de la Edad
Media"? ¿Y qué espanto es ése?
La selva pavorosa, el camino perdido, las tres fieras amenazadoras
que le salen al paso, todo eso, más la viva inquietud del poeta conforme
la ficción, la maravillosa visión avanza, no nos trasmiten, sin embargo,
una impresión de real y verdadero espanto. Más bien al contrario,
tropiezan nuestros ojos con aquella montaña deleitosa a la que el
poeta se ve imposibilitado de llegar todavía hasta que la sombra de
Virgilio no venga a socorrerle. Esta sombra, amistosamente evocada,
nos es propicia. Nos parece que estamos pasando las luminosas páginas
de un texto miniado: la evocación de esa realidad de visión nos
comunica como una especie de fervoroso encanto. Es una encantadora
irrealidad la que nos envuelve como un sueño o ensueño misterioso.
Estamos realmente encantados, presos en la luz y en el sonido, como
por una maravillosa red de palabras luminosas y cadenciosas; la mú
sica de los sentidos nos encadena suavemente por la poesía, y para
decirlo con palabras del mismo Darío: melifican toda acritud con su
arte. Ningún libro se ha escrito en el mundo que contenga ese poder
mágico de ensoñación espiritual, tan intenso, tan vivo. . . Cuando
cerramos los ojos después de leerlo —nos dice un filósofo—(1) sentimos
en la mano el dulce peso de un montón de preciosa pedrería. Y no
es eso sólo. Porque nos pone sobre el corazón y en la mente una
acariciadora amabilidad de sosiego, de paz, de venturosa espera. ¿Qué
prodigio es éste? No sería el espanto, sino más bien el canto y el en
canto de la Edad Media, lo que nos trasmite esa voz viva. La gran
claridad de la Edad Media, que dijo el historiador medievalista
Cohén, en lugar de su oscura, pavorosa sombra. Pero no porque sea
luz solamente la que nos envuelve. "Tinieblas es la luz donde hay
luz sola" —nos dejó dicho, en estupendo verso casi dantesco, nuestro
Unamuno—. Luz y oscuridad tenebrosa, riman en este misterioso viaje

(1) José Ortega y Gasset.
— 58

�— 6S —
BIIUOUOSXJ 9jdl.ll BS9 BXlSantU SOU O189 XO^ 'OlStx^ 9p BDIJOIB^ BXS9j3j BJ
9p 'Btsaod bj xod 'X 'Bjsaod bj 9p soiubs boj 9p oiubs j^ 'soxuasaftp
ts oiuoa 'sg •oxustuBiisixg jap X pBpuBjisxxg bj ap :BUBjisxxa aj bj ap
oaxun X jEuoiadaaxa sbxu ja 'Biaod xoXbxu ja sa osa xog 'aiuaxuBpBXBdas
'soxiosou ap oun BpBa ap X sopoi ap jeuosaad aiuaiuBAjsnjaxa sa anb
ojjanb^ ap 'Bas o :buijb jap ouBtnnij oxxaisxtu jap BXadoda Bun opuaxa
-Bij 'oaixxj aiuaxuaiuButiuopaxd oiuaoB buioi BajiBiuBxp uoxaBxuxtjB ns
osa xoj 'osxaAxujq ja jBuosxad uojisana aaBij as anb 'sa oisg qBuosxad
upjisana 'soxuBxafxp is oiuoo 'opoi aaBij as sxmvq ug • • "ioxsiojl o
O^QH O S3XMVAH33 O 3HV3dS3:3VHg B JU ÍOMVDÍ1Q O OISIOHIA OH31MOU
b tu :opunui jap SBsojnqBj sauotaatj ap jop^aja ojio uníámu b BSBd aj
ou anb Bso^ -oasaiuBQ aaBtj as ^xmvq 'ouans ns uoo ojos oun aoBtj as
3XMVQ #Botiaod ucusnjt ns ap 'pBpijBajxt ns ap SBpuatqBS y -Bsot^tpojd
BxniuaAB ns uoa Baijxiuapt ^j as aiuatuxBjnoas anb ja xod ajqtaajsuBJi
-ut a jBuosxad xaiaBJBa asa uoa afBiA ns ua ouisiui ts b buijijb as anb
BquiniBJijn ap soxafBiA sosa sopoi ap oaxun ja ^xmvq sa 'oSjBqtua utg
'aiuaiuaiuanaaxj ajxdax as jBAaxpaxu-BDiJOisxq upiOBUiiuxaiaput bj ua anb
OAtiButíoBxut oatdoi un uos opunxusBJi jb safBiA sog 'oniOHi^V VD3M3
'ojdxuafa oxuoa 'ajBpjoaax 'osb^ oxisanu b BjoqB uaxaxjax as anb soj atxb
sbxu XBixa ou xo^ *SBiaod sojio ua auaxi sajBuxajux safBiA ap uoxaBxnSxj
bSojbub Bisa anb bj á 'oAtiBxn^ij aístA osotjaisxtu ns ap Bisxuo^Bioxd ja
sxmvq asxaoBtj ap BxauBxu Bisa axiua aisxxa anb jBDipBj Biauaiajxp bj
opBjBuas aq saaaA sbxiq 'aiaanxn bj ap bjjb sbxu á b^b sbxu 'xas oxdo.xd
ns ua 'BjopuBaxjxuosxad 'BjopuBzxjBuosxad 'opotu asa ap 'uaA bj anb
'ubxxxu bj anb sofo soj xod aisxxa anb ajqvjtiupn ucnsm sa Btuaod ng *bxs
-aod ns ua xu 'epxA ns ua xu íbaia Buosxad oxuoa 'oxusxxu ja b opxxajax
aiuaxuBiaaxxp bXba ou anb sxmvq ua Bp^u Xbxj o\^ 'oaxxp^ajB opxiuas
un :ajqBXBdasux opxiuas ajqop un auaxi uoxaBaijxugis ajqop Bisa 'bu
-Btnnq pBptjBuosxad baja ns b axaxjax as anb oj opoi oxuoa 'oxa^ *oaji
-BaxjxuSts aiuatuajqop aa^q sou as oxxajisap ns ap jBnijxxdsa opxiuas jgj
'BpiA Bisa ap :BpjA bj ap opBXxaisaQ 'Biauaxojg ap ojps ou ^C 'opunxu
jap opBxxaisap un otuoa Biuasáxd sou as Biaod ja 'aijxuxj asa ap xjix^d
y #aixanxu bj ap oxaputj ja ua Bzuaxxuoa 'ja BXBd 'BpiA Bxap^pxaA bj
'BAanu BpjA bj anbxo^ ¿p^patxas Bisa axib xo¿j? 'siXDMVg 3Q Bjqtxasa—
aiuaxuBixas ^pjA bj Bxaptsuoa anb axqtuoq un a}UB saiuaxs aj^^
•oxujijn oisa aiuaxuBAisaxdxa Á. Bsaxdxa Xnxu topsxxaisap
un 'xopBuos un 'oixbijjos uq ¿oaxa aiuaxuajq^xnpxad ubi 'soixanxu
soj axiua oaia ubi 'Biaod aisa 'axqxuoq aisa sa uainb san¿j? '(Bxnzjnp
ns uozBxoa ja ua Bjxisap BiABpoi Á aiuatujBioi xsBa upisiA bj bX op^saa
Bjj ) "t4 * *' Bssa Bp anb^u anb aajop jx axoa jau — Bjjjisxp axu xooub ap
auoxstA bxxu — Bsaa Buni xssnb,, :sofo soxisanu aiuB oxioBjixn aiuax^ds
un oxuoa Baxa bj anb Biaod ja íojos axqxuoq un sa anb :oaxa axqxuoq
ojos un xod '—aisajaa Á oausxxaiqns 'oAjiBxnáxj opuntusBxi o opunuí
ns ua Biuaisns aj anb zxbx bj— oiuaxuBpunj o as^q ns Bxanj xs jBna
'auajisos as 'bdjisbiubj 'BsojnqBj 'Bajiaod upxaaxj ap otaxjxpa osoi^ipoxd
'ooiSbxu aisa opoj^ ¿aiuatujBuxajux 'BpBiuaxuxxadxa pBpxaA ap 'p^pxjBax
Bun BaxBxi uptaaxj Bisa sa o^¿? "Biaod jap zoa bj ap ossd ja 'opxSuxj

�de su personalidad humana, inseparable de su personalidad poética,
que le señalamos: la de solitario, soñador y desterrado eterno. Toma
esa nueva tierra —y cielo— de eternidad, su viva palabra creadora,
sin perder, al fijarse a sí misma esa permanencia, el profundo y sutil
estremecimiento de lo pasajero y perecedero en que se engendra. No
conozco ningún otro poeta en lengua alguna que conserve para noso
tros, ese misterioso latido de la sangre, esa vivísima pulsación humana,
en su verso, en su imagen, en su concepto, a la par que la aparente
inmovilidad sideral que lo verifica. Su poesía: "tutta é dipinta nel
cospetto etterno". — "Como en el rostro en que se espeja la nave que
los ojos miran descender — río abajo — por la corriente: — "come
dal viso in che si specchia nave che per corrente giú discende". Poe
sía, poema, Comedia, verdaderamente divina, en realidad de verdad,
divina. La oposición triangular de sus términos, en el Poema Sacro
"il poema sacro — al quale ha posto mano e cielo e térra — stanco"
—nos dice Dante. La unidad Infierno, Purgatorio, Paraíso, es, efec
tivamente, una santísima trinidad misteriosa, que tiembla de serlo, y
por serlo, al contarnos, al cantarnos, de ese modo, que lo puede ser,
que lo es, por su mismo estremecimiento, vivo, pensado y soñado de
esa manera.
Pero no puede decirse que la raíz, el fundamento de la Visión
dantesca, sea naturalmente o sobrenaturalmente tan sólo infernal. Ni
más acá, ni más allá de la muerte, el poeta se afirma solamente, como
la leyenda, basada en una mayor popularidad de la parte infernal de
su poema le manifiesta, como el viajero del Infierno. Su mensaje, su
grito, no puede dividirse, aislarse, de aquella triple voz que junta,
inseparablemente unidas, las tres partes de su poema; este grito es
acaso el más hondo y puro mensaje de amor que ha pronunciado una
voz humana. Pero el Infierno no se apaga —no se apaga con esa voz—
en esa voz: al contrario, se enciende, se ilumina de nuevo fuego. La
raíz humana de ese puro grito de amor, de soledad y de destierro, se
nos ofrece aparejada en visión de sueño y realidad de canto. La fuerza
y el canto, que no pudieron vencer los infiernos fantasmales con sólo
su virtud heroica, diríamos, que, al santificarse por la fe cristiana, se
hace fuerza de canto que violenta los más altos cielos. El poeta no
tiene empacho alguno para llamarla con su nombre: "ebbrezza", em
briaguez. El canto, para embriagarle de ese modo, se hace música de
los sentidos: su visión, por el sueño, ilusión de mito. La alegría del
Universo, su entusiasmo o deificación, divinización jubilosa, se le mete
por los ojos y los oídos, le embriaga con su dulce canto infernal y
celeste:
"sí che m'inebriava il dolce canto.
Ció ch'io vedeva me sembiava un riso
dell'universo: per che mia ebbrezza
intrava per l'udire e per lo viso.
Oh, gioia! Oh ineffabile allegreza!"...
— 60 —

�— 19 —
oubiu uoa ep sou as anb u^d jap o^aBuiB o^sn^ ^a buioj y 'BpBSajj ns
b oqaad ja ojaaiqB bij aj 'aopBuos ja 'oijbjtjos jg "oaaaijsap jap oojb
jap aiasd anb bj sa jE^aoui b^bs Baaiuiad Bg • (44B}uaj md uaiA bsta
-aad BjjaBS aqa,,) 'aajp sou '44oiaBdsap sbiu auaiA BpiuaAaad B^aBg,, *bu
-Buimj uoisiAaad :Biaajoad A Bjsaod ap Bsoaapod ucusia 'opora asa ap
'aoBij aj as ouans jg -oiuaiuiBsuad A pBjunjoA ns 'oasap ns ouans ja ua
ojsand Bq anbaog "ouans ja uoa a^janiu bj BSBdsBa^ • (apBa oiaom odaoa
aiuoa ippea g^^ — 44BijStd ouuos j4aqa uion4j auioo ippea g??) 'a^anuí bj
ua ouioa ouans ja ua a^a Bjaod ja 'ojos saaaA sop 'opBjjaisap Á ojog
•ouansua ja o 'ouans ja ua BjsBq rojJB^iAa BJBd BiauBji^tA BJ^sanu ap
p^pisaaau bj á oásaia ns ap Biauasaad ajuBjsuoa bj BjBuas sou 'oijbjj
-uoo ja aod CBjinbiuB o aÁiuisap oj ou 'oujaijuj jb aauaA is 'Bjaod jg
•BpBjmbiuB 'une souaui 'iu íBpinjaxa ou oaad 'BpB^ipadng 'Buaa^a bzub^
-njuaABuaiq o Bja^ajB ap oiuaj^xa oajo ns b BpB^ipadns aaajBdB sou
'ouaatjuj ns uoa 'aiMVQ BatjiaaA anb Baiiaod Biauaijadxa bj anb JBa
-ipui a^sBg 'ojxBpaoaaj ajs^g 'oasajuBp oi-iejaupr ja opoj BjoqB jin^as
b souiba o^¿ -BzuBjadsa ap 'jouib ap 'aj ap 'sBSOuiumj 'sbjio SBjjanbB
opi)uas uBupuai ou zaA jb^ 'sBjja uts 'oaag 'uoxaBjadsasap ap SBjqsjBd
:ounjso jojo^ ap SBjqBjBg "Buaaja uoiasuapuoa Bun íou^a^a aojop un
íp^paid uis o^uBdsa oaapBp^aA un a^quioq ja axqos uapuadsns 44oanaso
jojoa ap,, SBaqBjBd SB^sa ]^ 'BzuBaadsa Bpoj souiauopuBqs anb souop
-uaipsuB 'ouaaijuj jap SBiaaiqB aaduiais SB)Jtand sbj uaaip sou ojsg
tiOÁnp Duuana oí a 'aujaa uou as
asoa uonf uou aui o izuvuiq^)
•BUJa^a ajuauíBATA 'pBpaaA ap Buaaia aaBq bj anb^od 'botS
-bjj BZBuauíB ns ajqBjuBdsa Á ajqijjoq sbui oqanm aaBq ouaaijuj jap
Baxjaod Biauaiaadxa bj 'opoui jbj ap asjBZBjdsap jy *jbjjouiui 'a^uaiuBaif
-opBJBd 'o 'Buaa^a ajaanuí ap sa oj uaiqiuBj anbaod 'Buaa^a ^ptA ap aj
BAanu bj ua ajuaÁaaa ja bjb¿ oaapBpxaA A j^a^ sbui oqanuí sa anb Bjaip
as :ojjaauaA ap pBpxjiqjsod bj aod opjnuiiusip Bq ou jBuaajur aoaaoq
13 ^JtJJ1113^ -^ ^jqiaaaj A zo^jb sbui BiABpoi 'ouaaijuj ojjo ua
jb asopuBnjuaaB 'isb Baadns as 'souaaijuj soj ap boiSbji
bj ap pBpiaoajB bj :Bpuoq sbiu uoiobuijijb ns ouxs 'BpiA bj ap oatoBjj
opjiuas A ojuaiuiiiuas jap uoiaBiAsap bj ou 'osbo a^sa ua 'oSisuoa BAajj
'ouaaijuj jap BaopaauaA 'ojubo jap Bzaanj Bg "znaa bj ap ajqBJBdasui
sa baia aj B^sa oaag 'o^siag ja ua aj bj aod 'BiABpoj a^uauíBaapBpaaA
sbui BziuBuinq as 'oiaBa^uoa jb íodijtiu aoaaq ja ouioa 'BziuBUinqsap as
ou '—asaBSojpua— asaBziuiAip o asaBuisBisnjua aod 'B^aod jg -buisiiu
BjaáajB Bsa 'Band sbiu 'Bsua^uí sbui BjopuapBq 'ajuauíssoaojop ^X^aqns
'oaa osoaqauaj 'oanoso 'siausuosaa Bjaquios Ba^o anb 'uaiquiB^ 'aaip sou
'Bidoad BpiA ns ua ouioa 'a^aanuí bj ap ouiuibo 'Biuaod ja ua Bn^adaad
as anb A 'uajaaiApB aj Buoaa^ ap sajua^ sbj anb 'BOijoauBjaui 'Bpss
-ubo Bjanjis Bsa '—oinsiui js b 'ja uoa aiuauíBApaaja 'auiiadxa as anb
-aod— ojaiuiiadxa o 'oja^saadxa jb baja uoisaadxa ns b A (a^sad sa aBS
-uad) oiuaxuiBSuad oidoad ns ap a^sad jb íBisaod ns 'Biuaod ns B^sana
aj anb aBsad jb aqap as 'sjanjis Bsoaojop ns 'uptaBnuaixa ns 'BanJoij
BpBaaBuiap ns anb saaaA SBqanm oqaip Bq sou Bjaod ja anbuny

�ajena; y siente el desvelo por la dureza del lecho prestado, que sintió
como SÉNECA; y del tener que subir y bajar por las escaleras de los
otros: "Tu lascerai ogni cosa diletta — piú caramente — e questo é
quello strale — che l'arco dello esilio pria saetta. — Tu proverai si
come sá de sale — lo pane altrui. e comme é duro calle — lo scendere
eT salir per Taltri scale." — Y éste es el destierro espiritual, de que
nos hablaba Unamuno; el destierro espiritual que sirve a Dante de
asidero doloroso —como un clavo ardiendo— para no perderse a sí
mismo en los laberintos infernales; para encontrarse vivo, más allá
de la muerte; para poder decírnoslo más acá, con veracidad de cora
zón y pensamiento: con grito de poesía y de verdad. De ese modo,
ese grito suyo, infernal y celeste, hará como el viento, que azota las
más altas cimas: "questo tuo grido fará come vento — che le piú
alte cime piú percuote; — e ció non fa d'onor poco argomento". — Y
honrará al poeta eternamente no haber sido tímido amigo de la ver
dad, sino valeroso en decirla. "Ho io appreso quel che s'io ridico —
a molte fía sapor de forte agrume". — Así le dice el poeta al tatara
buelo insigne, que le contesta, luminosamente, encendiéndose más aún
en la luminosidad de sí mismo, "como el rayo de sol, espejo de oro";
las malas conciencias, o la propia o las de otros que tengan de qué
avergonzarse, sentirán amargas y duras tus palabras verdaderas; pero
debes decirlas de todos modos; y el que tenga roña que se la rasque:
"e lascia pur gratar dov'é la rogna".
¿Cómo se nos manifiesta, se nos pone de manifiesto, la visión
dantesca? Desde luego por la poesía, por su propia poesía. Y esta
poesía verifica la Comedia divinamente —misterio del alma— ponién
donos al poeta en evidencia poética de verdad: por serlo. De aquí su
identificación total con la ilusión que crea, y su consiguiente defini
ción de mito. Mirando a su Infierno, entrándonos por él, adentrándo
nos en su fantasmal y sombrío laberinto entrañable, poblado de mons
truos y quimeras, siempre hacemos pie en algún episodio o anécdota
de sentido y sentimiento trágico, que nos sitúa, en ese sentido, y con
ese sentir, para su mejor entendimiento. En el Infierno están, gené
ricamente, y por definición, los que han perdido el bien del enten
dimiento, nos dice el poeta (il ben dell'inteletto). Y singularmente,
del entendimiento del amor; para Dante no hay otro (inteletto d'amore I. Este amor, este entendimiento, es divino. Todo en el Infierno de
Dante, tan poblado de numerosísimos habitantes, se nos manifiesta
con plenitud de mal o de males, pero no vacío. Ateniéndonos a su
interpretación más superficial, diríamos que con su riqueza de po
blación penal, su inacabable y tan poblada inmensidad de espantos y
dolores, de angustiosas desesperaciones y daños, es todo lo contrario
de un Infierno vacío; y que el minucioso pincel de un primitivo nos
desentraña sus figuras, proyectadas sobre paisajes miniados minucio
samente, con precisión de trazo y expresión tan viva, que, no ya a un
poema en cada verso puede dar cabida en su horizonte, como pensó
BÉcquer, sino que hasta por sus mismas perspectivas de figuración
imaginativa se proyecta, en sus espacios imaginarios, todo un mundo
— 62 —

�— S9 —
ap is 'souisiin sojjosou ap sopBsaaa^uisap soaafeíA ap 'soasniu ap
-isla ap Bai^STjn^ p^pisoiana jiaand Esa ap soujefodsap souiaqaQ
•44BssBd a epjen biu 'joj ip uibuoiS
-bj uou — BuSaps ij Bizijsmá Bipaoaiaasiui?? :xBSBd jb oíaaadsap asa
uoa Buirujnj sa[ Bjaod ja íoiaaadsap ojnyosqB sbui ja sa upiaBuapuoa
ng 'ajuaiujEnái uBuapsap soj Biapsnf bj X Bipaoaiaasiui B-q 'oSiisbo tu
oiuiaad uaaaaaiu o^j • (44ajaos bjjjb iuo4p uos isoipiAui aqa — 'BSSBq
ojubi a bjia Baaia joj b^ a^) bjjo aamb[Bna uBipiAua anb 'BzafBq pj
ap 'Bap ub^ sa ^piA ns Á i (443}joui ip BzuBjads ouub uou iisanb9,)
a^januí ap BzuBjadsa tu '(¡uapsap opuadn^sa anb uoa X!) B^aod p saip
sou 'jauaj uBzuBap BJainbis tu anb so^ "BapuainB pBpptu o p^puoq
ap 'OTpo ap X jouib ap 'Baap^pjaA uozbj X uoiSBd ap saaBdBauT aod
uBqBTaajdsap BjnS ns X axMVQ anb 'sotc[tj so^anbB anb unB sajoa^ qa
ua uBjsa anb ap asjBaa^ua uts ouj^tjuj p ua opuaTATA uBjsa '^dpa ns
ap saiuaaouT bX ou anb 'sajuBJouáT scq "opoj ap puiajm ajuauíBasa^
-uBp sbui o^ 'ojuaiuiipuajua pp uaiq p opipaad jaq^q ap b^ :Bjja^uo;
ns aod sosoaáipd ^oazouoo anb souBiunq saaas so^ sopo^ ap sosoaáipd
sbui so[ uaaaaEd aiu anb —oduiaij p ua sapmiaídsa sBjsiam— SBjsp
-^aisa o sapan^pa SBisian^ Xbjj -ajoíin^ pp aja^d Baatuiad B[ ap Ban^
-oa^ b^ aaaipad anb jap otuo^) qa ua aiuauíBsaadxa asopuBpanb 'ja ap
opuBsed ou saaaA b íouaaijuj jap Banjaaj bj 'aaaijaad X 'Bjsn^ aj anb
'oaaBg Biiiao^ jap jBnjiqBq aoiaaj jap oijuoasaQ 'BpiA Bidoad Bajsanu
ap jBnqaídsa uoiaBaijiaaA oiuoa BisaijiuBiu sou Bjaod ja anb jBuaajuí
uotsta BsojjiABJBUi bj ua '—oasa^uBp B}janA X Bpi ap a^ajjiq uoa Bas anb
•une— SBjaA ap asaeaajua BJBd 'Bas o 's^aaA ap j^ajua sa^d oiuiub ap
upiaisodsip aoad bj aaaaBd aiu 'sa^uBaadoui a^uauíBaisij 'soatjbut^buii
'aiuauíjBanjBU 'sojoj^uaXaaa 'sajBuaajuí safBjBd soisa aod jiaand p^pis
-oíana buit j^ 'pEpijiaand —Biaaiaui o— B^aaia Bun bjjbj aa^q souaaijuj
soj ap ja ua jBj^ua BJBd uaiquiBj 'oija^uBAg ja aqiaasaad unSas 'souiu
soj ouioa asaaaBij bjjbj aaBq sojai^ soj ap oupjj ja ua aBjjua Ba^d
ouioa tsb anb 'opnadaa aq sbiu saaaA SBqanuí X 'zaA Bun iqiaas^
•osiBaB^ ja X oíaoiBííjn^ ja :Buiaod jap sajBnj soa^o soj opotu
ouistui jap asjBjisiA uasaipnd is anb ja ua joXbtu ouiisjqanuí Biaas sos
-oíana SB^sian^ ap oaauínu ja j^ 'ojaEjisiA BJBd sajBnqqBq sapEpijiaBj sbj
SBpo^ ap souiBTJBzoá a^uauíBanáas 'btjbjj ua oaiisijaB ouisiani ap sax
-b^itj soiuisi^uBj soj ap ojio aainbjBna ouioa o 'ubjij^ ap ouion^q ja o
Burpug BjjidB^) bj oiuoa asjBjisiA Baaipnd aiMVQ ^p ouaaijuj ja jBiaa^
-btu BJauBiu Bun ap ig •o^uauuiaapBd ns uaaip sou anb 'sbubtuiiij saaoA
X 'souBiunq soj^soj —sbtu ajuaiuB^iuijuí sotuijuasaad—- sounSjB souip
-uas 'biuiouosij Baanq ns sbji 'anb bX íbjbdsbui ns uoa Bi^sn^uB sou ou
sand :Biauasaad ns uoa 'oAi^aaja 'jboj ouBp un aa^q sou ou zaA jbj osa
iod I9n3"íl\[ UOQ oajsanu Bjjip oiuoa 'otoba ns ap souopuBuajj 'Bp^u ap
aiuauíBSoijsnSuB Buajj sou o 'BpBu ap btoba sou anb oaad ísaaojaoq
X so^uBdsa ap o 'aoaaoq ap X ojuBdsa ap 'ajuauíBAiiaaja 'Buajj sou anb
aiaap soiuapod sauoiaBanáij sajqísiAui o sajqísiA ap o^unfuoa osuaiuui
a^sa j^ 'aja 'ojob^ 'BjBuiaBq 'ouijoájq :B^aod ja sopBjsiB opBfap Bq sou
'oAijiuijap oaijBiuBjp oixaiaB uoa 'bjjb X inbB 'anb sojjanbB oiuoa 'soai^
-BJ^ soiposida sajqBjuoaui ap ajqBqBaBui uoiaBxaua^ o uoiaBiuauuaj ua

�veras queremos entender la lección infernal dantesca. Sentir y pensar
con el poeta, personalmente, el misterio del alma que en nosotros
tiembla, temerosa ante la vida como ante la muerte. Comprender de
este modo por qué la más leve referencia humana a un hecho vivo
adquiere en esta misteriosa, mística experiencia poética del mundo y
trasmundo del hombre, esa "agonsciosa carizia" que nos dice Dante:
angustiosa carencia espiritual de todo —de todo saber— y entender.
(Este vocablo carizia que es carencia, nos da, en nuestro español cari
cia otro sentido, paradójicamente exacto, aplicado a la Divina Come
dia: angustiosa caricia). Pensemos en aquellas tres fieras que le salen
al paso al poeta; pensemos ante su bellísima, si temible presencia
natural y sobrenatural, y por referencia alegórica, si no es, en efecto,
posible, la paradoja de estos dos términos juntos, caricia y angustia,
para el lujurioso poeta que sabe, y nos dice en su Poema Sacro, cómo
el amor, "que a ningún amado amar perdona", puede por sí mismo
sernos salvación o condenación eterna; pensemos, recordemos, la an
gustiosa caricia de la llama viva, en la que perpetúan, eternizan su
amor, infernalmente, Francesca y Paolo. Todo el poema dantesco que
nos acaricia con su canto y su encanto, vivo, musical, poético, inefa
ble: ¿no nos angustiará también por la plenitud de su sentido, infer
nal y celeste, que exige de nosotros un esfuerzo capaz de remontarnos
basta ese pensamiento, basta ese sueño?
Al salir del cuarto girón del Purgatorio, cansado del vagar de sus
más diversos pensamientos, al poeta se le cierran los ojos, y convierte,
trasmuta, su pensamiento en sueño:
^Novo pensiero dentro a me si mise,
del qual piú altri nacquero e diversi;
e tanto d'uno in altro vaneggiai,
che li occhi per vaghezza ricopersi
e'l pensamento in sogno trasmutai!"
Otras veces he subrayado esta definición poética que me parece
la más justa y exacta para la Visión admirable: trasmutación del pen
samiento en sueño.
Sueño y ensueño que tomará cuerpo, figuración mítica ilusoria,
gracias a la expresión y forma simbólica, alegórica del Poema Sacro.
Con razón Dante se sentía enflaquecido, extenuado por su viaje ma
ravilloso; porque la alquimia imaginativa que nos ofrece la sustenta
de su propia sangre: "non vi si pensa quanto sangue costa". Pues
"sólo la sangre es espíritu", nos dice la Escritura. Y esa sangre espi
ritual del hombre, es la de su fe: la del hombre cristiano. Y la fe
tiene que hacerse nuestra sangre, nos dice San Pablo. La superación
de la tragedia no se pudo hacer sin sangre humana al mismo tiempo
que divina; y es verdad que ese sublime sacrificio levanta en nuestro
corazón la más extraordinaria esperanza, por el más inconcebible y
supremo amor; pero también ese mismo amor ahonda, con la misma
medida de angustioso sufrimiento y pesadumbre, la responsabilidad
de la culpa, la desesperación de la condena. El Infierno, o experiencia
— 64 —

�— S9 —
sbui u^inb 'opBiusiuiisua ajuaiuBsoixnj sbiu Bjaod ja 'saxNVAHa3 "bis
-aod bj opBuisiinisua Bq 'ajuauíEUBumq 'ajuacuBaiBxj sbui anb Bjaod ja
aaajBd sou 'oidoxd is ap Bjs^q opBxxajsap 'ouisitu is ap opiaaxnjua sbiu
Bjaod ja 'axMVQ 'opunra ja ua BUBijsixa aj bj xod opsuiuijajap oaixojsiq
jBnjixidsa ojiquiB jb oxaijax ara i otusiuBijsix;^ jap A pBpuBijsix;^ bj ap
'oíainf ira b 'sBjaod soaijeoijiu^is sbui á saxoXBtu sop soj 'saxMVAaa^) A
aXMVQ ap ja 'soaixpjsiq souijsap sop sojsa ap uojaisodo bj ojBuag
#a\ioivxMOj\[ b A oiaAvmóvj^ b xBpiAjo uis :saxMVAaa3 xod A aavaasa^
-VHg xod 'pEptuBuinq ap orasiuBumq opuBJBdas 'BjopBJJBsap uaiquiBi
sisixa ouioa 'BpiSooax Bxas 'Bjauíixjsod Bqoasoa ns opuBna íuBxquiais
anb ouisiuBinnq ouisiiu jap stsiaa bj 'ojja uoa 'zaA ns b 'opuBziiajojd
^ajuauíBiaijaij ojopuBziuBBd 'isb ojaiaap xod 'uBJBziJBjnaas '44OAanu
ojijsa aajnp?, ns 'ajirasBaj saj axMVQ anb oaijaod afBn^uaj ja opuainS
-is 'vDavaxa^ A oíaavaog anb 'BjsiiuaaBuaj ouisiuBiunq jap jBa^oqjB
ooiup^B ja ua :baia sbiu xBjndod pBpixBptjos ns xadiuoi b ba oubijsijd
ajquioq ja anb ua oiuauíoui ja íouisiubijsix^ ja A pBpuBijsxj^ bj ajjua
sisixa ap oaixpisiq ojuauíoui ja opuBuxuqna '^JX l^íS I9P IBPTuí IÍJ
jb 'Bn^is oj sou 'xnvaivj\[ ^jxjp oiuoa 'odtuaij ns ap ooi^bjj oui^sap
ja jBjqBq oziq aj anb afBnSuaj ja ^ "p^pjaA ap oiijS un sa anbxod
'oaia ojixá un sa 'ouBuinq ubj 'ouBuinq ojix^ asa 'BiuBg bubjuo^\[ bj ua
aiuaiUBSoxojop ojopuBxnd 'ouaaijuj ns ap SBpB^uaj^uBSua A SBpiJjnd
sbj ap opBauBXJB ojopuaiqBq 'ojata ja ua o^sand 'axMVQ ap
ja 'SBiSojoapi ap ou A SBiauaaxa ap souiiaia sauainb bjb^ 'oubij
-sixa BjqBjBd bj ap axqinoq BjqsjBd bj 'oMíii^VMfj ojjsanu Biaap ouioo
'XBJBdas Baunu opipod soiuaq ou anb soj bxbj 'oisij^ ja ua
sa^uaXaxa 'ja ouioa A ja uoa 'somos anb soj Bx^d ro^six^ ja ua
sa^uaXaxa soj BJBd 'souaur jb 'Bjsa o-q 'biobjui Bjsa anb oSip —ojuá ns
ap afBsuaui ja 'sa ojsa— jBuxajuí Biaajoxd 'axwvQ 9p Biaajoad B'j
•BiaBjuí soxjosou BjsBq opusSajj Baixojsiq uoiaBaxjtjaA ap sojSis ua ajd
-tuna as axxiVQ ap Ba^aod Btaajoxd B"q "Bxajua Bj^aij bj opuBpunuí 'sbjj
-Bjnuí sns opuaidiuoj '^pxoqsap as anb Bjxaaaj^d 'axMVQ ap sandsap
'anb 'oiu^a ap A BiauajoiA ap 'zoa ap A oiauajis ap Bidoxd Bzxanj bjubj
uoa 'Bixosnji ajuauízojjB 'Baijiui pBpiuiJoua Bsonxjsuotu ns 's^ubjb
A SBxnjxoj sns opBáuojoad Bq 'oiuBjqanb ns opiaanbixua Bq oujaxjuj
jap uotaBziuBuinq wj 'oiuaiuiBsuad ja ax^uBS ap ouans na BjntusBjj anb
bj '4tajáuBS bj ap Baisnuí,, 'Baisniu Bjsa opuats an^ig 'sojubjj A sopitua^
sajqijxoq ap 'sajBiu ap a^uaxuBSofoSuoa 'Bjqand as 'oaiojsa o^uaiuiBsuad
jap oiaBA ajuauíBsoiisnSuB 'oxaBA oujaxjuj j^ 'p^paiduit bjiuijui ap
'ojuBdsa ap uoiaBUiJijB ajqBxnpxad ap 'ouBp ajqBqBaBui ap '—Buaaja
A bata— uoiaxpxad ap ubjb a^uBjadsasap A opBxadsasap sbui jb 'sojaia
soj ap oaa ouioa 'pBpajos ns A oiauajis ns aiuauíBJouos a^qB anb boii
-aod uoisnji ap bjbosbui Bun uoa 'opunuí ja ua BUBijsixa Biauaixadxa ap
sojSis aaajj ap sandsap 'axMVQ B^sajuoa '(a^xanuí bj ap BpBxoui baja
bj :bs3 anb Bsoa bxio sa ou ouxaijuj ja A) ajaanuí bj ap BpBJoui bj sa
anb 'axquioq jap oajuap 'ouisiui ajquioq ja ua :vD3K[ag BqBjsajuoa anb
¿ouxaijuj ja Bjsa apuop? ap Bjun^^aad bj y qBuosxad pBpijtqBSuodsaa
A uoxaBaxa Bidoxd ns ouioa ojxBjdaaB b opB^ijqo 3A as anb axqiuoq
ja ua zoxjb ajuauíBsoxojop sbui oqaniu aa^q as 'ouxaijuj jap Baijaod

�trágica y divinamente la ha enfurecido; y los dos, decía, al filo de dos
siglos, cuando el cristianismo hace crisis trágica de cristiandad, y el
humanismo renacentista, crisis cómica o tragicómica, de humanidad.
La Divina Comedia, nos parece, por eso, algo así como la epopeya del
hombre ensimismado: el Quijote, la epopeya del hombre enfurecido.
Y entre ambos, esos otros dos, enormes poetas tragicómicos, en quie
nes la espiritualidad cristiana se bifurca, como en Miguel Ángel, con
ansiedad de desesperación interrogante, el joven judío español, el
endiablado poeta semianónimo de nuestra Celestina, y el no menos
endemoniado y seudoanónimo Shakespeare. "También los demonios
creen y tiemblan", escribió el apóstol de la esperanza.
Este ensimismamiento, que decimos, de la poesía de Dante, nos
descubre, en cada una de sus propias fronteras interiores idéntica pu
reza de poesía; de poesía cuya naturaleza y figuración tan viva con
siste en hacerse de ese modo, en todo momento, fronteriza; siempre
es una motivación expresiva, ajena al fenómeno poético mismo (a esa
especie de absoluto poético sustantivizado, "ídolo bello" de los esteticistas) lo que determina esas fronteras; una especie de contrabando
espiritual por el que únicamente se verifica la poesía.
Una magia verbal que se hace música al adentrarse metafísicamente en el tiempo, en su tiempo, afirmándose, creándose su moral,
místicamente, por el sueño —misteriosamente pensado y sentido— y
aún sensado de tal manera — de esta poesía puede decirse, como
dijo el griego del mar, que es lo más puro y lo más impuro. Es la
poesía más pura y más impura que se ha escrito, tal vez por la com
plejidad, diríamos integral, o integrante, de su verificación o realiza
ción aparente. Una poesía en la que, como decíamos antes, el poeta
se hace cuestión personal de todo, como de sí mismo. Notad de qué
modo —y es sólo un ejemplo entre cien— Dante espera a encontrarse
en la cúspide de los cielos, para justificarse desde allí, más humana
mente que nunca; y no ya de su conducta viva de pecador, tan copio
samente sensibilizado por toda suerte de lujurias, o de su pasión polí
tica, sino para verter, desde tan alto, su cuestión personal —su cues
tión política personal— con el Papa Bonifacio VIII; para que la
fuerza de su acusación, tan personal y humana y pecadora, haga tem
blar hasta los más altísimos cielos, que, efectivamente, se oscurecen
y tiemblan, ni más ni menos, nos dice humildemente el poeta, que la
noche trágica en que agonizó y murió en la cruz el Cristo. En esta
sublime exageración aparente encontramos la viva imagen iracunda
del poeta, dominada con expresión serena de justicia; como la que
debió tener el rostro airado del Cristo juzgador que pintó Miguel
Ángel, y hoy enturbia su limpia faz, macerada por tantos humos,
casi se diría que simbólicamente, en la famosa capilla de San Pedro,
que sigue dándonos testimonio, por la piedra viva, del imperecedero
escándalo de la sangre; para seguir siéndonos, justamente, a los cre
yentes cristianos y católicos, la piedra de escándalo que hizo rodar
el Dante, con tan estrepitosa delación y acusación mortal, desde la
cúspide divina de los cielos. La pasión dantesca nos parece, embria— 66 —

�— ¿9 —
jsb j^ -pepiuiAip bj ap oaia opijBj ja sopap soj uoa opuBsjnd 'opuBaoj
'ojJBsjnd 'ojjbooj 'asiBtuanb uis 'opoui asa ap 'usipod 'pBpaaA bj jod
[a ua oueta bj opuatjaui íbuibjj bj ap ojnaso uoz^joa ja aa osajd
anb —vaaxias uajquiBj— soaiojsa soj usiaja 'ojuaiA asa 'nju
-idsa asa oja^ "44ojjb oj ap jaasu ouBsaaau sa osa ^od^ qojsodB ja aaip
'44njjjjdsa sa 'njuídsa jap opiaBU oj X aujBa sa 'atusa bj ap opta^u oq,^
'(8 'III 'Mvnf *s) 4tniujdsa jap optasu Bq anb janbB opoj noa aaa^uoaB
tsy -ba apuop b ra auaiA apuop ap saqss on oaad 'opiuos ns saXo nj
rajatnb apuop Bjdos (niutdsa o ^uinaud) o^uatA j^^^ raaatnb apuop
Bjdos anb 'n^utdsa ouisiui ja 'o^uatA oinstm ja aaduiats sa 'b^bui bj
0baiab bj anb ojuatA ja j^ 'anSutjxa as ou ts 'oAanu ap BJBjuBAaj as
aadiuats 'BjopuBjjitnnq 'ajBqaaaB bj anb bj Bas ojuatA jap BtauajoiA bj
anbuny *oasap ns ojjb oj b aaduiats aAjanA 'BtauajotA bj aod 'Bpta
-joja^ o 'Bpiaaoj BuiBjq • (4toaoj ni aaBj bj^ibu atuoa bj bcu^) ttoSanj
ja ua aasq BzajBjn^Bu bj otuoa zBq^^ :ax\[VQ j^ #ajuBS bj ap satS
-BJJ BianpiqBS BnStiuB Bsa opuBz^ajuts 'oatojsa ja voaMas ojuasa ejqeq
'woqaaaap ojata jb ba as 'aaatnb anb oj jaasq ^fap aj as o^anj jb tg^
•ojat^ jap BaijBtusiqB p^ptp
-unjoad bjjb sbui bj BjsBq oijbuiSijo ouaaijuj otdoad ns ap
pBptpunjOJd bj apsap ojjB^uBAaj BJBd 'BjqBjBd ns b njadtuí ja '
bj 'ajuBauíBjj —Bjaod ja eutp anb— ojuS b ojuS BJBp — (44¡baia jouib
ap buibjj qo!^ — bata jouib ap btubjj o) 'jouib ap baia buibjj—
oSanj jap buibjj Bn8i^uB bj ua asjBuiSiJO jb 'bsojoiub Baijaod
-uo Bsa ojaj -oasajuBp afBii^uaj jap 'jsujajui ajuatujBuiSiJO Biauauad
-xa 'Baijaod upiaBaijiuáis bj spo^ 'usipuaaui 'uapuaiaua 'oaiBjj oáanj
jap 'joiub ap buibjj BnSi^uB bj ap soiSiisaA soj 'sajBuas sbj 'souSis soq
• (44aBiuuiBjj BiSpsaA suajaA oasou^py,, — 44buuubij BaijuBjjap
oasouoa :tiuajj uou aqa osbuiij a4iu anSuBS ip — BiuuiBjp aqa
•ajquiaij ou anb aj^uBs ap bjo oiusim js ua ajuais ou opuBna 'oisa Á
1buibjj BnS^uB bj ap —sajBuas o jBuas bj 'souSis soj— ou^is ja oazouoa
:osjaA oidojd ns uoa 'omoaiA B 90ÍP aI 'ouojB^jn^ jap uij jb 'aj^
-sajja) osibjb,j ja ua aaijjsag ns ap BuiAip upiaiJBdB BjjanbB ua '
ns ap aísn^uaj ajsa Jod j^ #Xoq ap 44SBjsijijsa?9 soj uaaip otuoa
-iuSis ajdtuais jas ap sbiu b 'oaije^ijiuSis aiuauíBAisajdxa '
aiuauíBsajdxa afBn^uaj un ouioo 'jofaui ajip 'Bsaijuoa bj 'Bjnuuoj bj
íBaijjjod X Bsoi^ijaj 'jBuoisBd Buip as anb 'Bajía Bun jod Bp^pjBdsaj
ajduiais 'Bai^aod uoiaBJidsui ns sosjaA sosoiubj sojsa ua Boijdxa '44oaou
jijs aajop^, jap Bjaod jq 'Bisaod bj b biusiui js b Buap^aua X 'otusitu is
ap Bjaod jb Bjqij 'jouib ap BjnpBjaip 'bsojoiub biubjij aajnp Bjsq
oa 'ouiuap ojjap ayo
opoiu janb v a ío%ou 'jids auoiuy
opuvnb ayo un uos itu o¡n
:biubjij ns b apBnsjad sou 'Bjaod jap baia zoa bj uoa
'odtuaij ouisiui jb 'ojad :ojusdsa ap aaapnuiua X aaapjosua X s^aia sou
'soiq ap ja ouioa 'ajqtuou ojos oXna 'BpiA bjjo ap 'sptA bj ap psp
-jaA bj 'ajjaniu bj ap BpiuBin o Bpjjsn^ 'oustunq jas oidojd ojjsanu
ap jBujajui a opuoq sbui oj ua bjubo sou anb 'ajsajaa saisnuí ap

�ponían, metían la mano en el fuego trágico del Infierno, por la verdad
viva de la sangre, que otras veces dejaron correr, libertándola de sus
venas, libertándose por la muerte. Dante, no: porque ha nacido del
espíritu, porque ha nacido o renacido de lo alto. Su voz humana se
hace voz, de nuevo embriagada por la sangre divina, al entregar, tem
blorosamente, hasta la última gota de la suya, para cantarla, y decír
nosla verdaderamente en su maravillosa Visión sagrada. "Con altra
voce omai, con altro vello — ritorneró poeta..." —nos dice: con
otra voz, con otra voluntad, con otro querer, que presta a su grito, a
su mensaje infernal y divino, ese aire desdeñoso, y tan grave, a la
par que tan puro y poderosamente iluminado de amor. No es orgullo
de poeta el suyo: ni de hombre solo; de solitario, desterrado, soñador,
creador de mundos y trasmundos espirituales: es el orgullo de la
poesía el que nos hahla por la humilde voz conmovida de su som
bría desdeñosidad. Su mensaje es de amor, no de desprecio para el
hombre: de piedad, de esperanza, de fe (1).

(1) Los versos citados, o aludidos, de la Divina Comedia, corresponden a los Cantos
I, III y V, del Infierno; XIV, XVIII y XXX del Purgatorio;^ IV, V, XVH^ XXV, XXVII,
XXIX y XXXIII del Paraíso.
— 68 —

�</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </file>
  </fileContainer>
  <collection collectionId="7">
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="304">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="305">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="306">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="307">
                <text>1947-1989</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="308">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="309">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="310">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="903">
                <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </collection>
  <elementSetContainer>
    <elementSet elementSetId="1">
      <name>Dublin Core</name>
      <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
      <elementContainer>
        <element elementId="50">
          <name>Title</name>
          <description>A name given to the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2397">
              <text>Fronteras infernales de la poesía</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="39">
          <name>Creator</name>
          <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2398">
              <text>BERGAMIN, José</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="48">
          <name>Source</name>
          <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2399">
              <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 43-68</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="45">
          <name>Publisher</name>
          <description>An entity responsible for making the resource available</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2400">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencia</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="40">
          <name>Date</name>
          <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2401">
              <text>1953</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="47">
          <name>Rights</name>
          <description>Information about rights held in and over the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2402">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="44">
          <name>Language</name>
          <description>A language of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2403">
              <text>Español</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="51">
          <name>Type</name>
          <description>The nature or genre of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="2404">
              <text>Publicación Periódica</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
      </elementContainer>
    </elementSet>
  </elementSetContainer>
  <tagContainer>
    <tag tagId="292">
      <name>DANTE</name>
    </tag>
    <tag tagId="291">
      <name>SÉNECA</name>
    </tag>
  </tagContainer>
</item>
