<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<item xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" itemId="116" public="1" featured="0" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/show/116?output=omeka-xml" accessDate="2026-05-15T03:27:08+00:00">
  <fileContainer>
    <file fileId="183">
      <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/56a2437d2d1e5643e8bf9f96f8033f24.PDF</src>
      <authentication>c8d18822ce100aee4cb8ba3896be03a5</authentication>
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="5">
          <name>PDF Text</name>
          <description/>
          <elementContainer>
            <element elementId="52">
              <name>Text</name>
              <description/>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="1113">
                  <text>o a
'IZ6I BB I9 aa '*!*^ ap 'nocinof^ ijj^
B1S1A3J s| na opajBdB J9u|i¡^ sp oXBStid j^ '^fEnSiia^ jap oipaiu jod oinjosqB o\ ^p oiuaiai
-IJOUO3 ]3 UOJ BISSOd B( 3p UOIJB|IK)UIA B[ B^I1JJD B| 3p opunm ]B OfOJJB B3U0331B3 SBUI
bumo^ ua anb ja 83 X '3ixijb[¡bj^ ^ bjo^uo^ aj^ua saauojaa apsap naasq as anb sauopsniíx
-oJdB SBtnisisojdmnn ap BpiWBd ap oinnd [a sa anb X oj3a]ai oixai ns aa nns oppou&lt;K&gt;sap
isbj 'j3n|!f^ sB[9ip2 ap oipnjsa ajqaja^ jb spnajajaj oziq as ^ S3[Ruiáijo so^xai uojE.ii|d
•xa X aoJBiuamoj as 'oAitom asa 1103 'Biaod qbj^ ^ap aiisam B^ ap oijesjaATuB ¡b B-injjn^
BJieann 3p uopnqiJiao^ 00103 4ain^B(]B{\[ ap SB^ijaisa scapi sb¡ jauodxa B saaopaa[ ssua
anbipap oub ajsa 'auy X bjiiibj^ii'j ap ouiu [B saiaaipaodsajjos sass^ sb¡ ug (j)
sbj ap KJtnBqojdej,, opiqpaj u^q ou anb SBiaod soisa ap
asjaoaj(jBj8^ Bjjpod anb bjsi[ Bsuajxa bj ua 'pBpj^A jpap y •BUBds^
na sb^sijoSuoS A. SBjsij^ia boj ^ 'BJjajBjSuj na SBjsinjna ^o\ uoo 'bi^bjj
ua oinsiuuBi^ pp so^dapB bo¡ á SBjsijda^uo^ so^ uod 'bioubj^ ua 'sbjsij
-oqiuis ^ SBisisopaad so[ uod 'gapspa ^p ^ sasi^d ap osjn^suBjj [a ua
'5[Dojq o[os un amipsuo^ uoiaBooAinba buti Btjog uojba ns ap Bpipam
B^ Bp ou '^BpBjdaoe SE^Saj sb[ A soida^ajd soj ap aje das as Bjqo ¡bj
anb ap oqoaq a^dints ^^ -soujBaoAinba somaqap ou BjABpo^ ojaj
•jBpjBiiá uaaaiam anb oijig p
'SBajaj sb^ sp sojbub so^ ua aiuam^jaua^ 'uBj^uan^ua 'opiBJi uBq ee^aod
sojjanbs anb uopnqij^uoa B{ jBioojdi^snf apand as oiuaiuiBuoisBdB uis
anb Á 'sa{9jnB[ ap epeuojoa pBpijaoipam B[ uod eiapsnf v\ oq^aq Bq
odinoi^ p anb zaA Bun 'soauBJoduiajuoD 9o\ Jod saiuB Bppauje^sa 'Bjqo
ns ajqos opijjn^suBJi UBq sauopejaua^ sb^ á soub so[ opu^n^ 'apjBi
sbj^[ 'unB sajopBuuopj uos ou 'oAanu Bip un ap bjojiib b^ uB[Buas o^j
•JB3J3 ap pBjunyoA auuij bj uod 'Bpnusap pspjaA bj BiDBq osojapod
osjndtuí un ua 'sopBqBDSouatn souuubd so[ ap jojjoq p ua ^pepiJBS
-^nA v\ ap uoisuji b^ ^iub 'ubjsib as sandsap ¡saXaj ap Bzjanj uod sbjS
-9J na opBuiJojsuBJi usq as oubjub ap sapBjjaqij sbj anb ua o^uauíoui
p ua uapuajdsap as j^ 'sopsnna^xa soj ap ajaaui bsbui bj ap uBDBjsap
as 'sajoinB ap odnjS un o 'ajqnioq uq 'aanpojcdaj as ouamouaj omsiui
ja 'pnjixEj ap 'uaiqmB) A BiouepiínqBjadns ap s^uoiDBjsajiuBui sbj uod
aiuauíBjajBjBd 'sbubj3ji{ SBDoda sapuB.iS sbj ap Jbuij BdBja bj u^
(aqtuQ orjiui^^ ^p 'sojduiaf^ X svjou ap uoiomjdtuo X

svaavivj svi aa óiaaw aoa
oxmosav oí aa oxMaiwiiDOMOD la

(t) ^IHV11VI Á VHOÓMQO
uasni^ srisiaz

—9 —

JBsnad ajxiniad ou anb bj sauoijsanD sop
ap upisnjHoo aiuanaajj Bsa sa snbaod 'ajjBdB sandsap 3jbjbjj anb ojad
'BajBijajeiuBjjuí souamouaj soj ap pBpijiqísiAajd bj ap ^yeii as opuen^
ojuautoui un ap ojjuap ainamBjn^ss sbui nBjaaajBdB anb 'ojnaraota
a^sa ua vÁ jaaajBde uapand anb 'orasiuiuuajapni a omsmiowajap ajqos
sauoiisana jaaajed^ BjjBq anb ja sa seapi ap uapjo ojjo ja ^ •tjoituof
uoiDBjnaumSjB ouiod sa 'soqoaq soAanu soj ap ajBS anb oj ojad ías oj
vÁ. :BUBinnq pBjjaqij ap sajejiA seniajqojd soj b ubsdjsiui anb sbj asBj^
Bsa ap sapBjjaqif sbj uos ou anb ap oppuas ja na seapi 'sBun :sBapi
ap sauapjo sop 'uaXo ara anb soj ap ouiiub ja ua 'oSuaAajd 'inby
\tPB^J3t[H omoa 'oj^sanu opijuas ja na :sa ojs^ •joyjajxa oj ap Bpuap
-uadap on onroo 'a^uamSisuoa jod '^ 'BiaajBui bj ap pBpiA^aB oiuod
aejB^ajdjajuí ap Bq oapiequioq asa sanj "(BjABpoí sbhi 'BJoqB 'Xeq ts
uopjtad :sajj uBjta 'anajj oÁ anb b Bpuap bj ua) so^bj á SBjn^pjBd uod
'ttUBapiBqraoq,, 'oipBj ja ootod *sodjan^) "Epuanaasuo^ ua 'sa^uaipuadap
oraoo ojps ou íBjSaaua ap sa^uanj onioo UBjuasajd as soinojB so^
•SBpuo ap Bq^aq uaiquiB^
s^sa (axjSojg) ouijoa BJBd '^ 'suouaifjnoiu ap ojanAaj un 'Bpnap
ap Djquioq ojjaio a^uauíBDsajojuid qo;p ^q ouioa 'sa 'Bsaui Bj^sanu
ap Bjqsj bj 'Bjpaid Bun ¡SBnupuoa uoiddb o ojuaimiAora ua
-oaja sbjb3 ap uppBniqnioa sun sa :on^i)UB opnuas ja ua 'j
83 OU 'BfopBJBd UIS SOOIBIJip 'BWajBUI BJ 'jBnj^B BpU3ID BJ BJB^
-bj^soui oj 'ajjBdB Á 'sandsap ouiod 'omsiuirajajaput o ouisiuiinjajap
jap emajqojd ja uoa '^prpuajua uaiq 'jaA anb BpBU eSua^ pe^jaqij ap
ojuatiniDajDB a^sa anb uis ísaijaur oiuod 'saiuaipuadap on otnoo sora
-BqBjapisuoa so^ub anb sajas soj ua pejjaqtj ap sosea sbui ap o 'sajas
sbui ap pBjjaqij bj ap :pe^jaqij J ap opijuas ja ua ^oqojS ua 'sa uop
-B^aj^B Bs^ -sojja b joiaajxa oj b oiaadsaj uoa sajas ap BiDuapuadap
ou ajqas B3S o 'pB^Jaqij ajqos :uaiq asBpuapua ípBjjaqij ajqos s^api
SBj)S3nn b jB^aj^B b opmaA Bq 'epBzijeiJaiBuisap BijajBiu ap 'Bfop
•BJsd nis 18BD soiuBuip 'BiJaiBm ^p oidaauoa OAann asa anb oj ap oSje
'—soné souipjn soj ua oppnpoj)ui ueq 'BDijBUiaiBui nopsjojdxa ej bs
-njoui 'oi-naiuiBuozBj ja ouioa uopBíuaniuadxa bj ojubi anb ja— Bijaj
-Bui ap oidaanoa oaoiiu ja anb oj ap o^jb somajBnuisni 'ejoqe ^
'^auej^ ap soa^nfna so^uaiimjqnasap soj
ap ojxs^dojd b 'sand 'oppnpojd Bq as noisnjuoo buisiiu b--j -uoidbuiiu
-jajapui ap oidpucjd un '^jaquaspjj ap ajquinpuja^ui ap oidiouud
jap 'Jaoeq b BqBAajj 'oduian o^ubj bá aosq ^anb uoisniuoa buisiui bj
'sand 'sa BpiSaxioD unB Bjsa oa anb wj -jOJJa jod saaaA b opBajdma Bq
anb ouinuai 'oumuinuaiaput b ou á 'jojnB ja ajaijaj as anb oj b uois
ap pBpijiqísodmi bj b sa anb apuajdsap as ojnajiJB ja opoj ap \
'o^uaiuiiAjoAuasap joijaijn ns 'buidjsis un ap jepiui uopisod bj

�y que casi todos han proporcionado a los psiquiatras una vasta ma
teria para alegres exploraciones sabias, culminan algunos hombres
solamente.
En la época post-romántica, Mallarmé fue el único entre esos in
dependientes y aislados que dejó a la posteridad una obra terminada
y durable. Baudelaire, Yerlaine, los parnasianos, todos se hallan
unidos aún a la escuela romántica por vínculos demasiado fuertes
para que se pueda considerarlos de otra manera, que como señaladores
de las etapas de una evolución. Y Rimbaud, bien que viril, a pesar
de su edad, y consciente de su arte, no ha podido dejar nada más que
una obra de esbozos, más que de realizaciones, demasiado incompleta
para que ella sea realmente reveladora.
En lo que concierne a Mallarmé; a pesar de que la mayoría de
los gérmenes sentimentales del romanticismo aparecen en su obra, sus
medios de expresión y su arte poético difieren de tal manera de todo
lo que ha señalado su época, que, tomado en conjunto, no podría ser
incluido entre ninguna de las escuelas precedentes. Pero si permanece
aislado de su medio, no lo está en la corriente de las edades. Las mis
mas causas producen los mismos resultados, y así como el romanti
cismo fue al siglo XIX lo que el renacimiento había sido al siglo XVI,
guardadas las proporciones, claro está, así también no es sorprendente
ver en la declinación del siglo de oro español, un poeta cuya obra
pueda parecer inspirada en el credo poético de Mallarmé.
De Góngora a Mallarmé no podrá hacerse cuestión de una in
fluencia a través de los años; es seguro que Mallarmé no conoció al
poeta español. No se trata tampoco de una semejanza fortuita, pura
mente superficial de gustos y de asuntos. Nada más diferente, al con
trario, como temperamento y como fondo de inspiración, que Góngora
y Mallarmé. Además, sus procedimientos, las fuentes de que ellos dis
ponen, no son las mismas a menudo. Pero lo que es idéntico en
ambos, es la fuente ideal de la ejecución poética, el estado psicológico
del artista en el momento en que, la inspiración estando pronta, la rea
lización empieza. Y lo que los identifica más aún es la naturaleza del
esfuerzo que anima a esta realización, esfuerzo conciente del fin, ex
presión de la religión literaria de la cual hace profesión de fe el poeta.
Lo que llama la atención desde el principio en Góngora y en
Mallarmé es la oscuridad de la expresión que, a la primera lectura,
hace que las obras de uno y de otro sean ininteligibles, pues que no
dejan percibir nada más que una notación sonora, llena de matices, de
^úbitas claridades y de eclipses. En lo que respecta a Góngora, se
comprende que no aludimos a aquellas composiciones que se consi
deran, erróneamente, como perteneciendo a la segunda manera y que
marcan en realidad el vértice terminal de su evolución poética. Pero

como toda su obra de arte, es una realización; salida del sueño, sea,
o de una nebulosa, él ha recibido del poeta el aliento y la obra propia
en el momento en que
Par les carreaux glacés, helas! mornes encor
L'aurore se jeta sur la lampe angélique.
Y, desde entonces, una obra que no diera más que sugestiones
lejanas y vagas, sobre las cuales el primer llegado tendría la libertad
de tejer su ensueño, sería una obra irremediablemente fallida.
Entretanto, la oscuridad de Góngora y de Mallarmé es un hecho.
La definición tradicional del gongorismo, producto de convención, y
que sería ocioso reproducir, hace alusiones a una "oscuridad delibe
radamente buscada". He ahí el fruto de una confusión. Cierto, en los
tiempos de Góngora, el precepto de Marini
E del poeta il fin la maraviglia
estaba a la moda. Y hasta es posible que los pseudos discípulos de
Góngora, que han hecho bautizar con el nombre del maestro a una
experiencia bastarda e insípida, hayan perseguido la oscuridad en sí
misma. Pero, en Góngora, esta oscuridad es el resultado de un sabio
esfuerzo, no una finalidad que él se hubiera fijado de antemano. En
menor grado que Mallarmé, admirado por algunos fenómenos, no ha
sido comprendido por la masa. Pero no cedió. Es con noble amar
gura que, después de haber publicado ante los doctos sus Soledades,
burlado y denostado, escribió:

SONETO
CONTRA LOS QUE DIJERON MAL DE LAS "SOLEDADES" DE DON LUIS
Restituye a tu mudo horror divino,
amiga soledad, el pie sagrado,
que cautiva lisonja es del poblado,
en hierros breves pájaro ladino.
Prudente cónsul, de las selvas diño
de impedimentos busca desatado
tu claustro verde, en valle profanado
de fiera menos que de peregrino.
¡Cuan dulcemente de la encina vieja
tórtola viuda al mismo bosque incierto
apacibles desvíos aconseja!
--

esta oscuridad reside en el hecho de un velo, detrás del cual en el
poeta español y en Mallarmé, se esconde un sentido real y único. Con
siderar la obra de uno y otro como un "pretexto de desvarios" es
desconocer singularmente su trascendencia. Los pretextos de los des
varios del artista, son la naturaleza, los objetos o el mundo interior;
para el artista y para los otros, los que no son poetas. Pero el poema,

Endeche el siempre amado esposo muerto
con voz ardiente; que tan sorda queja
tiene la soledad como el desierto.

— 38 —

— 39 —

�—6 —
•ojuaisap ja otuoo popajos vj
y
vtanb wp^os uv% anb iajuatpuo zoo. uoo
ovanui osodsa optnuo audtuais ja
¡BÍ^suoov soicisap sajqiovdv
ojuatout anbsoq owsiiu jtt vpnm vjotJOi
vCaia, mitoua nj ap ajuatuaojnp uvn^!
ap anb souatu vuaif ap
opmiofoud ajjvn ua 'apjaa ojtsnojo nj
opvjosap vosnq sotuaiuipadiut ap
ouip svajas svj ap 'jnsuoo aiitapnjj
•outpnj ouvtvd saciauq sojjait¡ na
'opvjqod jap sa nfuosij vai%noo anb
'opvuSns aid ja 'pvpajos vSiwn
'oiiwjp uou^ot¡ opniu n% v aAnjtjsay

sim Moa aa saavaaios svi aa tvm Nonada an^ soi

O13MOS
:oiqijos9 'opB^souap jÍ opBjjnq
'sapopajog ens eojaop boj ajuB op^aijqnd jaqBq ^p sandsap 'anb ^inÉ
-jbuib ajqon uoa sg "pipaa oa oja^ -bseui bj jod opipuaaduioa opis
Bq on 'souampuaj: eoun¿[B jod opeanupe 'amjB^^Bj^ anb op^j^ jouam
u^ -ouBra^juB ap opBfij Baaiqni| as ^a anb pBpijBinj can on 'ozuanfsa
oiqvs un ap ope^nsajc [a sa pBpijnoso Bjsa 'bjoSuo^ ua 'oja^ •crasiui
is na pBpyjnoso bj opmSasjtad ub^bij 'Bpidi8nr a BpjB^SBq
Bun b oajeaBui pp ajqmon ^a uoa jBz^nsq oipaq u^q anb
ap so^ndiosip sopnasd ^o\ anb a^qísod sa B^ssq t •epora b[ b
vijSmvuvui o\ uif jt vjaod jap gr
iniJBj^[ ap ojdaaajid p 'Bjouo^) ap sodraarj
soj ua 'o^jcat^ •uotsnjuoD buti ap ojnjj p jqs aj| '^BpBDsnq aju^uíBpB.i
-aqi^ap p^ponoso,^ buti b sauoisnp aoBq 'jpnpojdaj osopo Bijas anb
A. 'nppuaAuoa ap ojonpoíd 'ouisijoSuoS pp puopipBJi uopinipp v^
•oqaaq un sa 3uijb¡[bj^ ap Á Bjoáup^) ap pfipijnoso b^ 'ojUBjaj^u^
•Bpijp^j gjuamajqBipauíajji saqo eun Bijas 'ouansua ns jafai ap
pBjjaqi[ B[ Bupuaj ops^a[^ jamijd p sa^na sbj ajqos 'sbSba A SBuefaj
sauopsa^ns anb s^m Bjaip ou anb Bjqo sun 'sa^uo^ua apsap 'j^
•anbijaSun aduivj vj ¿ns vjaf as ajounotq
uooua sauuotu ¡svjat¡ 'saovjS xnvajjoo saj jvj
anb ua oiuamom p ua
. Bidcud Bjqo v\ A oiuaifB p Bjaod pp opiqpaj Bq p 'ssopaqau Bun ap o
'B38 'ouans pp BpijBS íu9pBzipaj buii sa '3}jb ap Bjqo ns Bpoj ouioo

'Buiaod p oja^ -SBjaod uos ou anb so[ 'soj^o so^ BJBd A BjspjB p
íjoiaaiui opunin p o soiafqo so[ 'BZ3[BJri}Bn B[ uos 'bjsijjb pp soijba
-sap so{ ap so^xaiajd bo^j -BpuapuaasBJ) ns aiuanuspo^uis ja^ouo^sap
sa ^goiJBAsap ap oixaiajd,, un oinoo ojio jÍ oun ap Bjqo B[ jBjapis
-uo[) •ooiun A \ai opi^uas un apuo^sa as 'anue^B^^ ua A ^ouBdsa Bjaod
p na ^Bna pp SBjjap 'opA un ap oq^aq p ua apisaj p^pianoso B^sa
ojaj -BOiiaod u9pnjoA3 ns ap ¡Buiuuai aoijJ?A p pBpi^aj ua
anb A Bjauem BpunSas B[ b opuapauaiiad omoa 'aiuauíBauojja '
-isnoa as anb sauopisodoioa ss^pnbB b soiuipn[B oa anb apuajdmo^
as 'BJoSup^) b B^oodsaj anb o\ ug -sasdipa ap A sapBpiJBp SBiiqn^
ap 'saoiiBin ap Buaj[ 'bjouos uoiobjou buii anb sviu vpvu jxqiajad UBÍap
ou anb and '83|qioipjumi usas ojio ap A oun ap SBjqo sbj anb
'BjnjDaj; Bjamijd bj b 'anb uoisajdxa bj; ap pBptanaso bj sa a
na X vio^uof) ua oidpuijd [a apsap u^puaie bj eiue^^ anb o'^
•Biaod p aj ap uoisajoad a^sq ^na b^ ap BUBjaiij uoi^ipj bj ap uoisajd
-xa 'uij jap ajuoiauoa ozjanjsa 'uopBzijsaj Bjsa b biuiub anb ozjanjsa
jap BzajBjn^BU bj sa utib sbui BDijijuapi soj anb oj j^ "^zaidma uopBzij
-Baj bj 'Bjuoad opuBjsa uopBJídsui bj 'anb ua ojuatnoui ja ua bjsijjb jap
ooixíojoaisd opB^sa ja 'Baiiaod uoianaafa bj ap jsapi ajuanj bj sa 'soquie
ua oanuapi sa anb oj o^aj -opnuaní b sbuisitu sbj uos on 'uauod
-sip sojja anb ap sa^uanj sbj 'sojuairaipa^ojd sns 'sBinapy •8uijbjjbj^[ A
BJoáuo^) anb 'u^pBJídsui ap opuoj ouioa A oiuauíBjadniaí ouiod 'oijbjj
-uoa jb 'ajuajajtp sbui vp^^ -sojunsB ap A soisn9 ap jBpipadne aju^iu
-Bjnd 'Bimjjoj BznBfauías Bun ap ooodraBj bibji as o^^; -jouBdsa B^aod
jb opouoo ou auuBjjBj^[ anb ojnSas sa ísoub soj ap s^aeji b spuanjj
-ui Bun ap upiisano aeja^^q Bjpod ou amjBjjBj\[ b bjoSuo^ bq
-auijBjjBj\[ ap oa^aod opaja ja ua BpBJídsui jaaajBd Bpand
Bjqo vAno Bjaod un 'jouBdsa ojo ap oj^ts jap noiaEuipap bj ua j^a
a^uapuajdjos sa ou uaiqcnBj jsb 'B^sa ojbj^ 'sauopjodojd sbj
'IAX I^!S lB PíB BJC[EH o^uaiuipBuaj ja anb oj XIX I^ÍS IB ?nJ
-puBuioj ja ouioa jsb A 'sopBijnsaj souisiui soj ua^npojd SEsn^a sbui
-sita sb^j 'sapspa sbj ap aiuatjjoa bj ua Bjsa oj ou 'oipaui ns ap opBjsis
aaauBiujad is ojaj -sajuapaaaad SBjanasa sbj ap Bnrtóuiu aj)ua op^njaui
jas Bijpod ou 'ojunfuoa ua opBtnoi 'anb 'Baoda ns opBjBuas Bq anb oj
opoj ap BJauBin jbi ap uajaijip oai^aod ajjB ns A uoisajdxa ap soipaui
sns 'Bjqo ns ua uaaaj^dB ouisioijubuioj jap eapjuaaipuos sauauua^ soj
ap bijoAbiu bj anb ap jBsad b 'araaEjjBj^ b auaaiauoa anb oj u^
•BJopBjaAaj aiuamjBaj Bas Bjja anb BJBd
Biajdmo^ui opsiSBuiap 'sauopBzijsaj ap anb sbui 'sozoqsa ap Bjqo buii
anb sbui Bpsu JBfap opipod Bq ou 'a^JB ns ap aiuapsuoa jÍ 'pBpa ns ap
jBsad b 'jijxa anb naiq 'pnBqmi^j j^ 'uppnjoAa Bun ap SBdBja sbj ap
sajopsjBuas oraoa anb 'bjoubui bj^o ap sojjBjapisuoa Bpand as anb BJBd
opBisBuiap sojn^ujA jod BaijuBraoi Bjan^sa bj b utib sopiun
as sopo^ 'souBiSBUJBd soj 'auiBjja^ 'ajiBjspnBg -ajqBjnp A
pBjqo Bun pBpuaisod bj b pfap anb sopBjsre A sajuaipuadap
-m sosa ajiua ODiun ja anj auuBjjBj^[ 'BaijuBtnoj-jsod Baoda bj u^
'aiuauíBjos
sajqmoq sounSjB UBUiuqno 'sBiqBS sauopBJOjdxa sajSajB BJBd Bwai
-bui b}sba Bun SBjjBinbisd soj b opBuopjodojd UBq sopo^ i8Ba anb X

�El mismo error de antes, se reproduce a propósito de Mallarmé.

Donner un sens plus pur aux mots de la tribu.

Es la opinión que formuló Remy de Gourmont:
"Mallarmé so refugió en la oscuridad como en un claustro; le
vantó el muro de una celda entre los otros y él; quiso vivir con su
orgullo. Pero ése es el Mallarmé de los últimos años, cuando ofendido
aunque no descorazonado, llegó a sentirse atacado de ese disgusto por
las frases vanas: (disgusto que antes había ya tocado a Hacine) ; fue
cuando empezó a usar las palabras según relaciones nuevas y secretas".
No. La oscuridad de Mallarmé no es, en su origen al menos, ni
requerida, ni buscada; ella no constituye ese supremo refugio del
poeta contra la curiosidad vulgar que atraía, tentada de mirar hacia su
interior. Como en Góngora, es el resultado de la evolución íntima del
artista, del esfuerzo continuo hacia formas de expresión más perfectas.
El poeta, separándose de etapa en etapa de los preceptos del len
guaje común y de las fórmulas recibidas (y se podría seguir en su
obra la marcha progresiva de esta separación), aislándose poco a poco
en una sintaxis particular, termina por escribir en una lengua que
casi parece una lengua nueva.
Un lenguaje más cuidadoso, más cristalino, es cierto, más traba
jado también; pero no solamente incomprensible para el común de
los lectores, sino también para algunos finos letrados que buscaban
despejar el sentido de tal soneto, herméticamente cerrado en medio de
los conocimientos adquiridos en la escuela de los prosistas y poetas
franceses.
Sería pueril discutir el reproche que algunos dirigen a Mallarmé
de haber creado un lenguaje nuevo, de haber escrito en un idioma
que no es el francés. Está fuera de duda, sin embargo, que Mallarmé
dispone de un vocabulario aparte, en donde las palabras adquieren
valores nuevos, y que posee una sintaxis que le es propia, una sintaxis
simplificada o más completa —no importa— pero siempre una sin
taxis que da una contracción lógica. Y si él usa las palabras ^según
relaciones nuevas", estas relaciones no tienen, por cierto, nada de se
creto, porque son accesibles a todos los que saben leer en el texto y
no entre las líneas.
He ahí asignada, entonces, a la oscuridad de Góngora y Mallarmé,
una fuente común, el lenguaje que, en el vocabulario como en la sin
taxis, se separa del uso corriente. No sería nada más que un encuentro
fortuito y sin importancia si, por otra parte, los caminos seguidos por
ambos en esta separación de lo vulgar no hubieran sido*'los mismos.
Thibaudet, en su obra maestra sobre Mallarmé, relaciona, de se
gunda intención, este propósito del poeta: "Existen palabras que no
habíamos jamás comprendido, antes de tal artista, que las situó de
manera de revelarlas a nosotros en toda su belleza". La idea en sí,
es acertada; no es, sin embargo, nueva, porque la valorización propia
de las palabras ha sido preconizada desde Aristóteles, por las artes
poéticas en todas las épocas. Pero todavía no sería prudente que esto
nos llevara a confusiones. Si el fin supremo de toda poesía es

•— 1!\J ^^^

la misión del poeta es la de levantar la palabra del limo del olvido,
de la repulsa a que ha sido condenada por las funciones diversas que
se le hace llenar en la vida común, de salvarla de la usura que la
amenaza, de enseñarla en toda su pureza y desnudez. Y ésta es la
verdadera, la única belleza de la palabra, conservando, o mejor, recu
perando por la voluntad del artista todo su sentido autóctono, levan
tándose en su másculo vigor o en el encanto vacilante de su candorosa
virginidad.
El error de los parnasianos, (Hugo, por su parte, también había
caído en esto), fue precisamente el de haberse dejado seducir por la
sola notación sonora de las palabras y de haber hecho generalmente
abstracción de su sentido real y evocador. De ahí, en ellos, esa acumu
lación de nombres de plantas exóticas, de nombres propios, sonoros y
oscuros, arrancados de los austeros infolios y que para nosotros quedan
vacíos de sentido. Mallarmé, aunque quiera decirse lo contrario, no
se ha de deslizar en ese vicio, y, en los casos raros en que parece de
jarse dominar exclusivamente por la forma sonora de una palabra, de
un nombre propio, en particular, tiene buen cuidado de justificar la
presencia. Acontece así en esa Prosa, calificada de exegética con dema
siada ligereza, para el nombre de Anastasia, nacida para los eternos
pergaminos", y ante la cual es absolutamente inútil recurrir a la eti
mología. Lo mismo el nombre de Pulcherie, no tiene para nuestro
oído algo de atrozmente provincial, y no aparece tan fuera de moda
todavía, como bajo un sombrero pretencioso y añejo.

Caché par le trop grand glaieul
No es, por lo tanto, de ese lado que es necesario buscar las par
ticularidades que pueda ofrecer el vocabulario de Mallarmé, como el
de Góngora. Por lo demás, el poeta español, demasiado nutrido de
latines, no hubiera podido soñar con sacrificar el sentido de la pa
labra a su forma sonora.
El esfuerzo del vocabulario de uno y otro autor, tiende hacia un
fin diferente; según la expresión de Mallarmé, el poeta hace "com
prender" las palabras que el uso ha hecho desviar de su sentido pri
mitivo, material y evocador. Es así como del verbo y del adjetivo, si
uno se remonta en el transcurso de la filiación etimológica, se des
prende el sentimiento sustantivo.'
Basta una cita de Góngora:
^-•
Menos solicitó veloz Saeta,
Destinada Señal que mordió aguda;
Agonal Carro por la Arena muda,
No coronó con más Silencio Meta,
— 41 —

��Qué presurosa corre, qué secreta,
A su fin nuestra Edad. A quien lo duda!
Fiera que sea de razón desnuda,
Cada Sol repetido es un Cometa.

Más feliz la sustitución de un verbo por un nombre, formado por
medio del subfijo eur, como en la poesía El desdichado, donde se dice:

Confiésalo Cartago, y tú lo ignoras?
Peligro corres, Licio, si porfías
En seguir Sombras y abrazar Engaños.

detrás de un nombre,

Mal te perdonarán a ti las Horas.
Las Horas que limando están los días,
Los Días que royendo están los Años.
Solicitar verbo abstracto, se materializa: destinar, empañado en la
lengua corriente, toma toda su amplitud; mordió, coronó, acercándose
al sentido etimológico, construyen imagen.
Igual procedimiento en Mallarmé; excluir recupera su sentido la
tino y material de excludere, desprender lo que está cerrado:
ce vain souffle que fexclus,
jusqu'a la derniére limite
selon mes quelques doigts perclus.
Dedicar (dédier) se materializa igualmente:
Ses purs ongles tres haut dédiant leurs onyx
El adjetivo de origen verbal, vacante, evoca al poeta, por su raíz,
el recuerdo del latín vacuus, y proporciona el ejemplo de una de esas
palabras vulgares, de belleza ignorada u olvidada, que de pronto ad
quieren relieve y se revelan en toda su claridad:
Mais, proche la croisée au nord VACANTE, un or
agonise selon peut-étre le décor
des licornes ruant du feu contre une nixe.
Es inútil multiplicar ejemplos. Lo que es necesario no olvidar es
la tendencia a cambiar el sentido de las palabras. El verbo se aleja
de su sentido adquirido por la acción pura y simple y viene- a designar,
o por lo menos a sugerir, una realidad tangible. Por otra parte, des- •
aparece completamente, o se encuentra envuelto, en Mallarmé, en &gt;un
adjetivo que sólo es una vaga reminiscencia
"...un trésor préssomptuex de tete
verse son caressé nonchaloir sans flambeau".
Presuntuoso, significando que uno presume.
— 42 —

mendieurs d'azur.
Es el mismo procedimiento que babía usado Góngora, experi
mentando el mismo deseo de separar, o por lo menos, de disimular

Negro el cabello; imitador undoso
de las oscuras aguas del Leteo.
Así, en Góngora como en Mallarmé, la palabra concreta por
excelencia, el sustantivo, se destaca y adquiere relieve. Pero los nom
bres de cosa no son evocadores por sí mismos. El poeta tiene a su
disposición dos medios para hacer tangible y visible el objeto, para
imponerlo a la imaginación o al espíritu; puede recurrir a una figura
retórica, sustituir el nombre propio por una perífrasis —volveremos
sobre esto— o bien, conservando el nombre, puede unirlo a adjetivos,
epítetos que hacen la imagen.
Los adjetivos epítetos son para el poeta lo que los colores para
el pintor. Y más aún; al nombre que es sólo una forma vacía, ellos
le infunden el alma y la materia. Pero su empleo es sumamente deli
cado. El adjetivo epíteto, si no comporta más que una apreciación,
o si es puramente descriptivo, es despreciable. Sería curioso seguir
eso, paso a paso, en la historia de las letras francesas. El poeta de las
"Trágicas" conoció su valor en la escuela de Virgilio; La Fontaine
no ignoró su importancia; pero el adjetivo es con frecuencia muy
poco expresivo en Racine y Corneille; los románticos, generalmente,
no hicieron muy buen uso de él....
Góngora, pintor y colorista por excelencia, supo manejar el ad
jetivo con una maestría perfecta. Basta con recorrer al azar sus
sonetos, las Soledades y la Fábula de Polifemo y Galatea:
raya dorado sol, orna y colora
del alto monte la lozana cumbre;
sigue con agradable mansedumbre
el rojo paso de la blanca aurora.
Un solo adjetivo de apreciación vaga, lírica: agradable manse
dumbre; los demás, son concretos y precisos.
La tarea de Mallarmé no era fácil. Tenía que combatir, hasta en
sí mismo, puede ser, un prejuicio que se había establecido, contra
el adjetivo, en la poesía francesa. En las composiciones del primer
Parnaso, los adjetivos audaces y preciosos son raros. En Aparición,
expresiones como flores vaporosas, blancos sollozos, estrellas perfu
madas, a pesar de su selección, son sentimentales y no cuajan en
imagen.
Pero el esfuerzo hacia el empleo del epíteto preciso está clara
mente destacado. No obstante, en las composiciones más tardías, los
— 43 —

�soj 'SBipjBi sbui sauopisodmoo sbj ua 'ajuBjsqo o^y[ "opBOBjsap ajuara
-bjbj^ B^sa ostaajd ojajjda jap oajdtna ja Bp^q ozjanjsa ja oja^
na neTeiu on ^ sa^juauíijuas nos 'uopoaps ns ap jBsad b 'svpvui
-nfjad sojjaj4sa 'sozojjos soouvjq 'svsojodna sauojf oinoo sauoisajdxa
'upiotuvdy u^ *sojbj uos sosopaad X saaspnB soAijafpB boj 'osbujb^
latinad jap sauopisodiuoo sbj u^ -BsaouB-ij Bisaod bj na 'OAnafpB ja
bjjuoo 'oppajqBjsa Bjqeq as anb opmfajd un ^jas apand 'omsiui is
na bisbij 'jijBqmoD anb Biuaj^ 'JpBJ BJa ou auiJBjjBj^^; ap saaej b^
•sospajd A sojajouoo nos 'sBiuap soj iajqiunp
-asunta ajqnpvjSv :boiji[ 'bSba nopBpaadB ap OAiiaíp^ o[os nj^
•d jo uno vauvjq vj &amp;p osvd ofoj ja
ejqwnpasutnu ajqnpnuSn uoo anSfs
ia^qtuno vuvzoj vj ajuotu ojjo jap
vjojoo Á, muo '^os opnjop vádj.
:va)í)juf) X oiuaffioj ap vjnqv^ b[ A sapnpajog sb[ 'soiauos
sns jbzb \b jajjooaj uoa BjSBg -B^oajaad BiJjsaBni eun uoo OAijaf
-pB p jBfauBux odns 'Bpuap^xa jod b^suojo^ á joiaid 'BJo^n^f)
•p ap osn nanq ^nni nojapiq ou
'aiuampjana^ 'sooijuBraoj so[ ío^^pujo^ Á ^upBjj ua OAisaadxa oood
inm Btouanaajj uoo sa oA^afpB p o jad íEiouBjjoduii ns ojouái ou
auiB^uo^ B^ íoiijSji^ ap BpnDsa b[ na ao[BA ns opouoo sboiSbjj^,,
sb^ ap Bjood j^ -sesaouBaj 8Bjja[ sb[ ap Bijojsiq v\ ua 'os^d b osBd 'osa
jmiáas osoiano Bjjag -ajqBioajdsap sa 'oAijduDsap a^uaniBind sa xs o
'u^pBpajdB Bun anb sbiu B^jodraoo on is 'o^aijda OAiiafpB ^^ -op^o
-t[ap a^uauíBnins sa oa^draa ns ojaj •BiaaiBui v\ A. bui[b p napunjuí a^
so[p 'bioba buuoj Bun ojos sa anb ajqmou \e íuns seui j^ uoiuid p
sajo^oo so^ anb o[ Bjaod p BJBd uos sojojida soAiiafpB so^
•uaSBnii B^ uaoBq anb sojajida
b o[Jiun apand 'ajqmon p opuBAJasuoo 'uaiq o —o^sa ajqos
A— eisBjjuad can jod oxdojd ajqmou p jiniíisns 'b^ijo}^J
Bun b jujn^aj apand ínjijjdsa p3 o uopBuiSBUii bj b ojjauodun
BJBd 'ojafqo p aiqtsiA A a^qiSuB} jaosq bjb¿ soipara sop nopisodsip
ns b auau Bjaod [^ -80^18101 ts jod sajopB^oAa nos on BSO3 ap sajq
-raou so[ oja^ 'aAaipj aaainbpB A BOBjsap as 'oAiiuBjsns p 'Biauapoxa
jod B^aaouoo Bjq^^d bj 'auuBjiBj^ na omoo BjoSno^ _ ua 'isy
•oajaq jap svnSv svjnoso snj ap•\
osopun uopvtitui iojjaqv^ \a ou^a\[
'ajqraou un ap SBJjap
jB[nrais;p ap 'sonara o\ jod o 'jBj^das ap oasap orasiox p opuBjuara
-ijadxa 'bjo^u9^ opBsn Biq^^ anb ojuaiuitpaooid orasiui p s^
•jnzvjj sjmaipuavu.
:aoip as apuop 'opntfotpsap 7.^ Bisaod b^ ua oraoa '¿na ofijqns pp oipam
jod opBtujoj 'aaqinou un jod oqiaA un ap uoton^i^sns b^ zipj

•autnsa^d own anb opxiBoijiuSis '
'um&gt;aqiunif stins. jjojvyouou assauoo tíos
a%a% ap xanidiuossaud josai% un- • • n
Bionaosmiraaj bSba Bun sa ojos anb
un na 'amjBjjB^^ na 'ojpriAua BJiuan^na as o 'a^uamBja^draoo
-sap 'a^jsd Bajo joj -ajqi^uB^ pspijBaj Bun 'jija^ns b souara oj jod o
'jBu^isap b auaiA A ajdmis A Bjnd uoioob bj jod opiJinbpB opijuas ns ap
BfajB as oqjaA \^ 'ssjqsjBd sbj ap opijuas ja jBiqniBo b Biouapnaj bj
sa jspiAjo ou oijBsaoau sa anb o^ 'sojamafa JBaijdpjnni Ji^nni s^
•axiu aun autuoo naf np jvvnj sauuooij sap
uooap &amp;¡ auta-tnad uo^as astuoSo
jo un '31XMV^VA PJOU nn ^asiouo vj auoojd 'sm¡^¡
:pBpijBj3 ns Bpoj na UBjaAaj as A aAaijaj najainb
-pB ojuojd ap anb 'BpBpiAjo n BpBJouSí Bzajpq ap 'sajsSjnA SBjqBjBd
SBsa ap Bun ap ojdmaía ja Buoiojodoad A 'snnova utjbj jap opjanaaj ja
'zjbj ns jod 'Bjaod jb booa^ 'atuoova 'jBqjaA naSiJo ap OAijafpB jg
xÁ,uo suna^ %umpap %nou sauj sajSuo sjnd sag
:aju3ui[Bn3i Bzi^BiJtajBui as (jaipap)
•snpuad sjSjop sanbjanb saui uojas
ajiuitj ajam^ap vj njibsní
'snjoxaj anb ajffnos urna ao —
:opsjJ3a Bjsa anb oj japuajdsap 'auapnjoxa ap {BiaajBtn A onu
-bj opijuas ns Bjadnoaj Jinjwca ¿aniJBjjBj\[ na ojuaiuiipaoojd jsnS^
•uaBuii uaÁnjjsuoa 'ooi^o^oniija opijuas jb
asopuB^ja^B 'ouojoo 'oipjoiu í piiji^duiB ns Bpoj buioj 'aju^ijjoo
bj na opBUBduia 'uoupsap :BzijBija)Btn as 'ojosjjsqB oqjaA uvjioijog
•souy soj wptsa opuaAou. anb sviq soq
'svip so^ uvjsa opuvwij anb svjojj swj
•svjofj svj i% o uoj.vuopj. a d aj
^^ JDznjqv ^ sojquiog utnSas u^
svifjod is 'otoiq
ouStjaj
otoiq 'sajjoo
saj
ouSt o\ n% X 'oSvjjvjí
¿svuouSt
'oSvjjvjí optsat^uo^)
un sa optjadaj. jog
'npnusap uozvj ap vas anb -taij
¡vpnp oj uamb y 'p^p^ vjjsanu ujf ns y
'njajoas anb 'ajjoo vsojnsajd an()

�adjetivos justos y vigorosos, abundan. Basta con este final de "Toast
fúnebre":••
* .Surgisse, de Vallée ornement tributaire,
le sepulcre solide oú git tout ce qui ñutí,
et l'avare silence et la massive nuit.
Es el milagro de la creación que se realiza.
Avaro silencio es virgiliano. Pero suprimido solide y massive,
todo no será más que vanas palabras. En el mismo camino, Góngora,
huyendo de todo lo que es descriptivo, no duda en suprimir deli
beradamente las preposiciones, cuando le molestan:
Plumas vestido ya las selvas mora
Y notaremos qué el verbo morar, habitar, es intransitivo en
español.
Mallarmé no se aventura tanto; son elipses que la lengua fran
cesa no soportaría. Le basta con sustituir palabras simples con
preposiciones compuestas, formando así, con la ayuda de las pala
bras existentes en el idioma, verdaderos neologismos. En los ejem
plos citados: selon mes quelques doigts, significa, au moyen de mes
quelques doigts. Proche la croisée, significa prés de la croisée.
Las palabras empleadas, así, trasladándose de un sentido a otro,
constituyen por sí mismas, verdaderas figuras. El poeta, ya remonte
o descienda la corriente, sigue aquí el idioma espontáneamente en
el curso de su evolución. No sospechamos generalmente la enorme
cantidad de figuras de retórica que empleamos en nuestro lenguaje
diario.•'.
La figura poética toma su nacimiento espontáneamente en la
percepción del objeto real. Nace gracias a la facultad psicológica
de evocación y de acercamiento con que estamos dotados. Ahora,
es necesario distinguir entre la evocación de las palabras primero,
la evocación de las cosas y los hechos después, y finalmente, la evo
cación, más complicada de las ideas. Es esta facultad de evocación,
este demonio de analogía, que se encuentra necesariamente en la
base de cada metáfora, de toda imagen que lucha por no ser un
clisé. Constituye, hablando claro, lo que se ha convenido en llamar
la imaginación poética. Lo que asombra, tanto en Mallarmé como en
Góngora, es la novedad y lo inesperado del acercamiento o las rela
ciones que establecen entre las dos cosas; es, a veces, el agraiidamiento desmesurado de las proposiciones, por evocaciones de tama
ños gigantescos. Tal es el pasaje, hallazgo de Thibaudet en Mallarmé,
donde el velo blanco que se arrolla alrededor del sombrero es com
parado a "une tente portative et légere".
De ahí, pues, la hipérbole estrechamente unida a la metáfora,
evocación augusta de la memoria del artista, y de la cual Mallarmé
.

'— 44 —

��hace con pleno convencimiento, el punto de partida de la creación
poética:
Hyperbole! de ma mémoire
triomphalement ne sais tu
te lever, aujourd hui grimoire
dans un livre de fer vétu.
Cóngora ha hecho uso de ella, hasta el límite más audaz. La
harba de Polifemo es "un torrente impetuoso, que, hijo sombrío de
ese Monte Primero, inunda su pecho"; el zurrón del gigante es "un
vasto cercado lleno de frutas", y ahí tenemos efectivamente una hi
pérbole ideal, sino material, en el basamento de cada una de las
imágenes.
Esta metáfora, metáfora hiperbólica en Góngora y Mallarmé, si
se prolonga, da nacimiento a la perífrasis poética, que envuelve, que
desmenuza con su fuerza evocadora al nombre propio, apagado e
insignificante.
Es así que:
.. .dans une íle que l'air charge
de vue et non de visions,
toute chose s'etalait plus large
sans que nous en divisions

(Proses)
He aquí, en Góngora, una doble perífrasis, nacida de la evocación
de los aromas de Arabia y del oro que arrastran las arenas del Tajo:
"Mueve el viento la hebra voladora
que la Arabia en sus venas atesora
y el rico Tajo en sus avenas cría".
Soneto que empieza:
"Ilustre y hermosísima María".
Un paso más y tendremos el enigma, o sea, una serie de imá
genes escalonándose en la evocación de la idea matriz, ausente. La
caída del sol en Mallarmé se transforma en:
Tison de gloire, sang par écume, or, tempéte
y Góngora, más ampliamente, pero por medio de un procedimiento
análogo, crea la imagen de una flota.
Velero bosque, de árboles poblado
que visten hojas de inquieto lino;
Puente instable y prolijo, que vecino
el occidente haces apartado.
— 46 —

Estas figuras, imágenes en perífrasis, constituyen con igual título
que las palabras del idioma, la materia poética de que dispone el
artista para su trabajo creador. Pero en el conjunto del poema, en
Góngora y en Mallarmé, las figuras no quedan aisladas; más bien se
superponen, nacen las unas de las otras; la ficción se desprende del
objeto real transformándose en realidad a su vez y sugiriendo apro
ximaciones nuevas. Forman una serie de metamorfosis que se imponen
por sí mismas al espíritu, inmediatas y vivas:
Toute Váme resumée
quand lente nous Vexpirons
¿ans plusieurs ronds de fumée.
abolís en autres ronds.

(Mallarmé).
He aquí, en Góngora, que Galatea contempla a Acis semi dormido:
Del casi tramontado sol aspira
a los confusos rayos, su cabello:
flores su bozo es, cuyos colores,
como duerme la luz, niegan las flores

(Fábula de Polifemo y Galatea)
El bozo de la mejilla evoca el recuerdo de las flores; y ya no
es el rostro mismo, sino esas flores que adquieren realidad ahora son
las que rehusan, en la penumbra, revelar sus colores a las miradas
de la Ninfa amorosa.
A este encadenamiento de imágenes surgiendo una de las otras,
corresponde el movimiento de la frase, verdadera sucesión de parén
tesis ideales, que no interrumpen entre sí, y más bien se extienden
y huyen como fuegos de artificio; arabesco que corre en línea sinuosa
hasta el agotamiento completo del impulso. Mallarmé ha sabido en
señar que la frase francesa no se estorba, que al contrario se aligera,
por el empleo de incidentes y de circunstanciales cuando se la sabe
manejar con arte. Pero, a pesar de Montaigne, nuestro oído no estaba
hecho aún. ¿No se ha llegado hasta pretender que la frase de Ma
llarmé, por el lugar que ocupa el verbo, al final del período, recuerda
a la frase alemana? Y sin embargo, nunca proposiciones breves, cordinadas, han podido trazar tan admirables arabescos como los que
dibujan los versos de "La Siesta de un Fauno".
En cuanto a Góngora se podría objetar con alguna razón, que
la frase periódica estaba ya en su época, en la tradición de la poesía
como de la prosa española. Pero este período de clasicismo español,
parecido al período latino, bastante confuso, generalmente pesado,
sobrecargado, ha sido en todos los tiempos un período oratorio por
excelencia.
La frase poética de Góngora, en donde como en Mallarmé, las
proposiciones circunstanciales y las incidentales brotan sin esfuerzo
las unas de las otras, al contrario, es sinuosa y fluida. No habría tra— 47 —

�— Lf —
-bjj BuqBif o^^ •Bpmjj A Bsonuis sa 'opBJjnoa jb '^bjjo sbj ap sBun sbj
ozaanjsa ais UBjoaq sa^Bjaapiaui sbj A sappuBjsnnoj^ sauoiaisodojcl
sb[ 'auiJBjjBj^ ua oraoo apuop na 'sjoáuo^ ap Bopaod asBJj e^
'Bianajaaxa
jod oijojbjo opojjad na sodmaij soj sopoj na opis bij 'op^^jBDajqos
'opBsad ajuauqBjauaS 'osnjuoo ajuB}SBq 'ouijbj opouad jb opiaajBd
'jouBdsa oinspiSBp ap opoijad aisa oaa^ -EjouBdsa Bsojd bj ap otno^
Bjsaod bj ap uoiaipBjj bj na 'eaoda ns ua v¿ Bqejsa Baipoiaad asejj bj
anb 'uozbj Bun^jB noo JBjafqo Bijpod as BJo^uo^) b oiusno u^
•uounvj un ap v^satg wjn ap sos.i9A bo^ nefnqrp
anb so{ oinoo soasaqBJB sajqBJiuipB ubi jbzbjj opipod UBq 'SBpBuip
-jod 'saAajq sanoioisodojd Baunn 'o^jBquia ms j^ ¿Busma^e asBJtj b^ b
epjanaai 'opouad jap Iboij jb 'oqjaA ja Bdn^o anb jBnj ja aod 'auuBjj
-bj^[ ap asBjj bj anb aapuajajd BjsBq opBSajj bij as ojyj? -uns oqaaq
Bqejsa ou opio ojjganu 'an^iBjuoj^ ap jBsad b 'oja^ -a^jB noa JBfanBin
aqss bj as opuBna sapiouBjsunojp ap Á sajuappui ap oajdma ja jod
'Bja^ijB as oiJBJinoD jb anb 'Bqjojsa as ou BsaonBJj asBjj bj anb
-na opiqBS eq anuBjjej^; -osfndrai jap o^ajdmoa ojuaiuiBjoáB ja
Bsonuis Bauíj na a^oa anb oasaqBJB íoioijhjb ap soSanj omoa ua^nq A
uapuaijxa as naiq SBm Á 'is aajua nadunujaiui on anb 'eajBapi sisa)
-najBd ap noisaans BJap^pjaA 'asBjj bj ap oinaimiAom ja apuodsajjoa
'sbj^o sbj ap Bun opuaiSans saua^Biui ap ojuairaBuapBoua a^sa y
'Bsojonre Bjui^^ bj ap
SBpBJitn sbj b saiojoa sns jBjaAaj 'Bjquinnad bj na 'uBsnqai anb sbj
nos BJoqB pBpijeaj naiambpB anb saaoj^ SBsa onis 'omsim ojisoj ja so
ou vÁ A isajojj sbj ap opjanaaj ja bdoa^ Bjjifaui bj ap ozoq j^j

A omajijo^ ap BjnqB^)

•opvjuvdv saDvu aruapiooo ja
anb 'ofijoud ü ajqnjsut ^itianj
iouij otatnbut ap svíou u&amp;jsia anb
opvjqod sajoqun ap 'anbsoq
•bjojj Bnn ap uaS^uíi bj b^j 'oSojbub
oiuaiuiTpaaojd un ap oipaní jod ojad 'ainauiBijduiB sbut 'bjoSuo^ A
ataduiat 'jo 'auinoa jvd Suos 'auiojS ap wosjj;
:ua BuuojsuBjj as anuBjjBj^ na jos jap
^q 'aiuasnB 'zpiBin Bapi bj ap uoraBaoAa bj na asopuBuojBasa sanaS
-Bun ap aijas Bun 'Bas o 'Budfrua ja somajpuai A sbui osed uq
owistsouuau
:Bzaidma anb ojauog
'titndo svuaav sns ua ofj; ootÁ ja X
vuosajD souaa sns ua vtqvjy vj anb
vuopvjoa vuqau vj otuam ja
:OÍBX PP ^BU3JB sbj ubjjsbxib anb ojo jap A BiqBjy ap sbuio^b soj ap
bj ap BpioBU 'sisBJjijad ajqop Bun 'bjoSuo^) ua 'jnbB ajj

(sasojj)
suoismip ua snou anb suos
aSuoj snjd jivjntajs asovo a%no%

sauojf svj uvílani 'znj nj aiuu^np oiuoo
'sauojoo soXno 'sa ozoq ns sauojf
:oj¡aqno ns 'soAnu sosnfuoo soj o
d JOS OpV^UOlUVJ^ 1SV0 J9Q

JJQ

: optuuop ituas spy b [duiajuoo B3jbjb^ anb 'BJoSn^^ ua 'jnbB

•spuou salino ua stjoqo
•aautnf ap spuou sunatsnjd suop
suouidxaj snou atuaj puvnb
aawnsaj. atunj
:8baia A SBiBiparaui 'njtjjdsa jb sbuisiui is Jod
nanodmi as anb sisojjomeiam ap auas eun UBinao^ -SBAann sauoia^mix
•o^dB opuatJtSns A zaA ns b p^pijBaj na asopuBUijojsuBjj jb^j o^afqo
jap apuajdsap as noiaaij bj ísbjjo sbj ap s^un sbj naasn 'uauodaadns
as naiq sbui ísBpBjsiB nspanb ou SBanSij sbj 'auuBjjBp^; na A BJoSup^)
na 'Braaod jap oiunfuoa ja na oja^ 'jopsaja ofsqBj^ ns BJBd bjsujb
ja anodsip anb ap Baiiaod Bija^Bui bj 'eraoipi jap SBjqBjBd sbj anb
jBnái noa ua^ninsuoo 'sisBjjjjad na sana^ami 'SBjnSij sb^s^j

'suoism ap uou %a ana ap
utoj anb ají aun suop • • •
:anb isb
a opsSsdB 'oidojd ajquion jb BJopBaoAa Bzaanj ns uoa Bznuainsap
anb 'aA[anAua anb 'Bouaod sisBjjtaad bj b o^uaiuipBU Bp 'B^uojoad as
is 'auuBjjBj\[ A bjoSuo^ ua Baijoqjadiij B^ojBjaui 'BJOjBjaui
sbj ap Bun spBa ap oiuaniBSBq ja na 'jBiJaiBui ouis 'j^api ajoqjad
-iij Bun ajuauíBAuoaja soinauaj jijb A (ttsvjn^f ^p ouajj opoo^ao ojsoa
unn sa aiHB^iS jap nonva ja it&lt;ouoad ns vpunui 'ouautiJj ajuoj^ asa
ap ojjquios oíiv 'anb 'osomadtui ajuaujot unn sa oraajijoj ap
b^ "ZBpnB SBUi ajiraij ja bjsbij 'bjj3 ap osn ouaaij bij
S
uaf ap aunij un suop
autouifjS mu pjmotmo 'uaaaj a%
n% stos au fuawap^vdwoiJt
autoutatu ova. ap ¡ajoqjadX^j
• iBOijaod
bj ap BpijJBd ap ojund ja 'oíuaimiauaAHoa ouajd noa aastj

�ducción posible que diera la idea de la cadencia que tiene la parte
central de la Dedicatoria al Duque de Béjar, encabezando las Sole
dades, donde la frase transcurre, en un arabesco no interrumpido,
durante veintiocho versos, sin que una sola aspereza venga a lastimar

cerca de Petrarca; en Mallarmé, al contrario, tiende con frecuencia
a imitar la línea sinuosa que hemos señalado en sus poemas.

el oído.
Pasos de un peregrino son errante
cuantos me dictó versos dulce musa, etc...
t
Entretanto, la frase uniformemente periódica, no tardaría en
hacerse monótona y en seguida inexpresiva. Todas las veces que el
ritmo íntimo del pensamiento la exige, por contraste, la frase se
detiene cortada por un súbito silencio. Muchas veces una frase muy
breve, una sola palabra que sugiere un mundo, trastorna su curso.
A veces es un simple paréntesis, una sugestión venida de afuera, que
desarrolla la idea madre. Notad, en Góngora, esta joven que recoge
flores para hacerse una corona.
Al tramontar el sol la ninfa mía,
de" flores despojando el verde llano,
cuántas truncaba con la hermosa mano
tantas el blanco pie crecer hacía.
Ondeábale el viento que corría
el oro fino con error galano
cual verde hoja de álamo lozano
se mueve al rojo despertar del día.
Mas luego que ciñó sus sienes bellas,
de los varios despojos de su falda
término puesto al oro y a la nieve.
Juraré que lució más su guirnalda,
con ser flores, la otra ser de estrellas,
que la que ilustra el cielo en luces nueve.

Las formas exteriores de la obra poética están así constituidas;
nos quedaría por saber cuáles son en ambos poetas las etapas de la
creación y cuál es el camino recorrido desde el propósito hasta la
ejecución del mismo.
Este problema no tiene aquí más que una importancia secundaria.
Se conoce la dificultad que experimentaba Mallarmé, delante la
página blanca, para encontrar el tema. Probable es, que fuera la
abundancia de asuntos, y no la falta de los mismos, lo que lo enca
denaba. Para él, cuyas miradas estaban siempre dadas vuelta hacia
adentro, y a quien el mundo exterior no interesaba nada más que
en la medida según la cual él no se sentía capaz de interpretar tal u
otro estado de su alma, todo espectáculo entrevisto, todo aconteci
miento de la vida cuotidiana, podría transformarse en materia para
el desarrollo poético. Es por eso, que, fuera de algunos poemas exten
sos, la mayoría de sus sonetos y canciones son composiciones de cir
cunstancia. Son precisamente las alusiones que contienen las que ha
cen su lectura a veces molesta.
En cuanto a Góngora, sus contemporáneos y la crítica española
moderna, han sido unánimes en reprocharle la ausencia de la idea
y del objetivo poético. En efecto, si el Polifemo posee un argumento
concreto, las Soledades carecen de asunto.
La mayoría de sus sonetos, romances y poesías burlescas, son
piezas de pura circunstancia. Por eso es que, a menudo, la alusión
contemporánea, que es para Góngora lo que la alusión personal es
a Mallarmé, agregándose a las dificultades del vocabulario y de la
sintaxis, hace que más de una de sus creaciones no pueda ser com
prendida sin el debido comentario aclarador. Pero fuera de eso, qué
partido ha sabido sacar de las circunstancias!

El movimiento del verso, por su parte, es una réplica al movi
miento de la frase. Para Mallarmé, como para el poeta español, el
gran recurso consiste en la trasposición. O más bien, dos clases de
trasposiciones; aquélla que une, dejando a la rima una-,sola palabra,
y relegando al verso siguiente el resto de la frase, sea el pasaje de un
verso a otro, prolijamente dicho; y la otra, que separa, aislando la
palabra traspuesta para lucirla en su valor. Con frecuencia este último
procedimiento está además reforzado por una inversión. Góngora y
Mallarmé han hecho uso, por otra parte, de más de dos clases de
recursos técnicos, con la mayor audacia. Realizan el pasaje del verso
en el soneto, de un cuarteto o de un terceto a otro. Sin embargo, en
Góngora el soneto queda generalmente arquitectónico: está demasiado

Se cometería error por lo demás, en ir a buscar tanto en uno
como en otro, el argumento de las composiciones y pedirle las ideas;
no pueden ofrecer más que imágenes. El argumento, las ideas, les han
servido a lo más, como pretextos. Mallarmé y Góngora han previsto
en su trabajo poético, sólo un fin: arrancarle su misterio a las pa
labras. Y es en ese sentido que se dirigían todos sus esfuerzos.
En síntesis, los puntos de contacto entre Góngora y Mallarmé, se
reducen a poca cosa. Pero estos acercamientos que uno puede esta
blecer son de una importancia capital, porque ellos emanan del fondo
mismo de su obra./
En el uno y en el otro, en la elección de las figuras, como en el
vocabulario, la preferencia está orientada siempre hacia el término
concreto; término concreto que, salido con preferencia de una pará
frasis, no es necesariamente el término propio. Aquí como allá, hay
un esfuerzo continuado hacia la materialización de las impresiones,
de las sensaciones, emociones, hasta querer hacer otro tanto con las

— 48 —

— 49 —

�bbj uoo ojubj ojio ja^sq Jajanb B^sBq 'gauoioouia 'sauopBSuas sb[ ap
'sauoisajdnn sbj ap uopBzijBuaiBui bj BpBq opBiiuijuoa ozjanjsa un
Xbx{ 'bjjb ouioa inby 'Oidojd ouiuua^ ja ajuauíBiJBsaoau sa on 'sts
-Bjed Bun ap Bpuajapjd uo^ opijes 'anb oja^^uoD ouiuijaj í
omnus) p epBi{ ajduiais BpBjuaiJO Bisa Bpuajapjd B[ 'oiJBjnqsaoA
ja ua oiuoo 'SBjnSij sbj ap uoiaoaja bj ua 'ojio ja ua ^ oun ja u^
'Bjqo ns ap ouisjuí
opuoj pp neuBiua sojp anbjod 'jBjidBa BiouBjjoduii eun ap uos jaoajq
-Bjsa apand oun anb sojuamiBajaaB sojsa ojaj -bsoo Baod b ua^npaj
as 'auiJBjjBj^ A bjoSuo^ ajjua ojDBjuoa ap sojund boj 'sisajujs u^
-eozjanjsa sns sopo) UBi^iaip as anb optjuas asa na sa j^ -SBjqBj
-Bd sbj b oiaajgiui ns 3jjb3ubjjb :uij un ojos 'oaijaod ofBqBjj ns ua
ojstAajd ubi{ BJoSup^ ^ ^iüa-iBnBP\[ ^ojx^i^^d ouiod 'sbui o[ b opiAjas
ubi{ ea[ 'gBopí sb[ 'oiuamn^jB ^^ -saua^eun anb sbui jaaajjo uapand ou
ísBapi sb^ a[Jipad JL sauopisodmoD sbj ap ojuaum^JB p 'oj^o ua onioa
oun ua o^ub; jsasnq b ji ua 'sBuiap o^ jod jo.ua Buajauíoa ag
¡SBiouBisunoji^ sb^ ap JBass opiqBS Bq opijJBd
anb 'osa ap Bjanj ojaj -jopBJBpB oiJBjuauíoD opiqap p uis Bpipuajd
-raoa jas spand ou sauopBajD sns ap Bun ap sbui anb aoBq
B{ ap A otJB^nqBaoA pp sapBjpnDijip sej b asopuBajSB
sa [Buosjad uoisn^ re\ anb o^ bjou9^) BJBd sa anb 'B
uoisnpj bj 'opnuaui b 'anb s osa jo,j •btoub^suiiojt3 sjnd ap
uos 'sBosajjnq ssisaod jC saauBuioj 'soiauos sns ap bjjoábiu b^j
•OJUnSB ap U303JB0 S9pvp&amp;[O&lt;¡¡ SB^ 'O13J3UO3
o^uamnSjB un aasod ouiafijo^ p ts 'oj^aja ug 'ODiiaed OAijafqo pp A
Bapt v\ ap BiouasnB bj a^JBqoojdaj ua sauítuBun opts ueq 'BUJapoui
B^ouBdsa BDpiJD B[ A soauBjodmaiuoa sns 'BJoSu^^ b oju^no u^
'Bisapoui saaaA e Binjaa[ ns uao
-B^ anb sb^ uauanuoa anb sauoisnp sb^ a^uauíEsioaid uog •BiouBisuno
•jp ap sauoiaisoduioa uos sauopuBo A eojouos sns ap bijoábiu b^ 'sos
-uajxa SBuiaod soun^jB ap Bjanj 'anb 'osa jod s^ 'ooi^^od ojjojJBsap ja
d BijaiBui ua asjBnuoisuBj} Bjjpod 'BUBipijono BpiA bj ap ojuauu
opoj 'ojsiAaj^ua ojnoBjoadsa opoj 'buijb ns ap opB^sa oj^o
n jbj jBiajdjaiui ap zBd^a Bjiuas as ou ja jBna bj unSas upipaui bj ua
anb sbui Bp^u BqBsajaiui ou jouaixa opunra ja uainb b A 'oJiuapB
Bioeq eijanA sspsp ajdmais ueqBjsa SBpBJim seÁna 'ja bjbj -BqBuap
-Baua oj anb oj 'somsiui soj ap bjjbj bj ou A 'sojunsB ap BpuBpunqB
bj Bjanj anb 'sa ajqBqoj^ -Braaj ja jBjuioaua BJBd '^auBjq Bui^^d
bj ajuB^ap 'auiJBjjBj^[ BqBiuamíjadxa anb pB^jnoijip bj aaouoD ag
'BTJBpunaas BpuBiJodmi enn anb sbui inbB ouatj ou Bmajqojd ajs^
•oiusiui jap uopnoafa
bj BjsBq oiisodojd ja apsap opijjooaj ouiuibd ja sa j^no A uoio^ajo
bj ap SBdBia sbj 8B}aod soquiB ua uos sajBn jaqss Jod BiJBpanb sou
ísBpmjijsuo isB UB^sa BDtjaod Bjqo bj ap sajouaixa seuijoj

•SBuiaod sns ua opejBuas soinaq anb Bsonuis sauíj bj jBjiuit b
Biouanoajj uoo apuan 'oijbjjuoo jb 'amjBjjBj^ ua ísojBjja^ ap

opBisBinap Bjsa : odiuojDajmbJB ajuauíjBjauaS Bpanb o^auos ja
ua 'oSjBqtua uig *ojío b ojaojai un ap o oiajJBnD un ap 'oíanos p na
osjoa jap aÍBSBd ja uBZTjsa^ -BpBpnB joabui bj uoo 'sooiuaaj sosjn^aj
ap sasBjo sop ap sbui ap 'ajjBd bjjo jod 'osn oqaaq u^q auuBjjBj^[
A bjo2u9^) •upisjaAUi Bun jod opBZJop^ SBUiapB Bjsa ojuaiuiipaoojd
ouiTijn ajsa spuanaajj U03 -jojba ns ua Bjjpnj BJBd BjsandsBjj BjqBjBd
bj opuBjsre 'BJBdas anb 'bjío bj jÍ íoqoíp a^uauiBfijojd 'oj^o b osj^a
un ap atBSBd ja Bas '^sbjj bj ap ojsaj ja ajuamSis osjaA jb ojjuBSajaj A
'BjqBjBd bjos Bun buiij bj b opuBpp 'aun anb Bjjanb^ isauopisodssji
ap sasBj sop 'uaiq sbui q •uopisodsBjj bj ua aisisuo^ osjnaaj ubjS
ja 'jouBdsa B;aod ja BJBd oraoo 'auuBjjBj^ bjb^ ^asEj^ bj ap oiuaim
jb eaijdaj eun sa 'aiJBd ns jod 'osj^a jap o^uairaiAoui j^
•aaanit saonj na ojap ja nutsnji anb oj anb
'svjjaujsa ^p u&amp;s vito vj 'sauojf jas uoo
S ns syiu pionj anb a
•anaiu oj v X ojo jv ojsand ouivij. 9%
npjvf ns ap sofodsap sotunci soj ap
'snjjaq sauats sns puto anb oSanj sd/^
•mp \ap Miiadsap oíoi 7 a-a ímvx as
ounzoj ouivjv ap víou ap^an juno
ouop&gt;^ uou^a uoo oui/ ojo \a
vt^oo anb ojuam \a ajoqnapuQ
•movi{ ¿aoaio aid oouvjq ja sjt/j
ouvw vsouu&amp;n vj uoo vqvoun^t svtutmo
'ouujj apxao. ja opuvtodsap sajo^/ ^p
'viui vfum vj jos ja jvjuouwjj jy
Bun asjaDBq BJBd sajojj
aSooaJ anb u^aoC Bisa 'BJoSu^^) ua 'pBjo^[ -ajpBUT Bapt bj BjjojjBsap
anb 'BjanjB ap BpiuaA upusaSns Bun 'sxsajuwBd ajdrats un sa s^oaA y
•osjno ns bujojsbji 'opunra un ajatSns anb BJq^jBd bjos Bun 'aAajq
Ama asBjj Bun saoaA SB^onj^ -opuajis ojiqns un jod BpB;joo auatiap
as asBjj bj 'a^SBjjuoa jod 'agtxa bj ojuaiuiBSuad jap orauní oraiu
ja anb saoaA sbj sBpo^ -BAisajdxaut BpmSas ua A Buoi^uorasq
ua BjjBpjBj ou 'Baipoijad a^uauiauíjojiun as^jj bj '
• • • aja 'vsnui aojnp sosuaa ptoip aui sotuvno
atuvjua uos ouii^ai-ad un ap sosoj
-- -^
•opio ja
JBUH1SBJ b BU3A BzajadsB bjos Bun anb uts 'sosj^a oqDOtjnpA ajuBJnp
'opiduinjja^m ou oosaqBjB un ua 'ajjnasuBjj asBJj bj apuop 'sapvp
¿ sbj opnszaqB^ua 'jBfag ap anbn^ jb BtJo^BDipaQ bj ap jBJjuao
bj auaií anb BpuapBO bj ap Bap; bj Bjaip anb ajqxsod upp^np

�abstracciones ^puras y el vacío. Y las palabras al mismo tiempo que
las figuras de retórica, están destinadas a construir la imagen. A me
nudo, ellas se encuentran degradadas en su jerarquía; el verbo se
convierte en participio y adjetivo; otras Veces, entre la riqueza de
las cosas reales, eclipsa, o desciende en cadencia, al final de la frase
poética, -donde la imposición se extingue. La palabra enérgica se im
pone al espíritu, aislada, o realzada en valor por medio de inversiones
exquisitas y complicadas. Y el sustantivo, encarnación de la materia
visible y palpable, domina en toda su pureza, bajo el vidrio de au
mento de la hipérbole, o de la servidumbre de los epítetos, que le
dan colorido y magníficamente hacen resaltar su deslumbramiento.
Así, a la descripción, sustituye la imagen, al relato, una serie de
metáforas. Y en lo que concierne a la frase, a través del enredo o
remolino ilusorio de los incidentes y los paréntesis ideales, ella es
un arabesco que se desliza en línea sinuosa o de súbito se hace
abrupta, cortada de silencios, según el ritmo íntimo de las sensaciones
y emociones.
Este continuo esfuerzo tendiente a despejar de toda cosa a la
realidad material aunque instable, y esta larga frase en arabesco es
lo que constituye el fondo común de Góngora y Mallarmé. Fuera de
esto, la diferencia entre los dos poetas es considerable. 1 tempera
mento, la sensibilidad, la educación no son los mismos. ¿Qué im
porta esto, si tales diferencias se detienen allí donde comienza la
creación poética!
Esa tendencia consciente de su esfuerzo creador hacia una fina
lidad común los aisla de sus épocas respectivas. Y si es justo darle
el nombre de Góngora a una escuela de la cual él sería el precursor
y jefe; no es nada más que esta materialización, ese arabesco, lo que
constituiría el gongorismo. Las búsquedas variadas de vocabulario y
sintaxis, las particularidades de las figuras, son solamente los ele
mentos constitutivos o los medios conducentes a un fin ideal y único.

— 50 —

JUAN LLAMB1AS DE AZEVEDO

SÓKRATES U)
(Continuación de "Los Orígenes de la Filosofía del Derecho y del Estado")
Cronológicamente es Sókrates (470) un coetáneo de los sofistas,
pero filosóficamente se halla en oposición a ellos. Él mismo se lo
(1) Aunqne do hacemos una exposición de toda la filosofía de Sókrates^ sino sólo de su
filosofía jurídica y política y de sus supuestos necesarios, hemos de fijar brevemente nuestra
posición respecto al problema de las fuentes. Si analizamos por separado los testimonios
que poseemos de sus contemporáneos, podríamos hablar de tres Sókrates diferentes: el de
Aristophanes, físico y sofista despreciable; el de Xenophon, sensato, utilitarista, medio
cre, y el de Platón, profundo metafísico, maestro de la vida, subyugante, sublime. (Los
restos que han quedado de Aischines de Sphettus no dan pie para hablar de un cuarto
Sókrates). Sin embargo, el problema de un Sókrates histórico ha de plantearse necesa
riamente porque, dejando de lado las Nubes que, por ser un ataque despiadado, no puede
tomarse como retrato fiel, Platón y Xenophon, en la descripción de la personalidad y
de las doctrinas, coinciden hasta cierto punto. El problema sería determinar de qué lado
se halla lo histórico allí donde hay divergencia. Pero tal problema es, en rigor, insolnble
filológicamente. Pues, como Sókrates nada escribió, no tenemos ningún dato emanado del
propio filósofo que sirva de criterio para decidir entre aquellos. Sólo podemos controlar
a Platón con Xenophon y viceversa. Cualquiera que sea la solución, implicará una
petitio principii porque la negación de la exactitud del uno habría de basarse en el supuesto
de la veracidad del otro. Es cierto que muchos vieron en Aristóteles ese anhelado tercer
término para dirimir la cuestión (Brandis, Zeller, Gomperz, Joel, Piat, Brochard). El
Estagirita —se decía— está lo bastante lejos de S. para ser imparcial y lo bastante cerca
para estar bien informado. Examinadas a la luz de sus testimonios, parece que a la expo
sición de Xenophon le faltara algo y que a la de Platón le sobrara. Pero Aristóteles ha
dejado de ser un tercero, desde que H. Maier mostró en forma bastante convincente que
sus informes dependen en parte de Plat. Proíag. y sobre todo de Xen. Mera, y que, por otro
lado, proyecta sobre Sókrates su propia concepción. Estamos, así, otra vez ante el dilema.
La imposibilidad de solucionarlo se confirma repasando la historia de la valoración de
ambas fuentes. Esa historia ha llegado a cerrar un círculo. Cuando en el Renacimiento
se redescubrieron los escritos de Platón se creyó ingenuamente que todo lo que éste atribuía
a Sókrates correspondía a la realidad. De aquí proviene la veneración que como a un
santo le profesó Erasmo. Luego se pensó que Xenophon era el único digno de fe, pues
por su carácter de historiador de profesión y su rastrero vuelo filosófico, debía ser más
fiel, más objetivo que Platón, el cual, en virtud de su preocupación predominantemente
sistemática, nos habría dado un Sókrates impregnado del pensamiento platónico y encar
nando su ideal moral (Brucker, Hegel, Hermann, Labriola). Más tarde se intentó la com
binación de ambos testimonios bajo el control de Aristóteles. Se advirtió que había de
atenderse a Platón, por lo menos en parte, para no hacer completamente inexplicable el
papel que en sus diálogos atribuye a su maestro (Schleiermacher, Zeller, etc.).
Desde entonces la confianza que merecía Xenophon ha padecido mengua. Joel minó
su mentada objetividad, evidenciando los errores de hecho que contenían sus obras histó*
ricas, bordadas de fantasías y teñidas de parti pris, y alegando en cuanto a sus trabajos
socráticos, que fueron escritos mucho después de los hechos, por lo cual las fallas de la
memoria debieron conspirar contra la fidelidad del relato de un historiador de por sí
infiel, y su medianía filosófica —lejos de ser fianza de objetividad— hubo de constituir
un óbice para la comprensión acabada del maestro. Xenophon se habría basado en fuentes
ya escritas, especialmente en las obras de Antisthenes. Así, su Sókrates estaría presentado
como "un poco cínico". Por su parte, Maier demostró que en otros pasajes las Memorables
dependen de los escritos platónicos. Era, pues, natural que, Maier invirtiera la apre
ciación de los testimonios, dando la preferencia a Platón, en sos primeros diálogos,
— 51 —

�</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </file>
  </fileContainer>
  <collection collectionId="7">
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="304">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="305">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="306">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="307">
                <text>1947-1989</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="308">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="309">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="310">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="903">
                <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </collection>
  <elementSetContainer>
    <elementSet elementSetId="1">
      <name>Dublin Core</name>
      <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
      <elementContainer>
        <element elementId="50">
          <name>Title</name>
          <description>A name given to the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1114">
              <text>Góngora y Mallarmé : el conocimiento de lo absoluto por medio de las palabras. (Traducción y ampliación de notas y ejemplos, de Emilio Oribe)</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="39">
          <name>Creator</name>
          <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1115">
              <text>MILNER, Zdislas</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="48">
          <name>Source</name>
          <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1116">
              <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1950, Año III, Nº 4: p. 37-50</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="45">
          <name>Publisher</name>
          <description>An entity responsible for making the resource available</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1117">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="40">
          <name>Date</name>
          <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1118">
              <text>1949</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="47">
          <name>Rights</name>
          <description>Information about rights held in and over the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1119">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Ehducación</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="44">
          <name>Language</name>
          <description>A language of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1120">
              <text>Español</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="51">
          <name>Type</name>
          <description>The nature or genre of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1121">
              <text>Publicación periódica</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
      </elementContainer>
    </elementSet>
  </elementSetContainer>
</item>
