<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<item xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" itemId="115" public="1" featured="0" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/show/115?output=omeka-xml" accessDate="2026-05-15T02:26:51+00:00">
  <fileContainer>
    <file fileId="182">
      <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/a7a04be73b8531179a673c07a89cc3cc.PDF</src>
      <authentication>831afea85b9a2f2e4cccc2b6fdfdd230</authentication>
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="5">
          <name>PDF Text</name>
          <description/>
          <elementContainer>
            <element elementId="52">
              <name>Text</name>
              <description/>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="1104">
                  <text>— is —
'soSo^Bip soJamijd sns na *uoiBf&lt;j B Bpuajajajd v\ opuBp 'soiuomiisai O^ ap uopBp
-ajclB B| BjsiiJiAut jsibj^ 'anb |BjniBU 'and 'ej^ -Bo.iiuoiBjd oiíjosa boj ap uapuadap
S3]qn^oiu9^^ sb^ safssBd bojío na anb ojjsonzap JaiBjij 'ausd ns jo^ *t403iup 03od un,, ouzoa
opBjuasajd BjjBisa satBj^fOg ns 'isy 'sanaqisjiuy ap sejqo sbj na ainam[Bpadsa 'gBiíJ^sa bX
sa^nan) na opBSBq Bijqsq as uoqdouax "OJisasm pp BpBqBjB uoisuajduioj B[ Ejcd aaiqo un
jiniíisuo^ ap oqnq —psprAiiafqo ap bzubii jas ap sofa[— B^i^osojtj Biusipaní ns X 'pijur
is jod ap jopcijojsiq un ap ojspj jap pBpippi} B[ bjiuod jBjídsuo^ uojaiqap Bijomam
B{ ap 6B[[bj se] junj oj jod 'eoqaaq so[ ap sandsap oqonm eojij.iea aojan; anb 'so.iubj.io9
sofcqojj sns e ojucn^ na opuB^apj X 'sijí ijjod ap sspuiai X sbisbiubj ap sBpspjoq 'sbjij
•oisiq SBjqo sns uBjnatno^ anb oqoaq ap sajojja so[ opuspuapiAa 'pcpiAi'afqo opBiuam ns
ouim jaof 'Bn^uam oppap^d Bq uoqdouax Bpajam anb Bzusijuoa bj saauoiua apsaQ
•(*Dja 'jajp^ 'jaqaBuuap^qag) oJisaBín ns b aXnqij)B so3o[Bip sns ua anb pdBd
^a ajqc^ijdxaui aiuauíBiaiduioa JS^Bq ou Bjod 'aucd ua Bouain o[ jod 'uoib^j b asjapnais
ap BiqBq anb oijjiApB ag -sa[aioisijy ap ¡ojiuoo [a otsq somoraussj eoqniB ap uopBniq
-uioo B[ ojna^uí as apjBl sbjij •(BioiiqB'j 'nupmasjj '^aSag 'ja^pnig) ]fjoui jBapi ns opuBu
•JB3U3 i O^iuo^B^d oiuaiuiBSuad |ap op^uS^-idun sa^Bj^og un opBp BpqBq sou 'B^pema^sis
ajusmaiuBuiuiopajd uoi.iBdn^oajd ns ap pnuiA na 'jbiij [a 'uoir[cj anb OApafqo snta 'jatj
SBm Jas Biqap ^o^iioso(i| o^nA ojaj)ssj ns ^ noisa^ojd ap jopetjoisiq ap ja]3BJB3 ns jod
sand 'a^ ap ou2ip ooiun ja vis uoqdouax 3nb ?su3tI 8S oSan^ -ouiscj^ osajojd oj ojubs
un 9 onto^ anb uopejauaA B( auaiAojd tnbB 3q *pBpi(Baj B^ b Bipnodsajjo^ saiBj^jog b
BinqijjB ajsa anb o( opoi anb aiuamBnua^ui oXaj^ as uojt^j ap soiíj^sa so[ nojapqn^sapaj as
oiuaciuiJBuajj ^a ua opuBn^ 'ojujap un jBjjaa b opc3j[[ Bq Bijoisiq csg -saman} SBqtuo
ap aopBJo^BA v\ op Bijo^siq b¡ opnssBdaJ Buui^no^ as o^j8uopn^os ap pepi^iqtsodmi b'j
*Buia|ip ^a a]UB zaA bjio *isb ^soniBis^ *nopda3uo3 Bidojd ns 6aiBj^pg ajqos BiaaXojd (opB[
ojjo jod ^anb &amp;. *waj^[ *^3X ^P opoi ajqos Á 'SIbiojj 'XVi^ ap aiJBd ua uapuadap sauuo}ai sns
anb 31US0UIAUO3 ajuBjSBq buijoj ua ojjsom Jai^j^ [j anb apsap 'oja.ua) un jas ap opBfap
Bq sapioisijy oja^ 'BJBjqos a{ uo]B{^ ap B^ b anb Á oS[B bjbi|bj 9\ uoqdouax P Q?T*&gt;?S
•odxa B[ b anb aaaj^d 'soiuomtisai sns ap znj bj b SBpBuiuiBxg -opeuuojuí uaiq jB^sa Ejnd
B.u aa a^uBiSBq oj A iBpjBduii jas BjBd -g ap sofa[ aiuEissq o( pjsa —Bi.iap as— biijtSbisjj
13 '(pJBq^oj^ *1bi^[ ^^I9of ^zjadmo^ 'ja|[3^ &lt;sTPaeJ9) noi^san^ b¡ jiniuip BJBd oaiuuaj
1^019^ ope^quB asa sa^ioisijy ua uoJaiA soq^nur anb o^jap s^ 'ojio ^ap pBppBjaA B[ ap
oisandns p aa asJBSBq ap Bijqcq
q oun {ap pitii^Bxa B{ ap uopgSau B{ anbjod udtjmjd
un BjB^i{duii ^uopnios bj Bas anb Bjainb^Bn;^
b
L uoqdoua^ uo^ uoib^^ b
JB{OJiuo^ somapod ofog 'so^pnbB ajjua jippap BJBd
aiij^ ap eajis anb ojoso^ij ojdojd
|ap opBUBnia oisp unSuiu soniauai ou 'oiqijjsa Bp^u
cj^jog ouioo 'san^ -aiuoiuBJiSoiojti
a{qn{osni ^joSij ua (sa Buia[qojd {Bi oja^ *Bpua3jaAi
Bq apuop i{|b oaijoisiq o¡ B{[Bq as
ope{ anb ap jBuiuuaiap Btj^s Bm^^qojd \ 'oiund
^ disdi/ uapi^uío^ 4scuij^3op sb¡ ap
X pepi|Buosjad b[ ap uoijdijjsap c\ ua 'uoqdouax
UO'C[&lt;I '\ai.i o:^Jiaj omoj asjBmoi
apand ou 'opspBídsap anbcjc un jas jod 'anb saqnp^ sbj op^[ ap opuBfap 'anbjod ajuaiuBij
-Bsa^au asjBaiue^d ap Bq oaijo^snf saiBJ^fOg un ap ema^qojd {a 'o^JBqma uig *(sa]Bj^(og
oiJBna un ap jB[t[oq BJBd aid ub[i ou smiaqdg ap sauíqosiy ap opBpanb usq anb sojsaj
so-j) -auiijqns 'aiuBSnXqns 'BpiA bj ap ojjsacui 'oois;;Biam opunjojd 'uojb[,j ap ja X 'ajo
-oipaul 'B)siJB)tii^n 'oiEsuas 'uoqdoaax p p íajqBpaJdsap bisijos X odjsij 'sauBqdoisijy
ap p ^sajuajajip saiBj^og saj) ap jBjqeq somBjjpod 'oauBjodiuaiuoa sns ap somaasod anb
soiuotniisa) so( opBJBdas jod 8omBzi]BuB ig -saiuanj bb[ ap smaiqojd [B o^aadsaj uoptsod
BJisanu a^namaAajq JBfij ap somaq 'soijBsa^an soisandn9 sns ap X BDi^i^od X E.iipiJnf Bi]oso¡i)
ns ap o^os ouis '8aiBJ3[Og ap Bj}OSO^T} b{ Bpo^ ap uopisodxa Bun soma^Bq ou anbuny ([)
o^ as oiusun \^ •soj[a b noi^isodo na ^jjbij ^s ain^meoijoso^ij
'sbisijos so[ ap oancj^oo un (Ql^) 83jBJ5[9g sa a
(uopnis¡[ /ap X ot{33J3(j \a-p mjoso¡ij n] sp

•u oi^mrupuo'^ )

(i)
oaaAazr ^a sviawvn tjvnr

— os —

•ooiun A ^api uxj un e sajnaonpuoD soipaux so^ o soAUiu^suoo sojnain
-ara sOI a^uauíBios nos 'sean^ij s^\ ap 8apBptiBTn3iuBd svi 'sixb^uis
A oxiB^nqB3OA ap sspBiJBA SBpanbsnq swj ouisijoSuoS \a Bjjinjijsnoa
anb oj 'oasaqBJB asa 'uopBziiBuajBín Bjsa anb sbui BpBn sa ou íajaf A
p Bijas I? ^no b^ ap B^an^sa Bun b bjoSuo^ 3p aaquiou \^
oísnf sa' is j^ -SBAtioadsaj gBaoda sns ap bjsib eo^ unrao^ p^p
-buii Bun biobu jopeaj^ ozjanjsa ns ap a^uaiosuoo Bpuapuai Bs
¡BOijaod
bj Bzuairaoa apuop niB nanaijap as sBpuaaajip sa^j ts 'ojsa
-raí an^? -souisira s'oj nos ou uppBonpa ^\ 'pEpi^iqisuas v\ 'ojuaux
-Bj'adraai ig -a^Bjapisuoo sa SB^aod sop so| ajiua spuajajip b^ 'oisa
ap Bjan^ fUDU^ne^ A BJtoguof) ap unraoo opuoj \^ a^nijisuoo anb o\
sa oosaqBJB ua bsbjj bS^ Bjsa A 'a^qBjsui anbunB iBuajBui pBpi^a^
bt b bsod Bpoi ap jBfadsap b ^lu^Ipu^^ ozjanjsa onuuuoo ajsg
•sauoponra A
sauopBSuas sb^ ap oraijuí ouiiij \a unSas 'sopua[ts ap BpsuoD 'BjdmqB
aosq as o^iqns ap o' Bsonms' Baují ^ szi^ap as anb oosaqBJB un
sa Blta 'sa^api sisajuajBd só^ A sainappm so^ ap oiJosnR
o opajua pp saABjj b' '3sbjj Bt b aujapuo^ anb o^ ua ^
ap auas Bun 'ojB[aj ^ 'uaBrai b[ a^nitisns 'uopdwasap b^ b 'isy
•oiuairaBjquinpap ns jBj^saj uao^q ajuauíBoijiuSBUi A opiJo^oD UBp
a^ anb 'so^a*tda so^ ap ajqranpiAJas v\ ap o 'a[oqjadiq B^ ap ojuaut
-nB ap oijpiÁ p of^q 'Bzajnd ns Bpoj ua BUiraop 'a^qBdpd A aiqísiA
BijajBui B^ ap uppBUJB^ua 'oAijuBisns p ^ SBpBoi{duioa A SBjxsinbxa
sauoisjaAUi ap oip'aui jod Jo^A ua BpBz^aJ o 'Bps^iB 'mmdsa ^ auod
-un as BoiSjaua BjqBpd b^ anSuuxa as uopisoduii b^ apuop 'B^iiaod
asBjj b^ ap {buij ^b '^puap^a ua apuapsap o 'Bsdipa 'sa^aj sbsoo sb^
ap^Bzanbu b^ ajina 'sa^aA sbj^o íoAiiafps A otdpiuBd ua ajjaiAUoa
as oqjaAp íBjnbJBJaf ns ua SBpBpBjS^p uBjjuan^ua as SBna 'opnu
-aui y -uaSBunB^ jinjisuoD b sBpBuiisap u^jsa 'saij^jaJ ap sBjnStj sb[
anb oduiau orásira \e 8BjqBTBd sbi ^ -oi^ba p A SBjnd

�destacó a Hippias: "no hay casi nada en que yo esté de acuerdo con
vosotros" (2)„ Sókrates significa la iniciación de un movimiento cuyo
principio fundamental —el método— extendió su influencia hasta
nuestros días, y en este sentido la historia toda de la filosofía se di
vide en dos épocas entre, las cuales se halla él como testamentario de
una y profeta de la otra.

Los problemas de la política constituyen uno de los temas favo
ritos de las conversaciones socráticas y el fin último asequible de sus
empeños filosóficos. Frecuentemente lo vemos ocupado en la forma
ción de buenos gobernantes, administradores, militares, y expresa
mente destaca que el gobierno del estado es la más alta de las activi
dades, el arte más importante, que por eso se llama "arte de reyes" (3).
La guerra del Peloponeso, que después de un período victorioso, se

y admitiendo sólo la Apología y la "Defensa" de Xenophon en cnanto pueden ser con
troladas por Platón. Y se ha llegado^ por último, a sostener la rigorosa historicidad
de la exposición platónica en todos los diálogos en donde Sókrates desempeña el papel
principal (A. E. Taylor, Burnet). Xenophon y Aristóteles no lo habrían entendido.
En cambio Platón lo exhibe tal como es y las teorías que le atribuye serían realmente las
de Sókrates. La distinción de dos épocas en sus diálogos no se justificaría porque los de
la juventud insinúan ya las teorías de los de la madurez, y porque, cuando Platón quiere
exponer su propia teoría, hace de S. una figura secundaria o lo suprime. Con esto se
ha cerrado el círculo, y la apreciación de las fuentes ha terminado en el mismo punto
en que había comenzado. Y todo cuanto se ha escrito después^ —reivindicación de Xenoph.
(H. v. Arnim), de Aristót. (Stenzel, Jaeger)— constituye el comienzo de un nuevo círculo,
lo que confirma que el problema será insoluble por la sola filología a menos que nuevos
descubrimientos de papiros nos pongan en posesión de fuentes hasta hoy desconocidas.
Solamente hay una salida, que es también histórica, pero en un sentido más hondo que
el de la parvedad filológica: tomar como punto de partida la actitud de Sókrates ante la
muerte —punto en que concuerdan los dos discípulos— y apoyándonos en lo que sabemos
de otros héroes que murieron en pareja actitud, inferir analógicamente su personalidad
y sn espiritual conexión. Y sabemos ciertamente: a) que Sókrates, a pesar de la falsedad
de la acusación, tenía conciencia de que corría un gran peligro (Xen. Mem. IV, 8, 6 ss;
Apol, 4 s. Plat. Apol. 19 a, 28 a s, 36 a; b) que quiso defenderse por sí mismo, ingenua
y sinceramente, sin preparación previa, renunciando a los recursos técnicos y efectistas de
un logógrafo (Xen. Mem. IV, 8, 5. Plat. Apol. 17 b s. Dióc. Laert. II, 40 s.) ; c) que
mantenía una gran confianza en Dios, cualquiera que fuera el resultado del juicio (Xen.
Mem. IV, 8, 5 s.; Apol 4-10. Plat. Apol. 19.a, 29 a); d) que hubiera podido conseguir
la absolución, empleando un poco de adulación o patetismo, pero no quiso usar medios
ilegales e indignos (Xen. Mem. IV, 4, 4. Plat. Apol. 38 d); e) que aceptó la sentencia de
muerte —aunque la consideraba injusta—• con valentía y serenidad (Xen. Mem. IV, 8, 1 a.;
Apol. 24 ss. Plat. Apol. 30 d, 38 c ss.); f) que rechazó la proposición y ayuda para huir de
la prisión (Xen. Apol. 23. Plat. Kriton) ; g) que soportó la muerte con la mayor decisión,
sin un temblor, con una calma que trasuntaba nobleza, alegría, beatitud (Xen. Mem. IV,
8, 2 s.; Apol. 33. Plat. Phaed. 58 e s. 117 a ss.). Y bien, tal estilo de morir sólo puede
haber sido el término de una vida realizadora durante un largo trecho, de acendradas vir
tudes, y supone un espíritu embargado en la meditación amorosa de los valores morales
y en el sondeo reiterado de los misterios del* alma hasta llegar a sus confines y descubrir
el oriente de sn salud y de su perdición. La muerte de Sókrates* es el signo certero de una
personalidad riquísima, de un alma muy grande. Es claro que con este criterio Platón es
más verídico que Xenophon, aunque la descripción de los hechos y pensamientos indivi
duales que le atribuye no sean históricos en el sentido corriente. Más verídico, en cuanto
sus diálogos exponen ejemplos típicos del pensamiento, palabra y obra de Sókrates, cuya
potencia espiritual, en su soliloquio interior y en su askesis privada, debió ser mucho más
rica que lo que salía a luz en las relaciones con sus interlocutores. Por eso puede decirse
no sólo de Xenophon, sino también de Platón que ^se quedó corto^: lejos de haber ido
más allá de lo histórico, la poesía de sus primeros diálogos fue el medio más adecuado para
trasmitir a la posteridad equivalentes en escala menor de su abundancia filosófica. Pero
estas características de la personalidad socrática necesarias para explicar su manera de morir
—sus reflexiones morales, su análisis instrospectivo, su consubstancialidad con la virtud—•
no implican en lo más mínimo el estar en posesión de una interpretación^ metafísica como
es la teoría de las Ideas y sus vinculaciones psicológicas y gnoseológicas. Por eso —aparte
de otras razones intrínsecas de bus diálogos, muchas veces alegadas— esas teorías han de
cargarse a la cuenta de Platón.'
Desde luego que el criterio sentado no sirve para decidir sobre los detalles. Pero para
los fines de nuestra exposición, el problema puede resolverse de modo un tanto arbitrario.
Como no escribimos una monografía sobre Sókrates, sino que tratamos de exhumar todo el
acervo del pensamiento antiguo sobre el derecho y el estado, no es indispensable determinar
con exactitud si un pensamiento es de Sókrates. Si no lo es, será de Platón o de Xenophon
y en los tres casos ha de encontrar cabida en nuestra historia. Consideraremos, pues, como
socrática la doctrina expuesta en Iob primeros diálogos platónicos, incluso el Protágoras; pero
utilizaremos también a Xenophon, advirtiendo en cada caso la procedencia del testimonio.
(2) Plat. Hipp. mia. 372 h.......

tornó cada vez más desfavorable para los atenienses, provocando o
patentizando la desorganización estatal y la ineptitud de sus direc
tores, fue la ocasión propicia para el desenvolvimiento de su doctrina.
Pero Sókrates no piensa en una reforma de la estructura social ni
del régimen constitucional. Nada más alejado de él que los proyectos
de un Hippodamos o las antítesis de Hippias y de Antiphon entre la
naturaleza y el derecho positivo. Para él el problema se resuelve con
una acción sobre las personas: la cuestión política debe solucionarse
con una reforma moral, no puede separarse de los supremos princi
pios éticos que rigen al individuo tanto en su actividad privada como
pública. Nosotros estamos acostumbrados desde el Renacimiento a
considerar como cosas distintas la moral y la política, la ética y
las ciencias del estado. Y también en la época de Sókrates, ciertas
tendencias sofistas, como la escuela de Gorgias, que veía en la retó
rica un arte de la pura persuasión sin preocuparse de la verdad
o justicia de los fines sobre los que ella recaía, implicaban la misma
separación. Pero Sókrates, como la vieja sabiduría tradicional, y como
luego Platón y Aristóteles, concibe la moral y la política en íntima
unidad: la política es ética porque ha de estar dirigida por principios
axiológicos que deben encarnar en los gobernantes mismos, y la ética
es política, porque la vida moral del individuo no puede realizarse
de espaldas a la comunidad de la que forma parte, y sólo puede
llamarse realmente bueno al que cumple las exigencias que aquélla le
plantea. Esa unidad era la que se desgajaba entonces, y es por la
restitución que hace Sókrates de su integridad que Platón lo proclama
el único político auténtico de su época (4). Y por ello también cabe
decir que los primeros diálogos de Platón que versan sobre la piedad,
la valentía, la discreción, las que habitualmente se llaman valores
morales, tratan en realidad de aspectos de la virtud "política".

— 52 —

Pero la política socrática está ligada a su concepción antropoló
gica y teológica y, sobre todo, fundada en un método que es la médula
de todo su filosofar, el cual, a su vez, se va desenvolviendo con la
conciencia de ser la ejecución de una tarea que le ha confiado Dios.
Por ello, se hace más necesario que en ningún otro pensador, para
entender su filosofía del derecho y del estado, considerar los supuestos
de que ésta depende.
Sókrates no es un filósofo en el sentido corriente del término,
no es un puro homo theoreticus, que haya elaborado su sistema,
(3)Xen. Mem. III, 6, 2; IV, 2, 11; IV, 2, 2.
(4)Plat. Gorg. 521 d.
— 53 —

�— es —

't 'Z 'AI Ul

'AI 'Z '9 'III 'iuaK

()

'Biuajsis ns opBJoqBja b^bij anb 'snotjajoatft ouwq ojnd un sa ou
'ouiuuaj jap ajuaujoa opijuos ja ua ojosojij un sa ou sajBjjjpg
'apuadap Bisa anb ap
sojsandns soj JBJapisuoa 'op^isa jap A oqoajap jap bijosojij ns japua^ua
BJBd 'jopssnad ojjo unSuiu ua anb oijBsaaau sbui aa^q as 'ojja jo^
•soiq opBijuoa Bq aj anb BaiBj Bun ap uopnoafa bj jas ap Bpuapuoa
bj uoa opuaiAjoAuasap ba as 'z^a ns b 'jsna ja 'jbjosojij ns opoj ap
Bjnpam bj sa anb opo^am un ua BpBpunj 'opoj ajqos 'a" BaiSojoaj A BaiS
-ojodojjuB uopdaauoa ns b BpBSij Bjsa BoijBjaos Bop^od bj oja^
•ítBaiíJlod,, pnjjiA bj ap sojoadsB ap p^pijBaJ ua ub^bjj 'sajBjom
saJOjBA ubiubjj as ajuauíjBnjiqBq anb sbj 'uopajosip bj 'BjjuajBA bj
'p^paid bj ajqos ubsj3a anb uojbjj ap soSojBip sojainwd soj anb jpap
aq^a uaiqraB^ ojja jod _^ • (f) Baoda ns ap o^ijuajnB oaijijod oaiun ja
BinBjaojd oj uojbj^ anb pBpjjSaiui ns ap sajBj&gt;jog aa^q an¿ uopnjpsaj
bj Jod sa A 'saauojua BqsfeSsap as anb bj Bja pBpinn Bs^ 'BajuBjd
aj Bjjanb^ anb SBpuaSixa sbj ajduma anb jb ouanq a^uauíjBaj asjBuiBjj
apand ojos A 'ajjsd buijoj anb bj ap p^piuntuoo bj b SBpjBdsa ap
Baij3 bj A 'souisiui sa^uBujaqoS soj ua jbujbou^ uaqap anb soaiS^joixB
soidpuud Jod BpiSijip jB^sa 3p Bq anbjod sana sa BDpijod bj ^pspiun
biuijui ua Bai^ijod bj A jbjoui bj aqpuoa 'ssjsj^jsjjy A uojbjj oáanj
ouioa A 'jBuopipBjj Bijnpiq^s BÍaiA bj omoa 'sajBJ^j^g ojaj 'u^pBjBdas
biusiiu bj UBqBoijdun 'Bisaaj Bjja anb soj ajqos sauíj soj ap Bppsnf o
pspjaA bj ap 3sjBdnao3jd ms uoisBnsjad Bjnd bj ap ^jjb un boij
-ojaj bj ua BpA anb 'sbiSjo^ ap Bjanasa bj ouiod 'sbjsijos SBpuapua^
sejjap 'sajBj^jog ap Baoda bj ua uaiqiuBj j^ "opBisa jap sspuap sbj
A sapa bj 'Baijjjod bj A jbjoui bj SBjuijsip sbsod ouiod JBJapisuoa
b ojuaimiaBuajj ja apsap sopBjqmnjsooB souiBjsa sojjoso^^ -Baijqnd
ouioa BpBAijd pBpiApaB ns ua ojub^ onpiAipui jb uaSjj anb soaija soid
-pupd 8omajdn8 soj ap asjBJsdas apand oa 'jBjora Buuojaj Bun uoa
asjBuopnjos aqap sapijod uopsana bj :sBuosjad sbj ajqos uopa^ Bnn
uoa aAjansaj as Buiajqojd ja ja bjbj -oAijisod oipajap ja A BzajBjnjBu
bj ajjua uoqdnuy ap A SBiddijj ap sisaji^uB sbj o souiBpoddifj un ap
8ojaaXoJd soj anb ja ap opBfajB sbui BpB^[ -jBuopniíisuoa uamiSaj jap
ra jBpos BJn^onjjsa bj ap Buuojaj Bun ua Bsuaid ou sajBuj^g oja^
'BuiJiaop ns ap ojuaiuiiAjoAuasap ja BJBd Bpidojd upisBao bj anj 'sajoj
-aaiip sns ap pnjijdaui bj A jBjBjsa uopBziuBSjosap bj opiíBzpuejBd
o opusaoAOJd 'sasuaiuaiB soj BJBd ajqBJOABjsap sbui z^a Bp^a oujo^
as 'osoiJo^aiA opouad un sp sandsap anb 'ossuodojs^ jap Bjjan^ ^j
' (S)íiS9^^j- 3P 3^F ^ra^JJ as osa jod snb 'sjuBjjoduii sbui bjjb ja 'sap^p

'

-IAI)3B SBJ 3p BJJB 8BUI BJ 83 OpB}S3 Jap OUJOiqoS J3 3nb BOBJSap ajU3UI
-BS3Jdxa A 'sajBjijiui 'sajopBjjsiuiuipB 'sajuBUjaqoS souanq 3p upp
-buijoj bj U3 opBdnao soiu^a oj ajuauía^uanaajj^ ^soaijosojij souaduia
sns ap ajqmbasB omnjn uij ja A SBai^Bjaos sauopBSjaÁuoa sbj ap sojij
-oabj SBuia^ soj ap oun ua^njijsuoo Baijijod bj ap sBuiajqojd so-r

^p spaap930Jd v\ os^^ ^pe^ na opn^iiJTAptr 4aoqdou^ v u^iqrae^
lpiojj |3 osn|jui 'so3iiio]B[d so3o[eip soj^mijd so| na eisandxa Buui^op ^\ B^T}ej^OS
ouio3 'sand 'souiaJBjopisuo^ -Biaojsiq bjis^iiu as Epiqoa jBj^uo^us ap Bi( sose^ 88jj so] ua ¿
uoqdona^ p o uoib[^ ap ejas *sa o^ ou ig -saiea^fog ap sa oiu^uuesuad un ts pniti^exa no?
JBUilnjajap a[(|BSuad3ipu; sa ou 'opBisa ]a X o^oajap p ajqos on^íiuB o^uailUBSuad ]ap OAjajg
ja opo) jGninqxa ap somBieJi anb ouis ^saiBJ3|Og ajqos Bi^Bj^onom eun soniiqij^sa ou omo^í
•oijBJiíqjB oiubi un opooi ap osjaAjosaj apand Biuaiqojd ja 'nopisodxa BJis^nu ap íauíj so]
BJBd oi¿ -sajieiap so[ ajqos jippap BJBd ^ajis ou opsiaas ouaiijD \ anb oin\ apsaQ
•no)B[^ ap emana ^\ B asjB^jBO
ap nsq SBTJoai SBsa —snpB3a[B sa^aA seq^nm ^soSo^Bip sns ap sB^asuijjni sanozBj sbj^o ap
^jjBde— osa joj -eB.iiSo^oauou^ X 6B3iSü|o.ii8d sauoi.in|njuiA sns X scapj sb¡ ap bijo^j B[ sa
omoj B^iSTiBianí no^BiaJdja^ui can ap uoisasod u9 JB:^a p ominim sbiu O[ na uB^i^dmi oa
—pnjJiA v\ UO9 pBpijBpaBisqnsuo^ ns ^oAtuadsoJisui sisi^bub ns 'sajBjom sauoixa¡|aj sns—•
jtjom ap Bjaurui ns jn.ii[dxa BJBd ssijssa^au bjubj.&gt;os pupi|i!uosjad B[ ap SB.&gt;nsua)jeJB3 sbis^
oja^ *B^Tjosoji| BpnBpunqe ns ap jouani e¡B3sa na sa^ua^BAinba p^pijaisod e{ b jtinasBJ]
BJBd openjape se tu oipam p anj so^o[B;p sojamiJd sns ap cisaod B[ 'ojijoisiq oj ap C[[b sbuj
opi jaqBq ap sofa| :^^01JO3 opanb as^ anb uoibj^ ap naiqoiBi oais 'uoqdouax ap o^os ou
asjpap apand osa joj 'sajoin^ojjaiui sns uo^ sauopBpj sn| na znj b bijcs anb o] anb bou
8Bm oq^nm jas oiqap 'BpBAUd sisa^s^ ns ua X joijaiui oinbojijos ns na ^(Bnijjídsa epnaiod
BÁnj '83;bj5(O5 ap cjqo X BjqsjBd 'oiuaimssuad jap sojidi) so^duiafa naaodxa so^ojBip sns
oiUBn^ ua ^o^ipuaA ^^^^^ *aiuaiJjoj opi^uas p ua sojuoisiq usas ou aXnquis aj anb sa^cnp
-lAipui soinainiBsuad í eoqaaq so[ ap uoi.idij.isap b[ anhunu 'uoqdoua\- anb oipijai sbui
sa noiBj^ oua^iJ3 aisa uod anb oj^p s^ 'apuBJS Xnm boi^b un ap 'eunsinbij pBpijEuosjad
Bun ap ojauaa ouSis p sa sa^BJ^og ap auanuí b^ -uopipjad ns ap X pujos ns ap ajuaijo ja
jijqnosap X sauíiuo^ sns B jB^ajj BisBq buijb .jap soijaisim soj ap opsjaiíaj oapuos ja ua X
sajsjom sajojBA soj ap bsojouib uo^siipaui bj ua ops^jBquia n^ijjdsa un auodns X 4sapni
-jia SBp^jpua^s ap 'oqaaJi o^jbj un a^UBjnp Bjopeztjsaj BpiA Bun ap ouiuuai ja opis jaq^q
apand oj9S Jijora ap ojijsa jbj 'uaiq A -(-ss B ¿jj -s a 8S 'P3BHd '^id " miody i-s z '8
'AI *w9j^ *^aX) Pn^pE3&lt;! 'Btj^ajB 4ezajqou eqsiunsBJi anb BinjBa son uoa 'jojqmai un ms
4uoispap joXbxu bj uoa aiJanui bj oijodos anb (^ i (uo^ij^ 'íVi *g^ '\ody *N3X) ^orsiJd bj
ap Jinq BJBd BpnXs X uopisodoJd bj ozBq^aj anb (} í (-ss gj 'p qj -joíf^ 'iv^ '88 f^ -jodfr
;"s I '8 'AI 'wi&gt;V¡ '^3X) pBpiuajas X euu&gt;|BA uoo —Bisntu; BqBjapisuoD bj anhun^— aiJanuí
ap spuaiuas bj oidaas anb (a í (p g^ -¡ody 'i\^¿ "^ 'f 'AI "&lt;uaH "NaX) e"^ipui a sajBSaji
sotpam jBsn osmb oa ojad ^ouisi^aisd o uopBjnps ap oood un opuBajduia LuopnjosqB bj
juiijasuo^ opipod sjaiqnq anb (p í (b ^^ 'b-oj -jody -im^ 'Qi-^ jody i-e j '8 'AI '•"*^
*K3X) ^^^11^ I9P opsijnsaj ja Bjan^ anb BjambjBn^ ^soiq ua szuBtiuo^ ubj8 Bun Biuaiueui
anb (o ¡ (-s o^ 'II 'laavi -391a "s q ¿I 'jody -xvij -5 '8 'AI '^tt 'NaX) o|jíJoíoj un
ap sBisti^aia X so^iu^ai sosjn^aj soj b opuspunuaj 'BiAajd nopBJBdajd uis 'ajuauiBja^uis X
Bnua^ui 'orasiui js jod asjapuapp osmb anb (q !b g^ 's b b^ 'b oj -¡ody •!^^ -s p •¡ody
isa 9 '8 'Al -uia^r 'K3X) o^^ijad ubj^ un bjjjoj anb ap Bpuapuo^ siuaj 'uopssn^B bj ap
jiBpasjB} bj ap jBSad b 'saiBj^fog anb (B :aiuauis]j^p souiaqcs l^ -uoixauoa jBnijjldsa ns X
pBpijBuosjad ns ajuamB^i^ojBUB jjjaiui 'pn^ii^B BfajBd ua nojaunut anb saojaq soj^o ap
sooiaqss anb oj ua souopuBXodB X —sojndpsip sop soj UBpjanouoj anb ua oiund— auanur
bj aiuB saiBJ^og ap piniioe bj opiiJBd ap oiund omo.) jbuioi :boi8ojoji} p^paAJBd ej ap ja
anb opuoq sbui oppuas un ua ojad 'B^uoisiq uaiqujB] sa anb 'BpijBS Bun Xsq aiuauíBjog
-ssppouo^sap Xoq BisBq sa^nan} ap uoisasod ua usüuod sou sojídsd ap soiuoiuiijqn^sap
soAanu anb souaiu b b.i ^ojojij bjos bj jod ajqnjosui Bjas Bmajqojd ja anb buijijuo^ anb oj
'ojnajia oAanu nn ap ozuaiuioo ja aXmíjsuo^ —(jagaBf 'jazuaig) -ioxsihv aP '(mjajy -a -jj)
•HJ0M3X ^p uopBDipatAiaj— 'sandsap ojijosa Bq as oiu^n^ opoj ^ -opuzuauíoo Biq^q anb ua
oiund omsim ja ua opBuiuuai Bq saiuaní sbj ap uopBpajdB bj X 'ojnajp ja opejja^ eq
as ojsa uo^ -amudns oj o Bijspunaas ejnáij Bun -g ap a^sq 'Bjjoaj Bidojd ns jauodxa
^jamb uoiBj^i opuBn^ 'anbjod X 'zajnpBiu bj ap soj ap ssijoai sbj bX ubfiuisui pn^uaAnf bj
ap soj anbjod BUB.iíjnsnt as ou so^ojBip sns ua stjoda sop ap uopuiisip B^ -saiBJ^og ap
sbj aiuaui[Baj uBijas aXnqiJi^ aj anb SBjaoaj sbj X sa ouioo jb} aqiqxa oj uoibj,] oiqmBJ ng
•opipuaiua uBjjqsq oj ou sajaioisuy X uoqdouax •(laujng 'jojXbx "3 'V) JEdpuud
jadBd ja Buadmasap saiBJ^og apuop ua so^o|Bip soj sopoi ua B^iuoiBjd uopjsodxa bj ap
pBpptJOistq bsojo^ij bj Jauajsos b 'omiija jod 'opB^ajj Bq as j^ -uoir|j jod sbjibjoji
-uoa jas uapand ojubu^ ua uoqdouax p ,,tKuaí3Q,, BI ^ "iSojody bj ojos opuaijiuips X
bj ap Bjajojd A Bun
ap oiJBjuauíBjsa} ouiod p BjjBq as sajsna sbj aj}ua SBOoda sop ua apiA
-ip as Biiosojij bj ap Bpo^ Btjoisiq bj oppuas a^sa ua A 'sBip soj^sanu
BjSBq Bpuanj^ai ns oipuaixa —opojaiu ja— jB^aauíBpunj oidpuud
oAno ojuaiuiiAora un ap uopBprai bj boijioSis sa^Bj^^g '(^)ttsojjosoA
uoa opjanaB ap ajsa OjÍ anb ua BpBu is^a ^bxj ou?? :8Biddijj b o

�alejado de la vida cotidiana: es una rara síntesis de homo religiosus,
de moralista y de pedagogo, tres aspectos de una misma conducta,
que ciertamente está ligada a una actitud teórica, a una indagación
de fundamentos. Las disputas en torno a su caracterización radican
en esta multiplicidad de facetas, porque Sókrates desborda todas las
categorías (5)...
.
Está convencido de que tiene una misión de origen divino que
consiste en la reforma moral del hombre. Es un deber que Dios le
ha prescrito por medio de oráculos, sueños y por todos los otros

vivir filosofando y que por eso jamás mientras viva dejará de filosofar,
se refiere expresamente a esa actividad (12).
Pero, además, "vivir filosofando", significa que Sókrates con
cebía la operación filosófica, como la acción moral por excelencia, a
la filosofía, como existencia moral, y a la moralidad como existencia
filosófica. Por eso, un rasgo peculiarísimo de Sókrates es que en cada
una de sus enseñanzas se va jugando a sí mismo. Su filosofía —ya
podemos llamarla así sin engendrar equívoco—• está afianzada por

medios de que se sirve un dios (6). Tal vocación se le hizo patente

sus actitudes personales, es inseparable de ellas y por eso sus dis
cípulos dieron lugar preferente en sus escritos a la exposición de su

al reflexionar sobre la respuesta que dio a su amigo Chairephon el
oráculo de Delfos: "nadie es más sabio que Sókrates". Respuesta

personalidad y de su conducta. En este sentido hay que destacar:
a) que Sókrates no escribe, sino que enseña oralmente, en con

extraña, porque él tenía conciencia de no ser sabio, ni poco ni
mucho, y en la ciudad los había que pasaban por tales. Para veri

versación familiar, lo que confirma que lo importante para él no es
la teoría sino la eficacia práctica sobre los hombres. Con ello se
evidencia, además, que no busca la gloria y que, más bien, se expone
al odio de los investigados (13). Y es ya un signo exterior de su
grandeza, que, no habiendo escrito nada, tantos se hayan visto ten
tados a escribir sobre él y su figura haya dado tema a obras de tan
alta calidad como las de Platón;
b) para consagrarse al servicio del dios descuida sus intereses
particulares (14) y enseña sin exigir retribución (15), con lo que
demuestra que se preocupa sólo del bien del educando, sin perseguir

ficar el oráculo comenzó entonces a interrogar a algunos políticos
y poetas y artífices, y su sorpresa fue grande al comprobar en todos
los casos que los pretendidos sabios eran ignorantes, mientras que él,
Sókrates, si bien nada sabía no ignoraba que no sabía (7). Compren
dió así, que la misión de su vida era continuar ese examen para
confirmar siempre la palabra del dios (8).
Aunque no tiene vinculación directa con su misión, el signo o
voz demoníaca que se manifestaba en Sókrates, inhibiéndolo de cier
tas acciones y quizá inclinándolo a otras, es una confirmación clara
de su cuño religioso (9). Sókrates lo experimentaba como un poder
secreto pero familiar, y alude a él sencillamente, sin jactancia al
guna. Como últimamente lo ha hecho notar Guardini, se trata de
una experiencia numinosa de carácter primario, cuyo modo subitáneo
de aparición la emparenta con la forma de la profecía (10).
La tarea que le ha confiado Dios consiste en exhortar y enseñar
al hombre que ha de cuidar de la propia alma, más que de la for
tuna, fama y honores, y tratar de mejorarla hasta hacerla excelente.
Pero Sókrates no es un moralista banal cuyas doctrinas se disuelvan
en vagos sermones predicados in abstracto. Su acción se ejercita en
forma directa sobre el hombre concreto que se atraviesa en su camino,
y se apoya en un examen a fondo, refutándole su falso saber y repro
chándole su errónea valoración de los bienes, hasta ponerlo en el
camino de hallar los fundamentos de la virtud. Y es esta acción di
recta sobre los hombres en torno a la cura del alma, lo que constituye
para él la filosofía (11). Cuando afirma que un dios le" ha prescrito
(5)Cf. Plat. Symp. 221 d.'
(6)Plat. Apol. 33 c.; ^
(7)Id. id. 20 d y ss.^*•^•
(8)Id. id. 21 e y ss.
(9)Principales textos sobre el daimon: Plat. Alcib. I. 103 a, 124 c; Apol. 31 d, 40 a s.;
41 d; Euthyph. 3 b; Euthyd. 272 e. Xen. Mem. I, 1, 4; IV, 3, 12; 8, 5; Symp.
8, 5; Apol. 12 s.
(10)Guardini R. Der Tod des Sokrates. 1945, p. 75 y 83.
(11)Plat. Apol. 29 d -, 30 b. ^•
— 54 —

un provecho para sí mismo. Tampoco abre escuela, ni tiene propia
mente discípulos (16), sino que anda en busca de amigos (17), no
precisamente ricos (18) a quienes pueda reformar. Por eso lo vemos
recorriendo el día entero la ciudad, deteniéndose en las plazas, los
mercados, los gimnasios (19) e interviniendo en los simposios, pues
es en esos sitios en donde puede ejercer su influjo sobre las almas.
Este modo de actuar era completamente nuevo en Grecia, y constituía
el medio más eficaz de superar a los sofistas en su propio terreno.
Su desinterés era la contraprueba de su recta intención, contraprueba
reforzada por el hecho de que fue siempre muy pobre (20);
(12)Plat. Apol. 28 e y 29 d.
(13)PtAT. Apol. 21 d.
(14)Plat. Apol. 23 b, 31 b.
(15)Plat. Apol. 19 d, 31 b, 33 a; Euthyph. 3 d; Xen. Mem. I, 2, 5 ss., 60; 5, 6; 6, 3, 11 s.
(16)Plat. Apol. 33 a.
(17)Plat. Ly$. 211 e s.
(18)Xen. Symp. IV, 44.
(19)Xen. Mem. I, 1, 10; Plat. Lach. 180 c; Charm.
(20)Plat. Apol. 23 b, 38 a s.; Lach. 186 c. Xen. Mem. I, 2, I; 2, 58 . La pobreza de
Sókrates unida a los datos sobre las profesiones de sus padres —cantero Sophroniskos y
partera Phainaretes— dio lagar a que la mayoría de los historiadores concluyera que era
del bajo pueblo (p. ej. Zei.i.er.). Últimamente A. . TaYloh Philos. Stud. p. 3 ss., hu
dado buenas razones para demostrar que Sókrates pertenecía a una familia aristocrática.
Plató
es de S. También Zenón, Protágoras, Damón,
Pythodoros, Kephalos, Pyrilampos (padrastro de Platón) eran del círculo. A esto hay que
añadir que cuatro de los siete diálogos que había escrito Aischines de Sphettus: Alkibiades,
Aspasia, Axiochos, Kallias, se referían a miembros de ese círculo. De modo que, según
Platón y Aischines, S. es exhibido en estrechas relaciones con las más famosas de las
antiguas casas atenienses; los Alcmeonidaa (Perikles), los Philaidas (Milkiades, Alkibiades),
los Eteobutidas (Kallias). A estos datos recordados por Taylor, pueden añadirse otros
— 55 —

�— ss —
so.no 39jipeun uapand 'jojXbx 1o^ sopepjoD^j soisp eojs y -(SBiiprij) SBpijnqoa^^ boj
'(sopBiqii([v '^PRi^lilM) eEP!nI!Hd[ SOI '(laFI!JB&lt;I) epinosnrofy ^o] isasuainaiB sbsbd ssnSiine
sbj ap s^sóme^ SBm sb^ uo^ sauojDB|aj SBq^aJisa ua opiqiqxa sa • 'sauíq^eiy A. uo^Bf^j
unías 'anb opoui ag •ojnoji^ as^ ap sojqiuarui b ubijoj^j as 'sm¡¡v^ 'sotpmxy 'Bisvdsy
'sapmqimy ismiaqdg ap souiqosiy ojijjss BiqBq anb eo3o[eip ajáis so[ ap ojjbti.1 anb jipcue
anb ^Bq oisa y 'o^n^jp |ap UBJa (uo^bj^ ap ojisejpsd) sodmB^ij^^ tso^Bqda']ij (8ojopoqi^í^
'aouiBQ 'sbjoSciojj 'uou2 naiqmBX 'S 8P aiBnjtqBq sojsucdmoj omoo ubjü^ij 'sa[5(uaj b
sopB^nouiA sopoi '8Bijjb^j oiJBnojjim \9 'soq^oixy op ns 'sapBiqiífjy 'BTSBdsy ^saf^ija^ ap
^enosjad o^najp ^a uoo onejduiai apsap aoixano^ Bq^aaisa na ojoso^ij JB BJisanm son uoiBjcj
•BoyiEjjoiBiaB B¡]imBf Batí i) Bi^^uauad saisj^og anb jBJisomap BJ^d eanozsj s^uanq opBp
Bq '-ss g -A 'pmg -sojitij aoiAV^ -g -y a)u.uiBuiii]f) •(•anaz "fa -d) ojqand otcq jap
Bja anb Bja^npno^ sajopBtJoisiq soj ap bijoAbui bj anb b je3n¡ oip —saiaJBUiBq^ Bja^jed
i 9O^)8taojqdog ojojubo— sajpsd sns ap sanoisajojd sbj sjqos so)Bp boj b Bpiun
^g
p ezajqod b-j -a 8S 'Z ¡I 'Z 'i 'm3VÍ "aX '3 981 '^I !"s " 8 '1 Z ^O&lt;/K "•"fltl (O^)
!0I 'I 'II 'm3l/í 'H3X (61)
•uijdi^^ ía
í 081 '
'AI •&lt;Í"^CS (81)
(¿i)
•s a \\z
•b ix ' '9 ¡9 's ^09 '• S 'Z 'I 'tu3IV 'aX !P '

!* 'q I 'p 61 -V&gt;dy •q IS \ Z 7orf
"P IZ •7&lt;ífr •
•p 6! i 8Z 7O&lt;/K

(1)
(ZI)

g íS 'g tZT ' '
8 b ()^ 'p ^j -jod^ !d

9 IZ -P

— ts —
^a
•q o^ - v 6Z
8P
T Ji'u • ^ INIOHV
8 ^ Si d 'S
t PO
r iL
•8 ZT •jody íS '8
[3 iq • !/&lt;7Á &lt;ín^ !P It
eajBdpu ^a
:ot -i vw "•ivi^ :uouitBp p ajqos so:ixat
pí
•88
P OZ TI •pí
•89
jody -x ^ía
•D
•p m •diu.(S XV^d •lo

(it)
(01)

(6)
(8)

(¿)
(9)

(S)

Bq aj sotp un anb buuijb opuBn^ "(n) ^Jjosojxj bj ja
anb oj 'buijb jap Bjno v\ b oujoj ua sajqmoq soj a^qos
-íp u^poB Bisa sa j^ ÉpniiiA bj ap soiuatuepunj soj jBjjsq ap o
ja ua ojjauod Bissq 'sauaiq soj ap u^pBJojBA Bauojja ns ajopu^q^
-ojdaí A ^aq^s osjbj ns ajopuBjnpa 'opuoj b uauíBxa un na B^odB as A
'ouiutbo ns ua BsaiABJjB as anb ojajouo^ ajquipq ja ajqos B^oajip buuoj
ua Bjpjafa as ñop^^ ng "Oj^njjs^ ui sopsaipaid sauonuas so^ba ua
uBAjansip as SButjjoop SB^nD jBUBq bisijbjoui un sa ou sajBJ5[og oja^
•aiuajaoxa BjiaoBq BjsBq BjjBJofam ap jbjbj^ A 'sa^ouoq A buibj 'boti^
-joj bj ap anb sbui 'butjb Btdo.id bj ap JBpmo ap Bq anb aaqraoq jb

^jdraais anj anb sp oq^aq p aod
q^joaj ns ap BqanjdBJ^noo B^ bj3 sajtajinsap ng
•onajiaj oidojtd ns na sbjsijos %o\ b lejadns ap zB^ija SBta oipata \a
BinjiisnoD A 'Bioajf) u^ OAanu ^^uaraBia^Iuioa bj^ jBnjaB ap opoin a^s^
•8BnqB sb|; ajqos ojrqjnt ns laoj^fa apand apnop ua soijis sosa ua sa
sand 'soisodtnts so^ na opu^iuiAJaini a ((,^) eoiSBuraiS so^ 'sopBojaxn
soj 'SBZB];d sb^ ua asopnamajap 'pBpnto bj; ojaina Btp p opuaojoooj
9ouiaA oj osa jo^ 'jBtnJojaj Bpand sanamb b (81) sooij ajuaniBsioajd
ou '(¿x) soSiniB ap eosnq ua BpuB anb ouxs i(g\) so[ndj3Sip a^uaní
-Bidojd auaij tu 'spnosa ajq^ ooodtnBj^ "onisTni is BJBd oqoaAOjd un
jxnSasjad uis 'opuBonpa ^ap uaxq jap o^ps Bdnaoaad as anb Bjjsanraap
anb o^; uoa i(\) upionqjjjaj JiSixa uis Buasua Á (f[) saJBp^aijjBd
sasajaim sns spm^sap soip pp opiAias p asiBjSBsuoo Bisd (q
íu^jB^^ ap sb]; ouiod pBpxpa Bjp
ubi ap SBjqo b Bniai opep Bi(sq BjnSij ns Á p ajqos Jiqu^sa b sopBj
-uaj ojSia UBA^Bq as sojubj 'Bp^u ojtj^s^ opuaiqBq ou 'anb 'BzapusjS
ns ap Joua^xa ouSis un bjÍ sa j^ '(T) sopBSiisaAut boj; ap oipo p
auodxa as 'uaiq sbut 'anb bijo[S v\ B^snq ou anb 's^uiapB '^puapiAa
as o^p U0^ -saaquioq boj ajqos B^ijaBjd Biosoip v\ oms Bjjoaj B^
sa ou p BjBd aiUB^jodun o^ anb Bnuijuoa anb o^ 'jbijtoibj noioBsjaA
-uod ua 'aiu^mpjo suasua anb ouis 'aqij^sa ou saisx^og anb (b
riBOBjsop anb ^Bq opi^uas aisa u^ -Bjonpuo^ ns ap A pBpipuosjad
ns ap uopisodxa b^ b sojoos^ sns ua aiuajapjd JBSn{ noaaip sojndi^
-sip sns osa jod A SBjp ap a^qBJBdasui sa 'sapuosjad sapn^p^B 'sns
jod BpBzuBijB Bjsa —oooAinba jBjpuaSua nis isb b^buieji; somapod
Bj— btjoso^ij ng •ouiSTui xs b opuBnf ba as SBzuBuasua sng ap ^un
BpBa na anb ea saieujog ap omisjjBi^naad oSsbi un 'osa jo^ •Boijoso^j
Bpuaispca ouioo pBpi[Biour b^ b A 'jbjoui Bt^ua^sixa oinoa 'btjosojij bj
b 'Bpnapoxa jod [Bjora uopoB bj oraoo 'boijosojij u^pBjado bj Biqa^
-uod sa^Bi3[og anb bdijiuSis 'tlopuBjosoji| jiaia,, 'SBtnapB 'oaa^
' (Zl) pepiAi}3B esa b aiuauíBsajdxa a^aipj as
jij ap BJBÍap bata SBjjuaini sbuibí osa Jod anb A opuBjosojtj jiata

jBuasua A J^woqxa ua a^sisuoo soiq opBijuoD Bq aj anb BaaBi v^
*(0T) Bj^ajoíd bj ap buuoj bj uo BiuajBdraa bj uppuBdc ap
oauf jiqns opoui oAno 'oijbuii.i(Í jaias^Ba ap BSouramu Bpuauadxa Bun
ap b^bjj as 'tuipaBn^) jbiou oqoaq Bq oj a^uauíBmxijn orao[) *BunS
-jb BpuBioBÍ oís 'ajuauíBjjpuas ja b apnjB A 'jbijiiubi ojad oja.roas
japod un ouiod BqBtuaonjadxa oj saisxs^pg • (^) osoiijaj ouno ns ap
bjbj3 uopBuuxjuo^ Bun sa 'sbj^o b ojopuBuijam Bzmb A sauoioDB sbj
-^ap ap ojopuatqiqur 'sa^Bxsjpg ua BqBisajiuBui as anb BOBraomap zoa
o ouSis ja 'uoisini ns uoa B^aajip uppBjnouiA auaij ou anbuny
•(g) soip jap BiqBjBd bj aadmais iBnuniuo^
BJBd uauíBxa asa jBnmjuoa Bja BpiA ns ap uoisrm bj anb 'jsb oip
-uajduio^ ' (1) BiqBs ou anb BqBjouSí oa Biq^s Bpsu uaiq is 'sajBu^og
'ja anb SBXiuaini 'sajuBJouáj uBja eoiqBs sopipuaiajd soj anb sosbo soj
sopoi ua JBqojdmoo jb apuBjS anj Ba^ad jos ns A 'saotjjiíB A SB^aod A
soouj[od soun^jB b jB^ojja^ni b saauoiua ozuamoa ojn^cjo ja jb^ij
-uaA bjb^ 'sajBi Jod UBqBs^d anb Bjq^q soj pcpnp bj na A 'oqonra
tu o^od ra 'oiqBS Jas ou ap biouoiouod Biua^ ja anb^od 'BiiBajxa
Bisandsa^; *4tsajBJ5[pg anb oiqus sbui sa aip^u,, ¡sojjaQ ap ojnaBjo
ja uoqdaJiBq^ oSuub ns e oxp anb Bpandsaj bj ajqos jBuotxajpj jb
aiua^Bd oztq aj as uoiobooa jbjl "(o,) soip un aAJis as anb ap soipani
sojjo soj sopoj Jod A souans 'sojn^Bjo ap oipam jod oiíj^sajd Bq
aj soiq anb Jaqap un sjj 'ajqmoq jap jbjoui Btnjopj bj ua aisisuoa
anb ouiAtp ua^ijo ap upisiui Bun auau anb ap oppuaAUoa bjs^
sbj SBpo^ Bpjoqsap saiBj5[pg anbjod 'ssiaoBj ap pBppijdiijntn B^sa na
uppBzijajDBjBa ns b ou.ioj ua SBjndsip sb^j •sojwatuBpMn/ ap
wi Bun b 'boijobj pnjp^B Bun b Bp^Sij Bjsa aiuauiBjjap anb
Btnsiui Bun ap so^oadsB sajj 'oSoS^pad ap A bistjbjoui ap
. owoi{ ap sisaims bjbj enn sa :BUBip^oo BpiA bj ap op^fajB

�— ss —
solio asjipBiiB uapand 'jojKbj^ J^ aopBpjo^aj so^sp so^sa y *(8BÍIIB"H ) Süpijnqoai^j so^
'(sapBiqt^||y 'sapBí^líJ^^) eBpiB^iq^ so^ '(sa^ifija^) Bpinoam^xy 9O\ ! sasuama^B SBSB3 SBn^pnB
sb[ ap sesouibj sera sn[ uod souoioej^j sBi^aaisa na opiqtqxa sa -g 'sauíipsty A nojB^^
nnSas *anb opom ag *o{tt^jp asa ap sojqux^iin b nsijajaj as 'sojflv^^ 'so^^otxy 'msvdsy
'S3pniqi3¡jy :snnaqdg ap saunpsty oiuoss BiqBq anb soSo^Bip ajáis so[ ap oJiEn^ anb jipEUB
anb ^sq oisa y *o^n^jp xaP a^^ja (noiBj^ ap ojiSBJpcd) sodraB^iíjC^j 'sojBqda^j 'soiopoq)^
'uoniBg 'sbjoSriojj 'uod32 najqmBX 'S 3P wiwuiqeq sojaunduioj omoD uBjn^ij 'sapjijaj b
6opB[noaiA sopoi 'bbjub^j oijbuohiiu ja 'soqooixy ojj ns 'sapBtqiJijy 'BtsBdsy ^saj^ija^ ap
XBaosjad 0¡n3^i3 j^ uo^ ons-idmai apsap uoixano^ Bq^aj]sa na ojofioji^ xB BJisanm son noiB¡^
•B3UBJ0OJ6IJB BiiiniBj Boíl b Bi-rauauail sa)BJi|og anb JBusouiap BiBd sanozsi SBaanq opBp
Bq '-ss g -d -pnig "so^ii/j hoijiVx 'a -y ajnaniBiniiifi •(•Barraz 'ta -d) ojqand oteq jap
oja anb EjaXnpuo.i sajopBi^oisiq so[ ap bijoábui bj anb b jBSn^ oip •—saiaiBaiBq^ Bia^ed
í so^sinojqdog ojsjubo—• sajpsd sns ap sanoisa^oid sb| aiqos soiBp soj b npiun saiKa^og
ap Bzajqod b-j -a 8^ 'z il 'Z 'i "'a^ '3X '3 981 "H3"! s"s B 8 'q ^ "IorfK 'lv'Id (0^)
•iujDi/3 i a 081 '^"! ^^d ;0I 'I 'I •" 'aX (61)
' 'AI •|Í'-ÍS "aX (81)
•s a IIZ -s^7 -xvi^ (¿t)
•b -^ÍK '^id(91)
•s xi ' '9 ¡9 'S -09 *• S 'Z 'I 'Jir "MaX !P S 'H^VS íB ES '1 IE 'P 61 •/0&lt;í^ "lVIIá(SI)
•q IS 'q Z •20dK *i^^d(ti)
•P 12 "ldV w*d(1)
'P 6^ i 8Z loáV "^id(21)
í (0^) ajqod jínta ajdiuais ^nj 9nb ^p oqo^if ^ ^od
'nopu^jm bjo9je ns 9p Bq^rudBjjuoD v\ bj sajajnisap ng
oidojd ns na sbjsijos bo^ b JBj^dns ap zbdtj^ sbui oipam \a
A 'Bioaaf) ua OAonu ajnaniBja^dino^ B^a jBnjoB ap opoui a^sg
•SBta^B e^]; ajcqos ofn^juí ns ^aojafa ap^nd apnop na sopis sosa na sa
sand '8oisodtais so\ ua opnainTAjaim a (^-[) soisBuraiS soj 'sopBDjaui
soj 'SBZB^d asi ua asopuamaiap 'pBpnio bj; ojaina Bip p opnaiJjo^aj
soui^a o^ osa jo^ 'jBnuojaj Bpand sauatnb b (81) soou ajnaniBspajd
ou '(¿i) soSiuib ap Basnq ua BpuB anb ouis i(g\) sojndpsip ajuoui
-Btdo^d auaij ra 'B^anosa ajqB oaodniBj^ •omsiui js BJBd oqoaAOjd un
jin^asjad ms 'opneonpa ^ap uaiq pp o^ps Bdnaoajd as anb Bjjsantnap
anb o^ uod '(^x) uopnquiaj JiStxa ms Buasua Á (f^) sajBp^ai}jBd
sasaja^ur sns epmosap soip pp opiAJas \u asjBj^ssuoa vivd (q
íupiB^ ap sb[ oraoD pBpipa B^p3
ub^ ap SB.iqo b Bniai opsp b^bij BanJíij ns Á p ajqos JiqiJ39a b sop^j
-uai o^sia UBXsq as sojubj 'upen oji.i3sa opuaiqBq ou ^anb 'BzapusjS
ns ap joiJa^xa ouSis un vÁ sa j^ '(SJI) sop^^^saAm so^ ap oipo \e
auodxa as 'uatq sbui 'anb Á bijojS v\ Basnq ou anb 'SBtuapB 'BpuapiAa
as o^p uo^ -sajqmoq soj ajqos B^i^^sjd BpBDija bj; ouis bijob^ b^
sa ou p BJBd aiuBiiodtnt o[ anb buutjuoo anb o\ 'jBifiniBj
-uoo ua 'aju3ui[BJO suasua anb ouis 'aqwasa ou sajBj^og anb (b
:jBOBjsap anb Ápq opi^nas a^sa u^ -B^onpuoo ns ap A p
ns ap uopisodxa bj b sojiaosa sns ua aiuajajaid jbSiij uoiaip sopndp
-sip sns osa jod A gBfp ap a^qBjedasur sa 'sapuosiad sapn^poB 'sns
jod BpBzuBi^B Bjsa —oooAjnb^ ^Bjpua^ua ms jsb B^jBiuBj^ somapod
BjÍ— Bjjosojtj ng 'omsim js b opuB^nf ba as SBzuBuasua sns ap Bun
BpBD na anb sa sa^Bxs^og ap oraisuBip^oad oSsbj un 'osa io^ •B^ijoso^tj
Bpuaisixa ouioo pBpijejoui ^\ n A 'pjjoui Bpuaisixa ouioo 'bijosojtj bj
b 'Bpuapoxa jod ^jom noioaB ^\ omoo 'Batjosojrj u^pBJado
-uoo sajBxs^pg anb BaxjtuSis 'ttopuBjoso[ij Jtaiam 'SBniapB 'o
' (Zl) pBpiAi^ae Bsa b aju^iuBsajdxa ajai^j as
^ij ap BjBÍap bata SB-i^u^ira sbuibí osa jod anb A opnBjoso^ii jiaia

'&gt; &gt;0^ 'p X -

Í3 \z\

— ts —
•qoí-p 6^ •;o&lt;I^ "
"S8 S¿ 'd 'S^I latojuog tap poj; J9Q
¡S '8
•s z\
¡P It
'tt i aft -Nax " 2¿2 y^H^S -I E
pnu^
01 "I 'I^V '^^id ¡aoraiBp xa ajqos soixai
•ss S. a \z -p! PI
•ss ^ p 02 -P! -PI
•3 "¡ody -xvi^
•P 122 •&lt;'"I'CS ••^^d '10

(ti)
(oí)
&lt;6)
(8)
(L)
(9)
(S)

B^ a^ soip un anb buuijb opu^n^ *(ll) Jjoso^ij v\ p
anb o\ 'Btup^ pp Bjna b^ b oujoj ua sajqraoq soj ajqos
-xp uopoB B^sa sa ^ "pniJiA bj ap eoiuamcpunj soj ^BjjBq ap outtuBa
ja ua ojjauod B^sBq 'sauaxq soj ap uopBJojBA Bauojja ns ajopuBqa
-ojdaí A Jaqss osjbj ns ajopuBinjai 'opuoj b uauíBxa un ua B^odB as A
'ouiraBD ns ua BsatABJ^B as anb ojajouoo aiquioq ja ajqos B^oaaip bumoj
ua BjpjaCa as uop^e ng •ojoo^tsqo ut sopB^ipajd sauouuas so3ba ua
uBAjansip as SBm.ii3op SB^n^ jBUBq bistjbioui un sa ou sajBJ3[9g oaaj
•a^uajaaxa BjjaoBq BjsBq BjjBjoCam ap jbibji A 'sajouoq A buibj '^un^
-joj bj ap anb sbui 'buijb Bidojd bj ap jBpmo ap Bq anb ajquioq jb
jBuasua A Jsuoqxa ua ^istsuoo sotg opBtjuoa Bq aj anb b^jbj ^j
• (oj) Bjaajojd bj ap buuoj bj uoo BiuajBdma bj uopuBdB ap
oauBiiqns opom oÁn^ 'oi^Buiijd ja^o^jBO ap Bsouinma Bpuaijadxa Bun
ap b^bjj as 'raxpjBn^) jb^ou oqoaq Bq oj aiuauíBuinjn 00103 •buiüí
-jb BpuBjoBf ms 'a^uauiBj[pua8 ja b apnjB A 'jeijiiubj ojad ojajoas
japod un otuoa BqB^uannjadxa oj 89jBX3[9g *(6) osoiSijaj ouno ns ap
bjbjo U9pBmiijuoo Bun sa 'bbjjo b ojopuBuijaui Bzxnb A sauopos sbj
-jap ap ojopuaiqiqur 'sajBis^pg ua BqB^sajiuBUi as anb BOBjuomap zoa
o ouSis ja 'U9TSIUI ns uoo Biaa^ip U9pBjnouiA auai^ ou anbuny
• (g) soip jap BjqBjBd bj ajduiais jbuut^uoo
BJBd uauiBxa asa JBnuijuoa Bja BptA ns ap uoisixn bj anb 'isb otp
-uajdmo3 *(¿) BjqBS ou anb BqBJOuSí ou BiqBS ep^u uaxq is 'sajBis[9g
'ja anb SBJiuaxui 'sajuBjouSí n^ja soiqss sopipuaiajd soj anb sosbo soj
sopoj ua j^qojdnioo jb apa^j^ anj Bsajdjos ns A 'saoijijjB A SBiaod A
So^IlTJod 8OUnJB B JB^OJ.131UI B S30UO1U3 OZU0UIO3 OjnOBJO J3 JBOIJ
-ijaA bjb^ 'SajEi Jod UBqesBd anb ^iqBq soj p^pnp bj ua A 'oqonxu
ra oood ra 'oiqBS ^as ou ap spuapuoo Biuai ja anbjod 'BUBjjxa
B^sandsa^ #4tsajBJ3[9g anb oxqBS sbui sa aipsu,, :sojjaQ ap ojnoBjo
ja uoqdaBq3 oSiuib ns b oip anb BisandsaJ bj ajqos jBuoxxajpj jb
ajua^Bd oziq aj as uopBooA jBj^ • (9) soip un oajis as anb ap soipaui
sojjo soj sopo} Jod A souans 'sojno^jo ap oipain jod o^josajd Bq
aj soiq anb Jaqap un sg 'ajouioq jap jbjoui Buuopj bj ua aisisuoo
anb ouiAip uaSijo ^p U91SIUI Bun auaii anb ap oppuaAuoo Bis^
•-•-"*(S) SBiJoSa^BO
bbj SBpoj spjoqsap sa^Bjj[og anbjod 'sBjaoBj ap pBppijdxijnuí Bisa ua
uBoipBJ u9pBzijajoBjBo ns b oujo^ ua SB^ndsip sb^ •sojiiauwptinf &amp;p
uppoSvpui Bun b 'Borroai pn^nas Bun b Bp^Sij B^sa a^uauíBijap anb
'Bianpuoo BuTSiui Bun ap so^oadsB sajj 'oSoSBpad ap A bisijbjoui ap
S. oiuoi[ ap sisa^ms bjbj buti sa ^Buexpijoo BptA bj ap opB^ajB

�c)El método y la moral de Sókrates encuentran su realización
más acabada en su propia persona y conducta. Platón y Xenophon
insisten a menudo en esa concordancia. El testimonio más impresio
nante y conmovedor es el elogio que Platón pone en boca de Alkibiades al final del Symposion. El carácter de confesión que tiene el
discurso, perjudicial para Alkibiades, el estado de ebriedad en que
se encuentra, favorable a la veracidad, la reiteración con que afirma
que dice la verdad y pide a Sókrates que no lo deje mentir (21),
permiten creer que Platón nos ha dibujado al maestro tal como real
mente era. Sókrates e&amp;- presentado como el dechado de todas las vir
tudes: resalta su templanza, resistiendo a las tentaciones del homo
sexualismo, su autarquía frente a lo exterior, manifestada en su resis
tencia en las penas y fatigas, su piedad sencilla con los dioses de la
religión tradicional, su valentía acreditada en duros combates. Al
mismo tiempo se pone de relieve su aparente torpeza y su sabiduría
interior, su asombroso poder de ensimismamiento, su eficacia per
suasiva y su capacidad para despertar la conciencia moral, aún en
aquéllos que como Alkibiades la tienen más profundamente adorme
cida, cualidades que permiten señalarlo como un admirable educador,
en el sentido más amplio y elevado de la palabra;
d)La concordancia entre doctrina y conducta adquiere el nimbo
de lo heroico cuando Sókrates sostiene el acatamiento incondicional
al derecho positivo después de su condena, en el momento en que el
cumplimiento por su parte de esa tesis le va a acarrear el más grave
daño corporal. Aunque sea un lugar común, hay que repetir que la
muerte de Sókrates fue su más sublime enseñanza.
Está bien clara, pues, en Sókrates la íntima unidad de lo reli
gioso, lo moral y lo pedagógico. Su acción pedagógica es el vehículo
de sus doctrinas morales, y su religiosidad, el motor que lo impulsa
y le otorga esa tenacidad en la persecución de sus propósitos que no
se descorazona ante ningún obstáculo.
El tema central de la filosofía de Sókrates es, por consiguiente,
nombres de personajes de la clase superior^ que solían ser interlocutores de Sókrates, como
Kritias, Charmides, Lysimachos, Melesias, Nikias, Lysis, Menexenos, Ktesippos. Ahora bien,
¿cómo un hombre del pueblo, por más genio que tuviese, pudo inmiscuirse en aquellos
círculos, cuando por su pobreza, sus hábitos de vida y sus opiniones debía ser despreciable
e incluso repugnante a los eupátridas, que debieron ignorarlo, o tenerlo por un charlatán
de esquina? Por otra parte, la noticia de que Sophroniskos era cantero o estatuario no
tiene fuente más antigua que los Silos de Timón de Phlius, quizá aprovechando, desvir
tuándola, la noticia de Plat. Euthyph. 11 c. Pero yo no veo por qué esta noticia, reiterada
muy en serio en Alkib. I. 121 a, (considerado hoy auténtico), según la cuál Sókrates se
dice descendiente de Daidalos, no deba tomarse en sentido literal, como ^ya lo entendió
Crote, sobre todo si se la vincula a Lach. 180 e s., donde el eupatrida Lysimachos recuerda
a Sophroniskos como a un entrañable amigo y compañero (probablemente de armas) y
elogia a Sókrates por hacer honor a sn padre. Sophroniskos debió, pues, ser un Dedaiida.
Empero, el origen plebeyo de Phainaretes es innegable, dada la profesión que le atribuye
Platón (Theet. 149 a). La hipótesis de Wilamowitz-Moellendorf y Tovar de que abrazó
la profesión por haber venido a menos, carece de toda base en las fuentes. Lo más probable
es, entonces, que S. fuera el producto de un matrimonio desigual. Sophroniskos, un eupátrida empobrecido, como debió haberlos muchos a raíz de las reformas democráticas, desposó
a una plebeya, pero mantuvo sus antiguas relaciones. Sókrates reunió en sí las buenas
cualidades de ambas clases sociales. Este origen quizá pueda explicar muchos rasgos
socráticos que hasta ahora parecen enigmáticos. Pero no es este el lugar de intentarlo.
(21) Symp. 214 e, 215 b, 216 a, 217 b, 219 c.
— 56 —

la dirección de la vida humana. La investigación de la estructura
profunda del cosmos —ya veremos luego cómo hay que entender
esto— queda fuera de sus designios. También era la dirección de la
vida el tema favorito de la enseñanza de los sofistas. Pero para éstos
se trataba de una enseñanza técnica, referida a los fines inmediatos
de la actuación política, en tanto que Sókrates viene a encadenar
esos fines inmediatos a los fines supremos del hombre individual y
social. Como él mismo lo dice una vez, el objeto supremo del saber
son los valores morales, "lo justo, lo bello, lo bueno, lo útil" (22)
sobre los que existen las más graves discordias entre los hombres (23).
La política como técnica de los medios, resulta así, relativizada, o
mejor dicho, integrada en la Ética, que, como hemos visto, es también
Política, entendida como ciencia de los fines del hombre en la comu
nidad. Por eso dijo Cicerón que "Sókrates, por primera vez, invitó
a la filosofía a descender del cielo, la instaló en los estados, la intro
dujo hasta en los hogares, y le impuso el estudio de la vida, de las
costumbres, de las cosas buenas y malas" (24). En pocas palabras
está expresado aquí el tema socrático en toda su amplitud; su tra
tamiento teórico y su eficacia práctica, en su fundación antropológica
y en su fin político. En todo caso se trata siempre de la consideración

de lo humano (25).
Como la filosofía es ante todo una acción que se ejerce sobre
los hombres en vista de su reforma y no la estructuración de un
saber teórico sistemático, es claro que el punto capital para compren
der a Sókrates es el análisis de su método. Pero "método" no tiene
nada que ver con lo que la lógica y las ciencias modernas entienden
por tal, sino que significa el procedimiento que de hecho empleaba
para conseguir su fin. Pues tampoco —salvo indicaciones aisladas—•
nos ha dejado Sókrates una teoría de su método. Por otra parte, por
medio de él es que se logra la superación de la sofística. Las dife
rencias de doctrina con ésta tienen su más honda raíz en la diferencia
de métodos. Y sin embargo, hasta cierto punto, el método socrático
era el mismo que el de los sofistas. Este consistía en una crítica, enun examen de algún componente del espíritu objetivo, religión o
derecho positivo, etc., crítica que concluía generalmente con la des
trucción de la concepción tradicional del objeto examinado y su sus
titución por una nueva. Así, había opuesto Protágoras el agnosticismo
a la religión homérica y Antiphon, un naturalismo hedonista al dere
cho vigente. El meollo del método socrático es también el examen,
pero el examen conducido hasta extremos insospechados por los so
fistas. Por un lado va a aplicarse a las mismas nociones con que éstos
pretendían sustituir lo tradicional, y yendo más allá todavía, al fun
damento de todo saber auténtico, al reconocimiento de la propia
ignorancia. Por otro, en la ejercitación de su' método, mostraba
(22)Plat. Alcib. I, 118 a.
(23)Plat. Euthyph. 7 d.
(24)Cíe. Tuse. V, 4, 10. Cf. Ac. I. 4, 15.
(25)Xen. Mem. I, 1, 16.
— 57 —

�— 9S —
— ¿s —
•91 'I 'I •"&gt;H¡ "M3X (SZ)
'SI '* 'I 3V JD "01 't 'A "U "^3 (*Z&gt;
•• su 'i '&lt;fínr ^^d (zz)
'opojaiu ns ap U9pB;pjafa bj ua 'ojio joj -sp
bj ap oiuaimpouooaj jb 'ooxiuajnB ¿aqss opoi ap oiuauiBp
-uní jb 'BjABpoj bjjb sbiu opuaÁ Á 'jBuopipBxi oj .nnixisns usjpuaiajd
so^sa anb uoo sauopou sbtusixu sbj b asjBOijdB b ba opBj un jo^ ésbjsij
-os so[ jod sopBqoadsosui somajixa Eissq oppnpuoo uaurexa js ojad
'uaurexa ja uaiqurBj sa ootjbjoos opojaiu jsp ojjoatu jg -ainaSiA oqo
-aiap jb Bisiuopaq oumjBJniBU un 'uoqdiury A Bawauioq ucnSi^ai bj b
ouispiisouB [a sbjoSbjoj^ ojsando Biqsq 'jsy "BAanu eun Jod uppnjij
-sns ns Á" opBuiuiBxa ojafqo jap jsuopipBJi uopdaouoo bj ap uoponj^
-sap bj uoo ajuarapjjauaS Bjnjouoo anb boijijo '*oja 'oAijxsod oqoajsp
o uoiShjaj 'oAijafqo njmdsa jap aiuauoduioo tmSjB ap uainBxa un
uo 'boijJ-13 ^un na eusisuo^ 3^s^[ •sb^sijos soy ap p anb omsmi p bj
ooij^-i^os opo^aui p 'o^und ojjgp B^^sq 'oSjBqraa ms j^ -sopojaui ap
epuajajip b^ ua ztbj Bpuoq sbui ns uauai} Bisa uoa suui^op ap s^puaj
-ajip sb^ •BDijsjjos B[ ap uopBJodns B^ vjSo\ as anb sa \? ap oipaui
lod 'ajJBd bjjo io¿ -opoíara ns ap wiuoai Bun sajBJ^og opsfap Bq sou
—SBpBpiíB sauopBOipm OAp3S— o^oduiBj san^ "uij ns ainSasuo^ Bi^d
BqB9[diU3 oifoat¡ ap anb o^uaiuiipaaojd p Baijm^is anb ouis '[b; jod
napuaiiua SBujapoui s^puap sb[ á boiS9[ b^; anb o\ uo^ J3A anb BpBU
auau on 4topojatu?? oja^ •opo^aui ns ap sisi^bub p sa sa}B.i?jog b aap
-uajduioo BJBd ^jidB^ ojund p anb ojBp sa 'ootjBuia^sis 0^09a} jaq^s
un ap uopBjn^^nJjsa bj on A Biuaojaj ns ap bjsia na sajquioq so^
ajqos a^jafa as anb uoto^b Bun opo^ ojub sa bijosojij b[ ouio^
•(5^) ouBuinq o[ ap
uopBjapisuo^ b^ ap aidiuais bjbj; as osb^ opoj u^ "oopijod uij ns ua A
b3t^o[o&lt;Io.iiub u^iaspunj ns ua 'BapaBJd Bpepi^a ns A 00^931 ojuaiure^
-bj^ ns ípnji(duiB ns Bpoi ua ooiibjoos Btaaj p jnb^ opBsaadxa Bjsa
SBjq^p^d SBOod ug • (f¿) ítSBp3ui A SBuanq sbsoo sb^ ap 'sajquinjsoo
sb[ ap 'b[&gt;ia b^ ap oipnjsa p osnduii a\ A 'sajB^oq so[ ua B^BBq ofnp
-oxjui B[ 'sopBjsa so^ ua o[Bjsni bj 'ojap jap japuaosap b bjjosojij bj b
ojiaui 'zaA Bjamijd aod 'sajBJ3[ogM anb U9jaai3 ofip osa joj -nuioo bj ua ajqmoq jap sauíj soj ap Biouap onioo ^pipuaiua 'boijij
uaiqmBi sa 'ojsia souiaq omoo 'anb 'Boi^^[ bj ua BpBj^aiui 'oqaip jofaui
o 'BpBziAijBjaj 'isb ejjnsaj 'soipatu soj ap Bomoa^ ouio Boiijjod vj
' (Z) sa^quioq soj aj^ua s^ipjoosip s^abjS sbui sbj uaisixa ani&gt; soj ajqos
(^^) U^n I 'o^anq oj 'ojjaq oj 'oisnf oj^ 'sajBJoui sajojBA soj' uos
jaqBS jap omajdns ojofqo ja 'zaA Bun aaip oj ouisiui ja 0U103 "jépos
A jBnpiAiput ajquioq jap somajdns sautj soj b sojBipauíui sauíj sosa
^BuapBoua b auaiA sajBj^jog anb ojub^ ua 'Bo^jjod uop^nj^B bj ap
sojBipamuí sauíj soj b spijajaj 'Boiuoaj BzuBuasua Bun ap eqBjBj} as
sojsa BJBd oaa^ 'sbísijos soj ap BzuBuasua bj ap ojuoabj Biuaj ja BpiA
bj ap uopoajjp bj Bja uaiquiBj^ 'soiu^isap sns ap Bjanj Bpanb —ojsa
japuaiua añb ^^q 00193 o^anj souiojaA vA— soutsoo jap Bpunjojd

• 6tz 'q ni '• 9tz 'q siz * ra •&lt;^s (iz)
"" ' •"noijBui^tua U333JBIÍ BjoqB BisBq anb so^iiBJOoa
sa oa
\&lt;a
^aisg
'sajspos saSBj^ SBqutB ap sapBpij^n^
ezmb
SBuanq sbj ts na oiuúsj saiBJ^jog
'Sauopsjaj SBn^^uB sns OAniuBtn ojad 'B^aqajd Bun b
osodsap 'SB3!^BJ3outap seuijojsj sbj ap zibj b soqonm sojjaq^q oiqap ouioj 'oppajqodma b[iij|
-Bdna un ^so^jsiuojqdog 'jBti^isap oiuomuiBm un ap oianpojd ja BJan} 'g anb ^sa^ao^ua ^sa
ajqBqojd SBm o1^ *saiuan^ sbj ua asBq spo^ ap a^a^B^ 'souaui b opiuaA JaqB^ jod noisa^oid bj
o'/.Bjqn anb ap svaox Á jaoaNa^iaojij-zxiMOWVií^. 8P sisajodiq B^ -(b 6^j -j^ai/j;) noivij
aXnquiB aj anb uoisajoid bj Bp^p 'ajqB^aum sa sajajBUiBq,] ap oXaqajd u^Suo ja 'ojadm^
'BptjspaQ un jas 'sand ^oiqap soijsiuojqdog *ajpBd ns B jono^ ja^Bq jod sa^BJ^jog b BiSoja
Á (SBouB ap a^namajqBqojd) oaauEduio^ X o^iuib ajqBUBJiua un b oraos so-^siuojqdog b
^pjsn.wj soijobuiisa^j Bpuiedna ja apuop '-s a ogj -1/307 B Ejn^n¡A bj as is opo^ ajqos 'a^oj^)
oipuaiua oj ba ouioj 'jbj^iij opi^as ua asJBiuo) qap ou 'sojEpiBQ ap aiu^ipua^sap a^ip
as saiBJ^jog jsna bj unSas '(ooijuajnB Xoq opBjapisuo^) 'b ^^x 'I 'li^lV aa o^^s ua Anuí
BpBjaiíaj 'Bpijoa b^sb anb jod oaA ou oX ojaj -3 xj •i^d^i^jng' "xvi^ ap bidi^ou bj 'BjopuBm
-jiAsa'opaBq^aAojdB Bzmb ^snijq^ ap mohiij^ ap so/JS soj nb Bn^uuB sbui a^uanj auati
.,^,,i^^c. ab 3D EDUOU BJ 'alJBd BJ^O JOJ ¿BUinbSS ap

Josa sajBX5[
•ojnoB^sqo unSuiu ajuB BuozBioosap as
ou anb soiispdoad sns ap uopnoosaad bj ua pBppsuaj Bsa b^ioio aj A
Bsp^.dtnt oj anb aojoui ja 'pBpisoi^ijai ns A 'sajBJoni SBuoioop sns ap
ojnoiqaA ja sa BoxSoSBpad U9^0B ng "ooiSoSBpad oj A. jbjoui oj 4osot3
-ijaa oj ap p^ptun buiiiui bj 83iBJ5[9g ua 'sand 'bjbjo uaiq Bjs^
"BzuBuasua auiijqns sbui ns anj sa^BJ5{9g ap ajjanui
bj anb iijadaa anb ^^q 'utiutoo JBSnj un Bas anbuny "jEJodaoo ouBp
3AbjS sbux ja jb3jjbob b ba aj sisal Bsa ap au^d ns jod oiuaimijdnina
ja anb ua ojuamoiu ja ua 'Buapuoo ns ap sandsap OAiiisod oqoaiap jb
jBuoptpuooux o^uaiuiBiBOB ja auaiisos sa^Bxsjog opu^no ooiojcaq oj ap
oqunu ja ajambpe Bionpuoo A Buujoop ajiua BpuBpjoonoa ^^ (p
¿BjqBjBd bj ap opBAaja A oijdmB sem opuuas ja ua
'aopBonpa ajqBjirapB un ouioo ojjBjsuas uaiiuuad anb sapBptjBno 'Bpp
-auuopB a^aauíBpunjojd sbui uauau bj sapBxqpfly ouioo anb sojjanb^
ua unB 'jBJotu Bpuapuoo bj jBi^adsap vivd pBppBdso ns A BAtssns
-jad BpBDija n8 'ojuaimBuisiinisua ap japod osojqmosB ns 'jcowajuí
BjjnpiqBS ns A Bzadjo^ aiuaJBdB ns aAaija^ ap auod as oduiati ouisiui
jy 'sajBquioo soanp ua BpBjtpajoB BijuajBA ns 'jBuopipB^^ uxtiSijaj
bj ap sasoip soj uoo Bjjpu^s pepoíd ns 'sbStibj A s^uad sbj ua Biouai
-stsaj ns ua BpB^sajiuBui 'jooaixa oj b a^uajj BtnbaBjnB ns 'oumjBnxas
-outoq jap sauopBiua^ sbj b opuaxjsisai 'BzuBjduiai ns BijBsaj :sapni
-aiA sbj SBpo^ ap opBqoap ja omoa opBjuasa^d ^sa saiBai^og "^J3 a^uara
ouioo jbí oj]S3bui jb opBÍnqip Bq sou uoiBj^ anb jaa^o uauuuad
^Unaur afap oj ou anb 8aiBJ5jog b apid A p^pjaA bj aoip anb
Buiatie anb uoo uops^aipi bj 'psppBaaA bj b ajqBioABj 'B^iuanoua as
anb ua pBpauq^ ap opB^so ja 'sap^iqi^jy BJBd jBpipnfjad 'osmostp
ja auatj anb uoisajuoo ap J3}objbo j^ 'tiofsoduiAsj jap Jbuxj jb sapsiq
-I5jjy ap Booq ua auod uoibjj anb oxSoja ja sa lopaAoinuoo A ajuBu
-oxgajdrax sbxu oxuouiíisa^ jg •BpuBpjoauoo Bsa ua opnuaui b uaisxsux
uoqdoua^ A u9^bj,j -Bionpuoo A Buosjad Bidoid ns ua BpBqsoB sbui
uopBzxjsaj ns UBJiuanoua saiBa5(9g ap jbjoiu bj A opoism jg (o.

BJnjonjjsa bj ap uopB;jsaAui B'j 'BUBUinq BpiA bj ap uopoajip bj

�Sókrates que las cuestiones a examinar no tenían todas el mismo
rango, dando decididamente la preferencia al problema del cuidado
del alma, refiriéndolo, así, todo a principios religioso-morales. Para
decirlo con palabras de Xenophon: Sókrates sabía "remontar las
cuestiones a sus principios" (26). Pero ocurrió que por este camino
llegó muchas veces a una restauración de concepciones tradicionales.
Utilizando y ahondando el método de los sofistas se obtenían resul
tados opuestos a sus innovaciones. Este volverse del método crítico
contra sí mismo constituye la ironía originaria de todas las ironías
socráticas. Lo antiguo renacía de sus propias cenizas. Por eso, apa
rentemente, Sókrates significa a la vez un paso atrás y un paso
adelante en la filosofía.
Aunque el resorte íntimo de toda su actividad es, como vimos,
la conciencia de una misión divina, Sókrates se presenta a menudo
como impulsado en sus tareas por el eros, poseído de un amor por los
jóvenes (27), de un deseo apasionado por adquirir amigos, que pre
fiere a todos los tesoros (28). Pero no hay que pensar en un Sókrates
pederasta. Él condenó formalmente el amor griego (29) y sus decla
raciones eróticas se transfiguran muy luego en un amor espiritual
que tiene por objeto el alma y no el cuerpo y cuyo fin es la "salva
ción" del amado por medio del filosofar (30). Puesto que —como
veremos— la esencia del hombre es el alma, el que ama al cuerpo
no ama al hombre, sino solamente algo que le pertenece: el verdadero
amador es el que ama al alma. Por eso, el que ama sólo al cuerpo
lo abandona desde que éste pierde su juventud, mientras que el que
ama al alma no la abandona mientras ella aspire a la perfección (31).
La enseñanza socrática ocurría en un "encuentro" (32). El que no
quiso escribir, ni abrir escuela, ni ofrecer un saber construido de
antemano, descubrió en una contingencia de la vida diaria el medio
más eficaz para revelar una verdad necesaria. Porque un encuentro
es en general en la vida cotidiana una contingencia no sólo por su
origen y su duración sino también por la futilidad de su contenido.
Pero un encuentro con Sókrates, si bien era una contingencia en su
origen, significaba un toparse con una figura singular e inconfundible
que representaba, sin embargo, algo umversalmente válido. La efi
cacia de este modo de actuar dependía de que Sókrates era un formi
dable conocedor de hombres y poseía una habilidad consumada para
"entrar", para entrarle al otro. Platón hace declarar al mismo Só
krates que tiene una especie de don de los dioses que le permite
reconocer a primera vista al que ama o es amado (33)."-Y en Alcib.
(26)Xen. Mem. IV, 6, 14.
(27)Plat. Alcib. I, 103 a; Charm. 155 d; Prot. 309 a 8. Xeh Symp. IV, 27 s; VIII,
2, 24. Aisch. Alcib. ir. 3 y 4.
(28)Plat. Lys. 211 e s.
(29)Xen. Mem. I, 2, 29 s.; I, 3, 8 8. Symp. VIH, 19 s, 32.
(30)Xen. Mem. IV, 1, 2.
(31)Plat. Alcib. I, 131 c s.
(32)Cf. Guardini. op. cit. pág. 15.
(33)Lys. 204 c.
— 58 —

I, 103 b-105 e (34) tenemos un ejemplo notable de cómo Sókrates
se detenía (él, interiormente) en el examen de una persona, cómo
desde hace tiempo la ha observado y analizado hasta descubrir los
secretos móviles de sus acciones (en este caso, la imagen que Alkibiades se ha forjado de sí mismo) y cómo logra luego decidirla a anudar
el diálogo sobre el tema que le interesa. •
De este examen que Sókrates hace para sí del otro debe dis
tinguirse el que realiza del otro con la colaboración de éste mismo.
También aquí se trata de una operación espiritual cuyo objeto es la
determinación del saber o la ignorancia de los demás (35). Sókrates
es comparado a un médico: así como éste desnuda el cuerpo, así aquél
desnuda el alma para verificar su examen (36). Pero Sókrates ha co
menzado por ejecutar esa operación consigo mismo, se ha examinado
a sí mismo (37) y ha llegado a la conclusión de que no sabe: no sabe,
pero no cree saber, porque sabe que no sabe (38). En este conoci
miento de la propia ignorancia consiste la "ciencia propia del hom
bre", la única que él posee (39). Hay dos criterios que permiten
distinguir a los sabios de los ignorantes: el primero consiste en que
los que saben concuerdan entre sí y no difieren en sus opiniones,
el segundo, en que son capaces de enseñar a otro lo que saben (40).
En cambio, la prueba de que los hombres ignoran algo es la dis
paridad de opiniones sobre un mismo objeto (41). Cuando alguien
ignora una cosa, su alma no puede menos de variar de opinión (42).
Pero lo que Sókrates descubrió y puso de manifiesto es que existen
dos clases de ignorancia: la ignorancia que se conoce como tal, y la
ignorancia que se ignora a sí misma, que cree saber lo que no se sabe.
En esta última consiste el error: no yerra el sabio ni el ignorante
que sabe que ignora, sino precisamente aquél que cree saber lo que
ignora. Esta es la peor de las ignorancias y la causa de todo lo
que se hace mal (43). Sókrates la considera reprensible, y, por con
siguiente, un hecho que cae también bajo la valoración moral (44).
La vida en estado de ignorancia no vale más que la muerte (45); la
vida sin examen no merece ser vivida (46). El "conócete a tí mismo"
de Delphos es interpretado como exigencia del reconocimiento de la
propia ignorancia (47).
El sentido profundo de este descubrimiento no está en la com(34)Utilizo a menudo este diálogo que constituye una ouverture en donde se hallan
insinuados y enlazados los principales temas de la socrática.
(35)Plat. Apol. 21 b - 23 b, 38 a.
(36)Plat. Charm. 154 d s.
(37)Plat. Apol. 28 e.
(38)Id. id. 21 b, d, 23 b).
(39)Id. id. 20 d.
(40)Plat. Alcib. I, 111 b, 118 d.
(41)Id. id. 111 d s.
(42)Id. id. 117 b.
(43)Id. id. 117 b - 118 b.
(44)Id. id. 118 a. Apol. 29 b.
(45)Plat. Hipp. maj. 304 e.
(46)Plat. Apol. 38 a.
(47)Plat. Alcib. I, 124 as.
— 59

�-Z

— 6S —
8 • ni i -qp]}
"d
•b g -jody -i ^d
•a ^o "f^" "'''i
in^
•q 6Z "lody '" 811 P? P/
•q su • q ¿ii •P? P/
•q ¿it "P? P/
• p ni •P? PI
•p 8it 'q ni 'i -q^if
'M
•p oz •P! PI
"(q ez 'p 'q iz PJ 'PI
*• 8Z '^ody -X'^d
•b p ^si í-""/:
^d
-B 8p 'q z • q iz •?"&lt;'^r *X1^d
*B^T]BJ3O8 V\ 9p 8Bmal 83|Bflpaud 8O[ 8OpBZB[U3 ^ SOpíBnuí su;
98 apaop aa 9jntjano Ban a^Cniíisno^ anb o8o[Bip aisa opnaam b OZI¿ na

— 8S ~
(¿^)
(9fr)
(S^
(^)
(Z^)
(1^)
(0^)
(6)
(8)
(¿)
(9)
(SE)
(^•)

-nioD bj na Bisa ou oiuaimijqnasap ajsa ap opunjojd opijuas j^
'(if) pnEJouSí eidojd
bj ap ojuaimpouqaaJ jap spuaSixa oraoa opcjajdaajuí sa soqdjaQ ap
ltoin8itn ij b ajaaouoa,, [3 "(9f) BpiAiA jas aaajara ou uatuBxa uis spiA
bj i (&lt;¡f) ajjanuí bj anb sbui ajBA ou BpuBJonát ap opBjsa ua BptA B'j
•{f^) Ibjoui uoidbjo^ba bj oÍBq uaiqtnBj a^o anb oipaq un 'aiuamSis
-no^ Jod '^ 'ajqisnajdaj Bjapisuoa v\ sajBxs^og '(f) \bui aBi{ as ^nb
oj opoj ap BsnBO b^ A sbioubjouSi sbj ap joad bj sa Bjg^ 'bjouSi
anb o[ jaqss aaj^ anb [anbe ajnaraBsioajd oms 'bjouSi anb aq^s anb
aiuBJOu^í \9 iu oiqes ^a tbxisA. on :jojj3 \o aistsuoo Buiíijn Bjsa n^j
•aqBS as ou anb oj ^aq^s aajto anb 'Btasinr ib b bjouSi as anb biduejouSi
bj JL 'jbj omoa aaouoa as anb BiauBjouSí bj ¡bioubjouSi ap sas^ja sop
uaisixa anb sa oisaijtuBui ap osnd Á ouqnosap sajsxsj^g anb oj ojaj
'(Zf) npinido ap jbijba ap souoni apand ou buijb ns 'bso^ Bun bjouSt
uainSjB opuBn^) ' df) ojafqo ouisim un ajqos sanoiuido ap pEpu^d
-sip BJ sa oSjb ubjouSi sajqmoq soj anb ap Bqanid bj 'oiquiB^ ug
•(0^) uaqBs anb oj ojjo b jetosua ap sooBde^ nos anb ua 'opunSas ja
'sauoimdo sns ua uajaijip ou Á is 9jjua nepjan^uoa uaqBg anb soj
anb ua ajsisuo^ ojamijid ja : saiuB-tou^í soj ap soiqss soj b jinSm^eip
usjtinjad anb soijajijo sop ^bjj • (^g) aasod ja anb Boiun bj 'ttajq
-uioq jap Bidojd Biauaio5j bj a^sisuoo bioubjouSi Bidojd bj ap ojuaira
-pouoa ajsa u^ *(8) ^q^s ou anb aq^s anbjod 'jaq^s ^aja oa oiad
'aq^s ou :aqB8 ou anb ap uoisnjauoo bj b opsSajj Bq A (¿g) omsini is b
opBuiuiBxa Bq as 'orasiui oáisuo^ uopBjado Bsa jBjnoafa jod opezuaur
-oa Bq sajBj?[ps oja^ • (9^) uaniBxa ns jBatjtjaA BJBd buijb ja Bpnusap
janbs isB 'odjana ja spnusap ajsa ouioo isb : oaipam un b o'pBJrednioa sa
saiBXjjog "(^g) SBuiap soj ap BiauBjouSí bj o aaqes jap uopBuiuuajap
bj sa ojafqo oAno jBniíJídsa uopejodo Bun ap bjbjj as in¿B uaiqdiBj^
•orasTiu aisa ap uopBJoqsjo^ bj noa ojio jap Bzij^aj anb ja as^mSoi^
-sip aqap oajo jap re BJBd aBq sajsj^jog anb uaniBxa ajsa aQ
• "Bsajajut aj anb ^raai ja ajqos o^ojsip ja
jBpnuB b Bjjiptaap oSanj bjSoj oraoo A (ocusitu js ap opBfjoj Bq as sap
*BICIPIIV 3n^ naSBUii bj 'o9Ba ajsa ua) sauopoe sns ap sajiAour soiajaas
soj Jiijqnosap BjSBq opszTjBue A opBAJasqo Bq bj odmai; a^Bq apsap
ouioa 'Buosjad Bun ap uauíBxa ja ua (ajuauuoi-iajni 'ja) Bjuajap as
oraoo ap ajqBjou ojdmafa un somau^j (^g) a SOT'^ 01 'i

•9 o xI 'I -&lt;fínv
•Z 'I 'AI m3Vt
•s s uz -^7
y i -jj -qpiy -HDSiy 60 •"'•'rf SP SSl '"va '•' COI 'I -&lt;mV
•ti '9 'AI '9W

'IIIA ÍB iZ 'AI •rfu"cS

()
(^)
(I)
(0)
(6Z)
(8Z)
(IZ)
(9Í)

•qpjy na j^ *(gg) opBtaB sa o buib anb jb ojsia vjawiud o
ajiioaad aj anb sasoip soj ap uop ap apadsa Bun auayi anb
-og orasira jb JBjBjaap a^^q uojbjj -ojío jb aja^ajua Bjsd 'MJBJiua,,
BJBd BpBuin8uoa pBpijiqBq Bun Biasod A saaqraoq ap JopaoouoD ajq^p
-iraaoj un Bja sajBjsj^g anb ap Bjpuadap JBnjDB ap opotn aisa ap vpva
"ÍJ3 BT 'PHBA 8íu^nijB8jaAiun oSjb 'oSa^quia ais 'BqB^uasajdaj anb
ajqipunjuoant a JBjnSuis BjnSij Bun uoa asjBdoj un BqBaijiuÜís 'uaStJO
ns ua BpuaSunuoa Bun Bja uaiq is 'sajEJ^og uod oj^uanoua un ojaj
•opiuaiuoa ns ap pBpijijnj bj jod uaiqraBi. ouis upp^jnp ne A naáoo
ns jod OJ98 ou BpuaSuijuoa Bun BUBipijoo BpiA bj ua jBjauaS ua sa
OJiuanaua un anbaoj •BiJBsaaau p^pjaA ^nn jBjaAaJ BJBd zBoija sbui
oipam ja BiiBip ^piA bj ap BpuaSuuuoa Bun ua owqnasap 'ouBmajuB
ap opinj}8uoa Jaqes un ja^aijo tu 'Bjanosa JiJqs tu 'jxqiiasa osxnb
ou anb j^ •(^g)ilo.iiuanonaM un ua Bjjjnoo BaiiBjaos BzuBuasua vj
*(l) uppaajjad bj b ajídsB Bjja SBajuaiui BiiopuBqB bj ou buijb jb biub
anb ja anb SBjjuaxui 'pmuaAnf ns apjaid ajsa anb apsap BuopuBqB oj
odjana jb ojos buib anb ja 'osa jo,j 'Braj^ jb buib anb ja sa jopeuiB
ojapBpjaA ja :aaauajjad aj anb oSjb aiuaraBjos ouis 'ajqtuoq jb buxb ou
odjana jb buib anb ja 'buijb ja sa ajqmoq jap Bpuasa bj —souiajaA
oraoa— anb ojsan^ *(o) JBJO8OIÍJ FP oipara jod opBuiB jap uoia
-bajes,, bj ea uij o^na A odjana ja ou A buijb ja ojafqo jod auai) anb
jBniíJídsa Joras un ua oSanj Xnm uBjnSijsuBJ} as s^a^oja sauopBj
-Bjoap sns A (o^) oSauS jouib ja aiuamjBouoj ouapuoo j
sa^EJ^jog un ua jBsuad anb jÍBq ou ojaj ' ($Z) sojosaj soj sopo^ b
-ajd anb 'soStraB JiJinbps jod opBuoisBdB oasap un ap '(¿^)
soj Jod JoniB un ap opiasod 'soja ja jod SBaJBj sns na opBSjndrai oraoa
opnuaui b Biuasajd as satBj^og 'BuiAtp uoisira Bun ap spuapnoa bj
'souiia oraoa 'ea pBptAijaB ns Bpoj ap oraijuí a^josaj ja anbuny
•bjjosojij bj ua ajuBjapB
ossd un A sbjje osBd un z^a bj b boijtuSis ea^BJ5[og 'ajuaraaiuaj
'osa jo^ 'SEzmao SBidoJd sns ap biobuqj on^nuB c^ 'SBaijBJaos
Jí 8bj SBpoj ap bijbuiSijo Bjuo.ii bj a^njpsuoa orasira is bjjuod
oaniJa opojaui jap asjaAjoA ajs^ 'sauotaBAOuní sns b so^sando
-jnsaj UBiuaiqo as SB^sijoe soj ap opojara ja opuEpuoqB A
•sajBUopipBjj sauopdaauoa ap uopBjnBisaj Bun b saaaA seqanra oSajj
ouunBO aisa jod anb oijjnao oja^ • (9^) itsoidpuijd sns b eauopsana
SBJ JBjuoraaj,, BtqBS sa^Bj?[Og :uoqdoua^ ap SBjqBjBd uoa ojjpap
bjb^ 'sajEJoui-osoiSijaJ soidpuud b opoj 'isb 'ojopuaiJijaj 'b^^jb jap
opBpina jap Braajqojd jb Bpuajajajd bj ajuauíBpipioap opusp 'oSubj
ouisiin ja sBpoi UBjuaj ou jsuiraBxa b sauo^sana sej anb

�probación de la ignorancia en que nos hallamos sobre tal o cual
objeto, sino en haber hecho consciente al hombre que en el comienzo
de su existencia está instalada la ignorancia como estado originario
y (48) cómo el reconocimiento del no saber es el primer paso nece
sario para satisfacer rectamente la tendencia irreprimible hacia el
saber. Pues el principio socrático, lejos de constituir escepticismo,
es el supuesto necesario para superarlo. 1 que sabe no puede ser
filósofo, no puede aspirar al saber; tampoco el que no sabe que no
sabe; filósofo sólo puede ser el que ignora pero es consciente de su
propia ignorancia (49). El filosofar está constituido, pues, por una
tensión entre el estado de ignorancia y la vocación por la ciencia.
En la búsqueda de la verdad es preciso recurrir a la dialéctica:
el saber hay que inquirirlo entre dos (50) : el pensamiento conce
bido en la soledad debe comunicarse a otro que lo ayude a verifi
carlo (51) que permita controlar su verdad (52). Y de hecho Sókrates busca el saber con otros (53). Se declara en perpetua incertidumbre, pues su propia conciencia le discute y lo refuta (54). Examina
siempre sus propias ideas, temiendo creer saber lo que ignora (55).
Por eso vive interrogando a los otros (56). No posee ningún saber
elaborado de antemano. En el Charmides dice: "querido Kritias, tu
actitud hacia mí parece atribuirme la pretensión de conocer las cosas
sobre las cuales interrogo, y pareces creer que depende de mí con
cederte lo que pides; no hay tal: examino contigo cada problema
a medida que se presenta porque no poseo su solución; después de
examinarlo te diré, con gusto, si estoy, sí o no, de acuerdo contigo,
mas espera a que haya terminado mi indagación" (57). Esta peculiar
posición de Sókrates de tener que ir haciéndose con esfuerzo y con
la colaboración de los demás su propio saber, es lo que ha querido
expresar también Xenophon al llamarlo "aÜToup-yós" de la filosofía(58).
Sin embargo, esa colaboración para el filosofar no ha de pedirse
a cualquiera, ni a la mayoría, sino sólo al competente, al que posee
ciencia, aunque sea uno solo (59). Por eso en primer lugar Sókrates
se dirige a los que pasan por sabios como Hippias (60) o Protágoras (61).
Puesto que uno de los criterios de la verdad es el acuerdo de
los que saben, Sókrates lo tiene siempre presente como punto de par
tida y de llegada de sus discusiones. Xenophon nos dice que "partía
(48)Véase la retrogradación temporal en Plat. Alcib. I, 109 e
(49)Plat. Lys. 218 a s.
(50)Plat. Alcib. I, 124 c.
(51)Plat. Prot. 348 d.
(52)Id. id. 331 r, 348 a.
(53)Plat. Apol. 21 c.
(54)Plat. Hipp. maj. 304 c s.
(55)Plat. Charm. 166 c s., 173 a.
(56)Plat. Hipp. maj. 286 d s. Lach. 181 d.
(57)Plat. Charm. 165. b b.
(58)Xen. Symp. I, 5.
(59)Plat. Kriton 44 c, 47 a 8. Lach. 184 e.
(60)Plat. Hipp. maj. 304 c, 295 b.
(61)Plat. Prot. 348 d s.

de lo aceptado comúnmente" (62), y la regla que más tarde nos dará
Platón de que hay que fundar la verdad únicamente en lo que el
interlocutor reconoce saber (63) no es más que la formulación teó
rica del procedimiento que de hecho usaba Sókrates. No se trata,
desde luego, de la aceptación ciega de lo que el otro admite —lo
que sería la negación del socratismo— sino de partir de ello, hacién
dolo objeto de examen, para aceptarlo o refutarlo y de obligar a
admitir sus consecuencias lógicas. El acuerdo, pues, no constituye
una nota intrínseca de la verdad, sino el signo exterior de la fuerza
del ^áyo^, que una vez elucidado avasalla ineluctablemente a las
inteligencias individuales. El Xó^o? es universal.
Y la eficacia del método depende, naturalmente, de que de ante
mano los interlocutores se pongan de acuerdo sobre el objeto preciso
de la discusión (64). Así, cuando se discute sobre un fin, es éste el
objeto de la discusión y no los medios subordinados a él (65).
Sókrates advierte que en su época los valores morales, lo justo,
lo bello, lo bueno, etc., son objeto de discordias entre los hombres (66)
lo que, como ya sabemos, es signo de que no se posee la verdad sobre
ellos. Por eso buscará el acuerdo, suprimir la discordia de las opi
niones, lo que será índice de haber hallado la verdad.
Este método no lo aplicó Sókrates a la solución de los problemas
del cosmos, lo cual no significa que los ignorara totalmente. Él sabe
muchas teorías (67) y ha leído las obras de los antiguos sabios sobre
la naturaleza (68), la medicina, las matemáticas, etc. (69), pero no
cree en la verdad de ninguna de esas explicaciones. Es en ese sentido
que hay que interpretar la negativa socrática de la Apología (70)
cuando se defiende de las acusaciones de Aristophanes, puesto que
el mismo Platón nos dice que Sókrates de joven estudió a la natura
leza y leyó a Anaxágoras, pero desilusiondo de éste por su inconse
cuencia y reconociéndose a sí mismo inapto para tal clase de pro
blemas (71) concluyó que era éste un territorio misterioso cuyo
conocimiento está reservado a Dios (72). La negativa a explicar la
naturaleza (73) significa la renuncia a encontrar la sustancia última
de las cosas y a construir una explicación mecánica tal como la habían
intentado los antiguos "fisiólogos", incluso Anaxágoras, y a considerar
a aquella sustancia como lo Absoluto. Pero no desconoce el valor
de las ciencias particulares, cuyas investigaciones aprueba y a las

110 c.
(62)
(63)
(64)
(65)
(66)
(67)
(68)
(69)
(70)
(71)
(72)
(73)

Mem. IV, 6, 15.
Men. 75 c s.
Plat. Lach. 185 b.
Id. id. 185 d.
Plat. Euthyph. 7 d.
Xen. Mem. I, 1, 14.
Id. id. I, 6, 14. Plat. Phaed. 96 a s.
Xen. Mem. IV, 2, 8 86.
Apol. 19 c.
Plat. Phaed. 96 a - 99 d.
Xen. Mem. IV, 7, 6.
Xen. Mem. I, 1, 11. Asist. Met. A 6 987 b 1. Cíe. Ac. I, 4, 15; II, 39, 123; Fin.
V, 29, 87.

— 60 —
— 61 —

�••"i 'tZl '6 'II ¡SI 't 'I -o

— 19 —
"18 '6Z 'A
t q ¿86 9 V
^sny "II 'I 'I •"&gt; M^X(¿)
9 '¿ 'AI
"M3X(Z¿)
•P 66 • * 96 po^id 1J(I¿)
• 6I -fod^-(o¿)
•" 8 'Z 'AI 'm3it '^X(69)
•ss b 95 pm¡j ivij ^l '9 'i p; p/(89)
•• 'I 'I 'W3N 'NaX(¿9)
T L H^f-Htni ixi¿(99)
•P S8I P "P/(S9)
•q S81 V3D7 -"^d(W)
•s 3 si •(9)
"SI '9 'AI •fuaW(Z9)
011

— 09 —
P 8tJ(19)
•q S6Z ''• fOE '{"' '^^IH '^id(09)
pwi 9 b Lt '3 ^ uojtjj, iv^^(6S)
"S '1 -duiis -S3X(8S)
•8 q -S9I -U/JDV^ -ivia(iS)
I8T VI • P 98Z fOT" d&lt;líH *^d(9S)
•b g¿t '"s J 991 •-"&gt;V^ "lvrld(SS)
ÍÍ(^)
^0 fH
(S)
•3 iz jody -i
•• 8t '•&gt; I "PJ "P/ (ZS)
•p 8^ •'•'d ^^ (IS)
(os)
• wi '1 •ivnr
(6^)
-s s 81Z -^7
o;aBpBj8o^aa bj

601 'i '1!3

sbj b a1 Bqanade sauopBSijsaAUi SBjína 'saaBjnaijjBd sspuap sbj ap
iojba ja aoouoosap oa oja^ 'ojn^osqy oj oxnoa BpuBjsns Bjjanbs b
iBjaptsuoo b A 'sbjoSbxbuy osnjoui 'wso8ojomj,, sonSijue soj opBjuojm
uBiq^q B[ o moa jbj BaiuBOsui uopBojjdxa eun JirujsuoD b A bbsod sbj ap
Buxijjn BiauBjsns bj jBjjuooua b Bpanuaj bj boijiuSis (g¿) BzajBJnjBu
BJ JBDIjdxa B BAIJb^oU B^; ' (¿) SOIQ b OpBAJ38a.I BJB3 OJliaiUipOUOO
oXna osoijajsuu oijojijj3j un ajsa bj anb oÁnpuoa (-[¿) Biuajq
-ojd 3p asBp JB} Bjsd o^übui oiusiiu 18 b osopuapouoo3j jÍ Bpn^no
-osuooui ns aod ajs ap opuoisnjisap ojad 'sbjoSbxbuy b oA^\ A bz^j
-BjnjBU bj b otpn^sa usaoC ap ajBa^jog anb aoip sou u^jBjj oinsim p
anfa o^sand 'sauBqdojsijy ap sauopesn^B sb[ ap apuaijap as opu^tio
(0¿) viSojody b^ ap boijbjoos BAijBSan v\ JBiajdaajuí anb ^bi{ anb
opiiuas asa ua s^ -eauopBai¡dxa s^sa ap BunSuiu ap pspjaA bj na aoja
oa ojad '(69) "^19 '8B3ijbui8}bui sbj 'Buioipaui B[ '(89) Bza^BjnjBn B[
ajqos 8OUJB8 sonSnuB so¡ ap sejqo sb^ opia^ Bq ^ (¿9) SBjJoaj SBipnuí
aq^s [^ •a}U3in[B}oj bjbjouSi boj anb b^ijiuSis ou \eno o\ 'souisoo pp
9Btu3[qoJd 8o¡ ap u^prqos bj b sajBj^pg oai[dB o^ oa opo^atu ajs^
•pBpjaA bj opB[[Bq jaqeq ap aojpui BJas anb o\ 'sauoiu
-ido sb^ ap Bipaoasip b¡ jioirjdns 'opaanos p BJBosnq osa joj -sojja
aaqos pBpjaA B{ aasod as ou anb ap ou^is sa 'souiaqBS bjC omoa 'anb o[
(99) sajqoíoq soj ajiua SBipjoasip ap ojafqo uos '-a^a 'ouanq o^ 'ojpq o[
'oisnf o^ 'sa^Bjoiu sajopA so[ ^^oda ns ua anb a^aaiApB sajBj?jog
'(S9) I? B sopBUipjoqns soipam so^ ou A aotsn^sip B[ ap ojafqo
[a ajsa sa 'atj un aaqos ajnasip as opasna 'jsy • (^g) upisnasip b^ ap
osioaad ojafqo p ajqos opjanaB ap usáuod as sajojnaojjajuí so^ oubui
-ajuB ap anb ap 'ajuatnpjnjBU 'apuadap opojara pp BpBDija B[ j^
•psjaAiun 8a So^p^ 13 'saiBnpiAiputsBpuaSip^ui
sb¡ B ajuaraafqBjonpur bj|bsbab opsppnp zaA eun anb 'So^o^ pp
Bzjanj e\ ap aouaixa ouSts [a ouis 'pspjaA b^ ap B^asuujuí bjou ^Bun
ainjyisuoo ou 'sand 'opjanaB j^j -gBoi^pj sspuanoasuoo ens jijuupB
b JBSijqo ap A ojaBjnjaJ o ojJBjdaaB BJsd 'naniBxa ap ojafqo ojop
-uapBq 'ojp ap JijJBd ap ouis —oiustjbjoos pp uoiosSau B[ Bijas anb
o^— ajiiupe ojjo p anb o^ ap BSap uop^jdaoB ^\ ap 'oSanj apsap
'bjbjj as o^j -sajBa&gt;^9g Bqssn oqaaq ap anb ojuaivnip^oojd pp voii
-oai uopBpnmjoj bj anb sbio sa oa (g^) aaq^s a^ouooaj aojnoojjajuí
p anb oj ua ajuaiuBomn pspaaA b^ JBpunj anb jÍBq anb ap upjBj^
sou apjBj sbiu anb Bj^aj bj A '(^9)t4ajuaunmuioa opBjdaac oj ap

d,, anb aotp soa uoqdoua^; 'sauoisnasip sns ap BpBgajj ap A p
-jBd ap ojnnd oinoo ajuasaad ajdinats auaij oj satBj^jog 'uoq^s anb soj
ap opaanoB p sa pBpjaA bj ap soijajuo soj ap oun anb ojsan^
•(•J9) sbjo3
o (09) SBtddijj ouioo soiqBS Jtod uesBd anb eoj b ^^uip as
saiBJ^jog jbÍiij Jaraud na osa 10^ • (5^) ojos oun ^as anbunB 'Biouap
aasod anb JB 'ajuajadtnoo jb ojos ouis 'bijojÍbiu bj b tu 'Bjainbjena b
as^ipad ap Bq ou jbjosojij ja BJBd uopBJoqBjoa Bsa 'oájBqoía mg
•(g^)Bjjo8ojij bj ap ^spJLdnoan^ ojjbuibjj p uoqdoua^ uaiquiBj ^Bsajdxa
opiaanb Bq anb oj sa 'jaqBS oidojd ns SBtuap soj ap uopBJoqejo^ bj
uoo A ozxanjsa uoa asopuapBq xi anb aaua; ap sajBJ5jog ap u^pisod
jBijnaad ^js^ • (¿5)^uoioBáBpuj im opBuiauai B^Bq anb b Bjadsa sbtu
'oSijuod opaanaB ap 'oa o is '^oisa is 'ojen^ uoa 'a^ip ai ojJBuiotBxa
ap sandeap íuopnjoa ns oasod ou anbaod ejuasajd as anb Bpipaui b
Biua[(jojd BpBD ogijuoD ouiiUBxa : jbj ^^q ou isapid anb oj ajjapaa
-uoa jui ap apuadap anb aaaja saaaJBd A 'o9ojiajui sajBna sbj aiqos
sbj Jaaouo^ ap uptsaaia-td bj ataainqijjB aaaasd im cp^q pnjijaB
nj

ijij^j opuanb,, :aaip sapttuuny^ ja u^ "0^^013^^^ ap opB-toqeja
unáutu aasod ojiyj '(95) soajo soj b opuBxtoxiaiui sata osa joj
bjou^j anb oj jaqss aaaja opuainiaj 'ssapi sBidojd sns a^duiais
• (fr5) Bjnjaj oj A ajnosip aj spuapaoa Bido^d ns sand 'ajq

i Bn jadaad ua BjBjaap ag '(9) soj jo uoa jaqBS ja ^asnq sai
-bj?(9 oqaaq ap j^ "(^s) pepiaA ns JBjoj^uoa Bjiuuad anb (^) oj^bo
-TjiJaA b apn^s oj anb ojjo b asjeaiunuioa aqap p^pajos b^ ua opiq
-aauoa ojuannBSuad ja : (os) sop ajjua ojjumbui anb ^^q jaqss ja
¡Boijaa^Bip bj b Jijjn^aj ospajd sa pspjaA bj ap epanbsnq bj u^j
•Biauap bj Jod uopBaoA bj A BiauBJouSt ap op^jsa ja ajjua u^isuaj
Bun Jod 'sand 'opmjij^noa Bjsa jbjosojij j^ ' (6V) puBJonSí Bidojd
ns ap ajnapsuoD sa ojad bjouSi anb ja jas apand ojos ojosojij íaq^s
oa anb aq^s oa anb ja oooduiBj íjaq^s jb uvutdsv apand oa 'ojosojij
^as apand ou aqss anb j^ 'ojjBjadns BjBd ouBsaaau ojsandns ja sa
'omsToijdaosa Jinjijsuoa ap sofaj 'oaijBJoos oidpuud ja san^ ^aqes
ja BiDBq ajqimudajJi Bpuapuaj bj ^juainsjaaj 43aBjst}BS BJBd oubs
•aaau ossd Jaiuijd ja sa jaq^s ou pp ojuaiuiioouooaj ja oiuoa (g^) A
ouBuixfrjo opsjsa omoo BpuejouSi bj BpBjBjsuj Bjsa Bpuajsixa ns ap
ozuauuoa ja ua anb ajquioq jb ajuaiasuo^ oqaaq jaqsq ua outs 'ojafqo
o jbj ajqos soniBjjBq sou anb ua bioubjou^i bj ap uopBqojd

�que sólo impone la prohibición de indagar más allá de lo que puede
ser útil al hombre (74).
La concepción teleológica que intenta Sókrates no debe ser con
siderada como una inconsecuencia, pues, cabalmente ella hace caso
omiso de una sustancia material como explicación última y la susti
tuye por un Dios personal, con más consecuencia que Anaxágoras
y Diógenes de Apolonia, sus inspiradores. No implicaba una inquisi
ción detenida de la estructura y esencia de las cosas ni del conjunto
del universo, sino que, más bien, la hacía superflua, al transferir a
Dios, por intermedio del enlace teleológico, la causa explicativa.
Ni tampoco la demora de Sókrates ante el problema teológico
entraña una desviación de su interés exclusivo por el hombre y los
valores morales, porque la actitud religiosa había de ser discutida
como cuestión moral y, desde luego, exigía por adelantado una
solución al problema teológico. La teología, como la antropología,
es en él un presupuesto necesario de la moral. Por eso atribuyó siem
pre el mayor valor al conocimiento de las cosas divinas (75). Teología
y religión eran para él partes integrantes del gran problema éticopolítico.
Ante la actitud crítica y agnóstica de Protágoras y otros sofistas,
Sókrates viene a restaurar la creencia tradicional en los dioses per
sonales, mediante una prueba clara de su existencia y un concepto
más alto de su esencia y de sus atributos. En ésta como en tantas
otras cuestiones Sókrates fue a la vez un reaccionario y un reforma
dor. Su restauración entrañaba un perfeccionamiento de la religión
tradicional.
En el universo encontramos un orden final, relaciones de medio
a fin, en donde el fin es algo bueno. Los seres vivos nos muestran una
disposición de órganos y de funciones destinados a la conservación
de cada individuo (76). Por otra parte, el mundo entero está consti
tuido por cuerpos materiales, como el agua, la tierra, el sol, etc., y
por el conjunto de las plantas y los animales cuyas propiedades múl
tiples y diversas son especialmente útiles al género humano, parecen
haber sido ordenadas de propósito para su bien. El mismo hombre
está provisto de órganos y funciones, entre los cuales sobresalen la
inteligencia y el lenguaje que, como fautores del conocimiento y de
la vida política son los más adecuados para su conservación (77). Este
orden teleológico es prueba de que existe una suprema inteligencia
ordenadora, una Providencia divina que ha estructurado el mundo
todo al servicio del hombre, al cual favorece además especialmente
con los oráculos que le manifiestan su voluntad (78).^
Con la idea así fundada de la Providencia quedaba a salvo la
antigua concepción de la personalidad de los dioses. Y Sókrates siguió
(74)
(75)
(76)
(77)
(78)

Xen. Mem. IV, 7.
Plat. Euthyph. 7 d.
Xen. Mem. I, 4, 2 88.
Id. id. IV, 3.
Id. id. IV, 3, 12 y 16; I, 4, 14.
— 62 —

admitiendo el politeísmo (79). Veneró especialmente a los dioses pro

pios de su ciudad, Zeus y Hera (80), Eros (81), Helios (82) y Apolo
(83) cuyo oráculo obedece fielmente hasta constituirlo misión de su
vida entera. Pero por encima de la multiplicidad de los dioses tradi
cionales inserta la idea de un Dios supremo (84) que es precisamente
el que hizo y gobierna el mundo (85) y es concebido, no como un ente
exterior, sino como un principio inmanente a la manera como nuestra
inteligencia gobierna el cuerpo (86). Es invisible, omnisciente, omni
presente y omnipotente (87). Pero aún en lo que se refiere al poli
teísmo, Sókrates sustituyó la concepción homérica, que, como hemos
visto, ya había sido rectificada por Píndaros y los trágicos, por otra
más coherente y elevada. Como resultado de sus análisis dialécticos,
Sókrates obtuvo una moralización de los dioses. Los dioses no pueden
obrar injustamente y los relatos en que se les atribuye tal conducta
son falsos (88). Todos aman los valores positivos, lo justo, lo bello,
lo bueno (89) y todos están de acuerdo en que la injusticia debe ser
castigada (90). Más aún: al sostener e intentar una demostración de
que lo santo no es santo por ser amado de los dioses, sino que es
amado de los dioses por ser santo (91), reconocía a todos los valores
(puesto que lo santo es una parte de lo justo) (92), una esencia abso
luta y así, la validez de las normas no era derivada ya de una arbi
traria voluntad divina, sino que los dioses al dictarlas no hacían más
que dar vigencia a lo que era valioso en sí y por sí. En esta doctrina
se encuentra el origen lejano de la larga disputa que tuvo lugar en
la Edad Media entre el intelectualismo y el voluntarismo éticos. Con
la tesis socrática, la obediencia a los dioses no era más una sumisión
ciega. Parejamente, al reconocer el deber de honrar a los dioses y
ofrecerles sacrificios (93), advierte que la religión no puede consistir
en un comercio de daca y toma con las divinidades (94) puesto que
éstas de nada necesitan (95) y que en el sacrificio lo que vale no es
el tamaño de la víctima sino la intención del que la ofrenda (96).
Y reconociendo también el deber de la plegaria (97) recomendaba
(79)Id. id. I, 1, 19; 3, 3; 4, 11 ss.; IV, 3, 3 ss.
(80)Xen. Apol. 24.
(81)^...,.
.-.., 1
x ss.
Xen. Symp. VIII,
(82)Plat.
Symp. 220 d
d.
Plat Symp
(83)Dioc. Laebt. II, 42, Xen. Mem. II, 6, 8; IV, 3, 12. Sin embargo, otros dioses especial
mente venerados allí, Atbena, Hephaistos, Ares (Plat. Crat. 406 d) no figuran entre
sus devociones.
(84)Plat. Apol. 35 d, 37 e, 42 a. Xen. Mem. I, 4, 5, 7, 17.
(85)Xen.
n. Mem. IV, 3, 13.
)
(86)Xen.
(86)
Xen. Mem. I, 4, 8 y 17.
(87)Xen.
Mem. I
I, 4
4, 17
17 s.; IV, 3, 12 s.; I, 1, 19.
Xen M
(88)Plat, Euthyph.
(88)Plat.
r,,.th^^i. t.
6 ^.
b.
(89)Id. id. 7 e.
(90)Id. id. 8 d s.
(91)Id. id. 10 a - 11 a.
(92)Id. id. 12 e.
(93)Xen. Mem. IV, 3, 14 ss.
(94)Plat. Euthyph. 14 c ss.
(95)Id. id. 13 c, 15 a.
(96)Xen. Mem. I, 3, 3.
(97)Id. id. IV, 3, 14 ss. II, 2, 14.

— 63 —

�— ^9 —
— 9—
•n 'i 'ii ••• n ' 'ai P? pi(¿6)
• ' 'I ^{f -K3X(96)
•b si '^ 1 p? P/(S6)
•as o n -^dX^m^ "^id(f&gt;6)
•s n ' 'Aj -iaj^ -iiax(6)
•3 [ -pj pi(Z6)
*• II " • Ot "P? ^/(16)
•s p g pt -p/(o6)
•a i -p; p/(68)
•q 9 -^diipns ívi^(88)
•61 'I 'I !•• ZI 'í 'AI '•* ¿I ' 'I 'm3W '3X(¿8)
"¿I ^ 8 ' 'I • "Max(98)
•I ' 'AI • ""3X(S8)
"¿I 'i 'S 'f 'I 'tu^íí '^^X •• Zt ' ¿ 'P SE 'ldV ^^d(W)
•s^uüiJOAap sns
jjn oBJn9tj on (p 90^ 1**^ "i^ij) ^-^V 'eojsiBqdag 'mi^ipv 'jijb sopBjausA siustn
-|8i33dsa sasoip sojjo 'ogjBqma u;g -^i ' 'AI ¡8 '9 'II "raj^ "^^X 'Z^ 'II 'XHavi -aoia(8)
•p 0ZZ •tfu'^S "^^d(Z8)
-SB I 'IIIA •&lt;ftu^S aX(18)
"M •?o&lt;i^ MaX(08)
' 'AI í-BS II '^ ! ' !6I 'I 'I PI PI(6¿)
•S9

BqBpuauíoaaj (¿5) BUsSajd bj ap Joq.jp ja uaiquiBj opuapouoaaj _j_
' (96) ^pnajjo bj anb pp nopnajuí bj^ onis BmijaiA B[ ^p ouBraBj ja

91 ^ Zl ' 'AI P? -P7(8¿)
• 'AI P? -P7(¿1)
•88 z 't 'I -'Í1/ -nax(9¿)
i -Hd^H'n3 '^id(SI)
"P
(W)
"¿ 'AI
ornáis 8aiBi3[9S ^ "sasotp soj ap pBptjBuosjad bj ap uoiodaouoo biiSi^ub
bj oajbs b Bq^panb BpuapiAOj^ bj ap BpBpunj isb Bapi bj U0^
• (g¿) pejunjOA ns UB^saijmBui aj anb sojnoB^O boj uo^
aiuarajBpadsa BBraapB aoaaoABj j^n^ jb 'ajqnioq jap opiAjas jb opo^
opunui ja opBjn^anajsa Bq anb BuiAip BpuapiAOJj Bun 'BJopBnapao
BpuaSija^ui Binaadns Bun aistxa anb ap BqanJd sa ooiSojo3jaj uapjo
ajgg • (n) uopBAjasuoa ns Bjcd sopBnoapB sbui boj uos ^aiijjod ^piA bj
ap A ojuaiunoouoa jap saio^nBj oraoo 'anb afBnuaj ja A BpuaSijaim
bj uajBsajqos sajsna boj aj^ua 'sauopunj A soubSjo ap oisiAoad Bjsa
ajquioq orasitn jg; -uaiq ns BjBd ojis^doíd ap SBpBuapao opis jaq^q
uaoa^Bd 'ouBuinq oaauaS jb saj^n ajuarajspadsa uos sss^aAtp A sajdi^
-jnin sapBpaidoad SBÁno sajBuiraB soj A BB^uBjd sbj ap o^untuoo ja jod
A '"Oía 'jos ja 'B^aij bj '^nB ja ouiod 'sajBijaiBin sodian^ jod opinj

Bun uBusanuí sou soaia sajas so1^ 'ouanq ojb sa mj ja apuop ua 'uij b

anb ojsond (^5) sapBpraiAip sbj uoo bxuoj ^ BOBp op opjanio^ un na

-i^suoo B^sa ojajua opunui ja 'ajjsd bi^o aoj • (9¿) onpiAipm BpBD ap
uopBAjrasuoa bj b sopBuiisap sauopunj ap A boubSjo ap uopisodsip

sa ou ajBA anb oj oiotjoofs p a^ anb ^ (56) ub^isooou vpvu ap ssisa
j^sisnoa apand ou u^i^ipj bj anb aiJaiAps '(6) sopijuass
A sasoip boj b jF.iuoi[ ap jaqap ja jooouooaj jb 'aiuaiuBÍajB^ -b
uoisnnns Bun sbiu BJa ou sasoip soj b epuaipaqo bj 'boubjoos sxsa^ bj
uo^ "Booija ouiBWBjunjoA ja A ouisijEmoaja^ut ja aj^ua Bipaj^j pBpg bj
ua jB^nj OAní anb Bjndstp b^jbj bj ap ousfaj ua^iJO ja BJiuanaua as
BuiJioop Bisa u^ -js jcod Á je ua oboijba Bja anb oj b BiouaSiA jsp anb
SBtu UBia^q ou SBjjBjoip JB sasotp soj anb onis 'BuiAip pBjunjoA bjjbjj
-xqjB Bun ap b¿C BpBAwap Baa ou sbuwou bbj ap zapijBA bj 'isb á Bjnj
-osqB Bpuasa Bun '(^6) (ojsnf oj ap aij^d enn sa ojubs oj anb ojsand)
S3JOJBA 6OJ BopOJ B B10OUO03J '(X6) OJUBB J88 jod 83SOip SOJ 3p OpBUIB
sa anb ouib 'sasoip soj ap oj&gt;buib jas jod o^ubs sa on ojiibs oj anb
ap uoioBj^souiap Bun jBiuaiui a jana^os jb :unB sbj^ *(06) ^pBSnsBo
ias aqap Bpijsnfui bj anb ua opjanas ap n^^sa sopoj A (68) ouanq oj
'ojjaq oj 'ojsnf oj 'soAijisod sojojba eoj ubuib eopoj^ *(88) ^OSIBJ
e^^npuoa jbi aÁnqiJjB saj as anb ua sojepj soj Á aiuauíBisnfni
uapand on sa^oip so^ 'sasoip soj ap nopBzijBjom enn OAnjqo sajBJ3[9g
'soop^ajBip bisijbub sns ap opBjjnsaJ ouio^ 'BPBA3Ja -^ ajnajaqoa sbui
bjjo Jod 'soaiSBjj soj A sojBpni^ ^od Bpsaijiiaaj opis Biq^q bj 'ojsia
somaij oraoa 'anb 'Boijauioq uoiodaouoo bj o^njiisns saíBJ3[og 'omspj
-1 jod jb ajaipj as anb oj ua unB ojaj '(¿8) ^iuajodinnio A a^u^sajd
-inuio 'ajnapsinmo 'ajqísiAní s^ '(98) odjana ja Bujaiqo^ Bpuaáijajm
Bjjsanu ouioa bjoubui bj b ajuauBniui oidpuiad un ouioo ouis 'jojjajxa
ajua un outoa ou 'optqaauoo sa A (5^) opunra ja BujaiqoS A oziq anb ja
aiuauíBspajd sa anb (^g) omajdns boiq un ap Bapi bj B^aasui saj^uop
-ipBJj sasoxp soj ap pBppijdnjnux bj ap Bnipua aod oja^ -Bjajua BpiA
n8 ap uoisiui ojjmjijBuoa Bjs^q ajuauíjaij aaapaqo ojnoBJO o^no (8)
ojody A (^8) SOTI3H '(T8) SOJa '(08) BJ3H ^ snaZ 'pBPnP ns p 8id
-ojd sasoip soj b a^uanijBpadsa oaaua^ '(6¿) orasiajtjod ja opuauímpB

oipaui ap sauop^jaj 'jbuij uapjo un BouiB.uuoaua osjaAtun ja u^
JBUOpipBJ^
•JB
bj ap oiuaiuiBuopaaj^ad un BqBUBJjua u^pBanBjsaj ng #jop
Buij un A ouBuop^Ba^ un zaA bj b anj saiB-njog sauoi^sano sbj^o
sbjub^ ua oinoo Bjsa u^ -soinqi^B sns ap A Bpuasa ns ap ojjb sbui
oidoouo3 un A Bpuaisixa ns ap Bjsp Bqamd Bun ^juBipaux 'sajBuos
-.iad sasotp soj ua jBuopipBj) spuaaja bj JBinBjsaa b auaiA saiBj^jog
'SBisijos soajo A sbjoSb^oj¿ ap boijsouSb A Baijxaa pnjiiOB bj a^uy
•oor^ijod
-oopa Bmajqojd ubj^ jap saiuBj^aiur sa^i^d ja BJBd UB^a uoi^ijai A
BiSojoajL '(S¿) BBuiAip sbboo bbj ap oiuaiuipouoa jb jojba jo^bui ja aad
-utais oAnqtJ^B osa ao^j 'jb^oui bj ap oiJBSaaau ojsandnsaad un ja ua sa
'Bt^ojodoj^uB bj ouioa 'BiSojoai B^ "oaiSojoaj Buiajqojd jb uopnjos
Bun opBjuBjapB Jod Btixa 'oSanj apsap '^ jbjoui u^isana otnoo
Bpi^nasip jas ap Bjq^q BsoiSijaj pn^naB bj anbjod 'sajBJoni saaojBA
goj A ajquioq ja Jod OAisnj^xa sajaiut ns ap uopsiAs^p Bun bubjius
oai^ojoaj Buiajqojd ja aiue sajBi^jpg ap Biomap bj ooodiuBj i^^
•BAiiBoijdxa Bsn^a bj 'oaiSojoajai aasjua jap oipauwaiui jod 'boiq
b JuajsuBJi jb 'Bnjjjadns Bio^q bj 'uaiq sbui 'anb ouis 'osaaAiun jap
oiunfuoa jap iu sbsoo sbj ap Bpuasa A Bjnianx^sa bj ap Bpma^ap upp
-isinbui Bun BqBDijduit o^ -sajopBJídsui sns 'Biuojody ap sauaSoifj A
SBJoBXBuy anb Bpuanaasuoa sbui uoa 'jBuos^ad boiq un jod a^ínj
-psns bj A Btniijn uppsatjdxa ouioa jBuaiBui BpuBjsns Bun ap osiuio
obbd a^^q Bjja aiuauíjBqBa 'sand 'Bpuanaasuoaui Bun ouioa Bp^japts
-uoa Jas aqap ou sajBjjjog Bjua^uí anb Boi9joajaj uopdaauoa B^j
• (f¿) ajqraoq jb jpn jas
apand anb oj ap bjjb sbiu jBSspui ap u^piqiqojd bj auoduii ojos anb

�no pedirles bienes determinados, exteriores, sino simplemente lo bue
no, pues los dioses saben perfectamente qué es lo que conviene al
hombre (98). Pero Sókrates no quería reformar nada de lo que no
chocaba con sus principios y aconsejaba en general observar el culto
según la tradición del estado al que pertenecía el creyente (99).
El problema de la ignorancia y su superación fue lo que condujo
a Sókrates a realizar también ciertos análisis sobre la esencia del
hombre. Para salir de la ignorancia hay que preocuparse de uno
mismo (100). Esta preocupación por uno mismo es entendida en
sentido individual, como cuidado que cada uno ha de tener de sí.
Pero ella supone cierto conocimiento de la esencia del hombre en
general. Para preocuparse por una cosa y poder mejorarla es preciso

arte, ni cuidar del cuerpo, ni menos de la fortuna, que está más ale
jada aún de lo que es "uno mismo" (109).
Pero falta todavía determinar cuál es el "fondo del ser uno
mismo", es decir, del alma. Sókrates destaca otra vez aquí la necesidad
de la dialéctica. Así como el ojo para verse a sí mismo tiene que
mirarse en la pupila de Otro ojo, así el alma, si quiere conocerse
debe contemplarse en otra alma y en la parte donde se halla su fa
cultad propia, la inteligencia (^oepía) o algo semejante (110). Y bien,
en el alma la parte más divina es aquélla donde residen el conoci
miento y el pensamiento (lypovsiv) y el que la contempla y sabe
descubrir lo que hay en ella de divino —un dios y un pensar— ese
es el que tiene más probabilidades de conocerse a sí mismo (111).
A su vez, el conocimiento de sí mismo, la discreción, es lo que hace

saber lo que esa cosa es. Así, tampoco el hombre podrá hacerse mejor
si ignora lo que es él mismo. Sólo conociéndose podrá conocer el
modo de preocuparse por sí (101). Se pregunta, entonces, qué es este
"sí mismo" del hombre. En éste se distinguen: el alma, el cuerpo y
el todo formado por la unión de ambos, en donde uno de ellos tiene
que dominar. Sókrates sostiene que el hombre es el alma. Para de
mostrarlo enseña que hay que distinguir entre un objeto y lo que
pertenece a ese objeto, por ej., entre los pies y los zapatos. Por ello

saber imaginario sobre el más allá. Nadie sabe lo que es la muerte,

no serán lo mismo el arte de preocuparse de un objeto y el arte que
se ocupa de lo que pertenece a ese objeto, y por lo tanto, no serán

ni si es un bien o si es un mal, ni lo que ocurre en el Hades. La gente
la teme como si fuera el más grande de los males, y sin embargo es

lo mismo el arte de preocuparse por el hombre, por uno mismo, y el
arte de lo que pertenece a ese hombre, a uno mismo. Ahora bien:
el hombre no es el cuerpo, puesto que se sirve del cuerpo. El que se
sirve es el alma. Luego el alma es el hombre. De ahí que cuando

incierto opone Sókrates el mal cierto que consiste en desobedecer una
orden divina (113). La persona de Sókrates quedó comprometida

dos hombres dialogan se trata en realidad de un diálogo entre almas.
Y por eso también, conocerse a sí mismo significa conocer nuestra
propia alma. Este conocimiento es lo que constituye la virtud de
la discreción (aiocppoaúviri) (102). Sókrates insiste a menudo, como
vimos en la Apología, en el deber de preocuparse por el alma (103),
en advertir los "peligros" que la acechan en su educación (104), hasta
prevenir con frase gráfica, que no se puede "tirar a los dados" su
destino (105). La razón de ello finca en que el alma no sólo es supe
rior al cuerpo (106) sino en que ella es "el bien más precioso" (107).
Esta valoración constituye el fundamento para establecer una jerar
quía entre los bienes: los del alma son superiores a los del cuerpo,
y los de éste a los bienes materiales exteriores (108). Por eso, la
preocupación por el alma no consiste en conocer una profesión o
(98)Id. id. I, 3, 2. IV, 3, 17.
(99)¡d. id. I, 3, 1. IV, 3, 16 ss.
(100)Plat. Alcib. I, 127 d e.
(101)Plat. Alcib. I 128 e - 129 a.
(102)Id. id. 128 a - 131 b.
(103)Id. id. 132 c. Lach. 185 e. Charm. 157 b. Prot. 312 b.
(104)Plat. Prot. 313 a.
(105)Id. id. 313 e.
(106)Plat. Apol. 29 d - 30 a lo da por supuesto. Krit. 47 e s. sin nombrarla.
(107)Id. Prot. 313 a, e.
(108)Id. Alcib. I, 132 c.
— 64 —

i

posible saber lo que hay en nosotros de bueno o malo (112). Así, pues,
por declaración del mismo Sókrates, la antropología es un supuesto
necesario de la moral, el examen de la naturaleza humana en general
ha de preceder al examen del saber de cada individuo.
Sobre el problema de la supervivencia, Sókrates no estableció una
doctrina segura, pero combatió el temor a la muerte basado en un

posible que sea el más grande de los bienes. A ese eventual mal

por esta opinión, pues fue emitida para justificar su conducta, que
antes y después se conformó estrictamente a ella. Personalmente
se inclinaba a creer que la muerte es un bien. Para él fue una prueba
decisiva que su daimón —que siempre se había manifestado para
evitar que diera un mal paso— no le hubiera impedido ir al tribunal,
que ciertamente lo iba a condenar a muerte. Por otra parte, pensaba
que la muerte o es una aniquilación absoluta o un tránsito a otro
lugar. Si lo primero, no hay que temerla, pues será como uno de
esos sueños profundos no turbados por ningún ensueño, una incons
ciencia absoluta. Si lo segundo, nada mejor que llegar al Hades y
poder tratar a los grandes muertos y someterlos a examen, igual que
a los atenienses, para descubrir si saben o no saben! He aquí la su
prema beatitud (114). El sentido irónico de esta declaración no debe,
sin embargo, anular la validez de la segunda parte del dilema, pues
inmediatamente agrega Sókrates, completamente en serio, que no exis
te posibilidad de mal para el hombre de bien, ni en esta vida ni
(109)
(110)

Id. id. 131 b.
Plat. Alcib. I, 132 c - 133 b. La interpretación de este pasaje como alusión poética
de la dialéctica se confirma si recordamos que poco antes en 130 d, Sókrates la
ba determinado como diálogo entre almas.
(111)Id. id. 133 c.
(112)Id. id. 133 c.
(113)Plat. Apol. 29 a ss.; 37 b.
(114) Plat. Apol. 40 c - 41 c.
hu^

— 65 —

�''0

•b

— S9 —

•q ¿j i-n • 6Z 7'^ "xvi^(ni)
•^ m tí tí(zn)
•^ EI ^í Tí(III)
•SBrajB 9Jiaa oSojBip omoa opBuitujaisp eq
J^jog 'p Q21 'tt9 'same O3od anb somepjoDaj is Bm-njuoa 39 e^ii^^jeip bj ap
uoisn[8 omoo afesed ^isa ap uoijujajdj^iu; b-j q ( • a j[ '] 'q;o¡y "ivij(OTO
•q II Tí Tí(601)
m epiA Bja n^ iu 'usiq ap ajqtuoq ^3 BJBd jbui sp pspijiqísod 3}
-81X3 ou snb 'oijas na ajuarae^ajciinoa 'sajBJ^jog eSaaSe ajusuiBjBipaiuui
sand 'emajip j^p ajjed Bpuniíae bj ap zapijBA B[ jepnne 'oSjBquia uib
'aqap ou uopBJBjaap Bjsa ap oaiuojí oppuas j^ '(^lt) pnjijBaq ^inajd
-ns b^ mbB a¡j ¡uaqBS ou o uaqes is joqnasap BJed 'sasuaiuajB soj b
anb jBnüh 'natuexa b sojjajatuos ^ sojj^nuí sapusjS eoj b jbjbjj japod
X s^pBjj jb jbS^jj 3nb jofaiu spsu 'opunSas oj ig 'B^njosqB Bpuap
-suoaui Bun 'ouansua unSniu jod eopBqjnj ou sopunjojd sonans sos^
ap oun otnoa Bjas sand 'e^jsmai anb ^^q on 'ojarai.id o\ ig -jeSiij
oj^o b o^isubjj un o Bjnp^sqB uopBjinbiue un 83 o ajjanuí bj anb
eqBsnad 'a^a^d bjjo jo^ -ajjanui b jBuapuoa b cqi oj ajuamBjjaio onb
B Jt opipadrai Bj3iqni{ [ ou —os^d p3ui un Bjaip ^nb jbiia^
opBjsajiuBtn Bjqeq 38 ajduiais anb— uouiinp ns anb BAispap
Bqanjd Bun ^nj js bjb^ -n^iq un 83 ajjanuí b^ 3nb Jaaao b BqBuipui 38
ajuanij^nosja^ '^\[^ B ajuaiuejaijjsa ouuojuoa as sandeap Á sa^uB
anb 'B^anpuoa ns JBoijnsnf BJBd Bppiuid anj sand 'uoiutdo Bjsa jod
BpijaraoJdmoa opanb ssiBjsjog sp Buosjad B^j "(gil) BuiAip napjo
Bun Jaaapaqosap ua ajsisuoa anb o^jaia jBtn j^ sajBi^og auodo ojjaioui
je ni jBnjnaAa asa y -sauaiq eoj ap ajJUBj^ boi ja Bas anb ajqísod
83 oSjBqraa uis A 'sajBm soj ap apuBjS sbui ¡a Bjanj is omoa ama} bj
ajua^ v~i 'sapBg; p us ajjnoo anb oj ra '[bui un ss is o u^tq un 8 a ts m
'a^janni bj sa anb oj aqss aipB^j 'bjjb sbui ja aaqos oijbuiSbihi jaqes
un ua opBSBq ajjanm bj b joma} ja oijequioa o jad 'Bjn^as BuiJjaop
eun oíaajqBjsa ou saiBj^og 'BiauaAiAjadns bj ap Buiajqojd ja ajqog
"onpiAipui Bpe^ ap jaqBS jap uaniBxa jb japaoajd ap bij
jBjaua8 na BUBnmq BzafBjnjBU bj ap uauiBxa ja '^joui b[ ap ouesa^au
ojsandns un 83 BjáojodojjuB bj 'saíBJ3[9g orasiui jap uopBJBj^ap jod
^sand 'jsy *(^XT) ojbui o ouanq ap sojjosou na jÍbi[ anb oj Jaq^s ajqtsod
aDBq anb oj 83 'upiaajasip bj 'ouisiui ib ap ojuaiuiiaouoa ja 'zba ns y
'(lll) ouisim jg b aejaaouoa ap sapBpijiqeqojd sbui auap anb ja sa
383 —JBSuad un Á soip un— ouiAip ap Bjja ua jÍBq snb -oj Jijqnasap
aqBS Á Bjdiuajuoa bj anb ja Á (^s^odcb) oiuaioiBsuad {a A ojuaiin
-laouoa ja uapisaj apuop Bjjanbs 83 ^uiAip sbih ajj^d bj biujb \é ua
'uaIíI A "(Olí) ^jnBfarase ogjB o (ujdoo) Biaua^ijajui bj 'cido^d pBjjna
-bj ns BjjBq as apuop ajjBd bj ua A biujb bjjo ua asjB^duiajuoa aqap
asjaaouoa aaainb ib 'buijb J3 isb 'ofo ojio 3p Bjidnd bj ua asjBJiui
anb auap ouisira ib b 3sj3a BJBd ofo js oiuoa jsy -BDij^ajEip bj ap
pBptsaaau bj mbB zsa bjjo BaBjsap sa^Bxsf^g *BrajB jsp 'jpsp 83 'ttouisiui
oun J38 jap opuoj,, ja sa jBna JBUiuuajap BjABpoj bijbj oj^j
"(óOl)01118^111 otmn 83 anD I aP ^^}^
-3jB sbui Bjs3 3nb 'Bun^joj bj ap souaui ¡u 'odjsno jsp jBpina iu

•B[4Bjqiuou m • ^

•3 ZI 'I ^
Tí
•a 'b I •"•'d Tí
• P 6Z láV •XV1J
-oiaanána aod p &gt;I B
•a I ' Pí Pí
IE 'Jd •I
ZIE &gt;^d 1 ¿SI ""1j - aoi
i-l •3
- Zl
„ Tí Tí
S8I •t^7
•&lt;l[ II - b 8ZI Tí TI
6ZI - ; 8ZI I -^^iv •x vid
•a P ¿Zl 'i qmr •x vid
'AI •I ' 'I Tí Pí
91
'AI Z ' 'I Tí TI
'¿I

(801)
(¿01)
(901)
(SOI)
(01)
(TOO .
(00O
(66)
(86)

o uoisajojd eun Jaaouoa us ajsisuoa ou buijb ja jod u9pBdnooajd
BJ 'O83 JO^ • (801) 83JOIJ81X3 83JBIJ3^BUI 83U3iq SOJ B 3JS3 3p 8OJ A
'odjana jap eoj b sajouadns uos buijb jap soj zssusiq boj ajjua Binb
-jBJaf Bun j^oajqBisa bjb^ oiuauíBpunj js s^njijsuoa uopbjojba Bjeg;
•(^0l)ttosopsjd bbui uaiq ja,, sa Bjja anb ua ouis (901) odjana jb joij
-adns 83 0J9S ou biujb ja anb us Bauij ojja ap uozbj s^ *(soi) omisap
ns MsopBp oj b ^biij,, spand as ou anb 'boijbjS bsbjj uoa JiuaA3jd
bjsbij '(^0l) uppBDnpa ns ua ubuosob bj anb ^soiijad,, soj ai^JSApB ua
'(01) BUIlB Ia Joa ^sJBdnaosjd sp Jaqap ja us 'tnSojody bj ua souiia
omo 'opnuaui b a^eisui BajBJ5j9g "(^Ol) (t"^oood*&lt;"^) uopaa^sip bj
ap pn^jiA bj a^njiisuoa anb oj sa o^uatuiponoa sis^ •buijb Btdojd
Bj^sanu Jsoouoa Baijiu^is omsiui js b asjaaouoa 'usiquiBi osa aod j^
•sbuijb aj^ua ^oi?íP t^ ap p^pijBaj ua bjbj^ as UBSojBip saiquioij sop
opuBna anb iqB 3q -saquioq js sa buijb ja oSan^j -buijb ja sa ^ajts
as anb ^^j 'odiana jap ^ajis as anb ojeand 'odjana ja sa ou ajqraoq ja
:uaiq Bjoqy 'oiusun oun b 'ajquioq asa b aaaua^jad anb oj ap aiJB
ja A 'ouisiui oun Jod 'ajquioq ja jod asjBdnaoajd ap ajje ja ouibiui oj
UBjas ou 'o^ubi oj jod A 'ojafqo asa b aaauajjad anb oj ap ^dnao se
anb 3)JB ja A ojsfqo un ap asjBdnaoajd ap ajJB ja ouisuu oj ucjas ou
ojja Jo^ -sojBdBz soj A said soj ajjua '*fa Jod 'ojafqo asa b aaauajjad
anb oj A ojafqo un ajjua Jináuijsip anb ÁBq anb Buasua ojjbjiboui
-ap bjbj 'buijb ja sa ajquioq ja anb auaijsos sajBj^og uBuimop anb
auaij sojja ap oun apuop ua 'soquis 3p uoiun bj jod opsuijoj opo^ ja
A odaana js '^rajB j3 :u3nupsip as 3j83 u^ •ajqtuoq jap 4iouisiui ie^
aj^s sa anb 'saauojua 'Bjun^aad ag *(^oi) ís IO&lt;^ ^sjBdnaoajd sp opoui
js jaaouoa Bjpod asopuapouoo ojog •oinsira ja sa anb oj Bjouái ts
jofaui asjaaBij Bjpod ajquioq ja oaoduiBj 'isy &gt;sa Bsoa Bsa anb oj jaqss
ospajd sa BjJBJofara Japod A Bsoa Bun Jod asjBdnaoajd bjb^ -je
ua ajqiuoq jap Bpnasa bj ap ojuauupouoa ojjap auodns Bjja
•ja ap Jauaj ap bij oun Bp^a anb op^pina ouiod 'jBnpiAipui opijuas
ua BpipuBjus sa ouisiui oun Jod uopBdnaoajd Bjs^ '(00l) onreira
oun sp asjBdnaoajd anb Xbij BpuBJouái bj sp jijbs bjb,j -3Jtquiot[
jap Bpnasa bj ajqos sisijbub sojjap uaiquiBj jbzijb^j b sajBj?^og b
ofnpuoa anb oj anj uopBjadns ns A Bpusjouái bj ap uuiajqojd j^
• (66) a^us^aJ^ ja Bi33U3jj3d 3nb jb opsjsa jap u9pipBj^ bj unSas
ojjn^ js JBAJssqo jBjauaS ua BqBfasuoaB A soidpuijd sne uoa Bqsaoqa
ou anb oj ap BpBu jBuuojaj Bjjanb ou 8aiBj^j9g oja^ *(86) ^^qnroq
jb auaiAuoa anb oj sa anb ajuauíBjoajjad uaq^s sasoip soj sand 'ou
-anq oj ajuamajduiís oms 's^joijajxa 'sopeuiuuajap sauaiq sajjipad ou

�en la otra (115). También dio a entender que existen sanciones, para
la conducta, después de la muerte, al mencionar a las leyes del Hades
como hermanas de las leyes del estado (116).
Con toda esta doctrina sobre el hombre Sókrates se oponía nue
vamente al agnosticismo escéptico de los sofistas, pero rectificaba
también considerablemente la escatología pesimista de la religión
homérica, acercándose a la línea de la concepción órfico-pitagórica,
aunque sin compartir su radical contraposición del cuerpo y el

alma (117).
Pero la más singular teoría antropológica de Sókrates, de directa
repercusión moral, es aquélla según la cual ningún hombre hace el
mal a sabiendas, que nadie yerra voluntariamente, que los que eje
cutan malas acciones las hacen a pesar suyo, por ignorancia de lo
que es el bien (118). Esta tesis paradojal, contraria al sentido común
y al derecho positivo de los pueblos civilizados, que distinguen entre
faltas voluntarias e involuntarias y consideran a las primeras más
graves que las segundas (119), fue demostrada por Sókrates una vez
indirectamente, por la vía del absurdo. Este es el propósito del Hippias
minor platónico. Su argumentación puede resumirse así. Si aceptamos
la hipótesis de que existe para el hombre la posibilidad de obrar mal
voluntariamente (120) (lo que es contrario a la tesis socrática) y
planteamos la cuestión de si vale más el que hace el mal voluntaria
mente o el que lo hace sin querer (121) llegamos a la conclusión
de que el primero es mejor que el segundo (122). En efecto, es mejor
corredor el que corre lento voluntariamente (porque también puede
correr ligero) que el que corre lento sin quererlo (porque no puede
correr ligero) (123). Lo mismo ocurre con el luchador y los otros
ejercicios del cuerpo, con la actitud, la voz o el empleo de cualquier
órgano: los que funcionan mal voluntariamente son superiores a los
que funcionan mal sin quererlo (124). En general, en todas las téc
nicas y ciencias la superioridad está del lado del que puede ejecutar
las mal a voluntad. Si las faltas son involuntarias son signo de infe
rioridad (125). Así, para engañar es preciso ser capaz y hábil en
aquello en que se engaña; el ignorante no puede ser un engañador
(126). Para engañar a otro en materia de cálculo es preciso saber
aritmética. El que no la domina corre el riesgo de que al querer
engañar diga—por azar— la verdad (127). De donde resulta que el
hombre veraz no es mejor que el mendaz, puesto que ambos son uno
(115)Id. id. 41 d.
(116)Id. Krit. 54 c.•^
(117)Los animales también tienen alma. Xeit. Mem. I, 4, 8.
(118)Plat. Prot. 345 d s. Xen. Mem. III, 9, 4 s.; IV, 6, 6.,
(119)Reconocido por el mismo Platón. Vide Hipp. min. 372 a; Prot. 352 b ss.
(120)Plat. Hipp. min. 376 b.'
(121)Id. id. 373 c.
(122)Id. id. 375 d.
(123)Id. id. 373 d s.
(124)Id. id. 374 d s.
(125)Id. id. 375 b s.
(126)Id. id. 365 e y es.
(127)Id. id. 366 e y es.
66 —

y el mismo (128). Traslademos esto al alma, a las actividades mora
les: el alma mejor será aquélla que es capaz de realizar los dos resul
tados contrarios, hacer voluntariamente lo bueno y lo malo. Peor
será aquélla que cometa maldades, injusticias, sin quererlo (129). Te
nemos, pues, demostrado lo que queríamos: que el que hace el mal
voluntariamente no puede ser más que el hombre de bien. El absurdo
de esta conclusión se pone de manifiesto en el hecho de que no sólo
Hippias se niega a admitirla, a pesar de la corrección de la demostra
ción, sino que el mismo Sókrates, que ha conducido ésta, tampoco
la admite. Pero Sókrates destaca que es la conclusión forzosa de todo
el raciocinio (130). Y como éste dependía de la admisión de la hipó
tesis de que es posible hacer el mal voluntariamente (131), el único
modo de evitar el absurdo consiste en rechazar la hipótesis. Luego
nadie obra mal voluntariamente.
El anverso de tal doctrina, su complemento positivo, está en que
la ciencia del bien y del mal tiene tal poder de dirigir al hombre
que el que la conoce se ve impelido a ejecutar sus mandatos y se
rehusa ineluctablemente a obrar en contra de ellos (132).
Sókrates ha intentado demostrarlo, examinando el punto de vista
del vulgo, que opina que los hombres aun sabiendo lo que es el bien
pueden no realizarlo, porque se dejan vencer por el placer. Ahora
bien, el vulgo considera que ciertas cosas o acciones son malas, no
por el agrado inmediato que proporcionan, sino porque las conse
cuencias que producen, enfermedades, pobreza, etc., son un dolor.
Son malas porque terminan en un sufrimiento y privan de otros pla
ceres. Del mismo modo, cosas y acciones buenas son aquellas que,
aunque en el momento son dolorosas, terminan en placeres y evitan
sufrimientos. Para el vulgo el mal es el dolor, el bien, el placer.
Pero si esto es así, es absurdo decir que el hombre, conociendo el
mal, lo realiza porque se deja vencer por el placer, pues, según la
explicación anterior, equivaldría a decir que realiza el mal porque
se deja vencer por el bien! (pues placer=bien). Eso sólo es posible
si ese bien no merece sobrepujar al mal, y la inferioridad de uno
respecto al otro sólo puede consistir en una diferencia de tamaño
o cantidad. Entonces, "ser vencido por el placer" significa elegir, en
lugar de un bien menor, un mal mayor o, dicho en términos de placer
y dolor, ceder a un placer que no merecería sobrepujar a un dolor.
Y como el valor relativo de un placer y un dolor sólo se puede deter
minar por una apreciación cuantitativa, ésta implica un arte y una
ciencia de medir, si no queremos abandonarnos a los resultados
erróneos de las meras apariencias. De donde se sigue que lo que el
vulgo llama "ser vencido por el placer" es en realidad efecto de una
(128)Id. id. 367, c, 369 b.
(129)Id. id. 375 e y ss.
(130)Id. id. 376 b.
(131)Al final Sókrates declara expresamente que se está razonando con una hipótesis:
"El que hace el mal voluntariamente, que se conduce vergonzosa e injustamente,
ese, Hippias, si existe uno así, no puede ser más que el hombre de bien". 376 b.
(132)Plat. Prot. 352. e .
— 67 —

�•t 3 -zst %oi¿ -xvi^
*q g¿ 'ttuaiq ap ajqmoq [a anb sbui las apand oa 'tro oun aí^?^a js 'SBiddifj 'asa
'ainamBisnfui a BsozuoSjaA aanpuo^ as anb 'a)U3uinijniun[0A jbui ja aosq anb ¡3,,
:sisajodiq ^an uo^ opaBuozBj B^sa as anb a^uamesajidxa BJBpap saiBJ^¡og {Baijf {y
•q'9¿ Pí VI
•as i a s^ pí pj
•q 698 ' 'i9 "P? P/

(TI)
(0I)
(6zt)
(8ZO

san ap oj^sja pepijBaj U3 63 t(jaoBjd ja jod oppuaA Jas,, euiejj
p anb oj añb anSis as apuop 8q 'SBpuaiJBdB sbj^ui bb[ ap soauo.ua
sopB^jnsaj soj b soujBuopuBqB somaJanb oa is 'jipara ap Biauap
eun A ajjB un Boijdini Bjsa 'BAijBjtjuBno uopsiaajde Bun jod jbuioi
-jajap apand as ojos jojop un A aaacjd un ap oaijbj3j jojba p onioa j^
•jojop nn b jefndajqos Buaaajara ou anb jaaejd un b japa^ 'jojop X
jaoBjd ap souiuua} ua oqaip 'o loAvm pui un 'jonaui uaiq un ap jBnj
ua 'JiSap bdijiuSis tíJ30Bjd p jod opiauaA Jas,, 'saouoju^ 'pepijuBa o
oiiBtnBj ap epuajajip enn ua jpsisuoa apand ojos ojio p oiaadsaj
oun ap pBpiJoijajuí B[ A 'jeta jb JBÍndajqos aaajaui ou uaiq asa ts
ajqísod 8a ojos 0S^ *(uaiq=jaaBpi sand) ¡uaiq p jod jaauaA Bfop as
anbjod pin [a ezi^aj anb jpap 6 BjjppAinba 'jouatUB uoiDBai^dxa
B[ un^as 'sand 'jaaB[d p Jod jaauaA efap as anbjod bzi[B3j O^
[a opuapouo^ 'ajqtuoq [a anb ipap opjnsqe sa 'jsb sa ojsa ts j;
•jaOB[d p 'uaiq Xa 4JO[op p sa pni p oSjiia p bjbj •soiuaioiijjns
uBijAa A saja3B[d ua uBuitnjaj 'sBsoaojop nos ojuaiuoin p ua anbuns
'anb SB^pnbe uos ssuanq sauop^e A SBSoa 'opom omsitn pQ -sajaa
-Bjd soj^o ap UBAijd A o^uauuijjns un ua wuiiujaj anbjod sbjbui uog
•JO[op un uos '*3ia 'ezajqod 'sapBpauuajua 'usonpoad anb sspuana
-asuoa 8b^ anbjod ouis 'uBuopjodojd anb o^Bipamuí opBj^e p jod

•ts q

— 99 —
•es i a 99g -p; -pí
•s X a S9 Pí PI
•• q s¿s "P? vi
• p ws pí pi
• P ¿E Pl PI
•P S¿ T! PI
• ¿ Pt PI
•q 9i ••• "&lt;'&lt;ÍH xvij
^¿ -utui -ddig apiyf -noxvij omsim ja jod opi.iouoj^^
%WJL¿ !b 9 '9 'AI iB i '6 'III :"*a/V aX a P S^ i'd '^^
9
'j luajr^ -H3X "BraiB ususij aaiqmB) BS]BiniuB scj
•g
•o K jjjjf p;
•p n pt pí

(LZi)
(931)
(szt)
(.ni)
(ZI)
(ZZI)
(t^l)
(ju)
(811)
(¿II)
(911)
(su)

oun uos soqoíB anb oissnd 'zBpuata ja anb jofaui sa ou ze^aA ajqinoq
ja anb Bjjnssj apuop 3Q '(iz^) ppJ3A bj —jbzb jod—BSip jBueSua
aaianb jb anb ap oSsau ja ajjoa Buiuiop bj ou anb jg •BopaiujiJB
jaqBs ospaid sa ojnojfa ap BuaiBui ua ojio b jbubSu3 bjb^ '(9^1)
ocopBUBua un jas apand ou a^uEJouSt ja íbub^us as anb u^ ojjanbs
ua Jiqfq X zBdsa Jas ospajd sa jBus^ua BjBd 'isy "(s^l) p^piJOij
-ajut ap ouSk uos SBUB^unjoAut uos sb^jbj sbj ig -pE^unjoA b jbui sbj
-jBjnDafa apand anb jap opBj jap ,Bjsa pBpuouadns bj SBpuap A seaiu
-oaj sbj SBpoj ua 'jBJauaS u^ *(tl) ojjajsnb uis jbui usnoiaunj anb
soj b sajouadns uos a^uauíBUB^unjoA jbui ucuopunj anb soj :oubSjo
jainbjBna ap oajdma ja o zoa bj 'pnitj^B bj uoo 'odjan^ jap soppjafa
soj^o soj A Jop^qanj J3 uod djjn^o oinsiin o^ '(g^x) (o^^^í! J3JJoo
apand ou anbjod) ojjsjanb uis ojuaj ajjoa anb ja anb (oja^ij jajjoa
apand uaiqinei 3nbjod) aiuauíBiJB^unjoA ojuaj ajjoa anb ja jopajjoa
joCaur sa 'o^aaja ug[ '(^^1) opun^as ja anb jofam sa oaauíijd ja anb ap
uotsnjouoo bj b souiB^ajj (jl) jajanb uis aa^q oj anb ja o aiuaui
-BiJBiunjoA jbui ja aoBq anb ja sbih ajBA is ap upiisana bj somBa^uBjd

smddijj jap oiisodojd ja sa ajsnj -opjnsqB jap bia bj aod 'ajuauíBiDajipui
zaA Bun sajBJt&gt;j9g Jod BpBJ^souiap anj '(611) sBpun^as sbj anb s^abjcS

' (Zl) so[p ap BJiuo^ ua JBjqo b ajuaniajqBj^npui Bsnqaj
as A sojBpueiu sns aB^naafa b opipdmi 3a as a^ouoo b[ anb p anb

A (Boi^Ejaos stsaj bj b oiJBjjuoa sa anb oj) (021) aiuauíBiJB^unjOA
jBín jejqo ap pepijiqísod bj ajquioq ja BjBd a^sixa anb ap sisajodiif bj
soniB^daaB ig -jsb asjiutnsaj apand uopBiuauínSjB ng 'o^mpiBjd jouiw

ou 'sb[bui nos sauopae o sssoa seijaia anb Bj^pisuoo oá[nA p 'uaiq
Baoqy "jaoBjd p jod Ja^uaA usíap as anbjod 'o[jbzi[B3j ou uapand
uaiq p sa anb o[ opuaiq^s une S3jquioi| so^ anb ^uido anb 'oSjiia [ap
bjsia ap ojund p opusuiuiBxa 'o^JBJjsotnap opBjuajur Bq sa^Bjjjog

ajquiou; [B JiSiJip ap japod pi auatj ivvd pp A uaiq pp epuaia B^
anb ua Bjsa 'oAijisod oiuamajdinoa ns 'Buu^oop pj ap osjaAue [^
•3}uaniBiaB}un[OA pm Bjqo aipsu
oáan^f -sisa^odiq bj JBzeq^aj ua ajstsuoa opjnsqB [a jbjia ap opoui
o^iun p '(ll) ajuaraBTjBjunjoA pui p aa^Bq a^qísod sa 3nb ap sisaj
-odiq bj 3p uoisimpB b^ ap Bipuadap ajea omoa j^ • (^g^)--oiaiaoi3BJ[ p
opoj ap bsozjoj uoisnjouoo b^ sa anb B^Bjsap sajBj^jog oaaj 'ajunpB bj
o^oduiBj 'Bjsa oppnpuoa Bq anb 'sajBjijog oiusnn [3 anb ouis Hioia
-BJ^som^p B[ ap uoiooajjoo b^ ap jBsad b 'BjjpiuipB b s^am as SBiddijj
ojos ou anb ap oqaaq ja ua oisaijiuBin ap auod as uoisnjauoD Bisa ap
opjnsqB j^ *uaiq sp ajqtnoq ja anb sbui jas apand ou ajuaiUBijejunjoA
jbui ja aosq anb ja anb :souiBjjanb anb oj opBJ^somap 'sand 'souiau
"aX '(6^1) ojjsjanb uis 'sBpusnfui 'sapBpjBui Bjauíoa anb BjjanbB bjss
joa^ 'ojeui oj A onanq oj ajuaineiJEiunjoA jaaBq 'soiJBjjuoa sopB^
-jnsaj sop soj jbzijb^j ap zBdBO 83 anb Bjjanbe Bjas jofain buijb ja :ssj
-BJom sapepiAU^B sbj b 'buijb jb ojss souiapBjsBjj^ "(861) onisini J3 A

sbui SBjamiJd sej b UBjaptsuoa A SBUB^unjoAut a SBiJBiunjoA sbjjej
ajina uanánusip anb 'sopBzijiAia sojqand soj ap OAtiisod oqoaaap jb A
unraoD opijuas jb BiJBJinoa 'j^fopBJBd sisa^ Bjs^ "(8XX) na!cI Ia 88 ^n^
oj ap BpuBJon^í Jod 'oins JBsad b uaaEq sbj sauoiaaB sbjbui ue^na
-ata anb soj anb 'aiuaniBiJBiunjoA bjjs^ aip^u anb 'sepuaiqBS b jbui
ja aasq aaqinoq unáuiu jen^ bj un3as BjjanbB sa 'jbjoui uojsnajadaj
Bjoaaip ap 'sa^BJ3j9g ap Boig^jodoaiuB Buoaj JBjnSuis sbui bj oja^
•(¿TI) BraIB
js A odaana jap uoiaisodBJiuoo jBaipBi ns JijJBdmoa uis anbuns
'B3iJo^B}id-oatjjo uoiodaauoa bj ap Bauíj bj b asopusoja^B 'Boiaauíoq
uoiSijaj bj 3p Bisiunsad BiSojojB^sa bj aiuaraajqBjapisuoa uatqiUB;
BqEOTji^aaj ojad 'sb^sijos soj ap oatjdaosa omsto^sou^B je aiuauiBA
-snu Biuodo as sajeisjog ajqmoq ja ajqos euiJjoop b^s^ epo^ U0^
*(9ll) opeisa jap sa^aj sej ^p seueuuaq omoa
sapBjj jap saXaj sbj b jbuoiouooi jb 'a;janin bj ap sandsap 'Bjonpuoa ej
BJBd 'sauopuBS uajsixa anb aapuaiua b oip uaiquiBj^ "(SIJ) BJ1 BI aa

�ignorancia, puesto que la mala elección entre placeres y penas es *
consecuencia de no poseer aquella ciencia de las medidas. En con
clusión: dejarse vencer por el placer es ignorancia y vencerse a sí
mismo es ciencia, lo que nos demuestra otra vez que nadie hace volun
tariamente lo que cree malo, sino que es contrario a la naturaleza
humana preferir el mal al bien o elmal más grande al menor (133), •.
Así, uno de los principios orientadores de todo su filosofar y que
Sókrates, repetía a menudo, es que el hombre es bueno en cuanto
sabio, y malo, en cuanto ignorante, que toda virtud es ciencia o sabi
duría, esto es, que el hombre que conoce los valores los realiza nece
sariamente (134). Por eso, considera a las virtudes a la vez como
ciencias y potencias del alma, y más virtuosa, al alma que posea
en mayor grado esas cualidades (135).
La doctrina socrática afirma no sólo que el conocimiento del
valor es condición necesaria de la virtud, sino que es condición su
ficiente. La paradoja que entraña esta tesis sólo puede despejarse
si nos damos cuenta que el conocimiento del valor admite diversos
modos y grados. No es lo mismo un mero saber del valor o un cono
cimiento intelectual de él, que una toma de conocimiento o aprehen
sión intuitiva del valor, que posee una inmediatez y proximidad al
valor de que aquéllos carecen. La aprehensión intuitiva puede ser un
"ver" que implica aún cierta distancia entre el sujeto y el objeto,
o un "sentir" en el cual el valor se halla iluminado con tal claridad
y aprehendido en tal inmediatez que se incorpora a nuestro propio
ser (136). Entonces la evidencia de la valiosidad no puede menos de
entrañar su realización.
La relación esencial entre la virtud y su conocimiento consti
tuye el motivo por el cual Sókrates pregunta constantemente por el
tí (qué) de cada virtud. Casi todos los diálogos menores de Platón
están dirigidos a indagar el sTSo? de cada una de ellas (137). Lite
ralmente "eTSoj" quiere decir "aspecto". Pero a Sókrates no le
interesa el eTSo; de una cosa o acción individual, sino lo idéntico
de varias cosas o acciones, esto es, lo que nosotros llamamos "esencia
(133)Plat. Prot. 252 d - 358 d.
(134)Plat. Lach. 194 d. Prot. 361 b. Xen. Mem. III, 9, 5; I, 1, 16. Cf. Plat. Euthyp. 7 e:
"cada uno ama lo justo y bueno y odia lo contrario^.
(135)Plat. Hipp. min. 375 d y b. Lach. 192 b - d.
(136)Estas distinciones fundamentales se deben a D. v. Hildebrand. Vide, Die Idee der
siltlichen Handlung, pág. 205 y ss. y Siltlichkeit und ethische WerterkenntnU
pág. 467 y ss. Ellas justifican la interpretación que doy en el texto, coincidente,
en el fondo, con la que Jaeces, Paideia II, 77, ha formulado en estas bellas palabras:
"El conocimiento del bien, que S. descubre en la base de todas y cada una de
las llamadas virtudes humanas, no es una operación de la inteligencia, sino... la
expresión consciente de un ser interior del hombre. Tiene su raíz en una capa
profunda del alma en la que ya no pueden separarse, pues son esencialmente uno
y lo mismo, la penetración del conocimiento y la posesión de lo conocido". Cf.
ist vielmehr die eigentliche gemeint, welche im Schauen der Idee besteht. Die
Idee tu schauen bedeutet aber... nicht nur Wahres zu Behen und wahr su sehen,
sondern auch... wahrheitsartig zu werden. Da aber die Idee,.... im letzten
Seienden einfachhin, namlich im Cuten wurzelt, nimmt der Bezug zu ihr das
Cute in der Raum der Existenz auf".
(137)Eúthyphr. 5 c 8.; Hipp. maj. 286 d; Charm. 158 e s.; Lach. 190 d s. Xen. Mem. I, 1, 16.

universal" o "especie". El Hippias majus está destinado a precisar
el perfil de este problema, recortándolo sobre la aparente torpeza de
Hippias para entender la distinción entre la descripción de una cosa
bella y la concepción de lo bello en sí (138). Sin embargo Sókrates
no realizó ninguna indagación sobre la naturaleza de la esencia (esen
cia de la esencia). No la interpretó ni en la forma metafísica de la
Idea, ni en la forma lógica del concepto: ni resolvió, ni se planteó
semejante problema. Pues la ciencia que busca Sókrates —la que
vale más que las otras— "es la ciencia del bien y del mal" y no una
ciencia de las ciencias (139). No es un teórico de la esencia, sino un
investigador de ciertas esencias, de la esencia de las virtudes, en
cuanto la calificación moral de las acciones supone la existencia del
valor correspondiente: las cosas santas son santas en virtud del eToo;
de lo santo (140), el hombre justo es justo por la justicia; el sabio,
sabio por la sabiduría; los bienes, buenos por el bien, las cosas bellas
en virtud de la belleza (141). Ciertamente que agregaba que los valores
debían ser reales, de lo contrario no tendrían ningún efecto (142),
pero con tal enunciado Sókrates sólo quiere destacar que los valores
no pueden ser meras palabras, que habían de tener algún modo de
existencia, dejando indeterminado cuál sea éste. Fue más tarde
Platón el que transformó el eÍSo; en hipóstasis metafísica, y Aris
tóteles el primero que habló de "conceptos" al negar la trascendencia
de la Idea. Sókrates no fue —lo que era de esperarse ya de la
limitación de su tarea— ni el fundador de la teoría de las Ideas
ni el primer teórico del concepto, pero al llamar la atención sobre
la esencia dio, sin habérselo propuesto —como ocurre siempre en la
historia— el primer impulso para aquellas doctrinas (143).
Tales investigaciones están enganchadas al propósito permanente
de la tarea socrática: la reforma moral del individuo. Entretanto nin
guno de los diálogos platónicos llega a una conclusión sobre la virtud
investigada, lo cual no significa que su resultado sea puramente
negativo. No llegan a una definición conceptual de la esencia de una
virtud, pero testimonian un aspecto importante del método socrático,
el É'Aey/o;, la refutación de las falsas opiniones sobre la virtud, de
las cuales ha de ser purgada el alma si quiere ponerse en condiciones
de adquirir su auténtico conocimiento.
Con la tesis de que la virtud es ciencia está vinculada otra no
menos importante: la doctrina de la unidad de la virtud, esto es,
que todas las virtudes son una. Ya en el Kriton (144) se afirma —aun(138) 287 d. 288 a, 289 c, d, 292 c, 300 a *.: la expresión "auto; T¿ KocX¿;" aparece no menos
de cuatro veces. Cf. Lach. 191 e.
(139) Plat. Charm. 174 b.
(140) Plat. Eúthyphr. 6 d.
(141) Plat. Hipp. maj. 287 c, 288 a..--'
(142) Id. id. 287 c.
(143) No otra cosa es lo que ha querido decir Aristóteles en Metaph. M 4, 1078 b 17
y concordantes, pero habiéndolo referido a su propio punto de vista, como lo hace
siempre, ha dado origen a la errónea interpretación de Zelleb y otros de un
Sókrates fundador del concepto y de la filosofía conceptual.
(144) 48 b. Cf. Alcib. I, 115 a ss.

— 68 —
— 69 —

�— 69 —
•ss B Sti '[ -qp/^ -j;) -q st
¡bijosojij bj ap ^ oida^uos jap Jopspnnj s^isj^og
mi ap sojio ^ H3TI3Z ap uopBiajdjajai Baaojja e¡ b ua9uo opEp sq 'ajdin^is
aom{ oj ouioj 'bisia ap oiand oidoad ns s opiiajaj ojopuaiqBq ojad 'saiucpjojuoj A
¿I H 8Z0I 't Vi 'H&lt;ll^l^¡ na sai^xoisiay jpap opuanb Bq anb o[ sa bsod bjjo o\j
• ¿8Z "pj 'vi (zn)
• 88Z ' m ^ ''
•p 9 -d
•q nx -"
*a ^5^ '^on*] -y^y 'sa^aA ojjBn^ ap
sonam on a^aJBdB ^So^BN 01 5?lf,, noisajdxa bj :-s b oo '3 Z6Z 'P '3 68Z &lt;E 88Z "P LSZ (8SI)
-unB—• BttuijB as (ff\) wojijTj^ ja ua bj^ -Bim nos sapniJiA sbj SBpoj anb
's^ ojsa 'pnjjjA bj ap pepuin B[ ^p Buujaop B[ : ajuBjjodmi souara
on bjjo BpBjnaniA Bis^ Bpuap sa pnjJiA bj anb ap sisaj bj uo[)
•ojuaimpouoa ooijuajnB ns JijmbpB ap
sauopipuoa na asjauod ajainb is BnqB ja ^pcSand J^s ap bij sajeno 8B[
ap 'pnjJiA B{ ajqos sauomido sbs[bj sb^ ap nopBjnjaj ^\ 'io^JLa^s ja
'ooijbjdos opo^aru ^ap ajuBjaodtm: oj^adse un UBiuomrisaj ojad 'p
Bnn ap Bpuasa b^ ap jBnjdaouoa u^pinipp Bun b nBSajj o
Bas opBjjnsaj ns anb bdijiuSis ou j^no oj
bj ajqos noisnjonoo Bun b bS^jj soaxn^iBjd so^ojBip soj ap ounS
-utu OíUBjaj^n^ •onptAipin jap jbjohi Buijojaj bj- :bdi^bjoos BajBj bj ap
aiuauBnwad oiisodojd jb SBpBijanB^na nsisa sanoiDBgtjsaAm sajBj^
' (fl) BBuiJ^oop SBjjanb^ BjBd osjndnn jamud ja —bijojsiij
bj na ajdtnais a^noo ouioo— o^sondojd ojasjaqsq ms '9ip Biouasa bj
ajqos uotonajB bj jbuibjj jb ojad 'oidaDUoa jap ooijoaj aauíiid ja ra
sBapj sbj ap Bjjoa^ bj ap jopspnnj ja ra —e^jej ns ap uoioBjiraij
bj ap b^ asxBjadsa ap Bja anb oj— anj on s^jB.i^[og *Bapj bj ap
Biouapna^sBJj bj js^an jb tt8oídaouooM ap ojqBq anb ojamijd ja sajajoj
-sijy Á 'BaisijBianí sissispdiq na ^og^3 ja oumojsubji anb ja hojbj^
apjej 6Bm an^ -aisa sas JBna opeuiouajapui opusíap 'Bioua^sixa
ap opout nnSjB aau^j ap UBjqBq anb 'sBjqsjBd SBjam jas napand ou
sajojBA soj anb JBOBjsap ajainb ojos sa^Bj-j^og opsiaunua jbj uoa ojad
í{Z^\) ojoaja unSmn UBijpuaj on oijbjjuoo oj ap 'sajBaj jas usjqap
saJojBA soj anb BqBSajSB anb ajnauíBiJai^ • (i^^l) Bzajjaq bj ap pnjJiA na
SBjjaq SBSoa sbj 'uaiq ja Jod souanq 'sauaiq soj ÍBunpiqBS bj jod oxqss
'oiqBS ja ÍBpiisnf bj jod ojsnf sa ojsnf ajquioq ja '(o^l) oihbs oj ap
5o gp jap pn^tA na SBjnes uos sb^ubs sbsoo sbj ¡ajuaipuodsajjoa jojba
jap Bionajsixa bj auodns sauotaaB sbj ap jbjoui uoioboijije^ bj o^u^na
m 'sapniJiA sbj ap Bpnasa bj ap 'sBpuasa SBjjap ap jop^^psaAm

— 89 —
s a 8st -uuo^j !p 98Z -trnu -ddijj ¡i } ; ''
'91 'I 'I '
P 061
",jnB zu^isixg jap lunejj jap ni
sBp Jqi nz Snzag lap luimiu 'ijazjnM nain^ mi qaijniBn 'niqq3B^ma uapnaiag
na^aj mi •••'aapj aip jaqs bq -napjaM nz ^iUB^ipqjqBM •qonB njapuos
'aaqas ns jubm pnn naqas nz sajqs^ jnu }ip;u • • • jaqs ^ainapaq uanBq^s nz aapj
ai^ *iqa]saq ^apj jap nan^q^g un aq^jaM ^iaiama^ aq^ijina^ia aip jqamjaiA ^si
8iumu^T[i^i&gt; nj^,, :omsiao]Bjd ja SBm opueniua^B anbnnB ^j¿ *d 'tp *do 'iuiohvíi^
'SO *uoppono^ oj ap tioieasod bj ^ oiuaimpono^ jap nopsJianad bj 'omsnii oj X
oun a^namjBpnasa nos sand ^asjBJEdas napand on ba anb bj na buijb jap Bpunjojd*
BdBj Bun na ziej ns anaij^ -ajqtuoq jap joijawi jas un ap ajuspsuoo noisaJdxa
bj -"ouia 'BpnaSijaini bj ap uopojsdo snn sa on 'snuBmni¡ sapnuiA SBpBDiEjj sbj
ap Bnn BpB^ &amp;. SEpo^ ap as^q bj ua ajqn^sap *g anb 'uaiq jap oinaimpouoa J^,,
:sB^qejBd SBjjaq sbisb n opBjnuuo} sq '¿¿ 'jj mapwj 'aaaavf anb bj uo 'opuoj ja na
'aiuappuioa ^o^xai ja na ^op anb nopB^ajdJa^ui bj ns^ijiisnC sbjj^ *ss á ¿9^ *SBd
siujuua^jdjjd^ 3i^^sii(j9 pun }t93(i{^}pjig ^. 'ss X ^Q^ '^Bd *2un^puvjj u^i/3i/u??
jap aapj atQ 'ap;A. 'ONvasaoiig -a -q b naqap as sajBiuamBpun} sanopuijstp SBjsg (9I)
•P • q Z6I •&lt;PD'7 •• •^ P S¿S •!• 'ddÍH ••'^d (SI)
*moubjiuo3 oj Bipo ouanq H oisnf oj biub oun BpB3^
:a 1 -dXi^jn^ -imi¿ ^3 "9j 'j '1 í^ '6 'III -uin 'S3\ -q 19^ -jojj -p f^j -1/307 -i
•P 8SE " P ZSS K&gt;^d "^
Bpuasa,, soiaBuiBjj sojiosou anb oj 'sa o^sa 'sauopo^ o sbsod sbtjba ap
oauuapx oj oms 'jBnpiAipui uopaB o bso^ Bun ap 5ogp ja Bsaja^ut
^j ou sa^Bjjjps b o^a^ "^ojoadsB,, Jpap ajamb ^og^s,, a^namjBj
•aiTT (¿l) SBIia ap Bun Bp^a ap 5og^ ja jB^^pui b sopiSwxp UBjsa
uoiBj^ ap sajouam soSojfip soj sopoi Í8B3 "pniJiA BpBD ap (anb) )i
ja Jod ajuauíajuB^snoD BjunSajd sajBJsj^g jBno ja jod OApora ja a^n^
-ijsuoo oinarapouoD ns Á pniJiA bj axiua jBpuasa u^pBjaj B1 , •
•nopBzijBaí ns ibubjju3
ap souatu apand ou pBpisoijBA bj ap BpuapiAa bj saouoiu^j -(9j) jas
ocdojd ojieann b Bjodjo^ui as anb za^Bipaiuui jbj ua optpuaqajde A
pBpuBjo jbj uoa opBmuinji BJJBIÍ as ^OIBA I3 JBna ja na ^Jijuas,, un o
'ojafqo ja jÍ ojafns ja ajjua BpnBjstp B^jap utib Boijdrat anb ttJ3A,,
un jas apand BAi^mjni U9isuaqajdB b^j 'uaaaiBO sojjanbB anb ap jojba
jb pBpimixojd A zajBiparaui ^un aasod anb 'jojba jap BAiiraim n9is
-uaq^JdB o ojuaiuipouoD ap buioí Bun anb 'ja ap jBnjaaja^ui oiuaimp
-ouod un o jojba jap jaqse ojanr un orasiui oj sa o^¿ -sopBj^ jÍ sopota
sosaaAip ajuupB jojba jap oiuaiiupouoo ja anb Bjuana soniep son is
as.iefadsap apand ojos sisai Bjsa BUBj^ua anb BfopBJBd b^j -a^uapij
-ns U9pipuoa sa anb oms 'pnjjjA bj ap BtJBsaaau uopipuo^ sa jojba
jap ojuaiuipouoa ja anb 0J9S ou buuijb b^ijbjoos BuojDop b^
'(Sl) sapBpHBnD 8B8a op^^^ Jo^bui ua
sasod anb buijb jb 'BsonjJiA sbux A ^buijb jap s^puajod A SBiauap
oraoa zaA bj b sapniJtA sbj b BjaptsuoD 'osa joj "(^g^) ajuauíBUBS
-a^au BztjBaj soj sajojBA soj aaouoo anb ajquioq ja anb 'sa ojsa 'Bjjnp
-iqBS o Bpuap sa pnjjtA spoj anb 'ajuBJouSj oju^no ua 'ojbui A 'oiqBs

BzajBjniBu bj b oubjjuod sa anb ours 'ojbui aaja anb oj ajuauxBUB}
-unjoA aDBij aipeu anb zaA bjjo BJisanniap sou anb oj 'Bpuap sa oumín
is b asaaouoA A BpuBJouSí sa jaaejd ja jod jaauaA asjBÍap :noisnja
-uod ug •SBpipaní sbj ap Bpuap Bjjanbs Jaasod ou ap Bpuanoasuoa
sa s^nad A sajaa^jd aijua U9paaja bjbiu bj anb ojsand 'BpuBJonSí

-nasa) Bpuasa bj ap BzajBjnjBU bj ajqos uopESepui BnnSnin ozijsaj ou
saiBJ^[og oSjBquia mg '(8j) is na ojjaq oj ap nopdaauoa bj á Bjjaq
Bsoa Bun ap uopduasap bj ajjua uopmisip bj japua^na BJBd SBiddijj
ap Bzadjoi a^uaJBdt; bj ajqos ojopuBjjooaj 'Buiajqojd ajsa ap jijjad ja
b opBui^sap Bjsa srtCvui sviddifl jg '^apadsa,, o ttjBsjaAiun

ojucna ua ouanq sa ajquioq ja anb sa 'opnuata b Bi^adaj' sajBj^og
anb JÍ jbjosojij ns opo^ ap sajopsiuaiJO soidpnud soj ap oun 'jsy
•(ggj) jouam jb apuBjS sbui jbiu ja o naiq jb jbui ja juapjd BuBninq

un ouis 'Biouasa bj ap oatup^j un sa o^ *(6l) SBtauap sbj ap Biauap
Bun on A 14Jbui jap A uatq jap Bpuaia bj sa?? —sbjjo sbj anb sbui '^jba
anb bj— sa^Bxsjpg Bsnq anb Bpuap bj san¿ •Btaajqoíd ajuBfa. raas
oajuBjd as m 'oiAjosaj m :oidaonoa jap BaiSoj buuoj bj na m 'Bapj
bj ap BoisjjBjaui Bnuoj bj na xu ojajdjajuí bj o^¡_ • (Bpnasa bj ap Bp

�que sin intento de demostración— que el bien, lo bello y lo justo
son idénticos, y en el Laches (145), que la valentía implica la discre
ción, la justicia y la piedad. En el Protágoras se aborda de frente el
problema, el cual es objeto de sucesivos planteamientos. Primero se
pregunta si la virtud es un todo único en el que justicia, discreción
y santidad son partes o si ellas son sólo nombres diferentes de un
mismo ser. Luego, en forma más intuitiva se quiere saber si son partes
de la virtud como la boca, nariz y demás órganos lo son de la cara,
o como pedazos de una masa de oro que sólo difieren por la canti
dad (146). Finalmente, si los individuos tienen participación en una
u otra virtud o bien si el que posee una las posee a todas (147)-. Y en
este caso, también contra la opinión corriente, representada por Pro
tágoras, que sostiene que un hombre puede poseer una sin las otras
(148), Sókrates va a demostrar la identidad de todas las virtudes.
Las virtudes respecto a las cuales se discute el problema son cinco:
justicia, valentía, discreción (oaxppojúvT)) santidad y ciencia (É7cto-cr|¡A7i)
o sabiduría (oo&lt;pí) (149) que eran las de la moral tradicional.
Pero el sentido de la tesis es universal. Sucesivamente se afirma la

identidad de justicia y santidad (150), de sabiduría y discreción (151),
de justicia y discreción (152). Luego se trata la valentía, que parece
resistir a toda unificación, puesto que hombres injustos o impíos son
valientes. Pero Sókrates demuestra la identidad entre valentía y sa
biduría (153). Y la demostración se basa en la doctrina expuesta
arriba, de que nadie quiere el mal voluntariamente y en la interpre
tación del dictum "dejarse vencer por el placer"(154). Ambas cosas
se explicaron por la dependencia de la virtud respecto de la ciencia
de medir los placeres y dolores, y —como reverso de esa tesis— por
que el mal (obrar) es efecto de una ignorancia. Así, pues, nadie va
en busca de algo que teme, puesto que lo que teme es un mal; de
donde el valiente, si bien afronta peligros, no los considera tales.
Por otro lado, si la valentía es algo bueno, será también agradable,
y el cobarde cuando no sigue el partido de lo bueno, es porque
no sabe lo que hace, por ignorancia de lo que hay que temer. Y como
la valentía es lo contrario de la cobardía y el conocimiento de lo que
es o no temible es lo contrario de la ignorancia, resulta que la valentía
es la sabiduría de lo que es y no es temible (155).

(145)199 c n.
(146)329 e ., 349 a .
(147)329 e."&gt;
(148)Id.
(149)330 b, 349 b: la identidad formal de ciencia y sabiduría resulta de que en laa
dos enumeraciones de conjunto se menciona una vez una y otra vez otra, lo que
confirma Xen. Mem. IV, 6, 7: ím&lt;rcr¡y.r\ oo&lt;pía loxív
(150)330 c - 332 a. "La justicia es santa y la santidad justa". 331 b; pero ante la resis
tencia de Protágoras no se entra a una demostración.
(151)332 a - 333 b: cada cosa sólo puede tener un contrario, y la insensatez se opone a
la sabiduría y a la discreción^ luego...
(152)333 c • 334 c: un injusto no puede ser discreto.
(153)350 e i.
(154)353 a 6.
(155)358 d - 360 e.
— 70 —

La doctrina de la unidad de la virtud, aparte de ser de por sí
una innovación, constituye la reforma más grande que haya padecido
el ethos griego a partir de Hesíodo. Significa que ninguna virtud ais
lada se basta a sí misma, que cualquiera de ellas implica necesaria
mente a las otras, porque no son más que aspectos parciales de un
solo y único bien. Quien posee a una posee a todas, pero, recíproca
mente, quien no posee a todas no posee a ninguna. Y la persona
misma de Sókrates es presentada por Platón y Xenophon como por
tadora unitaria de todas ellas. Al ethos de la justicia ha sucedido el
que podríamos llamar ethos de la integridad (del bien).
Si ahora preguntamos qué entendía por "el bien", en qué con
sistía para él esa identidad de todos los valores (la esencia material
del objeto del saber sobre el que se basa la virtud) nos hallamos ante
un problema de difícil solución. Ante todo, puede decirse que Sókra
tes señaló por primera vez el concepto de "fin de la acción" (156) en
el sentido de fin de la vida, no como término temporal de la existen
cia, sino como meta a "tener en vista" en todas y en cada una de las
acciones. Y Sókrates supone, sin discusión, que ese fin es la felicidad
(ÜSai¡iovía) (157). Pero cuando tratamos de averiguar cómo ha de
llenarse este concepto, los testimonios nos dejan en la estacada. En
el Protágoras el fin está vinculado a los principios del placer y del
dolor. La vida bella y buena es aquélla que procura lo agradable y
evita el dolor (158). Sin embargo, puede afirmarse que, aunque esta
doctrina es puesta en boca del mismo Sókrates, no es la expresión
de su propio pensamiento.' Recordemos que el principio de la dialéc
tica socrática es partir de lo aceptado comúnmente, que una solución
debe fundarse únicamente en lo que el interlocutor tiene por verda
dero (159). Ahora bien, el problema que en conexión con aquella tesis
se discute no es el del bien, sino la opinión vulgar de que es posible
obrar mal aún cuando tengamos conocimiento de lo que es el bien,
y es para refutarla que Sókrates, de acuerdo con su método, parte
de la opinión que el vulgo y Protágoras, Hippias y Prodikos tienen
por verdadera sobre la felicidad: que el bien es el placer y el mal
el dolor (160). Además tal doctrina está en contradicción demasiado
flagrante con el aprecio que él tenía por la discreción y la templanza,
con su afirmación de que los placeres a los que arrastra la intempe
rancia (aKpaoía) son nocivos (161) y, con lo que sabemos de su pro
pia conducta (162). Finalmente, si bien tal hedonismo explicaría la
filiación de Aristippos, haría absolutamente incomprensibles la de
Platón y la de Antisthenes.
Según otros testimonios más abundantes, el bien es caracterizado
por medio del concepto de! lo útil: lo justo, lo discreto, la templanza,
(156)Protag. 353 e, 354 b, c y d. Xen Mem. III, 2, 4.J
(157)Plat. Alcib. I, 134 a. Charm. 173 d s.; Protág. 351 b. Xek. Mem. III, 2, 4; IV, 1, 2.
(158)351 b; 353 e, 354 b c; 358 b s. Xen. Mem. III, 8, 2.
(159)V. supro pág. 60 y l.
(160)Protág. 353 c - 354 c, especialmente 354 c, 355 a, 358 a.
(161)Xen. Mem. IV, 5, 10; 5, 6.
(162)Agregar al elogio de Platón en Symp. el de Xen. Mem. IV, 8, II.
— 71 —

�—u—
'II '8 'AI '"a/(í 'Max *P Ia •rf"-íS n soiyi¿ ap o;8o¡a jb JB^ajSy(^90
"9 'S ^01 'S 'AI W 'Max(191)
•B gS ' SS ' tSE ainamiiií^adsa 'a ^.jE - a ^SE '^Oid(091)
•í X 09 "^?d Djdnt -^(6SI)
•z '8 'ni 'w "x •" q 8S i q tse ' ese íq ise(ssd
'Z 'l 'AI ! 'Z 'III •'* 'N3X 'q IS "?"&gt;-'&lt;/ i"8 P ¿I -u-""f3 -a (,^i '1 -&lt;^!3;k -xvij(¿si)
't 'Z 'III 'm3Vi aX -P -^ a 'q ^^E ' ESE •*&lt;&gt;•'&lt;/(9SI)
'BzuBjdmaj bj 'ojajasip oj 'ojsnf oj :jijn oj ap ojdaauoa jap oipaui jod
opBzuajaBJBa ss usiq js 'ssjuBpunqB sbui sotuoraijsaj sojjo unáag
•sauaqj8ijuy ap bj jC uojbjj
sp bj ea[qisuajdmoaui sjuaniBjnjosqB bjjbij 'sodchjsijy ap uopBijij
bj BUBaijdxa oiuetuopaq jbj uaiq ib 'sjusuijbui^ *(^9l) Bjanpuoa Bid
-ojd ns ap soinaqBS snb oj uoa lA (^aj) boaioou nos (jnnd) btoubji
-sdmaiur bj bjjsbjjb ^nb so¡ b saiaasjd soj anb ap uopBuuijB ns uod
'BzuB[diuai B[ ^ U9pajosip B[ jod Bjuai \9 anb opajdB p uoa ojubjSb^j
opBisBuiop uojo^ipBajuoo ua B^sa ButJjoop ^bj eemapy '(091) Joiop p
[biu p X jaoB[d ^a sa naiq p anb rpBpioipj b^ ajqos BjapepjaA Jtod
aanai^ so^^ipoj^ Á SBiddijj 'sbjoSbiojj á oSjnA p anb noimdo bj ap
aiJsd 'opojaun ns uoo opjan^e ap 'saiBa^og anb BjjBjnjaj BJBd sa Á
'natq ja sa anb oj ap ojuaittnoouoD soiuBáua^ opuBna uriB jbih JBjqo
ajqísod sa anb ^p Je^jnA uoiuido bj ouis 'naiq jap ja sa ou ajnasip as
sisai Bjjanbs uoa umxauoo na anb Binajqojd ja 'uatq Bjoqy • (6Sl) oj^p
-BpjaA aod auaij Joínoojjcaim ja anb oj na ajuauínoiun asjBpunj aqap
upianjos Bnn anb 'a^uaraunraoo opBjdaoB oj ap Ji^jBd sa bdijbjdos boj}
-aajBip bj ap oidiDuud ja anb soiuapjoDa^ 'o^uainiBsuad oidojd ns ap
uoisajdxa bj sa ou 'sajBJj^pg oinsiin jap B^oq ua Bjsand sa Bujjjoop
Bisa anbun^ 'anb asjBiuaijB apand 'oSjBqina uig "(8SI) ^ojop ja bíiab
A ajq^pBJíSB oj Bjnoojd anb BjjanbB sa suanq A Bjjaq BpiA wj 'jojop
jap A jaaBjd jap soidpnud soj b opBjnauiA jsa uij ja svuoSvíojj ja
u^ -EpEOBisa bj ua usfap sou soiuoinpsai soj 'ojdaauoa ^i^^ asasuaj]
ap Btj oinoa JBnSijaAB ap soraBjBjj opuena oj^j *(¿Sl) (rjAOTlirgijs)
p^ppijaj bj sa uij asa anb 'uoisnasip uis 'auodns sajBj^og j^ -ssuopoB
sbj ap Bun Bp^a ua A SBpo) ua mbjsia ua jauaj,, b Bjatn ouioo ouis 'bid
-uajstxs bj ap jBJodniaj ouiuuai omoa ou '^piA bj ap uij ap opijuas ja
ua (9SX) uuopaB bj ap uijm ap ojdaouoo ja zaA B-rauíijd jod ojeuas saj
-Bj5[9g anb asjiaap apsnd 'opoj ajuy -uopnjos jpijip ap Braajqojd un
3jub souiBjjBq sou (pnjJiA bj BSBq as 3n¿ ja ajqos jaqes jsp ojafqo jap
jbijsíbui Bpuasa bj) sajojBA soj sopo^ ap pBpi^uapi Bsa ja bjb¿ bijsis
-uoa anb ua 'wuaiq ja,, Jod B^pna^ua anb soiUB^un^ajd bjoub ig
'(usiq Jap) popiuSatut vj ap soqj^ jbuibjj sotnsjjpod anb
ja opipaans Bq Bppsnf bj ap soijja jy #sBj[a SBpoj ap BjjBjtun ejop^j
-jod oraoa uoqdoua^ A uojbj^ jod Bpeiuasajd sa sajBj&gt;[og ap Biosim
Buosjad bj ^ 'BunSuin b aasod ou SBpoj b aasod on uainb 'ajuara
-Booadiaaj 'ojad 'sepoj b aasod Bun b aasod uain^ -uaiq ooiun A ojos
un ap sajspjBd soj^adsB anb sbui nos ou anbaod 'sbjjo sbj b ajuara
-BUBSaaau Baijdmi SBjja ap BjambjBna anb 'Brasira xs b Bjseq as BpBj
-siB pnjJiA Bun^um anb BaijinSig "opoissjj 3p JijJBd b oSau^ soqja ja
oppaped BÁsq anb apuBJé sbui Braaojaj bj ainjijsuoD 'uopBAOuux Bun
js Jod ap jas ap ajjsdB 'pnniA bj ap pspiun bj ap Bui^joop B'j

— o¿ —
•• 09E - P 8SE(SSI)
• • ESE(.til)
• OSE(ESI)
•ojajoeip jas apand on o^snfni nn :o ^,fj - a (ZSl)
••oaan[ 'uopajjsip B[ b X Bunpiqm b[
b ánodo 98 zajBíuaflUí Bj i 'oiJBJjnoo un Janaj apand ojos bsos peo :q
• " Z(ISI)
•uoioEJlsooiap snn b BJina as ou bjoSojojj ap Bpuai
^isaj i bjub ojad iq IJ •menf pspiiucs b( í bwbb sa Bpiisnt r\n • ^ - a ^jj(0SI&gt;
^11D3 JQ;4OD UlriUlI115| :¿ '9 '\\ -Vlf¡ 'S3\ OUIjnOD
anb O( 'ojio zaA bjio ¿ Bnn zaA snn Buo^uom as ojunfuoj ap sauop^janinua sop
tB[ ua anb ap nnsaa EiJnpiqBS i BiDoap ap [buuoj pepituapi B :q 6ii 'q 0(6H)
PI(Stl)
• 6Z(¿ti)
6^ '"• 6^E(9H)
••• 3 661(S^)
"•

*(SSl) aiqiniaj sa ou A sa anb oj ap sunpiq^^s bj sa
BijuajBA bj snb B^jnsaj 'BpuBJOuSí bj ap oijbjíuod oj sa ajqiraaj ou o sa
anb oj ap ojuaiuipouoa ja A BjpjBqoa bj ap ouBJjuoa oj sa bjiusjba bj
oinoa j^ 'Jauíaj anb ^Bq snb oj ap BpuBJOiiái jod 'aasq snb oj aq^s ou
anbaod sa 'ouanq oj ap optjJBd ja anSis ou opuBna apjBqoa ja A
'ajqBpBJ^B uaiqiuBj Bjas 'ouanq ojb sa biju^jba bj is 'opBj ojjo joj
•sajBj Baapisuoa soj on 'soaSrjad b^uo^jb uaiq ib 'a^uaijBA ja apuop
sp íjbui un sa ani3i snb oj anb ojsand 'aiuaj anb oSjb ap Bosnq ua
ba aipBU 'sand 'isy 'EpuBaouSi can ap ojoaja sa (iBjqo) jbui ja anb
-jod —sisaj Bsa sp osjaAaJ ouiod— A 'saiojop A ssjsa^jd soj jipara sp
Bpuap bj sp ojoadsaj pnjii*. bj ap Bpuapuadap bj jod uojBaijdxa as
SBSoa SBquiy • (f^\)uJaaBjd ja Jod jaauaA asjBÍsp,, tunjoip jsp uopBj
-sjdja^uí bj ua A ajuaraBiJBjur^oA jbui ja ajainb aipBu anb ap 'BqiaaB
Bisandxa BuiJjoop bj U3 BSBq as uopBJjsoraap bj j^ *(Sl) Bjjnpiq
-es A Bi^uajBA ajjua pBpijuapi bj Bajsanraap sajBJ^j^g oja^ -sajusijBA
uos soidmi o sojsnfui eajqraoq anb ojsand 'uopBaijiun Bpoj b Jij9isaj
aaajsd sn¿ 'BijuajBA bj bjbjj as oSan^ '(^Sl) upiaaaasip A spijsní ap
'(ISI) nopajasip A BunpiqBB ap '(oSl) pBpijuBS A sppsnf ap pBpijuapi
bj buuijb as ajuauíBAisaang 'jBSjaAiun 83 stssj bj ap opijuss js oaaj
•jBuopipBJí jbjoui bj sp bbj UBJ3 anb (6^l) (?^oo) BunpiqBs o
(U-riUioi^s) Bpuap A pBpijuBS (li^nSodAroD) u^paaasip 'biju^jba 'Biaijsnf
:oaup uos Braajqojd ja sjnasip as ssjBna sbj b ojaadsaj sapnjJiA sb-^j
•sapnjiiA sbj SBpoj ap pBpijuapi bj jBjjsoiuap b ba sajBJ^jog '(9^1)
bbjjo sbj uis Bun Jaasod apand aaqraoq un anb auaijsos anb 'sejo^bj
-ojj aod BpsjuasajdaJ 'ajuawjoa u^mido bj bjjuo^ uaiqraBj 'oses sjss
ua j^ '(lf\) SBpoj b aasod sbj Bun aasod anb ja is usiq o pnjjiA bjjo n
Bun us u^pBdpijJBd uauaij sonpiAipui soj is 'ajuauíjBui^; '(o^l) p^p
-IJUB3 bj aod uaaaijip oj^s snb ojo sp bsbui Bun sp soz^psd ouioa o
'bjb3 bj ap uos oj soubSjo SBraap A zubu 'Baoq bj oraoa pnjjiA bj ap
saji^d nos is Jaqss aisinb as BAijinjuí s^ra Braaoj ua 'oáan^j -jas ouisuu
un ap sajuajajip sajqoíou ojos uos ssjja is o sajisd uos pBpijues A
uopajosip 'Bpijsnf anb ja ua oamn opoj un sa pnjjiA bj ib Bjunáaad
as oaaraijj -sojuainiBajuBjd soAtsaans ap ojafqo sa jBna ja 'Braajqojd
ja ajuaaj ap BpjoqB as svuoSptojj ja u^ 'pspaid bj A Bpijsnf bj 'uop
-aaasip bj Baijduii bijusjba bj anb '(^^l) setfovj ja ua A 'soaijuapi uos
ojsnf oj A ojjaq oj 'uaiq ja anb —uopBjjsoraap ap ojuajuí uis anb

�la amistad, lo bueno, lo bello, son útiles o son lo útil (163). Pero es
otro error interpretarlos como concepción utilitarista del bien en el
sentido corriente (164). Examinados con cuidado, algunos de esos
testimonios permiten concluir que la utilidad no es considerada como
la esencia o la diferencia específica del bien ni de cada uno de los
valores en particular. En un primer grupo de textos, al predicar de
un valor la utilidad se agrega otro concepto: la conducta discreta es
calificada de recta y útil (¿p$s&gt;í te Kal w^eXíi^o?), la discreción, de
útil y buena, lo bello, de bueno y útil (165). En un segundo grupo
se discuten como dos problemas diferentes la esencia del valor y su
utilidad, la cual es considerada como un efecto (166). Por último,
tenemos un texto referente a la valentía en el que se concluye que
ella es agradable porque es buena y bella (167). Aunque aquí no
se trata de la utilidad, se nos hace claro que Sókrates no siempre
ponía al bien como x a demostrar, sino que a veces era una x la
que se despejaba por medio de él.
Por otra parte, allí donde Sókrates dice que lo bueno es útil,
jamás se sorprende su interlocutor: la acepta como opinión corriente
y no como una doctrina distintiva de aquél (168). Parece, pues, que
si recurre a lo útil para caracterizar a los valores es, como en el caso
del placer, para ajustarse al principio antes mencionado de su dia
léctica. Esto no significa que para él los valores no fueron realmente
útiles. Sin duda que los consideraba así, pero con ello no definía su
esencia, sino lo que luego la escuela aristotélica llamó íStov (propio)
(169). Y como lo propio es reversible con el sujeto, se explica que
Platón haya, a veces, enunciado una equivalencia entre el bien y lo
útil y que Xenophon haya tomado esa equivalencia por una defini
ción. En resumen, podemos decir que lo útil constituye un propio del
bien y un criterio para caracterizarlo ante el vulgo, pero no su esencia.
Finalmente, aún cuando lo útil definiera realmente la esencia del
bien, Sókrates estaría siempre no sólo lejos^sino en el polo opuesto
del utilitarismo hedonista. Pues si ahora preguntamos: lo útil, para
quién es útil? Sókrates responde: para el hombre. —Y quién es el
hombre? —El hombre es el alma. —Y lo útil para qué es útil al alma?
—Para su ciudado (170). Lo útil es, pues, lo adecuado a la salvación
del alma. Podríamos llamar a esta doctrina "eudemonismo del alma"

(163)Plat. Alcib. I, 114 d s., 116 e; Charm. 174 d; Lys. 210 b c; Prot, 332 a, 333 i.
Xen. Mero. III, 8, 3-7; 9, 4; IV, 1, 5; 5, 6; 5, 10; 6, 8.
(164)Es el error de Zeller y eos seguidores, sobretodo de Brochabd que confunde a
Sókrates con Ar¡$tippos.~^
(165)Plat. Prot. 332 a 6, 358 b; Charm. 169 B.
(166)Plat. Charm. 164 c - 165 e, especialmente 165 d, 171 d, 172 d. Xen. Mero. IV, 5, 10.
(167)Plat. Prot. 360 a.
(168)Ver nota (163). El caso de Plat. Prot. 333 d es. en que el sofista admite
que hay cosas bnenas que no son útiles, no significa la negación de la utilidad
como criterio general, sino que quiere decir que cosas que no son útiles a los
hombres, lo son para otras especies.
(169)Porph. Isag. 12, 17 88. Es la cuarta acepción.
(170)Vide supra, pág. 64.
^ 72 —

(171). Pero su resultado es puramente formal y no nos dice nada
sobre el contenido de la utilidad..- •Descartados el placer y la utilidad, las fuentes no suministran
ninguna idea que pudiera ser considerada como contenido del bien.
Y tenemos derecho a pensar que Sókrates nunca dio una definición
esencial del mismo. Sería extraño que si lo hubiera hecho, Platón no
lo hubiera referido. Pero justamente hemos visto que los diálogos que
tienen por objeto una virtud particular nunca llegan a definirla, y
tampoco escribió Platón un diálogo dedicado especialmente al pro
blema del bien en general (171 b). No debe despreciarse tampoco la
circunstancia de que Diógenes Laercio, no contiene ningún testimonio
en ese sentido, mientras que de otros filósofos, especialmente de los
socráticos, expone su principio del bien.- Y cabe, por último, señalar
que el mismo Xenophon, que fue el inventor de la identificación entre
el bien y la utilidad, no le da a ésta la jerarquía de un principio
general: la expone como una de las tantas definiciones morales, des
pués de las de la piedad, justicia y sabiduría y antes de las de la
belleza, valentía y formas de gobierno. Por ello la pretendida inter
pretación utilitarista de la ética socrática va incluso más allá de lo
que estrictamente testimonia Xenophon. Esta ausencia de doctrina
sobre el bien es justamente la razón explicativa de la diversidad de
las escuelas socráticas.- , • .
Sin embargo, yo estoy persuadido de que Sókrates poseía una
clara intuición del bien, que como tal era inexpresable por conceptos.
Me baso en que, si por un lado fue realmente un decbado de todas
las virtudes, como lo aseguran las dos fuentes principales, y por otro
él estaba tan convencido de que la virtud no depende más que del
conocimiento de los valores hasta hacer de esta tesis el contenido
más frecuente y el principio orientador de todas sus enseñanzas, hay
derecho a suponer que efectivamente en sus meditaciones se había
acercado tanto a una intuición plena del bien que había logrado in
corporarlo a su persona. Y algunas alusiones de las fuentes permiten
suponer que en el círculo socrático se admitía una fuente de conoci
miento extrarracional. Laches, al fracasar en sus definiciones de la
valentía, declara que está convencido de que aprehende su esencia,
pero que se le escapa y es incapaz de exponerla (172). Sókrates se
confiesa incapaz de encontrar la discreción por medio del logos, pero
supone que quizá Chármides la posee sin necesidad de los "encan
tamientos" (los discursos) (173). El mismo Sókrates expone una idea
de la amistad que dice obtenida por una adivinación (¿no(jLavxevó|ivo;)
(174), esto es, por una especie de aprehensión directa. Y quizás el
recóndito sentido de la ausencia de conclusión en aquellos diálogos
platónicos, no sea otro que enseñar que el conocimiento del valor
(171)Es frase de Jaecer.
(171 b) La República y el Philebo no exponen el pensamiento socrático.
(172)Plat. Lach. 194 a s.
(173)Plat. Charm. 175 e s.
(174)Plat. Lys. 216 d..•
— 73 —

�L—
. :
•-p 9iz sS-i ••&gt;d (ni)
• ••"s Sil ••nV3 "^vij (¿i)
•s o ni 1^3117 -iva
•O3UJJ3OS o^uainiBSuad ja uanodxa ou oqaji^j p ^ vojjqndau vj
•aaoavf ap ssbjj sa (Ul)
jojba jap ojnaiinioouoD ja anb jsuasua anb ojio as on 'soaiuoiBjd
soSojeip sojjanbB ua uoisnjauoa ap Bpuasn^ bj ap opijuas o^ipuoaaj
ja SBzinb _^_ -Biaajip noisuaip-idB ap apadsa enn jod 's^ ojsa '(^¿l)
(so^^-rio^^iA^-rioicp) uopeuiAipE Bim jod Bpmajqo aoip anb pBjsiuiB b[ ap
eapi Bun auodxa sajBJ^og oinsiin j^j "(¿j) (sosjnasip soj) ttso^naiuiBj
-uBoua,, soj ap pBpisaaau uis aasod bj sapiuuBq[) Bzinb anb auodns
oiad 'aoSoj jap oipaiu jod uopajosip bj jejjuooua ap zEd^oui Bsaijuoa
as sajBj?[9g '(ZLl) Bjiauodxa ap zBdBaui sa A Bd^asa aj as anb ojad
'Bpuasa ns apuaqajd^ anb ap oppuaAuoa Bisa anb Bjspap 'biju^jea
bj ap sauoratuijsp sns na jbsbobjj jb 'saqoB^j •[BuotaBjjBJíxa ojuauu
-ponoD ap a^uanj san BijiinpB as oop^jaos o^nojjD p na anb jauodns
uaiiinaad sajnanj sb^ ap sanoisnp ssiinSp j^ "Buosjad ns bd
-ui opB^So]; BiqBq ^nb naiq pp Bu^^d upioinjuí Bim b ojubj
BjqBi[ ^s sanopejipam sns na ajuaraBAiioaja anb jauodns b oipajap
ÁV\\ 'SBZUBU3SU3 6118 SBpoj 3p JOpBJU^JJO Oldpuijd p Á 0}UOn03JJ SBUl
opraainoa p sisaj Bjsa ap aaoBL[ bjsbij sajopA $o\ ap ojuaxraiaouoa
pp anb sbui apuadap on pn^jiA bj anb ap oppnaAnoa ubi Bcpisa p
OJ)o Jod Á 'sapdi^utjd sajuanj sop sbj ubjü^osb o\ ouioa 'sapnjjiA SB[
SBpoj ap opBqaap nn aiuampai anj opBj nn Jod is 'anb ua O9Bq aj^[
•sojdaouoo Jod ajqBsajdxam bjo [bj oiuo^ anb 'uaiq pp uotamiui BJBp
Bnn ejasod sajBi^^g anb ap opipBnsaad jíojsa oÁ 'oSjBquia uig
'•'-•"SBoiiBiaos SB[anasa sb^
ap pBpisjaAip b^ ap BAi^B^i^dxa uozbj b[ ajuauíBjsnf sa uaiq [a ajqos
Buiajoop ap BpuasnB Bjs^ "uoqdouax Binoraijsai ajuaniBjDiJísa anb
o\ ap Bjp sbui osnpui ba BapBJaos Bi;a b^ ap BjsiJBji{ii;n uoioB;ojd
-jajuí Bpipuajajd bj ojp io¿ "ouJíaTqoS ap sbuuoj jÍ bi;u3[ba 'Bz3^{aq
bj ap sbj ap sajuB A BtjnpiqBS Á Bpijsnf 'pBpaid bj ap sbj ap sand
-sap 'sajBJOiu sauoi^iuipp sbjubj sbj ap Bun ouio^ auodxa bj :jBJaus^
oidpuiad un ap BinbjBjaf bj Bjsa b Bp aj ou 'pBpijpn bj A uaiq ja
ajjua u^pBaijiiuapi bj ap JoiuaAin ja anj anb 'uoudoua^ orasiui ja anb
JBJBU3S 'omijjn aod 'aqsa j^ *uaiq jap oidiauíJid ns auodxa 'soai^Bjaos
soj ap aiuamjBpadsa 'sojosojij sojjo ap anb SBJiuatuí 'opi^uas asa ua
oiuouitjsoj un^uiu aua^uoa ou 'opjaB^ sauaáoiQ anb ap BpuB^sunojp
bj oaodraBj asjspajdsap aqap o^¡_ '(q j¿j) jBJtauaS ua uaíq jap Buiajq
-ojd JB a^uauíjBTaadsa op^aipap oSojBtp un uojbj^ oiqi^asa o^odmei
jC 'Bjjimjap b usSajj Bounu jB^n^ijjBd pn^jiA Bun ojafqo jod uauaij
anb soSojBip soj anb ojsia souiaq ^juaraBjsnf oj^j -opuajaj Bjaiqnq oj
ou uoiBj^ 'oqaaq Bjaiqnij oj is anb oubj}X3 Bjjag -orasiin jap jBpuasa
u^pmipp Bun oip Bounu sajej^jog anb JBSuad b oqaajap somauai j^
*uaiq jap opmaiuoa oinoo BpBjaptsuoo Jas Bjaipnd anb Bapi Bun^uiu
UB^jsiuuuns ou saju^nj sbj 'pBpij^n bj A jaaBjd ja sops^jeasaQ
: • :-'pBpijun bj ap opmaiuo^ ja ajqos
aaip sou ou A jbuijoj ajuauíBjnd sa opB^jnsaj ns oja^ '(j¿j)

— Z¿ ^
•y) -ied 'jfns ap?/1
uaná bj sg -ss ¿j '^[ Sm^ Hdao^
*s^iD3dsa 8BJ^O Bjvd nos oj '^^ajqraoij
soj b saTP? a08 on 9n^ ^BSo^ anb jpap aiatnb aob onis 'jBjauaü! otj3)ij3 onio^
pspijiin ej ^p aop^Saa bj B^i^iu^is ou 4s3ji}n nos oa anb ssuanq seso^ ^bi^ anb
sjimpo bjsijob ja anb na -sb p j -jojj -xvij ap osbo jg '(91) ira JA
•b 09Í ^JOM 'ivia
'01 *S 'AI 'm3K "M3X "P ZLl 'P I¿I 'P S9I jnaraIBpadsa 'a S9I • ^91 w^HO iy^d
•q 691 -V^ '-1 8S '9 • Z f^d '^d
•soddristjy uoo saiB^^og
i apunjnoa anb aavHOoag ap opojajqos 'saiopm3as sns í aanaz ap jo.ua ja sg
•8 '9 !0I '9 ¡9 'S ÍS 'I 'AI !f '6 U'í '8 'III ''W *^X
lJd -3 1 OIZ f^l ^P WI ••"&gt;V3 :•&gt; 911 '• P HI 'I HPIV "Ivlcl
T SS ' ^

(69t)

(891)
(¿91)
(991)
(S9I)
(^I)
(91)

tlBuijB jap ouisinourapna,, BniJjDop Bjsa b jbuibjj souisjjpoj •bui{b jap
uopBAjBS bj b op^naapB oj 's^nd 'sa ji;n cyj "(0¿j) opBpnp ns bjbj^
¿butjb jb jijn sa anb BJBd jpn oj ]^— -buijb ja sa ajqnioq jg— ¿ajquioq
ja sa uainb j^— •ajqmoq ja Bjsd :apuodsaj sajBJjfog ¿jxjn sa uainb
BJBd '[Tin oj : souiBiun^aid BjoqB ib san^ 'B^smopaq omsuB^íjiin jap
ojsondo ojod ja ua ouis sofaj o^os ou ajduois BjjB^sa sajej^og 'uaiq
jap Bpuasa bj ^juamjBOJ Bjamijap jpn oj opusna utib 'ajuarajBui^
•Biauasa ns ou ojad 'oSjnA ja aju^ ojjBzijaioBiBa BJBd oija^wD un A U3iq
jap oidojd un ajín^psuoo jijn oj anb Jiaap soiu^pod 'uaransaj u^ "npra
-ruijap Bun jod BpuajBAmba B83 opBmoi B^Bq uoqdouax anb A Jijn
oj A uatq ja aj^ua Bpua^BAinba Bun opBpunua 'saaaA b 'B^ÍBq uoibj^
anb Baijdxa a^ 'o^aíns ja uoo ajqísjaAaj sa oidojd oj ouioa ^ '(691)
(oidojd) ^igj oniBjj Baijajo^siJB Bpnasa bj o^anj anb oj outs 'Bpüasa
ns Binijap ou ojja uoa ojad 'isb BqBjaptsuoD soj anb Bpnp uxg "sajijii
ajusuijBaj uoianj ou sajojBA soj ja BJBd anb boijiuSis on ojs^j •Baijaaj
-Bip ns ap opBnopuatn sojub oidpnijd jb asjBjsnfB BJBd 'jaasjd jap
osb ja ua oraoa 'sa s^jojba soj b jbzij9jobjbo BJBd jpn oj b ajjnaaj is
anb 'sand 'aaaJB^ "(89J) janbe ap BAijuiisip Buijjoop Bun otno^ ou A
a^usiJJoa uoraido omoa B^daaB bj : joinaojja^ui ns apuajdjos as sbuibí
'jijn sa ouanq oj anb aaip sa^Bjjjog apuop ijjb 'ajjBd bj^o jo^
•ja ap otpaui jod BqBÍadsap as anb
bj x Bun Bja saadA b anb ouis 'jBJjsouxap b x otuoa najq jb Bjuod
ajdrnais ou sajBJ5[9g anb ojBja a^^q sou as 'pBpijijn bj ap bjbjj as
ou inbs anbuny "(¿9J) Bjjaq A Buanq sa anbjod ajqspBJ^B s Bjja
anb ajínjouoa as anb ja ua BjiuajBA bj b aiuajapj o^xa; un ouiaua^
'oraijjn joj '(99J) ojoaja un ouiod Bpejapisuoa sa jsna bj 'pBpijpn
ns A jojba jap Bpuasa bj s^juajajip sBuiajqojd sop orao uainastp as
odnjS opunáas un u^ • (59j) jijn Á ouanq ap 'ojjaq oj 'suanq A jpn
ap 'uopajasip bj '(SotIj^sí^^ jj 31 sm^d^) jijn Á Biaaj ap BpBaxjijBa
sa B^ajastp B^anpuoa bj :o^daauoa ojjo b83j^b as pBpijijn bj jojba un
ap JBOipajd jb 'aojxaj ap odnjS jamud un n^ uc^naiijBd n^ s^jojba
soj ap oun BpBa ap m uaiq jap Baijiaadsa- spuajajip bj o Bpuasa bj
omoa BpBJapisuoa sa ou p^pijnn bj anb Jinjonoa ua^inuad soinonnísaj
sosa ap sounSjs 'opBpma uoa sopBuiuiBx^ '(^j) ajuaiuoo opijuas
ja ua uaiq jap BjsiJBijjijn uopdaauoa ouiod sojjBjajdjajuí jojj3 ojjo
sa ojaj '(9j) jiin oj uos o sajpn uos 'ojjaq oj 'ouanq oj 'pBjsiuiB bj

�Vide el N.

nunca se obtiene de una vez para siempre, como si pudiera acumu
larse en los receptáculos del lógos, sino que es preciso investigarlo
constantemente, con renovado impulso, para aprehenderlo en su
esencia.

Podemos ahora exponer los aportes de Sókrates a la filosofía
del derecho y del estado.
Recordemos que no abriga ningún propósito de reformar la es
tructura social o política de la comunidad. El mejoramiento de
ésta ha de ser el efecto de una reforma moral del individuo. Para
ser buen político y buen ciudadano hay que ser hombre de bien.
Pero, a su vez, ser hombre de bien implica cumplir ciertos deberes
políticos. Ante todo hay que vivir en un estado ya como gobernante
ya como gobernado, y no, extranjero en todas partes, como era la
práctica de los sofistas, de la cual Aristippos hará su ideal (175).
Luego hay que prestar algún servicio a la patria, porque de su bien
depende el de los individuos. Así recordaba los derechos de la co
munidad sobre el individuo, cada vez menos atendidos en la última
parte de la guerra del Peloponeso. Y en esa época de derrota militar
y de decadencia íntima, Sókrates, para estimular su regeneración,
destaca como modelos las instituciones, el poder y la nobleza de Persia y Lacedemonia, de los que dice que sólo podrán ser superados
por el ejercicio y el saber, y evoca las virtudes de los antiguos atenien
ses a las que propone retornar (176).
En el estado las tres profesiones más valiosas son la de labrador,
la de médico y la de político (177), cuyas funciones corresponden
a la producción de los bienes según la jerarquía socrática: riquezas
exteriores, salud del cuerpo, salud del alma (178).
Sókrates nos ha hablado de algunos valores que tienen relación
con la política, aunque sin haber desarrollado una doctrina firme
sobre ellos.
El orden (suvo(ita) es mencionado a propósito de Lacedemonia,
como el principio de su organización estatal (179). Lo que distingue
al estado ordenado es que estima a la virtud por sobre todas las
cosas (180).
La discreción (oíoippoaúvri) es también un principio del estado
bien regido (181). Hemos visto que en el Alcibiades 1 ella consistía
en conocerse a sí mismo, en preocuparse por su alma (182). Pero en
el Charmides, el joven que da el nombre al diálogo dice que la idis(175)Xek. Jifero. II, 1, 12 ss.
(176)Plat. Alcib. I, 124 b; Xek Mem. III, 5, 9 ss.
(177)Xen. Mem. III, 9, 15.
(178)Plat. Alcib I, 132 e.
(179)Plat. Hipp. roa/. 283 e.
(180)Id. id. 284 a.
(181)Id. Charm. 162 a.
(182)130 e, 131 b, 132 c.
— 74 —

creción consiste en que cada uno haga lo suyo (183), definición que
coincide con la exigencia que en el Alcibiades I enuncia Sókrates de
la justicia (184) y que será la de la República (185). Pero en el
Charmides "hacer lo suyo" significa que cada uno obra sólo para su
uso personal, tejiendo sus propios vestidos, fabricando sus zapatos, etc.,
sin hacer nada para los demás (186). Aunque la definición es recha
zada, estos testimonios nos indican que no había una distinción clara
entre la discreción y la justicia.
Pero explícitamente es la justicia la que Sókrates considera nor
ma de la comunidad política y del gobierno (187). Sin embargo es
un punto delicado establecer exactamente su concepción al respecto.
Según Xenophon, la justicia es identificada con la legalidad. En una
conversación con Hippias, Sókrates dice que "lo que es legal es justo",
refiriéndose expresamente al derecho positivo decretado por los ciu
dadanos del estado sobre lo que se debe hacer y omitir. El que obra
legalmente es justo, el que ilegalmente, injusto (188). La insistencia
en demostrar que "es lo mismo lo justo y lo legal"(189), parece
significar una reacción contra aquéllos que como Antiphon o Hippias
negaban o estimaban en poco al derecho positivo, al que oponían
la naturaleza como norma superior (190). Pero Sókrates no debe
ser considerado como un positivista jurídico a lo Protágoras o como
el Anonymus Jantblichi. Y el propio Xenophon se encarga de eviden
ciarlo, cuando, en el mismo diálogo con Hippias, Sókrates admite la
existencia de leyes no escritas, cuyos autores son los dioses y no los
hombres. Su origen divino se demuestra porque, siendo iguales en todos
los países, loa hombres no han podido reunirse para dictarlas. Además,
difieren de las escritas en que los que violan éstas a veces se sustraen
a toda sanción, porque las desafían o se ocultan, mientras que los que
violan las no escritas reciben siempre una sanción justa. Así, los que
violan la prohibición del incesto, obtienen una posteridad degenerada;
los que no pagan a sus bienhechores son abandonados por sus amigos.
Estas sanciones naturales son el signo de la providencia divina, y sus
leyes, la obra de un legislador superior al hombre (191). Y como
las leyes de los dioses no pueden no ser justas, resulta que también
los dioses quieren que lo justo y lo legal sean lo mismo. Pero esta
conclusión es equívoca, porque "lo legal" significa ahora "leyes no
escritas" y antes se refería al derecho dictado por los hombres. No se
borra, pues, la diferencia de ambas clases de leyes, y la ecuación jus
ticia = legalidad ya no significa positivismo.
Los testimonios de Platón tampoco permiten reducir la justicia
(183)
(184)
(185)
(186)
(187)
(188)
(189)
(190)
(191)

161 b.
127 c.
433 a, d s.
161 e s.
Plat. Alcib. I, 108 d-109 c.
Mem. IV, 4, 12 8. IV, 6, 5 s.
Id. IV, 4, 18
2 de esta Revista, pág. 237 y s.
Xem. Mem. IV, 4, 19 ss. Aunque a veces es Hippias el que habla, se trata de conclusiones de lo dicb o por Sókrates.
— 75 —

�•s^ 6 'S

— sz, —
*8aicj^fog jod oq^ip I P 83UOI8
npuoo ap B1BJ) as 'B|qBi| anb ¡a SEiddijj sa sa^aA b anbuny '88 51 '^ '\
M3X
•s i i^z -ÍBd 'bjsiasjj Bisa ap ^ oN Ia aP^
81 '^ '1VI "P/
•s s '9 'AI "9 Zt ' 'AI •1U3j^
• 601-P 801 'I •9P/K •IV1^
*B
191
•s p '• E^
• ¿^i
q 191

(161)
(061)
(681)
(881)
(¿81)
(981)
(E8I)
(t&gt;81)
(81)

eppsnC bj jpnpaj uaiiuuad oaoduiBi uojbj^ ap soiuoiupsa}
•oinsiAijisod BoijiuSis on vA pBpijBaj=Bpp
-snf uopBnaa bj A" 'saXaj ap sasep sBqmB ap Bpuajajip bj 'sand 'B
as o^^ •sajqmoij soj jod opBjaip ouoajap jb Bjjapj as sajuB ^ ^
ou sajíaj,, bjoub BaijiuSis 41JB¿aj oj,, anbjod 'BOOAinba sa uoisnjauoa
Bisa oja^ •orasiui o[ u^as jbS^j oj A" ojsnf oj anb uajainb sasoip so[
uaiqniBi anb Bjjnsaj 'sBjsnf ^as on uapand on sasoip soj ap 8a.iCaj sbj
orno j^ "(I6l) ajquioij jb joijadns jopsjsiSaj nn ap Bjqo bj; 'saj(a[
sns Á 'BuiAip BpnapiAOJd bj ap ouáis p nos safeanjBu sauopnBS SBjs^
sns Jod sopBuopasqB uos sojoqoaquoiq sns b ne^^^d on anb so^
ppBpijajsod Bun uauauqo 'ojsaoni pp u^piqiqoad bj hbjoia
anb so[ 'jsy 'Bisnf uopuss Bun ajdmais uoqpaj SBjiaasa on sbj ubjoia
anb soj anb SBajuaiui -ubijiioo as o asijBsap sbj anbjod 'uopuBS ^poj b
uaBJjsns as saaaA b sBjsa ubjoia anb soj anb na SBjiaosa sbj ap uajaijip
'sBraapy •SBjJBí^ip BjBd asamnaj opipod ubi{ ou s^jquioq so[ 'sasiBd soj
sopoi ua sa^Biiát opnais 'anbjod Bjjsanuiap as ouiAip n^Siio ng -sajqinoq
soj ou Á sosoip soj uos eojojtiB soAna 'se}ijasa ou sa^aj ap Bpuajsixa
bj ajirapB sajBJ5[9g 'SBiddijj no^ oSojeip oiusiia ja ua 'opuBna 'ojJBp
-uapiAa ap Bá.iBaua as uoqdoua^ oidojd ja j^ •íi^i^^íM/' sntuÁ, uouy ja
oinoa o sbjoSbjojj oj b ooipijnf BjstAnisod un omoa opBjapisuoa jas
aqap ou Ba^Bjjf^g oja^ • (061) Jouadns buijou ouioa BzajBjnjBu bj
uBiuodo anb Jb 'oAijisod oqoajap jb oaod ua UBqBuipsa o
SBiddijj o uoqdijuy ouioa anb sojjanbB Bjjuoa uotaasaj bqii
aaajsd '(68l)IB^9I I -^ ojsnf oj omsim oj sa,, anb JBJjsouiap ua
Bpuajsisui Bq '(881) ojsnfui 'ajuarap^Sají anb ja 'o^snf sa ajuauíjBSaj
Bjqo anb {^ "jijuuo A aaa^q aqap as anb oj ajqos op^jea jap souBpBp
-np soj Jod opBjajaap OApisod oipajap jb ajuauíBsajdxa asopua^íjai
'ttojsnf sa jB^aj sa anb oj,, anb aaxp sajBjjj^g 'SBiddijj uoa uppssjaAUOD
snn u^ "pBpijB^aj bj uoa BpBaijpuapt sa Bpusnf bj 'uoqdoua^; un^ag
•ojaadaaj jb uopdaouoa ns ajuaaiBjoBxa jaaap^B^sa op^ai^ap ojund un
sa oSjBqraa uig '(¿81) oujatqoS jap A Bopijod pBpiuntiioa bj ap bui
•jou Bjapisuoa sajsj^pg anb bj Biaijsnf bj sa aiuauiBjpi[dxa oj^j
•Bpijsnf bj Á uppajasip bj ajjua
uopupsip Bun BtqBij on anb UBoipui sou soiuorapsaj sojsa 'spsz
sa uopraipp bj anbuny '(981) sBuiap soj BJBd Bp^u jaaEq uis
'•aja 'sojBdBZ sns opuBaijqBj 'soppsaA soidojd sns opuoifaj 'jsuosjad osn
ns BJBd ojos Bjqo oun Bp^o anb boijtuSis uo^ns oj jao^ij,, S3pituwpt¡j
ja ua oja^ "(S8l) ^otjqnday bj ap bj Bjcas anb A (^81) Bpijsnf bj
ap sajBJjj^g Biaunua j S3ptriqpjy ja ua anb BpuaSixa bj uoa appuioo
anb uopmijap '(^81) ^ns I b^bij oun Bp^a anb ua ^jsisuoa nopaaa

• zn 'q m * oei(^si)
•b 29t -tujDi^^ pi(i8t)
•• nz pi pi(oso
• E8Z •^" &lt;ld1H -^".!(6¿I)
• ^EI 'I H"W '^^M(8¿I)
"SI '6 'III •'^ -aX(¿it)
x ¡q ni l imv ^^d(9¿i)
•ss Zl '! ii m^^ -Max(Sil)
-sip bj anb aoip oSojBip jb aaquiou ja Bp anb uaAof ja 'saptiuuvyj ja
na oja^j * (^8I) buijb ns jod asjsdnaoajd ua 'oiiisiin je b asja^ouoa ua
Bi^STSuoa Bjja j sapmqiojy ja na anb ojsia souiajj • (J8I) opiSaj uaiq
opBjsa jap oidpuud un uaiquiBj sa (UAnood^pic) uopaaasip vj
'(081) 8B8oa
sbj sBpoj ajqos jod pnjjiA bj b uinpsa anb sa opBuapjo opB^sa jb
anSm^sip anb o^ '(6¿^) jBjBjsa uopBziuBSjo ns ap oidpuiad ja ouioa
'BiuoniapaaB'j ap o;isodojd b opsuopuaui sa (jirioAn^) uapjo j^
•sojja ajqos
auuij BuiJioop Bun opBjjoJjssap aaq^q uts anbuiiB 'Bapjjod bj uoa
uopBjaj uauap anb s^jojba sounSjB ap opBjqB^ bij sou sajBJ3[og
"(8¿l) buijb jap pnjBS 'odjano jap pnjBS 'saaoiaajxa
SBzanbij :BapBjaos BinbjBjaf bj un^as sauaiq soj ap uopanpojd bj b
uapuodsajjoa sauopunj SB^na '(¿¿j) oopijod ap bj A ooipam ap bj
'JopBjqBj ap bj uos sbsoijba sbui sauoisajojd saj^ sbj opB^sa ja u^
"(9¿l) JBUJo^aJ auodojd anb sbj b sas
-naiuajB sonSpuB soj ap sapn^jiA sbj BaoAa A 'jaq^s ja A oppjafa ja jod
sopBJadns jas UBjpod ojos anb aaip anb soj ap 'BinouiapaDBrj A bis
Bzajqou bj A Japod ja 'sauoran^psux sbj sojapoiu ouioa Bae^sap
ns JBjnmijsa Bjsd 'sajBJ5[9g 'buiijui Biauapsaap ap A
jbíi[iui Bjojjap ap Baoda Bsa ua j^ 'osauodoja^ jap Bj.ianá bj ap a^jsd
eniijjn bj ua sopipuajB souara zaA Bp^o 'onpiAipui ja ajqos pBpiunra
-oa bj ap soqaajap soj Bq^pjoaaJ jsy "s^npiAipui soj ap ja apuadap
uaiq ns ap anbjod 'BjjjBd bj b opiAjas unSjB asjsaad anb ^bij
•(S¿j)jBapi ns bjbij soddpsjjy jsno bj ap 'sbjsijos soj ap
b[ BJa omoa 'sajJBd SBpoj ua ojafuBjjxa 'ou A 'opBuiaqoS omoa b^
ajnBujaqoS omoa ^A opBjsa un ua jiaia anb ^sq opoj a^uy -soDijijod
sajaqap sojjap Jijduina BDijdrai uaiq ap ajqiuoq jas 'zaA ns b 'oja^
•uaxq ap ajqinoij Jas anb jí^q ouBpBpnp uanq A oaijjjod uanq jas
bjb^ ÉonpiAipui jap jbjoui Buuojaj enn ap ojaaja ja jas ap bij Bjsa
ap ojuaiuiB-iofaiu j^ "pEpranuioD bj ap Bapijod o jspos BJnjanj^
-sa bj JBHUOjaj ap oiisodojd unáum BoqB ou anb soiuapjoaa^
•ops^sa jap A oq^ajap jap
BIJOSOJIJ BJ B S31BJJ[Og ap SajJodB SOJ JdUodxd BJOIJB SOHiapOJ

•Bpuasa
ns ua ojjapuauajdB BjBd 'osjndrai opBAonaj uoa 'ajuauíaiuBtsuoa
ojjB^psaAui ospajd sa anb oms 'so8p2 jap sojnasidaaaj soj na asjBj
-nninaB Bjaipnd is omoa 'ajdmais bjb¿ zaA Bun ap auapqo as eaunu

�exclusivamente al cumplimiento de la ley. La justicia no es como
un idioma, que uno aprende sin quererlo, sin necesidad de maestro,
sino que, como todas las virtudes, es una ciencia. Pero ya hemos visto
que el verdadero saber implica la uniformidad de opiniones y que
la prueba de que un grupo de hombres ignora algo es la disparidad
de convicciones sobre ello. Ahora bien, en materia de justicia y de
injusticia es donde existe mayor divergencia en la mayoría de los
hombres, divergencia que se traduce en disputas y luchas. Así lo
atestiguan los poemas homéricos y las actuales guerras entre los grie
gos, cuyo motivo ha sido la discusión en torno a lo justo y lo injusto
(192). Según esto, la justicia no puede consistir en la legalidad,
puesto que no existía un derecho positivo común entre griegos y troyanos, ni entre los distintos estados helenos. Los principios invocados
eran siempre leyes divinas o naturales (193). Más directamente re
sulta la admisión de principios independientes del derecho positivo
allí donde Sókrates distingue en materia de instituciones jurídicas lo
que es realmente bello y lo que parece tal a la opinión de los hom
bres. Ignorantes de su esencia, -éstos discuten-y se querellan constan
temente sobre ese problema, tanto en la vida privada como en la
pública (194). Lo bello no significa aquí un valor específicamente
estético, sino lo valioso positivamente en general, que en relación con
lo jurídico es lo justo (195). Finalmente Sókrates afirma que es inelu
dible la obligación de obedecer a Dios antes que a los hombres (196).
Del conjunto de estos testimonios parece poder concluirse que Só
krates no concibió la justicia como el mero cumplimiento de las leyes
del estado, puesto que admitía, con independencia de éstas, otros
principios directores de la vida en comunidad. Pero si podemos lla
mar a éstos "el derecho natural de Sókrates", es preciso advertir las
diferencias que presenta con el de los sofistas. Mientras para éstos su
fuente es la naturaleza empírica del hombre en un sentido práctica
mente ateo, para aquél su fuente radica en esos seres personales que
son los dioses. Además, mientras los sofistas acentúan la oposición
entre ambos derechos, presentando al positivo como vinculador e in
justo, y al natural como liberador e igualador (197), Sókrates se es
fuerza en reducir la oposición al mínimo, y llega a fundar en la justicia
exigencias más estrictas aún que las que imponía el derecho positivo.
Alcanzamos aquí a una de las más notables innovaciones de la doctrina
socrática. El derecho positivo ático distinguía entre injusticia (aSiKia)
y antiinjusticia (ávxaS^ía). Esta última consistía en una injusticia
realizada como reacción frente a una injusticia originaria. La injus
ticia era ilícita, pero la antiinjusticia, lícita (198). A estar al testi(192)Plat. Alcib. I, 111 a • 112 c..
.
(193)Vide supra los testimonios en los trágicos.
(194)Plat. Htpp^ maj. 294 c d.•
(195)Esto resulta no sólo del contexto del Hippias majus, sino también de Alcib. I, 115
a ss., y Crit. 48 b, donde se afirma la identidad de lo bello y de lo ju6to.
(196)Plat. Apol. 29 d, 29 a, 37 e.
(197)Vide supra sobre Hippias y Antiphon.
(198)Antiph. Oxyrh. pap. XV. 120 (Pap. 1797) y de caed. Herod. 13.
— 76 —

monio de Xenophon, no otra habría sido doctrina socrática al poner
la distinción entre amigo y enemigo como criterio director para dis
criminar lo justo de lo injusto, puesto que el daño al enemigo es
antiinjusticia. Sókrates habría sentado que es valioso hacer el mal a
los enemigos y el bien a los amigos, ya sean del estado o del individuo
(199). Así, la ingratitud, el engaño, el hurto y el saqueo, la subyuga
ción, son justos contra enemigos, injustos contra amigos (200). Es
cierto que a continuación sostiene Sókrates que las mismas acciones
pueden ser también justas contra los amigos: es lícito engañar a los
soldados para devolverles el ánimo, mentir al hijo para que beba un
remedio, hurtar el arma del amigo para que no se suicide (201). Pero
con ello Sókrates sólo quiere desconcertar a Euthydemo demostrán
dole su ignorancia, pues finalmente también con esas acciones se hace
un bien a los amigos. En el fondo sigue en pie la distinción del amigo
y del enemigo, de la injusticia y de la antiinjusticia.•
Pero según Platón la doctrina de Sókrates es otra (202). En la
cárcel, mientras aguarda el día de su muerte, enseña a Kritón que
todo mal que se hace a otro es una injusticia, que nunca se debe
obrar injustamente, que hacer mal a alguien, en cualesquiera condi
ciones, aun cuando las consecuencias sean peores para el que obra,
es siempre una injusticia. Rechaza la distinción jurídica entre injus
ticia y antiinjusticia. Ésta es también ilícita. Y es perfectamente cons*
cíente de que su tesis no es la admitida corrientemente: "sé que pocos
hombres están de acuerdo con ella y que pocos lo estarán" (203).
Antes de exponer las consecuencias de esta tesis vamos a referir
nos a otro valor de la comunidad que menciona Sókrates. Ya hemos
visto que una exigencia de la justicia es que cada uno haga lo suyo.
Del cumplimiento de la justicia surge el nuevo valor de la concordia
(ójjLÓvoiot) o amistad ciudadana (204). Es un valor consecutivo de
la justicia. Implica la unión de los ciudadanos en el cumplimiento
del derecho y excluye todo odio y espíritu de facción. Al realizarse
en el estado se realiza también en cada individuo y en los individuos
entre sí. De su presencia resulta la buena administración, el buen fun
cionamiento, el poder y la felicidad del estado (205).
Sókrates no se planteó el problema de las relaciones jerárquicas
entre los valores, pero a menudo se refiere al que considera el valor
supremo. Según Platón es la justicia. Sókrates declara que la ha con
siderado siempre por encima de todo (206), y en la prosopopeya
(199)Mem. II, 3, 14; II, 6, 35.
(200)Id. II, 2, 2; IV, 2, 14 ss.
(201)Mem. IV, 2, 17.
(202)Filológicamente la opción por una u otra interpretación es imposible. En este sentido
tiene razón Zeller, II - 1, 143. Tampoco es demostrable, como quiere Plat. VI, p. 181
que Sókrates haya evolucionado de la primera opinión a la segunda. Si opto por
la interpretación platónica es porque, de acuerdo con el criterio sentado al comienzo,
es la que mejor concuerda con el sentido heroico de la existencia socrática.
(203)Crit. 49 a - d.
(204)Plat. Alcib. I, 127 b 6.
(205)Plat. Alcib. I, 126 b ss. Xen. Mem. IV, 4, 16; III, 5, 16.
(206)Plat. Apol. 32 e.
— 77 —

�— II —

•91 's 'ni ;9i '^ 'ai

• Zí m q 9zi 'i •8 q ¿ZI 'I -?

-xvij

8 Bpuaisixa e{ ap oaiojaq opimas ^3 uo^ ^pjan^ao^ jofam anb b^ sa
'oznannoa jb opBin^s oijsjuo ya uoo opjsnoB ap 'anbjod sa B.i;uoiB[d uopei^jdjam; B[
jod oído ig 'Bpan^^s v\ b uoiutdo Bjaunid B{ ap opBuopn^oAa B¿Bq 8a)Bj3jog anb
181 '^ 'IA '-^^^d 3J3^nb oiQO3 'aiqBJ^souiap sa o^odiuB^ *^^^ 'I ' II 'HSTiaz uozbj auai)
opimas a^ea u^ ^jqísodtm sa oo^Biajdjaim bjio n Bun jod uopdo B[ 3juaraBj;iJo|0[i^
. "¿I 'Z 'AI '•
• H '^ 'AI ¡Z 'Z 'II P/
"Sí '9 'II :n 'S 'II ^í

(90^)
(soz)
(W)Z)
(60Z)

(ZOZ)
(102)
(00Z)
(661)

Bjíadodosojd bj ua A '(90^) opoi ap Biupua jod a-^lmais opsjapis
-uoo Bq bj anb Bjejaap 8a^Bj3[9g •Bioijsnf b-[ 83 uojBfjj un^ag -ouiDadns
jojba ja BaopisuoD anb jb ajaijaj ^s opnuain b ojad 'sajojBA so[ aajua
gBainbjBj^f sauopejaJ sbj ap Btnapqojd ^ o^jnB^d 38 ou

"(SOS) opBjsa pp pBpprpj b^ ^ j^pod p 'o
-unj n^nq p 'nppBJisrainipB Buanq B[ Bjpnsaj Bi^uaaajd ns 8q 'ib
sonpiAipai so[ ua ^ onpiAipui spe^ na uaiqiuBj bzt[B3j as opBjsa p na
asjBzi^aj ^y "nopoBj ap njojdsa Á oipo opoj aÁnpxa Á oipajap pp
ojuairaipinino p na souBpBpnp eo^ ap uoiun bj Boi^draj •Bpi^snf v\
ap OAtjnoasuoa jo[ba un s^ • (f^0) BUBpBpnto pBjsuuB o (ioaot)o)
Btpjoauoa ^\ ap jo[ba OAanu p aájns Bioijsnf v\ ap ojuouuifdinno p(j
•o^ns o[ b8bi{ oun Bp^^ anb ea Btoijsnf v\ ap BianaSixa can anb ojsea
soiuoi[ b^ #saiBj3[os Buopnara anb pBpiunuioa b¡ ap jo^ba oj^o b son
-Jijajaj b souiba sisa} B)ea ap sepuanaasuo^ se[ jauodxa ap sajuy
' {0Z) nBJBjsa b^ soood anb Á B^p uoo opjanoB ap uB^sa sajqraoq
so^od anb as^ : a^uamajnaiJjoa BpiiiuipB B[ ea ou sisaj ns anb ap ojiioio
-suoa ajuaraBioapad sa j^ -Bípj[i uaiqniBj sa B^sg[ 'Epiisn^ui^uB Á btdij
-snfuj ajiua BDipjjnf uppniisip b^ BzBipajj -^pij^nfui Bun aaduiais sa
'vuqo &amp;nb /a vuvd sauoad tinas sviouanoasuoo svj opuvno uno 'sauoio
-ipuoo vuambsajvno ua 'uainojB b pm Jsa^q anb 'aiuoaiBjsnfui jsjqo
aqap as vounu anb 'Bpijsnfui Bun sa ojio b ^oBij as anb p^iu opoj
anb ucnij^^ b Buasua 'ajjania ns ap Bjp ja BpjBnáB SBjjuaim 'pajea
BI U3 "(20Z) BJ^ 8a 8lBJ3[9g ap euijjaop b¡ upjBj^ un^as ojaj
•BpilsnfunjuB B[ ap A Bioijsnfui b^ ap 'oáiuiaua pp A
oSiiub pp uopuijsip b^ aid ua an^is opuoj p ug -so^iuiB so[ b uaiq un
aa^q as sauopas sssa uoa uaiqiuBj ojuaia^uij sand 'bioubjouSi ns ajop
-UBj^8omap omapÁqjng b jB^jaauoasap ajainb o^os sajBJ^jog o¡p uoa
oaaj *(x0^) 3PÍíns aB on an^ BJBd oStniB pp buijb p iBjJnif 'oiparaaj
un Bqaq anb BJBd ofiq p^ Jijuara 'ouiiub p sa^^AjoAap BJBd sopupjos
so^ b JBue^ua ojiaj[ sa :so3iuib boj Bjjuoa SBjsnf uaiquiB^ jas uap'and
sauopaB BBuisTuí sb[ anb sajBJ^^og anapsos uopBnupuoa b anb ojjap
83 ' (00^) soáiuiB Bj^uoa o^snluí 'so^imana Bj^uoa sojsnf nos 'uoio
-B^n^qns b¡ 'oanbBS ^a Á ojjnq p 'oubSu^ p 'pniíjBjSur bj 'jsy "(661)
onpiAipur pp o opB^sa pp UBas bá 'soáiuie so[ b uaiq p Á. so^uuaua eo\
b p^ra [a Jaasq osoi[ba sa anb opB^uas BjjqBq 83}Bj?jog •BioijsnfniTjUB
sa oSimaua p ouep p anb ojsand *ojsnfui oj ap ojsnf o[ jBuimija
-sip BJBd Jo^aajip ouajua ouioo o^icuaua jÍ o^tuib ajjua uoiaupsip b[
Jauod pj BanBjaos BuiJiaop opis BjjqBq bjjo ou 'uoqdouax ^p oraoui

9¿ —
"SI P0JH T300 aP ^ (¿6¿I •&lt;I'&lt;1) OZI -AX dod 'V^O -HdixNV(861)
•uoqdijuy i SBiddij^ 3jqos vidns apjy^(¿61)
;• Lt '8 6Z 'P 6Z 1&lt;IV -i^d(961)
•ojsnf oj ap i o^q oj ap pspiiuapi bj BmJtjB as apnop 'q gp -jjj^ A. '-98 b
Sil 'I '9P1V 3P n?!qt^Bi ouis 'siilvw svidd;¡¡ [3p oixaiao^ pp o]os on Ei(nS3j ois^(S6I)
•p fB •( t(WiH 'm^(t-61)
•so3i8bji o[ na soiuomus^i 8O[ nudns apty{(61)
'• ZII " • III 'I VnV "^"d(Z6O
p jBjsa y *(36l) B1Í3J[ 'BpiísnfuiíjuB b^ ojad 'Bjpt^i Bja Bpij
-snfm wj "BiJEaiSiJO Biausnfui buti b ajuajj uopa^aj ouioa BpBzip^aj
Bpx^snfui Bun n^ Bj^stsnoa Binppn Bjs^ •(tjujiiu) BiaijsnfuiijuB A
(xnxigs) Bpij8nfai ajjua Bjn^uijsip ooijb OAijisod oqaajap jg -BaijEjaos
BuiJiaop bj ap sauopBAOuui sap^Bion sbui sbj ap Bun b inbB souiezuBOfy
•OApisod oqaajap p Biuoduii anb sbj anb une SB^aiJ^sa seui sspuaSixa
Biojisnf B[ ua JBpunj b Bi^a[[ A 'oiuiurtu jb uopisodo b[ jpnpaj ua ezjanj
-sa as sajBj5[og '(¿61) ^opBpmSi a Jopcjaqi^ ouioa pjnjBu [b A 'oisnf
-ui a JopB^nauiA omoa OA^isod ye opueiu^sajd 'soipajap soquiB ajjua
uopisodo bj UBnjuaaB sbjsijos soj SBJiuaiui 'sBuiapy 'sasoip soj nos
anb sa^uosJod sajas sosa ua Baipej aiuanj ns pnbB BJBd 'oajB a^uain
-Bap^Bjd oppuas un na ajqmoq pp BaiJidraa BzapjnjBu v\ sa a^uanj
ns sojsa Bjed sejjuaip^[ 'SBíeijos so^ ap p uoa B^uasajd anb sBpuajajtp
8B^ JijJaApB ospajd sa '4tsajBJ5(9g ap pjnjeu oqaajap p,, sojsa b jbui
-B[j souiapod is oja^ •p^piunuioa ua BpiA B[ ap saaojaajip soidpuijd
boj^o 'SBisa ap Bpuapuadapui uoa 'BjjinipB anb ojsand 'ope^sa pp
sa^a^ sb[ ap ojuaimipiuina ojaui p omoa Bppsnf v\ oxqpuoo ou
-og anb asjinpuoa japod aaajBd soinouipsaj sojsa ap oiunfuoa
"(961) sajqraoq so[ b anb saiuB ^oiq b jaaapaqo ap uopB^ip^o b[
-npui sa anb buijijb sajej5[9g ^iuauíiBui^ *(S6t) oisnf I 9^ oaipwnf o[
uoa uope[aj ua anb 'pjauaS ua ajuauíBAijisod osoijba oj outs 'oapa^sa
ajuauíBatjtaadsa jo^ba un inbB boijiuSis ou ojpq &lt;kj • (í?6l) B3ílan&lt;^
bj ua ouio^ BpsAiad BpiA B[ ua ojuBj 'Biuajqojd asa ajqos ajuaiua}
-uBjsuoa ue^pjanb as ^-uajnosip sois 'epuasa ns ap sajiíBaoitój -saaq
-raoq bo^ ap uomido b^ b pj aaajed anb o^ A o[jaq aiuanijBaj sa anb
o[ SBDtpjjnf sanopmnsui ap BTjajBin ua anSupsip sajBJ^jog apuop j^jb
oApisod oqaajap pp sajuaipuadapui soidpuijd ap uoisuupB bj bjjiis
-aj aiuauíBjaaJip 8Bp\[ "(6X) sapjnjBn o SBuiAip saja^ ajamáis ueja
sopBaoAut sotdputjd so^j 'souapq sopB}sa sojupstp so^ aijua tu 'soub^
-ojí A soáaij^ ajjua unmoa OAUísod oqaajap un Bijsixa ou anb oisand
'p^pipSa^ bj ua jpsisuoa apand ou Bppsnf bj 'ojsa unSag '(^61)
oisnfui oj A ojsnf oj b oujoj ua uoisn^sip bj opis Bq OAi^oni o^na 'soS
-auS boj ajjua sejjan^ sajen^ae sej A sooijainoq SBiuaod soj UBii^psajE
oj jsy 'SBqanj A sejndsip ua aanpBjj as anb BpuaSjaAip 'sajqraoq
soj ap BiaoÁBin bj ua Bpna^jaAip loÁvui ajsixa apnop sa Bppsnfut
ap A Biapsnf ap BijajBtw ua 'naiq BJoqy 'ojja ajqos sanopaiAuoa ap
pspTJBdsip bj sa o8jb bjou^t sajqmoq ap odnjS un anb ap eqanjd bj
anb A sauoiuido ap pBpiuuojiun bj Baijdnrc jaqes ojapspjaA ja anb
ojsia somaq ^A ojaj "Bpuap Bun sa 'sspniJiA sbj SBpoj ouioa 'anb ouis
'ojjsaBin ap p^pysaaau urs 'ojjajanb uib apuajds oun anb 'Biuoipi un
otnoa sa ou. Bppsnf wj *Xaj bj ap oiuainnjdnma jb ajuaujBAisnpxa

�de las leyes del Kritón, la justicia se coloca sobre los bienes más
entrañables. "No pongas — dicen las leyes a Sókrates — ni a tus
hijos, ni a tu propia vida, ni a ninguna otra cosa, por encima de lo
que es justo" (207). Y no se aleja de esta doctrina, cuando en diálogo
con Hippias, dice que las leyes son el bien supremo para el estado
(208). Es cierto que en el Charmides se otorga tal puesto a la discre
ción, pero hemos visto que ésta no se distinguía claramente de la
justicia (209). Entretanto, los testimonios de Xenophon son descon
certantes sobre este punto. Nunca la justicia es considerada como el
valor supremo. En cambio se les da ese rango sucesivamente a cada
uno de los otros valores. La concordia (210), la libertad interior (211),
la sabiduría (212), la templanza (213), la piedad (214), la valentía
(215), son llamadas por turno "el más grande bien" o "lo más bello".
Esta oscilación en la tesis podría achacarse a inexactitud de Xenophon,
pero no es imposible que provenga del mismos Sókrates. Pues a éste
le interesaba ante todo poner en claro la superioridad de los bienes
del alma sobre los demás, pero en razón de su doctrina de la unidad
de la virtud, la fijación de una jerarquía entre los valores del alma
no tenía mayor importancia para él. Exaltando a uno exaltaba a todos.
En cambio, el problema de la justificación del derecho positivo
fue planteado con toda claridad: "¿la ley es un bien o un mal para
los estados?" (216). Y la respuesta es que es un bien no sólo porque
tiene por fin la utilidad, sino porque es la condición ineludible del
orden. El orden es, así, el fin último que justifica al derecho.
No puede sorprender, entonces, que Sókrates haya enseñado la
obediencia incondicionada al derecho positivo. Pero la obediencia no
es una actitud ciega ante el poder de hecho que posee el estado, aunque
se base en la opinión de la mayoría (217). Su solución es el resul
tado de un examen, el cual ha de revelar la mejor razón para deci
dirse en un sentido o en otro (218). Para ser correcto ese examen ha
de distinguir entre las opiniones que valen y las que no valen, pues
no todas son dignas de consideración. Las buenas opiniones son las de
los hombres sensatos, y éstos son los competentes (219). En conse
cuencia, cuando hay que conocer las exigencias de los valores (justoinjusto, bello-feo, bueno-malo) no interesa la opinión de la mayoría,
sino la del único juez entendido, del único que hay que respetar y
temer, más que a todos los otros juntos. Ese juez entendido es la
"verdad pura" a la cual no podemos desobedecer sin que se perju(207)
(208)
(209)
(210)
(211)
(212)
(213)
(214)
(215)
(216)
(217)
(218)
(219)

Crit. 54 b.
Hipp. maj. 284 d.
175 a, 161 b.
Mem. IV, 4, 16.
Id. IV, 5, 2.
Id. IV, 5, 6.
Id. IV, 5, 8.
Id. IV, 6, 2.
Id. IV, 6, 10.
Plat. Hipp. maj. 284 d.
Plat. Crit. 44 c.
Id. id. 46 b.
Plat. Crit. 46 b - 47 b.

dique o deteriore el alma, aquella parte de nosotros mismos a la que
se refieren la justicia y la injusticia, que se hace mejor por la justicia
y se pierde por la injusticia (220). Sókrates no es más explícito, pero
se ve claro que el examen ante la verdad, quiere indicar aquí,
como otras veces, la necesidad de hallar los fundamentos teóricos con
vincentes para adoptar la actitud ante el derecho. Este método supone
ya la objetividad de los valores.
El problema planteado se originó frente a la situación individual
de Sókrates que permaneciendo en la cárcel, después de una sentencia
injusta es incitado por Kritón a que huya a otro estado. Pero su
tendencia peculiar hacia lo universal, trasmuta los términos de su
caso individual en los de una cuestión general. Sókrates acatará la
sentencia, porque sólo esta actitud está de acuerdo con principios
generales. Ante todo, en razón de su doctrina innovadora sobre la
justicia que antes expusimos. Todo mal, incluso el de la antiinjusticia,
es ilícito. Si él huyera de la prisión, haría una injusticia al estado
(221). Recordemos que osta tesis era extraña al derecho positivo, que
admitía la antiinjusticia. Incluso el condenado a muerte podía huir:
al estado no le importaba no ejecutar la sentencia si se expatriaba.
Y probablemente ni los que condenaron a Sókrates creyeron que se
dejaría ejecutar. Resulta así que su doctrina exigía para todos y para
sí mismo una sumisión al derecho con un rigor que este mismo no
imponía.
En la prosopopeya de las leyes este rigorismo se formula con
relación a la autoridad de la cosa juzgada. La transgresión de las
sentencias implica la destrucción de las leyes y del estado todo (222),
y en consecuencia, la anulación del orden que, como vimos, es el fin
último del derecho. Esta tesis es apoyada por dos nuevos argumentos.
1) El individuo ha concluido un convenio con las leyes, por el cual
se obliga a tener por válidas a todas las sentencias, cualesquiera que
sean, aún a las injustas (223). Por su parte conserva el derecho, si
las leyes no le gustan, de renunciar a la ciudadanía y salir del estado
con lo que es suyo. Pero si permanece, y se entera de la marcha de la
legislación, sólo le quedan dos caminos: o se compromete a obedecer,
y si no lo hace es culpable, o puede intervenir en la discusión y co
rrección de las leyes, si las encuentra malas (224). Esta doctrina se
aplica especialmente a la conducta de Sókrates, cuyo tácito consen
timiento queda demostrado en que siempre permaneció en la ciudad,
salvo una vez para ir a las fiestas ístmicas y en las expediciones mili
tares, sin manifestar deseo de conocer otro estado y otras leyes, ha
biendo tenido hijos allí, y pudiendo, durante su proceso haberse hecho
condenar al exilio. Todo esto demuestra que estaba satisfecho con la
legislación de Atenas. Ahora no puede volverse atrás (225). 2) El
(220)
(221)
(222)
(223)
(224)
(225)

— 78 —

Id.
Id.
Id.
Id.
Id.
Id.

id.
id.
id.
id.
id.
id.

47
49
50
50
51
52

c • 48 a.
e s.
b.
e., La idea de contrato ^e menciona ya en 49 e.
d - 52 a.
a - d.
— 79 —

�•

¿

P " B ZS
"B zs • P IS
n^ vi üoopu^m as ojbjiuod ap B^pi '1 ' a os
q os
•s a 6^
8^ " 3

P!
P'
P?
•P?
P!
P?

P/
P7
"P/
P7
P7
P7

(SZ3)
(f&gt;ZZ)
(szz)
(ZZZ)
(IZZ)
(OZZ)

13 (2 '(S22) 8BJJ8 ssj3ajoa apand ou Bjoqy 'SBuaiy sp uopBjsiSsj
bj uoo oqosjspBS eqBiea anb Bjjssnuisp ojss opoj^ -oi^xa jb jsuapuoo
oqoaq asjaq^q osaoojd ns ajusjnp 'opaaipnd A 'ijjb sofiq opina} opuaiq
-Bt[ 'ss-^aj bbjjo ^ opejsa ojjo jaoouoo ap oasap jBjsajiuBiu uis '93jbj
-tjiui sauopipadxs sbj na A sboiuiísj SBjsaij sej b ji bjb¿ z^a Bun oajbs
'pBpnio B[ na opauBuuad sjdmsis anb na opBJjsouiap Bpanb ojusiuití
-ussuoa ojpBj oAno 'ssjBJ3jog ap Bjonpuoo bj b ajuomjBpadsa BaijdB
as Bujjjoop bis^j • (^'^^) sbjbui BJjuanaua bbj is 'sa^aj sbj ap uoposjj
-od A uoisnosip bj ua jiiioajoiui apand o 'ajqedjna sa soBq oj ou is a"
'ja^apaqo b a^^inojduioa as o rsouunea sop uspanb ^\ o^os 'u^pspi^a^
B^ ap BipjBín B[ ap Bja^aa as A 'aoauBinjad is oja^ -o^ns sa anb oj noo
opBjsa pp jijBS ^ BiuBpBpnp v\ b JBpnnaaJ ap 'aB^snS 9\ on sa^a^ sbj
is 'oqoajap p BAjasao^ aja^d ns jo^ *(g^^) S^lsnfni sb^ b htib 'he^s
anb BJainbsajBnD 'sBpnaiuas sbj SBpoj b SBpijBA Jtod jaua; b Bijqo as
jBno ja ^od 'sa^aj sbj uoo oiu^auod un opjnj^noa sq onptAipnt jg; (•[
•sojuaranSjB eoAanu sop jod BpB^odB sa sisaj Bjs^ -oqDajap jap oniijjii
uij ja 8a 'soraiA oxnoa 'anb uapjo jap uppBjnuc bj 'eiouanoasuoo us A
'(^^^) poi opBjss J3p jC sa^aj sbj ap uoponjjsap bj Boijdrai
sbj ap uoisajSsuBjj B^j -BpBSznf Bsoa bj ap pBpxjoinB bj b uoio
uoo Bjnrajoj as ouisijoSij ajsa ss^aj sbj ap Bjíadodosojd bj n^
•Biuodrai
ou omsim ajsa snb joSij un uoa oq^ajap jb uoisioins Bun ouistra is
Bjsd A eopoj BjBd Biüfrxa Biiijjoop ns anb tsb Bipisajj -jBjnoafa Buefap
as anb uoja^ajo sajBJ^jog b uoaBuapuoo snb soj iu siuamajqBqojd j^
•BqBiJjBdxa as te Bpusiuas bj JBinaafa on BqBjJodon 3j ou opBjs^ jb
:amq Bipod a^januí b opBuspuoa ja osnjauj 'BprisnCuniuB bj BjjTinpB
anb 'oAijisod oqoajap jb bubj^xs bjs sisaj bis.) anb souiapjooa^j ' (\ZZ)
opBjsa jb Bpijsnfui Bun BjjBq 'u^isud bj ap Bj^^nq J3 ig "oipiji 83
'BpijsnfnnjuB bj ap ja osnjoui 'jbui opoj^ 'souitsndxa sajuB anb Bppsnf
bj ajqos BJiopBAOuui Buujoop ns ap uozej ua 'opo^ ajuy 'sajBjauaS
soidpuiid uoo opjanoB ap bjs^ pnjijoB Bisa ojos anbiod 'Bpuaiuas
BJ BJB^BOB 83}BJ&gt;[Og 'JBJ3U3^ UOTJSaiI^ BUll 3p SOJ U3 JBlipTAipUI OSEO
ns ap souiniJ3} soj BjnuiSBJi 'jBSJ3Aiun oj eiobij jBi[n^ad spuapu^j
ns oja^ -opBjsa ojjo b B^nq snb b np^u^j jod opBjpui sa B^sufui
Bpusiuss Bun ap sandsop 'jaojso bj ua opuapauBuuad anb sajBxsjcfg ap
jBnpiAipui uoiobiijis bj b ajuajj pui^tjo as opB3}UBjd Buiajqojd 1^
•88JOJBA SOJ 3p pBptAIjafqO BJ BA
auodns opojain ajs^ 'oqoajap ja ajuB pm^oB ej JBjdopB BJed saiuaouiA
-uoo SO0HO31 soiuaiUBpunj soj JBjjBq ap pBpisaoau bj 'ssosa sbjjo ouioo
'mbB jBoipui aaainb 'pvp^aa vj aju uouinxa ja anb ojejo 3a as
ojad 'ojpijdxa sbui sa ou saj^j^og • (022) Bptjsnfui bj jod apjaid as A
Bpijsnf bj jod Jofoiu 33Bq as snb 'Bpusnfut bj A Bpijsnf bj U3J3I|3J as
anb bj b souisiiu sojjosou ap ajasd Bjjanbs 'buijb ja ajouaiap o snbip

•91 '

'AI •

•q i^ • q 9t •
(6IZ)
q 91- p? "P7 (8IZ)
•o ^^ • JJ^ ^ -xvi^ (¿IZ)
•P f-8Z •t^ 'i d;jf/ XV1^ (9IZ)
•oí '9 'AI P7 (SIZ)
•z '9 'AI "P7 (HZ)
•8 's 'AI P7 (EtZ)
-9 's 'AI P7 (ZIZ)
Z 's 'AI P7 (IIZ)
t3K (OÍS)
q 191[ *• S¿I (60Z)
•p m • ^mu 'dtii¡l (80Z)
(¿OZ)
q J.S i
-nfjad as 3nb uis Jaoapsqosap souiapod ou JBno bj b 4tBjnd pBpjaA?&gt;
bj sa opipuajus zsnf asg 'sojunf soj^o soj sopoi b anb sbui 'jama)
A JB^adsaj anb ^^q anb ooiun j^p 'opipuaiua zanf ooiun jap bj onis
'bijojÍbut bj ap uomido bj Bsaaajuí on (ojBut-ousnq 'osj-ojjaq 'oisnfm
-o^snf) sajojBA soj ap SBpua^ixa sbj jaoouoo snb ^^q opusno 'Epnano
-asuoo u^ '(612) sajuajadraoo soj nos sojsa a" 'sojBSu^s sojqmoq soj
op sbj uos sauoiuido SBuanq sb^j 'nopBjapisuoo ^p SBuStp uos SBpoj ou
ssnd 'u3Jba ou anb sbj A usjba anb ssnomido sbj ai^ua jmui;sip ap
bt[ uaoTExa asa oioajjoo jas bjb^ '(8X2) oj1 ua opnuas un ua asjip
-pap BJBd uozbj jofara bj jbjba^j ap Bq jBno ja 'uaiuBxa un ap opBj
-jneaj ja sa uopnjos ng '(l\z) bjjo^bui bj ap uonndo bj ua asBq as
anbunB 'opsisa ja 33sod anb oqoaq ap japod ja ajuB B^ap pnjijOB Bun sa
ou Bpuaipaqo bj oja,j 'OAijisod oqoajap jb BpBuopipuoaut Bpuaipaqo
bj opBUdsua Bjí^q sajBujog anb 'saouojua 'japuajdjos apand o^
•oqoajap jb Boijpsnf anb ouii^jn uij ja 'jsb '83 uapjo j^ -uapjo
jap ajqipnjaui uppipuoo bj sa anbjod ouis 'pBpijijn bj utj jod auop
anbjod ojos ou naiq un sa anb sa Bjsandsaj bj j^ "(912) tt¿8OPB^S3 8OI
BJBd jbui un o uaiq un 83 ^aj bj?m rpspiJBjo Bpoj uoo opBajuBjd anj
oAijisod oqoajap jap uppBoijijsnf bj ap Biuajqojd ja 'oiquiBO u^
•sopoj b BqBijBxa oun b opuBjjBx^ "ja BJBd BpuBiJodmi joíCbhi Bjuaj on
buijb jsp ssjojBA soj 3Jju3 BinbjBjaf Bun ap uopBÍij bj 'pnjJiA bj ap
pBpiun bj ap Bupjoop ns ap uozbj ua ojad 'SBUiap soj ajqos buije jap
sauaiq soj ap pBpuotjadns ej ojbjo ua Jauod opoj ajuB BqBsajajuí aj
ajs3 b san^ -sajEJíjog souismi j^p BSuaAOJd snb sjqisoduii 83 on ojad
'uoqdoua^ ap pnix^oBxaui b ssjBOBqaB Bjjpod sxssj bj us uopBjpso bjsjj
•tiojjaq SBui ojM o Muaiq apuBj^ sbiu J315 oujni Jod SBpBniBjj nos '(X2)
BijuajBA bj l (^xz) pBpsid bj Í(^\Z) BzuBjdniaj bj '(^j^) EjjnpiqBs bj
'(II2) ^oijajuí pBjjaqxj bj ' (012) Bipjoouoo b^j -ssjojba soj^o soj ap oun
BpBO b ajuauiBAisaans o^ubj asa Bp saj as oiquiBo u^j "oiuajdns jojba
[3 omoo BpBJspisuoo 83 Bpijsnf bj Bonn^[ "ojund ajsa sjqos sojuBjjao
-uoosap uos uoqdoua^ ap somoinijsaj soj 'ojubjsjjujj '(602) Bppsnf
bj 3p sjnamBjBjo BjnSupsip as ou B^sa snb ojsia somaq ojad 'upp
-ajosip bj b o^sand jbj bSjojo as sapiuijotf^ ja na anb o^jaia s^ • (80^)
opBjsa ja BjBd oiuajdns uaiq ja uos sa^aj sbj anb saip 'sBiddi|j uoo
oSojBip us opuBna 'Bnijjaop Bjsa ap BfajB ss ou j^ -(¿02) i8ní sa 9IlD
oj ap Burpua Jod 'bsoo bj^o BunSuiu b iu 'BpiA Bidoad nj b iu 'sofiq
enj b iu — ssjBJ3[Og b sa^aj sbj uaoip — s^Suod O^^n •ssjqsuBJius
sbui sauaiq soj ajqos boojoo as BpijsnC bj 'vojjj^ jap saÁ^j sbj ap

�estado y el derecho son la fuente de grandes bienes: el individuo les
debe el nacimiento, las justas nupcias, los cuidados de la infancia,
la educación por la música y la gimnasia. Por deberles todos esos
bienes el hombre pertenece a las leyes. El estado y él no son dos
partes con iguales derechos. En oposición a una corriente que comen
zaba a insinuarse en su época (226), Sókrates sostiene la idea tradi
cional de que a la patria se debe honrar más que a los padres y seño
res: "es más digna de respeto, más sagrada, ocupa un rango más alto
en el juicio de los dioses y de los hombres sensatos". Hay que obe
decerla en todas las actividades aunque haga sufrir, o haya que morir.
Sólo queda el recurso de hacerla cambiar dé idea por medios legíti
mos. Pero toda violencia contra ella es impía (227). Apenas es nece
sario agregar que la estrictez de esta solución está bien lejos de la
sospecha de un doctrinarismo ficticio. Su sinceridad está garantida,
porque, a pesar de estar en contra de toda humana inclinación, se
dispuso a cumplirla para dar testimonio de ella, y en este caso cum
plirla era morir (228).:

Xenophon le atribuye las definiciones corrientes de las diversas
formas de gobierno, en donde lo único digno de nota es que, contra
la confusión vulgar, distingue entre monarquía y tiranía: la primera
es un poder aceptado voluntariamente por los hombres, y conforme
a las leyes del estado, la segunda, un poder impuesto a personas
forzadas, sin reconocer otras leyes que el capricho del manda
tario (234).
Personalmente, en virtud de su firme actitud de respeto a la ley,
tuvo sus conflictos con los distintos regímenes que se sucedieron en
Atenas. Durante la vigencia de la democracia, cuando se instauró
juicio a los generales vencedores en las Arginusas (406 a. C), siendo
miembro del consejo de los quinientos, hubo de oponerse él solo,
a pesar de las amenazas que recibió, contra los deseos del pueblo que
pretendía, contra la ley, juzgar a todos en conjunto (235). Pero cuan
do se implantó la oligarquía, luchó con decisión contra los Treinta.
Censuró públicamente a Kritias y a Karikles por las numerosas muer

contra la objeción de Hippias de que a menudo son modificadas o
derogadas. El cambio en las leyes puede ser un bien, como cuando,

tes que decretaron y por las corrupciones que fomentaban (236).
Y cuando le ordenaron a él y a cuatro ciudadanos más, ir en busca
de un tal León a Salamina para darle muerte, se negó rotundamente

en distintas circunstancias, se decretan sucesivamente la paz o la gue
rra (229). Y de acuerdo con el criterio utilitario que le atribuye,
Sókrates habría destacado todas las ventajas que obtiene el hombre

porqué la orden constituía una ilegalidad. Y sin duda habría pagado
cara su independencia de carácter, si pronto la oligarquía no hubiera
sido derrocada (237). Sókrates, pues, no tuvo ninguna complacencia

Según Xenophon, Sókrates defendió la obediencia a las leyes

que obedece a las leyes: evita castigos, se abre el camino de los
honores, triunfa en los procesos, obtiene la confianza para educar
o administrar lo privado o lo del estado, todos esperan en su equidad,
los enemigos lo prefieren para los armisticios, los aliados para sus
convenios, le encomiendan el mando militar, el bienhechor espera su
gratitud, se lo prefiere como amigo y se lo evita como enemigo (230).
A Xenophon lo único que le faltó decir fue que Sókrates obtuvo
apenas alguna de esas ventajas, salvo la de ser acusado, condenado
y ejecutado.

culpable ni con la democracia ni con la aristocracia, y al encastillarse
constantemente en el respeto a las leyes, contribuía a destacar el
contraste entre la necesidad del derecho y la contingencia de las
formas políticas.
Pero por razones de principio Sókrates combatió a la democracia.
Le objetaba en primer lugar, el sistema de designación por la suerte:
es una locura elegir con un haba a los gobernantes cuando nadie saca
a la suerte a un piloto o a un arquitecto (238). La misma objeción
había sido hecha por los A^&lt;"&gt; Xó-rot (239). Pero mientras el anónimo
sofista consideraba ese procedimiento como "nada democrático" y
pretendía con su extirpación afianzar ese régimen, Sókrates entendía

En consonancia con su doctrina sobre el fin de la vida, Sókrates
señalaba que también el gobierno tiene por fin la felicidad (231) de
los gobernados y no la ventaja personal de los gobernantes (232).
Y la idea de que el gobierno es una función para la comunidad se
extiende hasta aconsejar al aspirante a político que debe demostrar
sus intenciones realizando desde ya servicios al estado (233).
(226)Vide en el N. 2 de esta Revista págs. 229 y 246.'^
(227)Crit. 50 d • 51 c.
(228)Y cabe aún preguntar si cuando se testimonia una convicción con la muerte, en la
forma y circunstancias en que lo hizo Sókrates, es posible que ella no responda
a la verdad objetiva.
(229)Xen. Mem. IV, 4, 14.
(230)Id. id. IV, 4, 17.
(231)Plat. Alcib. I, 134 b.'
(232)Xen. Mem. III, 2, 3.
(233)id. id. III, 6, 3.
— 80 ^

que ambos eran solidarios y que la censura del uno entrañaba la del
otro. En segundo lugar, destacaba el incontenible poder de las masas,
incapaces de entrar en razón, cuando se les ocurre decretar una injus
ticia, pero muy capaces de hacer morir al que intentara combatirla:
"no hay hombre que pueda evitar perecer, por poco que se oponga
generosamente a vosotros o a cualquier otra asamblea popular, y que
(234)Id. Id. IV, 6, 12. Las otras definiciones son: aristocracia, el gobierno de ciudadanos
amigos de las leyes; plutocracia, el de la riqueza; democracia el de todos. En IV,
2, 37, la democracia se circunscribe al gobierno del pueblo como el de ^los ciuda
danos pobres".
(235)Plat. Apol. 32 b. Xen. Mem. I, 1 ,18; IV, 4, 2. La ley exigía procesos separados
para cada ano de los acusados.
(236)Xen. Mem. I, 2, 31 - 38; IV, 4, 3.
(237)Plat. Apol. 32 c s. Xem. Mem. IV, 4, 3.
(238)Xen. Mem. I, 2, 9.
(239)Vide el N. 2 de esta Revista pág. 2J6.
^- 81 —

�— T8 —•
'9ZZ •8?d I8}AH &lt;"8!&gt; 9P Z o'K Ia
•6 'Z 'i -ma^ -Max
• 't 'AI Jlf 'H3X "8 =&gt; Zí -tody ^¿
'^ 'AI ^8 - IS 'Z 'I &gt; ^M^X
•sop^snoB bo^ ap oun spso ejhcí
sopBjB(la9 sosa^ojd
a ^aj b-j -j '^ ?^vi !8l' I 'I '"^ 'M^X '1 Z '^o^^ "^^ij
•l(83jqod souep
-Bpnp ^o{1^ ap ¡a orno^ o^qand pp oiHaiqoS |B aqt.i^siiit^.ip as epejoomap b^ *¿g '^
'AI U3 'eopoi ^p I Eiaejjoui^p ¡Bzanbu b[ sp p 'Bi.iBJ.ioin[d íssÁa] sc[ ap soguuB
souepepnp ap onjatqo^ ja 'bijbjjoisub :uob sauoi^tutjap seno s^q •;;[ '9 '^j p/ p¡

— 08 —
(6Z)
&lt;8Z&gt;
(9Z)
(sj)

anb ^ 'JBjndod BajquresB bjjo jainbjBna b o sojjosoa b a^uaiuBSojaua^

' '9 'III P? PI (Z)
" 'Z 'III 'luaN "HaX (ZZ)
•¿I 'f 'AI T? TI (0Z)
•I ' 'AI •maW "^ax (6ZZ)
•BApatqO pBpJ^A B[ B
epuodsaj on Bjja anb ajqrsod sa 'saiEJ^g ozjq I anb na SBiouBjsanDJia i buijoj
bj ua 'auanoi bj no^ uüijjiauoj oun ciuoiunsaj as opustij is JBjunSajd ntiB aqB^ \(8ZZ)
• IS " P OS ''?J^(¿ZZ)
'9^Z A 6ZZ •s3?d B&gt;S!^9H Bi" 3P ^ o'N Ia n9 aPM(9ZZ)

sojB.i^[og 'BpiA bj ap uij ja 3jqos BuiJjaop ne uoa BpuBuosuoa

[ap v\ BqBUBjjna oun pp Bjnsuao B[ anb Á eoiJBpr[og nBj^ soqure anb

'(^) opBls3 lB sopiAjas vA apsap opuBzxjBaj sauopuajm sns
jBJisouiap aqap anb ooijijod b ajuBJídsB jb jBfasuoaB BjSBq apuaijxa
as pBpiunraoo bj BjBd uppunj Bun sa oujaiqoS ja anb ap Bapi bj ^
*(^) sajuBUJaqoS soj ap jsuosjad b^eju^a bj ou A sopBUJaqoS soj
ap (^g^) pBppijaj bj uij jod auaii oujaiqoS ja uaiquiBj anb b

-snfui Bim JBiajaap ojjnoo sa[ as opu^na 'uozbj ua jBj^ua 9p saosdB^UT
'sbsbui bj 9p aapod ap^iuaiuoam p BqBoejsap 'jBSn^ opunSas ug -ojjo

eSuodo as anb oaod jod 'jaaajad jb^ia^ Bpand anb ajquioij iÍBq ou,,
:BjJijBquioa BjBiuajuí anb jb jijoui JaoBi^ 9p sa^BdBa Ánva ojad 'biotj

Bipu^jn^ s^jBJ&gt;[pg 'uaraiSaj as jbzubijb nopBdjjjxa na ^od Bjpuajajd
A KoaijBaooniap Bp^u,, oraoo ojnatuiipaoojd ^sa eqBjapisuoo Bjstjos
orampuB p SBjjnaun oja^ "(6^^) '•'•'•PX ¡01)O'V SOI JO(I B^oaq opis BjqBq
uoioafqo Etasioi B^ "(8€^) ojaajinbjB un b o o^o^id un b ajj^ns B[ b
bobs oipBU opuena sa^uBUJaqoS so^ k BqBq un uo Ji^ap ejnaof Bun sa
•.ajjans B[ jod upi^suSisap ap Bra^isis p 'jBnj jamijd na BqBjafqo a^
•Biaejaoinap bj^ b o^Bqraoa saiBj^og oidiauíjd ap sauozBj jod ojaj
*SB3llT[od 8BUI^OJ
sb^ ap Bi^ua^uiiuoa bj á oq^ajap pp pBpisaaan bj aj^ua
p JB3B}sap b Binqpjuoa 'saJCa[ sb{ b ojodsaj p ua
ye A 'BpBjaoíswB b^ uod tu BpBJaoraap b^ uoa tu a^qsdjna
Bun^uiu OAnj ou 'sand 'sajBujog '(¿g^) Bpeaojjap opis
ou BjnbJBi[o bj o^uojd is 'jajaBJBa ap Bpuapuadapm ns bjbd
BjjqBq Bpnp me j^ -p^pijeSaji Bnn Binjpsuoo uapjo bj anbjod
ajuauíEpunjoj o^au as 'aijanni ajjsp BjBd Buiraejeg b uoa^ jbi un ap
Bosnq ua ji 'sbui souBpspnp oi^Bna b A ja b nojeuopao aj opucno ^
• (.9^2) uBqBjuauxoj ano sauopdnjjoa sbj jod A uojBjaaoop anb sa^
-januí SBSojauínu sbj jod saj^jwB^; b A bbijix^j b a^uamBaijqnd ^jtnsua^
soj Bjjuo^ uoispap uoa pqanj 'BinbjBSijo bj piuejdmi 38 op
'(%) ojunfuoa ua sopoj b jb^ziiI" '^aj bj bjjuoo 'Bipuajajd
anb ojqand jap soasap soj bjjuod 'oiqpaj anb SBZBuauíB sbj op jssad b
'ojos ja asjauodo ap oqnij 'sojuaiumb soj ap ofasuo^ jap ojqmaira
opuais '('^-b 90^) BBsnuigjy sbj ua sajopoouoA sajBjauaS. soj b orainf
o.inB^sui as opuBna 'spEJootnap bj ap BpuaStA bj a^uBjmQ 'SBuajy
ua uojaipa^ns as anb sauaun^ai sojuusip soj uoa soiaijjuoa sns
'^aj bj b oiadsai ap pniíjaB auuij ne ap pn^jtA ua 'ajuauíjBnosjaj

* inz)
-spuBin jap oq^udsa ja anb sa^aj sbjjo jaaouoaaj uis 'S
SBuos^ad b o^sanduix japod un ^Bpun^as bj 'opsjsa jap sa^aj sbj b
auuojuoa A 'sajqiuoq soj jod aiuouiBiJBjun[OA opBjdaoB japod un sa
Bjatuud bj :biubjij A BinbaBuom ajjua an^upsip 'jBSjnA uoisnjuoa bj
bjjuoo 'anb sa b^ou ap ouSip oaiun oj apuop ua 'oujaiqoS ap sbuijoj
SBSjaAip sbj ap saiuaijjoa sauoiamijap sbj a^nqjjjB aj uoqdoua^

•opBjnoafa A
opBuapuoa 'op^snoB jas ap bj oajbs 'sbíejuoa SBsa ap buii^jb sBuadB
OAn^qo eajBjj[9g anb anj jpap 91JBJ aj anb oaiun oj uoqdouai^ y
"(0^) oSiuiaua ouioa BjiAa oj as A oSiutb oinoo ojaijoad oj as '
ns Bjadsa Joqaaquaiq ja '.ibjijiui opuBiu ja uspuaimoaua aj 'soi
sns BJBd sopsijB soj 'sopiisinuB soj Bjsd uajaijajd oj so^iinaua soj
'p^pinba ns ua uBjadsa sopo} 'opsjsa jap oj o opBAud oj jBjjsiuuupB o
jBanpa BiBd BzuBrjuoo bj auaijqo 'sosaaojd soj ua Bjuno^ 's^jouoq
soj ap outuibo ja ajq^ as 'soSijsbo BjiAa :sajíaj sbj b aaapaqo anb
ajqraoq ja auaijqo anb SBfBjuaA sbj sspo^ opB3Bjsap BijqBq sajBa^jog
'a^nqujB aj anb oiiBjijun oijojijo ja uoa opianaB ap j^ '(6^S)15-1-1
-an3 bj o zBd bj ajuaraBAisaons UBjajaap as 'sBpnBjsunojp eBjuijsip ua
'opuBno ouio 'uaiq un Jas apand sa^aj sbj ua oiquiB^ jg; 'SBps^oJap
o SEpBoi^ipoiu uos. opnuain b anb ap ssiddij^ ap uppafqo bj bjjuoo
sbj b Bpuaipaqo bj pipuajap sa^BJijpg 'uoqdoua^ un^ag
-nina osbd ajsa ua A 'Bjja ap oiuorapsai j^p BjBd Bjjtjdnino b osndsip
as 'uopBuijoui BuBranq Bpoj ap bjjuod ua jBjsa ap j^sad b 'anbjod
'BpijuBJB Bjs3 pBptjaauís ng "oíaíjaij omsiJíBurjjaop un ap Bqaadsos
bj ap sofaj naiq Bjsa uppnjos bjss ap zajoij^sa bj anb JBSajSB oijbs
-809u sa SBuady ' (izz) ^idral sa Bjja bjjuod BpuajoiA Bpoj oja^ 'soui
-UjSaj soipaui Jod Bapi ap jBiquiBO Bjjaa^q ap osjnaaj ja Bpanb ojpg
•jijoui anb B^ísq o 'JiJjns BBq anbunB sapBpiAijaB sbj SBpoj ua Bjaaaap
-aqo anb jÍbjj '^sojBsuas sajqmoq soj ap A easoip soj ap opmf ja na
ojjb sbui oubj un Bdnao 'bpbjSbs sbui 'ojadsaj ap BuSip sbui saM :saj
-ouas A sajpsd soj b anb sbui JBjuoq aqap as BiajBd bj b anb ap jsuop
-ipBJi Bapi bj auau^os ssjBJíjpg * (9^) Baoda ns us ^sjBnmsui b Bq^z
-uauíoa anb ajuawjoa Bun b uppisodo u^ "soqaajap saj^nSí uoa sa^jsd
sop nos ou ja A opBjsa jg •saX'aj sbj b aaaua^jad ajquioq ja sauaiq
sosa sopo^ sajjaqap jo^ 'BisBuniiS bj A BDisnm bj jod uoioBonpo bj
'BpuBjuí bj ap sop^pina soj '8Bpdnu SBjsnf sbj 'ojuaiuipBu ja aqap
sa¡ onpiAipui ja :sauaiq eapnBjS ap ajuanj bj uos oqaajap ja A opBjsa

�se obstine en impedir en su estado las injusticias e ilegalidades" (240).
Pero la objeción decisiva era para él que la asamblea del pueblo
estaba compuesta de los individuos más débiles e ignorantes de la
nación: bataneros, zapateros, albañiles, metalúrgicos, labradores, co
merciantes, buhoneros, chalanes, son los que deciden todos los pro
blemas políticos (241). En su discusión con Protágoras, Sókrates co
mienza por sostener que la política no se puede enseñar, y la primera
razón que aduce es que según la constitución ateniense, en las cues
tiones generales del estado, se permite opinar a todos, aunque no sean
competentes, mientras que en otras cuestiones sólo opina el compe
tente, en materia de edificios el -arquitecto, en materia de barcos el
naviero, y no se admite intromisión de los demás, así sean bellos, ricos
o nobles (242). Pero como sabemos que la verdadera doctrina socrá
tica es la de que la virtud es ciencia y que, por consiguiente, se puede
enseñar, ese argumento sólo puede tener un sentido irónico, y en el
fondo contiene una reprobación del régimen democrático que aparen
temente sólo describe.
En otra ocasión censura y parodia al que se jacta de venir a la
política sin haber antes aprendido nada de nadie, y lo compara con
uno que pretendiera obtener la habilitación para la medicina hacien
do gala de su ignorancia en ese arte (243). Así señalaba también
que la mayoría de los generales no pasaban de improvisadores (244).
El reproche no podía ser más grave cuando se estaba en plena guerra.
Pero lo que enrostra sobre todo a la mayoría de los que tratan los
asuntos de estado es que —con poquísimas excepciones, entre las cua
les cuenta a Perikles— está sumida en la peor de las ignorancias,
esto es, la que se ignora a sí misma: no saben de política pero creen
que saben (245). Son gentes que llegan, incultas, con sus taras ori
ginarias, quizá sin saber hablar el griego, para adular al pueblo y no
para gobernarlo. Sókrates los quiso marcar con un signo denigrante,
diciendo que esas gentes llevaban todavía en el alma "la tonsura de
los esclavos". Era una frase que empleaban las mujeres (246).
En lugar de la democracia, a la que imputa todos esos vicios,
propone Sókrates el ideal, que podríamos denominar de la "sofocracia". Exige ante todo la competencia. Para gobernar el estado hay que
instruirse en las cosas necesarias: conocer las relaciones entre las
riquezas y las necesidades, entre las rentas y los gastos, entre las
fuerzas propias y las de los enemigos, el arte militar en todas sus
partes, y saber persuadir a fin de obrar en consecuencia (247). Para
ello se requiere mucha preparación, aprendizaje y ejercicio junto a
los maestros competentes (248). El fundamento de esa exigencia ra-

dica en que en toda cuestión, actividad o arte, la dirección corresponde
al que sabe y sólo se obedece al competente y al hábil (249). Es ton
tería pensar que sin lecciones de buen maestro pueda nadie resultar
hábil en las artes más vulgares y que la más importante de todas
las ciencias, la de gobernar los estados, se produzca espontáneamente
en los hombres (250). Y continuamente vienen en su apoyo las com
paraciones con las artes y profesiones más diversas (251). Se trata
de un principio general. Sókrates no ve ninguna razón para que el
arte de gobernar no siga la norma. Recíprocamente, el que sabe man
dar es el que tiene derecho a ello. Así como Píndaros había exaltado
el valor de la nobleza con independencia de la posición política real
que ocupara en el estado, así Sókrates entiende que los verdaderos
reyes y gobernantes son los que saben mandar, y no los que llevan
cetro y han sido favorecidos por la suerte, la elección de la mayo
ría, la violencia o el fraude (252). Y con ello naturalmente insinuaba
una especie de derecho natural de los competentes a ejercer el poder.
Este ideal del gobernante no es más que la consecuencia aplicada a
la política de la doctrina de que la virtud se funda en la ciencia.
La ciencia del gobierno es, por otra parte, la misma, sea que se
trate de la casa o del estado. "Sólo por el número se diferencian los
asuntos de un particular de los asuntos públicos. Lo esencial es que
unos y otros no se traten más que por hombres, que son los mismos
que rigen los asuntos del estado y los de los particulares. Cuando se
tienen las riendas del gobierno, no se emplean otros hombres sino
aquéllos de los cuales se sirven los padres de familia para sus asuntos
particulares; y quienquiera que sabe emplearlos triunfa en la econo
mía como en la política, mientras que sin ese talento no se cometen
más que faltas en la una y en la otra" (253).
Sókrates no insiste nunca en la necesidad de una pluralidad
de gobernantes. Más bien parece satisfacerle el gobierno unipersonal
con tal que sea el del competente: "yo digo que un hombre, puesto
al frente de lo que sea, si sabe lo que hace falta y lo procura será
excelente director, tanto que se le ponga a la cabeza de coro, como
de una casa, de un estado o de un ejército" (254).
Pero la competencia que requiere el gobernante no es un saber
puramente técnico sobre la administración pública, sino que entraña
la posesión de todas las virtudes. Hemos de repetir aquí que nada más
lejos del pensamiento socrático que una separación de la política y
de la moral. En el gobernante es donde adquiere su aplicación más
cabal la doctrina de la unidad de la virtud. El Alcibiades majus nos
muestra esto, al mismo tiempo que establece la vinculación de todas

i
(240)
(241)
(242)
(243)
(244)
(245)
(246)
(247)
(248)

Pl.AT. Apol. 31 e.
Xen. Mem. III, 7, 6.
Plat. Prot. 319 a 88.
Xen. Mem. IV, 2, 4 s.
Id. id. III, 5, 21.
Plat. Alcib. I, 118 c.
Id. id. 120 b. Xen. Mem . IV, 2, 22.
Xen. Mem. III, 6, 4 68.; III, 1, 6; III, 5, 4.
Id. id. IV, 52, 6; III, 5, 22 - 27.
— 82 —

(249)Plat. Alcib. I, 107 b. Xen. Mem. III, 9, 11.
(250)Id. id. IV, 2, 2.
(251)Comparaciones con el médico y el citarista: Xen. Mem. III, 1, 4; con bailarines,
cantores, luchadores, pancracistas: id. id. III, 5, 21; con la flauta y la equitación:
id. id. IV, 2, 6; con el arquitecto, el geómetra, el astrónomo, el rapsoda: id. id.
IV, 2, 10 88.
(252)Id. id. III, 9, 10.
(253)Xen. Mem. III, 4, 12.
(254)Id. id. III, 4, 6.
— 83 —

�"9 ' 'III P? PI
•zi 't 'ni ~m3n M^x
•oí '6 'ni pr pi
•" 01 '^ 'AI
•p; -p; :eposdBj \ 'omonoJiSB (a 'BJiamoa^ p 'oi^aimbJB ja noD i 9 *j '^I 'p? 'PJ
:uopBimb3 B[ X ama]] aj'aoD tjg '5 'jjj -pi -pi : sbisidejoubíI 'BajopBqanj 'ssjoiubo
aoo if 'j 'm -iua|^ -Max :b|s;jbjid [ i ooipam ^a ao^ s^uoi.iBjcdaio^
"Z 'Z 'AI P? P/
•11 '6 'ni m9n "M^x "i ¿01 '1 -^

(SZ)
(esí)
(zsz)

(ISZ)
(OSZ)

sepoj ap uoiaBjnauíA bj aaajqB^ss 3nb odtt^^xj otasim jb '&lt;HS3 BJ^sanuí
son snfvtu s^pmqioiy jg *pnjjiA bj sp pspiun B[ sp euijjoop B[ jBqsa
gBín aoi3B3i[dB n8 ajsmbpB apuop sa aiusujaqo^ ja ug "jEjoin bj ap
j Bapijod b[ ap uoioBJEdas Bun anb ooi^bjdos oiuaiuiBsuad jap sofaj
sbui Bp^a anb mbB aijadaí ap soutajj "sapnjjiA sbj sepoi ap noisasod bj
BUBJJU3 anb ouis 'saijqnd uopBJjsiuiuipB bj ajqos oomoaj ajuaniBJnd
iaqss an ea oa QjuBUJaqoS ¡a ajamba^ anb BiDuajaduio^ v\ oja^
'(í'SS) íPa?í3 un 3P
PB183 un aP '^sbo Bun ap
oiuoa 'ojo ap ezaqso b^ b B^uod a^ as anb ojubj 'aoi^ajip ajuapoxa
BJas Bjm^ojcd o^ X bjjbj a^B^ anb o\ aq^s is 'Bas anb o[ ap ajuajj ^b
o^s3nd 'aiqmoq un anb oSip oÁn laiuaiadtno^ pp p Bas anb pj uoo
[Baosjadiun onaaiqoS p apao^jsijBS aaajsd uaiq sbj^[ •sa^uBUJaqoS ap
pBpipmjd Bun ap pBpisaoau v\ ua Bounu aisisux ou sajBJs^og
'(S^)t4BJl BI ua -^ Bun Bl U3 SB^BJ an^* SBnI
uojaraoo as ou Oíua[Bj asa uis anb sBjjuaira 'Bopj^d bj ua oinoo bioi
-ouoaa bj ua Bjunpi so[jBa[dina aqss anb Bjambuaxnb jÍ ísaaB[naiiJBd
so^unsB sns Bjsd Bi^iraBj ap sajpBd so\ uaAats as sa^no soj ap sofpnbB
ouis Sajquioq sojjo UBa^duio as ou 'ouJaiqoS pp SBpuaiJ sb^ uauai]
as opuBn^ •sajB^noij-iBd so^ ap so^ A ops^sa pp sojunsB so^ ua^u anb
sonisim so[ uos anb 'sajqmoq Jod anb sbui ua^Bj) as ou sojjo X soun
anb sa jBtauasa o^ "soat^ond so^nnsB so[ ap jB^notjjBd un ap sojunsB
so^ UBiauajajtp as ojauínu [a Jod o[og,, 'opBjsa [ap o bsb b^ ap ajB.ii
as anb Bas 'buisiui bj 'a^jBd bjjo jod 'sa oiuaiqoá pp Bionap b^;
•BTOuaxo B^ na epunj as pnjjiA BJ anb ap Buijjoop b^ ap Boiji^od bj
b BpBoi^dB Bpuanaasuoo b^ anb sbui sa ou ajuBUJaqoS pp ^api aisg
uapod p Jiaajafa b sajuajaduioa so[ ap pjn^BU o^aajap ap apadsa Bun
Bqsnuisui aiuarapjnjBn o^p uoa j^ *(^S^) apnBjj p o BpirapDiA b^ 'bjj
-oJíbui B[ ap U9iD39p v\ 'ajjans b^ jod soppaaoAB^ opis u^q A
ubao[[ anb so[ ou A 'jnpumu uaqos Bnb soj uos sajuBu.iaqo A
sojapcpjaA boj anb apuapua sajBxs^og isb 'opBjsa p ua BjBdnoo anb
[B3J Boi^j[od uopisod b^ ap Bpuspuadapui uoa Bza^qou bj ap jopíA p
opB^^xa Bjq^q soJBpuj^ onioa jsy *o^p b oqaajap auap anb p sa jBp
-ubui aqBS anb p 'aiuauíBDOJdjDa^; 'bumou B[ bSjs ou jBUJaqoS ap aiJB
p anb BJBd uozbj BunSuiu ^a ou s^jej^jog *^Bjaua oidiouijd un ap
b^bji ag "(IS^) SBSjaAip sbui sauoisajoad A. sajjB sbj; uoo sauopBJBd
-moa sbj; o^odB ns ua uauaiA ajuaraBnupuoD j^ '(OS^) ^aaquioq so[ ua
a^uautBauB^uodsa BoznpoJd as 'sopejsa soj jBUjaqo^ ap b^ 'sbi^uoio sbj
SBpoj ap ajuBjjoduii sbui bj anb A sajB^jnA sbui sajjB sbj ua Jiqsq
jB^jnsaj aipBU spand oj^saeui uanq ap sauoia^aj uis anb .resuad BjJta;
-uoj sg '(dfZ) Ti^?" IB ^ aiua^adraoa jb aaapaqo as ojos A aqBS anb jb
apuodsajjoa u^ioaajip bj '^^jb o pBpiAi^DB 'upiisano Bpoj ua anb ua Boip

'III *•

•¿z • zz s III -9 ZS AI P? P/
'S 'III -9 'I
' ^ '9 'III
V H3X
-ZZ 'Z ' AI "JKí "Nax '1 OZI P? P/
• 811 'I •
' -XV1J
•iz 's 'III •p? p/
'• ^ 'Z 'AI
^ *^3X
•88 B 6IJ
1 -xvij
9 '¿ 'III
^ '^3X
• u •?od^' -xvij

(8tZ)
(IW)
(9^3)
(S^Z)
(ra)
(ítZ)
(ZtZ)
(IK)
(OtZ)

-bj Biouagixa Bsa ap ojuauí^punj j^j ' (^fz) saiuaiadmoa sojjsaeui soj
b ojunf oppjaTa A ofj&gt;zipuajde 'uppBJBdajd Bipnuí ajambaj as ojja
bjbj '(LfZ) cpuanaasuoo ua JBjqo ap uij b JipBnsjad jaqBS A 's
sns sspoi U^ jbjijiui aiJB ja 'soSimaua soj ap sbj A ssidojd
sbj aj^ua 'sojsBá soj A SB^uaj sbj ai^ua 'sapBpisaaau sbj A SBzanbu
sbj aj^ua s^uopsjaj sbj jaaouoa :sBiJBS33au sbsoo sbj ua asjjnjjsui
anb ^bij opB^sa ja JBUJSqo^ bjb^ -BiDuajaduioD bj opoj ajuB aSixg '^bw
-bjoojosm bj ap JBuimouap souiBjjpod anb 'jBapi ja sajBJ^jog auodoad
'soidia sosa sopo^ Bíndrai anb bj b 'epBjoouiap bj ap jBánj ug
' Í9fZ) sajafnuí sbj uBqsajduia anb asBjj eon Bjg ^^soABjasa soj
ap Bjnsuot bj,, buijb ja ua BiABpo^ usqBAajj sajuaS sBsa anb opuapip
'aiuBJ^iuap ouái9 un uoa jbojbui osmb soj sa)BJ^(og 'ojJBUJaqo^ bjbc!
ou A ojqand jb jBjnp^ BJBd 'oSawS ja jBjq^ij jaqBS uis Bzmb 'sbijbuiS
•uo sbjbj sns uoa 'sBjjnDut 'usSajj anb sa^ua^ uog "(^^) uaq^s anb
uaaja o jad Bapijod ap uaqBS ou : buisiui js b bjouSi as anb bj 'sa o^sa
'sbioubjouSi sbj ap Joad bj ua Bpimns Bisa —sajjjwaj b Biuana saj
-Bna sbj ajjua 'sauoiadaaxa SBmisjnbod uo^— anb sa opBjsa ap sojunsB
soj ubibjj anb soj ap bjjojÍbui bj b opoj ajqos BjjsoJua anb oj
•BjjanS Buajd ua Bqujsa as opusna ^abjS sbui jas Bipod ou aqaojdaj
^aJopBsiAOJdmi ap u^qssBd ou sajBjaua^ soj ap bijoábui bj anb
BqsjBuas isy 'ÍfZ) 81JB 8sa ua bi^uejou^i ns ap bjb^ op
-uaiaeij Buioipaui bj Bj^d uoiaBjijiqBij bj jauajqo Bjaipua^ajd anb oun
uoa BJBduioa oj A '^ip^u ap Bp^u opipuajdB sajuB jaqBq; uis Bapjjod
bj b jiuaA ap biobí as anb jb BipojBd A Bjnsuaa uoisb^o bj^o ug
•aqij^sap o^os ajuauí^j
-U3JBdB snb ooijBJOoraap uauíiSaj jap u^iaBqojdaj Bun auaiiuoa opuoj
ja ua A 'oaiuojí oppnas un Jauai apand ojos ojuomn^^jB asa 'jBuasua
apand ss 'ajuamSisuoa jod 'anb jÍ Biauaia sa pnjaiA bj anb ap bj sa bou
-bjoos Buijjaop BjapBpiaA bj anb somaqBS ouioa oja^ *(tS) sajqou o
soaiJ 'sojjaq usas isb 'sBuiap soj ap uoisiuiojjui ajuiípe ^s ou A 'ojsiabu
js soojsq 3p BijajBm ua 'ojaajmbJB- js sopijtpa ap BijajBui us '3ju3|
-aduioa js Buido ojos sauops^na sbjjo na anb sbjjuoioi 'sajuajadnioo
UB38 ou anbutiB 'sopoj b JBuido ajiuuad as 'opB^sa jap sajBjauaS sauoij
-sana sbj ua 'asuaiuajB uoianj^suoa bj un^as anb sa a^npB snb uozbj
BJamiJd ^J jC 'JBuasua apond 38 ou Bopjjod bj snb jduojsos jod Bzuaim
-oo sajBJi|9g 'sbjoSbjoj^ uoa upisnasip ns ug "(j^) soopijod SBtnajq
-ojd soj sopoj uappap snb soj nos 'ssubjbu^ 'soaauoqnq 'sajuBiojaiu
-oa 'ssjopBjq^j 'soaiSjnjBj^ui 'sajiusqjB 'sojajBdBZ 'sojsuBjBq :uopBU
bj ap saiUBJOuSí a sajiqsp sbui sonpiAipui eoj ap e^sandiuoa BqBjsa
ojqand jap BajquiBSB bj anb ja bjb¿ Bja BAispap uopafqo bj oja^
()^BBioijsnfui sbj opBjsa ns u3 Jipadmi ua autjsqo as

�las doctrinas socráticas en función del problema político. El gober
nante idóneo es el hombre bueno, y bueno es el sensato (^pov¡ious)
el que obra iluminado por la ciencia (255). La ciencia que se refiere
a los que gobiernan es la prudencia (Iu(5ouXíet) que consiste en velar
por la buena administración del estado y su seguridad. Ésta es efecto
de la concordia, la cual, a su vez, implica la justicia (256). Por otro
lado, sin el conocimiento de sí, es imposible el conocimiento de lo
que nos pertenece, ni de lo que depende de esto, pues todas estas
cosas dependen del mismo saber. De ahí que el que ignora lo que
le pertenece, ignora igualmente lo que pertenece a los otros, y por
tanto, lo que pertenece al estado. Ese hombre no puede convertirse
en un hombre de estado, ni en buen ecónomo. Ni siquiera sabrá lo
que hace. Está condenado a equivocarse y, por ello, a conducirse mal
en la vida privada y en la pública. Será desgraciado y hará desgra
ciados a aquéllos cuyos intereses administra. Así, pues, no será po
sible, no siendo discreto, ni ser bueno ni feliz: el vicioso sólo escapará
a la desgracia si se torna sabio. Con estas premisas pudo Sókrates
sentar la doctrina —desconcertante para los políticos prácticos de
todas las épocas— que los estados, para ser felices, no necesitan ni
murallas, ni trirremes, ni arsenales, ni población, ni grandeza, sino
solamente virtud. Y que, por consiguiente, la función central del go
bierno consiste en dar a los hombres virtud (257). Por eso es una
cuestión primordial de toda buena política ocuparse con la educación
de la juventud (258). Pero como nadie puede dar lo que no tiene,
para hacer virtuosos a los otros es preciso que el gobernante comience
él mismo por ser virtuoso y posea la justicia y la discreción (259).
Cuando Sókrates aconseja a Alkibiades que debe aprender lo que
hay que saber para actuar en política (260), quiere referirse al cono
cimiento de la virtud.
Según Xenophon, Sókrates exigía también para la educación del
gobernante, el cultivo de otras virtudes de que no nos habla Platón.
Necesita ejercitarse en la templanza (I-fK p.Teia) limitando sus im
pulsos físicos, acostumbrándose a las durezas de la vida y sometiendo
siempre las inclinaciones y sentimientos al dominio del espíritu. Con
cebida así, la templanza, más que una virtud particular es la base de
todas las virtudes (261) y probablemente fue Sókrates quien por
primera vez la concibió en su total esencia y significado (262). El
reverso de la templanza es la libertad. Ésta no es entendida en su
significado civil ni político, sino como la libertad interior que consiste
en no ser esclavo de las pasiones (263). Libre no es el que obra con

prescindencia de toda norma, sino el que precisamente, por ceñirse
a un principio superior, conquista la independencia espiritual al im
perio de los apetitos corporales. Por eso, un hombre libre en sentido
político puede ser un esclavo en sentido socrático. Y en estrecha unión
con ambas virtudes está por fin la autarquía, la fuerza interior que
se desarrolla como efecto de la limitación de los deseos a lo que es
trictamente se halla en nuestro poder. El modelo es aquí Dios, que
carece totalmente de necesidades (264). Este es.el aspecto de la ense
ñanza socrática que se ha caracterizado como cínico. Y ciertamente
el cinismo recogió estas virtudes para forjar con ellas su ideal moral.
Pero saltó por encima de la sabiduría socrática al pretender desarrai
gar al hombre de todos sus vínculos sociales. Sókrates no quiere eso.
La autarquía ha de realizarse dentro de la vida de la comunidad y
supone las formas de relación históricamente dadas. No cabe duda
en esto puesto que la considera una virtud del gobernante.
Sókrates mismo no intervino en política, pero una de sus mayores
preocupaciones era la de formar buenos políticos. Y cuando Antiphon
le reprocha una conducta que en general era mal mirada, se justifica
alegando que cree prestar mejores servicios al estado educando a
otros, que consagrándose él solo (265). Y, efectivamente, inducía a la
política a los capaces y preparados, como a Charmides y a Perikles
hijo, y disuadía a los que no servían, como a Glaucón (266). Y a aqué
llos que como Alkibiades poseían condiciones pero no habían hecho
aún su aprendizaje, les aconsejaba entretanto abstenerse de intervenir,
"proveerse de contravenenos" para evitar un fracaso prematuro y
fatal (267). Pero entendía, en cambio, que los que no servían para
nada, ni con palabras ni obras, ni en el ejército ni en la administra
ción, debían ser reprimidos por todos los medios, aunque fueran auda
ces o ricos (268). Y cuando se le objetaba que su ideal de gobernante
podía convertirse en un tirano, respondía que si el tirano no escuchara
los buenos consejos, cometería faltas y, en consecuencia, le sobreven
dría un castigo natural. Y si se le replicaba que podría matar al sabio,
respondía que esto sería su castigo más grande, pues, desprovisto de
su mejor apoyo, terminaría por arruinarse a sí mismo (269).
(Continuará)

I

(255)Plat. Alcib. I, 125 a s. Cf. Lach. 197 e: el que preside los asuntos más grandes
(los políticos) debe estar provisto de la más grande sensatez.
(256)Alcib. I, 125 e • 127 c.
(257)Id. id. 133 d - 134 c.
(258)Plat. Euthyphr. 2 c s.
(259)Plat. Alcib. I, 134 c. Xen. Mem. IV, 2, 11.
(260)Jd. id. 132 b.
(261)Xen. Mem. II, 1, 6 y 17; I, 5, 4.
(262)Vide Jaece. Paid. II, 62.
(263)Id. id. I, 5, 5 s.; IV, 5, 2-5.
— 84 —

(264)Id. id. I, 6.
(265)Id. id. I, 6, 15.
(266)Id. id. III, 2 - 7.
(267)Plat. Alcib. I, 132 b.
(268)Xen. Mem. I, 2, 59.
(269)Id. id. III, 9, 12 y s.
— 85 —

�— S8 —
^ Zl '6 'III T? PI(69Z)
•6S 'Z 'I ••"3W "MaX(89Z)
Zl 'I ^P7K "^id(¿9Z)
•¿ " Z 'III Pí PI(99Z)
•SI '9 'I P? PI(S9Z)
"9 'I Pi PI(WZ)

•S-Z 'S 'AI '••' S 'S 'I PI PI(9Z)
•Z9 'II Pfd -Ha^^vf p!A(Z9Z)
•^ 's 'I !¿I Í9'I 'II "^&gt;I\I 'N3X(I9Z)
•q ZEI T? Tí(09Z)
"II 'Z 'AI ••"? '
• ttl 'I 'IPIV ^d(6S3)
•8 a z •JHd^H"'3 "^vi^(8SZ)
• MI " P l "P? PI(¿SZ)
• ¿ZI " a SZI 'I '^P1V(9SZ)
sa aqap (eo^iijiod so[)
s b ^^j '^ 'qpjy "1V1^(SSZ)

•Z3JE9U3S apunj^ sera b[ ap oisiAOjd
spucj8 Boni soiunsB so^ apisajd anb p :a ¿61 •^oB'j -

'(69^) ouisiui js b asjBuinjJB jod bijbuiiujsi 'o^od jofara ns
ap ojsiAOjdsap 'sanil 'apuBJ sbui oSijsbo ns bijs^ o^sa anb Bjpuodsaj
'oiqBS jb jBjBta Bjjpod anb BqB^ijdaJ aj as is ^ -jBjnjBu oSijsbd an Bjjp
-uaAaaqos aj '^puanaasuoa us '^ bbhbj Bjjsjauíoa 'sofasaoa souanq soj
BJBqanasa ou oue.ni p js anb Btpnodsaj 'oubjij un na asjtjjaAuoo Bjpod
ajuBUjaqoS ap JBapi ns anb Bqsjafqo aj as opuBno ]^ • (89^) soou o sa^
-BpnB UBjanj anbune 'soipam soj sopoj Jod sopimudaj jas UBjqap 'upp
-BJjsraitnpB bj na iu ojpjafa ja ua iu 'sBjqo tu SBjqBjBd noo iu 'B
BJBd HBjAjas ou anb soj anb 'otquiBa ua 'Bipuajua ojaj *(¿9^)
A o^njBuiajd osbdbjj un jbjia^ BjBd KsouauaABJjuoo ap
^jxuaAJajuí ap asjauajsqB ojuB^a^^ua BqBÍasuoaB saj; 'aÍBzipuaadB ns nne
oqoaq uBiqBq ou ojad sauoptpuoa UBiasod 8apBiqi5j[y ouioa anb so^[
-anbB e j^ • (99^) uoanBj^ b ouioo 'ubjaj38 ou anb soj b BipBnsip A 'ofiq
aa^5jijaj b A sapiinjBu^ b ouiod 'sopBJBdaad A sa^BdBO so[ b BDijJIod
B[ b Bionpui 'ajuauíBAn^ap 'A '(S9^) IOS Ia asopuBjSBsuoo anb 'sojjo
b opnBonpa opBjsa p sopiAaas sajofaní jBjsajd aajD anb opu^Sa^
BDijnenf as 'BpBJixa ^ra Bja jBiauaS ua anb B^onpuoa Bun Buaojda^ a^
uoijduuy opu^na j^ 'so^ijjiod souanq jbuuoj ap b^ bj^ sauoiaBdnooaJtd
s^joÁBin sns ap Bun ojad 'Bo^ijod ua ouiAjajur ou ouisim sajBxs^^g
•ajuBu^aqo pp pnjJiA ^un Bjapisuoo b^ anb ojsand ojsa ua
Bpnp aqBo oj^ -SBpBp a^uauíBoxaoasiq u^pBpj ap sbuiioj sb^ auodns
A pBpmnuioo B[ ap BpiA b^ ap ojjuop asjBzt^aj ap Bq BjnbJBjnB vj
•osa aaamb ou 83jbj5[9S 'S3[bPos so^nauíA sns sopo^ ap a^quioi^ ye jbS
p japuajajd ^e BaijBjoos BjjnpiqBS b^ ap Btnpua ^od o^^bs oja,j
^Bapi ns s^jp uoa -ibíjoj BJBd sapnjjiA SBisa ^tSooaj orastup p
^ "oamp oraoo opBzuajoBJB Bq as anb bdijbjdos bzubu
-asua v\ ap oiaads^ p sa ajsg '(f^z) sapBpxsaaau ap aiuaurpnoj aaaJtBD
anb 'soiq jnb^ sa oppom ^g ^apod ojjsanu na B[TBq as ajuauíBiDu^
-sa anb o^ b soasap so[ ap uoiaejiuTi^ b^ ap ojaap oraoa B^o^ssap as
anb joiaaim Bzianj b^ 'BtnbjBjnB b^ uij Jod Bjsa sapnjJtA SBquiB uoa
uoran Bqaajjsa ua jc^ -oauBJaos oppuas ua OABpsa un jas apand oou^od
oppuas ua ajqr[ ajqraoq un 'osa joj 'sa^jodjoD soiiiadB so^ ap owad
-rat {B ^Bniutdsa Biauapuadapui B[ B^sinbuoa 'jouadns otdiouud un b
asjiuaa Jod 'ajuaraBsioaad anb p ouis 'butjou Bpoj ap Biouapupsajd

uod Bjqo anb p sa ou ajqrj *(9^) sauoisBd sb^ ap OABpsa jas ou ua
ajstsuoa anb Jtoijajuí pBjjaqi[ bj^ oiuoo ouis 'oatji(od ra ^iAp opBDijiuSis
ne ua spipuaiua sa ou bjs^[ #pBjjaqi[ b^ ea BzuBjduiaj bj ap osjaAaJ
13 '(^9S) opBoijiuSis A Bpuasa ysioi ns ua oiqpuoo B[ zba Bjamijd
Jod uamb sajBJ5[9g aní ajuauía^qBqojd jC (\gz) sapniJtA sbj SBpoj
ap asBq b^ sa JB^napjBd pn^JiA Bun anb sbut 'ezuB^draa^ bj 'isb Bpiqaa
-uo[) 'njTJídsa pp omiiuop ye sojuatuipuas A sauoioBuipui SB[ ajdmais
opuaijauíos A BptA B[ ap sszajnp sb^ b asopuBjqtunisoaB 'sooisij sos^ud
-raí sns opuBjimr[ (ii3id})^¡) BzuB^draa; b^ ua asjBjpjafa
•U9JBj,j Bjqeq sou ou anb ap sapnuiA sbjjo ap OAijjna p 'a
pp U9pBanpa bj BJBd uaiquiB^ BiSixa sa^BJ^jog 'uoqdoua^
•pnjjtiA bj ap oiuairap
-ouoa jb asjuajaj ajamb '(09^) Boijjjod ua JBnjaB BJBd Jaqss anb jÍBq
anb oj japuajdB aqap anb sapBiqí^jjy b sfasuooB sajBJ3(9g opu^n^
'(6S^) uopajasip bj A Bpijsnf bj Basod A osonjJiA Jas Jod ouisiui ja
aouaiuioa a^uBujaqoS ja anb ospajd sa sojjo soj b sosonjJtA ja^Bq bjb¿
'auaií ou anb oj jsp apand ajpeu ouioo oja^ '(8S^) pn^uaAnf bj ap
uopBDnpa bj uoa 3sjednoo Baijjjod Buanq Bpoj ap jBipjomud uo^sana
Bun sa O83 jo^ '(¿^^) pnjjjA ssjquioq soj b jep us ajsisuoo oujaiq
-08 jsp jBjjuaa uopunj bj 'ajuatnSisuoa Jod 'anb j^ "pnjJiA a^uauíBjos
ouis 'BzapuBiS m 'u9psjqod iu 'sajBuasjB m 'saiu^ajuj tu 'sBjjBjnm
iu UBjisaasu ou 'saaijsj jas Bjed 'sopsisa soj anb —ssaoda sbj SBpoj
ap soaijDBjd soatjjjod soj BJBd ajuBjjaauoosap— BuiJjaop bj je^uas
sajBJijog opnd SBSimajd SBjsa U03 "otqBS bujoi 38 is BpBjSsap bj b
BJBdBasa 0J9S osopiA ja :zijaj tu ouanq Jas m 'o^ajosip opuais on 'ajqis
-od Bjas ou 'sand 'jsy •BJisiuimpB sasajaiui so^na sojjanb^ b sopep
-BjSsap BjBq A opBpsjSsap Bjag •Baijqnd bj ua A BpBAijd BpiA bj ua
jbui asjpnpuoa b 'ojja jod '^ asjBaoAinba b opsuapuoa Bjsg -aosq anb
oj BjqBS Bjambis i^[ •ouiou93a uanq ua iu 'opBjsa 3p ajqmoq un ua
asjijjaAuoo apand ou ajqmoq ss^ -opE^sa jb aa^ua}Jad anb oj 'ojubj
iod A 'sojjo soj b aaaua^jad snb oj 3juauijBni bjou^t 'aaaua^jad 3j
anb oj Bjou^i anb ja anb iqB ^q uaqBs oiusiui jap uspuad^p sBsoa
SB^sa SBpoj sand 'ojsa ap apuadap anb oj ap ra 'a^aua^jad sou anb
oj ap oraaiuipouoa J3 ajqísodnii sa 'rs ap oiuaitupouoa ja uis 'op^j
ojio jo&lt;j • (9S^) Bpijsnf bj Boxjdrai 'zaA ns b 'jBna bj 'Bipjoauoa bj sp
ojoajo 83 bjs^ "pBpijnSss ns A opsjs^ jap u9pBJisiuiuipB Buanq bj jod
JBjaA ua ajsxsuo^ anb (nj^no^nj) Bpuapnjd bj ss UBUJdiqo^ anb soj v
ajaipj ss snb Bpuap vj "(55^) Bpuap bj Jod opsuiuinji Bjqo anb ja
(^noirl^^odá) oiBsuas ja 83 ouanq A 'ouanq ajquioq ja 63 oauopí sjubu
•J3qo3 jg[ -oaijijod Burajqojd jsp uopunj ua SBapBJaos SBuiajoop sbj

�</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </file>
  </fileContainer>
  <collection collectionId="7">
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="304">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="305">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="306">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="307">
                <text>1947-1989</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="308">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="309">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="310">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="903">
                <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </collection>
  <elementSetContainer>
    <elementSet elementSetId="1">
      <name>Dublin Core</name>
      <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
      <elementContainer>
        <element elementId="50">
          <name>Title</name>
          <description>A name given to the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1105">
              <text>Sókrates : continuación de "Los orígenes de la filosofía del Derecho y del Estado".</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="39">
          <name>Creator</name>
          <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1106">
              <text>LLAMBIAS DE AZEVEDO, Juan</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="48">
          <name>Source</name>
          <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1107">
              <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1950, Año III, Nº 4: p. 51-85</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="45">
          <name>Publisher</name>
          <description>An entity responsible for making the resource available</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1108">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="40">
          <name>Date</name>
          <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1109">
              <text>1949</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="47">
          <name>Rights</name>
          <description>Information about rights held in and over the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1110">
              <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de Educación</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="44">
          <name>Language</name>
          <description>A language of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1111">
              <text>Español</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
        <element elementId="51">
          <name>Type</name>
          <description>The nature or genre of the resource</description>
          <elementTextContainer>
            <elementText elementTextId="1112">
              <text>Publicación periódica</text>
            </elementText>
          </elementTextContainer>
        </element>
      </elementContainer>
    </elementSet>
  </elementSetContainer>
</item>
