<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<item xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" itemId="119" public="1" featured="0" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/show/119?output=omeka-xml" accessDate="2026-04-07T13:10:11+00:00">
  <fileContainer>
    <file fileId="186">
      <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/6867a1ecbdccc1a7158e245114500a3a.PDF</src>
      <authentication>9db2b24577a90a3df264752ecd1e3125</authentication>
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="5">
          <name>PDF Text</name>
          <description/>
          <elementContainer>
            <element elementId="52">
              <name>Text</name>
              <description/>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="1140">
                  <text>"68

— Z—
o"N 'I 5V

H

BI

aaqos sauoisnpuoo jaoa^qBjsa aanaojd anb na SBpuaaajuoa ap ai-ias
eun ajaip 'Bjpajtp Bjsa na 'apjBj sej^ -oub asa na BpBoi^qnd anj '¿061
e saJoijajuB soné bo^ na B^ijasa 'oaqji asa ap ajjed Bjauíod ^j
iiu v¿vd saumsnjoiioQ

ti) tiPa'l-l9Cfí1 Z 3P stnuajqouj

•bjjoso[ij b| ajdmais opeao^epj Bq o[ b{[9 uoo ^ '¡ejom b¡
uod BuopBpj as sand 'oAUB^noads^ dbj opuoj p ua sa ou 'BBuiap O[
jod 'anb ^ 'opsjBjj aq o^ub^ anb o^anse un ajqos sauoisn^ouo^ jBpunj
jaqap opjaja aq 'BjpajBa iin b J3a^oa j^juajuí ^B 'oaad íajuefainas suia}
un aaqos SBtauajajuoa jrauai ap UBq a^uauíssozaoj anb o^oejjsqB tib^
jajaBjBa p jod 'ubSio ara anb so^ b ud(nasip jipad ap pepisa^an b^
o^uais a^uaniBJapBpjaA 'aoas Bjatuiad B[ b ojaadsaj uoa 'ejoqy
• • - go^iSoSBpad 'sa^Bpos 'soaijosojij SBmaj soun[B
aiqos sanoixa^jaj 'saijas sop sesa uoo opuBUjaj^B o 'sandsap lj^
•so¡duiafa eonn^[e ap namexa Á 'ojoadsa^ pj sa^jau
•a3 sauopBjapisuo^ '^pipnfjad o open^ap^ui sa anb na sos^a A '^i^n
A opBnaapB sa oajduia ns anb na sobeo :s}saj eo[ ajqos ai jas bjjq
•jBuiuuaj nis opanb anb 'Buiaj asa ajqos bjui Bjqo Bn^puB bou b p^uij
ap isb uBiJiAj^g 'omsrainuaiap jap so[ A pB^aaqif b^ ap sBuia^qojd boj
ajqos soipnisa sim ap sauoisnpuoa sb^ 'a^qísod Baija^uis sbcu bjou
-em b¡ ap 'jiransaj ajsjn^ojd anb na SBpnajajnoa ap auas
-rana opand is— oub a^sa ap SBpuajajuoa sbj ap BiuBjSoad

A sapoptwnung ap pojjnonj d; ap jojdsjiq X,
o¡ ap popisiaaiufi o; ap
ja jod s^povninuoid

pp i peii^qr^ ts\ ^p
so^ ^jqos s^uoisnpuo^) ^
zva soivvj

�aquellos problemas, y la solución de los que la admitían; pero esas
conferencias no fueron taquigrafiadas. De todos modos, los adelan
tos y cambios de la ciencia (muy especialmente de la Físico-Quími
ca) harían hoy anticuados los ejemplos que entonces utilicé, como
lo son, con razón mayor, los del libro primitivo. Pero, en cambio,
los problemas que fueron planteados en él, la enunciación de ellos,
las distinciones establecidas y el esclarecimiento de las confusiones,
a veces groseras, a veces más sutiles, en que la filosofía y la ciencia
siempre han caído al plantearlos o discutirlos: todo aquello, no sólo
me sigue pareciendo verdadero, sino que no he encontrado autores
posteriores que escapen a las mismas confusiones. Como recordará
quien pueda haber leído aquel libro, la mayor y fundamental de
esas confusiones era oponer "libertad" y "determinismo" como si
fueran soluciones opuestas de un mismo problema general, siendo así
que, como yo pude establecerlo, se trata de dos órdenes de proble
mas: los problemas de libertad, que se refieren a seres (dependencia
o independencia de un ser con respecto a lo que no es él: casos diver
sos, complicaciones, y solución positiva de los fundamentales de estos
problemas), y, problemas diferentes, les de determinismo e indeter
minismo, que se refieren, no a seres, sino a actos, o a hechos, o a
fenómenos, o a momentos de devenir...; hasta la enunciación es
aquí difícil, y la solución tal vez imposible; pero siempre problemas
que son diferentes de los primeros, y cuya dificultad no afecta la
solución, a veces fácil, de los problemas de libertad propiamente
dichos. (De paso, debo acusarme a mí mismo por haber titulado mal
mi libro, que en verdad debió llamarse "Los problemas de la liber
tad y los del determinismo", puesto que lo principal era distinguir
los...). Establecido todo lo anterior, empezaré por recordar cuáles
son algunos de los problemas que deben ser distinguidos. (Aquí re
cordaré, simplísticamente, lo esencial; para las distinciones, precisio
nes y... complicaciones, como no puedo aquí resumir el libro, no
tengo más remedio que referirme a él).

ante todo, plantearse para cualquier ser o ente: para seres inorgáni
cos; para organismos; dentro de éstos, muy especialmente, o con
especial interés, para el hombre; y, todavía, dentro del hombre, para
la conciencia o el espíritu con relación al cuerpo; y, dentro del espí
ritu, para una parte de él con relación al resto de él: p. ej.: abstrac
tamente, para una llamada "facultad", la voluntad, con relación a lo
que no es ella (literalmente, problema del "libre albedrío"), o, más
concretamente, para una parte del espíritu, la más personal (por más
honda o más permanente o fija), con respecto a lo que no es ella.
En estos dos últimos casos, lo que no es ese aspecto o manifestación
del espíritu, comprende el mundo exterior al sujeto, más una parte
del mismo espíritu...
Ahora, en el libro referido, yo indicaba algo que complica mucho
esos problemas de libertad, y es que, al considerar un ser o ente, se
lo puede tomar únicamente tal como es en ese momento, o bien con
siderar, además, lo que él ha sido: Un problema de libertad de un ser
se puede plantear considerando sólo el momento actual, o conside
rando su pasado, con menor o mayor "retroacción". Esta consideración
de retroacción hace que hayamos de dejar de considerar independien
tes a muchos seres inorgánicos que lo serían considerados en momento
presente; si bien, sobre este punto, la ciencia posterior ha venido in
troduciendo salvedades importantes (en el sentido de la no depen
dencia). Pero, en cuanto a entes orgánicos o espirituales, la conside
ración de retroacción no afecta la independencia, pues el problema
se pierde o deja de ser pensable antes de llegar al origen; o, para
hablar con menos oscuridad, los seres orgánicos (más, mientras más
elevados; mucho más, si se trata del hombre) o espirituales (p. ej.:
voluntad o personalidad del hombre), tomados como sujetos, no son
totalmente dependientes con una retroacción mayor que la que pueda
interesar para cualquier problema práctico (o que haya interés inte
lectual o moral en pensar).
Y entonces, si se eliminan las confusiones, ambigüedades y todo
lo demás que en la historia del pensamiento ha complicado los pro
blemas de libertad, resulta que:

El enunciado o fórmula general de los problemas de libertad es
éste: si tal ser depende o no totalmente de lo que no es él. Problema,
repitamos, para seres; y problema de dependencia o independencia.
Ese problema no tiene que ver con problemas relativos a hechos o
actos; pero conviene desde el principio advertir que puede enunciár
selo en una forma en que se nombran actos (diré, en función de actos),
así: si los acto^ de tal ser dependen o no totalmente de lo que ao es
él. Pero éste no es, diremos, más que un enunciado indirecto, pero
equivalente, del mismo problema de seres, por más que pueda contri
buir, y no poco ha contribuido, por cierto, a engendrar y mantenei
confusiones.
Bien: el problema de libertad, o sea de dependencia total o no
dependencia total de un ser con respecto a lo que no es él, puede,

El problema de la libertad del hombre (si el hombre depende o
no totalmente de lo que no es él; fórmula equivalente: si los actes
del hombre dependen o no totalmente de lo que no es el hombre I,
ese problema, se resuelve muy claramente en el sentido afirmativo
o de la libertad.
El problema de si, dentro del espíritu del hombre, la voluntad
depende o no totalmente de lo que no es ella (problema, literalmente,
del libre albedrío) se resuelve en el sentido de la libertad (dentro
de lo que puede haber de vago o incierto en esa consideración de
una "facultad" mental).
Con mayor claridad, el problema más completo de la libertad
de la personalidad, dentro del espíritu, se resuelve en el mismo sen
tido. (Estos dos problemas tienen también su fórmula equivalente en
que se nombran actos: si los actos de la voluntad, si los actos de la
personalidad dependen totalmente de lo que no es ellas).

— 24 —

— 25 —

�ái sajas BJBd :ajua o jas jambjBna BJBd asjBajnBjd 'opoj a^u

— ss —
•(sbjjs 83 on anb oj ap ajuatujBjoj uapuadap pBpijBuosjad
bj ap sojas eo[ is 'psjunjOA bj ap so^as so[ is :sojas nBjqniou as anb
na aju^jBAinba Bjnuuoj ns ñaiquis) uauaij SBiiiajqoad sop sojs^) 'opij
-uas orastuí ^a na aAjansaj a^ 'njiJídsa jap ojjuap 'pBpijBuosjad bj ap
pBjJsqij bj ap ojajdmoa sbui sinajqojd ja 'pspjjsja joábui no[)
•(jBjuaur t(pBj[noBjM buii
ap u^psjapisuoa sea na ojjapui o oSba ap aaqBq apand anb oj ap
oJiuap) p^jjaqij b[ ap oprjuas ja ua aApnsaj as (ojjpaqjB ^qij pp
'ajuaurjBjajij 'Bmajqojd) B¡p sa on anb oj ap ajuainjBjoj ou o apuadap
psjunjoA bj 'ajqiuoq pp njujdsa pp oj)uap '19 ap suiajqojd jg
•pBjjaqij B[ ap o
oaijbuijijb opijuas p na 3juaiuBJBja Ánui aAjansaj as 'Btuajqojd 3sa
'(ajqtuoq ja sa ou anb o[ ap ajuauíjBjoj ou o uapuadap sjqinoq pp
S3]3B so{ is : ajuajBAinba Bjnuuoj; íja sa ou anb o[ ap ajuauíjBjoj ou
o apuadap aaquioq p is) ajqtuoy jap psjjsqij bj ap suiajqojd jg
:anb sjjnsaj 'psjjsqij ap sBmsjq
-oad so[ opBaijdiuoa Bq ojuaiuiBSuad pp Bijojsiq bj ua anb ssuiap o[
opo} A sapspatühquiB 'sauoisnjuoo sbj ubu:uii[3 as is ^saauoiua j^
•(jBSuad ua ^iotn o jBniaa^
-ajuí saaajuí B^Bq anb o) oopoBjd Braajqojd jambpna BjBd jBsa^a^uí
Bpand anb ^\ anb joáboi nopaeoiiai Bun uoa sajuaipuadap ajuamjBjoj
uos ou 'sojafns onioo eopsuioj '(ajquioq pp pBpyjBuosjad o pBjunpDA
:*fa *d) 8ajBn^iJidsa o (saquioq pp bjbjj as xs 'sbui oqonm ísopBAap
SBrn BBJjuaun 'sbiu) sootubxÍjo sajas so[ 'papijiioso souam uoa JB^qBq
Bjcd 'o íua^ijo p jBáajf ap saiue afqBsuad jas ap BÍap o apjaid as
Biu3[qojd p sand 'Biauapuadaput ^\ BjaajB ou uopaBOjjaj ap upioBj
-apisuoa B[ 'eapniuídsa o sooiub^jo sajua b ojaena na 'oja^ • (Biauap
-uadap ou B[ ap opi^uas p ua) sa^uBiJoduii sap^paAfBS opuapnpojj
-ui opmaA Bq JOijajsod Biauaia b^ 'ojund a^sa ajqos 'uaiq is íajuasajd
ojuainotu ua sopsjapisuoa uBuas o[ anb soaiusájoui sajas soqanni b sa)
-uaipuadapui JBjapisuoa ap jBÍap ap souiB^Bq anb aasq uopaBOjjaj ap
uoiaBjapisuo;) bjs^j '^u^TaaBOJiaj^ joábui o jonam uoa 'opBSBd ns opuBj
-apisuoa o 'pnjaB ojuatuoui ja 0J9S opuBjapisuoa JBajunfd apand as
jas un ap pB}Jaqij ap Bmajqojd u^ :opis m¡ ja anb oj 'SBinapB 'jBjapis
-uoa uoiq o 'oiu^iuoiu ^sa ua sa omoa jb; ajuauisaiun jbuioj apand oj
as 'aiua o jas un JBjaptsuoa jb 'anb sa A 'pBjjaqij ap SBtnajqojd sosa
oqanni saijdaioa anb oSjb BqBaipui oÁ 'opuajaj ojqij ja ua 'BJoqy
• • -n^ijjdsa omsiiu jgp
ajjBd Bun SBín 'ojafns jb jowajxa opunra ja apuajduioa "'mijídsa. jap
uoiaB^sajmBui o o^aadsB asa sa on anb oj 'sosBa somijjn sop sojsa u^
•Bjja sa ou anb oj b ojaadsaj uoa '(bíij o ajuauBinjad sbxu o Bptioq
8bhi jod) jBnosjad sbut bj 'njijjdsa jap ajJBd Bun BjBd 'aiuaoiBiajauoa •
SBtn 'o '(^ojjpaqjB ajqij,, jap Bniajqojd 'ainanijBJaiij) Bjja sa ou anb
oj b uoiasjaj uoa 'pBjunjOA bj 'tipBlinaBi,, BpBniBjj Bun BjBd 'ajuauíBj
-aBJtsqB :*fa *d :ja ap o^saj jb nopBjaj uoa ja ap ajJBd Bun BJBd 'nju
-xdsa jap ojjuap '^ íodjano jb uopBjaj uoa njijjdsa ja o Biauaiauoa bj
BJBd 'ajquioq jap ojjuap 'BiABpoj lÁ íajqiuoq ja bjb¿ 'sajajuí jBiaadsa
uoa o 'aiuaoijBiaadsa Ánva- 'so^sa ap ojjuap ísouisiuBáao BJBd ísoa

'apand 'ja sa on anb oj b ojaadsaj uoa jas un ap jbioj Bpuapuadap
on o jb^oj Biauapnadap ap Bas o 'pBjjaqij ap Braajqojd ja :uaig
•-sauoisnjuoa
lauaiuBín A JBjpua^na b 'ojjaia jod 'opinqwjuoa Bq oaod on A 'amq
-ijjuoa Bpand anb sbiu jod 'sajas ap Buiajqojd otusim jap 'ainajBAinba
ojad 'oja3jipui opBpnnua un anb sbui 'soiuajip 'sa ou ajsa oja^ Éja
sa ou anb oj ap a^uatajBioi ou o uapuadap jas Jbj ap sojas soj is :isb
'(sojaB ap uoiaunj ua '^J}p) sojas uvjqiuou as anb na buxioj buti na ojas
-jBpunua apand anb jijjaAps oidianijd ja apsap auaiAiioa ojad ^ sojas
o soqaaq b soaijbj3J ssuiajqojd noa jaA anb anaij ou smajqoid asg
•Bpuapuadapui o Bpuapuadap ap Btnajqojd A í sajas BJBd 'souiBjídsj
'suiajqoj^ -ja sa ou 3nb oj sp ^jusrajBjoj on o apuadap jas jbj is :ajsa
sa psjjaqij ap sBtnajqojd soj ap jBjaua^ sjnmjoj o opBpnnua jg;

• (ja b ainjijajaj anb oiparaaj sbhi oSusj
ou 'ojqij ja Jiumsaj inbB opand ou ouioa 'sauopBaijdtuoa •••jÍ san
-oíspaad 'sauoputjsip sbj BJBd íjBpuasa oj 'ajuaniBaijsijdrais 'ajBpjoa
-aj inby) •sopmSnijsip jas uaqap snb SBuiajqojd soj ap sonnSjB uos
sajBnD JBpjoasj jod aJBzadraa 'jouajus oj opoj opp^jqBjsg •(•••soj
-jmáuijsip Bja jBdpuwd oj anb ojsand 'ítotn8ininijajap jap soj jC pnj
-jaqij bj ap SBinajqojd so^,, asjBniBjj piqap pspjsA ua anb 'ojqij ira
p3in opBjnjtj jaq^q jod ouisini un b aniJBsnaB oqap 'osBd a(j) "soqaip
ajuaraeidojd pBjjaqij ap SBtnajqojd soj ap 'jpBj saaaA b 'uopnjos
bj BjaajB ou pBjjnaijip ^Xna A 'sojauíijd soj ap sajusjajip uos anb
sBinajqojd ajduiaxs ojad ^ajqísodrai Z3A jbj uopnjos bj A 'jpjjip jnbs
83 nppBpunua bj Bjssq í • • • jiusAap ap sojuaraoni b o 'souainonaj
b o 'soqaaq b o 'sojaB b ouis 'sajas b ou 'uajaipj 38 anb 'ouisiuira
-jajapui 3 ouisiuinijajap ap soj 'eajuajajip SBinajqojd '^ '(SBuiajqojd
sojs3 ap sajBjusuiBpunj soj ap BAijieod u^pnjos A 'sauopBaijdraoa 'sos
-j3Aip sossa :ja sa ou anb oj s ojaadsaj uoa Jas un ap BpuapuadapuT o
Bpuapuadap) sajas b najaijaj as anb 'psjjaqij ap SBinajqojd soj :sbui
-sjqojd sp ssuspjo sop sp bjbjj 38 'ojjaaajqBjsa apnd oíC ouioa 'snb
I3B opusis 'jBjaua^ Buiajqojd ora^iui un ap SBjsando ssuopnjos uBJ3n^
¡8 oraoa ttomsiuiuij3jap,, A t4pBjj3qijM jauodo bjs sauotsnjuoa sssa
ap jBjuauíBpunj jC jo^boi bj 'ojqij janbs opiaj j^qsq Bpand uainb
BJBpjoaaj orao^ -sauoisnjuoa sbuisuu sbj b uadsasa snb sajoijajsod
sajojns opBjjuoana aq on anb ouis ''OJapBpjdA opuapaj^d an^is ara
oj^s oh 'ojjanbs opoj rsojjijnasip o sojJBajuBpd jb opiBa usq ajdraais
epuap bj A bijosojij bj anb ua 'sajijns sbhi saaaA b 'SBjasoj^ saaaA b
'ssuoisnjnoa sbj ap ojuanupajBpsa ja A ssppajqsjsa sauopuijsip sbj
'eojja ap uopBpunua bj 'ja ua sopBajnsjd uojanj anb SBinajqojd soj
'oiqtuBa na 'ojaj •OAijimijd ojqij jap soj 'jo^bui uozbj uoa 'uos oj
omoa 'aaijijn saauojua snb sojduiafs soj sopsnaijUB Xoq usjjBq (Ba
-irain^-oaisij; bj ap ajn^injBpsdss Xnm) spuap bj ap soiqiUBa A soj
-UBjapB soj 'sopora sopoj aQ -SBpBijBjSmbBj uoaanj ou SBpuajcajuoa
sssa ojad íuBjjiuipB bj anb soj 3p uopnjos bj A 'SBUisjqojdb

�Un problema asimilable, desde cierto punto de vista, a los ante
riores, es el de si el espíritu depende o no totalmente del cuerpo. En
épocas más o menos prescriptas, de la Filosofía, existían teorías como
la de la "conciencia epifenómeno", la del "doble aspecto de lo incog
noscible", etc. En verdad se puede prescindir de ellas, y reducir la
cuestión a una opción entre la hipótesis del "paralelismo" (psicofisiológico) y la de acción recíproca (entre el cuerpo y el espíritu).
En esta última hipótesis, sobre todo si se considera el cuerpo como un
"acumulador" de espíritu (aunque comparaciones como ésta sean
siempre groseras); mas si se analiza, como tan inteligentemente lo
supo hacer Bergson, el enriquecimiento del espíritu por la memoria,
entonces resultaría postulada la solución positiva de este otro proble
ma de libertad (el espíritu, no totalmente dependiente del cuerpo).
No puede decirse que se haya resuelto este problema, por más
que la última suposición parezca más naturalmente aceptable. Pero,
por lo que se va a decir en seguida, esto no afecta a lo vital de los
problemas de libertad humana.
Yviene lo esencial: Si no hubieran existido confusiones: solu
ciones confusas y planteos confusos, los problemas vitales de libertad
humana (entiéndase bien: de libertad, no de determinismo, que son
otros problemas), hubieran ofrecido solución fácil en el sentido de
la libertad, o sea de la no total dependencia.
¿Y cuáles son los vitales, y cuándo lo son? Cuando el ser no de
pendiente (no del todo dependiente) tiene conciencia de esa no
dependencia total, en lo cual no hay absolutamente ninguna ilusión...
Ylos problemas vitales son problemas de seres conscientes. Ya
de seres conscientes con relación al mundo no consciente (suponemos
tal), ya, sobre todo, entre seres conscientes: La ética, el bien y el mal,
el amor y el odio, la responsabilidad, el remordimiento...; todo eso,
de conciencia a conciencia. (Naturalmente: se trata de seres de con
ciencia capaz de plantearse esos problemas: conocemos uno).
Pero, entonces, ¿por qué estos problemas vitales de libertad, de
no dependencia total, han podido ser motivo de esa discusión cons
tante, sin fin?
Las causas de confusión han sido muchas. Entre ellas, fundamen
talmente, tres: Una, la enunciación de problemas de libertad en tér
minos en que se habla de actos. Otra la creación, por malos planteos,
de falsos problemas, de "problemas espurios" de la libertad.
Yotra, la mayor o más general de todas: oponer libertad a deter
minismo (que son soluciones para problemas distintos).

Primera causa de confusión: la enunciación de problemas de li
bertad (que son problemas de libertad para seres) en términos de
actos.
Esta enunciación, en rigor, es legítima, porque los problemas así
enunciados son los mismos. Pero, aunque legítima, en sí, tiende, psi— 26 —

cológicamente, a hacer nacer confusiones: y eso ha ocurrido en toda
la historia de los problemas de libertad.
Ese enunciado, decíamos, es correcto en sí: preguntarse si los actos
(algunos) de un ser dado dependen o no de lo que no es él, es un
modo equivalente de preguntarse si ese ser depende o no totalmente
de lo que no es él.
Pero psicológicamente (y aquí está la confusión que nunca se
evitó), a causa de hablarse de actos se pasa a relacionarlos con otros
actos, y así surge la confusión con el otro problema, el de la relación de
actos, hechos, fenómenos, momentos del devenir (como se prefiera
expresarse o pensar) con sus antecedentes; y ha aparecido el proble
ma del determinismo o indeterminismo... O se pasa a él francamen
te, o, lo que es más común, se confunde el pensamiento, se mezclan
los dos problemas: y basta la simple sombra del segundo problema
para obscurecer el primero.
Es ésta una de las vías que han llevado a la tercera de las causas
de confusión que enumeré, o sea a oponer determinismo a libertad.
Pero antes he de mencionar la segunda de esas causas de confusión,
que ha sido, he dicho, la creación ilegítima de problemas ficticios, en
términos cuya sola enunciación ya hace la confusión inevitable. En
mi libro los llamé "problemas espurios" de la libertad, y resumiré
lo que dije al respecto.
Los verdaderos problemas de la libertad son, sin perjuicio de sus
relaciones, distintos entre sí. (Para las relaciones, ver los ejemplos
en mi libro). Pero, sin perjuicio de esas relaciones, son problemas ló
gicamente aislables, que deben separarse para la discusión, y que son,
además, problemas reales, que admiten ser planteados, resueltos, en su
caso, y, si no, por lo menos entendidos y discutidos claramente. El
mal ha estado, precisamente, en que no se haya hecho así. Pero los
que yo llamo problemas espurios de la libertad se encuentran justa
mente en el caso opuesto: en vez de ser problemas reales que no se
han planteado clara e independientemente, son, al contrario, proble
mas que se han planteado y discutido de hecho, sin que hubiera de
bido hacerse así, porque son problemas que no son reales, que o no
tienen sentido o envuelven confusión o ambigüedad en los términos,
etc. De manera que, en cuanto uno de ellos se plantea expresa o tá
citamente, ya la confusión es forzosa.
Los más vulgarizados de estos falsos problemas son los que yo
citaba en mi estudio originario.
El primero y más peligroso de ellos es —empleando los término^
en que habitualmente se lo presenta— el de saber "si el hombre se
determina siempre por motivos". Si la afirmativa fuera verdadera, se
piensa, el hombre no sería libre; y lo sería en el caso opuesto. Otras
fórmulas, más o menos corrientes: "si dependemos de los motivos",
"si somos esclavos de los motivos", o si nuestra voluntad lo es, etc., etc.
Este problema aparece, y su discusión se mantiene, debido a un
estado de espíritu confuso; en efecto: por "motivo" puede entenderse,
ya el hecho objetivo que es tomado en consideración por el sujeto,
ya ideas, raciocinios, sentimientos, en general estados subjetivos del
— 27 —r

�Un problema asimilable, desde cierto punto de vista, a los ante
riores, es el de si el espíritu depende o no totalmente del cuerpo. En
épocas más o menos prescriptas, de la Filosofía, existían teorías como
la de la "conciencia epifenómeno", la del "doble aspecto de lo incog
noscible", etc. En verdad se puede prescindir de ellas, y reducir la
cuestión a una opción entre la hipótesis del "paralelismo" (psicofisiológico) y la de acción recíproca (entre el cuerpo y el espíritu).
En esta última hipótesis, sobre todo si se considera el cuerpo como un
"acumulador" de espíritu (aunque comparaciones como ésta sean
siempre groseras) ; mas si se analiza, como tan inteligentemente lo
supo hacer Bergson, el enriquecimiento del espíritu por la memoria,
entonces resultaría postulada la solución positiva de este otro proble
ma de libertad (el espíritu, no totalmente dependiente del cuerpo).
No puede decirse que se haya resuelto este problema, por más
que la última suposición parezca más naturalmente aceptable. Pero,
por lo que se va a decir en seguida, esto no afecta a lo vital de los
problemas de libertad humana.
Yviene lo esencial: Si no hubieran existido confusiones: solu
ciones confusas y planteos confusos, los problemas vitales de libertad
humana (entiéndase bien: de libertad, no de determinismo, que son
otros problemas), hubieran ofrecido solución fácil en el sentido de
la libertad, o sea de la no total dependencia.
¿Y cuáles son los vitales, y cuándo lo son? Cuando el ser no de
pendiente (no del todo dependiente) tiene conciencia de esa no
dependencia total, en lo cual no hay absolutamente ninguna ilusión...
Ylos problemas vitales son problemas de seres conscientes. Ya
de seres conscientes con relación al mundo no consciente (suponemos
tal), ya, sobre todo, entre seres conscientes: La ética, el bien y el mal,
el amor y el odio, la responsabilidad, el remordimiento...; todo eso,
de conciencia a conciencia. (Naturalmente: se trata de seres de con
ciencia capaz de plantearse esos problemas: conocemos uno).
Pero, entonces, ¿por qué estos problemas vitales de libertad, de
no dependencia total, han podido ser motivo de esa discusión cons
tante, sin fin?
Las causas de confusión han sido muchas. Entre ellas, fundamen
talmente, tres: Una, la enunciación de problemas de libertad en tér
minos en que se habla de actos. Otra la creación, por malos planteos,
de falsos problemas, de "problemas espurios" de la libertad.
Yotra, la mayor o más general de todas: oponer libertad a deter
minismo (que son soluciones para problemas distintos).

Primera causa de confusión: la enunciación de problemas de li
bertad (que son problemas de libertad para seres) en términos de
actos.
Esta enunciación, en rigor, es legítima, porque los problemas así
enunciados son los mismos. Pero, aunque legítima, en sí, tiende, psi— 26 —

cológicamente, a hacer nacer confusiones: y eso ha ocurrido en toda
la historia de los problemas de libertad.
Ese enunciado, decíamos, es correcto en sí: preguntarse si los actos
(algunos) de un ser dado dependen o no de lo que no es él, es un
modo equivalente de preguntarse si ese ser depende o no totalmente
de lo que no es él.
Pero psicológicamente (y aquí está la confusión que nunca se
evitó), a causa de hablarse de actos se pasa a relacionarlos con otros
actos, y así surge la confusión con el otro problema, el de la relación de
actos, hechos, fenómenos, momentos del devenir (como se prefiera
expresarse o pensar) con sus antecedentes; y ha aparecido el proble
ma del determinismo o indeterminismo... O se pasa a él francamen
te, o, lo que es más común, se confunde el pensamiento, se mezclan
los dos problemas: y basta la simple sombra del segundo problema
para obscurecer el primero.
Es ésta una de las vías que han llevado a la tercera de las causas
de confusión que enumeré, o sea a oponer determinismo a libertad.
Pero antes he de mencionar la segunda de esas causas de confusión,
que ha sido, he dicho, la creación ilegítima de problemas ficticios, en
términos cuya sola enunciación ya hace la confusión inevitable. En
mi libro los llamé "problemas espurios" de la libertad, y resumiré
lo que dije al respecto.
Los verdaderos problemas de la libertad son, sin perjuicio de sus
relaciones, distintos entre sí. (Para las relaciones, ver los ejemplos
en mi libro). Pero, sin perjuicio de esas relaciones, son problemas ló
gicamente aislables, que deben separarse para la discusión, y que son,
además, problemas reales, que admiten ser planteados, resueltos, en su
caso, y, si no, por lo menos entendidos y discutidos claramente. El
mal ha estado, precisamente, en que no se haya hecho así. Pero los
que yo llamo problemas espurios de la libertad se encuentran justa
mente en el caso opuesto: en vez de ser problemas reales que no se
han planteado clara e independientemente, son, al contrario, proble
mas que se han planteado y discutido de hecho, sin que hubiera de
bido hacerse así, porque son problemas que no son reales, que o no
tienen sentido o envuelven confusión o ambigüedad en los términos,
etc. De manera que, en cuanto uno de ellos se plantea expresa o tá
citamente, ya la confusión es forzosa.
Los más vulgarizados de estos falsos problemas son los que yo
citaba en mi estudio originario.
El primero y más peligroso de ellos es —empleando los términos
en que habitualmente se lo presenta— el de saber "si el hombre se
determina siempre por motivos". Si la afirmativa fuera verdadera, se
piensa, el hombre no sería libre; y lo sería en el caso opuesto. Otras
fórmulas, más o menos corrientes: "si dependemos de los motivos",
"si somos esclavos de los motivos", o si nuestra voluntad lo es, etc., etc.
Este problema aparece, y su discusión se mantiene, debido a un
estado de espíritu confuso; en efecto: por "motivo" puede entenderse,
ya el hecho objetivo que es tomado en consideración por el sujeto,
ya ideas, raciocinios, sentimientos, en general estados subjetivos del
— 27 —^

�^— LZ —
jap soAijafqns eopBjsa ^iauaS ua 'soiuairaijuas 'sompopBj 'sBapi bX
'ojafns p jod uopBjapisuos na oppuioj sa anb OAiiafqo oqoaq p bX
'asjapu^jua apand 4íoaijouiw jod :ojaap ua íosnjuoa njrjjdsa ap opEjsa
nn b opiqap 'anapuBtn as uoisnasip ns X 'aaaJBds Buiajqoad ajs^
'^)9 '-oj^ 'sa oj pBiun^oA Bj^sann is o 't48OAijoui soj ap soABjssa somos is,,
'u8OAijora soj ap sotuapuadap isM : sa^uaiajoa souam o geni 'sBjnuuoj
sbjjq -oisando osea p ua mías oj X ^ajqij Bijas on ajqtuoq p 'ssnaid
as 'ejapepjaA Bjanj bai^buijtjb bj ig -^soaijoiu jod ajdraais Buiuuajap
as ajqinoq p ibm jaqes ap p —Bjuasaad oj as aiuamjenjiqBU; anb ua
^ouiuuaj so[ opuBajdma— ea so[p ap osoi^ipd seta A oaaiuud j^
•oijbuiSijo oipnjsa im na BqBjto
oX anb soj uos SBmajqojd sosptf so^sa ap sopBzijB^piA sbui so^
•bbozjoj sa noisnjuos bj bX 'ajuauíBjio
-bj o Bsaadxa Bajasjd as sojja ap onn o^uBna ua 'anb BjauBtn a(j *sja
'souinuaj soj na pepanSiquiB o uoisnjuos uaApnAua o opijuas uauan
on o anb 'sajeaj uos on anb SBiua^qoad nos anbjod 'tsb asjaoBq opiq
-ap Bjaiqnq anb uis 'oqoaq ap opijnosip A opBajuB[d nBif as anfa sem
-á[qojd 'oijbjjuod ye 'nos 'ajuauíajuaipuadapui a BJBp opBa^uB[d UBq
as on anb sapaj SBma^qojd jas ap zaA ua :o^sando oseo p na ajuara
-Bjsnf uBjjuanaua as pBjjaqrj ^\ ap soijndsa SBraajqo^d ouib[[ oá anb
so{ o^iaj -isb oq^aq b^bu; as on anb na 'aiuaniespajd 'opBjsa bu; ^m
[g •a^uauiBJBp sop^nosip A sopipuajua souara o^ jod 'on is '^ 'oseo
ns na 'sojpnsajt 'sopBajue^d jas ua^iuipB anb 'sajvau SBtnajqojd 'sBraapB
'uos anb A 'uoi^nosip B[ ejed asjBjedas uaqap anb 'sajqBjsiB ajuauíBai^
-o¡ 8Buia[qojd uos ^sauopspj ssa ap oiomfjad uis 'ojaj *(ojqi[ ira ua
sofdmafa soj j^a 'sauoiaBjaj b[ bjb^) -js aj^ua soin^sip 'sauop^pj
sns ap opmfjad uis 'uos peuaqi[ bj ap SBiuajqcud eoJtapBpjaA so^j
•o^aadsaj ^b afip anb oj
^jirans^j X 'pBjiaqij b^ ap usoijndsa SBmajqo^d,, auiB^j 8O[ ojqi^ ira
U3 'ajqBjiAaui uoisnjuoo bj aaBq bX uopBpunua bjos eXna sonirajaj
ua '8OI3IJ3IJ s^raajqojd ap Brapi^aji u^iasaja bj 'oijoip ai{ 'opis Bq anb
'uoisnjuoa ap SBsnBa sssa ap b puna as bj JBuotouara ap aq sa^uB ojaj
-pBiJaqij b orasiuuujajap janodo b sas o 'ajaranna anb uoisnjuoa ap
8B8nB3 sbj ap BJaajai bj b opBAajj usq anb sbia sbj ap Bun Bjsa s^
'ojaraud ja jaoaanasqo BJBd
Braajqojd opun^as pp Bjqinoe ajdrais bj Bjssq X :SBUiajqojd sop soj
UBpzaui as 'o^uaimesuad ja apunjuos as 'unraoa sbui sa anb oj 'o 'ai
-uamB3UBjj ja b Bssd as q • • • oinsiuiuuajaput o omsiuirajajap jap Bra
-ajqojd ja oppajeds eij X í sa^uapaaajuB sns uos (jBsuad o asjssajdxa
BJaijajd as oraos) JinaAap jap sojuamora 'sonatnouaj 'soq^aq 'sojdb
ap nopBjaj bj ap ja 'Braajqojd ojio j^ uoa uoisnjuoa bj a^jns isb X 'sójob
soajo uoa sojjeuopBjaj b Bged as so;aB ap asjBjqsij ap Bsneo b ^(o^iAa
ae B^unu anb uoisnjuoa bj Bjsa inbB X) aiuaiuBaiáp^oaisd ojaj
•p sa ou anb oj ^p
a^uarajBioi ou o apuadap jas asa is asjBjunSajd ap a^uajBAinba opora
un sa 'ja sa ou anb oj ap on o uapuadap opsp jas nn ap (
sojas soj is aejBjun^ajd :is ua oj^ajjoa sa 'eouiBjaap 'opsiounua
• *pB^jaqij ap ssraajqojd soj ap Bijojsiq bj
epoi ua opijjn^o Bq osa X rsauoisnjuoa jaa^u jaaBq b

•isd 'apuan 'js ua 'BrapjSaj anbnnB 'oja^ •eouisira soj uos sopepunua
isb SBmajqojd soj anbjod 'eniiii^aj sa 'jo^ij ua 'uopepunua Bjs^
'8O^3B
ap sonirajai ua (sajas Bjsd pB^jaqij ap seraajqojd uos anb)
-ij ap e^raajqojd ap nopspunua bj :noisnjuo3 ap BsnBD

•(sojuiteip SBUiajqojd BJBd sauoianjos nos anb) orasinint
-jajap b pB^jaqij jauodo rsspoí ap jBjanaS sbot o joXbot bj 'bjjo j^
•pBjjaqij bj ap 4tsoijndsa SBmajqojd,, ap 'SBUiajqojd sosjbj ap
'soaiuBjd sojBra jod 'uop^aja bj bjjq -soj^b ap BjqBq as anb na souim
-jaj ua ps^jaqij ap setnajqojd ap uopepunua bj 'bu^ :eaaj 'ajuaui[B^
-uaraBpunj 'SBjja aJ^u^ -SBqanuí opis u^q u^isnjuoa ap sBsn^a SB'j
¿uij uis 'ajuB^
-suoa noisnasip sa ap OAijora jas opipod n^q 'jbio^ Bpuapnadap ou
ap 'pBjjaqij ap sajB^iA s^raajqojd sojsa anb jod? 'saanojua 'oja^
•(oun souiaoouoo :ssraajqojd sosa asjtBajuBjd ap zBdBa ^pnap
-uoa ap sajas ap b^bji as :aiuarajBJniB^[) •moumouoo v mou^touoo ap
'osa opoj i • • • ojuaiuiípjoraaj ja 'pspijiqesuodsaj bj 'oipo ja X jouib ja
'jBtu ja X uaiq ja 'Boija b^ ¡sa^uaiasuoa sajas aa^ua 'opoj ajqos 'bX '(jbj
somauodns) ajuapsuoa ou opumu je uopBpj uoa sa^uapsuos sajas ap
13A '^aiuapsuoa saass ap ssraajqojd uos sajBiíA SBraajqojd soj j^
• • ••upisnfi mtnSttm aiuawnjnjosqD Avy ou j^na oj ua 'jbjoj Biañapuadap
ou Bsa ap mou9iouoo auaii (aiuaipuadap opoj jap ou) aiuaipuad
-ap on jas ja opuBn^) ¿uob oj opusna X 'sajBjiA soj uos sajsna j^?
•Biauapuadap \&amp;\o\ ou bj ap sas o 'pBijaqij bj
ap opijuas ja ua jpsj uopnjos oppajjo UBJaiqnq '(SBraaj^ojd sojjo
uos anb 'orasiuinua^ap ap on 'p^^jaqij ap :uaiq asBpuaijua) BUBranq
pB^jaqij ap s^jbiia SBUiajqojd soj 'sosnjuoa soainejd X sbsiijuod sauop
-njos :sauoisnjuo3 opijsixa UBjaujnq on ig :jepuasa oj anaiA ^
•BUBiunq pe^jaqij ap SBUiajqojd
soj ap JB^IA oj b B^aajB ou o}8a '^pinSas ua jpap b ba as anb oj jod
'oja^ *ajqBida3B aiuarajBjniBu s^ra ^azajBd uopisodns Bmiijn bj anb
sbui jod 'Bmajqojd ajsa o^jansaj BXBq ^s anb asjpap apand o^^
•(odjana jap ajuaipuadap a^uarajejo; ou 'njiJídsa ja) pB^jaqij ap Bin
•ajqojd ojio a^sa ap BAijisod uopnjos bj Bp^jnisod BjjB^jnsaj saauo^ua
'Bijomaui bj jod njiJídsa jap o^uaiuipanbiJua ja 'nos^ja^ jaa^q odns
oj a^uauia^uaJÍipjuí ubj oraos 'bzijbub as is sbui i (SBjasojá aadraais
usas Bjsa oraos eanopBJBdraoa anbnnB) n^ijjdsa ap tíJopBjnrano8??
un oraos odjana ja Bjapisuos as is opoj ajqos 'sisa^pdiq Bmpjn B^sa u^
•(n^uídsa ja X odjana ja aj^ua) esojdpaj ñopas ap bj X (osi^ojoisij
-osisd) ^(ora8ijajBJBd,, jap sisajodiq bj aajua u^pdo Bun b uopsan^
bj jpnpaj X 'eejja ap Jipupsajd apand as pspjaA u^[ -aja '^ajqpsou
-Sooui oj ap o^oadsB ajqop,, jap ej '^ouampuajida Bpu^pnos,, bj ap bj
ouioo BBuoaj uBi^sixa 'Bjjoso^i^ bj ap 'se^dijssajd souara o sbui sssoda
u^j 'odjans jap a^uatnjBjoi ou o apuadap njijídsa ja is ap ja sa 4s3joij
-ajuB soj b 'bjsiá ap ojund o^jap apsap 'ajqBjiraiSB Braajqojd uq

�sujeto mismo. Ahora bien: en el primer sentido, preguntarse si el
hombre obra siempre por motivos, equivaldría a preguntarse, aunque
en forma confusa, indirecta y obscura, si el hombre depende totalmente
del mundo exterior: problema de la libertad del hombre. Mientras
que, en el segundo caso, como los motivos, en sentido subjetivo, están
en el hombre, forman parte de él, ya no se discutiría sobre la libertad
del hombre sino sobre la libertad de la voluntad o sobre la de la
personalidad. Confundidos estes problemas, ya no se puede pensai'
claro. Y menos aun si se habla, como es común, de motivos mayores
y menores, confundiendo siempre, para esa evaluación, lo objetivo y
lo subjetivo. Y, todavía, si se piensa en unos y otros motivos, en todo
motivo se está pasando, confusamente, al problema de la relación de
actos con todos sus antecedentes, esto es, se ha ido al problema ge
neral del determinismo o indeterminismo, que, ya hemos visto, es
otro problema...
Y, así, cuando se anuncia, expresa o tácitamente, ese problema
espurio, prácticamente todo está perdido.
El otro problema espurio, es el de preguntarse "si el hombre
depende de su carácter" (si es esclavo de él), etc. Una de las so
luciones, la negativa, sería la tesis de libertad, y la otra sería la "de
terminista" (siempre concebidas falsamente estas dos tesis como si
fueran soluciones opuestas de un solo problema).
Según el sentido que se dé al término carácter, este pseudo-pro
blema es ficticio o es el enunciado confuso de alguno de los que,
bien planteados, serían claros.
Ficticio, generalmente: porque lo que habitualmente se piensa
como carácter de una persona es una como simplificación o esquematización de su espíritu, la cual, todavía, se completa por algo que se
agrega para simetrizar la caracterización. Pensado así, el problema no
tiene sentido.
Otras veces, el "carácter" de una persona es pensado como una
realidad, pero sólo parcial: lo más predominante o habitual de sus
manifestaciones espirituales, que, en verdad, permiten prever muchas
de las reacciones de esa persona. Pero entonces no es más" que uno de
aquellos problemas en que se considera la libertad de una parte o
manifestación del espíritu; pero uno de esos problemas pensado al
revés (pues lo que se pone en cuestión es la libertad o no libertad
de aquella parte del espíritu que no es el "carácter"... I.
Pueden verse en el estudio a que me estoy refiriendo ejemplos
de las confusiones que ha engendrado el planteamiento ilegítimo de
estos dos problemas espurios.
Ahora, la tercera causa de confusión es creer, como han creído
más o menos todos los pensadores, que libertad y determinismo son
soluciones opuestas de un problema.•
Esta creencia, muchas veces, más que causa de confusión, fue
efecto de las anteriores; pero otras se postuló, expresa o tácitamente.
Y aquí ya vamos a entrar en consideraciones y ejemplos que se
relacionan con ciencia posterior a aquel estudio, y que van a ser el
motivo de esta serie de conferencias.

2.a CONFERENCIA
Un importantísimo hecho, de los posteriores a mi libro, hecho
por el cual la ciencia moderna renovó cuestiones filosóficas ( la ciencia
siempre emana filosofía) y dio lugar a confusiones también, fue el
principio de Heisenberg. Confusiones que no se debieron, por cierto,
al creador de ese principio, sino a quienes trascendentalizaron ilegí
timamente ese principio de incertidumbre en principio de "indeter
minación". En unas conferencias en que estudié algunas trascendentalizaciones matemáticas ilegítimas, analicé ésa. Y como poco tendría
que agregar ahora, se me permitirá que, antes dB analizar las conse
cuencias de otros descubrimientos o teorías de la ciencia moderna
en cuanto a los problemas que estamos tratando, haga una lectura
abreviada.
Dije yo a ese respecto, resumiendo en el año 1939 conferencias
anteriores:
"El problema del determinismo y del indeterminismo está bas
tante polarizado hoy por una tendencia a la trascendentalizición ile
^ítima del llamado principio de incertidumbre o de indeterminación
de Heisenberg (precisamente la trascendentalización ilegítima consiste
en convertir el principio de incertidumbre en principio de indetermi
nación y en darle en este último sentido un alcance ontológico).
"Notemos que trascendentalizar matemáticas, es trascendentalizar
un instrumento, o el uso de un instrumento, o el modo de usarlo, o sus
propiedades, o su eficacia, o tal vez sus deficiencias. Y esto líltimo
que digo puede ser muy sugestivo porque la trascendentalización de
la incertidumbre de Heisenberg en "principio de indeterminación"
(Werner Heisenberg, no es, por cierto, el culpable de esto) tiene un
carácter muy especial: es, ante todo, la trascendentalización de una
experiencia instrumental, pero con estas dos especialidades que con
dimentan el caso: una, que es la trascendentalización de una expe
riencia imaginaria, y otra, que es la trascendentalización de una ex
periencia imaginaria fracasada.
De la imposibilidad, o, si se quiere hacer reservas, de la impo
tencia para determinar al mismo tiempo la posición del corpúsculo
y su estado de movimiento, debido a que, en esa micro-escala, la ob
servación altera las condiciones del fenómeno; de esto, que es sólo de
hecho, o de posibilidades prácticas —o sea de ciencia—• se sacaría en
consecuencia el indeterminismo en sí —o metafísico— que es de po
sibilidades en sí; metafísico, entológico: la trascendentalización
ilegítima.
"Aclaremos esto: lo que opino sobre el alcance filosófico del
principio de Heisenberg es:
"1. — Que ese principio, si se denomina o pretende ser un prin
cipio de indeterminación, se referiría sólo a un sentido del indeter
minismo que es sólo práctico, aunque sea muy legítimo si es cons
ciente de su alcance y limitación.

28 —
— 29 —

�•uopB^iniij A ooubojb ns ap ajuap
-suod 83 is omijj^aj ^ruu 638 anbunB 'oDijOBjd ojos 83 snb oiusiuim
-jaíapui jap op^nas un 8 ojos buijojoj ^s 'uopBuuuja^apui op oidp
-uijd un jas opuojojd o Buiiuouop as is 'oxdpuijd ssa sn^) — 0-j;,,
:ss Sjoquaspjj ap oidpuud
jap ooijosojij s^ub^jb p sjqos ouido anb oj :ojS3 soui3JBjay^
bj ^odiSojojus 'o^isjpjaui íis n^ sspBpijiqís
-od ap 83 anb —oamjBjaui o— is ua oinsiuinuajapui js Bpuanaasuoo
113 BIJBDBS aS •—-BI3U3I3 3p 38 O- SBOIJOBjd 83pBpi{iqiSod 3p O 'oq^3q
ap ojos sa anb 'ojsa ap íouamouaj jap sauoioipuoa sbj bj^^jb uopBAjas
-qo bj 'BjBasa-ojaiui Bsa us 'anb b opiqap 'ojusiuuaoiu ap opB^sa ns A
ojnasndjoa jap uopisod bj oduiaij ouisnu jb jBuiuuaidp BJBd Bpuaj
-odiui B[ ap 'SBAaasa.i jsaBq ajainb as is 'o 'pBpijiqísodun b[ aQ
'BpBSB^BJJ BIJBUIBUII BTOUSIJSd
-xa Bun ap uopBzijejuspusosBjj bj sa anb 'bijo á 'bubui^boii Bpuaij
radxa Bun ap nopBzip3ju3pu30SBj^ b^ sa anb 'Bun :osb3 ¡3 uBjuannp
-uo^ anb sapepi[Bpadsa sop SBjsa uoo oiad '[B^uauínj^sui Bpuaoodxa
Bun ap uopBzijB^uapuaosBJi B^ 'opoj sjob 'sa ^jBpadsa Ánxa
un anarj (ojs^ sp ap^ed{n3 p 'ojaap jod '83 ou 'Sjsqussx^jj
tln9pBuiraj3i3pui 3p oidpuwd,, U3 Sjsqu^siajj ap 3jqmnpn-i33ni B[
op uopBzi^B^uopuaasBj} ^\ anbjod OAijeaáns Ánva jas apand o^ip anb
onnj[ti o^ss _^_ -SBpuapijap sns Z3A pj o 'BpBDtja ns o 'eapBpaido.id
ens o 'ojJBsn sp opotn p o 'ojusranajsui un ap osn ja o 'ojuaum-iísui un
83 'SBOi^BuiajBUi jBzi^iuapuaosBjj anb eouiajo^j;,,
o aouvojv un oppuas oiuijjn ajsa i/a 9jjvp va X upiovu
ut ap otdi^uidd a 9jqiunpiju^ui ap oidiouiid ja j-ijjaauoo ua
&amp;1S1SUO3 mutjiS^jt upionzfivruapu^osout vj atuaiuostoaud) S^aquastajj ap
uptovutuijaisput ap o aiquinpinaoui ap oidtoutud opmuvjj jap
-ají upi^izijDiiiapiíaosvJi ^\ b Bpuapusi Bun jod Áo\\ opBziJB[od
-SBq Bj83 ouisiuiuuaiapui pp A. oiusiuiinja^ap [3p Biua[qoad [^

SBpuoaajuoa ^,&lt;¿6\ oyB I^ uo opuoiiunsaj 'ojoadsaj 383 b oá
un BBq 'opuBjeaj souiBjsa anb SBUiap^ojd ^O\ b oju^no ua
Buaopoui Bpuap v\ ap SBiaoaj o soiuaimijqnasap sojjo ap SBpuona
-3SUO3 sb^ jbzi[bub ap sajuB 'snb BaijtuiJad ^vo. ss 'sjoqB. jb^sjSb snb
Bjjpuaj 030d 0UIO3 J^ *B83 33I^BUB 'SBUIIJlSajI 8B0IJBUI31BUI S3UOpBZip3}
-u^puaasBj^ 8BunS[B aipn^s^ snb ua SBpuajsjuoa seun u^ • ^uoioi^wiui
-jajapuj!^ ap ojdiomud ua ^jqtunppjaow ap oidtouiid ass aiu3uiBuii:j
-i3^i uojBzi{Biuapu30SBjj souatnb b ouis 'oidpupd ass sp aopB3.ia (b
'o)J3I3 Jod 'uojaiqap as ou anb S3uoisnjuo[) 'ájaquaspjj op otdpuud
p snj 'usiquxBj ssuoisnjuoD b j^^n[ oip L (bijoso^ij bubuis ojduuis
Bpusp B[ )8B3ij9so¡ij sauopsana oaousj BUJapoui Bpuap B{ p^n^ p jcod
in B saaouaisod so[ ap 'oq^aq oinm^uBiJoduii U^

•sBiouajajuoo ap sijas Bisa ap oaijoiu
p J3S b uba anb Á 'oipn^sa pnbB b aoiaajsod Bpuap uoa uBuopBpj
38 anb sopdmafa Á souopBaapisuoo ua jbjíju^ b souiba bá jnb^ ^
•sjusuiB^pB^ o Bsajdxa '^pnjsod ss sbj;o ojad í sajoijojue s^\ op
anj 'u^isnjuoa ap BsnBa anb sbui '8333a SBqoniu '^pussaa
g
•Biuajqojd un ap SBjsando sauopnp^s
uos oinsunuijojap Á pB)j3qi[ anb 'sajopBsuad sof sopo^ souam o sbiu
0 pja.10 UBl[ OUI03 'J33J3 83 UOISnjUOO 3p BSnBO BJ33J3J B[ 'BJOqy
•soijndsa SBUiapqojd sop so^sa
ap ouiuj^ají o^uotmBOjuBjd p opBjpuo^ua Bq anb souoTsnjnoo sb[ ap
so[dmafa opusuijsj jCoiss sui anb b oipnjsa p us as.i3A uspanj
•| • • • tíJjopjoa)5 ja sa ou anb njuídsa pp ajj^d Bjpnbs ap
pBiaaqif ou o pB^jaqij v\ sa uousano ua auod as anb o¡ sand) saoau
jv opvsuad SBUi,)[qo.id sosa ap oun ojad ínjiardsa pp uopBjsajiuEiu
o ajJBd Bun ap psijaqi^ b^ Bjopisuoo as anb us 8Buia[qoad soj^anbB
ap oun anb sbut sa ou saouoaua ojsj -Buosj^d bss sp eauopoBaj sbj ap
SBipnuí J3A3jd uo^iiujod 'pBpjOA u^ 'anb 'Sdp^nipídsa sauopB}So;iuBm
sne sp ^n^qeq o ajUBuuuopajd sbut o[ :^pjBd O|O8 oj^d 'pBpi^sa
Bun ouioa opBsuod ss Buosjod Bun ap 4tJ3iaB^Ba,, p 'saoaA sbjc^q
•opi^uss ausp
ou Braapqo^d p 'isb opBsua^ •uopBzij^jaBJBD bj JBZijjatuis BJBd
as anb oSp3 jod Bjspdui^oo se 'BiABpoj '^n^ b\ 'njijjdss ns ap
-Biuonbsa o uopBOTji[duiis ouioa Bun sa Buosjad Bun ap jo^objbo ouiod
Bsuaid as oiuauqBnjtqBq anb o[ anbjod : ojuom[Bjouaá 'oppat^j
•sojBp UBiJds 'sopB3)UBpJ uaiq
'anb boj ap ounS{B ap osnjuoo op^punua p sa o opi^aij sa Biuajq
•ojd-opnssd a^sa 'jbiobjbo ouiuua} [b ap a^ anb oppuas p unáag
•(Buia[C[Ojd opas un ap SB^sando sauopn[os UBJdnj
18 OIUOO SI83^ SOp SBJS3 3}U31UBSJBJ SBpiqaOUOO 3jdul3I8) 4(B)SIUTUIja^
-apH b^ Bijas bjjo B[ Á 'pBjjaqi^ ap sisaj B[ bijss 'BAijBSau v\ 'sauopn^
-os sbj ap bu^^ #ai3 '(p ap OABpsa sa is) 41jí3^objb3 ns sp opuadop
ajquioq p is,, asjBjun^ojd ap [3 83 'oiandsa Buid^qojd ojio ^^
•opipjsd B^83 opo^ ajuauiBOiiDBjd 'owndsa
Bni3[qojd 383 '3JU3UlBjpBJ O B83jdX3 'BpunuB 88 OpUBn3 'I8B i\
•' • einafqojd ojjo
sa 'ojsia soiuaq bá 'anb 'ouisiuiui.iajapui o ouistuiuud^sp pp ^jau
-aS Buisp^ojd p opt Bq 38 's^ ojss 'sajuopaoajuB sns sopoi uoa sojob
ap uop^pj b^ ap Buia^[ojd [b 's^u^uiBsnjuo^ 'opuBs^d B}sa as oaijoui
opo^ ua 'soat^out sojjo A soun ua Bsuaid as ts 'BjABpo^ '^ •OAi^afqns oj
A OAijafqo oj 'uopBnpAS Bsa BJBd 'ajduisis opusipunjuoa 'soiouaur A
B3JO^BUI soAijoui 3p 'unuioa sa ouioa 'Bp^Bq as 18 une souaiu ^^ *ojBp
^BBuad apand as ou tbA 'sBuiapcjojd eojss sopipunjuo^ •pBpijeuosjsd
bj ap bj sjqos o p^iunjoA bj ap pBjjaqij bj ajqos ouis ajquioq jap
pB^jaqij bj sjqos Bjjpnasrp as ou vA 'ja op o^j^d ubuijoi 'ajquioq ja ua
ubjso 'oApofqns opijuas uo 'soaijoui soj ouioo 'osbo opun^as ja ua 'anb
sbjju3ij^[ •ajqiuoi/ jap pBjjsqxj bj 3p Biusjqojd ijoijsixs opunui [3p
ojuouijB^o} opuodap aaqiuoq ja is 'Bjnasqo A Bjoajipui 'Bsnjuo^ biujoj ua
snbunB 'asjBiunSajd b BjjpjBAinba 'soaijoui jod a.idmais Bjqo ^jquioq
ja is asjBjun^oad 'opxiuss joiuijd js ns :uaiq Bjoqy -ouisini ojafns

�"2. — Que, si pretendiera alcance ontológico, llevaría a una trascendentalización ilegítima (en el caso particular, la trascendentalización ilegítima de una impotencia físico-matemática).
"Examinemos los dos puntos separadamente y por orden:
"1. —• La incertidumbre de Heiseriberg, al plantearse como inde
terminación, sólo tiene derecho a referirse a un sentido de indetermi
nismo puramente práctico, sin alcance ontológico.
"Hay, de hecho, dos sentidos de determinismo e indeterminismo,
no bien distinguidos habitualmente, y que vamos a llamar el teórico
o metafísico u ontológico, y el práctico, aplicado o pragmático.
"El sentido teórico o metafísico de indeterminismo es el de exk
tencia de un posible único (o sea, en el fondo, no existencia de la
categoría posibilidad). La existencia de un posible único: una sola
posibilidad, tanto en pasado como en presente y en porvenir. Lo que
fue era lo único que podía ser. Lo que es, lo único que ha podido
ser. Y, en cuanto al futuro, sólo una realidad sería posible para cada
momento o estado.
"Afirmar que sólo hay una posibilidad, es afirmar que la noción
de posibilidad es metafísicamente ilegítima, trascendentalmente ilegí
tima: que no hay más que necesidad e imposibilidad; que lo que no
es necesario es imposible o viceversa; sólo, pues, necesidad, negativa
o positiva. (Este ha sido muy bien explicado por W. James).

plea) : es el práctico, aplicado, o, si se quiere llamarlo así, científico.
Veamos cómo se relaciona con el anterior, y cómo o en qué no coincide
con el anterior, aunque muy habitualmente no se los separe.
"El concepto práctico o aplicado de determinismo e indetermi'
nismo se refiere a la previsión o a la demostración, a la posibilidad
práctica de prever el futuro, y a la de demostrar en su caso, por
ejemplo en cuanto al pasado, los consiguientes por los antecedentes.
"Por lo tanto, determinismo práctico o aplicado es admitir po
sibilidades o capacidades prácticas de previsión o de demostración,
en casos particulares o en general.
"Y parecería deducible del ontológico. Como según el determi
nismo ontológico un momento cualquiera determina todo el futuro,
se sugiere —y el determinismo práctico deriva de ahí— la previsibilidad, para el futuro, de los consiguientes por los antecedentes.
"Con respecto al pasado, como cada momento fenomenal fue de
terminado por sus antecedentes, se sugiere la posibilidad de demos
trarlo, o sea explicarlo necesariamente por ellos.
"Sin duda, así sale de hecho una noción de la otra; así se pass&gt;
de hecho psicológicamente, del determinismo metafísico trascendente,
ontológico, al determinismo práctico o de aplicación. El proceso de
derivación viene así: Si sólo un futuro es posible, entonces debe ser
previsible. Si sólo un pasado era posible, entonces debe ser demos'
trable.
"Pero previsible ¿por quién?; demostrable ¿por quién? Por una
mente infinita u omnipotente.
"Aquí pido atención, porque estamos en la región donde se forma

"De modo que posibilidad sería noción ilegítima metafísicamente.
"Y también lo sería la noción de probabilidad, especie de posi
bilidad calificada. Sería sólo noción de origen y alcance prácticos.
Prácticos, porque como con respecto al futuro —dentro de esa hipó
tesis determinista—• no podemos generalmente conocer lo necesario,
ese real único dentro de la hipótesis determinista, y como sin embargo
hay que tratar de prever y de actuar, de ahí que introduzcamos po
sibilidades y probabilidades: nociones prácticas que comportan
ignorancia parcial para el pensamiento concreto y para la acción.
"En cuanto al pasado, aunque ya realizado, consumado, tenemos
tendencia psicológica a aplicarle por transporte esas nociones de "po
sibilidades"; aunque, aquí, de un modo menos imperioso: el concepto
determinista en su caso, o ciertas modalidades o costumbres de pen
samiento, pueden dominar esa tendencia.
"Tal es el determinismo ontológico; al cual se opone el inde
terminismo ontológico, que consiste en creer que hay más de un
posible, que la posibilidad es más extensa que la realidad; que hasta
el momento en que un posible se realiza, había o podía haber otros
posibles. Esto es: que hay realmente posibilidad; que esta noción
es categoría ontológica legítima; que así, en cuanto al futuro, éste
no es necesario, o no es todo necesario; que no está predeterminado
o no está totalmente predeterminado.
"Tal es el concepto más profundo, el concepto metafísico, de
determinismo o indeterminismo. (En realidad, es la única acepción
que ese término debería tener).
"Pero hay de hecho otra acepción de determinismo e indetermi
nismo (repito: no debería emplearse aquí el término; pero se em-

"De hecho, sin embargo, se pasa de una noción a otra. Quizá
(¿quizá?) si se hablara de un ser capaz de previsión infinita, en
tonces no hubiera paralogismo —aunque la consecuencia sería pura
mente teórica. (Hay aquí, cuando más, posible salvedad teológica).
Pero el paralogismo se va a introducir seguramente si se habla o
piensa, no en capacidad de previsión infinita (y algo que la reba
saría en el ser superior de la teología, porque para ese ser superior
todo sería presente), sino en una facultad, expresa o tácitamente hu
mana, de prever.

— 30 —

— 31 —

un paralogismo.
"Ante todo, sin duda, determinismo supone que si alguien hu
biera previsto, afirmado o supuesto, antes de su realización, el futuro
por hipótesis necesario, habría después acertado, habría tenido que
acertar. (Suponemos al previsor causalmente aislado: si no, su pre
visión sería intervención). Y si anuncia ahora lo que vendrá, cuando
se realice habrá acertado. Pero notemos que eso no es exactamente lo
mismo que posibilidad de prever (aquí estamos en el centro mismo
del paralogismo). Aun dentro del determinismo teórico, podría no
haber posibilidad de prever, y por más de una causa: Puede haber
insuficiencia e inadecuación del proceso espiritual. Y puede haber
hasta inadecuación de la misma realidad para ser prevista; por ejem
plo, por ser artificial la distinción o recorte del devenir en fenó
menos. .. Y todavía puede haber lo que no entendemos...

�M3A3jd ap 'BUBUI
•nq ajuauíBipB^ o Bsajdxa 'pBjjnaBj Bnn ua ouis '(ajuasaad cuas opoj
joijadns ^^s as^ BJBd anbaod 'BiSojoaj bj ap joijadns jas ^a na bijbs
-Bqaj bj anb oSjb j) bjtuijui uoisiAajd p pepioEd^o na on 'ssuaid
o BjqBq as is aiaaniBjn^as jianpoj^uí b ba as oum^ojBjBd ja ojaj
•(Baiáojoaj p^paAjBS ajqísod 'sbiu opuBna 'mb^ abjj) -BaiJoaj ajuaui
-Bjnd BU9S spuanaasuoa bj anbuiiB— oum^ojBJBd Bjaiqnq on saauoj
-ua 'bjjuijut uoisiAaad ap zBd^a jas un ap BjBjq^q as is (¿Bzinb?)
Bzin^) -bjjo b uopou un ap BSBd as 'oájBquia uis 'oqasq sqm
• • • soraapuajua ou anb oj aaqsq apand BjAspoj ^ • • • souara
-ouaj ua jiuaAap jap auo^aj o uopu^etp Bj jBpijuJB jas jod 'ojd
-uiafa jod ÍB)siA3jd Jas Bjed pBpijBaj Binenn bj ap uopBnaapBui Bjs^q
jaqBq apand j^ 'jBniíJídsa osaacud [ap uopBnaapBui a Bpuapijnsui
jaqBq apan^ :bsiibo Bun ap sem jod A 'jaAajd ap pBpijiqísod jaq^q
ou Bjjpod 'oaijoaj omsiuiuuajap jap ojjuap uny • (omsiáojBjed pp
ouistra ojjuaa p ua souiBjsa mbB) u^ciaud ap pnpijiqisod anb ouisiui
oj atuatuvj^Dxa sa ou osa anb souiajou ojaj -opBjjaoB Bjq^q aorjBaj as
opiíBna 'BjpuaA anb o^ Bjoqs BiounuB is j^ • (uopuaAjainr Bijas uoisia
-ajd ns 'ou ts :opB[siB ajuanijBsnBD josiAajd [b souiauodng) -jEj^a^B
snb opiuaj Buqeq 'opBjjaaB sandsap BjjqB^ 'oiJBsa^au sisajodiq jod
ojnjnj [a 'uoiDBzi^aj ns ap sajuB 'ojsandns o opBouijB 'o^siAajd Bjatq
-ni^ uainá[B is anb auodns ouisiuimjajap 'Bpnp nis 'opoj aiuy,,
•orasiSojBJBd Un
biujoj as apuop uoi3aj bj ua soniBisa anbjod 'uppuaiB opid tnby,,
•ajnajodiumo n bjiuijui ajuara
eun jo^ ¿uamb Jod? a[qBjj8oinap í¿uamb jod? a^qísiAajd
•souiap jas aqap saouojua 'a[qisod bjb opBSBd un op^s tg -aq
jas aqap saouojua 'ajqísod sa oanjnj un ojos ig :jsb auoiA uoioBAiaap
ap osaaojd ^^ •uoioBDi^dB ap o ooijotud orasiunuja^ap {b 'oaiS^pDjuo
'ajuapuo^sBjj ooisjjBjaui ouisiutuijajap pp 'ajuaraBaiSo^oarsd oq^aq ap
asBd as tsb íbjjo b[ ap uopou eun oqoaq ap a^ss jsb 'Bpnp uigi5
•so^p jod aiusiuBiJBsa^au ojJBoijdxa Bas o 'ojjbjj
-souiap ap pBpijiqísod bj ajai^ns as 'saiuapa^ajuB sns jod p
-ap anj ^buouioujj ojuaiuoin Bps^ oiuod 'op^s^d [B ojoadsaj uo[)M
•sajuapaoajuB so¡ jod sajuainSisuoa so[ ap 'ojnin^ p BJBd 'ppjq
-istAajd b^ —jqB ap BAiJsp oai^OBjd oinsiuiuuajap p Á— ajaiSns as
'ojnjnj p opoj Buirajajap Bjambp^na ojuoraora un o^igopDjuo ouistu
-Tuuajap p un^as ouio^ "oaiSopDjuo pp ayqpnpap BuaaajBd j^n
'p^jaua^ ua o aajBjnaij-iBd sosea ua
'noioBJjsoraap ap o uoisiAajd ap SBaua^ad sapBppsdea o sapBpi^iqis
-od JTiitapB sa opBDijdB o ooijoBjd omsTuiuiaajap 'o^ubj oj -ioj,,
•sajuapaaajuB so[ jod sajuam^isuoa eo[ 'opBSBd jb ojuBna ua ojduiaf^
jod 'osbo ns ua jBJ^somap ap ^\ b á 'ojnjnj p jaAajd ap Baijasad
pBpijiqteod bj b &lt;u9pBJisoniap í[ o U9isiAajd B[ b ajaipj as oiusm
•imja^apui a omsiuiuuaiap ap opBaijdB o ooijoBJd o^daauoo ^g^
'ajBdas so[ as ou ajuarajBnjxqBq Xnm anbun^ 'JouaiuB p uoa
appuxoo ou anb ua o oiuod A 'joijaius p uoa Buopspj as oiuoa souiBa^
ap 'jsb o[jBraB¡{ ajainb as is 'o 'opBaijdB 'oaijoBjd p sa : (^ajd

— oe —
-uia as ojad íouiuuaj p rabB as.iBajdraa Buaqap ou :ojtdaj) ouisiu
-inuaj^pui a oiusmiuuajap ap uopdaa^ bjjo oqaaq ap ^Bq oaaj,,
* (jauai Bijaqap ouiuuaj asa anb
uopdaaB caiun b^ sa 'pBpipaj u^) 'orasiuiuijaiapui o oinsiuinua^ap
ap 'oDisjjBjaui ojdaauoa p 'opunjojd sbhi ojdaauoo p sa ^x,,
•opBUiuuaíapajd ajuarapioj Bjsa ou o
opBUinua^apajd B^sa ou anb íoiJBsaaau opoj sa ou o 'oiJBsaoan sa ou
a^sa 'ojnjnj jb ojuBtia ua 'isb anb íBra^i^aj boiSojojuo bijoS^íbo sa
uopon B^sa anb ípBpijiqísod ajuarajBaj XBq anb :sa ojs^ 'sajqísod
bojjo jaqsq Bjpod o Biq^q 'BzxjBaj as ajqísod un anb ua ojuaraora ja
B^s^q anb ípBpijBaj bj anb Bsua^xa sboi sa pBpijiqísod bj anb 'ajqísod
un ap 8but jí^q anb jaaja ua ajsisuoa anb 'oaiS^jojno orasiuiauaj
-apui ja ánodo as jBno jb íodi8ojojuo ouisiuiuuajap ja sa Jbj^,
•Btauapua^ Bsa jBuiuiop uapand 'ojuaunse
-uad ap sajquinisoa o sapepijBpoui SBjjap o 'osbo ns ua Bjsiuirajajap
oida^uoa ja :osowadrai souaui opom un ap 'inbB 'anbunB íusapBptjiqis
-od,, ap eauopou 8Bsa aiJodsuBjj jod ajJBatjdB b BoiSojoaisd cpuapuaj
souiaua) 'opsuinsuoo 'op^zijBaj bjÍ anbuns 'opBSBd jb ojusno ujj,,
'uop^B bj BJBd A ojajauoa o^uauuBSuad ja BJBd jBiaJBd BpuBJOuSí
UB^Joduioo anb SBaijas-id sauoiaou isapspijiqBqojd jÍ eapBpijiqis
-od someaznpoj^ui anb iijb ap 'jBixjaB ap A jdAajd ap jbjb.ij anb ÁBq
oJBqraa uis oraoa X 'Bjsiuinijajap eisa^odiq bj ap oj^usp ooiuti jb^j asa
'oiJBsaoau oj aaaouoo aiuauíjBJauoS somapod ou —Bisiurnua^ap sisaj
-pdtq Bsa ap OJjusp— ojnjnj jb ojaadsaj uoo onioa anbjod 'sootjdbjj
•soaijOBjd aauB^jB A uaSwo ap uopou ojos Bjjag -EpEoijijEa p^pijiq
-isod ap apadsa 'pBpijtqBqojd ap uopou bj Bijas oj uaiquiBj j^n
•ajuaniBDisijBjaní Biuiji^ají uppou Bjjas pBpijiqísod anb opom 3Q,,
•(sauíBf -^^ jod opBaijdxa uaiq jínuí opis sq 3^3) 'BAijisod o
baueSbu 'pBpissaau 'sand '0J98 íbsj3A30ia o ajqísodnii sa oiJBsa^au 83
ou anb oj anb íp^pijiqísoduii a pspisaaau anb seto Áeq ou anb :biuu
-jSají aiuaiujBjuapuaasBaj 'Biutjiáaji ajuauíBaisijB^aui sa pBpijiqísod ap
uoioou bj anb jboijijb sa 'pBpijiqísod Bun Ars\\ ojos anb jBuuijy,,
•opBjsa o ojuaraotu
^pBO BJBd sjqísod Bijas pBpijBaj Bun OJ98 'ojnjnj jb o^u^na ua 4j^ -jas
opipod Bq anb ooiun oj '83 anb &lt;yj ^as Bipod anb ootun oj Bja anj
anb o'j -jiuaAJod us A a;uasajd na oiuod opBSBd ua ojubí 'pBpijiqísod
bjos Bun :oamn ajqísod un ap Bpuajsixa ^j • (pBpijiqísod Bjjo^ajBa
bj ap Bpuajsixa ou 'opuo| J3 ua 'bss o) oaiun ajqísod un ap Bpuaj
ap ja sa ouisiuinua^apui ap oaisijE^aui o ooijoa^ opijuas j^^^
•oDijBraBJd o opBaijdB 'oopoBjd ja A 'oi9JOíuo n oaisijBjaní o
J3 jbuibjj b soniBA anb A 'ajuauíjBnjiqBq sopinSnijsip uaiq ou
'ouiBiuirajajapui a orasiuiraja^ap ap soppuas sop 'oqaaq ap '^Íbjj,,
•oaiiiojojuo aauBajB UT8 'oaijaBjd a^uaiUBjnd ouisiu
-inuaiapui ap oppuas un b ssjijajaj b oqaajap auap ojos 'umowuituu^i
-ajnn outoo asm^junjd fo 'Sjsquasiajj ap ajquinppjaaui B^ — „• \n
:uapjo Jod jÍ ajuauíBpBJBdas sojund sop soj soniautuiBxg,,
•(BDIJBUI3JBUI-ODISJJ BpuajodlUI Bun 3p BUIIljSsjl U9pBZ
-ijBinapusasBJi bj 'jBjnoijJBd osBa ja ua) BiopiSají u9pBzijBjnapuaa
Bun b bijba9jj 'oaiS9jojuo aouBojB Bjsipuaiajd is 'an^) — o*^w

�"Y ya habría paralogismo aunque se pensara en .todo el psiquismo
humano o imaginable humanamente; todo el psiquismo, todo, pero
ya limitado por humano.
"Y es mayor el paralogismo si el proceso previsor se limita a
inteligencia.
"Y mayor paralogismo aun si se limita al uso matemático de la
inteligencia.
"Entretanto, ese paralogismo de derivar el determinismo práctico
del determinismo teórico (lo que lleva a extender ilegítimamente el
determinismo práctico), ha sido muy generalizado.
"Desde luego ya lo contiene la misma definición del determi
nismo habitual en ciertos hombres de ciencia. Véase, por ejemplo, la
célebre de Laplace: "Esta doctrina del determinismo universal ha
sido magníficamente resumida por Laplace (dice esto nada menos
que Broglie) en su célebre frase (aquí la cita textual de Laplsce) :
"Una inteligencia que para un hecho dado conociera todas las fuerzas
de que la naturaleza está animada y las situaciones respectivas de los
seres que las componen, si fuera por otra parte bastante vasta para so
meter estos datos al análisis, abrazaría en la misma fórmula los mo
vimientos de los más grandes cuerpos del universo y los del más li
gero átomo. Nada sería incierto para ella, y el porvenir como el pa
sado estarían presentes a sus ojos".
"Esta definición, lejos de ser completamente "magnífica", lejos
de ser la verdadera definición del determinismo, es por una parte
insuficiente y por otra inconsecuente.
"Nótese que ni siquiera se refiere a todo el psiquismo: cuando
es más extensa se refiere sólo a una "inteligencia". Y después se va
estrechando todavía: de la noción de inteligencia, por intermedio de
la noción de análisis, se pasa a la noción de fórmula; todo esto,
mezclado inconsecuentemente.
"Por lo demás, lo que se observa en esta definición se observa
comúnmente en todo el proceso del determinismo práctico. Al pa
sarse ilegítimamente de nociones más extensas, aunque ya insufi
cientes, a nociones menos extensas, yo diría que hay como degrada
ciones en el concepto del determinismo práctico.
"Limitar ya a una psiquis de tipo humano (y notemos que para
nosotros el tipo divino, para nuestra incomprensión, no puede ser más
que tipo humano), sería ya insuficiente para la previsión infalible,
aun en el caso de ser cierta ontológicamente la hipótesis determinista.

"Para saber que fue así, no hay que ser aquello que llamaron
"novecentista" —esto es: para hablar mejor, antiochocentista—: esa
tendencia fue estrecha y estrechante, y, en el fondo, pueril. No se
divide la ciencia por siglos, para exaltar unos y despreciar otros (y
agrego que, para mí, el siglo XIX fue, a pesar de ciertas ilusiones,
o quizá por esas ilusiones (que debemos conservar como esperanza),
muy, muy respetable).
"La ciencia ha sido continua, con especiales valores y sin duda
especiales defectos en cada período. Y esa división por siglos es arti
ficial, cuando no revela ignorancia de la verdadera ciencia. Pero en
aquel error, sí, cayó el siglo anterior, y mi generación sufrió conse
cuencias de él...
"No era sólo exagerar la previsibilidad determinista en sus do
minios más fáciles, sino extenderla a lo que, aun dentro del concepto
determinista, menos prise ofrece a la previsión y a la demostración,
o sea a lo histórico y a lo psicológico.
"Como ejemplos de cierta clase (este aspecto todavía dura) po
demos citar aquellas demostraciones históricas de que lo que fue
debió suceder; demostraciones históricas de gran apariencia cientí
fica cuando se hacen aprés coup. Compárese lo que sucede cuando
se intenta, con los mismos elementos y por la misma vía, hacer pre
"Pero hasta en psicología y en la vida; en toda esa región en que,
aunque pueda ser cierto el determinismo, no es normalmente aplica
ble de una manera práctica.
"Un caso extremo y de una inocencia que nos hace indulgentes
eran, por ejemplo, las teorías de Zola, aquellas teorías de la "novela
experimental" que establecían una especie de determinismo deduc
tivo, sentando por una parte ciertas leyes, por lo demás bien insufi
cientes y no justas, de herencia, y por otra parte ciertos caracteres
dados de personajes. Todo lo demás salía por determinismo.

"Ahora bien: una verdadera debilidad intelectual del siglo an
terior fue el mal uso, el uso ilegítimo y presuntuoso, del determi
nismo práctico. El determinismo era entonces lo "científico". Y fue
esa la ciencia en que precisamente nos formamos los de mi generación.
Era en parte una pseudo-ciencia.•

"Pero eso, en otras formas, era entonces habitual. Recuerdo un
pasaje sorprendente de Guyau, en que se esforzaba por mostrar el
determinismo de Werther: cómo todos los antecedentes conducían
forzosamente al suicidio... Y el autor sabía, como cualquiera, pero
olvidaba en ese momento, obsesionado por la teoría, que precisa
mente Goethe no se había suicidado, sino que había hecho una cosa
algo distinta: escribir un libro.
"Con esa pseudo-ciencia es grande el contraste de la de ahora.
Por una parte tenemos en la actual una lección de modestia: antes,
hasta la psicología presumía de determinismo práctico. Ahora, hasta
la físico-matemática se presenta con modestia indeterminista...
"Pero por otro lado esa actitud ha de ser encarada con descon
fianza en cuanto tiende a trascendentalizar esa indeterminación, en
cuanto tiende a intervenir por esa vía en la filosofía. Justo es que
yo diga "tiende": e] matemático y el físico pueden no tener la culpa:
pero de todos modos hay aquí algo de qué cuidarse. Nótese que en
el fondo el paralogismo vendría a ser el mismo, el mismo de antes,
invertido. Antes, admitido el determinismo ontológico, se daba por

— 32 —

— 33 —

"Pero hay una segunda degradación: reducir a inteligencia, que
ya no es ni siquiera todo el psiquismo humano.
"Y una tercera degradación: limitar aún más: a matemáticas, a
fórmulas.

�—

—

jod Bqep ge 'oaiSojojuo ouisiuiuuajap ja oppimpe 'es^oy -opijjaAUt
'sajuB ap omstm ja 'duishu ja jas b BjjpuaA omsiSojBJBd p opuoj p
ua anb asaj^j^ 'asjBpma anb ap oSjb inbe Xi&gt;^ sopoai sopoj ap arad
:^djna bj jauaj on uapand ooisjj p X oaijBUiaiBui p :tt9pu3ii,, Bip oX
anb ea ojsnf -bijosojij bj na bta bss jod jiuaAja^uí b apuau ojusna
us 'n9ioBuiuijaj3pui Esa uvzijvjuapuaosvjj v apuau ojubiio ua bzubij
-uoosap uoa Bpsjsaua jas ap bij pnipoB Bea opBj ojio jod ojaj,,
• • • Bisiuuujajapui Btisapom noo Bjuasajd as BDijBraajBni-ODisij bj
b^sbij 'Bjoqy •oatjDBjd omsiainuajap ap Bjmnsajd Bj^ojoaisd B[ bjsbi[
'sajuB :Bijsopoiu ap uopoaf eun jBnjDB bj na somauai a)jed san jo¿
•bjoi{b ap B[ ap ajsEJjuoo p apuBjá sa spuap-opnasd bs^ no^,,
•ojqrj nn Jiqiaosa ^Biupstp oSjb
bsoo Bun oqaaij BiqBq anb ouis 'opBppms BtqBq as on aq^ao^) ajuaiu
-BSioajd anb 'Bjjoaj bj jod opBuoisasqo 'ojuamoui asa ua BqcptA[o
ojtad 'BjainbfBno omo^ 'BjqBS jojiib p j^ • • • oippins yg ajnaniBsozJoj
UBtonpuoa sa^napaoajuB eo\ sopo^ otuoa :jai[}.ia^ ap onismirajajap
p jBJtsom jod Bqezjojsa as anb ua 'iiba'ii^ ap ajuapuajdjos
un opjanaa^j -^n^iqBij sa^uojua Bja 'sbuijoj sbj^o na 'osa
•oiusiuiuijajap jod bt[bs ssiuap o[ opoj^ -safBuosjad ap sopsp
saJ3)3BJB^ soiJaia ajJBd bj^o Jod j 'cpuajaq ap 'SBjsnf ou Á sa^narj
-Tjnsni naiq ssuiap o[ Jod 'sa^af SBjjap ajjB¿ can jod opu^juas 'oau
-onpap oiusiuirajajap ap aiaadsa Bun UBjaa^qBisa anb tjBjuainijadxa
ap SBiJoa} SBjpnbB 'b^o^ ap sejjoaj sb^ 'ojdraafa jod 'usja
i aaBi| sou anb Biouaooui Bun ap Á oiuaj^xa osbo ur^^
•BaijOBjd BjauBin Bun op ajq
ajuauqerajon sa on 'oiusiuuujajap p o)jap jas Bpand anbnns
'anb ua umáaj Bsa Bpoi na íBpiA b[ na Á Biáojoaisd ua bisbij oja^,,
• •-BpBdioxjnB ^aijoisiq uoisia
-ajd jaoBi{ 'bia BinsTtn B[ jod A so^uainap somsita so{ uoa 'Bjuaiui as
opnBno apaans anb o\ asajcdnio^ -dnoo saudn na^Bq as opuBno boij
-ijuap BiouaiJBdB ubjS ap SBDij^^Btq sauoiaBJjsoiuap íjapaons oiqap
an^ anb o[ anb ap seaijoist^ eauopBjjsouiap SEjpnbe jbjio somap
-od (BJnp BiABpoí oiaadse a^sa) asep B^jaio ap sojdiuafa 011103,,
•o^tS^^oaisd o\ tb A odijoísiij o\ b Bas o
'uoiDBJisourap b^ A uorstAajid B| b aoaj^o asijd souaui 'Bjsiuinuajap
oidaanoo pp oj}uap uiib 'anb oj b Bjjapuajxa ouis 'sajtaBj e^iu soiuhu
-op sns ua Bjsiuuuja^ap p^pi^iqístAaid bj jBJaS^xa o^os Bja oj^[,,
• • -p ap 0BI3U3T13
-asuoa ojjjns uoioBjauaS im A 'jouajuB o^grs p o^bd 'js'^jojja pnbs
ua oja^ -BiauBia BjapBpjaA b^ ap bioubjoujíi b[3A8J on opusna 'jepij
-tjJB sa eojxíis Jod u9isiAip Bsa \ -opojjad Bpsa ua so^aapp sajsioadsa
Bpnp uis A 83JOJBA 83[Bioadsa uoa 'Bnnijnoa opis v\\ Bpuap sq,,
* (ajqBjadsaj Xnm '^nuí
'(BznBjadsa omoa JBAjasuoo soniaqap anb) eanoienji essa jod Bzmb o
'sauoisnji SBjjap ap jBssd b 'snj XIX I^T8 I3 í}va ^^Bd '^nb oáaj^B
X) sojjo jBisajdeap A soun jB^jBxa BJBd 'sojSis jod Bpuap bj apiAip
as o^^ -jijand 'opuoj ja ua iA 'ajuBipaj}sa A Bqaaj^sa anj Biauapuaj
Bsa :—B}Si}ua3oq3Oiiue 'jofsui jBjqeq BJBd :ss ojss— ¿tBjsijuaaaAOu.,
uojbuibjj anb ojjanbB jas anb Xeij ou 'isb anj anb jaqss

— zz —
, • • • : •'Bpuap-opnasd eun ajjBd ua bj^j
*uopBjana im ap soj ^ouiboijoj son ajuaraBsioajd anb ua Bpuap bj Bsa
anj j^ •Mooijjju3pM oj saauoiua Bja omsimauai^p j^ •oaijDBjd omsiu
-iiujaiap jap 'oson^unsajd A ouipj^ají osn ja 'osn jbui ja anj jouaj
-ub ojSxs jap jBm^ajaim pBpijiqap BJapspjaA ^nn :uaiq Bjoijy,,
•SBjnnuoj
b 'SBOijBUiaiBni b :sbui utiB jbituiij :u9iaBpBjSap Bja^ja^ Bun j^M
•ouBumij omsinbisd ja opo^ Bjambis tu sa on bX
anb 'Bpnaij3iui b jpnpsj :u9pBpBjSap Bpun^as Bun Xbij ojaj,,
•Bjsiuuujajap sisaiodiij bj ainaniBaiSojoino Bjjaia jas ap osb^ ja ua uiib
'ajqijBjni uoisiAajd bj BJBd ajuapijnsni bX Bijas '(ouBranq odp anb
SBta jas apand on 'u9tsnajdnioDui BJ^sanu BJBd 'ouiArp odp ja sojjosou
anb somatón X) oiiBinnq odu ap sinbisd eun b bX jejiim^,,
•O3i}3BJd oinsiuinua^ap jap ojdaauoo ja na sauoya
omoa Ae\\ anb BiJrp oX 'sBSuajxa sousm sauopon b 'sa^uata
-ijnsui bX anbunB 'sesuajxa sbiu sauopon ap a}uaiuBinpj2o[i asj^s
-sd jy -oariaBjd oinsiuiuuajap jap osaaojd ja opoj ua ajuaiuunmoa
BAjaeqo as uopiuijap Bjsa ua BAjasqo as anb oj 'sBtuap oj Jo^,,
'aiuamsjuanaasuoaui opBj^zam
'ojsa opoj íBjnmjoj ap uopou bj b Bs^d as 'sisijbub ap n9pon bj
ap oipamiajuí jod 'BpuaSijatuí ap U9pou bj ap :BiABpoj opuBipaajsa
ba as sandsap j^ *^(Bpua^ija)ui,^ Bun b ojos ajaijaj as Bsuajxa sbiu sa
opuBna :oui8inbisd ja opoj b ajaipj as Bjambis tu anb asa^9\[,,
•a^uanaasuoaui bjjo .xod X aiuapijnsai
Bun jod sa 'oiusiuiuuajap jap uoptuijap BJapepj3A bj J3S ap
'ltBaijjnSBm?5 a^uaiuBjo^diuoa jas ap sofaj 'uopiuijap Bjsg[M
•((sofo sns b sajuasaad ueuBisa opss
-Bd ja otnoo JiusAJod J3 X 'Bjja BJBd ojjstoui bjj^s ^pB\[ 'oraoiB oja2
-ij sbiu jap soj X osjaAiun jap sodjsna sapusaS sbiu soj ap sojuauuiA
-om soj Bjnmjoj Buisim bj ua BiJBZBjqs 'sisijbub ¡b sojBp soisa ja^aiu
-os BJBd bjsba ajuBjsBq a}jBd Bjjo jod BJ^nj is 'uauodiuo^ sej anb sajas
SOJ ap SBAI}30dS3J S3U013B11JIS 8BJ X BpBlUJUB BJ83 BzajBJllJBU BJ anb 3p
SBZjanj 8Bj SBpoj B.I3I3OUO3 opBp oqaaq nn BJBd anb Bpuaj)ip;ui bu^,,
: (3^3jdB^ ap jBtijxaj Bip bj inbB) ^sbjj ajqajaa ns ua (aij^ojg aub
souam Bp^u ojsa aaip) aaBjdB^ jod Bpimnsaj ajuauíBaijiuáBtu opis
Bq jBsjaAinn omsiuiuua^ap jap Buijjaop Bjsg,, :aoBjdB^ ap ajqapa
bj 'ojdmafa Jod 'assa^ 'Bpuap ap ssjqmoq so^jap ua jBnjiqsq ouisiu
-imjaiap jap U9piuijap buisiui bj ^uaijuoa oj bX o^anj ^psaQ,,
•opBzijBJauaS Xnm opis Bq '(oapaBjd ouisiuiuuajap
J3 ajuaraBraiji^ají jypua^xa b BAajj anb oj) ootupaj &lt;nusivruijar&lt;&gt;p pp
o^pjvud oiusmiuiuajap ja uvaijap 9p ouisiSojvjvd asa 'o
bj ap oauBiuajBiu osn jb bjiuii^ as is uiib omsi^ojBJBd jo^bui j^n
•BpuaSijajut
b B^imij as josiAajd osaaojd ja is omsi^ojBJBd ja JoÁBtn sa j^n
, •"ouBiunq jod opBjiuiij bX
ojad 'opo^ 'omsmbisd ja opoj í ajuaniBUBuinq ajqBuiSBtni o ousiunq
omsmbisd ja opoj na BjBsuad as anbunB omsi^ojBjBd Bjjq^q bX j^n

�real el aplicado y se lo daba por aplicable en todas partes. Ahora
puede ocurrir que, comprometido el determinismo práctico, se pre
tenda sacar de ahí alguna consecuencia que afecte al teórico".
"Volviendo ahora a nuestro caso de la incertidumbre de Heisenberg, recordemos ante todo, elementalísimamente, de qué se trata.
Transcribo un resumen: "Si se designa por símbolos matemáticos res
pectivamente los errores que se cometen en la determinación (simul
tánea) de posición y de movimiento, no se puede, nos muestra Heisenberg, imaginar una experiencia que permita reducir ambos errores
simultáneamente hasta el grado que se quiera; hasta hacerlos, que
sería la aspiración, infinitamente pequeños.
"En las circunstancias más favorables muestran los cálculos que
el producto de los productos que simbolizan esos errores es del orden
de la constante de Planck. Si, para simplificar, suponemos el pro
ducto de esos productos igual a la constante de Planck, escribiremos:
Ap X Am = h. Y entonces ocurriría lo siguiente:
"Para sistemas macroscópicos se puede hacer muy pequeño Ap
sin agrandar perjudicialmente Am y viceversa, porque h es muy pe
queño con relación a esos sistemas. Nótese que, a estos efectos, el
milésimo de miligramo, que es más o menos la masa más delicada
accesible al experimento físico, es todavía un sistema macroscópico.
Pero para sistemas atómicos, para el mundo de los electrones y de
los fotones, entonces no. Si se reduce una de las expresiones hasta
hacerla muy pequeña, buscando hacerla infinitamente pequeña, en
tonces la otra se agrandaría sensiblemente y perjudicialmente. Debido
a lo cual, si precisamos la posición, el estado de movimiento se hace
indeterminado, y al contrario. Es así como los sistemas macroscó
picos no están afectados por esta indeterminación. El principio de
Heisenberg se manifiesta en la escala de los elementos de los sistemas
atómicos".
"Ahora, completemos: Un término llama la atención: "imaginar
una experiencia". En efecto: la determinación en estos casos, y esto
es interesantísimo, no puede hacerse por experiencias reales. Se hace
por experiencias físicas imaginarias, a las cuales se aplica el cálculo
(de manera que, si de aquí saliera trascendentalización ilegítima, sería
en su caso una trascendentalización físico-matemática. Y si se quiere,
de física... pero de física imaginaria).
"Y ¡más interesante aún! Es esa misma experiencia imaginaria
la que provoca la indeterminación. Lo que provoca la indetermina
ción es la intervención del observador: Consiste esa experiencia ima
ginaria en observar imaginariamente por medios físicos los elementos
de los sistemas atómicos, para lo cual hay que emplear, siempre ima
ginariamente, una abertura de microscopio imaginaria y una frecuen
cia imaginaria de la radiación con que se ilumine. Y entonces- se
muestra, aplicando el cálculo a esas experiencias imaginarias, que lo
que sirve mejor para determinar la posición empeora la determina
ción del estado de movimiento y viceversa. Y que la intervención

puede, en este caso especial de los sistemas atómicos, experimentar
sin alterar.
"Y bien: lo que ese principio muestra, es que no hay, en el esta
do actual de la ciencia, determinismo práctico (esto es: previsibilidad,
ealculabilidad totales) en la micro-escala. Y demostraría que no pue
de haberlas, con la salvedad de otras vías posibles de raciocinio o
experimentación.
"Pero si (esto es lo central) : si, expresa o tácitamente, consciente
o inconscientemente, se convierte ese principio en principio de inde
terminación en el verdadero y hondo sentido, en el sentido ontológico, entonces es una trascendentalización ilegítima. Y en ella han
caído muchos de los hombres de ciencia contemporáneos; unos, para
dar por demostrado el indeterminismo metafísico; otros, para des
confiar, por simpatía determinista, del principio mismo. Han sido
varios, y de los mayores, los hombres de ciencia que, no habiéndose
atemorizado de los aspectos más violentos de la relatividad: ni de
las extrapolaciones sobre los límites del espacio, ni siquiera de esas
vidas que se alargan y se acortan según el estado de movimiento,
retroceden ante los aspectos prácticos, del principio de Heisenberg,
porque ellos mismos lo trascendentalizan en indeterminación...
"Concluyo: Y todo esto —lo uno y lo otro— puede confundir;
y también inhibir: ni tienen que hacer los físicos y los matemáticos
trascendentalizacione8 ontológicas de su principio de incertidumbre
ni tampoco por qué atemorizarse de las consecuencias científicas de
éste. Habría, en cierta región del conocimiento, no indeterminación
en el primer sentido; esto es: no multiplicidad de posibilidades on
tológicas (cuestión aparte y ajena a la ciencia práctica), sino limita
ción práctica de nuestros medios de previsión. Y con ésta, como con
tantas otras limitaciones, se trabaja..."

del experimentador, por ejemplo, al bombardear imaginariamente
electrones con radiación, produce efectos que alteran todo. No se

Aquí, voy a introducir dos notas: En primer lugar, quiero hacer
notar —y perdóneseme que insista tanto, pero es, ésta, aclaración fun
damental: ninguna de estas confusiones, ni de otras análogas, se pro
duciría si se reservaran las palabras "determinismo" o "indeterminis
mo" sólo para aplicarlas en el sentido ontológico; y, para lo práctico
se hablara de "previsibilidad" o "imprevisibilidad". El principio de
Heisenberg se llamaría de imprevisibilidad (o incertidumbre) en los
casos a que él se refiere (de la micro-escala); y no habría ninguna
confusión ni duda).
Otra nota: la confusión entre imprevisibilidad e indeterminismo,
continúa. Por ejemplo: en uno de los últimos números de la revista
"Scientia", aparece un artículo titulado "Indeterminismo Físico y Au
tonomía de la vida", que empieza refiriéndose al "descubrimiento del
indeterminismo cuantístico"; que dice más abajo: "La Física ha debi
do abandonar la idea del carácter determinista de sus leyes en el
ámbito de los microfenómenos". Sigue aún: "Entre el ámbito de in
determinación que las leyes físicas consienten..., etc.". Pero en rea'lidad se refiere a la imprevisibilidad, como expresa en este otro pa
saje: "Las leyes de la teoría cuántica no dejan (non daño piú) la
posibilidad de prever de modo unívoco y completo, sobre la base de

— 34 —

— 35 —

�— ss —
ap 98EC[ v\ ajqos 'oj3[duiO3 A ooOAiun opoin ap jaAajd ap pepijiqísod
B\ (njd ouvp uou) UBfap ou BoijuBna BiJoaj b^ ap savía^ sb'j^^ :afBS
-ed ojjo ajsa ua Bsajdxa oraoo 'pBpijiqísiAajdiui bj b ajaipj as p^pi^
-B3J ua ojaj '^'aja ' • • • uajuaisuoa seoisij sa^aj sbj anb uopBuimjaiap
-orí ap ojiquiB p aj}ugM :uiib anSig •ttsouatnouajojaiin eo\ ap ojiqtnB
p ua sa^af sns ^p Bjsiuiuusiap jajoBJBD pp Bapi bj jBuopuBqB op
•iqap bi^ boisi^ vjn :oÍBqB sbui aoip anb i ^ooiisiixreno otnsiuiuuajapni
pp ojnaiuiuqnDsap,, ^B asopuauípj zaidiua anb '4tBpiA B[ ap Bitnouoi
-ny A O3isjj[ oinsimuuajapujM opBinjij opaojiJB un aaajedB '^Bijuapg,,
BjsiAaj v\ ap sojaumu sounjjn so^ ap oun ua ¡ojdrnofa joj •L'iiurjuoa
'omeiuiuua^apni a pBpi^iqísiAajdun ojjua umsnjuoa bj :biou bjiq
• (Bpnp tu uoisnjuoa
BunSuiu BijqBt[ ou A i (B^asa-ojaini ^\ ap) ajaijaj 38 ja anb b sossa
bo^ ua (ajqiunpijjaoui o) pBpijiqístAajdnii ap bijbuibj^ as ^jaquasiajj
ap oidpui^d ^^ •ltpBpi^tqi8iA3Jdnii,, o tipBpiirqisiAajd,, ap BJB^q^q as
oaijatud o\ BJsd '^í íooi^^p^juo opijuas p ua SB[jBai[dB Bjed ojps ^oni
-siuiuwa^apui,, o ttouiSTuirajaj9p,, sBjq^pd sb[ usjBAjasaj as rs Bijpnp
-ojd as 'sbSo[bub sbjjo ap tu 'sauotsnjuoa SBjsa ap eun^uiu :pjuauiBp
-unj uopBJBpB 'Bjsa 'sa o jad 'ojubj bjsisui anb amasauopjad Á— jbjou
jaa^q ojamb 'jBSn^ jauíud u^ :sbjou sop apnpojjuí b jCoa 'inby
tt---BfBqBjj as 'sauoiOBjirai^ bb^jo sb^ubj
noa ouioa 'Bjsa uoa j^ •upmAajd ap soipaui soj^sanu ap B^ijDBjd U910
-Bjinii]; ouis '(Boij^Bjd BiauaiD b^ b BuaÍB A ajJBd^ uo^sana) bb^tSojo}
•uo eapBpijiqísod ap pBpiai{di}[nui ou :sa o)sa íoppuas jamiad p ua
uoiaBuiuuajapui ou 'ojuaxuipouoD pp u^i^dJ Bjjcaia ua 'BuqBjj -ajsa
^p SB3Tji)uaia SBiouanaasuoa sv\ ap asjBztJouiaiB anb Jod oaoduiB} m
'ajquinpiij^oui ap oidiomad ns ap SBDiSopDjuo sauoiaBzi^BjuapuaasBj}
sooijBiua^Bin so^ Á sooisij so^ jaoBq anb uauaij iu :Jiqiqui uatqiUBj Á
í.xipunjuoo apand -—ojjo o\ á oun o[—- ojsa opoj j^ :o^npuo^),,
• • 'uoiaBuinuaiapui ua uBzi^BjuapuaosBjj o\ souisiui so^p anbjod
'S.iaquosiajj ap oidpuud pp ODtjDBjd sojaadsB so\ ajuB uapaaojjaj
'ojuatutiAom ap ope;sa p un^ss ubjjoob as Á ubSjb¡b as anb SBpiA
SBea ap Bjambis iu 'opBdsa pp sa^iuii^ so[ ajqos sauoiaB^odBj^xa sb[
^p tu :pBpiAijBpj b^ ap so^najotA sbui sojoads^ so^ ap opeziJouiajB
asopuaTqBq ou 'anb Bpuap ap sajquioq so^ 'sajto^BUi so[ ap A 'soijba
opis ubjj 'ouisiui oidpuijd [ap 'Bjsiuinuajap BijBduiis aod 'jbijuod
-sap bjb5 'sojjo íooisjjBjaui ouisiuiuijo^apui p opBjjsouiap jod
BjBd 'soun ísoauBJoduiajuoo Bpuap ap sajqmo^ so^ ap souonm
ubx^ B^[a ua j^ "BwniS^fi umowzypt^u&amp;pu^osnji trun sa S9ouorua 'ooi^
-pjojuo opjjwas ja na 'opijuas opuot{ X ouapvpjaa ja ua iipiovutnidaj
-aput ap oidiouxid ua ojdtouiud asa ajuamuoo as 'atuawaiuatosuo&amp;ui o
otuaiosuoo 'atu^iuoipvj o vsaudxa 'is : (pjjuaa o[ sa ojea) is oja^,,
•uppBjuaraijadxa
o ompopBi ap sajqisod sbia sbjjo ap p^paApjs bj uoo 'SBpaqBq op
-and ou anb BiJBJjsoinap ^ •B^Basa-oaaiui bj ua (sap^joj pBpi[tqB[iio[Ba
'pBpi[iqtsiAajd :sa o^ea) oaijafjd orasiuiuuajap 'mouato oj ap pmion op
-msa \^ ua 'Xbi{ ou 3nb sa 'BJjsaniu oidpuud asa anb oj :uarq ^M
•JBJ3ip3 UIS
jBjuaunjadxa 'so^tui^íB SBUiajsis so^ ap ¡Bpadsa osb^ a;sa ua 'apand

as o^¿ *opoj uBjajp3 anb sojaaja aonpojcd 'uopBipBj uod saucupap
a^uaniBUBuiBuii .icap.iBqiuoq p3 'o^draafa jod 'jopBjuanitjadxa pp
uopuaAjajuí b^ anb ^ 'BsjaAaoiA A oiuaiuiiAoui ap opsjsa pp uop
-BUiuua^ap B[ BJoadina uoiaysod v\ jBuimjajap bjb¿ jofain aAJis anb
o\ anb 'sbijbuiSbuii SBiouai.iadxa 8Bsa b o[na[Ba p opuBai[dB 'BJjsanui
as soouojua j^ •auium^i as anb uoo uopBipsj b[ ap bijbui^buii ep
-uanaajj Bun A BusuiSBUir ordoasojoim ap BjnjaaqB Bun 'ajuauíEMBinS
-BuiT ajdmais 'jBa[duia anb ^bi| pn^ o[ BJBd 'sooiuiojb SBraajsis so[ ap
so^uamap soy sootsij soipain jod ajuainEiJBuiSBUii jBAjasqo ua bijbut^
-buii BpuaiJtadxa Bsa a^sisuo^) :jopBAjasqo pp uopuaAjajux B[ sa uop
-Buiuuajapm b^ ^ooAo.id anb o'j •uoi^Buitnja^apui bj vooacud anb B[
bijbuiSbuii Bpuawadxa buisiui Bsa sg ¡unB ajuBsaaajuí sbui! j^?í
• (BtJBUtSBini bdistj ap oiad •••bdisjj ap
'ajtamb as is j^ •BopBuiajBui-o^Tsij uopBzip^juapuaasBJi Bun osb^ ns ua
Bijas 'Biui}t^3[i uopBzipj^uapua^sBjj BjaijBS tnbs ap ts 'anb BjauBin ap)
opaajBo p BoijdB as sa^na sb[ b 'sbubui^buii sbisjj sBpuauadxa aod
aoBq ag -sapaj SBpuauadxa jod ^saao^q apand ou 'oiuisjiuBsajajni ea
o^sa A 'sosbo so^sa ua uotoBnimaojop b^ :o^oap u^ 't4BpuatJadxa Bun
jbuiSbuii:,, :uotouajB bj buibj[ oumi.ia; n¡\ : soraajs^dnioD 'B
SBiuajsis so[ ap eojuainap so^ ap BjBosa b^ ua B^saijiuBin as Saaquastajj
ap oidpuud j^ •u^pBuiuuaiapui B^sa jod sopsiaajB usjsa ou soaid
-oasojoBur SBUia^sis so^ onioa isb s^ -oiJBjjuoa ye A 'opBniuuajapui
aDBq as ojuauuiAoiu ap opBjsa p 'uopisod B[ soniBspajd xs 'pma o{ b
opiqaQ •ajuainjBpipnfjad A a^uama^qcsuas BiJBpuBJ^B as bjjo b¡ saauoj
-ua 'Buanbad ajuarnB^iuijuí B^jaoBq opusasnq 'Buanbad Anta BfjaoBq
BjsBq sauoisa^dxa sb[ ap Bun aanpaj as tg *ou saauojua 'sauojoj so[
ap A sauo^^aap sof ap opunin p Bjsd 'soaimojB SBinaisis BJBd
•ooid^osoJDBUi Buiajsis un BjABpo^ sa 'oaisij ojuarauadxa
Bpsaipp sbui BSBcn By souaui o sbui sa anb 'oniBj^ijini ap oraisajtuí
p 'so^aap sojsa b 'anb osa^o^j •SBtnajsis sosa b uop^pj uoa onanb
-ad Ánni sa \[ anb jo d 'BgjaAaatA A uiy aiuatnjBpipnfjad jBpuBJ^B uis
dy ouanbad Ama jaaBij apand as soaidoasojaein SBiuajsis bjb^^^
:ajuamSis o\ bijijjiioo saauojua j^ -v = uiy y^ dy
: somajiqijosa '^fauB^^ ap a^uBisuoa B[ b [biiSi sojonpoad sosa ap oionp
-ojd p souiauodns 'jBDijipirais BJBd 'ig •j^ouB^^ ap ajuBjsuoo b^ ap
uapjo pp sa sajo.ua sosa UBZi^oqints anb eojanpojd so\ ap ojanpojd p
anb sop^opja so^ uBjjsanuí sap^BJOABj sbui SBpuBjsimojp sb^ ug,,
•souanbad ajuauíejiuijuí 'uppBjídsB B[ Bijas
anb 'eopaDBq BjsBq íBjainb as anb opBJlá p BjSBq aiuauíBauB^^nniis
sajojja soquiB jpnpaj B^imjad anb spuaijadxa Bun jbuiSbiui 'Sjaquas
-pjj Bjjsanm sou 'apand as ou 'o^uairaiAom 3p A uoraisod ap (bbubj
-pnuiis) uppButuuaiap bj ua uaiamoa as anb sajojja so¡ ajuauíBAijaad
-saj sooijBiuajBin sopDqmis jod Bu^isap as tg75 :uatnnsaj un
•bjbj^ as anb ap '3}uauiBUii9i[Bjuama[a 'opoj aju^ soraapjooaj 'S
-uaspjj ap ajqumpujaaui v\ ap osBa ojjsanu b Bjoq^ opuaiAp^^,,
•ítoaijoaj ^b ajaajB anb BpuanaasuoD BimS^ iqB ap jbobs Bpuaj
-ajd ae 'oar^Bjd ouisinunjajap p op^amojduioa 'anb JiJjnoo apand
Bjoqy -sajj^d Sfipo^ ua 9jqBoi[dB jod BqBp o[ as A opBoi[dB p ¡saj

�la posición inicial de un sistema, su ulterior desenvolvimiento, etc.".
Y de te do el artículo se desprende que es a la imposibilidad de previ
sión a lo que se refiere el autor, y no a indeterminismo, término que
ha empleado a veces por error. La que no está aún corregida es, pues,
la misma confusión que, hace ya tanto tiempo, llevaba a hacer, del
principio de incertidumbre de Heisenberg, un principio de indeter
minación. La misma confusión se ha producido, pues, a propósito de
los descubrimientos cuánticos de Planck.
Y ahora, insinuaremos algo de lo que el nuevo concepto de ma
teria —el que tanto la experimentación como el razonamiento, inclu
sa la exploración matemática, han introducido en los últimos años—,
algo de lo que ese nuevo concepto de materia, diríamos casi sin para
doja, de materia desmaterializada, ha venido a agregar a nuestras
ideas sobre libertad; entiéndase bien: sobre libertad, o sea sobre no
dependencia de seres con respecto a lo exterior a ellos. Esa agrega
ción es, en globo, en el sentido de la libertad: de la libertad de más
seres, o de más casos de libertad en los seres que antes considerába
mos como no dependientes, como inertes; sin que este acrecimiento
ds libertad tenga nada que ver, bien entendida, con el problema del
determinismo o indeterminismo, como después, y aparte, lo mostra
remos.
Para la ciencia actual, la materia, diríamos sin paradoja, no es
material, en el sentido antiguo: es una combinación de cargas eléc
tricas, en movimiento o acción continuas: una piedra, la tabla de
nuestra mesa, es, como ha dicho pintorescamente cierto hombre de
ciencia, un revuelo de moucherons. Y, para colmo (Broglie) esté
también hecha de ondas.
Los átomos se presentan como fuentes de energía; no sólo como
dependientes, en consecuencia. Cuerpos, como el radio, "bombardean",
con partículas y rayos (en la ciencia a que yo llegué, eran tres: perdón
si hay, ahora, más todavía). Pues ese bombardeo ha de interpretarse
como actividad de la materia, y, por consiguiente, como no depen
dencia de lo exterior. Esto es: en el sentido nuestro, como "libertad".
Aquí, prevengo, en el ánimo de los que me oyen, dos órdenes de
ideas: unas, ideas en el sentido de que no son las libertades de esa
clase las que interesan a los problemas vitales de libertad humana: ya
lo sé; pero lo que sale de los nuevos hechos, es como argumentación
a fortiori. Y el otro orden de ideas es el que haría aparecer cuestiones
sobre determinismo e indeterminismo, que pueden aparecer ya en este
momento, que aparecerán más seguramente dentro de un momento
cuando se trate de la previsibilidad de los fenómenos intramateriales,

ZDISLAS MILNER

GÓNGORA Y MALLARMÉ
EL CONOCIMIENTO DE LO ABSOLUTO
POR MEDIO DE LAS PALABRAS
(Traducción y ampliación de notas y ejemplos, de Emilio Oribe)
En la etapa final de las grandes épocas literarias, paralelamente
con las manifestaciones de superabundancia y también, de laxitud, el
mismo fenómeno se reproduce. Un hombre, o un grupo de autores, se
destacan de la masa inerte de los extenuados. Y se desprenden en el
momento en que las libertades de antaño se han transformado en re
glas con fuerza de leyes; después se aislan, ante la irrisión de la vul
garidad, en el horror de los caminos menoscabados, en un impulso
poderoso hacia la verdad desnuda, con la firme voluntad de crear.
No señalan la aurora de un día nuevo, no son reformadores aún. Más
tarde, cuando los años y las generaciones han transcurrido sobre su
obra, escarnecida antes por los contemporáneos, una vez que el tiempo
ha hecho la justicia con la mediocridad coronada de laureles, y que
sin apasionamiento se puede justipreciar la contribución que aquellos
poetas han traído, encuentran, generalmente en los anales de las letras,
el sitio que merecen guardar.
Pero todavía no debemos equivocarnos. El simple hecho de que
tal obra se separe de los preceptos y las reglas aceptadas, no da la
medida de su valor. Sería una equivocación constituir un solo block,
en el transcurso de países y de edades, con los preciosistas y simbo
listas, en Francia, con los conceptistas y los adeptos del Marinismo en
Italia, con los eufuistas en Inglaterra, y los cultistas y gongoristas en
España. A decir verdad, en la extensa lista que podría establecerse
de estos poetas que no han recibido "l'aprobatur" de las academias

pero que trataré después aparte, porque es esa frecuente confusión de
dos cuestiones la que no permite pensar claro.k
(Continúa)

E. O.
— 36 —

— 37 —

�</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </file>
  </fileContainer>
  <collection collectionId="7">
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="304">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="305">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="306">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="307">
                <text>1947-1989</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="308">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="309">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="310">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="903">
                <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </collection>
  <elementSetContainer>
    <elementSet elementSetId="1">
      <name>Dublin Core</name>
      <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
      <elementContainer>
        <element elementId="50">
          <name>Title</name>
          <description>A name given to the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1141">
              <text>Conclusiones sobre los problemas de la Libertad y del Determinismo</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="41">
          <name>Description</name>
          <description>An account of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1142">
              <text>Serie de conferencias sobre los resultados de los estudios sobre el problema de la libertad y del determinismo.</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="39">
          <name>Creator</name>
          <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1143">
              <text>VAZ FERREIRA, Carlos</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="48">
          <name>Source</name>
          <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1144">
              <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1950, Año III, Nº 4: p. 23-36</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="45">
          <name>Publisher</name>
          <description>An entity responsible for making the resource available</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1145">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="40">
          <name>Date</name>
          <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1146">
              <text>1949</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="47">
          <name>Rights</name>
          <description>Information about rights held in and over the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1147">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="44">
          <name>Language</name>
          <description>A language of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1148">
              <text>Español</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="51">
          <name>Type</name>
          <description>The nature or genre of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1149">
              <text>Publicación periódica</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
      </elementContainer>
    </elementSet>
  </elementSetContainer>
  <tagContainer>
    <tag tagId="39">
      <name>CARLOS VAZ FERREIRA</name>
    </tag>
    <tag tagId="134">
      <name>CONFERENCIAS</name>
    </tag>
    <tag tagId="133">
      <name>DETERMINISMO</name>
    </tag>
    <tag tagId="7">
      <name>Filosofía</name>
    </tag>
    <tag tagId="132">
      <name>LIBERTAD</name>
    </tag>
    <tag tagId="33">
      <name>URUGUAY</name>
    </tag>
  </tagContainer>
</item>
