<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/browse?tags=CLASE+MEDIA&amp;output=omeka-xml" accessDate="2026-07-16T07:45:41+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>1</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>2</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="319" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="550">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/3b8ce196bc281e67ed527b7b56fbfef4.PDF</src>
        <authentication>0e6c3c6a23f2d3202790f4ab27a626cc</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3527">
                    <text>SVI0N3I0A
saavaiNvi
avnnovd

&lt;H/OdlAI3ll
odisanN
30 SVIAI31
3a

yva
S68Z8Z

(0061.-0981)

�6 OS 5 ¿i.

S3uope3i|q&lt;Vi ap

a saavaiwvwnH ^a avnn^vj

L:&gt; ¿¡

609631/33H^

6968Z8^

NOIOVZlNd3aO^ VI 30
Avnonun 13 N3
vis^nouna a
vonoivo VIS310I

A sapepiueiunH ap

\n aa avaisü3AiNn

�COLECCIÓN TEMAS DE NUESTRO TIEMPO

1- Mario Benedetti: La cultura, ese blanco móvil
2- Rafael Guaiga: La marginación de la ciencia en

América Latina
3- Bertolt Brecht: Cinco dificultades para quien
escriba la verdad
4— Osear J. Maggiolo: Política de desarrollo cientí

fico y tecnológico de América Latina
5— José Luis Massera: Dialéctica y Matemáticas
6— Roberto Fernández Retamar: Naturalidad y
modernidad en la literatura martiana
7- J. Raúl Grigera: Tendencias actuales de la

biofísica
8— Lucía Sala de Tourón: Guía para el estudio de
América Latina (siglo XIX)
9— Alción Cheroni: Políticas científico-tecnológicas
en el Uruguay del siglo XX

Copyright de la presente edición Departa
mento de Publicaciones • Facultad de Hu
manidades y Ciencias • Universidad de la
República
Queda hecho el depósito que marca la ley.
Printed in Uruguay - Impreso en el Uruguay

�jap Euouiaui v\ ap aiJBd Buanq ep^^nS OAnpiy ^^ ^nb ajuaui
-\eqeo opipuaiduioo ire^ sauainb 't^ibojiix ^^ubq op^iouaDn ^ ^ buiuios p8uv
-r^ jo^as ^c aiuauLrejnoiu^d '^n^ap^in pBpisoiauaS eiapepjaA uoo oouo^st^
oou ns ap seuand s^[ ouq^ aui anb oapuapio^ ^p opBdsiqozjy jb jaoapBJ^B oqaQ
•Baq9JB3 eisa^i ^ b ^^soq '^Bjaqq Bisandjnq Bun XIX ^
-k ojjs^nu ua oqnq anb iod .aiuB^ouajin eyos Bim b japuodsai ap o^ua^ur (a sa B^uasaid
as ^nbB anb o\ A. XBnSnjfi P ^^ SBjSo^oapi sb^ X sapBpqB^uaui sb^ ap u9pnjoAa v\ ap
sopacisE soun8¡B ajqos bjbsj3a ^inj orpnjsa [g SBiJosiAOjd ouioo asiapua^ua uaqap
sauoisnpuoa sns ap sbijea 'a^uain^tsuoo jod 'X u^pB^ijsaAin ap aouBAB un sa a^sg

�-ai sbui BUB^isjaAiun pmuaAnf ns anb íaiuBisajoíd o^no p 'aiqBjou aiuappm ops xm
uis X f8l apsap 9^iuipB oapuaiuo^ anb jbjoub souiaqap 'BJopBzuqnaas qouapuai
q ap pBpipunjoid ua 3üubab un ouioa sbaiibdijju^is saiBouapyuB sappos sapn^pB o^
-ubi UBpAaj anb ojad sajouaui laoajBd uapand bisia Biauíud e anb souqd sonó ug
BpuaSiA ua gi\u9 Bjp asa anb u^pm^suo^ q iod
iqoyo uoiSrpj jauaj ap ajs^ opueíap 'opBjsg \a X Bisa^i q ap uopBiBdas q oCnpoíd as
6161 ap ozjbui ap *oi p X 'laínuí q ap p^pin^oA qos q jod opjOAip ap Xa^ q oqoid^ as
161 3P ajquiay^s ap 6 p fsap^B^sa sqanosa sq ua SBSoy^qai BzuBuasua q X Bo^a^id q
9ruiudns as 6061 3P ni(lB 3P 9 I3 'psnBO jod opqosqu opjOAip ap Xa^ q oSpimoid as
¿061 3P ^-Kinpo ap 9^ p r^pjduioo as osaoojd ajsa XX ^ PP s^pBcpp sBiauíud sop
sq ug 'oíap pp soioa so^ ap pAia JopA p ouioo isb 'ttqiBuqdtosip o BAyqduiajuoo,,
BpiA q b sopBoipap soi -i^nuni^ ^osnq as 'sojuaAuo^ ap BpBureg q jod X
p ouajd X ouopSgqo ouioo pAp oraounijBui p osndun as Biauíud q joj
-naas q ap aouBAB jqnaBiaadsa un uoiannjap saXa^ sop ^gx ap oipf ap ^ I p X oX
-b^ ap iz P 'sauopunjap X somounjjBui 'sauop^unjiSai 'so^aiunoBU jBaouB BJBd pA^
opBjsg ap oqsidd^ p O9i9 opB^sg p '6¿8l ^P ojajqaj ap n p 'sandsap soub sop
^sap^Bjsa sqanasa sq ua Bsoi^ipi BzuBuasua q ounujuí p ofnpaj anb unuio3 u^psonpg
ap Xaj-opjaap p ^qoídB as '¿¿81 3P o^o^b ap ^3 p íBoysqsapa uppaipsunf B{ b sop
isb uBia anb souaiuauíao soi ap uopBzipdpmnuí q oqaaq ap asopu^aiaap
sq b sajdABpBD soi ^^npuoo 9iqiqoid as X98T 9P HJ{^B 9P 81 13 '9^uaiqure 01
uainb Bpoj pnpapos q anj pBpmui^uoa ns jod anb X soyB ^uasas ap sbui ou ua ^jajd
-uioo as anb Bjjsanuí ouauí^uaj asa ap sapdpuiid so^iq soi 3P ojuanaai dAdjq uq
•XBnSniQ p ua oiiBidtuai 91x1
-nao uatquiBj 'u9pBznuapoui q ap sosioaid sbui saiBinpno sbuiojuis soi 9P oun '9P^0
-npa q X sauopnpjsui sbi 'saiqum^oo sq 'sapBprpjuaui sbi ap uppBTijqnoas Bg
•U9ponpoid ap
soppoui soiio uoo Bj^srxaoa ouisip^ideo p X ísoi^is oipna o sai^ opninp B^qBq iqu
-ojoo uapio p íqoiredsa X BiSau 'qpui sbiup SBfau sbi 9P ^juauíBUBjiioXBui BjuaAOíd
BjABpo^ U9pqqod q 068Í U9 'souBouaureouipi sasiBd SBuiap soj sopo^ isbo ug
•iBinuiop b bX Bipua^
'sooip soppoui soAiiqauoa sns uoa 'uop^quiapoui ap aptnou oiduiafa oijo jauod
BiBd 'Bjs^^^jTdBO uoiaonpojd ap Buiaisis p pno p ua oub '0681 ^jSBq oaujubui anb
afe^uaoiod 'qouapaooíd Bsa ap sajuBiiqBq ap oiuap iod OS un Bjuai oapiAa^uo^ 1781
ua bX anb opsi^ p 'Badoma uoiobj8iuiui ap uoi^ai Bun ua uoisiaAuoa BpidBi ns b ouioo
'—niAX ^^ pp sauoqjog soi 9P oipj^ ofrq un sa— qou^dsa qDuanyui q oSag ai anb
lupp 01 b ojubi oiqap as zaA [e% ong a^uauíBUBiduiai sbui pzipai as 'o^uao sasjBd soi
ap sapinipo X sBOi;;iod 'sappos 'sBorai^uooa sapBpgBpoui ap uopdopB q ouioo Bpip
-uaiua 'U9pBznuapoui q apuop BuijBg Boipuiy ^p sas^d soi 9P oun S9 XBn8rug ig
uopBzuBpioas q :uopBjnp Bgjq ap qauapua; buq —

�presentativa firmó en 1872 la llamada "Profesión de fe racionalista", deísmo que el
Obispo condenó con violencia; que la Masonería obtuvo su estatuto legal en 1882;
que los crucifijos fueron retirados de los hospitales estatales en 1906 por simbolizar
solo a una religión específica; y que, por fin, desde la ley del 23 de octubre de 1919, la
Semana Santa es llamada en el Uruguay, Semana de Turismo, el Día de la Virgen,
Día de las Playas, y la Navidad, Fiesta de la Familia..., designaciones que -excepto
la última— son las que hoy en día utiliza la mayoría de los uruguayos en su conversa
ción habitual.
La historia cuantitativa tiene también algo que decir acerca de lo que el clero de
1870 en adelante comenzó a llamar "descatolización".
De acuerdo al Censo del Departamento de Montevideo levantado a fines de 1889
y comienzos de 1890 1, el 83 por ciento de los habitantes se declaró católico, el 5 por
ciento protestante, el 6 por ciento "liberal" y afines y el 6 por ciento no informó.
Pero esas cifras ocultan realidades más significativas.
Mientras el 87 por ciento de las mujeres se declaró católico y un 3 por ciento libe
ral, esos guarismos en los hombres se transformaban en 81 por ciento y 7 por ciento
respectivamente.
Y si analizamos las declaraciones por nacionalidades, nos enteramos que mientras
los hombres extranjeros decían ser católicos en una proporción del 87 por ciento y
liberales en otra del 6 por ciento, entre los "nacionales" esas cifras llegaban al 80 por
ciento y al 8 por ciento respectivamente, siendo este sector aquel donde más había
avanzado la "descatolización".
El Censo de 1889 prueba -y el de 1908 confirma- que si la "impiedad" y el
^indiferentismo" —para utilizar otra vez el lenguaje del clero uruguayo- estaban inva
diendo el país, la responsabilidad no les cabía en lo esencial a los inmigrantes porque
entre ellos eran menores los porcentajes de "incrédulos" y porque entre ellos los libe
rales —el paso más avanzado en el camino del "ateísmo"- eran menos que los pro
testantes.
La "descatolización" venía avanzando desde dentro de la sociedad uruguaya, sin
que esto signifique que algunos sectores de inmigrantes no hayan jugado importantes
roles en ella, en especial los italianos garíbaldinos que tanto pesaron en el Partido
Colorado, el anticlerical por excelencia.
Casi veinte años después, en 1908, el Gobierno levantó un Censo Nacional 2. La
población de 15 años arriba fue interrogada acerca de sus creencias filosófico-religiosas.
Los resultados de la encuesta en Montevideo -el único departamento comparablemuestran un avance espectacular del "indiferentismo".
Ahora es el 63 por ciento de todos los habitantes de Montevideo el que se declara
católico y el 25 por ciento el que se dice liberal, un descenso de 20 puntos en el pri
mer caso y un aumento de 20 puntos en el segundo, comparando con los datos de
1889. Cifras que todavía resultan más sugestivas si las cotejamos con las descubiertas
por el Censo de Buenos Aires en 1904: un 87 por ciento de católicos y un 1 por ciento
"sin religión". Es decir que Buenos Aires en 1904 vivía una "impiedad" todavía algo
menor a la del Montevideo de quince años atrás, en 1889.
El avance de la "impiedad" era notable otra vez más entre los hombres que entre
las mujeres (un 34 por ciento de éstos se declaró liberal contra un 15 por ciento de
aquellas), y también era mayor entre los nacionales que entre los extranjeros, pues

�"(S) s^cíb^ so| ^p uoííqai n\ jijstx ap opvfep vjqvq
anb u \anbv ^ias srvpi^d sof anb vjp f^ ísnj^fnuj sv^ ^p sapn^nA svi b opiqap unv aia ourasiioiva
aiuvvfvqiuvi (a (***)„ :o¿iag *g ouviju^i ojapuvjsa A [BDuaptjuv opunqunj (a 691 ua viaftp
0010^ 'u^^vSiisaAUi visa ap pnn^ viuana ivp jv somajvziivuv unías 'sosojapod Anuí sopaiui
A sasaiaioi ua eujnu as anb pnpjav 'vtuiÍosiui ns jvtuauívpunj ejvd svui uozvj vsouuvq vito oa
•^ioiva oiap pp sa(vapi so| uoo aaCnoi v( ap uoiavaijiiuapi visa ua uojvnvq sa{Vjaqi| so^ 'S99T
ap ouotvíqqo (uua oiuotuiJism ap Aa^ *\ ap u^^aues vf v uoiaisndo as *(^) (vjaqi[ aiuanj unías
'svuiaj 00 S^l A. '() f^^ua^p aiuanj unías 'OOO'OS aiiua viuaiuoa anb oijojijad ua anb svi sv^a
uoian^ A 'opvis^ jap sv|anasa sb^ ua vaqoiva uoiíiiai v| ap ezuvuasua vi v opvuítsv iv^oasa oij
-vjoq jap uo&lt;aanpaj v| bjiuo^ Z29\ ua uoivisajojd anb svj sajafnuí svj uoianj -..vuiuauía^ U911
•sana,, v| ua epipaui vtjata ua ouijojsuvxi as safvjaqq soi vjvd ..vsoiíqaj uoitsana vi,, 'oqaaq 9Q ()
6
re snBo bj b Biipu^AOJd ouBp oabj^ ucno X ooijo^bo otreip o^iun \9 so onb
o)sond uoig jb uopoo^oid B^,, -.Bjuodun as 'jaio oubub^ 'oapiAajuoj^ ap odstqozív
jdtuud [a ojaj^ ns b opi^uip Bipaj iris ^uinpirejoiu^^,, un ua bijb;odb ouio3 • *sas
-ajS^aj so] ajjua ^a ap uBia^q anb BpuB$edoid ap roqBi b{ ouioo isb 'oorpouad \e [Bnire
uoraduasns í(BpBuapjo,, bj jBUoqs BiBd oiauíp ap SBsauraj sa^ire^odun ap Bjuan^ opu^p
sop^ar^ so[ ap souB)ajaas %o\ b soxuiBd so{ ap sb^jbo s^\ uBpunqe íp^ o^u^nD jod o%
-jasB a^sa ap pepja^ bj Bqanvi oapua^uo^ ap eun3 ej ap oAiqajy ^P Bqndiuoa s^
L tían8ed soj anb b ub8
-ijqo aj X souBip qz 9 01 i^^p^ur aj Bino BpBo b,, anbiod Biuajsos as a^sa anb X 'tíuaig
IH ooq9^BO ouBip ja mdaoxa 'jBouajoijuB Bia BUBapuajuour ssnaid bj epoi anb 'bj
-aijinuisap soj aipsu anb ure 'uoiBuiiyB sajBiaqq sopB^ndip soj 'ouojBSrjqo pAio oiuoiu
-ujbui ap Xaj ap opaXoíd ja sa^uB^uasajda^ ap bibuib^ bj ua asixjnosip jb 'gg^j ug
•sajqBoi^^iBno uaiquiB; soqoaq soi;o uBiuouii^saj og
•ttuoiOB2qo^Bosap,, bj ap 3oubab ayanj Xnuí un
ojja 'Bsoi8qai uopBigBsiioo ioua;jn bj ap uotouaui BioBq ou sajuaXBijuoo soj ap
bj isbo re 'jBno oj jq¿ •oumoqojBO ja Bjnqii^ aj anb pBpijrqnjosrpui buistui bj X boij
-oquns uoiounj Bureiui bj BqBiiSisB aj sajdAiu sns sopoj ua anb pBpaioos sun rod BpBziu
-oSBjoíd 'ooya opnra^oo opiqns ap Biuouiaiao Bun 'BireapiAajuoui t&lt;anboda ajj^q,, ^sa
ua Bia oruouiujBui ja ^ * 'ojuap jod 9p ^j/ jb ojuap iod ^ jap uoiBAaja as tísajiAp a^
-uauíBind,, sopouniiBui scrj gi^l X ^i6l ai^ua gg-^s F 9^B0 6061 u3 ¿9 PV -^161
X 60^J aijua souBapiAaiuoui soraoiuu^ui soj ua BsoiSijai uopbiSbsuoo bj ap uojobS
-ijqo bj ppdt^sa as anb ua afujuaoiod ja souraoouo^ 'o^i^uoo jap sourau^^ soj bjibj
-oía anbiod jiaio oiuounnBui ja BiiBjnuB 'asiijduino ou ap 'anb oqoaq 'a^opiaoBs ja a;uB
o^Btpaunn ap asmsBO ap soiaou soj ap uopBíftjqo bj zanf ja a^u^ uBiBjndt^sa anb sajaij sns
b oyiupB Boqo^^ BisajSj bj 'Bsoi^ijai Biuouiaiao bj b otAaid ouo^Sijqo jiaio oiuouiuj
•bui ja gggi ap oXbui ap ^^ jap Xaj bj jod asiaoajqBjsa jv 'ojduiafa ajsa souiaAiasqo
•BoijBiua^is pBpreotíftjaiii ap ou X ojbij as osa ap anbiod 'oureq
-BouajopuB ap jb^i sbiu aiqurou ns uoo souiaiBu8isap sojjosou anb '&lt;4ouisrjuaiajipui,,
jap aouBAB opidBi ja roureira oj opuBqoíduioo aiduiare 'irn8as uaj)and soiauínu sog
*'0P ^ ojuap iod 8 j^p JapuaosB jb soAipaja sns op
-Bogdnjmnb Bjquq ouretjBiaqq ja X —Biouapioui jouojub ns ap pB^iui bj isbo b— so^u^d
9 oppuaosap Bjq^q oursio^o;BO ja 'upiOBjqod bj ap jopas ajsa ua X '6881 3PS^G
•ojuap lod o^ ns uoo UBqBzuBojB soj isbo SdjBiaqij sog -oiuap iod y^ jb UBqB^ajj ojos
sand Biiounu bX ub 8061 us :soXBn8nin saiquioq soj ap ja 'zoa bj^o *anj so^^q s^xu
soureiiBnS soj hoibzubojb sooq9JBO soj anb ua ^opas jg -sopun^as soj ap opap jod \z
ja smjsod Bsa 9^dopB ojos 'jBjaqij pjBjoap as soiauíud soj ap o;uap iod ¿¿ un

�Es en la clase dirigente política durante la segunda etapa de la peculiar experiencia
"militarista" uruguaya, entre los años 1880 y 1886 dominados por la figura del Capi
tán General Máximo Santos, que se advierte el predominio liberal y la pequenez del
"partido católico", "ultramontano" o "jesuítico"^ como le llamaban sus enemigos.
Todo dentro del Partido Colorado, naturalmente.
La Cámara de Representantes en once sesiones del mes de abril de 188S aprobó
el proyecto de matrimonio civil obligatorio en una votación de 42 a favor y 3 en con
tra; en 3 sesiones del mes de mayo del mismo año, los diputados aprobaron la ley de
Conventos del 14 de julio por 30 votos a favor y solo 2 en contra10. Esos guarismos
significan que los diputados de ideas liberales eran por lo menos el 90 por ciento de esa
Cámara elegida bajo la vigilancia severa del militarismo santista. La mayoría liberal en
el Senado era un poco menos amplia ya que el matrimonio civil obligatorio fue aproba
do por 11 votos contra 5 y la ley de Conventos por 10 contra 5. En este caso los libe
rales habían demostrado dominar algo más de los dos tercios del Senado1 *.
Pero no era solo el personal político.
El anticlericalismo ganó la calle y demostró poseer un elevado grado de militancia,
síntoma de su vitalidad y extensión. Por ello ocurrieron las giras de propaganda por
el interior del país de los jóvenes universitarios liberales desde 1879; la aparición pú
blica de la "Liga Liberal" en 1885; la fundación de la "Unión Liberal" en 1891; las
manifestaciones liberales de 15.000 personas que desde 1892 se sucedieron en las calles
de un Montevideo que tenía alrededor de 200.000 habitantes; la creación del "Centro
Liberal" y la "Asociación de Propaganda Liberal" en 1900 con sus 54 Comités y
delegaciones en el interior del Uruguay de 1903, así como sus 60 folletos
anticlericales con un total de 292.000 ejemplares (!) en 1905 í 2.
A este anticlericalismo que, creemos poder fundamentarlo, era de extracción bur
guesa, pequeño burguesa y universitaria, se sumó a partir de 1890 y sobre todo de
1900, el de extracción sindical y obrera, de inspiración anarquista y socialista.
Por todo esto no sorprenden los "aplausos" y "bravos" con que las "barras" pre
miaban los más fogosos discursos anticlericales de los diputados liberales ante las ame
nazas más bien formales de los Presidentes de la Cámara de desalojar el recinto13. El
anticlericalismo, más que el liberalismo como ideología, había penetrado ampliamen
te en la sociedad uruguaya.
Es probable que estas tendencias —la "descatolización", el liberalismo, el anticle
ricalismo, el "indiferentismo"— que no son lo mismo pero se apoyaban mutuamente,
hayan partido de las logias masónicas, muy activas desde 1850-60; de ciertas corrientes
de la inmigración italiana y francesa —la comprometida con Garibaldi en el primer ca
so, la republicana en el segundo—; de la juventud universitaria; y de un personal polí
tico que deseaba liberar a "su" Estado de la presión eclesiástica. Es probable también
que su difusión se haya facilitado por las características del clero uruguayo antes de
1860-1880, con una formación teológica endeble, abundancia de extranjeros que a
veces ni conocían bien el español, y conductas no siempre evangélicas. Además, en el
interior era tan escaso el número de sacerdotes que la sociedad ganadera —no la agrí
cola del sur— nació en cierta medida "descatolizada" por conocer de la Religión
Católica solo sus ritos y sacramentos. Por fin. lo extendida que se hallaba en toda la
sociedad la crítica al catolicismo como "religión de la plata" por lo costosos que eran

�oX
-enSrun odsiqo jaoia} avoco lajo^ oiren^y^ ^nunsB oopTAoiuop^ ua 'iumbao^ uiTua"g bo
-ipioug ns laoouoo b eqep niX ^^ ^urc^ ua gnb zaA b^ b 'anb ua '1681 ^s^q sbj
-nsy isbo aoayo ou uoisnpuoo px -p^paioos 2\ ua oi^ysaid iBijnoad ns ap BqBUBiua anb
japod p uoo oijbztjbjobs ainooíd unB X oppapBpa pióos uapio ¡9 mpuajap 'sBjnbiBiaf
SB^p SnS 9p S9^U9lU9AQld SapiO^SBÜ X S9UOUU9S 'SOUBUOlOOAap JOd BqBS9idX9 9S 9nb
uoion^ysui ouiod BXBnSiun botjop^ Bis9j^j bj gnb jbuuijb u^jtuugd sotuouiijsgj so^

(Bpos U9pjo pp BUBtpjenS eu^nq Bun :jBjnD9snnj BXBnSnm BDqojB3 bis9|^i ^r\ —
"SBUBUIud S9^U9RJ SB[ 9p BSjndlUO^ B^ 9p
JBUBUI9 U999JBd Bin^p bjs9 b 9nb S9uoisnpuo9 uos 'soj^o U9 'oÍBqBJ^ 9p
SBJ9UI uos 'BjBM9sqo ^s ouioo 'soui9ibXbsu9 9nb sBjs^ndsgj sb^ sosbd soun2p ug
siBd 9p O[9poui ns X oui9iqo8 gp BureiSoíd ns gp oj
-und un oXn^ysuoo bj^nb iod X '^uopBzgoposgp,, B| iionpuoo jgjgnb b 'ouisipougp
-ijub p jBzruo^B;ojd b eXBnSrun pupgi^os b¡ gp sgjuBuiuiop sgjopgs sojjgp b uojba9{{
sBpuBjsunDiro gnb rospgjd ojund un gjqos bsi9a souiB^usppB inbE 9nb ofeqBj; \g
•uopBZTUjgpoui B[ gp 9iqBjiA9Ui pjn^no bjbo bj
ouioo sBppu^sgjd uojgf^ onb ^pBpgpos v\ gp ^uopBzqo^osgp,, v\ ouioo kb uopB^siS9^
ns gp X OAijBJisnnuipB o^BJBdB ns gp uopBziiBinoos b^ JOAOUioíd b ops^sg jb uoibju9[B
'uy jod 'sgppos sBzionj gnb '.osgooíd pnb^ U9 Boqp^o 9j b^ X Bisgj^i ^\ 9^U9uibjobx9 oS
-nf {OJ gnb Pju^ureauBioduioiuoo biaia XBn8njfj p gnb SBoyyod X sgppos 'sboiuiou
-oog sEjnpnysa sbi gp uopBTtujgpoui ^\ uoo ouopBpj gs ouioo íuoiBspduii bj sBpunj
-oíd sguopBAijoui gnb íBoyBuigjsis pBpisoiStpjJi gnb sojub ouisipougpyuB opo^ gjqos
-sg X— gn^ ^uppBzqoposgp,, o uopBzuBjnogs B^ Bpipgui gnb ug souiB^un8gid sofq
*SBpBZB[9J^U9 S009A B SBOl^BUia^ SBUBA U9 OJ^U90 9S SOAp{OJV SO^ U9 U9PE9l}S9AUl Bg
•SBSBUI SB^ B IBUgdpSip X jaU9^UO0 BJBd BUBS909U S9
uof3qgj B{ '^osgj^oíd pp BqoíBui,, B] goadio^g oíap p is gnb buuijb sand 'ouBuaqoA
sa 'ouippquB^ Biainbs iu 'oubiuizzbui sg ou o^81 3p ouisipiaqq a^g oniudun ^\ asB¡o
Bsa anb ooiSofoapi ojiS leijnoad p jod ojbjo ug a;uauiepajjad Bpanb o^uaiunAOui [ap bs
-anSinq uopoaup Bg "sajuaipuadapui souBsa^B X sajuBioiauíoo souanbad ap oiauínu
o^ap un X 'sosojapod gjuauíBoiuiouooa souBqm saio;oas soj ap sa;uaiuaAOJd sa^uaS
-uyuoosajuBjJodun ^soqb sosa ap ooyi{od puosiad pp biioXbui b^ uoo poyyuapi as 'bui
-BjSoíd X sauopuaiur sns ua oobiubuiououi '—0881 9P o^an[ ajuBuruiop— ouisipiaqq
ounqn ajsg ^duiaía jod 'so^ub ouirxBp^ aiuaptsajg jap p ua oj^b3 ap sopB3 :sooy
-odsap sajBjqiui ap sapuiqBS opuBi^ajuí sapjaqq ap BfopBiBd bj oixinoo anb oga jod
sg 'pBpaioos bi ap uopezuBfnoas b¡ X Bisai3i ^\ bjjuoo Bqoni B^ b opBuipioqns anj opo^
'ounuia^ p a^uBppB ug inbB ap souiaiBsn anb opyuas p ua sa X 'Bpun9as b¡ joj "0881 ^
0981 9-mi^ ouiuiopgjdouiSTpjaqq a^sg 'Boipp^ Bisa^i b^ X opB^sg ¡a :uBqBanbBf so^ uaui
-iSa^ onSyuy p apsap gnb sauopmysui sop sb^ ua anb^p ns X 'sapnpuipui soqoaaap
so| ap uoisuBdxa X Bsuajap B| ua BiSojoapi ns oijuao anb o^uanuiAOui un anj Biauíud 2\
io¿ •uoKnjuoo b jbuibq uapand anb sauoisjaA sop ua oip as oXBnSmn ouisipjaqg {g
Bogop3 Bisa^i bj ap op
-BJB¡oap X a^uB^ipui o3nuaua p 'ouisqBjaqg p a^uaurepiuajap sbui souiaorpuB oíag
•ouisgBouapyuB ua asBui
-jojsubi^ q pBpaioos q anb p X piaqq EpuBÍ^^doíd bi oiqtDBj ^so^uauíBJOBs X soju sosa

�10
El "Catecismo de la Doctrina Cristiana" de uso durante casi toda la segunda mitad
del siglo XIX en las parroquias y escuelas municipales gratuitas del Uruguay, derivó del
cuarto mandamiento, "Honrar padre y madre" una conclusión social y política. A la
pregunta: "¿Quiénes son otros entendidos por padres?", debía responderse:"Los ma
yores en edad, dignidad y gobierno"14
En 1902, Montevideo conoció la segunda edición del "Manual Católico" escrito por
el jesuíta Elias Reyero. Este identificó a los "padres" con los "amos" y los "superiores
o gobernantes", y a los "hijos" con los "criados" e "inferiores o subditos". Honrar
al padre, amo y gobernante poT hijos, criados y subditos significó deberes -también
derechos, es cierto— muy específicos. Por ejemplo, los criados, en el examen de con
ciencia a realizar antes de confesar, debían preguntarse: "¿Te has desesperado porque
sirves, olvidándote de que Jesús, para consuelo de los criados dice: No vin^ a ser servi
do sino a servir?".
Esta sacralización del lugar familiar, social y político inferior o dependiente se hizo
desde una posición dominante por cuanto el sacerdote se identificó con el padre, el
amo y el gobernante, posición que respondía al rol social de un cura en un pueblo es
pañol de la época, e incluso a la de un cura uruguayo en las localidades de campaña y
entre las mujeres de la sociedad uruguaya. Entre los deberes del amo-padre, figuraba
haber pago "el salario y alimentado convenientemente" a sus criados-hijos. Las razo
nes invocadas para su cumplimiento respondían a la obvia ética evangélica y a la mali
cia del escritor, él mismo, un amo; por ello añadió en una llamada al pie de página:
"No alimentar bien o suficientemente a los criados, es exponerse a que se lo tomen por
su mano"15.
Se podrá argumentar que este "Manual Católico" usado en Montevideo pero edita
do en España refleja otras realidades eclesiales. No lo creemos. En 1901, el Vicario
General de Arzobispado de Montevideo, Santiago Haretche, publicó su "Compendio
del Catecismo de Doctrina Cristiana". También él del cuarto mandamiento dedujo
que "los hijos amen, respeten, obedezcan y socorran a sus padres; y que los subditos
honren a sus superiores". Aclaró nuestras posibles dudas enseguida: "Por superiores
se entienden las autoridades eclesiásticas y civiles; los que hacen las veces de los padres,
como los maestros y patrones, y también los ancianos y mayores en edad"16.
En la realidad uruguaya del siglo XX recién iniciado, que el "patrón" fuera equipa
rado al padre, el cura, el maestro y el gobierno, equivalía a hacer coincidir a la Igle
sia Católica con la imagen caricatural que el anarquismo trazaba de ella.
Los tres autores también estuvieron acordes en asignar un contenido social conser
vador tanto a las "buenaventuranzas" como a las "virtudes y pecados capitales",
pues si eran bienaventurados "los mansos porque ellos poseerán la tierra", el Padre
Gaspar Astete aclaraba de inmediato cómo poseerían la tierra ("Como señores de sí
mismos") con lo que la tranquilidad volvía al espíritu de los que realmente eran pro
pietarios en el Uruguay 11 .*
(*) Los textos religiosos se han interpretado dentro del discurso del habla corriente y no en un con
texto teológico determinado. Hemos buscado captar lo que el hombre —y tal ver más el niñocomún de 1880 ó 18^0 podía entender de) lenguaje religioso y no tanto cuales eran las finalida
des últimas de éste, de seguro sólo inteligibles para el clero. Por lo demás, los sermones consulta
dos revelan que éste, por lo general, también interpretó casi literalmente las máximas de su reli
gión.

�"tíSBSO0 Sq
ap BzajBjnpu q b bubijuoo ^ ajqisodun oiad 'saiopBuos soj ap Biauímb ubjS q sa qr^
-osqB pBpjBn3i eun 'soiresaoau uos pBpapos bj ua sopciS soq,, ranbiod opa X a^uajsrxa
sasqo ap Biuajsis [a jbzubijb ouis jqoos otqureo ja jaAOuioíd Biqap ou u^pBonpa Bq
\t¿aiuauiBpE3oqBsap jiaia BJBd soip
-aui X Bua^oj auap anb Bjuouas Bun b anb sqiajBiu sbuisiui sq ua jiiu^sut ap Bq q as
'jBmreui ofeqEj^ jb ojuojd Xnuí asjBOipap ap souaui Bjpod ou qoua^srsqns q asjBUES bj
-Bd anb \v\ ops^sa un ua opBoojoo Bq qouapiAOjg q anb B^nu Bsa b ouio^ ?„ qqoos uap
-jo p uoo uoioqaj ua uocaBonpa q ap uopdaouoo ns q^snp oubjbip o^duiafo ig tt"SBp
-o^ Bisd bukiui q ias apand ou 'oun BpBo ap oupsap jb X ¡qoos o3ubj jb BpBuopiod
-oíd jas aqap,, bjs^ sand t€U9taonj^ui,, ap sasqa sajuaiajip sq jBjBuas Bjred sauoisBoo
SBsa ap Bun oqaaAOjdv ',,pBpjay\ ap BjjsaBui 'bub^^,, ajqos SBoi^qd ap auas Bun opuxjq
jouasuojv '^sopaojaj^ sq ap Bjoua BJ^sanj^ ap oi3ajo^ jap sbuiu sbj,, b uBqBuasua anb
sb&amp;ioui sbj jod opBjiAU] XIX o^^í5 Í3P ^p^^V ^^ni^ Bl u9 sopBpunuojd uojanj zaA
jb^ ojad 'B^aioui Bqaaj ap uo "jajos oububj^ 'odqqozjy Jauíud ns b sopinqiijB sau
-ouuas uoo BjuosnuBui B^jqij Bun baj^suoo oapiAajuoj^ ap Bun^ bj ap OAjqojy jg
BXBn3njn pBpaioos bj ap sb;jb sosbjo sbj ap sasajajur a soasap soj uoo bioubu
-osuoo Bpajjad ua 'opioajqBisa jqoos uapjo ja orpuajap Boijsqsajoa BjnbjBjaf bj 'Bjpo
-uas sbui uatquiBj sa souo^iq upioBjajdiajut bj apuop 'sootSojoa^ souaui souBjd ug
• x tíooqqnd uapjo je jbubj^uoo,, jod tíooinbjBUB-Bj
-sijbioos japBjBD ap,, sauoiunaj jnuudaj uBiqap X uBjpod as anb opBpjooaj B;qBq saj X
tíoapiAa^oj\ ap ooinhiBuy odnj^ jap sapBpiAjpB sbj ajqos sapBpuopB sbj b,, opByajB
BiqBq 'ítuqg jg,, *Bun3 q jod optuapos oiJBip ja oyB ouisiui asa anb asjaqBS jb ajq
•umpijjaodAjanxasuoioepjdjajuijbxosboajsauaopo^ ajqos ouisinbjBUB jap X 'ouisij
•Bjaqq jap *jioap sa 'ttJojjaM jap uaiquiBj ouis -¿^^jdurafa jbui ja?,,- oioia jap ojos ou
sojjbjj^íb ejBd sajqod sooqo^BO soj b jBpnXn ua ((sosojapod soj,, ap &lt;tqouaiuaAUoo bj,,
a^uapiAd Bja '((ojajBUJof jap BjinbuBJj uoisiuins bj,, BqBoijdun ((oubijsuo uapjo,, ja i
• 9 r,,jojja jap oi8b^uoo jb X ojduiafa
jbui jb sopandxa asopuqjBq 'njuídsa ns ap OAtqno ja uapuai^Bsap jBnuBui oÍBqBJ^ jb
uopBoipap joXbui ns ap opaja jod sauamb 'Bunyoj bj ap sopioaioABj souaui soijbuoi3ij
-ajjoo sns b jBpnXB ap jBuapui qouaiuaAUOO bj X jbjoui jaqap ja uaua^ sosoiapod soj
an(^,, rojjanj ap boi3oj Bun ap Bja Bjaoiaj q 'jBno oj ajuB '&lt;tjBjaua8 JBjsauaiq ja uquaio
-ajas X ubzubijb ojajBUJOÍ jap BjinbuBj; uoisnuns bj X oub^suo uapjo ja,, anb BqBjnSass
as Bpun3as bj jo^ •&lt;ípBprjBJotuui,, q X BiuaqBj bj 'í4soj8qad,, sns opuBjiAa 'oSuiuiop
jap ojajqo osuBOsap ^ooi^9bo,, ajuauqBjauaS ja jBuapjo BqBinocud as Bjauíud q jog
•opioajqB^a jqoos uapjo jb ojadsai ap ojapoui un uojanj anb
sauoionjosaj sajj pprcpai ^sojajqo ^p sooqpp^ sojnoji^ soj ap upiquio^,, Bq jBjaqq
aouBAB ja a^uB sbjij jbjjoo Bia jBdiouud pBpijBuy BXno ^oXBnSnjQ ooypp^ osaj8uoq,,
jauíud ja uoiBjqajao opsoiq ja X Bo^sqsajoa BinbjBjaf q '6881 ^? IPQ^ ^^ 's^d PP
sajqndod sasBja sbj a^ua uo^uaiunajosap,, ja je^iab X ^&lt;sopBioosB sns ajjua son^nuí sojj
-ooos jBpuuq,, BJBd S88J ua sopBj^unj sojajqo ap sootjpp^ sojnojj3 soj ap uppdao
•uoo ns ua asjBzippis apand X681 ^ISBq BX^nSnjn Bisaj3j Bsa ap jqoos Buujoop Bq

II

�12
Al final del sermón el Prelado sostenía que si en "las materias de la instrucción"
debía haber diferencias de acuerdo al "estado" social de las educandas, "en el espíri
tu debe haber identidad", es decir que "la niña que no pueda recibir otra instrucción
que la religiosa debe recibir ésta precisamente porque ella le bastará para cumplir los
deberes en el seno de la familia (...)". De lo cual se deducía que la instrucción religio
sa era concebida como básica para todos y la más apropiada para la función esencial
de la mujer: "Los deberes en el seno de la familia"20.
La idea de la educación al servicio del orden social y de la mujer dedicada solo a la
familia, dominaba en las clases altas uruguayas finiseculares pues respondía a sus inte
reses y mentalidad.
El fundador de la Asociación Rural, el gran terrateniente Domigo Ordoñana, en
187S había ya expresado idénticos conceptos en términos parecidos a los de Mariano
Soler: "La educación de las mujeres que han de formar centro de familia, tiene que
cambiar de rumbo: el molde para las que tienen rentas que heredar o posición de fa
milia, no puede ser el mismo que el de aquellas otras que no tienen más que el día y
la noche (...). La educación debe fijar la suerte futura de la mujer, debe enseñarle su
rango en la sociedad, debe indicarle la línea en que la buscarán hombres de su misma
índole, de condiciones apacibles como las suyas, desprovistos como ella de fortuna
(...)".
Y añadió, en perfecta consonancia con el futuro Arzobispo y con un toque de rea
lismo rural: "Queremos mujeres educadas según la situación, no las queremos bordan
do y puntillando, cuando su porvenir debe materialmente andar por todo lo que sea
burdo y áspero (...)"2 *.
Veinte años después de este testimonio, Daniel Muñoz, contemporáneo del Prelado
pero perteneciente a la burguesía liberal más anticlerical, uno de los que hacia 1880
saliera del seno de la juventud universitaria para hacer propaganda anti-católica en el
interior, expresó conceptos similares en ocasión del "Congreso Agrícola-Ganadero"
de 1895. En su caso, la educación como conservadora del lugar social que cada uno
ya ocupaba, se extendió a los dos sexos: "Yo quiero hacer una escuela en que los ni
ños varones se hagan hombres fuertes y viriles, y no sabihondos, enclenques y muje
rengos (...), quiero hacer una escuela que no saque de su fiel el equilibrio social, pre
tendiendo hacer de las niñas de las clases trabajadoras, unas marisabidillas insoporta
bles, que con la cabeza llena de humareda científica empiezan por tener en menos a
sus padres y acaban por divorciarse de aquellos que por igualdad de clase y posición
debieron ser más tarde sus maridos". Se debía propagar "en la campaña la escuela ele
mental que enseña solo a leer y escribir". Aspirar a más -como lo deseaban ciertos in
telectuales— era ir "derechamente al desquicio social. Desgraciados los pueblos en que
los obreros de los talleres sean académicos, y en que las mujeres de trabajo sean bachi
lleras!".
La frase final del discurso de este liberal mereció "aplausos prolongados" de la bur
guesía terrateniente que lo escuchaba. Hela aquí: "No contribuyamos a hacer de la
sociedad moderna una nueva torre de Babel que se desplome debido a la confusión de

�•9\ soj ^ sayanuí sbj pi^aia;^ odsiqo PP sisdqBoodB ja ua oiag ja 3p BuanpB as pBp
-aidui^, bj opireno ajqinoq pp Buojsnj bj ap uy p 'nsuas oubjjuoo b 'opirepuas 'osoiíftj
-aj-ooip ojuaurepunj p ore pióos uapio iambjBno ap pBpijiqisod bj Bflaiu ajuaureou
-pa^sand ooi^ojoposa sa juaiuresuad apa 'BpuB^sut Biuyjn ua 'anb asiBsuad Bjipog
pBpijiqBpos buisiui bj 'pióos
uapio pp uoroBAjasuoo bj ajqisodun Btias 'oqaSuBAg pp pioui bj 'Biiupop bj 'sBiuSop
sof 'sbubijsuo s^api sbj sBpo^ laoajndBsap laonq osbi^o^ as is anb 'sa o^sa 'unu ^ui
iBuu^c souiapod \ •("•) poip^i sa p^paidun B[ 'soiq b BSara as opireno'",, :sBpuano
-asuoo sns j^a oziq a oajuBjd apa uoo pippmoo 'in^aja^ b^jb^ opuaoouj 'oub pnbB
odsiqo nS '¿^3^^P^^O ^P i^q^p p ^ ispireui ap oqoaiap p siaiBpunj anb aiqos? 'aiq
-uioq [ap Biouasaid ua ojos B^sa aiquioq [a apuop ua 'soiq B^sa ou apuop ug •¿JBjdaoB
asjaoBq X asiaua;sos Bipod pBpuo^nB bi^o anb? 'SBuip sb^ ua X SBpua^ipiui sb( ua
Bpjrujsap opis sq soiq ap pBpuo^nB bj opiren^,, .'6881 ^p [uqB ua oapua^oj^ ap ooq
-9P3 osaiSuo^ ¡a ua lajo^ ouBUB^^ oia^iqsaid [a ouo^ipnB opiouaAUOo bX ns b bjiq
•ouismnuioo p X ouisipioos ¡a 'oj^o pp X 'BinbiBUB bj opB[ un ap 'uoap sa ^^ío
•os X Boi^i[od pBpuo^nB Bpo^ ap o^uaiunoouoosap [a a^atuajqB^iAaui Búas opBqnsai [a
oiuiooiobj ops ns ua unuioo .ajquioq pp pioui b¡ X spnpuoo b¡ BpBs^q jBpanb X uoi8
•qaj B[ asjBuiunp p anb [Biaqq BisanSmq ej b uoiaiyiApB ooijojbo opBoiBj X Bisa[8[
*oXen8mn ítopBoad,, un 'opaSiqB [a iipquioo EJBd Bioqod B[ anb zBoija
seui osnpui euas japua^ua ns b sBjno so{ ap (lesoi8ipi uotooai^sui,, bq BqBi8a^ui a),
•uauresioaid asBjo eXno 'sopepuao^q soj ap Bjaj^o bj BqBOOAOíd anb o[ 'aiqureq ap iuoui
ou BJBd opnuaui e '¡bjiu ouaiqod p Bq^oijOBjd anb o^a8iqB p 'bpjouoo Xnuí
uopBnqs Bun b Bipnp p^pipaj ua oiad opBoad-oqoi [ap BqBjqBq pp?A 'V oospireí j
B[ ap sapiaqq sajud sns b bj^Xbo a¡ o[ja anb pui jod 're^nSaj oiajo p jod osnpui '[
oipaui [a ua esoríftpj uoiootu^sui bj iBjuauíoj anb eiqBii 'oqoj ja Bia op^pyas ajuaui
-Bjpijdxa opaja lauíud oXno BptiBJOuSí Bsoi^ijad Bsa jBuiunja bib^ "soiq ap Xaj bj
ap sojuanurpuBui soj uaqBs ou anbjod ("•) soiuounjsaj sospj jbjuba3[ X ibjbui 'iBqoi
'SBUBumq sej jod ouioo seuiAip saXa{ sbj jod opiqiqoid Bjsa anb X soiq b jbuib osioaid
sa anb uaqss ou anbiod sopui,, saiquioq jod saoaA b BpBi^ajuí sqBjsa si^d oi^sanu ap
BpBpaiaqsap asBjo bj,, anb 'ojduiafa jod '881 U3 ou[^o ppiA "V oosioubjj oiapuBjsa X
jopBuas jg "XIX l*^^s pp sauy ap oAijBjsiSag iapo¿ p ua BiqBq anb sootjojbo saiop^uas
X sopBjndip sosBosa soj ap sojuauínSiB soj X *

ua[9 13,, '^un^ bj jod opBXodB ou

-Bip [ap sapuojipa soj 'sajBiojsBd sbj ap SBAisasqo SBOi^qjoapi sb^ou sbj ap sun sa ssg
sanSinq uapio p uoo BpBoijijuapi
ajuauíBsaidxa uopbtijiaio,, bj ap ojuaurepunj ja usía sBoqpjBO pioui bj X aj bj 'BisajSj
bj 'BoijSBisajoa BinbjBjaf bj Bred ouioo ooibj ouBjuourej^jn opiyBd,, ja BiBd ojubx
'BuiAip BjqBjBd bj ap opjsd
•sai ja BqBuoioiodoíd anb j)Bpijiqi8uBjui bj :ajJBpuuq sbuibí opipod uBiaiqnq ou saiBd
sop sns anb o3jb oppajqB^sa uapjo ja pyodB opBjaij ja oíag 'sajjBjap sajouaui soj ua
BjsBq uoiaipiouioo 'pjaqij X ouBdpiAdjuoui 'sanSinq ubjS X 'ojapuBjsa 'odsiqozjy
ttt4¡SBunu sns ofsq sopo^ b souopupjSBjdB 'soiuiai^ ap X sauopisod ap 'sasBjo

�14
ñores son muy concretos y muy siglo XIX: "el fin de los tiempos" es el fin del orden
burgués, y el Anticristo, probablemente alguna de las formas del socialismo nivelador.
Así, acotó: "Es necesaria la organización del elemento católico, que representa la
potencia moral conservadora y salvadora, al decir del gran publicista Thiers". El nom
bre de Thiers, el vencedor de la Comuna francesa de 1871, fue oído como una músi
ca celestial por aquella burguesía uruguaya que asistió al Congreso Católico de 188925.
En la tiena purpúrea de las revoluciones casi anuales, de la crónica inestabilidad gu
bernamental, también podía sonar a miel a los oídos de la autoridad, las referencias al
catolicismo como la mejor salvaguardia del orden político. Y esa nota fue insistente
mente tocada también en el discurso católico. Para el diputado Monseñor Estrázulas y
Lamas en 1885, si "el principio católico" desaparecía: "Nuestra nacionalidad se debili
tará en su moral, rompiéndose el vínculo de la religión que estrecha a los ciudadanos
con el Gobierno, a no maquinar nunca contra ningún Gobierno, cualquiera que sea,
obedecer sus órdenes (O^ bis
El catolicismo fue presentado como la valla auténtica contra los peligros sociales y
políticos del siglo. Si él era abandonado, la burguesía tendría que recurrir al despotis
mo militar y basar el orden social solamente en la fuerza física, en una coacción peli
grosa porque causaría reacciones sin freno en "las masas". La burguesía había olvida
do que más valía la vigilancia y el conocimiento de las almas que el castigo de los cuer
pos; que la represión interior —la internalización del respeto al orden social, diríamos
hoy— era más valiosa, por menos costosa y más eficaz y duradera, que la represión
exterior.
Dirá el Vicario del Obispo de Montevideo en 1889: "Ninguna sociedad, en efecto,
puede vivir sin cierta fuerza de represión; ahora bien, hay que escoger entre la repre
sión (...) de la ley y de la conciencia. Cuando la represión interior sube, la represión
exterior puede disminuir y hay cabida para la libertad; pero cuando la fe y la concien
cia no habla desde el fondo del alma, la represión exterior debe llegar al máximun de
su intensidad: el despotismo o la muerte!"28.
No había otra alternativa para la burguesía: o el costoso estado militar represivo o
la vuelta al Dios de la Iglesia Católica que hacía interna la "represión".
El Prelado Mariano Soler lo postuló en los manuscritos que sirvieron de base a una
de sus pastorales: "Otra fuerza de la Iglesia en los momentos actuales es la necesidad
que la sociedad tiene de su influencia para resistir al socialismo invadente. Este socia
lismo es la pesadilla perpetua de todos los jefes de Estado. Lo que puede detenerlo
no es la ley ni la policía, ni la represión a mano armada, solo la Iglesia puede oponer
a su audacia una barrera capaz de sujetarlo (,..)"29.
En 1889, el laico Presidente de la Comisión de los Círculos Católicos de Obreros,
Dr. Pedro Blanes, coincidió con este punto de vista: "Si no se quiere aceptar punto
por punto los dictados de la Iglesia, la economía social del Evangelio, es forzoso deci
dirse por el comunismo, el nihilismo y la liquidación social. Tal es, señores, la tremen
da disyuntiva a que se ve abocada la sociedad actual (...)30.
En 1872, a pocos meses de derrotada la insurrección de la Comuna de París, un sa-

�sapusiS so[ ap oryodonom opua^ BUBipiuiaj euappuB? q anb bX 'oyanbad ua
-u8b asjaqoA 'jpap sa '^epunXoo q jod ozq ¡a jqquiBD,, jas Bjqap ouysap oXna ttpmj
o^ajqod,, p JBugdpsip X ítJBzi[iAp,, afqísodun Bja ttBUBi)sua [bioui ap so^qBq,, uis anb
oati]sos 'Bireuopjo o^uiuioq 'pin^ uopBposy q ^p a;uaprsaj^ ¡a 9¿g[ X f¿81 ug
pióos JopBzqiqBjsa uanq un Bia ourepyopo p anb jaoouooaj U9
UBippuioD sBXBnSnm sB)p sasBp sb| ap sajopas so[ sopo) 'pBpnp ey ap sauojpd soj b
anb ^s3[i^n,, sbui imoajBd sa| s^ino soj soiapuB^a soj b anb oyap sa uaiq is 'oíag
•omsp^oii ¡a BiaBq BUBqm BjsanSmq b¡ ap o8adBsap joXbui [a Bpipaui Bun8^
ua dAiíap oqaaq ajsa ap zaA ^x sajuBuos X sa^B^uoo sosad ua BipuaA as ojuaiuip p
apuop X 'BqBjoj^uoa is opBjsg [a anb oipaui un ua JuiAajqos uBjianb ts ouBfBS ¡a anb
BAipuia^p bjjo UB^ua^ ou saiBpdod saiopas so{ oapTAa^o^ ua anb bX Bireqjn Bisan
-jnq bj jod Bpiqprad anj ou 'orqurea ua 'pBpipuopunj Bsg uofBqB ap soj,, b 'opuBÉrqd
-lasrp tíiBziiBJOui,, BJBd Bisa^j b^ p^insaj anb puopunj o\ ua oujnu as uaiquiB^ 'pj
-m ocpaui opo^ b ofauB orasuopBAjasuoo p ajiBd ua Bpiqap 'a^uaraapuaj Bjsan8inq q
ap oiuspijopo p uoisaqpB b^ ap joXbui Bpuaprsiad B^ anb souiaaia 'ajuaurespajg
sojarouB^sa so[ ap sajuauBuuad sourepai uoj
-anj XuBiías a^anj omaiqoQ un X B^duosap inbB Bisa¡^¡ 2\ '-9¿81 ^P JtJJ^d b ajuaui
-B^uai opuapajBdBsap uoian^ anb sBpuBpunarp— a^auíaundun isbo SBpuB^a JB^psB
X opBUBS jBqoi Biaipnd X 'oiqureo ap anb osn ap JopA sbui BiarAnj 'auiBD bj 'pd
-puud oiuaunp p pna q ua uor^aj Bun ua BiaiAiA ttpim ojjajqod,, p sBj^uaip^ -a^uap
-ya X a^qB^sa Bjqo ap oubui ua 'ouBps p X bpubSba b{ aijua jBjdo uBipod anb saiBjnd
-od sasBp b ii^aAUoa anb jauaj ua soamn so[ UBia sopg -asaqduina uainSp anb
-xsaaau sbui pjnj oipaui [ap souBjaidojd sajopas sof anb B{ Bja uopunj Bunjjn
sapnp
-uipui SBpnpuoo sq ap a;uBuqdiasip Bzianj X píaos uapio pp euBipjBnS ouioa opsu
-Sisb BiqBq as Bisa[3¡ q anb ¡adsd [a opouoaaj 'Boi[o^Ba X pjaq^ 'Bpoi Bisan^mq eg
'sooipaui so[ *sop
:ítsauopisod o sauaiq uauay anb so^anbB sopoj,, ap opunuí opiauoo pp
uy ¡a ouis opunuí [ap uy p Bja ou B^sg ^ppos uoiaBpinbq,^ jod ^BsnBa^^ B[ ap op^a
-p[ p X BXBn3run bdi[o;b3 eisd[3[ bj Bipua^a anb ajqos s^pnp jaqBD uapand ou b^
bjoi[ q ap soXBnStun t,SB^ip^idBD,, soj ap apanj sbui [a 'uuos5pBf js (p) opBuao oiad
oigadBd s\S9 (•••) bjbpubui,, ajopuaipid odsiqo p baisiui ns oXnpuoo ajopiaa^s [g
"(*") sapumiB so[ ap d[quia} sbui [a BjABpoj ouis 'punire un ouioa
ojos ou sa uorifrpj eres aiquioq [a anb asjaauaAUoa ap UBdiauíjg -uoi^tpi B[ b uoiaprq
soip soqanuí aaBq apsap anb pma X Bpidnpa Buan B[ bX jqdxa aa^q sa[ Joua [a 'saj
-ouai sopa jod anb sbui asanj ou osbd opo; ug *("*) SBjpaiuis sauoisuaid jod sopBiajp
'sauoiarsod o sauaiq uauay anb sojpnbB sopo) ^uy ua 'sB^srpjrdBO so[ 'sopsi^iSBui
so[ 'soaipaui so[ 'sopB8oqB so[ 'soiq^s soprpuajaid soganbB sopo) jaA ap a^BpBi^B oip
-n^a un Búas ounfojd pp qasjSsap q ap asiBjSap oun Biaipnd is,, :ofi&lt;j ajquiou ns
jod sBsoa sq b ourey X oXBn^nm oia[a pp osmasip ioua)UB [a iaua)uoo Bjaipnd anb sbo
-tóo[oa) sapBpunaso SBun3p oire^ afBnSuaj ua osnd Bina a)sg 'Bja/\ ouiDBf odsiqo p
B)jbd Bun oiquasa 'XBn8iuQ [a ua oduiay o8jb[ opuiA Biq^q anb saaireij-oosBA a)opiaa

�16
propietarios luego del cercamiento de los campos. Creyó ^necesario fijar esas gentes en
los mismos espacios en que viven, declarando predios agrarios"y construyendo en ellos
de inmediato los tres elementos que debían internalizar y externalizar los valores del
orden establecido: "escuela, iglesia (...) y policía rural"32.
Desde la misma Revista del gremio de los hacendados apoyó este planteo Juan G.
Corta en 1874: "Establézcase enseguida la escuela, y mándese a esos pueblos sacerdo
tes dignos de este nombre, que enseñen teórica y prácticamente las virtudes cristianas.
De este modo y paulatinamente irán desterrando los malos hábitos adquiridos y esa po
blación (errante y pobre) podrá llegar a ser un modelo de virtudes (...)". Y agregó, en
perfecta consonancia con lo que el alto clero uruguayo pensaba de su función social:
"De todos modos, algo es preciso hacer para aliviar la suerte de esas familias desgracia
das, para alejar cuanto sea posible el socialismo que nos invade y resolver la cuestión
agraria de un modo conveniente que aleje los temores de que nos vemos amenazados
(...r33.
Los estancieros católicos y los magistrados liberales de Montevideo estaban de
acuerdo en que más valía como "freno" la religión que la "ley". La desgracia en el
Uruguay de fines del siglo XIX era que, precisamente, el "indiferentismo" hacía dema
siado necesarias a la represión policial y a la ley.
En 1882, los estancieros vecinos de Pueblo Constitución en el Departamento de
Salto, pidieron a la Curia montevideana designara rápidamente un cura para su loca
lidad pues dos grandes males la amenazaban y los dos tenían lá misma jerarquía:
"el robo en grande o pequeña escala" de ganado y el "amancebamiento". Sostuvieron
que: "Si las leyes humanas no pueden prevenir el mal y solo se limitan a castigarlo
después de cometido, la ley divina, en cambio, trata de prevenirlo evitando que la ig
norancia pueda ser causa de que el hombre incurra en él". Era el cura el que debía
sacar al pueblo de la ignorancia y su fruto, el pecado, es decir, el robo y el "aman
cebamiento"34.
En 1880, el Ministro de Gobierno se sintió molesto con los jueces que liberaban
"bajo caución juratoria" a los ladrones de ganado. Llamado a opinar el Fiscal de lo
Civil, Alfredo Vásquez Acevedo, un anticlerical, sostuvo: "Esta disposición —la de la
caución juratoria— que ha sido tomada de países como Inglaterra y Estados Unidos,
dónde el sentimiento religioso es muy fuerte, no puede producir entre nosotros sino
graves inconvenientes. ¿Qué le importa, en efecto, a nuestros hombres de campo, gene
ralmente descreídos, muchas veces nómadas o sin vínculos que los liguen al lugar, fal
tar a un juramento religioso con tal de librarse de seis meses de prisión?"35.
En otras palabras, este liberal se lamentaba de la falta de religión en la campaña,
pues creía advertir en ella la contención que impedía el "desborde" de las "pasiones"
antisociales de las "masas". Las palabras entrecomilladas, sacadas de los documentos
eclesiásticos que hemos comentado, sirven ahora para que advirtamos como tanto el
alto clero como la burguesía habían identificado la conducta de los marginados socia
les con el pecado, una verdadera inversión del valor moral que tenía la pobreza en el
viejo concepto de la Iglesia medieval europea.*

�•sanájnq j^ roip^oí omsim ja a? sq)sa sEi^ojoaj s^quii? ap zujpuj j nb ^ eiqap as O|J3 *asjeoii|
e eipuai 'sjepajde as ouioa 'epuajajip sq -sounjsui soj ap oiuioiopaid ja X opeaad ja uoo oubui
B| ap sqi ejja anb oins *siuaia uotaeuapuoa ej ejBd euiAip uoiaaaja ej ap ou^is un ejanj ezajqod bj
anb 'sajuejsajojd so¡ sopo) iso ouioo 'uepap ou qXod^ bj anb ODijqjeo opeoiej ja X fttS3j8j B)sg (^)
-ixbj^ ap oiuaiqof) ja oip bj fBiaqij odru ajsa ap sBpuBuosrp ua bjjb sbui bjou Bg
•

oAsn^nm iineano^ un ap SBpijap se\ oqoa^

anb oiJB¡aojBD-OAi^Banpa o^uanuraaiqBjsa un '^soiayo ^ sa^y 9P BFn;5SH^-. Bl U9
-n[aaj 0881 3P ^ÍTÜ111 ouJ3^qt&gt;D p ^nb oapixajuoj^ ap sopBur^jBiu saua^^f soi b ouioa
^soub sosa ap sodurea so^ ap o^uaiuiBiquiE^ ja jod sBiauB^sa sbj ap opBsyndxa ^Binj ojj
-ajqod [B ojub^ 4,ubjbzi|bjoiu,, anb sa^opjaaBs BoijsBrsapa embreíaf B[ b jipad ua uojBp
-joauoa ^881 ^ 0881 aP sauosBui B^s^q X sajBjaqq so^siuij^ so[ sopoj X '

so¡p BJBd

soioyipa X souauaj uoiBiiop bjsbij X sosoi^qaj-oDiuaaj sorSa^a X SBisaj^] ap uopBp
-unj B^ ojap jb jBpuBiuap b uo^sSa^ souBapiAa;uoui sasanSjnq soau jo^ ap sounSpv
"6 opB^p oub jauiud [ap aiqnpo ua sopa ap oun oftp ouioo '„ ("•)
Bu^d Bpuanb Bi^sanu ap o^uanuiaapuBjSua X pepuadsoíd B[ asjBXod^ aqap anb ua
ajqBSuadsipui asBq 'pBpuojnB ap otdpuud [B ojadsaj X 'ofBqBjj [B 'uapio [B jouib 'opB^
-[nsai ojBipauíui iod b^jbobs,, as bj3ubui Bjsa ap sand 'odsiqo [ap ByBdurea b ítsauoisrui,,
sbj ap Biauanaaij joXbui b¡ X sBina ap ouua [a ^sBprdBa ap uoiDBpunj b¡ oapiAajuopj ap
Bun3 B[ b ajuauíFpijadaj uojaipid 0881 ap so[ ouioa 0981 ap sojaiauB^sa so[ ojubx
•8€ouag jopiBuiag
^ajuaprsajg ain^nj X soayjfod sajua8urp sns ap oun 8fr8I u3 9u^y^ ouioa 'tíBdojng
ua anb sopunjoíd souaui oqanui sayoa jod SBpipuip in^sa ("*) sasB[a s^q,, :o^uaiui
-13BU ns apsap X 'apuop ua 'í4sa[Bjn^Bu sBjnbjBjaf,, sb[ ap Bson^dsaj oood p^paioos Bun
jBupdiasip BJBd Bzianj ns boi[o;b3 Bisa[3[ B[ b uoiaipid 'XIX 0^^ I9P ^aua[oyuB uoiob[
-si8a[ B[ ap osaiu8 ja aqap as omaiqof) oXna b X 988 [ X ^881 3I^U9 ^^n8nj^ ouiaqo8
anb [BiauaQ UB^dB^ ja b^sbij X 'jBjnj X BUBqjn 'bdi[ojbo X [Bjaqij 'B^sanSinq bj ^pox
•sopBiaunua soiaui ua uojrepanb ou soidiouud sajBX
•ojndiasip orpiBj ajsa a}UB opiaiuos Bjaiqnq ^1
-iB^jO^ "¿CC") oSjnA ja BiBd a;uaiuaAUoaui a Bsoianuad 'BpBpunjuí Biauaaia Bun ouioo
opBjapisuoa souiaq aiduiais anb Bsoa 'ouisia^B ja jeSBdoíd Bas njuídsa oXna oi^sanu o^
-uasa ojos un iBjByas Bjpod as ojq^, :^68l U9 piquosa 'souo^ou sbui soj ap oun 'ouag
g oububj^ *ouisia^B jap soSsau soj Ji^iaxpB uaarp opireno o^sayiireui ap jofaui BjABpo^
saaaA b Bpanb sajBauajayuB sajBjaqp sojsa BJBd uoiSgaj bj ap jbioos pBpijyn v-\
9cuB^snf uoi8tjaj jaua^,, ojad (tu9jS
-gaj jaua^,, UBiqap €4sojqand soj^ anb ua &lt;&lt;&lt;U9i3Bja8Bxa,, ns ua osbo opoj uq BqBDipBj
otustoijo^BO ja uoo Buiajqoad jg ítBrjiuiBj bj ap 'u9iaBzipAio bj ap asBq bj sg opezg
-up ojqand un bXbij anb ajqrsod sa ou uoi8ija^ ui^ *ajiB ja X znj bj ouioa BUBsaaau ub^
sa U9[8ijag Bg^ :anb uojaiAnjsos 'sbai^bidiui sop sbj ap [BuajBui jo^nB 'Bogqng
-suj a o^n3 'Biaysnf ap oj^siuij^ ja X sajBiaqij sopB^ndrp soj 'ttBUBUTjdiasip o BA
-uoo,, jBnjuaAuoo BpiA bj ap uoioiqnjoíd X ouo^Sgqo jiaio oiuouju^bui ap sopaXoíd
soj asjijnosip ap uoisboo ua $881 9P sbjbuib3 sbj ua ofnpojd as anb ajBqap ja ug sou
-Bua^oA ubj8 'XIX ol^?s jsp ojiBno ouiyjn jap soXBn8nin sajBiaqg soj 'pBpijBaí ug

L\

�18
mo Santos cuando en plena ofensiva anticlerical ordenó ^la asistencia de la tropa a
la procesión (...) del Corpus Cristi (~.)"42.
Los que detentaban el poder —político, económico— no podían menos que
reconocerle a esa Iglesia uruguaya la virtud de predicar —el Presidente Santos
comprendería tarde que a veces solo eso hacía— la obediencia del alma, más preciosa,
para la burguesía y los gobernantes, que la del cuerpo, siempre costosa de imponer y
sujeta a las rebeliones del alma.
No es fácil explicar por qué la Iglesia Católica uruguaya finisecular (¿todo su clero?,
sin dudas toda su jerarquía eclesiástica), asumió el papel de guardiana del orden estable
cido.
En este terreno por ahora sólo podemos aportar hipótesis más o menos plausibles.
Si la Iglesia y el "partido ultramontano" de laicos que la apoyó —¿o se sirvió de ella?—,
hubiesen estado integrados por hombres-ideas, formados y modelados exclusivamente
por los principios evangélicos —un imposible, en otras palabra—, tal vez la lectura que
hicieron de los textos religiosos hubieran sido diferente y hasta opuesta a la hasta aquí
reseñada.
El Evangelio admite, sin duda, otras interpretaciones que las ya invocadas, y el "par
tido ultramontano" bien pudo, ante la obvia caracterización burguesa del enemigo li
beral entre 1860 y 1890, haber buscado apoyo en los sectores víctimas de las clases
altas y el orden familiar patriarcal.
Cuando en 1885 se discutió el proyecto de matrimonio civil obligatorio cuyo costo
iban a tener que pagar los ya gravados sectores populares y cuya implantación se iba
a hacer contra la voluntad expresa de la mayoría de las mujeres del país, el "partido
ultramontano" no aprovechó casi estos flancos débiles del adversario. El argumento de
que el matrimonio civil obligatorio era un impuesto nuevo, que los pobres difícilmen
te pagarían, ni se le ocurrió a ese laicado catóüco de extracción social burguesa, mien
tras sí fue manejado fuera de las Cámaras por los jueces de paz liberales para incitar al
pueblo a abandonar el matrimonio religioso que significaba, él también y sobre todo,
un costo alto.
A lo sumo ese laicado católico admitió que se hería la opinión de las mujeres, pero
coincidió con los diputados liberales en que las mujeres no tenían derechos políticos
de ninguna naturaleza pues su función en el plan divino era otra.
En el "partido ultramontano" laico había ricos burgueses que controlaban sectores
claves de la militancia católica. Por ejemplo, entre los asistentes al Congreso Católico
Uruguayo celebrado en Montevideo los días 28, 29 y 30 de abril de 1889, figuraban
dos únicos delegados del diario "El Bien": el poderoso barraquero Saturnino Balparda
y el gran estanciero Alberto Heber Jackson. Había tres invitados especiales, el General
de Brigada Cipriano Miró, Juan D. Jackson, hacendado , barraquero y fuerte accionista
del Banco Comercial, y Félix Buxareo Reboledo, comerciante, estanciero y propieta
rio de uno de los más lujosos palacios de Montevideo, situado en Uruguay y Andes,
hoy embajada de Francia. Otros apellidos que no convocaban a la fortuna mercantil o
territorial, aludían al poder político o al prestigio del foro, casos del vice-presidente de

�-jno A oniouiu^eui p as pBpifBjBU bj sp fo^uoo opoj cnqiqoíd íojsjo ns sp B^onpuoo v\
A soaijssj sBip soi u9 -^^^^^^jj sp uoroiqnjcud ns uoo &lt;4BzuB8joq,, ^ e^usrquiB í&lt;tpepiA
-i^ob piqsj us ojo JEin^ojd^ sp bjubuiououi bi ouspuo^ XIX í^ís PP ssuij sp osanq
A sujbo sp oXBTÚhun ssn^mq p sbjsubui sBqonuí sp oqjnysd BXBnSnm Bissf8¡ Bg
¿sred pp
sodsiqo so¡ sspjojsBd X ssuomiss sns as s^usiuBsofsnb usiosp oaioo 'uzsnbu Bf sp bj
-opsssod ssbjo B{ b ssjuspsususd ssjüBuodun ssjopss sp (Co^usninsspBj^BSsp,, sss ^nb
jo^? ¿sosuBJoduisiuoD soaBousuiBoui^i sssiBd soj^o us snb s^snj sbui ouzsipousp
p {T^soq BissnSinq Bun XBn8aifi us oqnq snb jod? 'jsb snj spsss^uB snb oí is \
•OUJSpOUÍ OUBipjídBO pp BJSJJBd BIBUI BUn rBOqOJB^ BKS^I VT\ —
•SBUOSisd sb] sp i^ro opBjss pp oj^stSsj p us Bjjs uoo opusipduioo uBqBzipisoq bj b^sbij
X b^s{3i bi b ttpBpiu3ip,, uoo jsusjsos sp Biuodiui ssi t&lt;o}BuoijBd,, [s snb &lt;4ssjsqsptt soi
UBqBpiAp soujsiqo^) soXno stsd un us ppusss 'oou opBopf pp oísp p piqtosj snb oj
-spuBuy oXodB p X'.—BjouBdss BinbiBuoui bj sp soipusdB pnjiiA un opis ^xq^q bissiSi
bj spuop bousuiv us sauy Xnuí— oor^iyod jspod p uoo btssi$i Bf b Biun snb u^prpBi^
btjbus[iui bi :sop souisiBjundB snb sbi sp ssuozbj sbjjo jod usiquiB) opBOJBurus Bq^;ss
sjusuisjqBqoíd opiosjqBjss uspjo pp oorSojospi pjund ouroo btssi^j b] sp ioj sjsg
"

bissjSi B[ sp X BpuBjg sp usiq BJBd bss snb soiq Bjsm()

ouoi^ p ^ ^nbuiig sp ojusnuiusApB o^uoid p o^sp ísbo ssjo ss epuBjg ug,, :snb X
'&lt;tusiq uba snb sosjBd,, SB^sgjBO soi snb '¿gi sp sjquisuou us s^ss b oiquoss 'oX
-Bn3njnodsiqounidpp oiibp.

p'tngsis^ pBjB^SBiopuBfous^-SBzuBJsdss sbss X

sopsiui soss sp sdppjed 'sojsíbia sbíuoui X sBino jod Bpi^uisj bi b buio^ jod BpBuus bi
spssp 'Bdoing spssp ospiAsjuop^ sp Bun^ bj b BqeSsn snb Bpuspuodssuoo
•t,¿tJí:^J^m un ^P BUÍP,, opf5 B^ICÍBM ÍAX ^^1 3
snb '688 [ us soXBn8njn sojsjqo soj b ofrp ssj ou igsiuox ssjpuy ^ino p osbov^ *Bd
-omg us is 'bousuiv ^^ ou is 'BinbiBuoui bj sp ojusiuiiobusj p X jbjiv p X ouojx pp
bísia B{ uoo usiq fs X sosuBJoduis^uoo soynius sns X sssouBig uotoniOAs^ bi uoo
pui p snb us p^usui bjsjsouj^b Bun sp oijusp b;aia O[js jod zsa px
• i ¿81 9V ssssoubjj
soisunuio^ soi J^ s,TJBd P odsiqozíy pp ojusruiBirsnj p X opBdBj pp pjoduis^
otuimop pp Bpipisd bi sp osuBioduis;uoo X 'pjsqq BUBdsg bi X BinppquB^ Bip^¡ bi
sp SBSotikpj ssuoionossisd sv\ sp opBiSrais 'oisÍubjjxs p sp s^Bd Busnq bis 'sBinbiBJ
-sf sns us osnpui iBpdod uoioobjjxs sp snbun^ '0681 B 0981 8P oX^n^mn ojsp ig
,ssiopsdsui s souB^siossoíd
'soubjsjoss 'ssjbooa 'ss^u3pissjdsoiA 'ssjuspissid zjvdiouud ojpBno ns uBqBjSsjuí snb
11 soj sjjus sopioouoossp ssjquiou oipno o ssj^ ouis Bopí biousistsb bj sj^us Bijusno
-us ou SBpBisurpB sssBp sbj X opBpupd pp jopsoouoo uq 'oujsrqof) sp oijsiuij^ X
JopBuss 'ops^dip 'ooiaBuiofdTp snj snb 's^pBosp sbjss sp ouo^ou sbui oopí oogojBo p
'pooA'BznBg oostouBig sp X'.pusg X busut^ sp 'iB^rpj^ 'pin^ soSrpoo soj sp lojnBoo
'ssiousjxg ssuopB[s^ X ouisrqoo sp oj^siuij^ 'zsnf 'Busnbs^ uinbBOf 'iq 'jouoq

61

�20
pabilizó al hombre por el más corriente de ellos; "robó" hijas y dotes a los padres, al
fomentar vocaciones fuera del control paterno; unido a esto último, perturbó el orden
familiar regido por el pater familias y minó su autoridad al crear en las familias un
"bando femenino" hostil a los esposos y novios "impíos".
Comencemos con el motivo que convirtió a la Iglesia Católica uruguaya en una par
tera ineficiente del capitalismo moderno, en una creadora de burgueses vergonzantes.
Así como no existen grupos ideológicos puros desde que las ideas siempre terminan
—o empiezan- influidas por la condición social que tienen los que las piensan, tampo
co existen condiciones sociales puras que segreguen exclusivamente las ideologías que
las sirven.
Encarnando la precedente afirmación en este análisis, diríamos que así como esa
Iglesia Católica y el "partido ultramontano" "pensaron" el cristianismo en términos
burgueses, así la burguesía uruguaya finisecular pensó su capitalismo en términos in
fluidos, entre otras cosas, por el catolicismo, y se sintió limitada por ellos.
Entonces, parte de ella reaccionó yéndose de la Iglesia, creyendo poder ser de este
modo más puramente burguesía. Pero es probable que este rompimiento tuviese mu
cho de ilusión. El cristianismo había modelado en diversos planos ya el inconsciente
colectivo de la sociedad uruguaya, y si era fácil romper con el clero —su cara externa y
combatible-, ya no lo era tanto olvidar, por ejemplo, el malestar íntimo con que los
ricos a menudo vivieron sus fortunas... y las gastaron.
El historiador inglés Christopher Hill ha escrito: "Hombres de la Edad Media con
éxito en los negocios, murieron con complejos de culpa y dejaron su dinero a la Igle
sia para invertirlo en obras improductivas. Los exitosos hombres de negocios del pro
testantismo no se sentían avergonzados de sus actividades productivas cuando esta
ban vivos, y al morir dejaban su dinero para ayudar a otros a imitar su ejemplo"45.
En efecto, el catolicismo y la Iglesia tendían a ambientar la mala conciencia en la
burguesía pues la riqueza era esencialmente corruptora, como todos los bienes de este
mundo. Y una burguesía vergonzante, se sabe, no es la protagonista ideal del capitalis
mo y el empuje empresarial.
Para peor, para mayor problema de toda burguesía en una cultura católica, no era
el individuo el que interpretaba el mensaje divino, sino un personal profesional y es
pecializado, el clero, y éste, aunque influenciable, podía guardar cierta distancia fren
te a las clases poseedoras, como que era guardián de una verdad que le otorgaba
poder por monopolizarla. En esa cultura católica, la inseguridad del rico capitalista
sobre su salvación era difícilmente superable: la riqueza "inmoderada" estaba conde
nada y el mensaje no podía ser interpretado por sus poseedores.
Nada de esto sucedía en la cultura protestante, allí no tenía por qué haber ni bur
guesía avergonzada ni mediadores entre la palabra divina y los dueños de la fortuna.
En el protestantismo era posible ser rico y santo a la vez pues la fortuna se vivía como
la bendición de Dios y la prueba de su elección.
¿Sostenemos, acaso, que la Iglesia Católica fue la causa de las dificultades del desa
rrollo del capitalismo en el Uruguay y que, para que éste se produjera, una parte de la

�BUB8ijqo o[p sand t,ofni,, p asjB^ajjua Biqap ou jafmu Bg *„("") sotuapoui soduiay so|
ap uoiadnjjoa Bsojiredsa B^ ap pjuaurepunj esnBO,, B| Bia ssg '„("**) l^s PP SOTP ubj8
'ojauíp a(BA o^rena ua ouis 'opqaaidB sa sp^u anb ojund pj bjsbi{ 'sappos sauoiaqaj
sbj s^po^ ua ouisrpjuBajaiu ap njuidsa p 's^zanbu se\ b jouib opBuapjosap ¡a (")„
:soaijdjpaodB isbo souiuuaj ua ouapuoo ^paqojBa lafnuí v\^ B 9i^np 3tlb OJQn un ua
'oXBnSain odsiqozjy Jauíud [a o3ani Bjanj uarnb '—ofduiafa un ojos sa X— 0681 U3
-auaq sauopn^isui o oiajo [B sauaiq sns ap a^Bd ^^uop b sosbo sounSfB u^ ofnpuoo ^\
anb Biouapuoa b|bui ap opBjS o^ara OAnj Boqo^BO OAjasuoa as anb B^sanSmq B] anb ap
— osa oíos- soqsr^Bsouiauaj ^nbsa o¡ u^iquiB^ ^ -soipnbB uoo anb B^sa uoa oiauíud sao
-3A b 'Bisai8i bj uoa 'sajqod soi uoo— sBsioajd sauopB8qqo b ajamos v\ X c&lt;BpBiapoui
-ui,, Bzanbu b^ Buapuoa —sapjojsBd 'soiJBuopoAap 'sauouuas— Bisa[8i Bjsa ap Bpsu
-Buia uopBjuaumaop bj anb ojjap sa 'sapepaAps sap; uoa uns 'o^iBquia uis ^\
ap ouqoui pp Bdoing v\ ua anb 0881 ^P JodBA b Bumbrai v\ ap XBnSnjf^ ¡a ua Biau
-bui buisiui B] ap jbuos oiqap ou 'BJ3y\ ojuiaBf oXBn8nin odsiqo J^uíud pp SBaijBjd sbi
ua 'ofdtuafa jod 'paj Xnuí 'oujayuj p X ojqBiQ pp bzbu^uib q anb ojjato sa uaiqurex
•

sajuB oqanuí apsap opuanujap BiuaA sadoina BaqojB^ Bisa^i q anb spuapuaj

^XIX l^Fs I3 u3 ^^quioq pp Bdpa B| ap sBjsiuoí^^jojd so[ ua opBuuojsuBij uBq as
aujBa b¡ ap sopsaad sof anb ap uoisajdun b¡ auaij JopB^ijsaAui ig ajuaurepBxa o(^
¿jBpvaasiuy XBn8aif| p ua uojayidaj
as soau so[ b ozBuauíB Badoina pAdfpaui Bísa[3j bj anb uoa sajouaj so| osbob? ojag
ajuBuiuiop
asqa ouioo Bpouioo sbui asj^uas BJBd qjBuopuBqB anb OAnj anbjod 'uy p osad ojad
'ojajua spd p souajua sns sopoi bbo pBpipaBj uoa lauodun a uopsiauaS Bun qos
ua puqaipBjj Bisa^i Bl B JBUopusqB opnd Bjsan^nq q ap u^paBjj Bsa anbiod 'osad
osBasg piaqn Bisan^mq b[ ap Bpuasaid b^ BjaBxa bbo Bjuana Bp oXBn^njn oumpjid
-bo pp offOJjBsap |ap ouaij ouioa ouispqojBa pp *uy p osad ojad 'osad osBasa pq
•uopBjiABi^ ns anam anb pj jas aqap ou Bpuapmd Bsa o jad 'sai
-Biaos sosaaoíd so{ ua uaXnyui anb sapjn^na soqaaq so[ sopo; ap p ouioa 'qauapnjd
uoa opipaui jas aqap Bjsip^dBa ofjojjBsap pp jopaaajuapa jojobj ouioa 'saauojua 'os
-ad ns sapuBsajduia sbjpbso sq iPqBjuaiquiB ou anb sBayi[od X sapiaos 'sBanupuoaa
sBaijsuajaBJBa oXasod spd p anbjod X '&lt;tpAjas,, ouioa pnuBui ofeqBj; p BqBuapuoa
anb ajuBzijBjaojsuB pBpipjuaui sun b oip as anbjod X^nSnjQ p ua ouaapoui ouisq
-BjidBo pp o^ojJBsap p BJBd OAip^au o^ajs un OAnj ajuauia[qBqoid ouispqopa [g
asqa ouioa uoisuBdxa ns b usiuodo as anb SBqBjj sq ap eun ouioa qsanSinq q ap ajjBd
jod opuiA jas opnd 'opBuiuuajap opBssd un uoa Bjnjpa sun X Biuiouoaa Bun 'pspap
--os Bun ap ojjuap JBjsa p 'XBn8njfi p ua ouiqagopa p anb sa souiauajsos ^s anb og
¿asBjuqquiBsof anb papi un Bjsuq X Bi^qoapi Bun 'pBpipjuaui
Bun ap p uoa soraoSau so{ ap opunuí p jiaiauoo jaaBq ap XIX [^b Xnuí X Bujapoui bui
-joj B{ 'pjaqíl,, 'ajuBjsajoíd ou anb bX 'ozrq as X ouispgopa p ouopuBq^ BjsanSjnq

\Z

�22
al esposo a ^Procurar dinero, procurar oro con febril actividad. La vida toda entera
se convertirá para él en un frío cálculo, y los elevados sentimientos no tendrán cabida
ni lugar, todo lo debe mirar bajo el aspecto del lucro, y hasta tendrá que arrojarse a
negociaciones usureras y con frecuencia poco delicadas (...)". Precisamente de eso se
trataba, de que buena parte de la burguesía montevideana vivía de la usura y hacía
"negociaciones (...) poco delicadas"47. La referencia a la usura era católica, medie
val y uruguaya, la referencia a los negocios admisibles solo si eran "delicados" era no
biliaria, española, dieciochesca y uruguaya. El Prelado había sabido combinar dos he
rencias con sin igual maestría: la de su Iglesia, la de su sociedad uruguaya.
Monseñor Estrázulas y Lamas en pleno parlamento liberal de 1885, suscribió un
mensaje idéntico al precedente: "El progreso material de los tiempos modernos ha ma
terializado al hombre en general; se ha descuidado su origen divino, del fin para que
Dios lo creó. Deslumhrado, pues, por los goces materiales, funda toda su felicidad y su
dicha en en la vida presente y poco o nada se le importa de la vida futura"48.
Ante un auditorio de seguro más sumiso y convencido, Monseñor Jacinto Vera ha
bía expresado conceptos similares en 1870 en la Catedral de Montevideo: "Mientras
los hombres ambiciosos se atormentan para llegar a la fortuna y los honores, mien
tras el sensualismo se apodera de los corazones, la Iglesia coloca nuevos santos sobre
sus altares y recompensa con la gloria de la inmortalidad a los héroes de la fe, del sacri
ficio y de la pobreza, y define el dogma de la inmaculada concepción"49.
En realidad, la posición de la Iglesia uruguaya ante los ricos era bifronte. Por un la
do, condenaba el uso "inmoderado" de las riquezas por sus poseedores, lo que tal
vez conviniera para una acumulación prudente de capital pues así se estimulaba el aho
rro. Por otro lado, esa Iglesia condenaba la búsqueda obsesiva del "dinero", el "procu
rar oro con febril actividad" dedicándole "la vida entera". Desde estos dos ángulos
su ideal social parecía encarnar en la conducta económica de lo que ya el jefe del "par
tido ultramontano", Francisco Bauza, comenzó a llamar en 1876 "la clase media".
Santiago Haretche, Vicario General del Arzobispado de Montevideo, en el Catecis
mo de 1901, atacó la esencia del capitalismo llamando "avaricia" al "afecto desorde
nado a los bienes temporales y especialmente al dinero", uno de los siete pecados capi
tales. Esa fue su osadía. De inmediato, en una típica fluctuación que revela otra esen
cia de ese catolicismo, advirtió a los ricos que la "largueza", una de las siete "virtu
des morales", debía ser entendida como "dar con prudente generosidad nuestros bie
nes a los pobres y demás obras buenas"5 , con lo que cualquier tendencia a los gestos
"alocados" y franciscanos con los propios bienes era calificada por lo menos de
"imprudente".
Estas diferencias y coincidencias entre la moral católica y la burguesa encuentran
su explicitación más clara en el concepto de "utilidad social" que ambas manejaron.
Para el catolicismo tradicional, según expresara el Oblispo Inocencio María Yeregui
en 1885 a las Cámaras liberales: "los méritos de cinco justos habieran salvado a las ciu
dades malditas (...), en nuestro siglo, tan anegado de materialismo voluptuoso, los ins
titutos religiosos desempeñan la altísima misión de condensar en las plegarias y los sa-

�-ainb is :oftp opu^na souiAip sojdaaaid soj ap BpuBAjasqo b¡ jod 'oun jg ajjanuí ns ap
sandsap saiquioq jap pBppijaj bj b uaanpuoo anb souiurea sop Xbjj,, :Mopuncu ¡^ ua,, X
san^^rnq ouojipnB ns b jBztjrnbuBi^ BJBd ^g^j ua BjsnzBij oipag Bina [9 oftp oq
OSBO OJM&gt;1 U9 OJ3JD p 'BUOUTUI Bim B OpBAJ9S9J JB3pi
un ojos BJ9 —t&lt;S9Jonoq^^ soj X ^Bzanbu,, bj 'ttoumpnsuas,, [9 'opunuí jap ouopuBqB ja—
^uqpoajjad bj,, anb eqBaipajd Bisají^j bj anb *Bjauiud Bq "ouisTjBjidBa [B pjsoq oXBn^njn
ooqojBD osin^sip ¡ap stsi^bub a^ss ua sauoisiaaid sop jaoBq souiaqap 'a^uauqBuij
soiq un ofBqBi^ [ap 'sB^srnbiBUB
X SB^sqBiaos 'sasan^mq ^oudnb^d 'soire^ajojd 'soo^oíBo 'sa[Bjaq^ 'sasan^mq 'sopoj
BJBd oqaaq Biq^q anb B| 'o¡3ts pp jBjuaui Bjajsour^ b^ jod sB^aiqnaai uoiBpanb 'oj
-aduia 'sBpg oua;ua ap sajBiann sBiouaiajrp sb| jBj^noo uoiatpnd ou anbunB ^jBjaqq'Bis
-an3mq bj uoo jippuioa b uojaipuaj oo^ojBo op^orej ja X oiaja oj¡b p osbo ajsa ug
*9SBznBg oospuBjg ouuijb ouioo 'ttosaiSoid Baijru^is anb o\ op
-o^ 'uy ua 'X sodurea sapuBjS ap sajoqB{ 'sopnpanaB X souiuib^ 'sa^and ap o^uanup
-aps^a 'sapBpnxo ap uopBayipa,, :Bdomg ap puapui ctosaiSojd,, p oiqap as nx ol^
-is pp safuoui soukiui sosa b 'uopBio bj ap p^pqfjn B[ ap pAdipaui ouipipauaq opB[nj
-sod ofau p uorare^ Buiajdns 'anbjod X'. s ^inSaja^ odsiqo p oftp ouioo 'Bjq^pd Bsa b
u^qBp bX sopo^ anb opyuas p ua [yn bjajoa o\ 'BiopBanpa X baíjb^ubo pBppBdBo ns X
ttBzajqod ns 'ouiisjppnpaj ojauínu ns,, anbiod i^$ B^snzBjj ojpag jopeuas oja^qsajg
¡a OAn^sos otuoa 't&lt;pBppipuaui B| ap ubaca anb (") so^uaAUOO X^q ou inby,, .anbiod
ajuaurespaid Xsn^njq p ua a^ua^srxa jB^n^aj ojap p oipuajap 'o^nuaua pp soyaupji
-Bd soj Bpipaui BjopB|aAaj ua opire^daoB 'anb isb sg &lt;tppos pBpip^n,, ap ojdaauoo ns
ua —souiaoouoo anb oruourysa} ooran— ojap o^p p opsisBuiap jaaia ou jod z^a pj
ua 'pqap asjaq^s jod apred ua 'BAisuajap B] b BqBjsa BXBti^run BTsai] bj ojag
'

BisaiDodiq bj X bz

Bj jB^uauíoj BJBd uaiq sbíu soidoid X 'Büijqnd szanbu bj ap ojjojjBsap p soubj^
-uoa 'soAipnpojdun ouioo BZBqoaj soj ppos Biuiouooa Bq,, :sbí"uoui X saíuoui sosa y
t4BUBuijdiosip o BAijBjduia^uoo BpiA bj,, b sopBoipap soj Biqíqoíd anb Xaj ap opaXoíd
ja opireXodB 'sajirejuasaada^ ap BiBureg bj ap uoionjysuog X uopBjsiSaq ap uorsuu
-o^ bj X sBjsan^ ojuopurj uBnf ojjsniy^ p uojbuuijb ouiod 'ttpBpaiDos bj b (") opyau
-aq (••) unáuiu a^uauíBjnjosqB 'unSuiN,, ruBioaijo ou X 44uBqBzijuajsa,, as sojuaAuoa
soj ua &lt;tsopBpsB,, saiaínuí sbj X sajquioq soj 'oiqureo ua 'piaqij B;san^inq bj bjb^
•

¿(sojuaAuoo soj ua)sBpBjjaoua uBjsa anb sajuaS sBsonpiiA X sajqod SBsa ap soioyuaBs

pui X sBiauauijsqB 'SBiauajiuad 'sauoiDBJO sbj jod anb sbui Bp^u 'BiauapiAOJj bj ap o^
-ijsbo jap saiqy uaA as sojqand soj 'sauoiOBjq sbj 'sapBpni^ sbj saoaA SBjüBno?,, :bjbui
"?D Bl 9P saiBd sojnpajouj a sopBjquiosB uaiq sbui sns b oub ouisiui asa BjsnzBij ojpag
jopBuas X oiajiqsaig ja oftp otuo^ jx oj3is ja ua bX uBJBuuyB sapAarpaui safuoui soj
anb oj jyadaí anb sbui osbd ajsa ua Bia^q ou mSaia^ saiopBaad soj b sajqBjndun soju
-aui uBia sand sooqojBo soj ap o^aj p sajyn uBia oiajo jap ^^soiayuoBs soj,, X uqpBJO
bj anb Bas o "rs,t(") ^puas bj ap BiAsap as soAyisod sasaiajur soj jod ojos opiqiosqB
ajsa opuBna ojqand un opoj ap suip jap ojsnBoojoq ja sojquiarui sns ap sopyua

Z

�24
res entrar en el reino de Dios, observa los mandamientos (...) Este es el camino por el
que todos podemos aspirar a la vida eterna (...). El otro camino es puramente de conse
jo: por el voto voluntario de castidad y pobreza, para llegar al estado de perfección, pe
ro no pasa de un consejo cuando dijo: Si quieres ser perfecto, vende lo que tienes,
da a los pobres, sigúeme"57.
Más interés tiene la segunda precisión: el catolicismo no solo culpabilizó el apetito
inmoderado de riquezas, sino también ^la lujuria". Su condena a los "desórdenes"
sexuales, su defensa de la familia constituida, su prédica a favor de la represión de "la
carne", tal vez haya favorecido la sublimación y el desvío de las energías humanas
hacia el trabajo y la acumulación de riquezas.
Si esto es convincente o no psicológicamente nos interesa menos que saber si
así fue creído por la burguesía finisecular uruguaya. Y lo fue.
En el sentir de la Iglesia, el "sensualismo" equivalía no solo a la "lujuria" sino tam
bién al "lujo" y la "pereza", con lo que las virtudes opuestas —en las que la burguesía
creía— salían a luz: la "castidad", la "modestia", y la "presteza"58.
La burguesía uruguaya vio con buenos ojos esta función represora del "sensualis
mo" y estabilizadora de la relación monogámica. Así las clases populares no concurri
rían a las tabernas los domingos, no faltarían los lunes, serían diligentes en sus labo
res y vivirían ahorrando (y trabajando) para asegurar el porvenir de sus familias. Así.
también, el hombre burgués no estaría expuesto, ni tampoco su esposa, a la "pereza"
y el "lujo", dos males habituales de aquella clase alta uruguaya encandilada por los va
lores patricios.
Tal virtud del catolicismo le fue recordada a la burguesía por el diario "El Bien"
en 1894. La ilegitimidad dominante entre los nacimientos de campaña fue atribui
da por el editorialista a la "falta de criterio religioso, ausencia de temor de Dios, úni
co freno que contiene las brutales pasiones del ser humano y lo mantiene dentro de la
ley moral, y le convierte en un miembro de utilidad a la sociedad"59. Es probable que,
avanzado el siglo XX, tales conceptos, modificados en sus términos y las valoraciones
implícitas, y colocada la palabra "cultura" en vez de "Dios", hubieran podido ser sus
criptos tanto por Freud como por Marcuse.
La burguesía liberal no necesitaba ser convencida en este plano preciso de la "uti
lidad" del catolicismo. Por él fue que en setiembre de 1888 el Gobierno de Máximo
Tajes encargó a las Hermanas del Buen Pastor, "regenerar por medio del trabajo y la
oración, a las mujeres extraviadas, para que sean útiles a la sociedad en que viven"60.

Luego de haber analizado el discurso católico en sus luces y sombras ante la ética
burguesa, convendría averiguar cómo influyó ese discurso en la conducta concreta de
los uruguayos ricos.
La investigación no ha llegado hasta ese plano. El estudio de las disposisicones tes
tamentarias, la cuantiñcación de los bienes privados que pasaron al clero y sus "obras
buenas", no ha sido realizado. Creemos que la fundación de capellanías fue abandona
da tal vez luego de 1830 porque una burguesía más ávida de bienes terrenales que de

�X sasaoiiBJj 'soinnpq— so¡duiafa X sa^inu^nua 'sopqoj 'sojqy ap saABn b Bjnnu b¡
Badoina pjaqq Borpaid b¡ ap Biouanyui b¡ b uapuodsaj SBotiraia^ sauoisasqo sajBjnoryBd
anb son ap onuap X scquauíap anb 'Boqpp^ Btsa^¡ b¡ b eXBnStun piaqg Bisan^nq
b¡ ap sBoyuo sb¡ ua JTnguystp B^sana aj lopB^nsaAUi p 'o^nyaApB soraaqap 'anbiog
¡ap pjaqq ^sanSjnq uoisia vr\ -p

-caí Bjaiouoa bj ap uotsuaqajdB a^drais jod ojnBno X 'BqByodxa a^naniBsoiaua^ Bsan8
-mq Bdoing ^\ anb fBJaqq BíSopapi ^\ ap saAEJj b Btonaiouoo ns b o8ap SB^¡a ap anb 'sap
-BpqiqíjBdiuoaui SBjsa [Boua^atjuB BisanSmq ^\ ojajdia^uí ouioo bioijb souiaAiasqo
-Buuad anb BisanSxnq B| ap Batuipuooa B^onpuoa Bf na Boipajd Bsa ap sopaja
so[ ouioo isb 'aiuaSiauía oursqB^idBa pp t4sa^ioui^, so^uaurepun^ so^ X BXBn^otn bis
-a[^¡ B] ap Baipaid B| ajjua sapBpqrqi)Bduioain sByato opB^uas souiaq jnbB B)SBfj
o^ando o\ a^uauqBiaos BqB^uas
-aidaj anb uppniijsm Bun b outs B;stnbiBUB Biaua^isai ap pBpapos Bun b 'oyap jod
oSaj^ua soi as ou ojad '4ísoAipnpojduii,, sap^dBD sns ap ayBd opBÍap jaqBq opnd
uos^aBf nurej ^\ 'BpuBjsin Bun^^n ug *ojap pnbB ap soubui ua sot^a^oa X sojduia^
sosa opqduina upjqBq anb ejopszgiqBisa píaos uppunj bj -pBpiaA ua 'ajqreodun Bdj
-b^— a^uBuop ¡ap iaqsq ¡a ua iBTqiq^uoa anb Buq^H c&lt;sBuanq sBiqo,, SB^a ua s^pipiad
usía opoj ou 'SBuiapy 'auoiauaui X anbB^sap b¡ odsiqo ourenu ¡a anb ap oqaaq ¡a bo
-ipnn o¡ isb souaui p 'BaidijB ^anpuoa Bun anj B^a a^auia¡qBqoj^ souiaia^Bxa oj^
¿BA^anpoidai uopiaAUi b¡ b BpBjsai X 44sBuanq ssiqo,, ua BpiBj^tp 'saauo^ua 'sauaiq
so¡ ap ajJBd B^uinb Bun ISB3? 44('") sosad 000'S I ^P ^uins b¡ opBiiop Bq uoiaBaijipa
BXno BiBd *uozbio3 opBj3B p opBaipap qduiaj un snsaf ap BiuBduico I ^p saipB^
so¡ BJBd uaiqure^ opjnnsuoa bi¡ 'ajuaumunxpjd sosad 000'00^ JB¡natyBd oqnaad
ns ap opuaiyiAui opiiu^uoa Bq anb sBisa¡^i sop sb¡ ap s^uiap^ 'Bunyo^ ap sauaiq ap
BpB^op X pnyiA ns jod BJBjaaid 'jB¡qBq ap upisBao opiua; souiaq uarnb ap 'uosspBf
Bqiurej B^,, :Bds^ p piquasa ia¡os oubijb¡^ odsiqo saouo^ua ¡a ^9681 3 'l9 sosad
000*008' I n9 uos^aBf ap uinbzRijg bib^ ap sauaiq so¡ sopBSB^ uoiar^ 9¿8¡ ug
•uos^oBf Bqiurej bou Xnuí X Boqp^BO Xnuí b¡ b ajayai as souiaasod
anb a¡qBoy^uBno ojBp ooiun ¡g •uppBuuojuí b¡ jBpuuq Biipod saiBjnoiyBd souBquosa
so¡ ap so¡ooo)ojd so¡ aijua X Bun^ b¡ ap soAiqojB so¡ ua BAi^nBqxa Bjsanoua buq
b¡ b ¡ay qioauBuuad anb Bisan8jnq b¡ uoo opipaons o¡ ap sbui oood souiaqBs o¡os
*o¡n8uB aya apsap asiB8i^aAUt jod B^a opox ¿piaqn Bjsan8inq b¡ ap Boiuipuooa
Bionpuoo b¡ aiqos ouisniBipuo ¡ap sapjuaiqiuB sBiouanyur asiiyaApB UBupod 'sa¡q
-BAa¡aj a^uauqpijip 'sooipBid souB¡d sonó anb ug? '098 T 3P oapiAajuo^ p ^ B8oq
ua uojaisnd sauosBiu so¡ anb saiB¡ndod sasB¡o sb¡ b pua^ui BpnXs ap buuoj '44Bidojj
-UB¡y,, b¡ uoo p^raii b¡ is 444pBpuBO,, b¡ poipBid tu bis3¡8¡ b¡ b OAn^os iu 'nuauípmjBU
anbuns 'piaqq Bisan^inq b¡ anb souiaaJ3 SB^uai SBsa ap 9¡doidB as 'sapysafao saiaoB¡d

�26
españoles—, y cuales otros a las condiciones particulares en que esa burguesía desarro
lló su existencia en Uruguay.
Comencemos por señalar aquellos reproches a la Iglesia que, sin dejar de tener sen
tido en un contexto amplio de reafirmación de la ética burguesa frente a la católica,
parecen más vinculados al combate europeo que al uruguayo: el monje atacado por
^holgazán", y la acusación a la Iglesia de esterilizar la riqueza en bienes de "manos
muertas".
La burguesía había creado en su prédica un nuevo Dios, el "Trabajo". Como decía
el masón Pedro Giralt en sus "Elementos de Moral" publicados en Montevideo en
1875, un catecismo de preguntas y respuestas de uso en los colegios de la capital:
"P. ¿Cómo debe considerarse el trabajo?. R. Como el origen del bienestar del hombre,
que lo ennoblece, dignifica y vigoriza. P. ¿Qué bienes produce a las masas populares?
R. Forma la condición absoluta de su dignidad, libertad, vida intelectual, moral y reli
giosa"63.
El lema de la Asociación Rural del Uruguay nacida en 1871 era "Al trabajo y ade
lante"; el ejemplo que ofrecía su Revista a los más bien escasos ganaderos que la leían
era siempre Franklin o un émulo criollo; y los aforismos que publicaba afirmaban:
"No concebir la felicidad en el ocio"; "El hombre que no trabaja es un mal ciudadano",
y "Los escudos de la nobleza moderna tienen por emblemas y atributos, al trabajo"64.
Esta burguesía equiparaba al trabajo con el placer y el bienestar del individuo y la
sociedad, y a su opuesto, el ocio, con el dolor y la infelicidad pues "la ley de la
humanidad es el trabajo", como afirmó en 1885 el senador y Gran Maestre de la
Masonería, Carlos de Castro65, y las "sociedades democráticas" tenían precisamente
ese "fin": "honrar al trabajo", según sostuvo ese mismo año la Comisión de
Legislación y Constitución de la Cámara de Representantes al apoyar la ley que
eliminaba los conventos dedicados a la 'Vida contemplativa o disciplinaria"66.
Desde los valores implícitos en este nuevo culto, el clero, sobre todo el regular no
encargado de las parroquias, era "estéril" y "pernicioso". "Los conventos y casas de
religión destinados a la vida contemplativa o disciplinaria", por ejemplo, habían tenido
"ya su época" y eran la parte visible del iceberg clerical que debía eliminarse, como
sostuvieron el Presidente Máximo Santos y su Ministro Juan Lindolfo Cuestas en el
Mensaje a las Cámaras del 4 de marzo de 188567. Abundancia de clero católico y "pro
greso" eran términos antitéticos. Afirmó el estanciero racionalista Mariano B. Berro
en 1900: "La historia nos enseña que donde se multiplican los templos, donde acrece el
sacerdocio, el trabajo decae, los pobres aumentan y la libertad languidece (...) La vida
de la civilización moderna no necesita templos levantados a la superstición, sino a la
libertad, al trabajo, al comercio, a las industrias, a la confraternidad y a las ciencias
que redimen al hombre de las tinieblas (...)"68.
Siempre, sin dudas, el monje, a menudo el cura párroco, "mendigaban", vivían "a
costillas ajenas", y con su ejemplo fomentaban la "holganza", La sociedad debía
mantenerles y esa inversión se distraía de fines productivos. Sostuvo el Ministro Juan
Lindolfo Cuestas en su discurso a favor de la ley de conventos de 1885: "(...) la exis-

�•BXBn8run q b anb ^xiX I^^ I3^ ^s^^u^JJ ojund oyap B^s^q ^ bubijb^ 'q
-ojiBdsa pBpatoos bj ap sbpjouoo sauoioBnps b jofaui japuodsaj 'pBpWA ua 'uaoaiBd — pBp
-apos q BiBd oftanj BqBZijuajsa anb 4&lt;SBzanbu jijmbpq, ap osoasap X ^oBZB^joq^ 'tío8
-ipuam,, oíap ns jas— bjoijb bjsbij opB^undB souiaq anb qsaj8j b¡ b sboi^ijo sbj aiag
• ttsouopua^ souiisi^sba ap souanp jas b X sappnBo sosuauíui iqnumoB b sojsa
uojBSap pno oj uoo 'soju3auoo soj ap joabj ua sauaiq sns ap ayed Buanq iqounuaj Eia
sopsoad so| ap uopjad ¡a jbzubo^ ap otpaui jofaui ja anb ap ouqjsua ojqand jb uojaip
-Bnsiad 'süzanbu jumbpB ap oasap ja lod (sBjno soj) sopiAOj^,, rsajuBjuasajda^j ap bj
-buib^ q ap upionji^siio^ X uoiDBjsi8aT[ ap uojsjuio^ bj (jotji^bj sB^ t&lt;sBjjanui soubui ap
sopBtuBjj sauaiq soj 'oiquiBD ja X uopBjnojio bj b (•-) sojjanAap ireas Biuqaaj 'oujapouj
osajSojd jap pBpuipB bhj,, .^2^1 3P so^uaAUoa ap ^^aj ap opaXojd ja BqsSojojd anb af
-Bsuaj^ ja ua SBjsan3 ojjopurj irenf ojjsrut^ ns X so^ubs ouiixbj^ a^uapisaj^ ja OAn;sos
SB1 0881 3P o8anj ooi;jjod jBuosjad jap sojquianu soj anua sajuauíoa uojanj sauop
-BjaAasB sajBX "sauqq sosa ap t&lt;uopBzuojBA,, bj jod Bq^dnooajd as ou BisajSj bj joad bj
-b^ soaqojBD sasiBd soj ap bjjoXbui bj ap BUB^idojd ubjS bj ua qsaj^j q ap uoisj3auoo
bj BqBJjsouiap o^ 'a^uaiBdB 'o^requia uis *Bia Bzanbti q lod oiaja jap opajdsap jbi
'lLtX'") soAisjaAqns soidiDUud (•) sogru soj b,, uBqsu
-asua as ijjv sopiqujojd jas üeiqap so;u3auod soj ^(pBpapos bj ap ojuaiuiBjmbruB,, jb
Bjonpuoa anb 'ojBqijaa ja j^oipajd jod X 'ojsa joj • ^,„('") sofiq sns b souBuuaq sns b
ajpBui ns b 'ajped ns b auopuBqB anb 'sauaiq sns sopoj. ap anb ojndiasip nu jas Bjamb
anb Y3 (*") ojaia ja ua oau un JBj^ua anb 'Bfn8B Bun ap ofo ja jod ojjauíBo un assd anb
paBj sfui sg,, :anb jauajsos jb ^^pBpapos bj,, ap oiuaurepunj '4,pBpaidojd ap oijaaiap
ja,, opsuapuoa BjqBq ojsuansaf 'sopBjB^ zauíO^ opBjndip ja ^gj ua Bja&amp;p unSa^
jBapi ouioa oiuanupanbuua jb qjBJjuoa Baipaid ns uoa
ouioa isb unuioa uasauaiq soj ap Baipejd bj X ouismbBuoui ns uoa pBpqdojd ap oqaaj
-ap ja jaaouoasap ojqa jb 9qaoudaj BXBnSmn jBiaqij BisanSinq bj 'jB8nj opunSas ug
•BisanSjnq qsa ap sasaja^ui soj BJBd
(Buopunj BfaajBd oucijBDuapi^uB ja anb oj uoa '0¿&lt;&lt;Bxiaii bj ap sauaiq soj,, jod uoia
-iquiB X ttBuauBZB8joq,, 'jBnxas ttu9pdiujoo,, :BqBoijaBid oiajo ja anb í4soioia,, soj X
—4ízapBiuoq,, X &lt;4ofBqBJ^,,— Bq^juauíoj ouistuqjsuo ja anb 4&lt;sapnjjiA,, sbj aijua oinSur^ip
ajduiais jBiaqij soij^jd q ^0061 ^ 0681 ^jmj 0981 ^p^^p 'souaui jb soub sojsa ug
tí(-)BJI
-aij q ap sauaiq soj ap asjBjapodB ap opupBxj 'Bzu^Sjoq bj ua u^aia X 'ofeqBjj ja pn^
-jia bubs sbui bj ouioo uBpuaiuiooaj anb (•••) qauajndo bj ua 3aia X Bzaiqod q BDipajd
anb osoianuad o^uauíaja asa Jinjjsap anb Xbjj,, :oiaja ja opoj b asopuauyaj sofaj sbui
o8jb anj JopBio un 'oapiAajuopi ap OBqjig oosiauBjg jBJaqrj Q^J^ ja ua '681 U3
'69&lt;4¿sojja uoo ojiaoBq ou BJBd uozbj Bun8jB BjqBjj?
sajiBij soj b a8ooai ou ojad 'ojisy p epireui soj X soSipuaui soj b a8ooai Bioqod Bg
SBuiap soj ap bjsoo b jiaia uapand oqoaiap anb uoo ^s ou '000'0S J9S uapand bububui
OS Jas uapand Xoq ouioo isb anb 'souBpBpnp ap oiauínu un oqoaiap anb uoo as ou oX
^ -Boijqnd pBptreo bj ap u^aia 4so8ipuaui uos 'pBpprpuaui bj ap uoaia anbiod pBpapos
bj BJBd o8jbo3J un sa ssidojd sb^uoj uis sajBn^uaAUOo soj ap o 'sojuaAUO^ soj ap qouaj

Ll

�28
Conventos de vida contemplativa, por ejemplo, como resaltaron los escasos diputa
dos y senadores católicos en las Cámaras de 1885, había uno solo, el "Monasterio de la
Visitación (monjas Salesas), fundado en el año 1856 por 5 religiosas milanesas"74, que
en 1885 contaba con 41 monjas7 5, algo menos de 1 por diez mil de la población uru
guaya. En cuanto a bienes, aunque no hemos cuantifícado los inmuebles de la Iglesia,
es sabido que carecía de lo esencial en este país ganadero: estancias. Los jesuítas ha
bían sido los últimos en poseerlas cuando la corona española los expulsó en 1767.
Los propios liberales concluyeron por admitir que legislaban para "el porvenir". Co
mo sostuvo el autor de la iniciativa, el Ministro Juan lindolfo Cuestas: "(...) los Con
ventos (...) no ofrecen peligro alguno a la sociedad, puede ser que en lo futuro lo sean
verdaderamente (...) Hoy no es un peligro la existencia de Conventos en el país"76.
En estos planos, pues, el combate de la burguesía liberal uruguaya se parecía al de
Don Quijote con los molinos de viento.
Pero había otras regiones en que los molinos encarnaron la ilusión y se transforma
ron en gigantes.
En primer lugar, en ese momento en que la burguesía, sobre todo urbana, estaba
iniciando su acumulación de capitales, exigiendo a su mano de obra un esfuerzo con
jomadas de hasta 16 horas diarias sin días festivos de ninguna clase, la Iglesia Católi
ca mantenía innumerables fiestas religiosas e insistía en defender el precepto del
domingo como día en el cual la sociedad debía "abstenerse de todo trabajo servil".
¿Cuántos eran en el año estos días de "holganza" en comparación con los de trabajo?
Al nacer a la vida independiente en 1828, el Uruguay conservó un frondoso progra
ma de fiestas religiosas que venía de su pasado colonial y católico.
El 21 de junio de 1833, el Vicario Apostólico Dámaso A. Larrañaga, en conformi
dad "a la disminución de festividades de la Iglesia concedida por los Sumos Pontí
fices Urbano VIII y Benedicto XIV", y en acuerdo con los poderes del Estado deseo
sos de poder paliar "los enormes quebrantos que han sufrido los habitantes de la cam
paña a causa de la horrorosa seca de los años precedentes", ordenó que "solo se guar
daran como días solemnes festivos en que se prohibe toda ocupación en obras serviles
de trabajo, los domingos del año" y 19 días más que incluían desde la Navidad hasta
"la fiesta de los patronos Universales del Estado San Felipe y Santiago". A "los indios,
morenos y demás castas que componen la mayor parte de nuestros jornaleros y arte
sanos" se les concedía el dudoso privilegio de solo "guardar" 14 de estos 19 días77.
En 1864, por el "Almanaque" que publicara el diario "El País", con licencia del
Vicario Apostólico Jacinto Vera, las festividades de "guardar" se habían elevado a
21 días. A los 52 domingos se agregaban: La Circuncisión del Señor, lo. de enero;
La Adoración de los Santos Reyes, 6 de enero; La Purificación de Nuestra Señora, 2 de
febrero; los 6 días de Semana Santa entre el 21 y el 26 de marzo; La Asunción de
Nuestra Señora, 4 de abril; los apóstoles Felipe y Santiago, lo. de mayo; La Ascensión
del Señor, 5 de mayo; la Fiesta de Corpus Christi, 26 de mayo; La Natividad de San
Juan Bautista, 24 de junio; los apóstoles Pedro y Pablo, 29 de junio; La Asunción de
Nuestra Señora, 15 de agosto; Santa Rosa de lima, 30 de agosto; La Natividad de

�s9xk%i\iui sszjan^ jod [uqc ap Z \^ Bis^q üp^dn^o 'o^piAaiuoy^ 'P p^pnp | e
ueiqeq a^uaipuadapui A (eiuauo opcis^ |p sap^puoinc ss\ 6Í81 P o Asín ap -oí |a 'oiaaja 113 (^)
'JSB 3SJ33OU03S3p JOd O)SO8B 3p g f3p B)OU JOd O)Sd)Ojd 'BJ3y\ OJlipBf *od
-siqo 13 \,^jsaij sp s^jp soj uafeqBJi anb BJBd souBsavre X soiapiuoí soj b Bpjduioa pB)
-J3qi[,, JB&amp;IO^O X t&lt;SOAl)Saj SBip SOJ O13O83U 3p SBSBD SBJ 3p SBVI3nd SB| JB1I33 UBqBpUBUI
snb sauopisodsip sb^ SBpo^,, jbsso Bjsptq 'p^dBo ^{ 3p bid^o^ sp X ooi^i[o^ 3j3f ye
OUdpJO 'OJ3pUB^3 X 3JUBPJ31UO0 UBlS ^B^íUJO2 [3IUBQ 'OlU^iqO*) 3p OJ^SIUI^ f3 *O3piA
-3)UO^^ B S3JOU OPUBU3A pi3U3f) {3p BpBJ^U3 B| 3p S3S3UI SOOOd B '$9^l 3p O^flf Ug
*o^dd33id 3p SBip soj jBfeqBn ap uopcqrqoíd b¡ u^sBpdssj s^piaos sBzi^nj s^ss
dnb BJBd BXsn^run BK3^¡ b¡ sp 3ju3Jj p sopBpi^ so( sp S3uoi^sd3 sbuba soui30ouo3
Bpu3ísisqns ns ap
X —opyo ns sp ppussa oi^adsB un oj3[d p eqi 3[ o8muio&lt;j p sousui of jod sp uppBA
-J3SUOD B} U3 S3nd S3UOlS3jd SB^S3 B Jdp33 BJBd SOSpdld S311UIIJ BIU3^ BlS^^J B{ OJ3^
•so8unuop zs so[ soprnpui '^o^d^osjd ^p,, SBip soj uBipod sso3a SB^u^n^ uBqBfOiA X sos
-ounj uBqe;s3 'ppos osusosb opid^j BqBjn^oíd opBUBssyB p X opiduioo oudnbsd pp
s3abj) b snb BuopjSnuui bsbui bs3 sp ^^red BUdnq u^iqurej X 'puoxjBd BissnSjnq s^
ogppos 4&lt;BzuB8ioq,, B^ sp
o^u^p jod 16 p 'sominpui soj re X 'sopBtidj so{ sp ojuap jod q¿ p Biq^p 3s bis3[8i bj
b 'soSuruoq so^ sopBn;d30X3 '^nb iíDsp sa ^jbuopbu opnp 3p X puop^u bjssij 3p,,
¿ X '&lt;tBJUBS BUBUI3S 3p SI3S „ SOpm[DUl t&lt;BlS3[8l B^ 3p BPSIJ,, 3p SB^p 91 4SO8UTUIOp ^g
:t4B8i3nq^ ^p SBip g¿ BjqBq oys p us 'oipnjs^ ns un^dS '„("") ofeqB^ ap sopBiB[aap jas
uaqap Bred[8¡ bj bj8bsuo3 anb sBuiap soj sopo) 'puop^u B)say ap SBip (so|) o)daaxd,,
anb osndojd X ^^^sap^udp sBuiap X Bun3 bj 'soubiuo^ sa^yi^uoj soj BJBd uba as anb
soduiai; souanq soj ua biobij as pna p; 'oub jdp SBip soj ap 3^red B)uinb bj an^janq
as (") sjBd 3)S3 U3 (*")„ ^nb ouispijopo p oXnqup ojjs^ -g oububj^ '^681 U3
* 3)uain8re o^unuop ja BJBd
'ojso8b ap Q ja 'Buirj ap sso^ b)ub op^pBpBJ) X'—Bjouas BJjsanj^ ap pBpiAipjq Bg—
ajquiaijas ap % ja '-Bjouas BJ^san^ ^p uoiaBayijn^ sg- ojaiqaj ap 3 ja opBuiunja
asopuaupq '81 b uojafnpaj as sajoua)UB sosoiSijaj sopBuaj [3 soj anb 'jiaap sg
* 6L\&lt;ÍBUO^^H o)uaiunaa)uooB un Bjouiauíuoa anb Bqaaj Bun ssuiapB
jas jod sauojpg so)ub soj ap Bisay bj Bip ns ua,, Bppua^uBui anb opuaiuiAajd 'oiay
^yuod aAdjg jb asBd ja oipaouoo so;uB^ ajuaprsaj^ ja 3881 9P a^qnpo ug '&lt;4a;uain3re O)
-Bipauíui oSuiuiop p Bung ap bso^ b^ub ap X (••*) oSsyuB^ X adgag sajopody so^ubs
soj ap SBjsay sbj jBpBpBjj,, BJBd oziJo^nB aj uaiquiB) X 'tíuaJiA ^uiisijubs bj ap p^p
-uyBjq X uopBoyun^ bj ap sapBpiAysaj sbj,, ua ..bsjui jjo ap,, u9pB8ijqo bj uoo t,sajiA
-jas SBjqo sej a;uauiajqíj jaajaía,, ap p^pijiqisod bj sajay soj b asaipaouoo anb BJBd od
-siqo p saouojua o)jnaBj Bd^g jg ctBoijqnda^i buisiui bj ap sajBijnaad SBpurjsunojiD ap
uozbj ua ("") soAysaj SBjp soj jinunusip,, 'pBpyuB^ n b oipjd buio^j ua pdBd a^oa
bj ajuB opB)ipajDB oj^iui^ ns ap oipauuajin jod oXBn8njn ouiaiqo^ ja 'j 881 U3
• 8¿ajquiaiaip ap gz 'opuansaf Jouas
ojisansj ap pBpiAyBfq bj X fajquraprp ap g 'Bjopag BJjsanN ap uoiadaauo^) Bunsjjnj Bg
tajquiaiAOU ap *oj 'so^ub^ soj sopox sp pBptAysag Bg ^ajquiaijas ap 8 'Bioyag Bj^sanjq

�30
precepto constitucional "dónde la Religión del Estado es la Católica" y porque,
además, "La disposición a que me refiero hace algo más que abrir la puerta al quebran
tamiento de un deber religioso: llama abuso a la abstención del trabajo en los días de
fiesta (...)"81.
El 19 de octubre de 1882, luego de la disminución de los 3 días festivos concedida
por el Papa al Gobierno uruguayo, el Obispo, Inocencio María Yeregui, se dirigió al
Ministro de Relaciones Exteriores del Presidente Máximo Santos, pidiéndole "encare
cidamente (...) se hagan respetar por todos los habitantes de la República los días con
sagrados por la Iglesia Católica de una manera especial al culto divino y en los que se
ordena abstenerse de todo trabajo servil". De su parte, Monseñor Yeregui prometía
cumplir con su "deber, recomendando y exigiendo del pueblo católico la fiel obser
vancia de los Domingos y demás fiestas que quedan en vigencia"82.
La -ultima frase nos da una pista del problema: la violación del precepto religioso
no partía del Gobierno o la élite anticlerical que lo dominaba —como en el caso dé la
ley de conventos de 1885—, partía de más abajo.
El 15 de diciembre de 1886, un grupo de católicos suscribió un compromiso cuya
copia dejó en la Curia. Por él, "atendiendo (...) al dolor y amargura que les causa la
profanación de los días de fiesta, hecha por tantos comerciantes, vendedores, artesa
nos, costureras y modistas que continúan en esos días con sus negocios abiertos y
obligan a sus dependientes y aprendices a cooperar a su obra de profanación", se com
prometían "a no comprar en los días festivos sino en el caso de grave necesidad (...)
a hacer que nuestras familias y demás personas amigas y conocidas, obren de la misma
manera", y "a no dar trabajo en igualdad de circunstancias sino a los artesanos, modis
tas y costureras que no trabajen en los días festivos, y siempre a dar preferencia (en
igualdad de circunstancias) a las casas de negocio que cierran en dichos días". El úl
timo punto fue fruto de una transacción dentro del grupo católico dispuesto a presio
nar, ya que en primera instancia se había propuesto una medida más drástica: "A no
comprar sino en las casas de negocio que cierren en los días festivos, como asimismo
a no dar trabajo sino a los artesanos, modistas y costureras que les conste que no tra
bajan en dichos días"8 3
El lugar dónde el documento ha sido hallado —el Archivo de la Curia—, la posición
social que revela el ser clientes del comercio y los artesanos, la referencia expresa y
por dos veces a las "costureras y modistas", así como la influencia del clero sobre
cierto sector de mujeres pertenecientes a las clases altas —ya notoria en esa época—,
nos hacen sospechar que tal vez hayan sido ellas las firmantes del compromiso y que
su inspiración provenía del alto clero montevideano.
He aquí, pues, una razón concreta para que la burguesía y los grupos con mentali
dad afín, se sintieran molestos con la Iglesia uruguaya: la proliferación de los "domin
gos y fiestas", al decir de Mariano B. Berro. En este caso, la postura anticlerical de la
burguesía llamada liberal no tenía por qué nutrirse en la prédica de su émula euro
pea. Bastaba con observar la realidad uruguaya.

�ap apBd jod aoauapad aj anb o\ ajjB^ou iu 'soiq ap pB;unjOA bj b BozaiBd aj auiiojuoo
sbui anb opspa [a jbuio; ajiipadun 'saXaj sbj unSas tu 'Bpuapuoo ua tu 'apand ou b;
-iuibiii ns (••• ),,:sbsoo sbj;o ai;ua 'Bioap 'apiaureoijqnd laoouoo b otp as anb 'b;jbo Bq
•ajpBiunsB anb
sajuB tísoiQ ^p opBurejj,, ¡a jaoapaqo '-loiíadns ns o^anj iBjBuas ap oSiBoua as ouioo
'BoijaSuBAa Buoa; Bmd sbui bj ap oijuap— BqBfasuooB aj anb ua Bjipdiuoq bj ap aip
-Bd un ap b^jbo Bun opiqpai Bjq^q 'ouiapui o;uaiun;uasuo3 |a uoo BqB^uoo ou X pBpu
-83 ap BUBiuia^ ^9 Bq^asap anb uaAof Buq zbjq oiuo^uv ^iauaQ ^a 'omaxqo^ ap oj;
-siui)^ ns X 'Bjpjad orao^uy puq^O t^ÍI(í^l&lt;^3&gt;í ^l 3P ^uapisaij p 'Booda b^ ap buos
-eui oiad bdi|o^bo BjsanSmq b^ ap sa^uB;uasaidaj sop iod opBuuy Bqsjsa opiaap j^
ítsa[BnpiAipui a sbuii^ui sbui sau
-oiaaiAUoa sb| ap op^nsai ¡a ias uaqap oíos anb sauopBOOA b psppuB^uodsa ap j3^obj
-^a ojapBpjaA ns ap irejJBfodsap X snjiiídsa so[ b uopBqjn^iad b¡ uBijBAa^ 'opBAiid ua
bX 'opd^n^ [a ua bX anb SBSopnuad sBuiípop^, iB^Bdoíd jod — opjaap pp sopuBiap
-isuoo soj ua opB^sajiuBui o\ Bja osa souaui p— oXBnSnjn ouopjja^ pp Bp^sjndxa oa
-anu ap opis Biq^q unsaf ap BjuBduio3 b^ '6S^I ^p oiaua ap 9^ p 'sajuB soub ojpn3
•BinpBui Bisajgrpj ns ap sauozBi sbj uoo
asjBiSB^uoo opaiBd X t&lt;Of3is,, ns ua Xnuí bjaia 'souiaoouoo anb so^p soj^o jod 'uainb
sauopuB3 ap Bino p jod Cípmpu,, ouioo opB8znf anj 'a^^d bj^o jod 'oqoaq jg
sofrq so| ap (pBpuisasod Borpui anb oAi^sa8ns ouiuiia^) ((asjapuajdsap,, ou ap
soasap sns ua OAisioap \oi un oSnf 'sajpBd so^ ap pióos uoioisod ^\ b opianoB ap sisop
SB^in^sip ua osa opoj 'uor8qaj b¡ b SBp^^ajjua SBftq s^\ uoo sapniouiu^Biu sbzubip JBjq
-a{ao ap pBpqiqisodun b¡ Bjs^q X '.opBAap saoaA b 'sa^op sb^ ap opoo í— Buapja3 ap sai
-ojSBd so[ ap ouauíouaj un o^os sa ou uoipd aiped [a— sauo{auB3 ap B|ooij8b buoz bj
ua uniuoo Xnuí 'iB8oq p ua BpnXB X ofsqBn ap ^zaanj oiuoo sofrq so| ap pBpqi;^
*

B[p ap uauai^ anb p^pisaoau B{ X 'BppaiBd bsoo o ajop B| ap o;oadsaj ojBdaí unSp

uBSuod 'aoaiBd aui anbiod as o^ -(*-) BjapaooB ouioo sa opBjsa jbuio; BJBd so^^ so¡ ap
uoiobooa B| ua j^uasuoo ou p^joui opBoad sa anb BSip a[ anb qos *(•••) sanbBqoB sonu
-rjuoo sns ua Biauuajua b^ X bsbo b] ap BpnXB ^ sa anb BÍiq Bun ap asjapuaadsap Bpano
a[ 'pjnpu sa 0U103 'pBpuB3 ap BUBuuaq ias b BirdsB anb uaAof b^ ap aipsui v\ uoo op
-BjqBq oh,, :BuiajBiu 'osbo apa ua 'pBpxppoq b^ ajqos 'Biay^ o^uiOBf ooijopodv oiiBoiy^
p ^saouBig pnuBw 'sauopuB3 ap oooxred p Z991 ^p oiunf ua opvua anb b^ibo B[ 'so;
-oaja sopa s BOipuiSipBJBd sg *so&amp;g sns jod &lt;(opBpa ap buio; b^,, b saipBd soj ap upio
-podo spa ua odi; oi;o ap sauozBi iipaApB ua;iuuad soiuouiipa; so|'— Bsuaid as anb
oj ap pin^no sbui oipaq un— piuapd jouib jap sBpBAuap sauoioBArjoui sbj apBdy
•uopreodo bj ap Bpiuo8B;oid bj anj Bjja
'jwspapos bj ua Bpa ap a;uBinuiop joj ja X 'b^b asBjo bj ap saiaínuí sbj ai;ua oiajo jap
Biouanpp bj BpBp oiad 'souBapua;uoui sasanSinq soou soj ouioo 'sauojau^^ ap sai
-ojjnou^B so^ o;ub; uBi;uas oj opatra asg -sbíiioui o pBpuB3 ap sBUBuuafj oiuoo aiuaui
-iBjnoijJBd 'upiSgaj ua uBqBi;ua re 'sa;uam8reuoo sa;op sbj X — SBftq sns opo; ajqos—
sofnj sns t&lt;japiad,, b saipBd soj impías anb joma; ja :BXBn8iun Bisaj8j bj BpBq 'osbo
apa ua 'oipo bpbij X 'boi;jjo ap opiouoo oai;oui oi;o BjaAdj uoioB;uaumoop Bq

te

�32
su difunto padre (el dinero que serviría para la dote), y que por lo tanto, aún contra la
voluntad de ella, puede seguir su vocación y debe obedecer a Dios antes que a ella (...)".
Tal doctrina y tales hechos —"pérdida" de una hija y de la "parte (de la herencia)
de su difunto padre" a manos de la Iglesia— parecieron a la burguesía masona y católi
ca de 1859, como lo suscribió el Gobierno en pleno, ^eorías disolventes y desorgani
zadoras, que llegarían hasta romper los vínculos de la familia" ya que "llegan hasta
aconsejar la desobediencia a la potestad paterna", primer peldaño "en el camino de la
anarquía y de la disolución social (,..)"85.
En realidad lo que estaba en juego era tanto un problema económico —el control de
las "hijuelas" de una herencia— como un problema político, tal vez más grave: el del
poder dentro de la familia patriarcal de la época y los derechos de los hijos frente a la
"potestad paterna" casi ilimitada de acuerdo al criterio vigente.
Pero había un tercero en discordia: el cura dentro del hogar, la pesadilla de esta bur
guesía que en el caso lo observó convertido tanto en abanderado de la liberación de los
hijos como en cazador de "dotes". El asombro no tuvo límites por cuanto la clase alta
uruguaya estaba habituada a un clero mucho más servil que el jesuíta que aquella vez
le tocó en suerte.
El único argumento que al investigador le suena real dentro de las razones aducidas
por la burguesía liberal de 1885 para oponerse a la vida conventual contemplativa y a
la proliferación de órdenes religiosas de todo tipo, es el temor a la "pérdida" de las hi
jas, expresado una y otra vez, en los discursos de senadores y diputados, en las palabras
del Ministro de Culto, en los fundamentos del proyecto de ley. "La sociedad" estaba
"justamente alarmada —decía el Mensaje del Poder Ejecutivo de marzo- por la inva
sión de fundaciones religiosas (...) al alcance de las familias, que han visto un día y otro
desviarse del hogar a jóvenes casi niñas, que hacían su felicidad buscando ciegamente
el confesionario, la hermandad, cofradía o la celda del convento, separándose de
ellas y de la sociedad para siempre (...)"86.
"La patria potestad —advertía la Comisión de Legislación y Constitución de la Cá
mara de Representantes— es un derecho sagrado, que debe ser protegido y tutelado
preferentemente". Y señalaba a continuación los enemigos de la autoridad paterna:
"No puede dejarse tan sagrado derecho a merced de las sugestiones del fanatismo o
de los arrebatos de la pasión adolescente", es decir, el cura y el hijo (interesantemente
hermanados) 87.
Los hechos que se relataban daban fuerza dramática al derecho paterno y volvían
diabólica la actuación del clero. El Concilio de Trento había fijado en 16 años la edad
mínima para el ingreso a "la profesión religiosa", y con ellos, "las niñas tiernas que no
han llegado a la mayor edad (son) arrancadas a las familias (...)", decía el Ministro 88,
y lo eran porque su confesor las "violentaba moralmente"89. La prensa liberal, de su
lado, comunicaba en forma de denuncia, "que tal o cual joven de tal familia había
profesado en el Convento"90.
Carlos de Castro, una de las fortunas mayores del país, senador y Gran Maestre de
la Masonería, resumió todas las razones de la burguesía con rigor y en una frase de su

�XIX o^
-is jap ttuopBzijoposap,, ap sosaoaid soj sopo^ u^ amasa^^ oqoaq un 'Bisaj8j bj b buiu
-auiaj pspijapy joXbui bj X oiJBuoisajuoo pp saiquioq soj ap oiuaturefap zooará p ubo
•ijdxa ajuauíajqBqorá anb sauoioBAyoui sbj ap Bun ouioo spd asa ap BijBiSouopnj bj
iod BpBjajdja^n opis Bq 'Booda Bsa ua bioubjg ua uaiqurej ajuBiadun 'Buiípop pg
ooisij EjsiuoSBjorá ouqo p Bia 'ajjnd bjjo jod
'anb jap opBaad apa ap oipiao ¡a ua aiquioq p BqBaoioo '-pBpjaA ua 'BisajSj bj jod
opytuxpB ooijopo ouisyoja pp BureiSorá un opo^— pnxas opB oubui^buii asa ua jafnuí
B| ap tppnXB,, ap japBJBO 9{duns \^ X tíopuBui,, pp ouiuua^ jamud ua uopuaui sq
60") aaquioq p ajirefauias BpnXB uos anb ap saiaChuí
sb^ X *BuiAip Biqo B^ b saiopBiadooD uos anb ap sopiíBui soj asuapjanoy ("*) sosqdsa
ai^ua jaq^q apand 'uniuoa o\ jod 'anb [b^joui opBaad oaiun p sa ^^,, rop^aad a[q
-Bqoíd pp opo^ aiqos BqBzipqBsuodsai BfaiBd B| ap aysd anb b 'sBpnp UBiBpanb re iod
'oiBpB Butí^^d ap aid p BpBuiB^ Bun u^ XIX o^is [ap BAijdaouoopuB Bar^o^id BpBzipj
-aua8 sbui B[ 'sn^dnua^ui sn^oo p Bin3as Bpuaaajai ua \t¿oiuouiupui ojubs [a ua soiq
ap Bjqo B[ oprpadun sb^?,, :py p BqB;un8ajd 'uoisajuoo bj b japaaajd Biqap anb bid
-uapuoo ap uaurexa p opsaipap o[n^idBO [a ua 'BUBapuajuoui uoiaB[nojio ap X 306I U9
pups[^ ua opBoqqnd [g SBAijsaSns sbuijou UBp soauBJoduia^uoa souBuopoAap so¡ oiad
'XIX l^Is I3 ua ^oy?-i3ouiap pBpaAOu Bjsa b a^uay BXBn8ain Btsa[3[ B[ ap Bjajauoo
pnjipB B[ b sBiauaiajai oapiAa^uoj^ ap Bian^ B[ ap OAupiy [a ua opB[pq souiaq on
0161-0061 ^ 0061-0681 SBp^aap sb[ ua
a^uauíBAisBui zaA p^ oqaaq [a opuBzuauíoa 'pBprppu ns ap ttouiapoui,, [oj;uoo un o^
-uajut a^uaureuBjduiaj sbui anb souBauaureout|B[ sasjBd so¡ ap oun anj XBn8run 13
'jauodun oya^anb ua sBiauíud sb[ sb;p sasBp sbj uoianj a^uauia[q
-Bqoíd Xnuí X 'p^pippu B[ ap [oyuoo ap odij jainbpna b Biuodo as ojap ja anb souia^
-oub 'pjaqq BisanSmq bj oznj anb Bisaj^j bj ap ouopuBqB ja BiBd puy uozbi ouio^
• ^6saipBd sns ap sBpipuoosa
b sBpBpsB t&lt;sByru^ asaiqnq anb Bianj ou 'tíoaijqnd uapjo ja X auaiSrq bj uoo uauoiDBjai
as anb sojafqo soganbB sopoj. BiBd (•") sosoi^qai sojuaiuipajqBjsa soj,, iBuoiaoadsui
ap OAynaafg japog p Bpipaouoa pB^naBj bj 'a;uauipuy 'ja jod ít&lt;ua8uip o uaAJis anb
Biauaoyauaq ap sojuaiunaajqB^a o SBjanasa sbj,, BJBd ouBsaoau jap Bjp sbui sBsajoíd
ap oiaumu ja opuBjuauinB 'tt*o^a 'sBuipipauag 'pBpiíB^ ap sBUBuuaq ouioo sBsoi8rjai
sbsbd sbj JBzipmjBusap,, ap uoiaiqtqojd bj 'ja jod '.^BUBuqdiasip o BAyBjduiajuoo BpiA
bj b sspBuysap uoi8ijaj ap sbjjo Biatnbpna o oppiafa ap sbsbo 'sojuaAuoa,, soj ua sos
-oíSijai soj ap ojaumu ja ((sBsajojd o SBpuou,, sBAanu uoo jB^uauínB ap uoioiqrqoíd bj
ja jod '.MsajiAio sopaja uaonpojd ou ("•) sooysBisajoa o sooijsbuoui sojoa soj,, anb
jBiBjoap p sosoiSqai soj b &lt;(pB^aqij,, ua Bqsfap anb opunSas ojnoi^s ns ja jod ^S881
ap sojuaAUOo ap Xaj bj ap ssjpp OAnpa souiaaio anb pai io^obj ja opaiui apa ang
- 6(X'") saiouaui sbj ap uoiooBjysns bj 'sbijtuibj sbj ap oiuajuí uapio jap uoisaaA
-qns bj 'Biouaiaq bj ap uopBjmb bj 'so^ubauoo soj ap Bioua^spca bj ap uozbj jod pBpaio
-os bj B^afns jBpa Bpand anb b sapui soj (*")„ :soju3auoo ap Xaj bj ap joabj b osinosip

€

�34
5 - Confesionario y hogar: los lugares íntimos del duelo entre el clero y la burguesía
liberal.
Fue en el hogar —cuyo rey era el pater familias—, y en el confesionario —dominado
por el cura—, que se produjeron los combates sin duda más violentos entre la burgue
sía liberal y la Iglesia Católica. Allí ambos se disputaron el control de la conciencia
y la conducta de la mujer, como hija, novia, o esposa, y a veces como varios de estos
roles a la vez. En realidad, lo que se discutió fue un problema de poder dentro de la
sociedad y de dominio de la mujer dentro del hogar.
Comprobemos un primer hecho: la resistencia de los hombres a confesarse, el fenó
meno finisecular más extendido socialmente.
En el Mensaje que acompañó al proyecto de matrimonio civil obligatorio de marzo
de 1885, el Presidente Máximo Santos y su Ministro Juan Undolfo Cuestas, se pregun
taron por qué el casamiento católico no lograba imponerse definitivamente a la socie
dad uruguaya y sugirieron que podía deberse a tres factores, enumerándolos en este
orden: los trámites necesarios por ^las leyes eclesiásticas"; "el acto previo obligato
rio, violento que se funda en la confesión de los errores o pecados a los pies del sacer
dote, acto que considera el progreso moderno como deprimente (...)"; y el precio que
cobraba el clero por celebrarlo, ciertamente elevado 94.
A veces la resistencia a la confesión está ubicada en el contexto de la más sorpren
dente imaginería liberal. Así relató, por ejemplo, José Batlle y Ordóñez, la infancia del
tiranicida teniente Gregorio Ortíz, el que disparara el balazo contra Máximo Santos
el 17 de agosto de 1886: "Era huérfano y había crecido hasta los 12 años en un hos
picio, en que los ritos católicos estaban en auge, como de costumbre. Un día Ortiz
reúne sigilosamente a sus compañeros de infortunio y les habla. ¿De qué? De la con
fesión. No deben confesarse. El no se confiesa, no se confesará nunca; que cuando al
gún secreto o alguna duda lo agita, va al pie de la Estatua de la Libertad y encuentra
en ella cariñoso confidente y sabio consejero (...), es Jo cierto que al llegar el día de las
confesiones el motín estuvo pronto. Niños de doce, de diez y de ocho años, todos re
chazaban al sacerdote; todos querían comunicar a la Libertad sus íntimos pensamien
tos, todos querían recibir inspiraciones de aquella estatua"95. El episodio es tal vez
una invención, pero revela un curioso intento por secularizar el acto religioso y absor
berlo dentro de un montevideanísimo ritual liberal. Igualmente testimonia lo popular
de esa resistencia al sacramento.
También existen pruebas de fuente clerical, lo que las hace más valiosas.
En julio de 1860, el párroco de Canelones comunicó al Vicario Apostólico, Jacinto
Vera, que había dificultades para fundar allí "la Conferencia de San Vicente de Paul
(pues) el requisito de confesarse en los hombres no será fácil cumplir en todos ellos.
Sin este requisito me ha dicho uno (...) que sería fácil la entrada (...)96.
En mayo de 1863 es el ex-presidente Juan Francisco Giró el que escandaliza al mo
rir "sin auxilios religiosos por ir dejando para después el confesarse"97.
En febrero de 1866, una feligresa conocida de Jacinto Vera le presentó al porta-

�sbui oipnuí sa ajopiaa^s ¡a 'oiJBuoisajuoa jap oipara jod 'buio^ ap Bisaj8j bj ug,, roipo
ja X oju9iuiiju3S3J [9 uBqsaoAd sasBJj sBg *44oyBj}xa un b buijb rts aijuoa X Bzireyuoa ns
Bjaysirejj 9nb Bip p BjaqnpB aa^q ^s opoui ouistra [9p 'BiaqnjJB aa^q 9s ajqraoq
b odjana ns Bpuu Bjja anb Bjp [9 ouioo isy,, .buijb jb odjano [9p BqBSBd ouaqnpB jg
b opjojd X opBjrpqBq 'opBzuoyiB p^sa ja anb BpiA X Bzianj 'BjunpiqBs 'ofasuoa asa 'op
-ubui oidoíd ns ap anb sa^re oyó ap anbsnq jafnuí sun anb ja 'BSajuaBS sbui bj pspinb
-iin Bun,, 'osbdb 'Bia ojq? t&lt;¡o^oi jysa oyaa ns 'buojo^ ns ajduiais BjBd oprpjad Bq! (•••)
opuBiu,, ja Bijjnao osa anb Bip ja \ —jBSoq ja— t4BpBjstnbuoo BTBjd bj ua ajqqBjm
jopBiuaqoS oaran ja,, bjajoa as SBfrq sbj X Bsodsa bj ap sBiauapnoo sbj ap uopaaqp ns ap
saABy b anbiod 'opusui jap X aipBd jap lapod jap lo^nysap ja ouioa opBijsoui Bia jos
-ajuoa jg "Bino ja o osodsa-ajpBd ja is 'bijiuibj bj biibjoj^uoo uatnb b spuaiajaj Bta^q
^sanSmq opaiui jap oj^uaa ja ua opap ja B;uod anb ja 'sanbBjB sosa ap jBdpinid jg
jafnuí ns ap uoisajuoo bj ap saABi^ b osodsa jap Buiyui BpiA
bj ap uopBjoiA bj B^Bq 'opuBiu X saipBd bjjuoo Bsodsa X sofrq ap uoqaqaj bj aj&gt;sap ireqi
anb SBiouanaasuoa uoa 'jB9oq ja ua Bjno jap uoisruioy ur bj jod ítBUBuinq pBpapos bj ap
X oiuounyBui jap sopBi3Bs sozbj soj sojk&gt;j,, ap uoioonjjsap bj X 'Ma^opjaoBs (oidojd) ja
BJBd uopipjad bj,, 'ttBpBjauisa uoiaBonpa ap X buij jafnuí bj ap,, butiu bj \tBiuiopos
bj,, 'jafnuí bj ap 4&lt;oidojd ojadsaj jap,, Bpipjad bj ajopuaXnqys 'uoisajuoo bj bjjuod
jBjaqq Bisan3jnq bj ojnjnj ja ua BiJBsn anb o opBsn bX Biq^q anb sojuaumSis soj sop
-o%BqBzqyn SButíted^j apojqij jg jBjaqn BpuBSBdoj^ ap uoiasposv bj b ouop ^^s^
anb uoiaipa 'Suno^ ouuajjm^) ojaiauBjsa ubjS ja jod 9^g j ua oapuajuo^ ua BppnpBjj
XBj&gt;Baqqnd 'asuaipBUBa ajopjaaBsl't&lt;Xnbnnq3 ^ipB^,, jb BpmqujB Bjqo Bun '^oubuois
-ajuoa ja X jafnuí bj 'ajopiao^s jg,, '^061 ua opiyBdaj ja anj ajqB^ou sbui ojaqqj jg
•a^a '^.Bjoyas Bun b B^B3,, íavred jj X j '4&lt;Bjajoas b;iuo^,, ía^ed n X \ ítsajosajuoo
souanq soysanjq,, '...aip^ui Bun y,, ^.upre^juoa sg,, 'ttsaiopB;oidxa X sajojsoduij,, 'í4sBf
-aiA ssyBj^,, :ap sojn^j soAi^sa8ns soj uoo 'uotsajuoo bj b ajuaurepairpui o B^aaiq) ubjj
-ajaj as 'ojuaio lod iZ P B3S 9 '^3J) '9061 ^jsBq {Bjaqrj BpuB^sdoj^ ap uoidbidosv bj
jod sopEDijqnd so^jjoj 09 soj ap anb Buiaj a^sa b uoioBjai ua bobtubuiououi vx\ ang
•pBpapos bj ajqos lapod ns ap asBq bj 'ojaja jap BaqoqBip sbui uoto
-uaAUi bj 9paiBd aj &lt;(JBjnounB uoisajuoa,, bj 'jBiaqq Bisan^inq bj b 'Bqa ap ajuauíBA
-iquyap opBjjBdB zaA jbj BjqBq soj BisajSj bj ap spua^nca Bjsa sajquioq soqanuí b js
ayanuí bj b X uoninuioa Biauíud bj b UBipaaaid anb sbj 'uBDijiyaa oj
SBqaiud sbjjo anbiod 'jb^3j3b JopBSysaAur ja opuaipnd 'uBqBsajuoa as anb ua SBppv sns
ap sauoisBoo s^aod sbj ap Bun ua sajquioq soqonuí BJBd opi^aAUoa BXBq as Z3A jbj anb
ja 'ojuaiuiBSBO jap ojuauíoui ja ua BqBjjB^sa aiduiais Bjja ouioo X uopuaAaid Bjsa ap
spipuajxa oj Boyiyao 'pBpinuaSuj buisiui ns jod 'oniouiysai jg "864ísbuijb SBjsa ouiuibo
uanq jb BjaBJj X sb^jbj sbj bjbajbs 'opipaouoo Bq aj ouiaidns jas J9 dnb oui^ asa uoa '*pQ
oiad 'jBzaduia apuop jod Bijq^s unB ni oqaaq Bq oj eaunu aiqod ja sand josajuoa ns
ouisnu pn Bas anb BJBd (-*) opBunuB X opBfasuoaB Bq oj osodsa raí íbsbo as ou uoisaj
-uoa bj ap jouia^ ja uoa aidraais X soyB sounSjB aaaq jbui 9aia a^sg asjBSBa BJBd sssuad
-sip sbj JB3BS ap o^afqo ja uoa ba anb osodsa ira ap o^ sa (**% ruainb bjjbo Bun ap jop

�36
el mando de la mujer, que el hombre con quién se desposó al pie del altar. El sacer
dote tiene la mejor parte de la mujer. El tiene el tuétano, mientras que el marido solo
tiene los huesos (...) La esposa, pues, tiene dos señores y amos (...) ¿No entregará la
mejor parte de su amor, respeto y sumisión al que está tan arriba del otro como el cie
lo lo está de la tierra (...)?".
El confesor se interponía entre los roles masculinos —marido y padre— y los feme
ninos —esposa e hijas—, y si éstos le pedían "un favor" a aquellos, "nueve veces en diez
le preguntará a su confesor si puede o no concedérselo, y el pobre marido tendrá que
esperar pacientemente el permiso del amo o la reprimenda (...)".
Concluyó poniendo el acento dónde debía: "Otra vez pregunto, pues, ¿quién es el
verdadero señor, gobernador y amo en esa casa?". De eso se trataba: "El marido quie
re que su mujer sea suya: no quiere, ni podría consentir que nadie participara de su au
toridad sobre ella (...)". Si el confesor triunfaba: "¿puede ese hombre, cuya mujer e
hijos están bajo el gobierno de otro, jactarse de tener un hogar?"99.
Los liberales montevideanos de comienzos del siglo XX pensaron exactamente igual
que el estanciero-protestante Guillermo Young. En el folleto titulado "Señor Arzobis
po", dirigido a Mariano Soler en 1902, acusaron a la Iglesia de usar el confesionario
para "gobernar a la familia y obtener las mil ventajas con que usted y los suyos viven
soberbios y altaneros, en medio del lujo y los placeres". El poder del clero derivaba de
que: "Los actos más íntimos, las más secretas acciones, se revelan en el confesionario.
Todo es conocido por ustedes. Dueños de los secretos de la mujer, la dominan por
completo, llegando así a gobernar muchos hogares que, aunque tienen jefe, es un jefe
que no manda, un infeliz (..-)"100.
Los confesores robaban a los maridos la autoridad sobre sus mujeres y a los padres
el dominio de sus hijas, "máxime si es rica y puede llevar algunos miles de duros al
convento", dirá el español Ramón Chies bajo el sugestivo título de "Carta a una ma
dre"101. En realidad, los liberales del Río de la Plata ya habían adelantado estos con
ceptos desde 1893 en que Mariano B. Berro publicó en un periódico del interior su
artículo "Las condenadas". Allí sostuvo que "los directores de almas encuentran siem
pre víctimas a través de las mal cubiertas rejillas del confesionario". Lo certificaba un
hecho reciente: *X~.) dos señoritas casi niñas, bellas, instruidas, con fortuna y con
cuantos elementos son necesarios para ocupar un destino brillante en la sociedad de
Montevideo", habían sido "seducidas" por el confesor para la vida conventual. Luego
describía las familias protagonistas del percance, sin duda burguesas: "Sus hogares, an
tes tan alegres, ahora están enlutados, mudo el piano (...)"102.
La Iglesia "utilizaba" a los confesores también para apoderarse de las fortunas de
las devotas y por ello éstos tenían particular consideración con las viudas y sus hijos.
¿Acaso la "mónita secreta o instrucciones reservadas de la Sociedad de Jesús" que la
Asociación de Propaganda Liberal "descubriera", no contenía capítulos titulados:
"Del modo de atraer a las viudas ricas"; "Sistema que debe emplearse con las viudas y
medios para disponer de sus bienes"; "Medios para que los hijos de viudas ricas abracen
el estado religioso o el de devoción'*?l 3.

�•op^imoop us aiuswtuop ¡si
ueqsnuojsuB.il 'Bsodsa tj ap Bpuaiauoa w\ u? sopBiiaqdxa jas ,e' X josajuoa pp soubui ua opueui
[e usiuod soiajaas sosg 'i^^oq ^p ouie \s bis uainb sp pepi|euof¡jad E| ap sapqap opeisBinap soí
•su sotsa ap pBpia^qnd B| ji quipe ejpod ou ieo.iei.ijed einj[no bi *(&lt;(seijnfn|,, ap osaoxa 'seiouaj
-oduu) omouiujeui (a ua |enxas ejonpuoo ns ap sauoioejaAai sa|qBqojd b opepiouiA eqejsa sanS
-jnq ajquioq pp opaiui ubjS \s anb soiuaajo 'souiejio ou mbB anb soiuouiusaj sojjo X sisa •ioj(#)
uopBposy bj cqun^ajg Eun^oj ns ap op^^sa [ap oure cfaicd B[ ap sa^nxas &lt;tso^aiaasM
so¡ ap ^qBjajua as ojos ou josajuoa p o^u^na io¿ oiauíp ja uatqurej oiad 'iapod jg
•japod .ojuaurejoBs jap o^uaiurepinfua a^sa ua jaaaredBaj jod aiduiais Buiuua^ anb o[ btj
-inbpB ttJ8oq [ap sojaiaas so¡,, jaoouoo p /( p^piiur^ui bj BqB[oiA josajuoa jg ¿01&lt;tuoz
-Bjoo [ap o^puoaai O[ ua sopBuaaua juoui uaqap JBSoq jap sojajoas so[,, :ouBapiA3^
-uouí OEqpg oasrauBig qn^^ [a ua í^^o^ X tng asof '681 u9 op^p^ í^jiuik oja^a^j
*'90,^061 9P o^anoj oi^o ua
[Bjaqig BpuBBdoj^ ap uoiobioosv bj oau^sos ouioa *Mo[noipu oso^uBdsa ua buisiui is b
auod as X opusui ns b,, uBjuod uBjpuaasBj^ is X '&lt;4pSnXuoa oqaaj pp xapuaasBj^ uaqap
SBuiBfanbsapBpnutjui^, BjqBH *S0l988I ua ^unoj^ ouuantnQ BjBsa^dxa o[ ouioa 'ttpj
-ubui BpiA B[ ap sopBi8Bs sbui .soua^snu so[,, asBfaAaj Bsodsa ns anb Bjuiaj opuBui [g
t&lt;sosoj8i[ad so^aja
-as,, *iosajuoa p 'aiquioq oj^o b BqBuopiodoíd uoisajuoD Bg -pBpapos b¡ Bpo[ ísbd zaA
|bj X a^JBd Bj^o lod BisanSinq B[ Bpoj ua ouioo 'sapjaqg sasanSmq sojsa ajjua 0^8 T 9P
o8an[ a}UBuiuiop pnxas ouisiuBjund [a X jopnd [a BqB;ua[oiA uqrsajuoa B| sBuiapvi
•sajafnuí sb¡ '&lt;tso!Dos,, sns b ajuauíBspajd Bqe^'
-UBtAgos josajuoa p X 'jopBJjsruiuipB oanin [a jas Bq^asap ajp^d X opuBui [a 't4souanp,,
souba Biuaj a^uaureauoa^ anb eun^joj BjpnbB a&lt;j sofrq so¡ anua sauaiq so[ ap uoidij
-jBd b¡ Biuodun Xa[ B[ 'saipBd so[ ap oun ap ojuaiuipajpj p X 'sajBpuBusg unB X 4ísajB[
-opM sauaiqsns aiqos soqaajap Bsodsa B[ b opub^jo^o opi EjqBij Xa[ ^g [BjidBa ap jop
•aaAOJd oaiun [a aiduiais ou 'BpBj^^ap jod anbunB 'JopBfBqejj ((oaiun,, [a uaiquiB^
p Bja X 'SBÍiq a Bsodsa B[ ou 'tíopunui,, p ua BqB^a anb [a aipsd o opuBux p Bjg
* . Bqcaqdun anb BÍn[ B[ ap BAi^uyap uopoEj^sns B[ X Biuodun anb a^op B[ jod sq
-bjsod ojuaAuoa p sand opqBq ^a ubjbuioj anb opE^ua X 'sajafnuí sb[ ap osea p ua sop
-BSBa uaiq 'Jiaap sa 't,sopBoo[oa,, uaiq jas uBiqap 'BjjBjgoiqojnB ns ua opaAaoy z^nb
-SBy\ opajj^v ap aÍBn3ua[ jope[dAaj [a JBsn BJBd X 'O[duiafa jod 'softq sog *o^n[OsqB jap
-od [a jaua; Bjqap 'is osa 'oun apuop sopos anua ojbjjuoo un Bia oqoaq ap anb bX pu
-Bsajduia oua^ua uoo asjpnpuoa anb Bjuaj iB[naasiuy BsanSinq ní111^ ^1 uopaja
-sipui,, B¡ JBjixa X JB^oq ns ojos [a jB[Ojjuoa ap san^inq osodsa pp oasap ¡a uoa oaoqa
u^Bajuoo B¡ 'oSanj ojag "opBuoiajodojd Bq sou uopB^rpaAUi B[ anb sopipui sonó jod
'0981 B^SBlf BXBnSJtun b[ oppauajjad BiqBq pBpaioos ap odn X BdB^a Esa b ^ -oaijqnd
ua uBqBpjuaA oj opo^ anb 'opaaj [ap SBJOpaaouoasap isbo 'SBadcuna Bujapoui unB X pA
-aipaui sapBpaiaos sb[ uoa uaiq opBSBduioaB BiqBq as umsajuoo Bg Bpini^ap X BpipBAUi
BiaA B[ 'oX ns ap oiSnjaj X japod ns ap onuaa 'pEprunqui B[ ap jopsaja 'sanSjnq [g
sopunjojd X sa[BUOsjad sbui sajBui reo
-yp8is eipod Bu^po) sajafnuí (&lt;sns,, ap uotsajuoa B[ 'san^ínq ap odij ^^^s BJBd ojagij

U

�38
de Propaganda Liberal en 1902r "¿Os conviene un espionaje de este género?. ¿Os pa
rece prudente que un cura sepa lo que tenéis, lo que debéis y lo que pensáis?"108
En aquella sociedad burguesa uruguaya, tan represora de lo sexual como lo era la
Iglesia Católica, la confesión violentaba otro de los principios básicos de su moral y su
conducta: el recato, el ocultamiento absoluto del sexo. La Iglesia fue mostrada como
obscena, un tanto paradojalmente para el investigador moderno a quién no se le hu
biera ocurrido tal vez jamás verla así. En efecto, ¿por qué los confesores interrogaban
con tal lujo de detalles "morbosos" y "desquiciadores" sobre el "sexto y nono manda
miento"?.
Las mujeres se sentían avergonzadas —decía un liberal— de tener que relatar cosas
"que jamás deberían mencionarse", de hablar "de asuntos sobre los cuales una mujer
decente jamás diría una palabra a un hombre". Guillermo Young en 1886 no vaciló
por esto en llamar "estercolero" al confesionario y sostener: "Es completamente impo
sible que una niña virtuosa tenga contacto con el confesionario sin aprender muchí
simas cosas que jamás debiera haber conocido siquiera (...) preferiría mil veces ver a
mis queridísimas hijas muertas ante mis propios ojos que verlas bajo el dominio del
confesor (...) ¡Que Dios las preserve para siempre de semejantes calamidades (...)!".
Porque el resultado final e inevitable para esta "teología" burguesa era que, como en el
Génesis, el conocimiento llevaría al pecado1 9.
El reproche vuelve como un ritornello dieciseis años después, en 1902. Esta vez los
jóvenes de la Asociación de Propaganda Liberal, dirigiéndose con insolencia al Arzo
bispo Mariano Soler, le preguntarán: "¿Acaso usted y los suyos hacen en latín esas
preguntas infames e indecentes del confesionario, que ningún hombre de honor tole
raría que se hicieran en su presencia a una señora o a una niña (...)?". Luego refirieron
un hecho, tal vez no acaecido, pero revelador de los miedos que procuraban alojar en
sus lectores: "Nosotros hemos oído quejarse a centenares de señoras y señoritas, que
no pueden acudir a las columnas de la prensa para (...) denunciar las inmundas infamias
que se tratan en el confesionario, porque su honor se los impide (...), porque el silencio
disminuye las consecuencias de la afrenta (...)"110.
Finalmente, la militancia liberal acusó a los confesores de aprovechar su función
para quitarle a sus lectores las esposas e hijas. Mariano B. Berro lo señaló en 1893 en
frases que sonaban como latigazos efectistas: "Ahí está el confesor soltero, repleto de
salud y de bienestar, preparando sus medios de acción, asediando a las penitentes
(...) como si las fuese a devorar (...) Ahí está en el confesionario el confesor soltero, el
hombre fuerte y de pasiones reprimidas (...) postrada a sus pies está la casta esposa
(...) Ahí está el confesor soltero, y a sus pies, sobre el duro suelo arrodillada, la virginal
doncella (...) aumentando su misma turbación el tesoro de sus encantos (...)"1 n. El
libro ya citado traducido por Guillermo Young en 1886, llevó a sus puntos más altos
este tipo de acusaciones convirtiendo al confesor en un peligroso seductor, en el terror
de los esposos burgueses más ocupados, débiles y menos jóvenes. Un sacerdote le había
dicho al Padre Chiniquy, emulando el aria del Catálogo del Don Juan mozartiano, que
de las 1500 mujeres casadas y solteras confesadas, "había corrompido por lo menos a

�ua [Buopunj Ejaoj ou BOijpjE^^ Bis^fSj bj ap JopEZijiqBjsa |OJ [9 anb puiuuajap osg
9ju98iA uapjo ^ jijJ9Aqns uBiaisinb anb ofeqB 9p,,
S9fBlDOS So8rUÍ9U9 9p BID9JBD 'S9^UBIDJ9LUO9 X S0J9Jnsn 9p 'BpBZIJBUJSnpiII OU UflB B9IUI
-9U099 Einjarujsa Bun b opoj 9iqos jaaauajiad jod 'BUBqjn Bisan^inq bj 'sisajuis ug
jBjidBa ap U9PB[
-nuinoB bj ap souaiupSajojd soj ua ojBuojjsd un Bjuodun anb ofeqBij ap sauopipuoa
seanp sbj jod ojos BpejajjB [Bpos Bjsais Bjjap uoiEjuaiquiB 'sajuBi^tunn soj ap pmp
-lAipui Buuoj uaiapuaosB ap oasap [a X '(Bini uaSuo ap soiaiqo so[ ap jBjuam oiusuop
-BAjasuoa [a 'oubjjuoo p jog *sa[Epos sauopn(OAdi se^ BJBd OAi^no ap op[B9 [bui un Bia
's^^uB^aj sb[ ou^nu anb eadama uopeáSiuiur B[ X '—[uapej^s b¡— Bu^snpui [Bdiauud
B{ ap tuqo ap oubiu b[ BqB^uami{B anb eiua^ui [Biai uoidbí^iluui z\ 'opB| oí jo jog
*BqBjundB o[os pepaABj^ ns 0061 U9 OJd^ 0681 9P
o3an( uoiBjuaiuaioui as ^f 881 ua soaaapy so{ ap B[ X 0881 ud luí^Byn3 dP ^eupu sbj ap
sojajqo so[ ap B[ opis UBXcq zaA [bj sBjaiuud sbj 'sB|anq s^g sa(BjnjunXoa SBiua^qojd b
ajuaij UBigjns X sojauíija uBja soiuiai^ sns ap bijoXbui Bq sosBosa Xnuí uBja BjsmbjeuB
uopBJidsui ap Bpuajsisai ap sapBpapos sbj ua sopBziuB^io sojajqo so¡ '0061
oiuaujBno asa ua [Bpos ouisiuuojaj opiuiij ns ajuB b^ijiuj as ¿061 ^ 061
ap uppdaoxa Bq BXBnSnin pBpapos b^ ap sajuBuiuiop saiopas soj 0b81 ^ioq 3sjbu3is
-apojnB b uojBzuauioo ouioa '&lt;(sbjopbaj3suoo sassfo sbj,, b sauíjB soaijijod ap soubui ua
OAnjsa ouiaiqo^ ja 'u^iquisj Bpipaui Bjaap ua o 161 ^jseij X 'sBpnp uis 061 ^^sbH
•pBpapos bj ua opeiSapAud jBSnj ns opinf
ap Bjaj ua Bjaisnd anb Boijqod o [Bpos uopouiuoo Bun jauíaj Bjed soaijouj sajoXBui
0161*0061 soijesoj Bjs^q OAnj ou 'Bujsnpui ajuaidpur bj ap sauojjed ap jopas
ouanbad un jod 'Buijua^iB BiuiBjodosa^\¿ bj X jn jap apuBJ^ oig 'XBnSrufj jap saj
-opaaAOíd sajuBpjauíoa sapueiS jod 'soaijqnd sopBdjduia X sajuaniajBjjaj ap sbjsiuibj
-sajd X opejsg jap sajopaajae jod 0061 ^ 0981 ^ua BpBuuoj 'Bueqjn BisanEinq eq
SBjsijBdj sbuí soj uBqsqaadsos oiuoo 'jaaajBdB ua uoj
-BpjBj ou anb soai.Bjq sojj.pnBD scosijuBAaj soj jod opBzipjn o ouisijbidos ja jod tíopip
-baui^ Bjanj [Bina oijaiqod ja anb uBjuiaj XIX l^ís 13P S3UIJ 9P sajuaiuajBjjaj soq
eisan^uiq bj sjed ouesaoauui oqaaq un .eoijpjB^ eisaj^i eq - 9
ja X ajojuaaes
ja ajjua zanf ounjjn ja 'sajuu sapnjaiA sej ap BJopBsados bj 'jaínui bj b opanu ja uoa
T Bi8ojooisd bj ap sBpunjoíd sbui sbuoz sbj ua 'BqBueuuaq as baia OAnjuBui
eisan^inq Bjsa anb EjouBdsa Bpuajaq 'opBjjiaueui jouoq jb opanu ja jouaui
ja Bja on^ ¡ouisijBauajaijuB jap sajopBoipajd sojsa jod sopBaoAuoo sauauaj sojuBn^!
e 1 iSO/^ns sol ^ P3^n uauínsuoa anb usd ja ajuajj ns ap jopns ja uoo ububS anb soj
ap SBÍrq sbj ap X sssodsa sbj ap jouoq ja BpiBO bj ua opuejjsBxre 'ajuauqBjBj ^vo X ja^a
anb auaig "ojbjubx 9P opijdns jb opijamos ojuaipas un sa,, josajuoa ja :06l ^9 9^
-ntB Xouajua ajsa ap odpijjBd jBjaqiq BpuEÍ^dojg ap upiasposv ^1 Zljíd? uo IB0
-9d \id opijuasuoa UBiqBij anb 'sajuajiuad SBsa ap 55 ap pBpijseo bj opirujsap (X) Q00I

6

�44
21R. A. R. No. 71, 15 noviembre 1875, p. 1089-91.
22Congreso Agrícola-Ganadero de 1895. Comisión sobre enseñanza rural y colonización, Monte
video, p. 81-104.
23Véase, por ejemplo: "El Bien", 30 agosto 1894, p. 1, cois. 2 y 3: Un problema.
24D. S. C. S. Tomo 37, sesión 10 julio 1885, p. 486; argumentos coincidentes esta vez de parte del
diputado Monseñor Estrázulas y Lamas en: D. S. C. R. Tomo 72, sesión 13 mayo 1885, p. 50-51
y sesión del 18 mayo 1885, p. 72.
25Congreso Católico Uruguayo celebrado en Montevideo en los días 28, 29 y 30 de abril de
1889,ob.cit.,p. 16-19.
26D. S. C. R. Tomo 70, sesión 12 abril 1885, p. 461.
26En los hechos, empero, sucedió exactamente lo opuesto, es decir, que cuando el Gobierno olbisvidó "el principio católico" y se volcó al liberalismo osado, el clero y el laicado de la "causa"
católica, en vez de obedecer a la autoridad política "legítima", conspiraron contra eüa. Así al
menos, denunciaron los liberales de 1885 que había ocurrido en 1859 cuando los jesuítas se
enfrentaron al Gobierno dominado por la masonería católica-liberal de Gabriel A. Pereira. Así,
sin duda, sucedió en 1885 y 1886, cuando la Curia montevideana, con Mariano Soler dirigiendo
la operación desde Roma, conspiró contra el Gobierno "impío" del Presidente Máximo Santos,
autor de las leyes de matrimonio civil obligatorio y Conventos.
De la correspondencia de Mariano Soler en 1885 se deduce que la revolución que estallaría fi
nalmente en marzo de 1886, fue "deseada" y que "lo peor será que las indecisiones de los mag
nates nuestros (la) hagan fracasar (...)" (27).
La contradicción entre lo dicho y lo hecho por las autoridades eclesiásticas en materia de obe
diencia al poder político revela que la teoría recibía su corrección cuando ese poder perdía "le
gitimidad" al volverse enemigo. No hemos advertido, en cambio, la menor contradicción entre lo
dicho y lo hecho en relación al defendido orden social burgués. Con éste, evidentemente, las con
tinuidades y complicidades resultaban mayores. Al fin y al cabo, fue el Estado moderno el que
primero rompió la ya milenaria alianza entre el Altar y el Trono.
27A. C. Vicariato Apostólico. 25. Carpeta No. 4, cartas de Mariano Soler desde Roma a Francis
co Dura, en Madrid, del 15 y 30 de junio y del 16 noviembre de 1885.
28Congreso Católico Uruguayo celebrado en Montevideo en los días 28, 29 y 30 de abril de 1889,
ob. cit. p. 22.
29A. C. Mariano Soler - 1 Escritos. Manuscrito titulado "Estado actual de la Iglesia".
30Congreso Católico Uruguayo celebrado en Montevideo en los días 28, 29 y 30 de abril de 1889,
ob. cit. p. 5 3.
31A. C. Vicariato Apostólico 26. Carpeta No. 6/6. Carta del presbítero Juan del Carmen Souberbelle (?), al Obispo Jacinto Vera, datada en Francia el 6 enero 1872.
32R. A. R. No. 37, 15 junio 1874, p. 236-239 y No. 90, lo. setiembre 1876, p. 273-275.
33R. A. R. No. 35, 15 mayo 1874, p. 187-188.
34A. C. Cajón 291. Capillas y Oratorios. Pedido de una capilla de vecinos del Pueblo Constitución
del 28 octubre 1882.
35Matías Alonso Criado: "Colección Legislativa de la República Oriental del Uruguay". Tomo
Vil, año 1880, p. 254-57: Restricciones para las excarcelaciones en las causas de abigeo.
36D. S. C. S. Tomo 37, sesiones del 5 mayo 1885, p. 153 y 7 julio 1885, p. 425. Discurso del Mi
nistro de Justicia, Culto e Instrucción Pública, Juan Lindolfo Cuestas.
37Mariano B. Berro, ob. cit., p. 157-159.
38Manuel Herrera y Obes- Bernardo P. Berro: "El caudillismo y la revolución americana" Polé
mica. Biblioteca Artigas. Colección de Clásicos Uruguayos. Montevideo, 1966, p. 137.
39A. C. Vicariato Apostólico 33. Carpeta No. 7/11. Carta de Bernabé Caravia al Vicario Apostó
lico Jacinto Vera del 23 octubre 1860; véase además: Vicariato Apostólico 26. Carpeta No. 6,
carta de un cura vasco francés a Monseñor Vera, sin fecha precisa; Vicariato Apostólico 15,
Carpeta No. 4/1: carta de César Augusto Vázquez a Monseñor Vera del 3 octubre 1879; Cajón
291. Capillas y Oratorios. Nota de vecinos del Pueblo Constitución ya citada.
40A. C. Vicariato Apostólico 13 - Carpeta No. 3/12. Condiciones impuestas por Lezica, Lanús y
Fynn a los "Sacerdotes de la Misión Lazarista" el 16 febrero de 1875 para hacerse cargo de la
Iglesia y Colegio de Villa Colón.
41A. C. Obispado de Montevideo 1. Jacinto Vera. Nota respuesta del Obispo ai Ministro de Go
bierno Eduardo Mac Eachen del 7 julio 1880; nota del Ministro de Justicia, Culto e Instrucción

�p SBjp souirtp ap ams^idns ~Q\?Z-LZ *d 'ZS'8l-&gt;&lt;r! í ^ox jio -qo 'opti3 osuopy ilW LL
"S06 "d X I6f "d 'S881 ofptí 9 aois^s '¿ omi g "3 S a 9¿
•zan^jjpog bijbw Buy Bpepuaan bj b oazapBigB
X oqap Olualuii^ouo^ oXna Bps 'S88I ^P sojuaAuoa ap Xa^ B| asj8iuauiB(8aj p epcaja Biopad
-ui U91WU103 B| ap sbpb n^iadu^suBJX '86^ d 'C061 I^ €^ u^isas 'iti oinox -g -3 -^ -a s¿
"IIIA un8ai^ b ejsandsag '6881 ogní ¡c |ap in^ajaA "W 'I odsiq OI*P
BnodiurH fBuapjB^ [B auuojuí -in8aJ3A B'jEpj oíanaaoui -q f "oapiAaiuopj ap opedsrqo D ' V fr¿
01 "d *S88 I oXbui i i uoisas Kzt oraoi ^1 3 s a ¿
*S6 d S88I oAbuj 8^ u^^as 'u ouioi *H 3 *S Q ZL
^8f d S88! R^q^ S uoisas 'o¿ ouiox ^ 3 S ' a I¿
"681 ajqaiaiias 6 IP zauíof) zanbzBA o^fopv ^p osznastQ ti d '681 ajqniao-ajqiuaiias 'oap
-|Aa}uot\ '—sosjnasia ^ SBiauazajuo3 -\\\ uauinjo/\ 'osqne oasiauBj^ ^Biaqn qni3 pp Baajoijqia 0¿
"l d 'S881 oXbui o^ u^sas '^t ouiox "H 3 S O 69
•081 "d '• *qo 'oziag -g oubijb|^ 89
"¿I "d'S88l oXbui n uoisas'tt ouiox g 3 S C ¿9
"6d's88l oXbui 11 U9isas'^t ouiox g '3 S "O 99
"SO^^ *d 'S881 ognf 9 U9?sas '¿ ouiox S 3 "S a S9
06-8 d '6 "O^ '9¿8l aiqn^o si "g "V " g P9
*0 *d '$¿81 'oapiAaiuoK 'uoiaipa *Bp^ '(,ibjo^ ap oiuaiuaia,, ^ibji^ ojpa^ 9
$681
-S88I buiuiij pe bjisia 'adeg je auijojuj "ia|o&lt;5 oubtjbi^ -q ^ -oapiAajuoiv ap opadsiqozxv '3 'V Z9
•UOS5J3Bf
ap uinbzsu^ bjb|3 -*a ap auaiq áp u^piiJBd X oiJBjuaAU{ • m e *A68 s&lt;"IJ *9¿8I oyy ""9P
•aas *| *uaui|43 ¡ap BiuaqfUca | ap oioaoioi^ apuaiasH X otuafqo') ap stuaquarq -j^ *o "V 19
'8881 ajquiaiiaf 8 IP *3f|q
•ng U9paiu)iui a o||n3 ^apiitnf ap ouacnii|^ |ap otajaao "papa aouaui X joXbui ap saiaínuí ap
U9fs|iopv 'JOirag uang pp ofisy 'Sll-ZZl d 'ausd t^ 'ix ouiox ip qo 'opato otuo|y siibw 09
•BO)iuj soi uajsa iqy :t [ -sioa '1 *d 'pnjogpa &gt;68I otsoSa o *..uaig 13,, 6S
*ojaXag otii^ X aqaiajH oJbiiubs ap sopcga soumaaiBa X sotjBuotaoAap sof o^adiaj a&gt;sa b asaa a 8$
TOtr 10^ 'd '$881 onf 9 uoisas '¿ ouiox "S "D "S "O ¿$
"96 "d '$881 ognf 9 U91S3S 't ouiox "S "D "S O 9$
*pl *d *ip *qo *BAi|B|ct8a*i BaiquiBsy 'h I a ouBsaaoia odsiqoíap U9f9{sodx3 s$
"88 "d '$881 ogní 9 uqísas '¿ ouiox "S "D 'S "O 6$
•92 -d X i d 'S881 oXbui 11 U9as '^t otuox "g 'D "S a $
"66 *d 'S881 Of|nf 9 U9fsas *t ouiox "S "3 S a $
$! "d'S88l 'oapiA
-aiuop^ 'oagqng uaig [3 nuaidmi 'A^iBisitai aaiqmasv 'H 1 ouasaaoia odsiqo lP uqiaisodx^ 19
•ajuauíBAiiaadsai 09 X 9$ 'd -p qo 'aqaiaJBH oSsiius^ 0$
•azaA oiuiaBf t optnqiJis O9ouas un ap auag 'u/t&gt; #on BiadiB3 -gr oaii9sody ojsiJBaiA 3 "V 66
"¿6 d 'S88I oXbui 1 u^isas 'u ouiox g 3 'S 'a 86
"Z-ir d '0681 'oapiAaiuow 'auoíiw -y
•44BOfi9iB3 jafnm v\,, :iajos oubiíb^ jod ap^iuauíns X Bp^^auoa U9farp3 •i^agauBig biaii ¿,^
"6¿6I '!
*sapas 'apiaos aauaps 'aiioisiH,, :nunBq3 auaig X 861 'd 'P-reXa^ 'apare HIAX-IIIX
•juappao ua uofiBSfnqedina B3 jnad bi ia aqaad ai,, :n8auiniao uaf :ound a^a ajqoe asB^a 96
"$ "d X -si-l I "d '6961 'oapiAaiuow *SBiouaf3
X sapBptusmnH ap pagna^^ 'oumppdBa pp uaSizo p X oureijuBisa^oíd [3,, :n?H iaqdo)suq3 $6
*¿8l ap azquiaiAOU n pp bjba oiuiOBf od
-siqOP in8ajeA lasjsg oza^qsajd pp bjb3 -oi/ "on apdJB3 i oai^pody oibijb^ia 3 V 66
'91 d '6881 'oapiAajuoiM 'zauíUB^ sodibi^ BijBi8odix
'sojajqo ap oafi9l"3 optojjo pp oíaos so¡ emd apu^Sadoid ap Bjuqo,, ^Iiauíox s^jpuy 'oiqg f
-saqO X BjaxiaH pnuBj^ 'sajoiiajx3 sauoiaBpg ap oj?snnjq je odsiqo
pp b$ou jopaxiog *888I-S88l soub 8pdjB3 nn^aiaA a?JW "I "oapiAa^uo^v P opBdsiqo "3 "V ZP
'$881 aiquiaiAOU ^i X 6881 aiquiaiAOU ssipaj
ap spd pp jouajui p ua SBgidB3 ap u9Piinqaq opuaipid ouisiui p ouisiui pp sajepuiis sbjjo
"$881 P azqiuapip ap iníaiaA ajW opuaaoui odsiqo P 'SBpan3 ojiopun usnf

�46
precepto de culto religioso ante la seca.
78Almanaque de El País para el año bisiesto de 1864, Librería Nueva de P. Lastarria, Imprenta de
El País, Montevideo, 1863.
79A. C. Obispado de Montevideo. 2. Jacinto Vera. Breve Pontificio de León XI11 del 25 noviem
bre 1881 y decreto del Gobierno del Presidente Máximo Santos del 17 octubre 1882.
80Mariano B. Berro, ob. cit. p. 12-14.
81A. C. Vicariato Apostólico. Correspondencia de Monseñor Vera. Carpeta No. 3/2. Borrador sin
encabezamiento ni firma, del 8 agosto 1865.
82A. C. Carpeta año 1882. Obispado de Montevideo. I. M. YereguL Borrador nota elevada al Mi
nistro de Relaciones Exteriores del 19 octubre 1882.
83A. C. Carpeta No. 6/20. Monseñor Vera. Sin título ni firma. Fechado en Montevideo el 15 di
ciembre 1886.
84A. C. Carpeta No. 8/1. Correspondencia de Canelones a Monseñor Vera y otros. Carta del pá
rroco de Canelones, Manuel Francés, del 11 junio 1862, a J. Vera.
85A. C. Vicariato Apostólico 4 d. Juan Domingo Fernández. Expedientólo sobre la expulsión de
los jesuítas en enero de 1859.
86D. S. C. R. Tomo 72, sesión 11 mayo 1885, p. 7.
87D.S. C. R. Tomo 72, sesión 11 mayo 1885, p. 14.
88D. S. C. R. Tomo 72, sesión 13 mayo 1885, p. 54.
89D. S. C. R. Tomo 72, sesión 20 mayo 1885, p. 109.
90D. S. C. S. Tomo 37, sesión 7 julio 1885, p. 427-428.
91 D . S. C. S. Tomo 37, sesión 6 julio 1885, p. 404.
92.Matías Alonso Criado, ob. cit. Tomo X, la. parte, p. 187-188.
93.Elias Reyero, S.J., ob. cit. p. 113.
94D. S. C. S. Tomo 36, sesión 5 mayo 1885. Información similar sobre la resistencia de los hom
bres a confesarse antes del matrimonio en, D. S. C. R. Tomo 71, sesión 22 abril 1885, p. 226.
95"El Día", 26 enero 1887: Una carta de Ortiz.
96A. C. Carpeta No. 8/1. Correspondencia de Canelones a Monseñor Vera y otros. Carta del pá
rroco Manuel Francés a J. Vera del 18 julio 1860.
97A. C. Carpeta No. 7/3. Monseñor Vera. 1862-1863. Carta de Rafael Yeregui al Vicario Apos
tólico Jacinto Vera en Buenos Aires, datada en Montevideo el 9 mayo 1863. La muerte de Juan
Francisco Giró aparece datada el día 8.
98A. C. Carpeta No. 8/2. Monseñor Vera. Correspondencia de Canelones. Carta de Adela Sosa de
Pinero, datada en Canelones, el 20 febrero 1866.
99Padre Chiniquy. "ti sacerdote, la mujer y el confesionario". Traducción y notas deGuillermo
Young. lmp. El Siglo Ilustrado, Montevideo, 1886; repartido como folleto No. 17 por la Aso
ciación de Propaganda Liberal en 1902, p. 100 a 110 y 160.
100Asociación de Propaganda Liberal. Folleto No. 25: "Señor Arzobispo", Montevideo, setiem
bre 1902. p. 3 y 16 a 20.
101Asociación de Propaganda Liberal. Folleto No. 24, Ramón Chies: "Carta a una madre",
Montevideo, agosto de 1902, p. 8.
102Mariano B. Berro, ob. cit. p. 63.
103Asociación de Propaganda Liberal. Folleto titulado: "Mónita secreta o instrucciones reser
vadas de la Sociedad de Jesús", sin pie de imprenta, p. 15 a 29.
104María Julia Ardao: "Alfredo Vásquez Acevedo. Contribución al estudio de su vida y su
obra", en Revista Histórica, Montevideo, 1965, Tomo XXXVI, p. 238.
105Padre Chiniquy, ob. cit. p. 81.
106Asociación de Propaganda Liberal, Folleto No. 24, ob. cit. p. 7.
107Biblioteca del Club Liberal Francisco Bilbao. Volumen III. "Conferencias y Discursos", Monvideo, setiembre-octubre 1893. Discurso leído por su autor, José Puig y Roig el 16 setiem
bre 1893.
108Asociación de Propaganda Liberal. Folleto No. 24, ob. cit. p. 5.
109Padre Chiniquy, ob. cit. p. 2 a 13.
110Asociación de Propaganda Liberal, Folleto No. 25, ob. cit. p. 9 y 15.
111Mariano B. Berro, ob. cit. p. 71-77.
112Padre Chiniquy, ob. cit. p. 41-49.

�-

-eicinbjeue *pu*9cdoii : n 61 &lt;&gt;ÍPÍ T *catnt x oapiAatnoyv aqx 811
g$\ 'd '861 'oapiA^juo^ 'O83 'AI ovaoj, ,,sviujojaj
suauíud vr¡ -oonrejug oijadtuí |a X sojapimsa so| 'an^^fl&gt;&gt; :uinqeM *g-u^jjsg ¿ f asea a 911
ijsijq^ sndjo^ qeijoqpa'i (oo c d'uél oiunf si \.o|8is 13. Sil
'il-LL d 'oapiAajuo^ 'c6gl
ozjem ^ *on 'II oiuox 'avie X sviia^ 'seiauaio *(&lt;seapi sejauíud ni,, ^eua^uínb ejsiAa^ fll
'ti "d "|ia *qo ^t *o^ oiaqoj 'jejaqn epue^edoj^ ap U9peiaosy 11

�4

Se terminó de imprimir en el
mes de setiembre de 1988 en el
Departamento de Publicaciones de
la Facultad de Humanidades y Ciencias.
D.L 237.421

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3528">
                <text>Iglesia católica y burguesía en el Uruguay de la modernización (1860-1900)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3529">
                <text>BARRAN, José Pedro </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3530">
                <text> Barrán, José Pedro 1934-2009.:&#13;
Iglesia Católica y burguesía en el Uruguay de la modernización  (1860-1900) /José Pedro Barrán..    Montevideo : FHCE.DP,  [1988?]..   47 p..</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3531">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3532">
                <text>1988</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3533">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3534">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="433">
        <name>CLASE MEDIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="445">
        <name>IGLESIA CATOLICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="306" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="537">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/02f89833f3f12f82e2e382a486b0352f.PDF</src>
        <authentication>3cf513386b501c0a8131ec3cd918c4b0</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3397">
                    <text>II

— 191 —
ajdraais p ua ainS eou anb BupBijy ap O[iq p ou ojad 'o[p BJBd bijbs
-909U BJ3J3UO3 UO19BUIJOJUI 9p Oíhj [3 SOUIBJJB[[Bq I[[y '3J3 'SBIJBJÍáoiq
-ojnB 'sBijomara 'soiJBip so[ o8an[ A ^Bjpisuoa A uopBjuapo ap sbdiSo^
SdJUdnj SB[ 4BUn{B Bpnp UIS 'SOAtqaJB 8O[ UBIJ98 '*0J9 48B9IUB9pq SBJJ
-anS sb[ 'BUBisrud-oouBij B^Jan^ bj 'Baoda B| ap oaiuiouoaa cqpjJBsap
p 'sapuopBUJaim sanopspj sb^ uBjanj BJBsaja^uí sou anb o\ ig
•JBjuaiui b souiba anb o\ ppos-oainbisd jaia^a^a ap
Batjoisiq nopBiaadjaiui ap ofBqBJti un 'sand 'sg 'paoui pBpqB^uaui b^
ajqos 'jiaap ea 'oApafqns sbui odui^a un ajqos ouis 'epn^B eouJBisajd b
uBjpuaA SOJ9J9UO9 eappos sosaans so^jap eaaaA b anbunB '('aja 'saj
-Bjqim o eoaiijpd sosaans 'sBqaaj) sa^qpsou^oa o soppouoa ajuara
-Bjaapad sojajauoa o soAij^fqo soqaaq aaqos 'sand 'souiEnjas o^[

•(tI6T-0^8T) op
-oxaad opBuiraaajap uaiq un ap ojjuap ppos Bdsa BpBuiraaajap Bun
ap pjtora jijuas p A JBSuad p ajqos o^BSua un sa :o^p opoj Baqdrai
'oájBqraa uis '^ "aja 'soatuiouoaa 'sappos 'soaijipd SBraa^qojd ajqos
of^qBJj sa ou :apap sa íBijojsiq B[ ap sajuaijjoa o SBais^p sauop
-daauoa sb^ ap ojjuap opBzipaj ofBqBJj un sa ou oXssua ojjsan^[
•ofBqBjj ojjsanu ap
ap jajaBJBa p ajqos op ojamijd jpap a^qtpupsajdrai sa ojp bjb^
•opBsn soraaq anb sajuanj sb^ ap boijijo B[ ua opin^as opojaui p ajqo^
o^p jpap b uaiqiuBj oraoa tsb 'sBAijBatjtjsnf A SBAtjBaqdxa SBjqBpd
sBunSp jpap b BÍoqqo sou Baoda sun ap ofa^jaj oraoa BpAou bj ap
osn ajsg 'f\6X b 0¿8T 9P ba 9n^ pojjad [ap BatjsqaAou B[ ap 'ajuara
-BjaBxa ÍXX IaP soidpupd A XIX I^ÍS T9P B^psj[3Aou B[ ap 'ajuanj
ouioa 'ojuairaBqaaAOjdB A BJnjaa[ B[ ua 'ajJBd BqdiuB ua 'opBSBq Bjsa
uoiaanpojjuí Bj~a ap uoiaBnuxjuoa b asjaa[ b ba anb ofBqBJj [g

oooioha
'OJ3uio}j smq fso[ uosafoud ja uod
'smouai^ A. sapDpiumunfj ap pvjjnavj vj ap vum
'l"3 l aP Bf^oisijj ap otjüuttuag ja vuvd opvzjjvax

SBip9UI S9Sep SB[ 9p JBJOttl
VDSIA SO1^VD

�intrincado terreno psico-moral, que en nuestro caso es el de las clases
medias. Para nuestro planteo los valores quedan invertidos. No son
los archivos en donde debemos buscar nuestros datos, ya que allí
poco o nada útil encontraríamos que reflejara luz sobre la mentali
dad de nuestro sujeto. Sólo nos restan, por lo tanto, las memorias y
la novela como espejos en donde echar nuestra mirada escrutadora.
Dejemos —por ahora— a un lado, la primera posibilidad, las memo
rias, que sin duda están fuera de discusión, para detenernos a exami
nar la validez de cierta novelística como documento o fuente de
conocimiento para una posible interpretación de una de las polifacé
ticas caras de la historia, esto es, de una parte de ese complejo pasado
político-social-cultural que denominamos historia.
No somos los primeros —claro está— que intentamos el uso de
las obras de la fantasía para intentar aprehender ciertas formas del
pasado, ni ellas son valederas sólo para nuestro período. Nadie
ignora ni niega el valor que tiene el uso que de la épica y del teatro
griego se ha hecho, para el estudio del espíritu de su época. Basta
citar los nombres de Burckardt, Rodhe y Jaeger; los tres, en sus
respectivas obras sobre la cultura y el espíritu griego, han utilizado al
máximo las fuentes literarias. Refleja Homero, como es sabido, los
ideales de la vida noble y guerrera de la civilización griega primitiva,
para no referirnos más que a un punto (dejando de lado su valor
informativo sobre la economía, costumbres, justicia, etc.), tanto como
Hesíodo refleja las formas de la vida rústica o agraria, etc. Sin ellos,
así como sin el teatro, nuestro conocimiento de su moral, tanto como
las instituciones o la religión, quedaría trunco, por no decir nulo,
pues de hecho no tenemos otras fuentes más exactas que estas.
No interesa extenderse sobre ello. Lo que expresamos sobre la
literatura griega vale también para la medieval. Si queremos estudiar
los orígenes del feudalismo, la guerra de los cien años, el renacimiento
de las ciudades y el comercio, es evidente que los datos de afirmación
sólo hemos de hallarlos en los abundantes archivos o fondos docu
mentales de Europa. Pero si queremos hallar las expresiones del sen
timiento caballeresco, de la cortesía o del amor, o de su espíritu gue
rrero, los "fableaux", la lírica provenzal, las canciones de gesta, son
por sí solos capaces de darnos las respuestas a nuestras interrogantes.
Junto a ellas, las crónicas, pero nunca las listas de los bienes feuda
les o eclesiásticos, las colecciones de fueros, los documentos diversos,
jurídicos o económicos. Podremos, sí, hallar en los archivos docu
mentos útiles para el estudio de los ejemplos puestos, pero serán sin
duda del carácter del tipo literario ya visto. Gustavo Cohén, en su
estudio de la caballería feudal, usó, como elemento esencial para el
estudio de sus caracteres, la obra literaria de Chrétien de Troyes,
llamado por él "un grand romancier d'amour et aventure au XIIe.
siécle" (Bibliographie, págs. 7/8. Richard Masse. Paris, 1949). Efecti
vamente, las obras de Chrétien de Troyes expresan los ideales a que
ya nos hemos referido, tanto como pudieran hacerlo las crónicas
mismas.
— 162 —

�— S91 —
ap sajsapi a so^uaiimiuas ap sbuijoj SBjjap uaiqiuBi Bsajdxa ojuBna
na jBAaipaui X BnáijuB Baida bj anb jo[ba ouisitu ja auap X ajBAinba
opouad ojjsanu ap b[3aou bj 'oiubj oj jo^ "sopjanaaj ap ojqij jamb
-jBna ap ^a ouioa ojapBpjaA X j^aj ubi sa uajqnasap sojja anb opunuí
ja 'uoiobuiSbiui 'soqaaq sns X sajsaj uos ou saÍBuosjad sns uaiq is
'XIX V&gt;\S I3P BjaAou bj opora jBnái 3q •MOSXHaao^ souBuuaq so[ o
iMOiaaotQ uoa sajuB soub QS BJB(i ojjaaBq Búas ouioa 'asua^BjdoiJ
ouisaduiBo jap uotdbuijojui ap ajuanj ouioa ojJBsn ojapajBA ub^ 'oiubj o[
jod 's^ -biubd X Bsa^dxa 'a^uáis ¡a anb o\ paj sa js oaad íoxjax^ ujijbj^
sa o^[ ¿asBp ns Bpoj ap b[ ou o uos '^piA ap sbuijo^ 'sajqmnjsoa
'sopquB sng? ¿as^p X Baoda ns ap píaos pBpipaj Bun ou
o Bsa^dxa? 'oi-iaisap p ^inq b opBqqo 'Bzjanj u\ jod opBpjua 'píaos
BaJBJaf un jod opmSasaad 'oiaijaij: aÍBuosjad 'o^^ai^^ uijjbj^[ 'opiaajaj
soiuaq sou soaauiijd so\ b anb bX 'oiui^^n ajsa b sououiBijua^y 'opBuoia
-uaiu oiupjn p oiuoa 'ppos o pniiaidsa pBpipa^ Bun 'sop^uB so^uu
-sip apsap uBsaadxa so^p sopoj 'oáaBquia uig 'oajai^ ujjjbj^[— aiainb
as is— sa o[ oaodiuBj X oaapBpjaA sa oaoduiBj pu^p^j X 'uppipBp
ap o oiJBja^i| pp ajuauiapuBxá a^aijip oaiaojsiq pi^ p í—oaaiMOjj
B^uid so| oiuoa souaiu p— 'soauauioq saoaaq so^ sapaj uos oaoduiBj
oaad 'sapaj soqaaq Bsajdxa ou BpAou tb\ anb ojaap s^ #ojsa souiBa^y
*OJ^sanu p o moa ofnqBJj un ua B^uana ua aauaj b sojuaiuap usiJas
SBiJomaui sb[ ops X 'Bapojsiq uopBiajdja^ui Bun^uiu B^p ua JBSBq
a^isodini Bijas 'sp so^ ou BpAou b^ ouioa (*aja 'SB^pjBq 'sosaans 'SBjop
•aauB) so)3Jauoa X soaipjjaA soqaaq sojnd ua Bjss^q as oaijo^siq jaa
-ouoa p ig #Bpmas ua soinajaA oiuoa 'o^a b auodo as Bp^u sand 'of^q
-bjj ojjsanu somaJBs^q anb sb[ ua X 'uBsajajui sou anb sb^ '3auoiuido
n sauopBpajds X sapBpipaj sBsa uos ^ 'a^a 'svisai^iaaiv^ un ap o
apuo^) un ap sb[ anb SBiaBxa X sBpnás sbui usas '*aja 'Masaj
'mvhS xod safBuosjad sns ap saABj^ b SBjsandxa sauop^ia
-ajdB sb[ anb ajqisod Xniu sa 'sBiuap O[ joj 'ajuanj ap odp ojjo jainb
-pna ouioa 'opojjad oj^sanu ap BapsipAou b[ o^ub^ J3[ba jaaBq ajqisod
sa 'o^a jo^ uojnB pp Baoda tb\ ap t4sapBpipaj,^ uos sopB^uaAui saf
-Buosjad so^ 'opBiJB^a[OJd pp BpiA B[ o 'puopipBjj BpBJaojsiJB B[ ap
mijjdsa opBzipjsixa pp o —sojjosou JB^dBa souiajBiuaiui anb o^ sa
anb— Bisan^jnq b^ ap BpiA ap sbiujoj X sapapi 'sojuaimijuas so^ ap ppp
-Bjoj B{ ap ofa^aj p BJBp sou X '*aia 'sajqunusoa 'sBi^opaisd 'sBiua^ ua
BaiJ 'Biaajjo 3[ as anb buisiui pBpipaj bj ua saaiBJ sns BJipunq anbxod
'B^sipaj asopuap^q X opuBzipjnjBu bji as BpAou B^ 'boijubuioj jas ap
BiABpoi JBfap uis 'sopBipaiu apsap ' (vumunfj vipatuo^) ns ua Booda ns
ap pBpapos B[ ap BpiA b^ aiuauia^uapsuoa BÍapaj 'Dvzivg un '
-UI^ uis 'pna ja ua opouad) 44oX^ jap uoisajdxa ap bj^aou
-ijub BaijuBiuoj BjaAou bj ap oaSodB ja sa ojiáis jap pBjiui BJauiijd
bj ig "BaiisijaAou bj ap oiusij^aj jb X XIX I^ÍS IB souianiáajj ^
•sajBjuaiuBjaBS sojiib soj ua osoiáijaj
nijjjdsa ja o ísojaajap X sapmjiA sns SBpoj uoa uBfajjaj as 'sBpnp b
jBiánj uis 'apuop ua 'ojjBaj ja opuBpiAjo Baunu ojad 'BJnjBja^ij bj ap
Bjanj ojja ajqos jBijajBiu oqaniu 'is 'jBjjBq soinapod joipdsa
X J^\x sol^ís SOI U9 sajiAOiu somsiui sojsa jbzijbub soiuajanb ig

�vida. Por lo mismo, al admitir el valor histórico de ésta obliga, por
lógica, a aceptar la de aquélla; negar una de las partes equivaldría a
negar ambas. Corresponde, sí, hacer un estricto y previo examen de la
novelística considerada como fuente, tal como lo haríamos con cual
quier otro tipo de documentación; es decir, corresponde comprobar
la veracidad, procedencia de información del autor, los fines que de
terminan su obra, etc. Comprobar por cotejo de varios autores la "reali
dad" de un hábito o costumbre o de una determinada forma de pen
sar. Y esto hemos intentado hacerlo en la forma más amplia posible,
como se verá a continuación. Cotejando no sólo las novelas entre sí,
sino las opiniones de un autor con memorias y autobiografías, hemos
hallado generalmente exactas coincidencias. Coincidencias que nos han
permitido, por lo tanto, apoyar simultáneamente una afirmación en
una o varias novelas y en el recuerdo o la opinión de un personaje
real de la época. Pero creemos que, aun en aquellos casos en que los
cotejos están hechos sobre novelas solas, tampoco puede negarse su
validez, si coinciden diversos autores independientes entre sí y fide
dignos, como no se negaría la validez de comparar memorias, cartas,
recuerdos, etc.
Por ello, cuando, por el examen de la obra y de un autor, hemos
llegado al convencimiento de su valor documental, no hemos vacilado
en usarlo como prueba única de una afirmación nuestra, casos relati
vamente escasos, ya que la abundancia de fuentes nos ha permitido,
las más de las veces, hacer nuestras afirmaciones con do3 o más tes
timonios. Todo ello nos lleva una vez más a afirmar el valor documen
tal de la novela del siglo XIX, siempre que su uso esté realizado de
acuerdo a aquellos principios hermenéuticos que hemos esbozado, y
que son los fundamentos en que se basa la ciencia histórica. Por lo
demás, negar validez a la opinión de un novelista por considerarla
parcial, no es razón valedera, en principio, ya que también pueden
ser —y lo son en la generalidad las memorias, recuerdos, etc.— en
sus opiniones, así como también suelen ser inexactos y hasta inven
tados esos hechos reales que nos cuentan, y cuyas causas pueden ser
múltiples y no nos interesa aquí analizar. Baste, en este sentido, recor
dar las famosas memorias del general napoleónico Marbot (Mémoires),
al cual se le ha probado, no ya inexactitudes o parcialidad de opinión,
sino la inexistencia de muchos de los hechos narrados. (Luis HalPHEN. Introduction á Vhistoire. - III, III, 24, Paris. 1946. P. U.)

I
EL COMPLEJO BURGUÉS
El período que nos disponemos a examinar (1870/1914) es el
momento de máximo apogeo de la burguesía. Período caracterizado
por la paz interna que, en general, gozaron los países europeos y que
tampoco se vio turbado por ninguna guerra que trabara su ya pujante
desarrollo. Gracias a ello pudo la burguesía llevar hasta sus últimas
— 164 —

�— S91 —
-aod ^©[Sis oipaui ap sbui aju^anp oppBqiuoa Bq anb B[ b 'asBp Bsa ap
BIDU9AIAJ9dnS B[ 9p JB^I8999U 9p Bq Sapna 8O[ BJBd X 'BpiA 9p Sapapi
sns o^an[ jBasnq ap Bq Bppanbiaua BisanSanq B[ apuop na 'biusiiu
Bza^ou b[ ua ea anbaod 'BqBOipuiApa anb sappos-oapipd soAijaf
-qo so[ opBa8o[ jaq^q sbjj 'Baopaua^sos o Baosuapp pij sbui ns 'ezrab
'sa B[p oiJBjjuoa p ao&lt;j 'ppos as^p oraoa Bjp ap uopiaBdssap B[
Bjaietnb BisanSanq B[ anb sotuBiuaip ou 'sadoana BpBJaojsuB B[ ap
soiSa[iAiad 8&lt;q b aiuaaj —a^qpnastpui bX oqaaq— 6t4gp p 5¿^^ pp ba
anb opp p ajuBJiip 'ajuBuuuop asBp ouioa asaauodiui jod X soaiijpd
soqaa^ap sns ap 'opoj aaqos 'ojuairapouoaaj p aod oqanj BisanSanq b[
anb ap Bsiuiaad b^ jBuuiíp ^y qBJOui ns ap sojaadsB sojaap ap uois
-uajduioa jopa^sod bj BJBd ssajajui o^p sand 'BpBaaojsiJB b^ X BisanS
-jnq b^ aaiua Bqan^ B[ aaqos SBaqBpd SBunSp somaiaaauoa 'SBipaui
sas^p sb[ ap paoui Banjana^sa B^ ap sisipuB p JBJjua ap sa^uy
"opBaoAoad BtqBq anb sauopBinm sb[ ap Bjaaaip Bpuana
-asuoa ouioa oppuBaaouasua 'BzuBfauías X uaBuix 'BpuaiuaAuoa ns b
Banjanaisa ns ua oppuBziuBSaoaa 'aoiaajuB o[Sis [ap sauíj B^SBq ajuaSiA
píaos Biuajsis on^uuB [a opoj opBqiaaap BaqBq uaiqiuBj anb ouis '^8^,,
[ap sojuaiiuiAoiu so[ B^SBq BsaauBJj uoian[OAaa B[ ap uba anb soia^uoia
-npAaa sojuaiiuiAoiu so[ sopoj opBzi[Baa X opBqan[ Bq sapna so[ aod
soqaaaap so[ ap B^smbuoa B[ opBa^o[ Bq o[os ou 'o^8l ^ Biasq JB^a[[
p anb 'opaaBq BaqBS uaiq ubj X 'tjos [a oÍBq aB^n^ ns ap BArquijap
B^sinbuoa B[ aod ojuauíeaauosaj aBqan[ ap Bq .'Btsan^anq B[ 'sBsiaaad
SBipaj ap a^d un a^p Ba^d (o¿8l/68¿l) [^í8 ^n ap Baaaa a^u^anQ
'JJPYX l^í8 PP sajuBziiBaoojsiaB X SBjnpsqB SBjnbaBuoui sb[ ap 'a^uaSiA
BjABpoj oaad 'oanpBD opuniu p ua uoiaBuipaoqns ap upiaBnjis ns ap
Biauanaasuoa ouioa ttapand Bp^u anb oaad sa o[ opoj^^ anb aqBs anb
4asBp ap Biauaiauoa spiuijap uaiq Bun uoa 'oadoana o^iquiB [a opo^
ua BpBppora ajuaui[Bjoj souiB[pq B[ I[ItVX I^Í8 PP os^ao p u^
•BpiA ap sapapi soidoad sns b SBiaBajuoa aas UBiaaaBd
anb sauoiaBaídsB B[[anbB ua uiib 'asB[o ap X paoui Banjanajsa Baidij ns
oanjnj ns ua X ojeiparaui ap uaunuaajap anb sb[ 'píaos X oaiaojsiq
oidiouiad ns apsap 'u^aas 8B[ja 'BpiA ap SBAanu SBiuaoj SBjsa b asa^S
-aajua [B 'oaa^ *aapuaadiua b SBAanu BpiA ap SBiuaoj s^aiun sb[ u^aas
'sandsap 'Biajsnpui B[ X 'oaaiuiad 'oíaaauíoa p B[[a ap oajuaQ 'Bqa[ X
oaa[a 'Bza¡qou ap Baipjsa uoiaBziuB^ao ns ua op^anjanaisa a^uauíBiaaj
-aad BiaaaBtl anb opuniu un ua 'BpBuipaoqns uopBnjis ns b a^d^asa u^q
-Biuaiui anb so[[anbs Ba^d pBpi[iqisod BDiun B[ Baas O[paaBsap oXna
oaad '^aoip BjsBq saiuaidiaui issa 'oíaaaiuoa p X Biajsnpui B[ :asaBo
-ipap BqBjuajuí B[p anb b BpiA ap SBmaoj sb[ aod a^ua^sixa p^paiaos
B[ ap ua^aBiu p ojubí un —oidpuiad p— BiatAiA so[
B[ ap so[^is souirqn so[ ap aaaaoa p ua BpB[[oaaBsap X
•asB[a oinoa ojuaiiuiaBU o sauaSiao sns apsap 'piaos-oainbisd biuiouosij
aBqnaad ns Buiíuaajap anb 'aiuaAaod ns ap ojuniaj ap B^a^a 'Batuiouoaa
pBpiaBdBa ns ap uij X uoiaunj ua Baiuaaj ns X Biaisnpui B[ ap o[[oaaB
-sap p :apap s^ *uopaB ap SBzaanj SBidoad sns ua bzubijuod X otusiiuij
-do opunjoad un ua BpBXodB 'asB[a ap sapBpi[iqisod sns SBiauanaasuoa

�que ella misma querrá ennoblecerse a medida que sus posibilidades se
lo permitan. De ello nos ocuparemos en su capítulo respectivo.
Desde 1870/1914, la burguesía actuará como clase dominante, en
forma indiscutida, y han de ser necesarias las consecuencias de la
explosión de la guerra de 1914/1918, para que el mundo y los valores
por ella creados entren en crisis.
De esta burguesía triunfante nosotros hemos de estudiar solamente
las llamadas "CLASES MEDIAS", y nótese que décimo clases medias,
y no clase media. "Clases" porque entre el proletariado de donde
nacen o salen los componentes de las clases medias y la gran burgue
sía —esta última sí clase única, caracterizada por una fuerte posición
económica que la uniformiza en todas sus posibilidades, y por lo tanto
en sus formas e ideales de vida— no existe una capa social única, sino
una serie de capas económicas superpuestas que determinan sus posi
bilidades de realización y, por lo tanto, de su posición social y "modus
vivendi", aunque unidas todas por una serie de ideales comunes. Junto
a estas capas (pequeños comerciantes, industriales, empleados, buró
cratas, etc.), también existe una clase social compuesta por pequeños
profesionales, médicos, abogados, ingenieros, etc., e inclusive intelec
tuales, que si por su educación podrían considerarse como grupo
aparte, no lo son por sus posibilidades económicas, pues hemos de
considerar siempre como hecho fundamental esta posición económica
como la regla que determina el paso de una clase a otra, es decir del
proletariado a las diversas clases medias y de éstas a la gran burgue
sía. Ni o por su mentalidad, segundo hecho fundamental; pues, cada
uno de los tres grandes grupos que venimos esbozando se caracteriza
por una unidad mental propia; y este grupo de la clase media que
llamaremos ilustrada, comparte todos o casi todos aquellos ideales
de vida que forman la estructura moral de las clases medias, aun en
aquellos aspectos más materialistas; aun cuando es posible señalar en
ella una mayor fineza y a veces idealidad en la apreciación de sus
comunes ideales de vida. Estos ideales y este "modus vivendi" deter
minan su peculiar estructura moral, es decir, su manera de sentir y
pensar.
Trazaremos —ahora— los rasgos generales y fundamentales que
forman la estructura moral de las clases medias o pequeña burguesía.
Examinemos primero el carácter positivista de toda su estructura
moral. Su moral es de carácter esencialmente normativo y sólo vale
dero en cuanto valga como conducta positiva para la vida, tal como
se expresa en un discurso pronunciado en la Cámara francesa en el
año 1903 por M. Combes: "en este momento consideramos las ideas
morales tal como las ofrecen las iglesias a modo de ideas necesarias.
Yo, por mi parte, me hago difícilmente a la idea de una sociedad
contemporánea compuesta de filósofos parecidos al Sr. Allard, a quien
su educación primaria sería suficiente garantía contra los peligros de
la vida". A este extracto citado por Sorel, éste puntualiza: "Combes
no es hombre de tener ideas personales, él reproducía una opinión
— 166 —

�— ¿91 —
'AI 'l 'SBiaidraoo SBjqo 'Sf-61 'bJTV 'H 'opuninjaiui *pg 'S8 *8Bd
'IIX 'dBD '9i&lt;{vitvi 9p ínbiuviu j^[ '^Banejodinajuo^ buojsju,, '('V) a^wvag (9)
pppjppí
BUBdsg eg *pg -193 '8Bd '901 'SBJBd 'AIXX 'dBD '"toiísnf 07 'Cu) naDüadg (S)
*IO6I 'PÍJPBI\[ "p^nBj^; -pg -89 X z/\f "sSBd 'jj -dBg ít--&gt;BJqB¡Bd bj
ap JBjndod opijuas ja ua opcjuoq ajquioq Buins na 'aiUBJapiui bjsijbjoui,, —a^usppB
8?W— "\&lt;*3]a 'pBpi[Ea b¡ X osad ¡a ua jbub8u3 ^saiuainSis soidiauíjd so[ jod Bq^ujaqoS
as 'sajopBjdmoa sns b ajqa^ jod oib8 jBp ua bjjs^suoj pBp^iqcq apnBjS ns X {iq^q
Xnm Jod cqBindaJ a[ as 'soiaoSan so[ aiuaniB^aajaad bijouoo 'opBjnpo jcui 'opnj ajquiojj
*soubj8 na a^uBiajamoa BJa ajped ij\[,, •soiojjdns soj 9p -uipjüf ^g '('O) nv3HHij\[ (f)
•ajnapiaDO ap BjsiAag -pg "9gp -8Bd 'nxX 'dBD "^68T 'VV un aP biiojsijj '(3a -y) vOH3aDig
"S^ól '83JJV a ^BpBsog ^x SBd 'IIAXX dBD '^^^^a aP vl '(a) spaivo z^aaj ()
•pijsn/ 07 'Cu) H33V3dg -f Svá. '-p; '-pi (^)
'6161 '8;jB
s8Bd 'n\ "dBg -aaua/oiíi d¡ ins suojx^jf'd^ '(*O) laaog (1)
•(9) o^nuiisip ^ [bidos Á^i ap tsbd BiauaSiA uaiquiBj Bp ojp
jod ^ 'B^dumo so^ ou anbune 'soxdxoui^d soisa ap BiauaJ^iA bj opueui
-Bpoad Bxaauís Xnuí Á Xnin oduiaij ouisitu ^ sa 'Boipsap as pepi^aa
bj sbjj anbunB 'osoiana oqaaq '^ í (5) í4sa^uaaBdB sasa^a^ui sns jod
jBiná ^fap as sajqmoq so^ ap oipaui ouiuuaj ¡a anb bxujtjb anb v\
omoa Bxn^as ubj Bun^um átb\\ ou 'BUBUinq Bjanpuoa B^ b saiuaiuaaauoa
—aa3M3d buijijb— sauoiaisodojd sb^ SBpoj aQ,, 'Bianpuoa ap Bajn^
B^ax ns dxduiais sa saxojuí p sand 'uB^uodmi o[ as sasaxa^ui sns op
-uBna B^p ¡b sofo sns BjBxxaa oxad 'pBpiuxajBxj b^ a^uauíBJaauís bjbuibp
-OJ^ * (p) |bxoui pBpijsanoq ns 'ojp Anua, 'ojp jbuijijb ap Bq omsiui
o^ xod A 'sopoáau sojsauoqsap sbui so[ b 'so^dnxasa uis saaaA SBqanuí
'BXBOipap as Bj^p sbjj A pBpijsauoq b^ ap soidpuixd so^ BJBUiBpox^
•UBíouoduit o^ as SBpuaiuaAuoa sns opu^na sb[
-jpapBjjuoa BJipaduii 9\ ou pp ns ap ouisipax p anb oxad 'BaijaBjd
uozbj ap oaoduiBj uBjaaajBD ou anb '*aja 'pBpiJBD 4aj '—souiaxaA o^an^
anb— sapjoui saxopA ap ai jas bjjo BJB[pjJBsap B^p b ojunf ^ í(g) Bp
•uapuoa ap ojuaiuiijuas ouioa ojubj 4Bjanpuoa ap buijou ouioo pBpiu
-áip B[ A pjoui b^ ap opijuas oxajsnB un ua sopBjaxauoa 'sop^axa B|p
joá SBuiáop so^ uanbBjB anb soidpuud o BpiA ap sbuijoj SB|[anbB SBp
-oj opuBZBqaaj 'sopinfaxd A souisipuopuaAuoa ap ojpBnaax opiájj un
ua Bpsjjaaua 'afqixafjuí Bppoui Bjsan^jnq b^ anb pjoiu Bun ^bjj
•(^) BinbjBUB ns ap apjoq p BjJB^[Bq as pBpapos b^ sapna sb^
uis 'sappos sauopB[aj sb^ ap BJop^páaj ubjS b^ oiuoa 'ppos p^pisao
-au Bun ouioa Biuodiui as —jop^ápiAip oatdjj ns aaDN3dg "jj ua ojuaui
-ora ajsa ua auaij anb— Bjanpuoa ap buijou oraoa jBJora bj oxaj
•aSJBAijap uBiaaj^d B^a ap
anb sappos-oaimouoaa sapBpqiqísod sb^ ap uopspajdB paj Anuí Bun
jod opsppdsax Bjsa '^puaAiA BpnáB sbui ap opoixad ns ua Bja anb
X pjuaiuijuas X ojoBJjsqB jo^ba jaaaj^d p '^ppi^^j,, b[ ap ojuairaij
-uas p une íoappaj jopA ap sojdaauoa Baunu X Bjsiparaui pBpqBax
B^ ua sopBzipax xas ap saasdBa 'jiaap sa 'soaijob sojdaauoa B^p BJBd
uos t#aja '^osaxSoj^,, 'tppijsnjf?, \ta9ílaG,, I9P ojuairapuas p isy
-BpiA ap sauopszipaj sns Buirajajap
anb X 'BjjnpiqBS ns ap JBpd jaraijd 'oaijaBjd njijjdsa ns b ajuauíBj
-DBxa apuodsajjoa 'pjaua^ ua Bjsanáxnq bj ap X SBipara sasBp sb^ ap
[BJora B[ ap ttpuopunj?^ opijuas ajs^ • (\) Mopunra ns ua ajuaijjoa

�Y así, nos hallamos frente a la primera contradicción en que incu
rren las clases medias, de las tres contradicciones en que está sumido
todo el complejo burgués; el choque entre ciertos ideales que propug
nan sinceramente y la realidad de su "ser económico-materialista", que
tras ella le impone su negación. Porque en este materialismo econó
mico se hunde en parte su ideal de la felicidad, consistente —sin pasar
por ahora de su afirmación— en la idea de su ascenso de clase, con
todas sus posibilidades de lujo, confort, viajes, etc. (formas de vida
de la gran burguesía y la aristocracia), cuyo ascenso se realizaría me
diante un paulatino fortalecimiento económico.
Anhelos que no podrán cubrir y disimular el desprecio que hacia
estas clases sienten ciertos pequeño burgueses, o nuevos ricos (7),
pero que ellos o su inmediata generación también realizará de ser
posible; pues no se sentirán capaces, a pesar de todo, de ignorarlas,
por la atracción que estas formas de vida ejercían sobre la pequeña
burguesía, unida múltiples veces a un sentimiento muy próximo al
que llamamos sentimiento de inferioridad, en este caso sentimiento
de inferioridad social; formas de vida, la de la gran burguesía y la
aristocracia, que en el fondo la pequeña burguesía siente extraña a
su propia realidad social y tradición. Y de aquí la segunda contra
dicción de las clases medias: se afana por llegar y entrar en aquel
mundo que adivina y envidia, y que sin embargo repudia por su
carácter superficial, muchas veces parasitario y escéptico; indiferente
a las ideas de "Progreso", "Deber", "Justicia", etc., que forman las
piedras angulares de las clases medias; aferrado a una tradición sin
vida (8), despreciadora de la pequeña burguesía por su materialidad
y afanes, sin comprender ambas que ellas son también o responden
a ideales diferentes, formados y sostenidos por una tradición de siglos
o generaciones. Así la pequeña burguesía en ascenso se va a hallar en
la disyuntiva de renunciar a sus sueños o de renegar de su propia
tradición, es decir, de aquellos principios ya enunciados, y de su sen
tido práctico, para realizar las formas de vida de la gran burguesía,
como lo habrá de hacer por lo general, ya que le será en los más de
los casos imposible unir ambos ideales de vida.
Hemos afirmado que la realidad, desde los principios y a través
de los siglos, del existir de la pequeña burguesía, es la que determina
su peculiar "forma mentis", caracterizada por una concepción posi
tivista y materialista de la vida, fundamentada en el desarrollo de los
valores económicos y encerrada en rígidas formas externas (conven
cionalismos, prejuicios y el sentimiento de la dignidad). Obligada por
sus propias aspiraciones a encerrarse dentro de esta rígida coraza,
queda como consecuencia lógica cegada e imposibilitada para las for
mas y realizaciones del espíritu, formas ideales de vida; o a vivirlas

(7)Pérez Caldos (B.), La loca de la casa. Act. 1, esc. VII, págs. 1667/8. Ed. Aguilar.
Obras completas, t. V. Madrid, 1942.
(8)Chejov (A. P.), El jardín de los cerezos. Act. II, pág. 415 y ss. Ed. Sudamericana.
Teatro completo. B. Aires, 1950. Witte (Conde), Memorias. T. I, cap. I, pág. 21. Ed.
Calleja. Madrid, 1921.
— 168 —

�— 691 —
•s^6i '8&gt;-v *a
•Bj^iujn^) Bq "pg -Q '^ed 'j^ 'dc^ ^ip.qj ?&lt;*/ aP JJanui 07 '(-q) AOX91OJ, (n)
"S6 '8Bd 'X *dBD 'II "X &lt;a/' '(aPu0D) 3J-"^. (01)
"6^61 'V "3 "P3 ^I¿ '8Bd 'AX *dBD 'osuvyt 2^ 13 'Oa) s^aiv^ zanag (6)
•y *g •SBj3{dnioD sexqQ •BUB.iíj^my -pg *^/8l 's8?d 'fon^isap oiuoiutijoj^ '(*g #f)) MVHg
'¿^^l 'BJBId BT "oniquio^o^ -pg q/o¿ *'PÍ ''PJ l-^/ZV 's8Bd 'AI &gt;dBD 'ooiuiapnao un ap uauix^a
13 'CV) a^uviig "ip 'P3 #8S X gl '^^d 'jjj ^j^y -vjomv^ vq '(-j *y) AoraH^ (s;q8)
-aui b^ ua o^BJnSasB na Bjrjsisuoa BtsanSjnq Buanbad B[ ap
uoiaisod B| 'opBjunidj Bq ouisiJBjuauíBjaBd [a apuop ua J^y "ouisi^ubj
-apota jap uotaisuBJj B[ BiaBq asaejuaiJO b uaiquiej uba otnsqiqtu \ts
jotua} ^a aod SBpBaoi 'sBipaui sasBp sb[ 'oiBipatuut ap eoraaaaA otaoa
sand 'jtBaaSBxa ou oiJBsaaau sa oja^ '(n) oiJBuoian[OAaj opi^uas
aj Bun aod BpBuiinop B|pq as anb X 'Bdoan^ ap ojsaj ja ua otaoa
'otJBjuauíBjaBd orasqBuotanjijsuoa ja opBjuniJj Bq ou une apuop ua
'Bisn^j ua o^[a jo^ "oaituouoaa a^uauíBiaijjsa jajaBjBa ap 'jBuoianip
-suoa oiJBjuauiB[JBd Btuajsis un 'souiaA otuo^) "(oí) 8PIíHDlIJso^ aP
asBp a^uajod Bun ua [B^idBa ^ap upiaaajip B[ uoa uBqBuos X • • #saná
-jnq odij ^ap [Buoianjtisuoa BtnbjBuotu Bun ua sofo so^ sojsand uBjuaj
'soaid so^ 'sa^BtJisnput a saiuBiaaatuoa scq,, :$wij.owaj^^ ns ua axxi^
apuo;3 ^a aod Bqaaq uoiaBuiai^B B[ unáas '(061) noianjOAa^ BJauíiad
bj a^uBanp Bsnj Bisanáanq bj ap os^a ja jbj^ *ojáoj ns b uBjid
-sb 'Bjstxa ou apuop ua X 'oaiiBjaotuap njijudsa ap sotJBjuauíBjjBd
-sajBuotannisuoa soidiauíjd soj ap SB-iosuajap sajaij sbiu sbj jas
ap uBq ojubj u^ 'Bpjainbzt ap sajuatJJoa sbj ap ofnjjuí ja atjuas
b^bij as uatquiBj SBjja ua opuBna 'sBJopBAjasuoa ua uBJBUiuuaj
X SBpBjapotu ua aiuaiuajqisuasut opuBtujojsuBJj ubji as o^an^
•(5) sajBtaos sapBpijiqtsod sns ubjbjj
-Bq SBjja anb uatuiSaa 9jsa ap oajuap sa sand 'sBaijBjaotuap-sajBjaqij
saiuaijjoa sbj ap oajuap asjauajuBin b uBSxjqo sbj eauoiaBJidsB sBid
-oad sns sand 'Baoda bj ap jBjaqtj njijjdsa jb sajaij uBJisantu as oijbjj
-uoa jb SBipatu sasBja sbj 'sBjsijBiaos sajuaiuoa sbj ap ojjojjBsap a^uaia
-aja jb jotua^ ns ap Btauanaasuoa otuoa 'opouad ojjsanu ap oduiatj
ja ajjoa anb Bpipatu B 'BJopBAjasuoa sbui X sbui asopuatasq X jbjoui
ns ua opuBzxjBisija ba as Bisan^anq ubj^ bj anb ojubi u^

av o^snvaaan aaa
11
sbj SBjja anb opuoj ja ua ua^uats anbjod 'ssjja ap jb
-nj —J3A ap sotuaq otaoa— u^asnq op^j ojjo jod 'opButuijajap sotuaq
anb sbui jo j sbj sptA bj ua uBztjsaj SBJiuattu anbjod 'BipaáBj^ ns zaA
bj b sa anb 'sBtpatu sasBja sbj ap uptaatpBJiuoa jstauasa X Bjaajaj bj
b sotUBSajj isb ^ '(stqg) ^Ejua^ut uaqiqojd aj saja^ut ns o pBptuSip
ns ^upisuajdtuoaut ns anb 'BptA ap sbui jo j SBjjanbB jod JBsad unSjB
ap uaaip sou anb soJídsns JBdBa^a uajans as bjbdsbui ajqBqjnjjadtuí
ns sbji san¿j *ojiBa^ ja X BjaAou bj ap síjabji b soatjuBtuoj souans ua

�dida de sus conveniencias, pues, convencida de lo que le parecía per
fección, o al menos, el mejor de los sistemas político-sociales, quiere
inmutabilizarlo, tanto más cuando sabe que de él depende su propio
porvenir. Por ello su admiración por las instituciones liberales de
Inglaterra, lo mismo que su entusiasmo y ensalzamiento de la revo
lución francesa, que se le aparecía como la hazaña máxima realizada
por la lucha de la libertad y la igualdad del hombre (12). Esta idea
de la libertad y la igualdad, es la esencia misma del sentimiento
liberal-democrático de la pequeña burguesía, y su falta será el motivo
que la impulsa a la lucha por su conquista durante el siglo XIX, o
más exactamente a partir de fines del XVIII (13).
Tomas Mann, en su novela Los Buddenbrook, pone en boca de
uno de sus personajes, perteneciente a la pequeña burguesía, las pa
labras siguientes: "nosotros la burguesía, el tercer estado, como se
nos ha venido llamando basta ahora, queremos que un noble lo sea
solamente por sus méritos, nos negamos reconocer como tal a un hol
gazán y rechazamos la distribución actual de estamentos...!, quere
mos que todos los hombres sean libres e iguales, que nadie esté su
peditado a una persona, sino que todos seamos subditos de una misma
ley...! Deben abolirse los privilegios y los despotismos!... ¡Todos
hemos de ser hijos del Estado con igualdad de derechos; y de la
misma manera que ya no existe mediador alguno entre el profano y
Dios, así el burgués no debe admitir obstáculos entre él y el Estado!. ..
Queremos libertad de prensa, de industria y de comercio!... Quere
mos que todos los hombres puedan competir mutuamente, sin privi
legios, y que sus méritos sean sus coronas!... (14).
Palabras dignas de un Constituyente de 1789, y que afirman cla
ramente los sentimientos de una burguesía todavía sometida, al mismo
tiempo que afirman la idea liberal-democrática de las clases medias,
pero que nos dicen también de la finalidad esencialmente económica
que se buscaba en la conquista de esta libertad igualitaria, y que se
complementa con el trozo de las memorias del Conde WlTTE ya ci
tado. Spencer en su obra La Justicia en sucesivos capítulos nos dice
cuáles son moralmente aquellos derechos que deben ser respetados
en el individuo; a saber: integridad física, libertad de movimiento,
derecho de la propiedad, libertad de trabajo, de creencias y cultos,
etc. (cap. IX y ss.). Legislar y caracterizar estos derechos debe ser
el fin del sistema parlamentario-constitucional, pues la democracia en
la conciencia burguesa es eso, tanto como el predominio de la mayoría,
y por ello la apoyará. Concebida, claro está, la democracia como una
organización dentro de la cual la pequeña burguesía sea la fuerza pre
dominante, y que por lo tanto le permita el logro de sus propias aspi
raciones que tienden a verse frustradas frente al conservadorismo exce-

(12)Pérez Caldos (B.), Lo prohibido. T. I, cap. VI, pág. 63. Ed. Losada. Buenos
Aires, 1947.
(13)Ver cualquier historia político-social del siglo XIX.
(14)Mann (T.), Los Buddenbrook. Cip. VIII, pág. 123. Ed. José Janes. Barcelona,
1948. Strimberc, Fermentation. Cap. VII, pág. 118.
— 170 —

�•a/'o 'ojqand jap o^ituaua u/j '('3) Nasal "I9Z "^?^ '901 '^BJBd 'AIXX '3/ '('H) Ha:&gt;
-N3d "jBjndog BJ3)o¡[qig "pg '51 "^ed 'j 'dB^ 'soaij socianu sog '('3) aadJO^ (91)
•odoun^ ap otjojsijj '(-g) aaoa^ "pi-jpBj^
•ouimg opunj^ -pg *¿/9i&gt;i "sSBd 'AI 'J^V 'ojqand jap oSiutaua u¡j '("3) Nasal (91)
-jnq bj ap ojuauíiAjoAuasap ap opouad p uoa 'pBpipnsBa Bjaui jod ou
X 'ajuauíBiaBxa apiauíoa ojjojJBsap oXna 'Bsuajd bj :ppos jopA ouioa
'BUBpunaas ojuauíoui p bjsbij 'buijb un uoa Bjsan^jnq bj BJoqB Biuana
'jB^unijj ojjaaBq BJBd ouioa Biuaisis ajsa opoj jbiujijb BJBd ojub^
•SBipaui sasBp sbj ap jssuad p urtóas 'opBjs^ pp
sajaqap soj jas uaqap sapna ojnqdBa otuixojd un ua souiaja^
•SBiJBjapjd aAisn[aui a 'SBsanS
-jnq sappos sbsbui sapuBjé sbj jod BJoqB Bpiuajsos Bas X 'pBppjodjoa
B^uai Bapi Bjsa anb Bjsd 'pipunuí Baan^ spun^as bj X Bjauípd bj
ajjua opipuajduioa zsd ap opoijad jb jBjadsa anb Bjq^q ojad 'ojnjosqs
ajuamjBjoj ouaaiqo^ un ap p^pxsaaau bj ubjbuijijb anb 'soajanu soj
-jaia bX jaaajBd^ souiajdA 'js 'opojjad ojjsanu ap sautj BiaBq oja^
•ojsaJ ja ajnSasB aj anb BpuBjiS
-ia ap ojuaiuiqduina ajuataip un ap 'js osa 'oiquiBa b 'sajBnpiAipui
sapBjjaqq sns ap ajjsd ajjs^ajjua ap jouiaj Bjpuaj ou Bisan¿&gt;jnq Buanb
-ad bj 'opBjsg jap aiJBd jod sajaqap soj ap ojuaiunaouoaaj ajsa uo^
•sbijoXbui sb[ b JiAjas jofaui BJBd 'jBaj ouisijnjosqB jap jb ajuajapp
buijoj ua 'ojjas aqap —a33M3dS ajBqiuoa anb Bapi— ajuajodiuiuo isbo
sa opBjs^ ja oipaui sanájnq ja BJBd is sand 'soujBu^^ua aqap ou
BzuBlauías Bjsa o^jBquia uig SBjnjosqB sBinbjBuoiu sbj ua Xaj ja Bq^d
-nao anb ojsand ja jBiaos Bjnjanjjsa bj ap ojjuap opuBdnao 'opsjs^
jap sajaqap X sajapod soj ap ^api bj Bjsa opoj b ojsandjadng
(9l) 44BXI9íi Bl
ajqos ajsixa anb ajqijBjuí a opBjnaBiuui oaiun oj sa jBSjaAiun oiáBJjns
13™ 'BiaBjaouiap bj ap uapi bj ap ouisiui ojoqiujs ja ua asjijjaAuoa
jod BJBuiuuaj anb 'tjBsjaAiun oiáBJjns,, jap pspisaaau bj jaaouoaaj
b Bijqo bj anb X —oáanj souiajaA ouioo— asjBiauajajip BJBd sojuaj
-ui sns sopoj ap j^sad b apunjuoa as saaaA b jsno bj uoa 'BiJBjajojd
bjjoXbui bj ap soqaajap soj ap ojuaiuiiaouoaaj jb BJBijqo bj ajuauíjBjBj
anb ojad '(^l) Bsan^jnq bijoXbiu bj ap —Jiaap sa— bjjoXbui bj ap
soqaajap soj ap ^api bj ap ojjojJBsap ja souiaA ajuajaqui Biauanaasuoa
01U0^ "Bjja un^as BiaBJaouiap bj ap capí bj ap Biusiin uoia^juasajd
-aj bj sa ojunijj ns anb jbiujijb apand as jsy 'ajuaiquiB oidojd ns
ap uajBS sajuBjuasajdaj sojjanbB ap soqanm anb ap BpBtujijB p^pij
-inbuBJj bj Bp saj SBtuapB X 'ssjsijnjosqB soujaiqo^ soj ap uoiaipBJj bj b
a^uaaj sauoiaBJídsB X soqaajap sns ap o^uaiuiiaouoaaj jap p^piJn^as
bj 'Biauatauoa ns ua 'oub^jo oiuoa Biuasajdaj ouisiJBiuauíBjjBd j^
•OAiinaafa oub^jo ouioa opB^s^ jap Bapi bj jbioos Bjnjanjisa-jadns
X oijBjojoa ouioa X 'j^sjaAiun oi$Bjjns jap capí bj JB^aaáB aqsa anb
sbj b 'SBjsandxa sajBiaos sbuijoj sbj b oujoj ua opuBJi^ 'sBaijBjaotuap
UBjas SBipaui sassja sbj oiuauíotu ja jo^ "Bisan^jnq bj ap SBipaiu s^dBa
sbj jBuoisuaasB ojjojJBsap ^jqq ns ua Bjja b uanSajj anb ouisim oj jod
jipaduii a asjBJjaa b bX apuai) X BJídss anb 'Bjsan^jnq ubj^ bj ap oais

�guesía. No es exagerado afirmar que fue el periodismo el que difundió
los principios que acabamos de analizar, y que ellos triunfaron al ha
cerse universales, es decir, capaces de ser captados por todos los rinco
nes de Europa. Llegados a todas las capas sociales, su fuerza se hizo
indetenible (17). El periodismo fue la verdadera escuela o fuente de la
educación cívica de la pequeña burguesía y su influencia en ella indis
cutible; a través de sus artículos, tanto el pequeño burgués de Madrid,
París, Londres, etc., como el de las pequeñas ciudades de provincia,
quedaba informado de la vida política y social de sus respectivos países.
En ella aprendió a comprender los conceptos de "Fraternité, Egalité", etc. Dentro del periodismo se forman los apóstoles de la democra
cia burguesa, y desde ella harán sentir su voz no será "Vox clamantis in deserto", pues estas voces serán como el eco de los ideales de la
burguesía, ya que responderán claramente a sus sentimientos; pues,
convertido el burgués en gran lector de diarios, será él el que, poco a
poco, se imponga al periodismo, haciéndolo así instrumento esclavo
de sus ideales (18).
Ideales que en su conciencia son concepción avanzada en la evolu
ción política, al mismo tiempo que forma de progreso, tanto como el
puente necesario para que él se produzca.
Para que el sistema que ella con su esfuerzo había sabido realizar
le fuera propicio en sus intereses le será necesario ante todo lograr una
amplia base de paz y tranquilidad, que le permita afirmar su sistema,
para así poder volcar ahora todas sus energías en el desarrollo de aque
llas actividades que están llamadas a permitirle realizar sus más caras
aspiraciones. Y este anhelo de paz (19) no habrá de tardar en conver
tirse en verdadera pasión, y, por reacción, en odio a todo lo que signi
fique violencia, cualquiera sea su forma, ya que esto sólo puede signi
ficar peligro al edificio social en el cual tan cómodo y señorial se
siente; así hallaremos el origen primero de su paso al moderantismo
conservador (20). Por ello sus imprecaciones y repudio al "Terror" del
93, que considera como la página negra de la Revolución Francesa, a
la cual tanto admira por lo demás, pues ella significa esa violencia que
tanto comienza a amedrentarla. Violencia que ahora va a significar
claramente amenaza de cambios, como pareció desprenderse de la "Co
muna de París" en 1871, como consecuencia del desarrollo de las co
rrientes socialistas; y que parecían amenazar con sus reivindicaciones
al sistema por ella creado en toda su estructura social. A medida que
se va haciendo moderada, también va perdiendo su capacidad de "aven
tura", es decir, perdiendo aquella energía que impulsaba a un Living-

(17)Será justamente en Inglaterra en donde comienza el gran desarrollo del perio
dismo, es decir, justamente el primer país en donde había triunfado el principio cons
titucional.
(18)Barres (M.), Los Desarraigados, ver capítulos XIV y XV. Ed. Félix Juven.
París, 1910. Ibsen (E.), Un enemigo del pueblo, o./c. Act. III, pac. 100 y pág. 123.
(19)Valdeiclesias (Marqués de), 70 años de periodismo. Cap. XVII, pág. 198. Ed.
Biblioteca Nueva. Madrid, 1949.
(20)France (A.), "Historia Contemporánea", Bergeret en París, Obras completas
cit. T. IV, cap. XI, pág. 657. Gutiérrez Gamero (E.), Mis primeros ochenta años. T. I,
cap. XVII, págs. 284/85.
— 172 —

�'6*61 'sany 'a •BUBoijaniBpns -pg '02/6LZ "83Bd 'AIX 'dBD '•mud aund
'OtStftJ Iig '(*f) AHXHOMSIV^) w\l OJOB J3A '-3/-O 'Ojqand ¡ap OgltUOUa Ufl 'N3SBJ •()* "3?d
'AX &lt;dBD 'ajqwitu ap inbiutnu /g '-jio ^EauBxoduiaiuog bijojsijj^, 'CV) a^Nvag (^3)
"98 "3Bd 'II '1JV 'I 'X "1P 'BllduioD SBjqo '%a\o UOM
'Ca 'O) VHS m "3?d 'III '*3V '0/ 'ojqand jap oSituaua u^ '(-g) mbsoj (3)
•8*61 '*-v *a '3-&gt;v Ta
•95 -2Bd 'ii "d^^ -oaucuodiuatuoo tippnjoaai vj ap opto ^g '(-^ -^) ouswo^ (33)
*S6I '8ouioi sop ua 'sejajduioj sbj([q •jBi¡n8y *pg "2011 "2Bd
'IA "dB^ 'ouojaa ap sauotsauduit auqos ouuataut ap sdjo\¡ 'ims.vjaoxsoq '¿3 "Sed 'j -dB3
'I 'I 'Vo '(8PUO3) 3iJ-'^. "1P "P3 "Z^ #á?d 'IIX 'dBD -"tpauop aun ap svpotuap¿ '(-q)
nv3auip\[ "9/Sl 'saed 'nx 'dB^ •3/-o '(ap sanbjBi^[) svisaioi3aiv^ 'SI6I 'sIJBd 'a[BuoijBjy^
auicxqig ai[aAno^[ -pg 'l\/H -s^Bd '1 -dsg SLjjatiS sop axjug *("g) xaa.iVQ (13)
OUIOD BpiOJ9f^ OpBTJBJ9^Ojd ^p BlDua^OIA B-^J 'BUBUBtn ^p UBdn9O3jd 98
9nb oaad 'Bjp pp soi{99q so[ jod sopBzxjoudiij U9js9 oa anb 89jquioi|
8O[ 9p OJU^IUIBSUOd [9 OpOl '9SJl^lJip 49SJBAIJ9p 9q9p [B119 \9 BI9Bq UIJ
UBJS J9 jqB BJS9 'Bl^J9U9 ns 9p O¿JB BIS91l^jnq B[ B 9{JBp A 898B[9
U9 UOISIAip B[ JBpqOSUO99J 9n^lSUO9 \9 4BI9U9piA B^ jod 'iS 9SJBA[BS
9p9nd OpOJ^ "XJBJ\[ 9p SB9pt SB^ 9[qiSOd SBUI O\ JBZI[B9J BJBd 'SBIJBUOI911[
-OA9J 8B9pi 8B[ B 9JU9raBpBUIlSqO BJB1B 98 OpBIJBJ9^Ojd [9 18 98JB)JB989p
gpgnd opunuí pp am^AJod p bzbu9oib 9nb oa^ipd ^^^ :Bi89n^jnq b^
9p 8BI¿)J9U9 SBpBj^lllIU SB^99 JBAOU9J 9p Oip9UI O9iun p OpBTJBJ9[Ojd p
jod Bppjgfg BpugpiA b^ u9 gjuguiBjsnf bj9a iaao 9nb oisg aod s^
'9JU9IS9jd 9nb 8BZBU9UIB 8B^ BJJUO9
9)U9IS 98 'opBJS^ pp UOp99JO^d B^ B 98OpUBUOpUBqB 'iSB X
ns gp o^inbuBJj X oiJBjugpgs ggoS p ug JBjnajsip gjginb Bjsg Bjoqs
sgn^ qBnptAiput ozagnjsg p uBipuodsgjaog Bjoip Bjs^q 9nb sguop
-bzi[B9j SB[pnbs 9p opBpmg p X cqpjJBsgp pp opBjs^ p aod uopogaip
B[ 9p B9pi b^ b 'Baoqs os^d opuBfgp 'uBqBXodB 98 sequiB 9nb U9 'Bani
-U9AB gp o 'gaqtaoq pp pnpiAipux uppgB gp pBppBdB9 b^ gp ^ptpjgd b^
9p JBJnjBU BpU9n99SUO9 U9tqUIBJ 89 'B9TUIOUO99 9ppUJ 9p 89UOZBI Jod
999JBdB89p 18 9llb 'tt9JIBJ Z9SSIB^? pp njIJldS9 pp UOpiaBdBS9p B^ UO9
BJippuioo sgn^anq niiajd:9 pp uppBZTJBjugpgs b^ 'sBingp oj JO^j
• (f^) SBín BziaoingjB B^ Z9A BpB9 9nb
orasippos p ugjBquiog gnb souagtqoS so^[9nbB opuBXodB sguopisod sns
9saBaiUo9SB Bosnq 'BisgnSanq Bugnbgd b^ ugiquiBj sgggA ssanSp oag^
' (2Z) 4tsouiB sol 3P PBI IB i^is^
gp oqggjgp p uozbj b[ b o^giu ou oagd ojqgnd p uoo bjs9 bui[b ij\[
•opBjgpotn ojpnA 9q 9iu 9nb ops :opBiquiB9 u^q ou 8B9pi stj^[ 'sopoj
gp sofo soi B 'o;iílíl un OUJLO oiagxqB Bjsg u9S5[B^sy gp oopjpd opBSBd
^^ :apgp opgnd 'pnipgB ira b uopoipBajuoo gp X BipaBqoo gp opBsnoB
oagj ¡Bjaoduii an)!^ :ugsqj gp gísuosagd un Bsgadxg o[ oraoo p^
&lt;topBJ9pora-orasiaopBAJ9suooí? jbiub^| soraBjapod gnb O[ b Bgj| jsy
X sguopisod sns BZBugras gnb giugis gnb orasipagqi^ orasira p
jBuopoBga Ba^q 9\ gnb o[ '(j) SBistnbaBUB X Bpaginbzi gp s^jugiaaoo
SB^ b aoragj ns opoj gaqos sg oagj '^X o^Sis pp sgaoqjB so^ b jbS9^{ p
ttBiJBiugpg8^ soraBjaBraB^j gnb O[ ug Bi^opgxsd ns opuBraaojsuBaj ba as
ISB ÍBiáaaua B^iag^gad ns gp BJjsgnra Bra^p ssragp o^ aod '(f'Oól) ^^B
ua upp^ b sijbj ap BqBAan BI an^

'BaFJV IB ^Pbj un o auojs

�una manifestación pura y simple del sentimiento de lucha de clase se
presenta entonces como algo muy bello y heroico; está al servicio de
los intereses primordiales de la civilización; no es seguramente el mé
todo más apropiado para obtener ventajas materiales inmediatas pero
puede salvar al mundo de la barbarie" (25).

III
LA IDEA DEL PROGRESO
Uno de los perfiles más claros en la estructura moral de las clases
medias —más exactamente— de toda la época, es la "Idea del Progre
so", que es sin discusión alguna el fruto más legítimo del desarrollo de
la burguesía; verdadero sueño que expresa en su conciencia la casi
totalidad de sus ideales. "La teoría del progreso ha sido recibida como
un dogma en la época en que la burguesía era la clase dominante, se
deberá, pues, examinarla como una doctrina burguesa" (26).
Sus raíces las hallamos, ya, en la filosofía de la Ilustración en el
siglo XVIII, pero es en el siglo XIX, en donde esta idea halla su vigen
cia total y el ambiente propicio a su fecundo desarrollo, apoyada en la
Revolución Industrial, que desde mediados del XVIII se produce pri
mero en Inglaterra, y luego en el resto de Europa. "Puede decirse que
desde principios del siglo XIX el espíritu humano se ha puesto sin
condiciones al servicio del progreso. Ya todo el mundo cree en él.
Todo el mundo lo espera confiadamente. Todo el mundo se siente obli
gado a promoverlo o llamarlo, a aprovecharlo" (27).
Para el hombre del siglo XIX esta idea representa a la vez el signo
de su triunfo y a su través el logro de sus más caros anhelos de bien
estar y felicidad; nervio motriz que la mueve, o lleva a promoverla,
pues, parecía que allí en donde se promoviera el progreso en todas sus
formas, la felicidad se derivaría, cuando no inmediata, en forma me
diata; esa felicidad que eternamente, y en forma diversa busca el hom
bre desde la aurora de la historia; y que la burguesía querrá realizar
en la tierra. Será en esta meta de la conquista de la felicidad terrestre
en donde coincidirán la burguesía y las élites intelectuales; pero esta
coincidencia termina allí, pues apenas cotejados cuáles son los medios
y valores que significan la felicidad para unos y otros toda coinciden
cia termina. Mientras a la pequeña y a la gran burguesía les parecía
el mejor medio la conquista de los bienes materiales, la intelectualidad
parecía querer lograrla primero por el desarrollo del espíritu, la cul
tura, y por el sentimiento de la fraternidad (28).

(25)Sorel (G.), Reflexions sur la violence, o./c. Cap. VII, pág. 96.
(26)Sorel (G.), Les ilusions du progres, Avant-propos, págs. 5/6. Ed. Riviere, 1921.
(27)García Morente (J.), Ensayo sobre el progreso. Revista de Occidente. T. XXXV,
pág. 166.
(28)Dubois, L'éducation de soi méme. Humilité, pág. 161. Ed. Masson, París, 1910.
Chejov (A. P.), El jardín de los cerezos, o./c. Act. II, pág. 424.
— 174 —

�-9t6I 'oaix^^j g ^ ap opuog pg ^gS '2Bd 'ITAX *dBD '••'&gt;';/ P 7.&lt;&gt;S
•.VUOlSifJ 'NVA13A3HX AVTflVDVJ\[ '^St •2i?d 'HA "dBD 'UOUVJuaiUjaj '3H3HKIHXg (\)
"0S/6t *s^fd 'III -dB;&gt; 'i '3/*o '"aja 'suotsnjj saq 4("f))
aaaog ^091 -8Bd 'jj 'mxx "dBD 'II 'X '3/' 'optqryojd oq '(-g) s^aiv;) zaaag (0)
•^;a 'siioisn^} saq 'OS/óf1 "*8ed *jjj *dB3 'j '*o/'o '("O) aaaog (62)
soabjj b 8OA9I1U souiiubo opjamoa jb ojjaiqB BJaiqnq 'uopaajip im ofcq
sBpBaao sauoioBjo^dxa ^ira ^p 'Bn^B ap soj^s ap 'sBjajuBa ap 'sbuiui
ap ouanQ ••••pBjjaqq B[ opuBJ&lt;qdini 'soAiin^a sauoqiui so^ uBqBuiB^[
ara 'SBUBiuora sb^ ap ouas ^ap Á SBaoj sb[ ap upzBJoa |ap 'sjBd ^ap
sojiquiB so[ sopoj 9Q'*,, ^safBnosjiad sns ap oun ap Baoq aod Nasal
Bsaadxa o^ ouioa ^bj^ 'pBpaxaos b^ X ajquioq ^b BiJBsaaau aaja as Bismb
-uoa BXna 't4sajo^BA o sauaiq,, sosa jiaqnasap o 'Bza^aniBu B^ ap jaBj^xa
opuBasnq sopoi íBJtiiuaAB ap nji^jdsa opBuiB^| souiaq anb osa opoi
4ttajiBj zassiB[9^ pp X otusqBnpiAipui pp íui^aj b sije^ ap afBiA opBjp
bX p ua sopBjaaauoa 'ziajoniojnB X Bajas uppBáaABU B[ ap Bisinbuoa b^
d so^as soajuB^ sojamijd soj ap 'qao^j X anajsB^ ap Baoda bj s^
oiuimop ns sbiu 'opianaaj p ua ojos ubjiata o 'sojopt sofaiA
soj sopoj UBjasa Bjp b a^uaaj X 'BApisod X BisiuoprqoAa Bpuaia bj
BJoqB Buiuiopajd opo^ aaqog -sajopjaaBS sns X sajBip sns uoa 'uox
^ipj BjapspaaA ua BjpjaAuoa as Bpuap bj jod upiaBJiuipB ng
"(08) oaxsijBjaui a^uauíBjnd oj opoj opBj ap
opuBfap 'ajqisuaaduioa Bas aj anb jb^ buijoj ua BpBaqdxa o BpBp Bas
aj anb Basnq jBna oj BJBd 'Bjp uoa asjBpuBjsnsuoa ap bjbjbjj oduiaij
ouisiui jy 'ajjBp Bpand Bjja anb soatjaBjd sauyj soj aiuauísjos opuBa
-snq 'SBAijBjnaadsa a^uauísjnd sauopBxjsaAui sbj opuBZBqaaJ 'oAijisod
jaiDBJBa un uoa BjJBjjojJBsap boijiuSis jBna oj 'osajSojd jap uapjo
ja ua sajBapi soidojd sns ap opiAjas jb Bisand jas Bpand anb Bpuap
Bun 3Q '(6^) apaBjd X BAijisod Bpuap Bun jpap sa 'osajSojd pp
opiAjas jb sojsand jas UBjaipnd Bjjapua BzapjnjBU bj anb S3jojba
o sauatq sojpnbn sopoj anb jaa^q ap z^dBa Bpuaia Bun ap sapBpq
-iqísod sbj jsjjojJBsap oduiaij oiusiui jb oiJBsaaau Bjas aj 'ojp BJBd
ojad 'osaj^ojd pp ojjojjBsap ja Bj^d soijssaaau sojuauíaja soj sopo^
JBjjBq uBiaja BzajBjniBU bj u^[ "BuBuinq pBppijaj bj X osajSojd jap
oíaiAjas jb sojjauod Bjsd JBuopoajjad X JBjsinbuoa 'jjjqnasap ap uBq
(pBpaioos bj ap ojuaumjisui a BiauaSija^ui) Baiuaaj bj X Bpuap bj
anb 'sojuauíaja soj sopoj ap jBSjaAiun aiuaupiíoa ojafns ouioa BzajBJ
-n^BU Bq 'Baiuaa^ bj X Biauaia bj 'BzajBjnjBu bj :sajBjaua^ soiuauíaja
^ajl aaajjo sou osajSojd ap buijoj Bjaiupd B-q -aja 'pBpiJBa bj 'Bppsnf bj
:jbjoui asjBuimouap ap ajqrpBj 'BjaBJjsqB sbui biujoj bjjo X í-aja Bpuap
bj 'BiJjsnpui bj :Baiuiouoaa 'ajuatuBjaBxa sbui Bzinb o 'jBijajBiu soui
-ajBuiBjj anb buijoj Bun íosajojd op sbuijoj sop JBuiuuajap somapod
ojuauíoui jauíxjd ja apsap isy 'pBpiJBa bj o Biaijsnf bj ap bj oiuoa o^ub^
'BiJisnpui bj ap sbuijoj sbj ap ojjojjbS3Q "jbjoiu osaj^ojd ouioa ooiuaai
osaj^ojd ojubi BJBaijiuSis osajSojd jap api vj 'opoijad oj^sanu ap
oipam ajqiuoq jap JBsuad ja un^ as 'pspapos bj ap p^ppijaj joXbui bj
BJBd sapspijiqísod sns ap oiuixbiu jb sop^jjojJBsap X sops^sinbuoa jas
uaqap anb sbuijoj X so^uamaja soj uos sajsna 4BJoqB joa soiuaqaQ

�del mundo por el mar y por tierra"... (32). Nada más gráfico para
expresar todo lo dicho que el recuerdo de las orgullosas Exposiciones
Universales, que ahora comienzan a proliferar, expresando en ellas
el símbolo y la clave de una nueva época, su desarrollo y poderío.
"Sí, la Exposición impresiona —dirá Dostoyevski, refiriéndose a la
celebrada en Londres en 1866—. Sentís una energía terrible, que ha
unido allí a todas esas gentes incontables, llegadas de todo el mun
do... reconocéis una idea gigante; sentís que allí se ha conseguido
un triunfo. Empezáis como a temer algo. Por independiente que fue
rais, algo hay que os parece terrible. ¿No será ese el ideal logrado?
—pensáis—. ¿No será ya el término?... Todo esto es tan solemne,
triunfal y orgulloso, que se os empieza a encoger el espíritu" (33).
El sentimiento del progreso lo sustentará, en una fuerte base eco
nómica, sin la cual ésta sería muchas veces sólo una idea irrealizable,
o simple teoría, y nada más lejos de su espíritu que las teorías, espe
cialmente frente a aquellos problemas de los cuales cree que depende
su propio destino (34).
Para poder realizar esta primera forma del progreso, puente de
la felicidad terrestre, cree necesario realizar previamente la organi
zación social que le permita y le asegure el desarrollo de todas aque
llas posibilidades que ya hemos señalado: libertad, trabajo, seguridad,
etc. (35). Y esta organización, afirma, es también forma de progreso,
de progreso social y moral que es el complemento del progreso cien
tífico y técnico, y sin la cual no sería posible el desarrollo de la
ciencia y la industria.
Esta segunda forma de progreso se simboliza especialmente en
la idea y sentimiento de la "Justicia", que marca con su sello peculiar
las formas del progreso social (36). Idea y sentimiento de la justicia
en torno a la cual giran todas sus opiniones sobre el bien y el mal;
dicho con otras palabras la Justicia es el "bien", lo justo, lo per
mitido, en eterna lucha contra el "mal" siempre presente.
Primera forma de la idea de justicia será el reconocimiento de
esa igualdad y libertad a la que ya nos hemos referido: "La igualdad,
señores, es la ley misma del progreso humano —dirá Ferry en un
discurso en la Cámara francesa— es más que una teoría: es un hecho,
es la esencia misma de la legitimidad de la sociedad a la cual per
tenecemos. .." (37).
Es sobre todo la libertad —junto a la idea de paz y seguridad—
en donde recae la idea del progreso, al mismo tiempo que le reconoce
valor de justicia, pues es ella la que le ha de permitir progresar eco-

(32)Ibsen (E.), Juan Gabriel Borkman. Acto III, pág. 124. EL Mundo Latino.
Zola (E.), Dinero. Cap. VII, pág. 127. Ed. Sopeña. B. Aires, 1947. Chejov (A. P.), El
jardín de los cerezos, o./c. II, págs. 420/1.
(33)Dostoyevski, Notas de invierno, etc., o./c. Cap. V, págs. 420/21.
(34)Zola (E.), Dinero, o./c. Cap. II, pág. 35. Id., IV, pág. 71.
(35)Spencer (H.), o./c. Cap. III, parág. 14, págs. 32/4.
(36)Id., id. Cap. IV, especialmente págs. 44/5
(37)Fehhy, Discursos, T. I, pág. 284. Wirre (Conde), o./c. T. II, cap. VIII, págs. 16/7.
— 176 —

�z\

— LLl —
"ZZZ 'a?d '3/' '"3a 'oiuouiiiiD^^
99 a?d 'LZ a?J8d 'IA dBD Tí 'TI (It)
•*•! TSI -^BJBd 'iiiAXX "dBD Tí 'TI (O^)
•S2 -2?d '1 du^ -o/o 'ouauja '(g) vioz (8)
ousisnad Bjsianf jg,, :viuvwajy ap opia^as \y saaavg 9P jqo
bj ua souiaA oj py ^Jbuim [9 o[p aod usiuasaadaJ anb ^ ua^uyjjuí
b^ anb stqpnbB b jbSiisbo p 'ojubj o\ jod 4sa Biapsnf Á pBpaiaos b[
ap oubs a^uauíjBJoui onpiAipui pp uopB^x^qo v\ Bjas BpBjadsajj
•BpBaaoraap b^ ap buisiui uoisaadxa b^ sa souiaqBS oinoa anb pBppnSí a
pBjaaqq ísbuijoj sns SBpoj ua pB^jaqq b^ Bfiqoa as Áa^ ^\ of^q ojsia
souiaq ouioa 'sand 'pnifr aod sopoj bjb¿ BfaaBd ^as B^p anb —ssuaid—
oiJBsaaau sa 'Biaijsnf b[ ap uoisaadxa bj Bas B^p anb asd oaa^
' (ZV) lsnf ajuauípaoui sa ajiuiaad B[p anb o[ ojos Á 'bioij
-snf bj Biuasaadaa bidubisut Buiíjjn ua Bjja Á íXag bj ap oiaaduii ja
oí^q aijsisqns apand ojos zaA ns b BpBziuBáao pspapos bj 'uoiaBziuB^
-ao Bun B)isaaau —ssuaid— pBpaiaos bj ouioa isy "Xaj bj b o^adsaa
jap ojuaiuiijuas opunjoad ns ua ^piuaiuoa Bjsa BiaT^snf bj ap Baipianf
Bapi bj anbao^ 'sajBiaos sauoiaBjaa sbj ap paoui ojua^sns Á oao ap
Bj¿&gt;aa 'u-ííag,, bj aapuajap b ouioa tsb ío^saa ja aan^ass aj anb BtauBjxSiA
ap ojuaiuiijduina ajuaiaija un ap oiquiBa b 'opBjsg jb sajBnpiAiput
sapB)aaqij sns ap a^asd jB^aaiua Baauíaj ou ojja joj "oaiáoj jbjoui oqaaq
ouioa 'aaaouoaaa b B^sandsip Bjsa BjsanSanq suanbad bj anb Á OAi^Báau
ouibjj aa^Madg anb oiuauíaja ja sa pB^aaqij bj ap uppBjiiuij Bjsg
' (it) Btsan^anq
Buanbad bj á aaDMadg aiuauíjBan^Bu aqiauoa bj oiuoa uaiquiB^ sa isb
anb 'souBpBpniauoa sns ap pBjaaqij jbjiuiis bj uanbipnfaad ou zaA ns
b SBjja anb ap uoiaxpuoa b auax^ oj sapBjaaqij ss^sa SBpoj b oqaaaap
auaij aaquioq ja is oaa^ 'SBipaui sasBja sbj ap ai^uas ja uoa opuaijj
-lauíoa 'aaaouoaaa Biaijsnf ap uos anb sapB^aaqij SBjjanbB uos saj^na
aaip sou 'sopBjia bÍ (*8S á ^i) sojnjidBa ap aiaas Bun ua aaDMadg
•BjsiAijisod-ouisiuoianjoAa jap oaiaoaj Á aosuajap ouioa otpndaa a^aanj
un 'aiuauíjBjnjBu 'ja ua BJ^uanaua aaDMadg aod opBjp o^a^aixa a^sg
•(0^) ttSBpuBjsunaap sbj aod asaBjn^aa osbo BpBa Baed auaiAuoa anb
Á '' *uaiq ap aaquioq un Baa ojanqB ns xs 'oíaiAaas ns b oaaa^uiBa un
ai)impB jb Buijojui as BiBsuas Buosaad Bun^uiu anb jBnSt jb 'Barps
-oji^ uoiaBijij ns A ua^iao ns souiiainbui ou upiaisodoad Bun aBjdopB
ap sa^uy,, :BjsijBiaos aaiasa^a ap Xaj eun asaBa^uBjd jb '0681 ííB
ja ua oJisiuiin aauíiad un aod 'saaog soj ap BJBOiB^ bj 9^ub ssqaaq
sauoiaBuiaijB sbj ap apuaadsap as ouioa 'BAijisod jBaoui Biaijsnj"
(68) tt8a^uainát?uoa
soiaipuaq soj b ouioa isb 'BqBaj Bpoj ap saaqij sapBpiAijOB sbj b aaqmoq
Bpsa ap soqaaaap soj ap oiuaiuiiaouoaaa ja Boijdiui anb OApisod oun
'soiuamaja sop auaxjuoa —Biaijsnf bj ap BuBiunq api ^j souaui oj
b— Biaxisnf bj ap sapi bj anb —aaDMadg "jp— aBa^soiuap b opsSajj
soiuajj^^ 'osaaSoad jap sbui Bjnuiaoj BAanu Bun Buiinaaiap A 'Biaijsnf bj
ap o)uaiuii)uas ja ua apunq as jBnpiAipui pB^aaqij bj ap capí bj 'jsy
•(gg) oiusijBaaqij ap Biuaoj Bun ouioa BjopuBiuaijB 'ajuaiujBiaos A bdiuiou

�de inmediato sospechado de la sirvienta de la casa. La forcé a con
fesar su falta. Ella se puso a mis rodillas, bien pensáis, yo no lo tuve
en cuenta y esta mañana a la primera hora di parte a la policía.
Esta muchacha ha cometido un crimen y queréis que me lo calle...
Es necesario que se haga justicia. Era mi deber. Un crimen es un
crimen y la ley vigila para castigarlo" (43).
Atacar la ley, no defenderla, equivale a atacar a la sociedad
misma en su esencia; son, pues, enemigos del pueblo o de la sociedad
aquellos que así proceden (44).
Castigará, pues, a los que así proceden, considerándolos como ene
migos y creerá en el temor como medio para protegerse (45). Para
vigilar, atemorizar, castigar, preservando así a la sociedad de quienes
la atacan, organiza —ahora— todo un sistema policíaco y un régimen
penitenciario o carcelario, todo de antigua data, pero sólo ahora
con la efectividad social anotada, legalizada y apoyada en una amplia
base jurídica, todo ello instrumento puesto en manos del Estado, agen
te encargado del buen funcionamiento de todos estos órganos.
Convencida la pequeña burguesía de su alto sentido de la justi
cia, ha de pensar que sólo ella es capaz de reconocer lo justo de lo
injusto (46).
Habrá que esperar a muy entrado el siglo XX, para que la socie
dad burguesa entienda y comprenda que si la ley debe castigar, las
cárceles más que centros de castigo deben serlo en lo posible de rege
neración. Por ahora le basta con quitar del medio a aquellos indi
viduos que reputa socialmente peligrosos, afirmándose en la idea "tú
pecas, yo castigo"; por ello no se opondrá —aunque con cierta repug
nancia— a la idea de la pena de muerte. Hacia fines de nuestro
período, tiende a creer en la necesidad moral del mejoramiento de
los sistemas carcelarios, al liberalizar en su conciencia sus sentimien
tos de justicia.
Hasta ahora hemos visto la idea o sentimiento de la justicia en
su función jurídica, trataremos de analizarla ahora enfocada como
idea de la caridad —exactamente la caridad como forma de justicia—
La caridad como idea de justicia responde al sentimiento —que se
formula como un tipo de socialismo, muy "sui generis"—, muy propio
de la mentalidad de las clases medias, y que consiste en el despren
dimiento de una pequeña parte de los bienes que en general goza en

(43)Barres, Al servicio de Alemania. Cap. XII, págs. 212/3. Ed. Paul Fréres. París,
1916. Corot, Pensamientos y escritos del pintor: "Una mañana le trajeron un cuadrito con
su firma. Eso —dijo— no es un Corot. ¡Y bien, lo haré detener! —exclamó el portador
del cuadro— ¿A quién? interrumpió Corot inquieto. Al falsificador que me lo vendió.
¿Detenerle? Pero si tiene hijos, es casado, significaría la miseria para él. ¡No importa!
Es un falsario, y la justicia... ¡Oh!, la justicia..., poco le falta para que sea un ver
dadero Corot. Mire. Y tomando el cuadrito, el maestro hizo un Corot. El feliz pro
pietario podía garantizar doblemente la autenticidad de la tela". (Roger-Milés: Corot),
págs. 133/4. Ed. El Ateneo. B. Aires, 1948. Spencer (H.), o./c. Cap. VI, págs. 29, 68.
Id., cap. XXV, págs. 113, 284.
(44)Ibsen (E.), Un enemigo del pueblo, o./c. Act. IV, pág. 157.
(45)Spencer (H.), o./c. Cap. IV, parág. 19, págs. 45/6.
(46)Dostoyevski, Los hermanos Karamazoff. T. II, cap. XI, I. pág. 1259. Ed.
Aguilar, citada.
— 178 —

�'Z91 "8Fd *3/*o '¡vnStsap oiuouitijv^^ 'MVHg(55)
•9/591 -s^ed 'j -dir) -a/-o 'aaddo^(j&gt;s)
•BJiuiouoja Buojsiij jambjBno aseay^(5)
•9^ -Sisd '0^ -8ejBd 'j^i -dB3 -a/'o 'HaDMadg(25)
•Buadog pg •! -Sed 'n -dB3 jnmuuaQ '(-3)
'H *2ed 'jix 'dB^ *Bpan3as ajj^d '^a/'o 'otuDjaidojj 23 'ahahomsiv)(15)
*6/88S 's2Bd 'IIIAX "dBD '/' 'NVA13A3HX AViavDvpj(os)
"Il/OlZ "s3Fd 'IIX "dBD "Vo 'ojau?a '("3) V1OZ "ISI '8Fd 'I 'dBD "Vo ^"OD(6fO
'IZZ "8?d '3 #dBD "^/*o 'oswoj^ oSiuiv 73 '('8) spaivf) zauaj(8t)
•BUBOuaiurpng *pa *Il/0I "s8Bd 'jjx 'dB^gBpun8as
3UBd 'oijvtaidojj 73 'ahihomsiv^) "6/80Z '88Bd 'UX 'dBD "D/' 'njjaauóp mtn ap
'CO) nvaaaij\[ ^89 '8Bd '^x 'dBD 'S1jvd ua t^-taS-ta^ 'jia 'ttBauBaoduiaiuo^
'(•y) 33Jívaa *I2Z *3Bd 'l "dB3 'a/-o 'osuv^^ o2iuio 73 '(*a) spaivf) zaaaj
-ijbo b^ ap sauotoBApom Á sbuijoj opuBOsnq amSas 9[qisod
•(55) ap[iuinq ^ie joihb oand aod A SBpBsaaajuisap ouiod
B[ ajduiais anb —Bjsa oxb^o— anbunB 4BpuBBdoxd a^dinis sa uaiquiBj
saaaA SBqanra anb oxad '(^S) pBpixBa b^ xaa^q ap pBpisaaau B[ xijuas
b BSqqo sa[ ojuaiuiipxoiuax ^a saaaA b anb sa osa jo^ 'aáixa opBix
-Bja^oxd [a anb sajBiaos SBxofaui sb^ b SBAtiBau sns A sapBpiJBa sns ap
sos^nduu so[ ax^ua Bun^B upxaaipBJ^uoa saaaA sb[ ap sbui sb^ xaA uts
'(55) sopea[duia souisiui sns uoa BÍoBd Baod A ofBqBJ^ ap soiJBJoq soqB
xauaiuBta xod uaqon^ oduiap oinsiin j^b anbunB 'sBxaiaijsnf A
-oxd ajuauíBqxauas uaaxa as 'pBpiiBa B^ isb xaaBq [B SBipaui sasB[a
'(ZS) souBpBpniauoa sns ap ojsax ^ap sanoiaaB sb^ ap BxnqB b^ b jBjsa
ap SBpBdnaoaxd UB^^q as axduiais 'SBipam sasBp sb[ sand 'uoiDB^nraa A
pBpisoiao xod '(XS) s3 I ^nI&gt; aP SBiauaiJBdB sbj jba^bs xod BXBq o^
'Bsoi^qax pBptjaauís xod Bá^q o[ ou opu^na A 'bubijsixd Bisa[ái b[ ap
sojuaiuiBpuBui so^ ap oxjuap Bisa anbxod 'saxajut xod uaiquiBj oxad
'Biauatauoa ap sos^ndrai xod BAijBjrxBa B^ouiaxa^ 'soqduiB sbui uos
SBipam sasBp sb^ ua pBpiiBa b^ BXBd sauozBJ A sospiduit so^
(OS) IB1X ^iauauíjsqy B| ap Biq B[ o
"1BS aP líDJ^f3 I3P Bpsznxa B[ buiiub anb njijjdsa ^ xod BxoqB opBj
-uasaxdax ojuaiuirjuas ípBpixBO B[ ap sospidrai so[ sa^qísod sojaadsB
sns sopo) ua JBid^a souiaxanb is B^uana ua xauaj anb Aui\ uaiqmB)
^Bna \^ 'osoiSqax n^ijjdsa jap Biauan^ui B^ ap Biauaisisxad bj xod
asxBaqdxa a^x^d ua apand pnjpBxS b^ ap oiuaiuipuas ajs^ '(6X7) ' ' 'BJ
-auBtu Bunio[B ap Bpuodsaxxoa anb oqaaxd s^ *o^Bax osouixaq ajsa
'soubui sns xod 'oqxaax |^ ap A pBpiAB\[ ap Bip sa ^oq • • • opxanaB ara
anb BxoqB • • • oxa^ *—B^aod ^a oftp— ajBqB xouas 'paisn auopxa^^
:ojduiafa un íopijBAsap ja BiaBq pBpxxBO ap oj^b un uoo opBSuaduioa
'ou is o 'opijxBduioa xas aqap opiqiaax uaiq opo^ anb api bj b opuaip
-uodsax 'pnjijBxS bj ap biuxoj bsoixiio bj bxbuio^ pBpix^a bj saaaA y
'(2f) sopBztjBax Baunu sauBjd ap Bixoaj o 'uoiaBiua^so ap ojob ajduiis
sa saaaA SBqanm anb ^A 'oxaauís o;uaiuiijuas un sa opuBiía 'Biauaiauoa
ns uoa xijduina ap xbjbxj ap Bq 'Bjja sajBna sbj uoa uatquiBj sbuixoj
uos '(-aja 'sojisb 'sajBjídsoq) Biauaaijauaq ap sauoianjiisui ap uoia^p
-unj Bq '(lf) BpBjoaxnB A BqaajsijBS ^nuí a^uais as BisanSxnq bj anb
bj ap 'pBpiuxajBxj bj A ouisijBiaos jap c^pí Bu^xjxa Bisa ap jBxauaS
pBpixaauís bj xeáau apand as o^^j "a^a 'sbusouiij 'Biauaaxjauaq ap sassaui
-xa^ o sbjix sbj oipaui oiuoa opuBuio^ 'sopiasodsap soj ap oíaijauaq

�dad; sin embargo creemos que lo esencial queda dicho, y se puede
resumir en amor, temor, remordimiento, religiosidad, convencionalis
mo social.
Sin embargo, a pesar de todo ello, también creerá a veces, que
la caridad es un mal, ya que ella puede servir para debilitar el carác
ter tanto del que la hace como del que la recibe como también por
considerarla una posición sentimental, es decir anti-práctica, que no
condice con su personalidad, y por lo tanto alejará este sentimiento

de sí (56).
Así, al negar a la caridad, afirmará por lo tanto el progreso al
obligar al individuo desvalido a luchar por su sitio bajo el sol, con
virtiéndose así, en un valor o bien para la sociedad, pues ello signi
fica haber logrado aquellas formas de vida en que se basa el progreso
y la felicidad. Al negar así la caridad como una necesidad social,
frente al pobre, le da un valor paralelo y equivalente al dado a prin
cipios del siglo XX, por Sorel, a la violencia proletaria actuando
sobre la burguesía sedentarizada, es decir exigiéndole aquellas carac
terísticas de acción e impulso que ella ya casi no tiene.

IV
EL SENTIMIENTO DE LA NACIONALIDAD
La unidad de Italia y Alemania (1870/71) es claro ejemplo del
vigor que ha tomado en este período el espíritu nacionalista, que se
caracteriza por el sentimiento de la patria. Sentimiento que se expresa
en las palabras del autor del "Sombrero de tres picos" y "El capitári
Veneno", Pedro A. de Alarcón: "Vivamos la gran idea nacional; con
fundámonos en un magnífico amor, en una misma voluntad, en un
mismo ser" (57). Patriotismo y nacionalismo que hunden sus raíces en
la idea de la raza, que es, sobre todo, de donde nace la idea de nacio
nalidad. Nacionalidad y raza se funden a su vez en ideales ultranacionalistas, como el desarrollo del sentimiento y la idea del "Panslavismo", tal cual lo sentía el Conde Witte: "Durante cierto tiempo
me sentí inclinado a aceptar los puntos de vista de los eslavófilos
relativos a la Obschina, pues las doctrinas de aquellos grandes idea
listas habían ejercido siempre notable influencia en mi ánimo" (58).
Ideal que quiere expresar la reunión social de toda una raza y en
ella afirmar su expresión peculiar y diferenciadora de las demás; pues
ella, la raza, es sobre todo lo que caracteriza a la nacionalidad, dife
renciándola de las demás por sus notas peculiares: costumbres, idio
ma, religión, etc., y sobre todo porque ella significa una tradición

(56)Galsworthy, El Propietario, o./c, parte segunda. Cap. V, pág. 225. Pérez GalDÓs, La loca de la casa, o./c. Act. I, esc. VII, pág. 1669.
(57)Valdeici.esias (Marqués de), o./c, (citado por...), Cap. I, pág. 16. Gutiérrez
Gamero (E.), o./c. Cap. VI, pág. 119 y ss. T. I.
(58)Witte (Conde), o./c. T. II, Cap. XII, pág. 272.
— 180 —

�— T8t —
•0Z/6I2 '^ed 'nxx 'dB3 '"PI ss A OTZ BnJ8
-Bd 'xx '^BD 'siJOd ua taiaiiag *d/*o 'l4B3UBJoduiajuo[) buoisijj,, '("y) aonivH^ (19)
*/Zfl •88?d 'AI "laV "Vo 'ojqand
jap oSiutaua m/j '(-3) N3SHJ '812 -8?d 'j^ "de^ 'j j, ^/o '(apuo3) axxi^ (09)
'l/OSI '88Bd 'HA '^bO 'a/'o 'Diuvtuajy ap oioiauas \y 'CW) saaavg (^^)
'BIJJBd BJ X pBpiJBUOIDBU BJ 3p
OJU3IUIIJU3S pp X B3pi BJ ap UOpBUIJIJB 9p BJIllUjpj U3 9JJ9IAUOD 3S
ouisijimas-ijuB p rsy -bujbcI ns Bdoan^ ap o^und aambpno ^p J90Bi[
b 'o^JBquia uis 'ojsandsip ípaota X Bjáo^o^isd ns aod ojubj o^ aod
9IU9J9Jip ÍJ99BU B OpBA9[[ UBiqBq O\ SBIOUBISUIIDJID SB[ 9puop BUISIUI
BJJ9I^ B^ 9p OX9UO9UI 9 'BIJJBd UIS 9jqiUOl{ p I S9JU9J9Jip UOl^ipj X
Banjjn^ 'uopipBJj 'bzbj ap aaquioq p Bj99JBd ojpnf p sand 'sdo^ng
U9 [BJ9U9J&gt; U9 U999pnj99J OJU91UOIU 9)S9 U9 9Ilb 4SO9IIIIU9S-I)UB SO)
-U9IUIIIU9S SO[ 9p S9UOZBJ SBJ 9p eutl B9I[dX9 SOU 'ttBZBJ BJ 9p OIU9á^, J9p
UOIS9jdx9 BJ U9 BpB9IJI99ds9 JBJniJlia-JBlOOS J)K[JIUU BJ 9p ^9pi BJS^
'(19) SBÍP
-9UI S9SBJ9 SBJ 9p JBJOUI BJnj9njJS9 BJ U9 OIJJBd O1U9IUIIJU9S J9 Blíljqo
X auodrai anb oj sa —aiuauíBoiJoaj souaui jb— sojjaoaijBua X sauaiq
SOJS9 J9AJOAU9S9p X J9pU9J9Q 'SOpOJ B S9UnUIO9 S9U9iq 9p 'BDIUIOU
-O99 uaiquiBj X 'jBjnjjna-jBpos pspiun ubjS Bun ap sojuaiuipuas íjbu
-oi^bu ojuaiiui^uas jap sojoqiujs soj 'a^uauíBDiJoaj 'sand 'uos sojs^
•(09) BPna
bidbij ojubj oj ^od X sopBssdajuB sns BiaBq UBiSiJip as ajuauíBauBj
-uodsa sauozBJoa sns 'ajjaniu bj ua X BpiA bj ua JBsuad b u^qBzaduia
X sojos UBqBjsa opusna X 'Bisnjj b jBpiAjo uBjjpod sbuibC • • BijjBd
ns BjjanbB Bijas aaduiais ojubj oj jod X 'sopBSBdajuB sns ap SBq
•uinj sbj Biuajuoa Bisn^j ap ojans j^ 'Bisn^j jod usqBJídsns X bi^jbjsou
BJap^pjaA UBijuas io^^ 'BSiad ap JBjqsq b uoJBzaduia iui ap saaaa sbui
UBqBjsa anb so&gt;q *ajjans ns uoa sojuajuoa UBqBjsa is 'saauojua 'a
-a^d sa'q^, :uodBj[ ja uoa zsd ap opBjBJj ja jbuijij Bj^d jjjb
as ja opuBna 'sopiuj^j sopsjs^ ua sopBa^iuia sosn^ 'axxi^
jb UBqBsaadxa oj as ouioa jbj ísopesedajuB sn3 ap Bjjaij bj X Banjjna
bj 'uoiaipBjj bj jod spiun bijiuibj ubjS Bun ap ojuaiiuijuas ja ouioa
pBpijBuoiaBu bj jijuas uBJBq aj anb jijoui X jiaia '.iaaBj^ ' (55) jbu
-oiaBu X jbidbj Bjnjjna jBijnaad X uoiaip^aj Bsa ojjanAuasap Bq as
'ajuauíBjsnf 'apuop ua Buatj Bsa b jouib uaiquiBj u^arjiu^is oiusijoijjBd
X oiusijBuoioBU anbaod ^sajuauoduioa sajuajajip sns ^uaaanuí X uaAiA
'uaaBu apuop ua sajsijojijjaj sajj^d ssjuijsip sbj ap uoisnj bj ua ajuaui
-BjaBxa sbui o 'BJjaij Biusiui Bun aaqos sonpiAipui a sajjsd sns SBpoj
ap uoisnj jbjoj ap sojaqu^ X bzbj ap ojjn^jo ns ajquioq ja BJjuanaua
uoiaipBJj Bjsa u^ 'BjsijBuoiaBu ojubj oj jod X 'jBnpiAipui a JBijnaad
ojjas X pBpijBu^oiao ns Bjnjjna bj b Bp aj anb bj 'jBjuaiuijuas buijoj
ua Baoda Bjjsanu ap oipaui ajquioq ja 9aia anb upiaipsjj Bjsa s^
?SBadojna sapBpijBuoiaBU SBAanu sbj ap upiOBaijdxa bj ijjb asopuBasnq
'jbjoui X jBiaos jas ap buijoj jBijnaad ns odiuaij ouisiui jb asjipunq
X Jijns BiaajBd apuop ap 'jBAaipaiu ja ajuauíjBiaadsa 'opBSBd asa
ap ojuaiuiiaouoa ja Jod sajajuí ouiixbui un ojjadsap as XIX [^T8 I3
ajUBjnp oiuoa opiqes s^ 'opsssd ns ua apunq as anb jBjnjjna-oaiJOjsiq

�El sentimiento de la unidad de las grandes familias raciales (Panslavismo, pan-germanismo) traía aparejado el sentimiento de las rei
vindicaciones territoriales, que encontrarán en las clases medias siem
pre apoyo, muchas veces sentido como una necesidad económica,
aunque nunca confesado (62).
En todos lados prima un profundo sentimiento de orgullo nacio
nal que trae como corolario un interés por la tradición y también por
la finalidad histórica de la nación. "Francia —dirá Ferry— no quiere
solamente ser una nación libre, sino también una nación grande" (63).
Ideal que impulsa a la formación de los grandes imperios, considera
dos necesarios para el prestigio de una pretendida gran potencia, tanto
como una necesidad para el progreso universal, ya que el imperialismo
significaba llevar a aquellos pueblos coloniales esa civilización, que
la burguesía consideraba superior, y tras la cual marcha también su
superior organización económica, que también considera justo dársela
como forma de progreso civilizador (64). Pues no vacila la pequeña
burguesía en especular con sus propios sentimientos cuando así le
convenga; y que en última instancia son la razón verdadera, de sus
impulsos colonizadores (65) ; baste recordar la exportación de opio a
China para convencerse cómo entendía a veces, su idea de la civiliza
ción de los países que considera países atrasados. Porque si bien la
burguesía media tiene un enorme orgullo patriótico por la cultura de
su país, como es materialista, la sentirá mayor cuando la vea expre
sada en una producción técnica industrial, ya que ésta, al mismo
tiempo que satisface su orgullo patrio, también satisface sus intereses
económicos, cosa que jamás pondrá en el olvido (66).
Defender todos estos bienes, que en su conjunto forman la gran
deza nacional es un deber obligado que la burguesía sostendrá como
hecho moral inherente a todos los ciudadanos.
Sus sentimientos nacionalistas culminan en la idea de la dignidad
nacional; dignidad que es necesario valorizar y preservar aun a costa,
si fuere necesario, de una guerra, pretexto tras el cual se justifica su
bélica violencia, solución final a sus históricos problemas de fronte
ras, tras la cual se encierran todas sus aspiraciones de unidad de raza,
y también de conveniencias económicas, contenidas en la idea y sen
timiento de la grandeza y finalidad histórico-nacional. Baste el re
cuerdo del crimen de Sarajevo —como ejemplo— y la dignidad herida
del Imperio Austro-Húngaro, chispa del incendio de la conflagración
del "14", pero tras la cual en última instancia el fervor nacionalista,
buscó la solución definitiva de sus problemas imperiales y económicosociales. Por ello la pequeña burguesía simpatizará y apoyará al ejér-

(62)Barres, Al servicio de Alemania, o./c. Cap. VII, pág. 146.
(63)Croce, o./c, (citado por...) Cap. IX, pág. 308.
(64)Ferry, o./c, T. V, pág. 304. Galsworthy, Litigio, o./c, primera parte. Cap. X,
págs. 108/9. Zoi.a (E.), Dinero, o./c. Cap. II, pág. 34. Gutiérrez Gamero, o./c. T. I,
cap. VI, pág. 121.
(65)Barres (M.), Los Desarraigados, o./c. Cap. IX, pág. 237.
(66)France (A.), "Historia Contemporánea", o./c. Bergeret en París. Cap. XIX,
págs. 709/10.
— 182 —

�— 881 —
•0^ -SBd 'AI 'I dBD 'I "I 'Vo 'PW^OJd 1 'sot-iyo zanaj(69)
*8Bd 'HAX "dBD '/' '0SUDM 8}^d J3 '(#g) s^aiv^) zauaj "s^ól'saJiy
-p^ -¿¿ -3ed 'mA dO -aSpjjqjajsDj ap apjDojD j^ '(-^) aohvh(89)
•S62 Sed '¿ii -aBjBd 'IAXX dB^ Vo 'OH) a^^ads (¿9)
'opjoAip p BJiuoa Bis^jojd ns —oan[ soraaaaA ouioa—
Ojp Jod X SOpBJ^oBS SOZBJ BOIJIuSlS [BJOIU n8 U9
BTJJUIBJ B^
•(59) ZBd X oai^j ^p JBSn^ 'piaos-oaiijpd nitJídsa
jbjiiuib ns uoo Z9A ns b apaoouoo ub^ Á 'ojsn^ ns ap ubi BpBjapoui
Baiisauíop piA b{ B^p ua butuioq "(89) opBJB8 iSBa jB^n^ Á ouipuj
oijoiijjai ouioa opBjapisuoa BJtas apuop ua 'BjaaiBjáuj ua ajjnao pi
ÍJBÍácnj [ap oiuauíiiuas [Bapi un ua asopuBuiquioa Á píaos B[Bosa b[ ap
oaiuap opuaipuaasB baba anb Bpipam b ojaAas sbui á sbui bjbi[ as anb
'jbi[iuibj pBpmáip B[ ap oiuaiiuiíuas aiaanj un SB[p ua X^q 'puotaBu
pBpiu^ip B[ ap oiuaiuipuas p sBipaux sasBp sb^ ua aisixa ouioa isy
'opBis^ p Á BijxuiBj B[ aaiua sbuijoj ap pBppuapi Bisa ouB[d
ap BZBqaaa aa3M3dS 'a as ouio^ '(¿9) (H33M3dS) ttuoiaBiaaadB ^jand
Bun ua anb sbui Bsusasap ou 'sop^uaaqoá Á sajuBuaaqo^ ap B[ á sofiq
b sajpBd so[ ap uopspj B[ aajua jijqnasap apuaiadd as anb Bi^opuB
b^,, 'jo^bui opBis^ un ap oaiuap opBis^ opasnuim un 'sBaqB[Bd sbj;o
ua 'opBis^ pp p oaiiuapi opiqaouoa o opBjapisuoa sa oiuaiuiBuoia
-unj ns Á ouisiub^jo ns anb ouis '¡bioos uoiaBziuB^jo B[ ap omoim oji
-uaa [a bijiuibj b[ sa o^os ou ojo^ 'uoiaBziuBáao ap buijoj Bpasnuiiu A
BIU31UI Bun ap Biiuijux upiOBaqdiqnuí B[ ap pioi op^ipsaj p anb ssoa
bjio sa ou pna o¡ 'p^paiaos bj ap buisiui asBq bj sa bijiuibj bj anb ap
Bapi bj 'Baoda B[ ap Bjsanáanq suanbad bj ua oiuaiuiiauaAuoa s^

vn^v^ vi aa oxMaimxMas aa
A
•sapiaua^ sns
X sajBiqíiu sBiao[á sns uoa o^jBfaisaj X opaaBq ap Baunu a^piAjo ap
Bq ou 'sbisiijb o sajBniaajaiui 'sBaijjiuap sapBp^qapa sns b oiuaiunu
-oui un jbiuba3[ Bppp 4Bsan!ojnq asBja aiuBuiuiop bj is 'oiubi u^
"soisia sauxj X SBiauanaasuoa sb[ uoa
'sapuopBU sasaaaiui a pBpiuStp ns b Bsuajap ap ojuauinajsui oiuoa uaiq
-uiBi BJiAjas o^p opoi anb sa oiaaia íBJjaiBjáuj ua biojj bj ap X biubtu
-ajy ua oipjafa pp 'bioubj^ ua ajJBdBuog un ap oi^psaad p 'aiJBd
ua uBai[dxa X '0¿8l aP sandsap une uaiiuuad anb 'sajtBiqíui sbijojS
SBipaiaad ap sopaanaaj X 'sBaniuaA^ ap sauoiassuas —mijjdsa opBz
-i^Biuapas bX ns b uoiaaipBdiuoa aod— jbuos aa^q aj aiuaiuBiaaaas anb
ojiqnf 'ojtqnf ap Binp ns oj^aA jb ubu3[[ anb sajijsap soj ap oiixa ja
osa jod '[9 B 9iuaaj oíadsaa X ojjnSao ns ojp jo^ 'osoda^ X pBpqinb
-ubji ap uoxaBJidsB bjbo ns ap Bsuajap bj Baijiu^is ja anb opuoq oj
ua aiuais anbaod 'Bzinb 'opoi ajqos X 'BzapuBj^ ns ap aia^d ua oiuaui
-njisui '[buoiobu jas ns ap 'oiubi oj aod 'josuajap ua X Bjp ap ojoqiujs
un ua oinsiin o[ aod aijaiAuoa o\ X BiJiBd bj bjiuoo sbzbu3uib sbj b
aiuaaj pBpqinbuBJi 9p oiuaiuiiiuas ja Bp aj X saijiuSis aj ja sand '

�Al casarse —primer acto de la organización de la familia— el
pequeño burgués —hombre o mujer— lo hará con todas las precau
ciones que su sentido práctico le dicta, averiguándose —aun en los
casamientos por amor— la dote o posición económica del futuro es
poso o esposa (70). Y jamás lo hará, o intentará hacerlo, con alguien
de clase social inferior, pero no tendrá inconveniente en olvidar esta
diferencia social, si esta o aquella persona con quien lo hiciera está
bien situada económicamente (71). Pues sólo así, por interés, podrá
lograr aquellos bienes que en el matrimonio, como en todos los aspec
tos de su pensamiento social, quiere, es decir, confort, lujos, viajes, etc.
Pero si el hombre de las clases medias se casa por interés eco
nómico y social, hay sin embargo en ellos un factor psicológico-sentimental, que al matrimonio también los empujan: el deseo de sucesión
y el temor a la soledad (72) ; y el sentimiento atávico de perpetua
ción de la raza, más o menos consciente (73), y perfectamente cons
ciente en la idea de la perpetuación del apellido y la familia, más y
más sentido a medida que este nombre tiene mayor significación
social (74).
Sinceramente amante de sus hijos, quiere en ellos un continua
dor de su tradición de trabajo; pero también un sostén, un consuelo,
un compañero de vejez (75), y siempre contradictorio, muchas veces
terminará casándolos para quitárselos de encima (76), tanto como
para continuar las tradiciones de trabajo y desarrollo social de la fami
lia. En su sentimiento de perpetuación de la raza y en el anhelo de
hijos, positivista, niega en su lógica positivista y práctica, este dere
cho a aquellos que no pueden o no estén en óptimas condiciones eco
nómicas para ello (77) y por lo mismo veremos el decrecimiento de
la natalidad, pues, por lo mismo tienden las burguesías medias hacia
la formación de familias de hijos poco numerosos (78). Porque la
pequeña burguesía de nuestro período tiene un profundo sentimiento
del deber para con sus hijos, y quiere engrandecerse con el engran
decimiento de ellos, y para ello necesita de todo su poder —o posi
bilidades— económicas. Este sentimiento y deseo de engrandecimiento

(70)Shaw (G. B.), Hombre y Superhombre. Aet. III, pág. 238 y ss. Obras com
pletas, cit. Zola (E.), Dinero o./c. Cap. XI, pág. 193. France (A.), El crimen de un
académico, o./c. Cap. VII, págs. 161/2.
(71)Chejov (A. P.), La gaviota, o./c. Act. I, pág. 128. Zola (E.), Dinero, o./c.
Cap. XI, pág. 193.
(72)Hardy (T.), o./c. Cap. XLII, pág. 429. Galsworthy, Litigio, o./c, parte tercera.
Cap. IV, págs. 311, 329. Pérez Galdós (B.), Fortunata y Jacinta. T. I, cap. VI, I, pág. 116.
Ed. Losada. B. Aires, 1942.
(73)Spencer (H.), o./c. Apéndice C, pág. 368 y* ss. Shaw (G. B.), Hombre y
Superhombre, o./c. Act. II, pág. 188. Ibsen (E.), Un enemigo del pueblo. Act. II,
págs. 112/13.
(74)Galsworthy, Litigio, o./c, parte tercera. Cap. VIL Gutiérrez Gamero (E.),
o./c Cap. IV, pág. 95.
(75)Shaw (G. B.), La profesión de la Sra. Warren, Act. IV, pág. 311, ed. cit.
Galsworthy, Litigio, o./c, parte tercera. Cap. IV, pág. 311. Pérez Galdós (B.), Lo
Prohibido, o./c. T. II, Cap. I, II, pág. 20. Ficueroa (A. de), o./c. Cap. XII, pág. 92 y ss.
(76)Pérez Galdós (B.), Lo prohibido, o./c. T. I, I, cap. I, pág. 10. Ficueroa
(A. de) o./c, cap. XII, pág. 96 y ss.
(77)Mirbeau (O.), Memorias de una doncella, o./c, cap. XV, pág. 260.
(78)Macaulay Trevelyan, o./c, cap. XVIII, pág. 582.
— 184 —

�— S81 —
'6^61 'ssuiy H 'Bu^doS T3 *S8 "3Bd 'A dB3
•vuJBqvj^ vj '('3) vioz "881 "^ed 'jj "dBg "o/^o 'aaddog *62 '^^d 'o^o^ojd '"o/*o '/on8isap
oiuüwujD^^ '(-g -g) mvh -^g -3ed ¡ jjy *a/-o 'sDaaunm ap sg 'Cg) N3saj (8)
"12 "3?d 'I "dBD 'Vo '(3P s?nbjBIM) svisai^iaolVA 0C/62I -s3Bd 'TI 'TI (*8)
•09 -^ed 'pj '-PI (8)
"2/l* -s3Bd 'oSojojd '#a/-o 'jvnSis^p otuowtjjvj^ '(-g *g) MVHg *I*6I 'sa-ny '3 TBJl8nV
T3 "/Z* "s3Bd 'HA "dBl) T "X 'pvpa^oiu X zauiu ap sopjanaa^ 'ONnwVNfl (^8)
•Buadog -pg -¿ -8Bd 'm
•jay *sDDaun^ Bp vso^ 'Cg) N3saj g^ -3Bd 'j 'd^g -a/-o '(aP sanbjBj^) sviS333i3aiv^
•lia -sBiaiduioa sBjqo 0 "8?d Ti ''•"•V '*as P /afl7 'Cg "O) MVHg (8)
T8S '3Bd T 'X "Vo 'sosun^siQ 'Aaaag (08)
•Q09 '3Bd TlAX 'dBJ l"3/'
B[ souaui ^ jbj 'saja^puoosa u^ uBuadin^ as anb BpiA B[ ap
sosa [bih aaaouoa b uBJBzuauíoa 'bu3jbSoi{ uoiaipBJj v\ jin^as apuaja^d
as soj^a ua anb ap aBsad b á '^bjoui á pniaapjuí uoiobuijoj ns a^nuii
-uoa ap ubij 'zijjniíisui bj ap o puaaiBiu B[ajnj bj ap sopBjaqx^ zaA ns
b 'JHV (S8) a8BP ^idoad ns b aiuajj píaos uoiaBiauajajip ap buijoj
B^amijd Á 'píaos Bpasa B[ na japuaaSB sopaa^q Bjsd ojdb jauíiad
ísbjbjoojsijb Á soaij sasan^jnq ap sofiq so^ uoa pBpiinijuí ua Á puoia
-uaAuoa uoiaBanpa ns uanuuuoa apuop ua soSBd soi^apa sojpnbB b
uBJBiAua so[ 'sajo^Bj^ 'saaaqap sns ua aapBiu B^ b aiuB^dns ojjBd ua anb
zijjnjpsui Bun Bjpuod a^ ajiuuad of as Baiuiouoaa uoiaipuoa ns ig
'(•^8) ^ijouiaiu ap
japuaads BJBq soy as oyya aod Á 'jijiibjui yeaoiu uoiaBanpa Baaiuijd
B[ uBJBSBq uoi^iyaj By ap soidiauíjd soy ajqos sand 'o^oy^aaQ yap
sojuaiuiBpuBiu Qy soy ap ysjoin oiuaiiuiaouoa ya UB^suasua ay oiquiBa
U3 (88) J^;)Bll jaqap un ouioa uBjapisuoa anb bsoo 'yBjoiu Bzu^uasua
BJauíi^d Bisa opiua^uoa ns aod aoBuauíB anb Bjnjaay spoi ap ubi
-jBdB ay Á uaqiqoad ay oiusiiu oy jo^ -sayiiuBjui saiuaiu SBy BjBd soand
-iui Baapisuoa anb soiuaiuiiaouoa soyyanbs uoa o^aBiuoa ya ua^iAa ay
anb 'Bzaand ns ap saaopBAaasaad soidaauoa Á sbuijoj ap aaqiuipan Bun
aopapaays ns b UBaafaj ojsa JBaSoy bjb^ '(^8) ^zayBJn^Bu By Á ^piA By
ap soiaaisiux soy ap sp^u aaqus uaqap ou soyya anb Biauaaaa o Bapi By
ua sopufaoj souBua X soiusiyBuoiauaAuoa ap aiaas Bun ap assq By aaqos
ayqísod oy ua BJBziyBaa X aaainb By 'ouiu yap yBjoiu upiaBiuaoj b^
'(T8) í?íu I9P P-injyna
X yBiaos uoiaBanpa Bjamiad By JByi^iA X a^inS ap uaqap ya a^aau 'opoi
aaqos 'aapBiu By b 'ByaBziyBaa usaaiiiuiaad anb SBaiiuouoaa sapspiyiqísod
SBy usaua Bipuodsaaaoa aaped y^ ig 'BaijBaaojsiaB uoiaipsaj By ap By
BÍayyaa zaA ns b anb 'Bjsan^anq ubu^ By ap sofiq soy uaqiaau anb By b
BÍauBd o BpiaauBd sbiu oy ByuaaBq Basap 'y^iaos oy ua anb upiaBanp^
'(08) oipnjsa ap sapBpiyiqísod sns sayBiaos saXay aod a^iyioBj say as
anb o (6¿) ssyya Baed BuoqB Bjs^q opBauaa oíoa opis u^q 'paojxQ X
aSpiaquiB^ ap SBy oiuoa anb 'sapBpisaaAiun s^y ua Bpsaiua By Bjiiuaad
say as anb ssyya Basd Biaodiui anb oy uaiq uaq^s 'aiuaiuysiaos aapuaase
uaaainb anb s^ipaiu as^ya ssy anb sa X 'BiaBiysaaAiun X Bia^punaas
'aByoasa BzuBuasua By ap oiuaiiuiAyoAuasap yB oXodB X saaaiui ns jq^
ap X 'yBiaos oyyoaassap ap sapBptyiqisod sns BUBd oiuBsaaau sbiu oinoa
aiuais zaA Bp^a anb oqaaq 'Buaua^a X uoiaBanpa ayopu^p 'oyaBziyBaa
i o BUBziysaa oy sofíiy sns ap saABai b opByyoaaBsap UBiytuiBj

�afirmación que de su niñez hace Bernard Shaw, y que confirma tam
bién Unamuno. "En cambio (en el colegio) me enseñaron a mentir
y a someterme a todas las tiranías: me contaron historias sucias, me
acostumbraron a considerar el amor y la maternidad como juegos
obscenos, me enseñaron la desesperación, la hipocresía, la irritación,
la cobardía y todas las tretas picaras con las que un cobarde mete
miedo a otro cobarde" (86).
Sin embargo desde fines del siglo XIX y principios del XX, el
sentimiento de la educación y la enseñanza escolar parecen hacerse
más liberales, sobre todo en Francia e Inglaterra, al liberarse de la
tradición religiosa que predomina hasta ahora en ella (87).
Anhelosa del engrandecimiento de sus hijos, quiere ante todo que
su formación cultural se convierta en instrumento positivo de las po
sibilidades de progreso económico y social (88). Esto es que lleguen
a tener una carrera, en especial aquellas que les abran mayor por
venir; educación y porvenir que son, a su parecer, término de dife
renciación social sobre su propio ambiente y medio social. Por ello
sobre todo su predilección por la carrera de Derecho, preferencia
explicable por las posibilidades que de ella parecían derivar, especial
mente en el campo de la política, a más del carácter que parecía tener
en la época como carrera de ostentación (89). Sin embargo el hecho
esencial es que los hijos dejen de ser lo que fue el padre, ascen
diendo en la escala social (90).
Hemos visto hasta aquí cómo entendía la educación de los hijos
y los anhelos que a ello lo mueve; veamos ahora la situación y el
fin de la educación femenina. Parecía clara y cosa admitida por la
generalidad, la situación de inferioridad social y mismo mental de
la mujer frente a su sexo opuesto; de ello deriva la negación de sus
posibilidades y por lo tanto de sus derechos (91), situación más y
más inflexible a medida que descendía en la escala social (92).
Pero su situación se creaba también desde la peculiar idea de su
feminidad original y su finalidad dentro de la sociedad, especialmente
de la concepción de la organización de la familia; pues es aquí en
donde entiende el individuo de las clases medias que está la función
específica de la mujer, y por lo tanto dentro de la sociedad. Dentro
(86)Shaw (G. B.), Matrimonio desigual, prólogo, pág. 34. Unamuno, Recuerdos
de niñez y mocedad, o./c. Cap. X. pág. 56.
(87)Ferry, Discursos, o./c. T. III, pág. 55; id., T. II, pág. 44; id., pág. 238 y ss.
Galsworthy, Litigio, o./c. (Interludio, Despertar), pág. 389. Macaulay Trevelyan, o./c.
Cap. XVIIIr pág. 587.
(88)Strimberc, Fermentation, o./c. Cap. II, pág. 252. Dubois, L'éducation de soi
meme, o./c. (Moderation) pág. 176. Galsworthy, El Propietario, o./c, parte primera.
Cap. I, pág. 49; id., parte tercera, cap. I, pág. 349.
(89)Valdeiclesias (Marqués de), o./c. Cap. II, pág. 75. Pérez Galdós (B.), Miau.
I, pág. 572. Obras completas. Aguilar. T. V., 1942. Barres (M.), Al servicio de Alemania,
o./c. Cap. VII, pág. 146.
(90)Barres, Los desarraigados, o./c. Cap. II, pág. 58. Galsworthy, Litigio, o./c,
parte tercera. Cap. IV, pág. 311.
(91)Pérez Galdós (B.), Fortunata y Jacinta o./c. T. I, cap. X, pág. 289. Gutiérrez
Gamero (E.), o./c. T. III. Clío en pantuflas. Cap. X, págs. 315/6.
(92)Ferry, Discursos, o./c. T. I, págs. 301/2. Dostoyevski, Los hermanos Karamazoff, o./c. Cap. III, pág. 1033, Id., Notas de invierno, etc., o./c. Cap. V, págs. 1096 y ss.
Shaw (G. B.), La Profesión de la Sra. Warren, o./c. III, págs. 262/3.
— 186 —

�— ¿81 —
*¿8l "3Bd 'XX "dBD "V0 ^ohvh (86)
TZI "3Bd 'IAX -dBD *D/' '(3P 'V) voaan^ij "8/¿8I *3Bd 'XX "dBD '/' 'aohvh ooix^j^
"3 'D aP opuo^ 'P3 '91 '^ed l\i -dB3 -oso^o asvp vj ap vpoa^ 'Naiaa^ (¿6)
'fi "3?d 'II "dB3 'BJ^^jai ajJBd '*d/-o 'opvjaidoud j^ 'AHxaoMsiv^) "981 "8Bd 'xx 'dBD '^/'o
'aohvh -^8 8Bd 'ni 'XX dBD 'II "X optqiqoid oj '(g) s^aavf) zaaag (96)
'ZZI '3?d 'I '9-iqtuoi¡jadng X auqtuoj^ -stjaiduioa SBjqo "o/'o '(*g •^)
MVHg '691 *2Bd '8B)3[dmo3 SBjqQ -a/-o 'jvn^tsap oiuowijjvj^ '(-g *q) MVHg (9^)
"66Z "3?d 'IX "dB:) '3JJBd Bpnn^as '-d/-o 'oi^Djajdo^^ ^^
'AHxaoMSiV^ *^2I *3Bd '1 -SBjs^duioo SBjqQ -o/-o 'ajqtuoquadng X ajqtuofj '(-g *^) MVHg
•g¿ -2Bd 'ni -jay '-pj í^g -3Bd '1 -joy *o/-o 'svoaunw ap vs.vj 'Ca) *J3sai (^6)
*9SI *8Bd '11 -joy 'lio '8Bj^jdraoD
SBjqo 'uopvupsDj -(-g -^) MVHg -ss ií 91^ -3Bd 'xx "dBD 'Vo 'CH) a^Na^S (6)
' (86) uoiaeniis aiuapaao^j ns BaA ^s anb BdBd 'epn^B aod anb sbui
S^39A SBi^nin 'BjuaiAais Bun JBjBjjuoa ap Bi^ '9pand ig '(¿6) JB^on \a
aau^lUBaí BJBd Baanj afBqBjj anb oaops^p un onio^ Bj^pisuoo Á JB^iuiBj
BpiA V\ 9U0dlUI 9[ 9nb 8B^ UB9S OU 8nb S9UOlOBI^qO 8BJJO B 9nbip
-9p 3s 9nb BJJ9nb ou OS9 aod X 'aBqiuiBj pBpij^dsojd B[ 9p o^oquijs
[9 B9S 9nb B[^ 9p 9pu9}9dd 98 u9iquiBj 4sou9aBiíoq S9J9q9p so^os sns
SOJU91UIT9OUO9 8OIS9 UOS O^^ *S9J9q9p SnS 9p BUip BpBJ9pi8UOD BSOds9
Bun U9 9SJI1J9AUO9 U9iuuaod 9| bioubisui Buií^n U9 9nb so| stqp uos
'S9nd '8O9lJS9UIOp SO1U9IUII9OUOD SOpBU9SU9 UOS 9^ OpOl 9dqOS OJ9^
•UOIDOBJISip BJ9UI OUIO9 9nb 4OpipU91U9 H9iq ^9 U9 9nb BJS9 OJBp
'o[^9 b u^nbip^p 98 SBfiq sns 9nb b Bjpuodo 98 ou 9nb S9 'oibj p
JBSBd O^O3 BJBd 8BU9nq 489pi9IJJ9dn8 8BUIJOJ 'OS9jSojd 9p S9^B9J OU
SBUIJOJ SBpBJ9piSUO0 B^p JO¿ UOS '*9J9 'BJnjUld V^ 'BOIStlUI B| 9nb OUI8IUI
o^ jod ojod íSB^p b BJB9ipop 98 —o9n[ soui9J9A ouioo— sofiq sns
9p ounjB 9nb b uoiobS9u ns o^p jod 'njiJjdsg pp sbuijoj s^\ uBiqBO
OU pn9 B| 9p OJIU9p ''919 'BIJISnpul B^ X BpU9p B^ 9p SOUI9qBS OUIO9
opxpu9;u9 osojáoad 'ouBuinq os^a^ojd pp oaijob joiobj p 89 oJ9raijd
p I8BJIU9IUI ípBp9poS B^ U9 J9Í"nUI B^ X 9jquioq pp 89UOlDUnj SBATJ
-09dS9J 8B[ U9 JBSU9d B SOUI9ApA IS 'OOlSo^ OJ9¿ OSOIjnO Oq99JJ
' (9^) UOT9B9
-np9 BU9nq ns 9p bjou ouioo opBj^pisuoD S9 o^p :sbxu íuppBju^jso
O[p 9p BJBq 9S X '-9J9 'ofnqip 'oUBTd 'S99UBJJ BJBU9SU9 9^ 9S í BOI^OBjd
sougui X BqduiB sbui '^pBuipj X pJ9qi^ sbui uppBonp^ Bun sojD9dsB
SOlJ9p U9 J9U9I J9fnui B[ B OptJIUIJ9d BJ9S 9^ '9JU9UIBSOIJnD OJ9^
"(56) JBp-l^nS 9p SBpiIX9 9jdui9IS UOS 9[
JBJ9dlU9JB O JBpiAp S999A B BJjpod 9nb S9JqiuniSO9 8B^ í BpiA ns Bpoj
op o^jb^ o^ b sBpBp^A 9iu9uqBJoni uos 9j 'ouiu p uoqiqoíd 98 9nb
SBJnj99[ 8B^ ípBpiUlUI9J 9p UOpipuOO ns Jod S9JU9UBUIJ9d OIJBJJUO9
p Jod UBJ9S SB^p OJ9¿ 'SBUIJOU 9p X S9pUOpU9AUO9 SB9pi 9p S9II9S
SBUisim sb^ jod Bpi^iJip 89 Z9uiu ns uojba p U9 ouio^ 'u^puodsgjj
-O9 9^ onb uopBonpg 9p sbuiioj sb^S9 uos sopno 4S9nd 'souiB9^y
•uopBonp9 ns oqiouoo 9S 9nb JBoq pp BpiA bjs9 9p uopunj U9
's^nd 'sg *(t6) TBíDOS ^ JBTlíUIBJ O^dui9f9 ouioo bajis 9nb 'uoido^jjoo
X BZUB^dui9J 'pniJIA 9p B9S SBI9U9IJBdB SB^ U9 SOU9UI p 9nb 'pJOUI
BptA 9p BJ^9J BUn 9SJ9UOduiI BJBIU9IBdB X BJIIX9 9^ O\[9 JO^
"(86) soqo9J9p sns Bp 9[ 9nb B[
uoiquiB} so 9nb 'jBSoq pp BpiA B| uBSuodtuí 9^ 9nb so^ uos soioqop
SnS X ppU9S9 OIU9UI9p Un OUIO9 BpBJ9piSUO9 89 JBI[ItUBJ BpiA B{ 9p

�Si los padres aspiran a elevar la categoría social de sus hijos y
lo consideran como un deber que es considerado esencial, determi
nado por ciertas normas de vida y de moral, hasta fines del siglo
XIX afirman la subordinación del hijo —si no a los caprichos pater
nos— al menos a cierta forma de obediencia o subordinación en cuan
to a la elección de su porvenir, es decir, carrera, matrimonio, etc. (99).
Las relaciones entre padres e hijos están determinadas por cierto có
digo de reglas que será en su forma más y más estricto en tanto que
ascendamos en la escala social, pero que en las clases medias, a veces
pomo fruto de diferentes educaciones recibidas, traerán el choque como
consecuencia de las distintas modalidades mentales, como consecuen
cia directa de formas de vida diferentes, a su vez consecuencia directa
de este ascenso social, que impone maneras de vida diferentes a estos
hijos de las clases medias enriquecidas, abandonando todo lo que la
tradición y las costumbres imponen (100). Choque que por ello es
tanto más grave, pues apartarse de la tradición familiar significa sobre
todo el abandono de esos ideales motores de la vida familiar que
hemos de ver, es decir de la idea del trabajo, ahorro; del sentimiento
del progreso, o del deber; para realizar los ideales de vida de la gran
burguesía (100 bis).
Así llegamos de nuevo a lo que hemos visto como la primera
gran contradicción de las clases medias, anhelos de ascenso de clase,
que significan finalmente abandono de todos los ideales que la deter
minan como clase.

VI
EL SENTIMIENTO DE ASCENSO DE CLASE
Oscilando entre el proletariado del cual suele salir y la rica bur
guesía a la que aspira llegar, el temor a la pobreza de los primeros
y las posibilidades que a los segundos les da su riqueza, son las mo
tivaciones primeras del claro y determinado anhelo, de la pequeña
burguesía, de ascenso de clase, es decir, de lograr las posibilidades
que parecía dar el dinero: comodidades, placeres, viajes, etc.; en una
palabra: grandezas. Pues el logro de estos bienes, parecía significar
de hecho una nueva y superior po^ición social, radicada en la posi
bilidad de realizar las formas de vida de la gran burguesía, por cuyas
riquezas (o exactamente: por la riqueza) han de tener un senti-

(99)Unamlno, Mi religión y otros ensayos. ^Tres generaciones, pág. 81 y ss. EtI.
Austral.) Ibsen (E.), Juan Gabriel, o./c. III, pág. 116 y ss.
(100)Unamlno, Mí religión y otros ensayos, o./c. (Tres generaciones, pág. 81 y ss.
Ed. Austral.) Galsworthy, El propietario, parte segunda, cap. VII, págs. 245/6.
(100 bis). Unamlno, Mi religión y otros ensayos (Tres generaciones, pág. 81 y ss.
Galsworthy, El propietario, parte segunda, cap. VII, págs. 24516.
— 188 —

�— 681 —
•BDimouoaa uuoisiq jainbjima ^sea a *i¿ "8Bd l\\ *dB[) 'a/'o 'ouauiQ '(*3) vioz (SOI)
'lia 'sB]3[duioa BBJqQ lfg '
'II '*aV '^o1""1! 'AOf3H^ "^/lSfI "88Bd 'ai -dB^ 'a/-o 'uopognt 7^ 'ihsahaoisoq
'IX -dBD "^/'o 'oj3uj(j '('3) V1O2 "S09 '35d 'IX 'dBD "a/' 'nt&gt;lfi[ '('8) soaivf) zauaj
•lia 'BBia^duioa BBaqQ '¿gg -8ed 'jjj -iay -svuoiuuat{ sa^i 07 '('j -y) AoraH[) (01)
'162 '3?d 'X 'dBa 'alJBd punSas
••a/*o 'oiuvjatdojd 73 'AHxaoMsav^) *go¿I "S^d 'nAX 'III *10V 'a/' '^svo 07 ap vooj vj
'Cfl) S9aivf) zaaa^ '987 '2Bd '-a/'o 'pnStsap oiuoiuiuiv^^ '(-g 'O) mvhs (^Ol)
•0¿I '8Bd 'IIAX 'III *V 'D/' 'DSD:) D7 aP D3O2 D7 '(a) S9&lt;nvf) zaHaj
"S^ól 'aBnn8y *p3 '^g^l '8Bd 'a "dB^ 'jj -^ '8Bia[duioa SBJqo 'jopvSnf 73 'imsa3A0asoq
"¿0 "3?d 'AI *'•¥ 'Vo &lt;uaJJ0/ll •"•'S BZ aP ^oysa^rt wj '(-g -^) mvh (101)

9p sd^Bdpi sns ap epua^oxa bj jboijiuSis aaajtBd |Bna O[ uoa 'uoidbj
-uajso aoBij anb pp ^ BJB^nraisip ou anb o^^^ao 'a^uauípioos Á ajuaui
-BOiraouoDa osoaapod sbui z^a BpBO asjpuas ap o^n^ao 'sBun^Joj sbsoC
jbiuba3[ ap pBpiaBdBa Bjsa ua opianpBJ^ Á opBuiuuajap o^nSao
jo ns ap Baauíijd uoisaadxa b[ ^oaiuipuoaa jas?i ajsa sa ^
"(SOI) ^BZ
b uaiquiBj BJídsB B{^a anb 'í4xpuaAiA snpoui^ p Bzipaj as apnop
sa i[p anbaod uaiquiBj oaa^ qBiijsnpui ua BpauáB ap oaiuipuoaa
afa pp opBpBJ) p sa XIX l^í8 PP ppuasa oqaaq p sand 'bijej^b
Biuiouoaa b^ ua ou Á sapBpijiqísod sns Baoip UBJBjsa apuop ua iqB sa
'ojpjJBsap a^janj ubj opBp sq BjsanSanq b[ anb b^ b píxisnpui-oaiuaai
uotanpAax B^ ap Bpuanaasuoa ouioa sand 'sapiJjsnpui o sapiaxauíoa
sapspnp sapuexá sb^ b odui^a pp SBpaaBq apBis^q ap Bq sand 'sofaj
ub^ XB^a^[ b UBJB^qqo a[ ou sauopBx^iuiui SBjsa pxauaá o^ jo^
o[ anb oxo pnbB ap ouaj[ soub so^ ap oqBa p xaApA
b opusa^iuia Bzipax o\ saaaA SBqanm anb oxxoqB Á of
rao^ ^ 8uuo^ o p^qasjo^ ap ucuBq oidoxd [a xips b auaiA
sauopsjaua^ sps o oauía ap BjpnA b á 'o^ns p a^sa Á ofiq ns b ajiui
-suBJi o^ as A a^qBxapisuoa p^dBa un ap xopaasod vA sa ttjaiBA,, un
ap ojaiu p 'soub Biuasas o Biuanauía ap oq^a p opoui a^sa aQ • • soip
-nf ouioa oxauíp UBidoaB sopoj X 'soABpsa ouioa uBfBqBjj sopo^,, *aja
'osnx pp 'rxsAaAOASOQ op xssad b 'X 'sa^^ui pp 'opa pp njixídsa ofax
-Bd pp o^duiafa anb sbui sa ou anb X 'ouBuuaS pp oxioqB ap nipjdsa
pp JBjqBq p '(iuopv8nf^ p ua rasA3iOXSOQ ^p afBuosxad un Buuip o[
oiuoa pj 'oasap opspquB ns jBJ^o^ x^inuad ap Bq a^ anb O^ uij p sa
sauopBxaua^ xod opBzqBax anb 'oxxoqB pp opijuas ajxanj un 'ofBq
-bji ap pBppBdBa ns b ojunf Bjpuaj o^p bxb^ •oaiiuouooa xapod pp
Bpanbsnq B[ ap b^ —oidpuixd ua— Bas ou anb epiA ap pBpqiqísod
bjjo Bpoi opuBqaasap 'ofBqBxi opnx p ua asxBotjiJoes ua jb^ioba ap
Bq ou o^p bxbj -sapBpqtqísod sns ap —uou Bnb auis— oaiuiouoaa
o^pjjBsap a^isod ns ap assq B[ axqos Bzq^aj o[ X Bjuana Bisan^^
-xnq Bf osuaasB ap papi aisa xBzipax bjb^ '(gOl) Jofaiu BpiA Bun ap
opquB p ua X sapBpqxqísod ap ^jpj ns ua BSBq as anb oiuairaijuag
*(60l) ^pos osaxáoxd ap sapapi
sns ua SBipaui sassp sbj xod sop^aipiuapi a soaiiuapi nos souiuuaj
soquiB anb oai3o[ X oxsp sa sand 'pBpaidoxd v\ opraaS ns xod uauax;
bj a^uauípnSí ouioa jsb *(XOI) osoi^ipx is^a uppBuixip ap ojuaira

�virtud, trabajo, voluntad e inteligencia, y sobre todo progreso; pues
el solo hecho de tener dinero es progreso en su pensamiento (106).
Orgullo y realización del dinero, por lo que significa como me
dio, pero también, al final, valorización del dinero por sí mismo, amor
casi místico.
Hasta aquí hemos esbozado los medios de ascenso económico; vea
mos ahora las motivaciones que a ello las mueven, a su vez; es decir:
el fin del poder económico.
Hemos visto en el capítulo segundo, que el fin del progreso es
lograr la felicidad humana, hemos visto aquí cómo este progreso está
basado en el desarrollo económico, el que a su vez desenvuelve apro
vechando el progreso técnico industrial, que la burguesía misma im
pulsa, desarrollando con ellos nuevas formas, objetos y comodidades
para el goce de la vida; pues bien: la conquista de estos "bienes o
valores", es el último y esencial "ratio" del proceso hacia la conquista
de la felicidad. Felicidad materialista, desespiritualizada, pero en úl
tima instancia la única que le permite su propia formación y tradición
histórica, la única, en una palabra, que desea en la realidad de su
vida y la única, al fin, que le da la conquista del dinero y que le
ha de significar el haber llegado a la meta soñada de su mutación
social: convertirse en gran burguesía aristocratizante o aristocratizada.
Pero si la pequeña burguesía sueña en entrar y fusionarse en el mundo
de la gran burguesía, ésta, a su vez, cerrada cada vez más en su
mundo, trata por todos los medios, por su parte, de cerrarle el cami
no, ya que la menosprecia. Menosprecio que a pesar de cierta —más
aparente que real— reciprocidad por parte de la pequeña burguesía,
no puede impedir que ésta, admire y respete a la gran burguesía, con
un sentimiento que no puede cubrir (107). Admiración y respeto que
la lleva hacia ella y nos explica la razón del por qué terminará por
abandonar sus propios ideales, para realizar más tarde o más tem
prano los ideales de vida de la gran burguesía; es decir: imposibilidad
de resistir el deslumbramiento de aquellas formas de vida, y así la
hallamos en la misma posición conocida entre la mariposa y la llama
que la atrae para quemarla. Y esto se nos explica por el sentimiento
de inferioridad social que en el fondo de su conciencia siente, a pesar
del sentimiento del valor de sus propios ideales, pero que carecen de
aquel brillo y tradición que aun decadentes parecían tener y conte
ner los ideales de la gran burguesía y la aristocracia. Pues tras aque
llos lujos, fiestas, placeres, modales, costumbres, etc., parecía ocul
tarse un misterioso tono de vida, que ella también pretende alcanzar,
aunque sea este tono de vida justamente lo que aparentemente des
precia. Pues es este tono y manera de realizar la vida, tanto como el
aprovechamiento de los bienes que el progreso daba, y no la propie
dad de ellos por sí misma por muy placentera que ella fuere, lo que
las clases medias pretenden lograr.
(106)Pérez Gaedós (B.), Lo prohibido, o./c. T. II, cap. XXI, II, págs. 94/5. Ibsen
(E.), Casa de muñecas, o./c. Act. I, pág. 8.
(107)Shaw (G. B.), Matrimonio desigual, o./c, pág. 168; id. 191/2.
— 190 —

�— 161 —
't-II "3?d 'X dBD "Vo
-^(ap sanbjBj^) svisai^iaaiv^ '6 '3Bd 'I "*^V '/' '*a1O UOM 'OH "O) ^vhs (III)
-afBuosjad onisim i ajqos '-ss X gij -2i?d '^ 'dB3 'j -j^ *a/'o
'C3) OHawvf) zaaaanri^) -^n *2Bd 'x 'ds^ *d/-o '(ap sanbjBj^) svisaaoiaaiv^ (011)
•jp 'SBiajdiuoa SBjqQ '^IS -3?d 'III '11I aP ouant j^ 'IMSA3AOXSOQ
•99I *2Bd '-a/*o 'panStsap onioiutjjvp\¡ '(-g -q) MVHg 'S/KI 's2Bd 'x "dB3 '^sopioouoa saaq
-luou uoa sopBJisn^ 'souoiuajad X soAUBJjsouiap so[dmafo ua opepunj opo) ^ 'sjJBg ua ou
oxad odmBj p ua jauíoa b asjijimpB apand sauainb b soganbB X xauíoa b ou X jezjoui[B
b jbiiaui apand as uainb b soganbB '--'Jauíoa apand as ou bseo BÁna ua soganbB ap
O[qsq as uaiqius^ ---uo[BS ¡b B[)Bjjua B^ —SBpBUiuuaiap uaiq SBiJUBjsunjjp ua isb una
X— a^uijad as O[os sauainb b soganbB X esaui bj b Jiqiaaa apand as'sauainb b soganby
•JBjiBq is X aauíoa apand as ou bsej BXna ua soganbs uBijsix^ 'o^uijuí [B uoaaipiAipqns as
anb 'SBiipBUBqax ua sozBpad so¡ X sozBpad ua ojuoad uaiq uoaaiuiAuoa as satJBd sapuBJ2
sop SBjsa j^ •••jiqraaa apand as ou anb sajuaá sb[ igB X 'Jiqioaa apand as anb saiua2 ^b\
inbs isa 01 ou anb 01 ojio jb X JB^náaj sa anb 01 opB^ un b :sajjed sop ua osxaAiun
[a uojaiptAiQ -osojqBs X osua^uí bjo oaiuioa ageiap ais^ 'SBuiap so[ b opuafojJB B[ja b
jbajoa Japod zaA IB) uBqeui2Buii 'Bpipxad pBpuB¡náaj Bj X uoiaaajJoa bj 'uoiágaj Bun ouioa
'uEqBJopB anb B[ ap 'Biauaisixa Bsa ap 'isb opioap Jod 'sopBZBqaax 'jBiaos ^api pp Bjanj
opoiu ojjaio ua opuaiAi^ 'SBpiaapaqo jas uaqap anb sboiuti 'snuBpumu saXai sbi ap ojadsaj
IB 'UOISIUinS B[ B UOIJJBJJUI BfaiA BUn OJOS UB) OUIS 'SBqaUBUI O SB)[BJ SnS OU 'BJB.l U3
jBqaa Bipod as anb sbi b BBuosjad sbi U03 BoiqBaBiduii uojbjisoui as 'píaos pBpiJBjnáajj;
Bidoad B[ opuopiAjo 'sopsqaipsap soganbB sopoj 'sB^qBip X sojqEip sajqod soganbB sopoj^
•EUBpunuí BpiA B[ ua upiaaajjoa b^ jas aqap anb 01 ajqos ouiiqn jod oji2 X oaod b oaod
oztjBJaua^ as uoiaBsjaAuoa bj 'sapEpipniaB saginuí ajqos SBpBiquiBa SBsouad X sapiAij)
sasBjj SBun2iB ap sandsaQ,, 'a/-o 'vjpouop vun ap sDuouio^j *(-o) íivaaaii\[ (601)
•8 '8Bd '^1 '1 -j^ -a/-o 'Ca) OHawvf) zaaHaixaf) '891 "^ed 'jonSisap oiuowiJjD^^ l(*g
•^) MVHg -ss X 91 -2Bd 'x "dB^ -vipauop vun ap svpowaj^ '('O) nvaaHij^[ (801)
o saijooo sosofn^ ua '(-aja 'o^Baaiuoj\[ 'uBijsBqag ub '
o jBauBjaA BjBd 'Bpoui ap ua^sa anb soiiis so^ b bji opo^
ajqos oaa^ 'sa^Bp uaaainb anb uoiaBanpa Bsa JB^duioa BJBd UBJBq o\
sofiq sns ^^íaos Eiiieipaiu B^ op^Cap Bq anb isb opuBJjsoiu 'opunuí
[ap oiuatiuiaouoa ap B[oajnB Bp a[ o^a anbaod oiuoa oiubj 'o[jaaBq
ap jaaB[d [a jod bje^bi^y * (TU) [[3 3p oajuap JBjuasaadaj ajainb
anb [adsd [a uaiq aaaBq BJBd ubajis anb '*aja 'sa[Bpoiu 'opijsaA :uBaij
-i[B3 a[ anb souja^xa sojaadsB so^anbB sopoj ofBq B[[a ua JB^uasajd ap
Bjq^q as 'BaiiBjaojsiJB pBpaiaos B[ ua Á saqnp so[ ua opijiuipy
•sanbjBj^ ap O[njij [a Bjs^q asjBjuoiuaj odns Bipaiu
asB[a B[ apsap uaiquiBi anb uain^p b apuodsajjoa 'opuaiaip souiiuaA
ojuBna Bn^iisajB anb ozoj^ ajs^ '(Olí) U9ísnlí ^p^Jop sbiu ns Jinji^
-suoa b opBáa[[ BiqBq pna o[ '—ptjpBj^[ ap qn[3 xop^ [ap— opuB[qBq
oSuaA anb [ap oaiiBjaojsiJB odnj [a ua 'ofBqBjj ubjS uis ou 'jBjjauad
oinSisuoa ¿Biauapdjoa ubj ap Á osopuaaBj ajquioq un Bja ttoB[B3Bq
[ap sanbjBiu,^ [ap aianboiuaj [a jod opiaouoa 'ojaAig asof uoq^^ *sopinS
-uijsip sbiu saqnp so[ ap oíaos asopuaia^q 'opunuí ueaá [a uoa ojaBj
-uoa [a oan[ BjBasnq A 'bsb3 ubj Bun asopuaXnj^suoa BJBzadtu^
(601) ^pJ^dtuoa uajainb
ou osa jod anb A píaos pBpipnpiAipui ns ap jsipaad o^as [a ouioa
sqBjapisuoa Bisan^jnq ubjo b[ anb BpiA ap ouoj asa ap aiuaineioBxa
'BpiA ap ouoj ojjo uoa asjijqno BjBasnq sanSjnq ouanbad [a '[Biaos
B[Basa b[ ap ojjuap osuaass ns ua o[opuBjSo[ bXba anb Bpipatu y
*(80l) sap^pqiqísod sns
ap ojjuap '"aja 'sajquinjsoa 'sa[Bpoiu sns ua B[jbjiiui ap a[qisod o[ ua
bjbjj 'sapBpi[iqisod SBjsa ap oj^o[ [a jod Bjadsa A Bqan[ SBJjuaiux oja^
•uoiaBjuajso ns jod oíáan[ 'oidojd opBaijiuáis ns jod ojaiuijd 'ttsauaiq^
sojsa ap Bjsinbuoa B[ ua uoiobaijoui ajqop Bun souiBuiuuajap isy

�móviles (112). Abrirá salones en donde reunir en cenas y fiestas a
lo más selecto de la sociedad, sin olvidar a esos intelectuales, a los
que considera "bohemios"; para ello llenará su casa de cuadros y
obras de arte.
Leemos en las Memorias del Conde Witte, que también supo
ascender hasta el título de conde desde la medianía: "aquellos años
fueron la edad de oro de la construcción de ferrocarriles en Rusia.
Presenciaron la formación de inmensas fortunas en manos de unos
cuantos reyes de los ferrocarriles. Yo he conocido unos cuantos, por
ejemplo, Gubonin, simple campesino; el viejo Palyokof, un patriarca
judío, jefe de una dinastía de financieros y directores de ferrocarri
les; Van Meck, un tieso alemán, y Derviz. La fabulosa riqueza de
este último, le trastornó el juicio. En el palacio que se hizo construir
en Italia mantenía una compañía de ópera completa que represen
taba para él las obras como único espectador" (113).
Actos todos que digan al mundo de su nueva posición. Por lo
mismo aparta de sí aquellas amistades que estén por debajo de su
nueva posición seleccionando sus nuevas amistades y círculos de fre
cuentación, para lo cual su dinero será el mejor medio de hacerlas
cada vez más selectas, a medida que vaya ascendiendo económica y
socialmente (114) ; ya que estas amistades, a más del símbolo de su
nueva dignidad, triunfo y aceptación social en el gran mundo, son
también instrumento de nuevas posibilidades de progreso. Exagerando
su ya caro sentido de la dignidad y el decoro tratará por último de
cubrirse de dignidades y, si es posible, hasta de títulos, lo cual le
será dado justamente a veces por su importancia industrial, lo cual
significa el triunfo de su época sobre el pasado y una contradicción
más en su personalidad (115).
Pero sobre todo ha de hacer olvidar su pasado sin tradición, ya
que si bien el dinero ha de procurarle las primeras ventajas sociales
indispensables, no es suficiente para cubrir este pasado sin tradición
o cuya tradición, por el contrario, es como una sombra que debe pro
curar hacer desaparecer, pues en tanto esto no suceda, toda su osten
tación y relumbrón no podrá ser suficiente para impedir que sea
considerado como un advenedizo e intruso, en un mundo donde la tra-

(112)Chejov, (A. P.), El jardín de los cerezos, o./c. Act. I, pág. 399. Shaw (G.
B.), Non Olet, o./c. I, pág. 45. Strimberg, Fermentation, o./c. Cap. VII, págs. 68/9.
Dostoyevski, Notas de invierno, etc., o./c. Cap. VIII, pág. 1113. Galsworthy, El pro
pietario, o./c, segunda parte, cap. IX, pág. 272. Pérez Galdós (B.), La de Briagas,
o./c. Cap. XXXVI, pág. 174 y ss.
(113)Witte (Conde), o./c. T. I, cap. I, pág. 31.
(114)Pérez Galdós (B.), Lo prohibido, o./c. T. I, cap. IV, pág. 20. Gutiérrez
Gamero (E.), o./c. T. II, cap. XXV, págs. 214/5. (La España que fue.) Mirbeau (O.),
Memorias, etc., o./c. Cap. X, págs. 168/9. Tolstoy, La muerte de Iván Ilich, o./c. Cap. II,
pág. 30; id. cap. III, págs. 48/49. France (A.), "Historia Contemporánea", o./c. El Olmo
del paseo. Cap. VIII, pág. 207.
(115)Dubois, o./c, Modération, pág. 176. France (A.), "Historia Contemporánea"
o./c, El maniquí de mimbre. Cap. V, págs. 334/5. Galsworthy, Eí propietario, o./c,
parte segunda, cap. VII, pág. 245/6. Gutiérrez Gamero (E.), o./c. T. I, cap. XVII,
pág. 294; id. T. III, cap. XXVII, pág. 182 (El ocaso de un siglo).
— 192 —

�í\

— 61 —
"I9Z '^ed '(auisi^ap/) *^somusix3 sojiosou anb sa ojjata oqaaq o^os ¡a ísouiba apuopB
tu souiiuaA apuop ap tu 'ajuauqBuopBj 'souiaqes ou soj)oso^[,, *a/*o 'sioanQ (811)
•¿6/S6 •*^?^
'II "^DV "a/' '19JJ&lt;¡DO / '("3) írasaj '^ZS 'Sed 'I '^v0 'I "a/' 'ffozmuojv^j souvtuu^t{ soq
'I^SA3AOASOQ •^ Sed 'jj^ -de^y "o/-o 'osvvj^ oSiiuo ¡^ '('a) spaivf) Z3H3&lt;J (¿ti)
'(601 JaA 'opajp) S/^¿I 's^ad '^ -de^ -aja 'sntuvwa^^ '('O) nv3anij^[ (911)
-wS oS^b otaoo Bisiinisad opxjuas uoo bj^a b^ oijbjjuo^ \^ Jod í
b^ tsb —sa|BU9Jjai-BJ^x^ soniBiJiuij^p ^nb— souans sns na anbutiB
444bsoj,, o 4t^^aq,, '44BonuBtnoi,, ^aj otpaq otnoa sa ou oidiautad ua
BpiA B[ sand '^iaaiBui aiuauíeioajaad oS^ oraoa Bijsanuí sa^ as BpiA
B[ anb sa píuij ajuBjpisaj BXno Á 'opuBqojdraoa opiuaA somaq anb
Bjn^onjjsa Bsa sa o{p ap boio^ Biauanaasuo^ "(8H) ^Buajjaj ouiisap
ns ap sbuijoj s^\ BJBnaapB oaninj pp s^pnp sns Á pep^n^as B^sa ajqos
Á jijsxxa ns ap pepiJii^as B[ ua bjbuijijb as oiub^ o[ jo^ 'saaoXBui Jas
ap uBq SBpnp sns 'epiA B[ ap sandsap [buij oupsap ns ap 'BJjaij b^ ua
píaos uij ns ap uaiquiB^ jaqes aajo Á Biauaijadxa Bps b^ aod aisixa
anb aqBS is oaa^ "souiaA oraoa 'oat^opiuo uapao ap uoiobuijijb 'Biauai
-sxxa ns ap píaos pBpisaaau tb\ ap paoiu uoioaiAuoa b^ ua BJBuuip o\
ouiaajxa oiniqn ua ísBpnp b JBn| uis BJBq o^ Á 'opBiujip BjBd Bjop
-bzoS Á BJopBaja Biauaijadxa Bidoad ns ap uoiaBqojdiuoa b^ uoa apiBj
-SBq ap Bq o^a BjBd 'ajsixa anb aaqBS BJBd JBSuad B^isaaau ou oubis
-ajjBa oiuaiiuBsuad pp oijbjjuoo \y ¿B|p ua uopunj ns ap A BpiA ^\
ap auaij anb api b^ Bipaiu asBp B[ ap ajqtnoq p BJBd sa

(aaaaa iaa vaai)

asvi^ vi aa
MOiavziaoavA va a vaiA vi aa oi^ai^iiMas aa
HA
•pnjiJídsa zauanbad Bidoad ns A opBSBd ns tsb jBJJoq A
jijqna Bjsd 'oisn^sip b saaaA SBipniu 'sBuaaixa sbuijoj sb{
'jBqiuiBj OJoaap A opqpdB '[Bpos Bjnjisaj ns ap BpBdnaoaid A
-jo 'bdijbjoojsijb Bicanájnq oiuoa ouis —jaaauajjad ap opBfap Bq anb
v\ b— Bipaiu asBp oiuoo vA ou 'uopipBjj B^pnbB ua asjauajuBtu Bjoq^
BJBjsaj a[ opg 'opijdBa aisa ua opBzi[BUB soiuaq anb papi p buiui
qna uopipBjj b^ uoa upisnj o BzuBip B^?a BpBj^o'q *(¿Xl) aiuapuaasB
BqoJBtu ns ap ouitubo oipaiu b a^pq as opuBno Baiiuouoaa uppisod
ns jBuuip saaaA SBqaniu Bjpiinjad a[ anb oipaiu un sa oiuouiijjbiu p
asB[o ap osuaasB ap opquB ajsa ua ajdtuais anbjod 'uoppjj Bun ouioa
BJapisuoa anb bsoo 'oqaaq ^bui oun b aiuajj uppBjiJJi a uopBJadsasap
ns A oiuouiiJjBiu uanq un ap opquB ns opa jo&lt;j 'BiJBsaaau ubj sa ay
anb uoiaipBJj Bsa ap JBdiayiJBd ap oiquiBa b jbSjbou3 ap Biy as sayBna
SBy ap 'sBpnap ap Buayy 'uaiqiuB^ 'ysjauaS oy jod ojad 'uoiaipBJi ap
Buayy BiyiuiBj BunSyB uoa sayBiuouiiJiBiu s^zuBiyB SBy JBasnq ap Bq oyya
bjb^ "(9X1) yBiaos uapjo ns ap ouisiui uaisos ya A Bynpam By sa uoiaip

�sáceo, triste y hasta trágica (119). Al mismo tiempo, con la convic
ción de su pequenez frente a la vida y la naturaleza de sus sentimien
tos y sus deseos (120). Razones todas para soñarla romántica, bella y
rosa. Pero no serán los sueños, sino la realidad la que determinará
su posición frente al mundo, y por ello buscará en los bienes mate
riales el medio de vencer esa realidad grisácea y triste que la circuns
cribe. Sin saber a ciencia cierta cuáles son las posibilidades de ese
otro mundo celestial prometido milenariamente y porque sabe que
este mundo terrenal no es un cielo, es que aspira a convertirlo en
algo parecido a través del progreso y la conquista de la felicidad; en
el logro de todos aquellos goces materiales que le permitan substraerse
a su pesimismo y trágica concepción de la vida. A medida que estas
posibilidades vayan siendo realizadas, su visión y sentimiento de la
vida se irá transformando en visión y sentimiento optimista. Para ello
desarrollarlas es la función esencial y trascendental del hombre en
la tierra (121), esto está dentro de los atributos de capacidad reali
zadora del hombre. Es por ello que el hombre tiene en la tierra como
función esencial la de dedicarse a la conquista de esas posibilidades
de felicidad. Pero estas posibilidades lo son sobre todo en manos de
las clases medias, y forman su deber fundamental —exactamente de
beríamos decir que ella sola se cree llamada a realizarla, convirtién
dose así en el órgano esencial de la sociedad, y por ello al mismo
tiempo se siente orgullosa como clase social (122), y se considera la
más sana de todas las capas sociales, sin la cual el progreso humano
quedaría detenido. Así su convencimiento de ser el núcleo esencial de
la sociedad, tanto como elemento de progreso, tanto como sostén de
la organización social, determinan en ella, un fuerte sentido del deber
que analizaremos de inmediato. Digamos, sin embargo, antes, que todos
ios conceptos en su torno vertidos tienen un valor general atinente a
lodo lo expuesto en los anteriores capítulos, pues el concepto del De
ber es un sentimiento resultante del conjunto de todas las formas ya
estudiadas. Sentimiento parejo a la idea del progreso, es un derivado
directo de ella. Sentimiento dominante durante el período activo de la
época que analizamos, el sentido del deber a medida que vaya deca
yendo el espíritu de aventura, irá entrando en crisis. Esta idea del
deber es lo que valoriza su concepción de la vida que debe ser acción
como lo expresa un personaje de Chejov: "María Valievna (dirigién
dose a su hijo) : Se diría que estás acusando de algo a tus antiguas
convicciones. .. Pero ellas no son las culpables sino tú mismo. Te
olvidas que las convicciones por sí solas no son nada, letra muerta.

(119)Chejov (A. P.), Tío Vana. Aet. I, pág. 206. Teatro compl., citado. Pérez Galdós
(B.), Fortunata y Jacinta, o./c. T. II. cap. X, esc. VIII, pág. 288.
(120)Chejov (A. P.). El jardín, etc., o./c, Act. II, págs. 420/1. Witte (Conde),
o./c. T. I, cap. VII, págs. 288/9.
(121)Chejov (A. P.), Las tres hermanas. Act. II, pág. 330. Teatro compl., cit. Zola
(E.), Dinero, o./c. Cap. I, pág. 25. Galsworthy, El propietario, o./c, parte segunda, cap. X,
pág. 291. Ibsen (E.), Juan Gabriel, o-/c, pág. 143.
(122)Shaw (G. B.), Matrimonio desigual, pág. 182. Ibsen (E.), Un enemigo del
pueblo. Act. IV.
— 194 —

�— S61 —
•l '2?d 'II -dBD osuvjjj oSiuid j^ '(-g) scwnvf) zanaj (621)
'6/¿l 's3?d 'I 1JV •J/ 'P^^PO uvní 'C3) &gt;asaI (8ZI)
'8S '3?d '"^/"o 'soDoun^^ ap vsvj
'(•g) Kasaj -6S "2Bd 'jjj -jay \&gt;/-o 'sviivuiaa^ san snq '(-j -y) AoraH^ (¿21)
'9jq '*S8 X \^\ 'áed 'ji^ "de^ #a/#o 'Diuuiuajy áp otaiauas jy 'CJV[) sanHvg (921)
-J9X "^ed 'aitjtiunfj lt*sojjo so[ ap oiaiajos p¡
B[Jauod 'opunSas íauaij B[[a anb jojea [a opoi pepi[Buosjad b[ b jBp 'oaaumd :opunui ajsa
ua Jijduina anb saaaqap sop Xsq anb -pg apaanaag :a.)ip aui X ep¡Bdsa B[ a)uatna[qe^tuie
ead[o^ ara ^a ejpadsap ara oX opuBna oaad 'sa[BJom sauoioaa[ opBp Bjqnq ara on ^g -sajaní
aoisBd ofaiA nn ap bse^ ua sauoiaEJBA ap SBUEiuas seun3(B opBSBd BiqBq o^ *sa]uapaa
-ajd SBzuBuasua sb[ sBpo^ anb Biauan^ui sem BpiA ira ajqos X ajqraoq ap BJajJBj ira
opipiaap Bq anb ojuairai.iajuojB un Biauaisixa ira ua oáuai o^ :Bjp un Bjaap ara •••01ra
o^^íiuE oaipara ug,, ••)/•&lt;&gt; 'sioanQ "861 "25d 'III "dB3 'o/'o 'aaaao^ "692 "2?d 'AI ''3V '3/'
'duv^ 011 'Cd "V) AOf3H0 "801 "2?d 'ni -jay ^-a/'o 'tajo A^ 'Ca "D) 'VHS (21)
•ss X q¿ -sSBd a 'aaip
•uady -a/o 'Cu) aaoniaag -^1 -8Bd 'm -jay -a/-o 'ppqn^ unn[ '(-g) '^asai (^1)
^i^ -ásd '1 -jay -a/-o 'Du^ o¡i 'AOfaHg (21)
^p j^q^p uBj^pisuoo seipaui s9sb[d sb^ 's^nd 'sooiijpjd sopiiJBd so[
ap o^ojJBs^p [a bjoijb ajiiu-iad anfa p jaqap pp niyjjdsa p s^
* (6^T) 8ofíH sol aP ^p^^Jod p aod sopAsap A sopquB
sns oinoo jsb 'sajuaaaqui sopijiJ9BS so[ sopoi uoa JBpopaBd osajtSoad
ns jod 89uoi9BJ9U9^ jod Bipn^ b^ bi[iuib| ap niijjdsa ap oaiuaQ
*(8^l) ^pBJJoq Jod JBiprq p .laqap ouioa 9ixa anb Bjuoqsap
Bun on opuBna Bipj Bun sa sauaiq sojsa ap oun ap Bpipjad B'q
' (LZl) 8ofíH 8ns 9P U9í
-Bonpa B[ b asopuBDipap X aoopuBSBa 4JBoq pp ^piA b^ X otuouiijibih
p ua sajafnuí sb[ ua jaqap í[bjoui Bjnjanajsa ns Bpoj ap
Buranpo B[ ubuijoj 'uopipBjj 'jbijiuibj X pnpTAipui aouoq p '
B[ ouioo anb sojdaouoa so[pnbB sopoj ap uopBA^asuoa B[ ojuaiiupuas
aisa ap ojiuap a^a uatquiB^ '(pEpiJE^) ouisuBjiuBuinq p X Biapsnf
B[ ap osaaSodd p Jod Bqan^ B[ 'píaos uopBziuBSao B[ ap oj^uaQ
•pnpiAip
-ut ajqiuoq pp X pBpaiao^ b^ ap uniuoa jaqap p sa 'pBptuniuoa b^
ap opiAjas p Baiuaaj b[ X Biauaia b^ ap o[pjJBsap [a jod Bqan[ B-q
•opiqiaaj
UBq anb '*aja 'soatuaaj 'sa[Biaos 'soatuiouoaa sauaiq so[pnbB jBJofaiu
X JBjpjJBsap 'jBAJasuoa ap jaqap p zaA ns b uauaii anb 'uoiaBanpa
ns X sofiq so^ ap saABJi b bi^iuibj b[ ap ojuaiuiiaapjjoj X BpuaAtA
-jadns b¡ ap oiuaiuipuas p ua JBjajauoa Bpand as Bzinb anb ajuap^uoa
souaiu o sbiu buijoj 'bzbj b^ ap uopBAJasuoa u\ sa jaqap jaiuij^
•sopijdBO saiuapaaajd ua op^dnao souiaq sou bX ajJBd
ubj ua sapna sb^ ap 'jaqap pp sbuijoj SBSjaAip sb[ BjoqB souiBa^^
•Baoda b^ ap oipaui onpiAipui pp JBSuad p un^as ajqiuoq pp Baijojsiq
pBpipuij B{ 'sand 'sa jaqap pp ajuaB jag 'uppaB B[ jod a^duina os anb
osaj^ojd pp ajualiB oiuaiunjjsui ¡a 'ajqtuoq p X osajSojd ap pjaua^
Bapi b^ ap —uou Bnb auis— ojuauía^diuoa p jaqap p 'sand 's^
*(9^l) ^opBjauaS b uopBjauaS ap opBSBd jas aqap
SBiuap o^ jod anb '(1) oaijijuap o oaiuiouoaa 'píaos papi un ap op
-lAjas p Bjsand jas bjb¿ 3ajis is ops oppuas auaij B[p X 'Bqan^ ^ofBq
-bjj 'upiaaB 'sand 'sa jaqap ^^ ' (fz\) t4^ojunf soiuafBqBjj X BpiA bj ap
ouiuiBa p Jod souibXb^ 'ofBqBJj sa 'jjojj^ 'BpiA vjn ^Masa^ op
pp afBuosjad ojio ua Bjuaiua|diuoa as anb j^ '(g^l) 4taBJCIo osiaajd

�conciencia afiliarse a ellos para apoyar a aquellas agrupaciones o par
tidos que a su entender y sentir signifiquen el triunfo, desarrollo y
conservación de todos aquellos ideales político-sociales que ya hemos
examinado, lo mismo que todas aquellas organizaciones patrióticas,
caritativas, etc., que cumplen todas aquellas formas de sociabilidad
por ellas apoyadas (130).
Así como en el correr del período que venimos estudiando las cla
ses medias se transforman de liberales en moderadas-conservadoras y
a medida que van ascendiendo en la escala social decididamente en
conservadoras y reaccionarias, también el espíritu de aventura y em
puje que la caracteriza al principio del período va cediendo lugar a
un espíritu cada vez más marcado de sedentarismo, que le va haciendo
perder su primer espíritu a medida que avance el tiempo o que vaya
ascendiendo en la escala social, y con ello su espíritu de deber, aun
que subsistirá en teoría hasta fines del período. A medida que este
espíritu va empalideciendo, va siendo sustituido por la teoría de los
deberes del Estado; teoría que no es más —desde este punto de vista—
que la sustitución por el Estado de aquellos esfuerzos que hasta ahora
realizaba el esfuerzo individual o colectivo pero independiente del
Estado. Así aquellos deberes que ha considerado de su obligación y
como un derecho propio, los pondrá o quiere ponerlos en manos del
Estado; por ello vemos en lo económico pasar del "laissez faire" —de
jando de lado las razones del proteccionismo económico— a una eco
nomía dirigida por el Estado. Es, pues, ahora al Estado a quien
ha de corresponder todos estos deberes del desarrollo del progreso,
teorías que culminarán en los años de la postguerra del 1914-1918.

VIII
EL SENTIMIENTO DE LA MUERTE
Al estudiar el sentimiento de la muerte debemos tener en cuenta
que él responde a lo más íntimo de la psicología individual de cada
persona o raza, así como depende de determinada posición filosófica;
de que sea ateo o creyente. Por lo tanto es imposible dar una idea
completa o un esbozo general único de este sentimiento dentro de la
época. Hemos, pues, de atenernos a verlo como un sentimiento varia
ble de raza en raza. Así en Rusia y España hallamos una profunda
preocupación por la muerte, determinada por una mayor sinceridad
religiosa, pero también por su propio carácter naturalmente "dionisíaco" o si se quiere místico; en cambio parece tener un sentido más
positivo en Francia, Inglaterra y Alemania, en donde habían hecho
carne las ideas evolucionistas de Compte, Spencer y Haeckel. Pero
dentro de estas diferencias podemos hallar y determinar ciertas formas
y acentos comunes.
(130) Hardy (T.), o./c. Cap. VI, pág. 61. Barres (Para el sentimiento del deber
patriótico, véase especialmente la novela ya citada Al servicio de Alemania).
— 196 —

�— ¿61 —
*6I -9Bd 'AI -dir) -d/-o '[
"32 "3?d i -dB^ -0/-0 'osuvj^ oSiuw j^ '(-g) soaiv^) Z3H3J
'iylll u?aI 9P 9tuanvi
"0l "^?^1 'AI 'IIXX 'd^o 'II X "Vo 'opjqiyojd oq '(g) s^aiv^ zauag)
"^22 "3fd 'a #d8D 'epun^as aued '-d/-o 'oijotaidojd j^ 'AHJ-HOMSiv^) (I)
"12 "^^d 'i "dB^ 'd/'o 'j^^ijj
ap auanui 07 'aoisiox 'ss jC g -2Bd 'ai '^bd 'm *x •vjtipDf ^ vtvunuoj 'Cg)
zauaj *S6I "8fd 'xi "dBO 'Bjauíiad ajJüd '-d/-o 'oiivjaidojd j'j 'ahaho.wsivq
'811 Bi!a J8A "opeip '[92 -aed 'atusrivapj '-a/-o 'sioaa^ (II)
-ui) saiuaSe so[ ^p uoioBuiini[a b^ ap uoiadaauoa b^ sa afa oXna 'aiaanuí
b^ ap Btaa[qojd p uoa Buiquioa as opijduma aaqap [ap Bapi Bjs^
•[Biaos
BSBa oraoa ajjanuí A oaSod^ 'o[[OJJBsap 'ojuattaiaBU '^oojqtnappng
so[ ap [a jas ap sq uaiquiB^ anb omjsaQ "(9g[) t4ouijsap [a asjqduina
Bjaipnd anb ap utj b 4&gt;[aBui[aa^) uoa asaiun anb aiuaui[BjBjf A BiJBsaaau
Biuaj duiB&gt;[uiajBg ^pijjaiQ anb oaja * • *4tassBd,^ Biq^q bi[iuibj BfaiA
BT "u^jsí111 ns opBUiuiaaj siqBq bsbo B^ • • • anbid b ajuauia[qBjtAaui
Bqi as anb Bijuasaad sand 'pBpqiqBsuodsaj Bpuauíajj ns ap a;jed eun
uain^p ua JB^JBasap ap pepisaaau B[ anuas oiqap oíainf iui y ¡uoiaBi
-ndaj Bpiinosip ^nuí Bun A oijosijji [BjidBa un Biuaj anb '^pBuqaa^ uoa
asJBiaosB b duiB^uiajBg b oSqqo anb o[ sa on)!w :mmvj^[ sv^ox
ap ajquiou otusiui [ap B[3aou b[ ap '^poaquiappng so[ ap oun jod
BpBsajdxa ajuauípnái ^apj "(S[) 44JaaaJBdBsap aqap Xa[ ns opqduina
Bq anb o[ opoj sand,, 'uoisiui ns b^ opi[duina uBX^q anb SBanpBa sbui
-joj sb[ UBazajBdBsap anb zaA ns b oiJBsaaau sa uanSa^ sbuijoj SBjsa
anb BJBd ojad 'osajáojd ap sbuijoj SBAanu zaA ns b jBuiuuaiap aqap
anb jaqap 'ajqiuoq [ap Baijpjsiq pBpi[Buij B[ sa BpiA b[ ua jaqap un ap
ajua^e jas anb ojsia souiajj *osajojd [ap A jaqap [ap SBapt sb[ b upra
-B[3J ua A SBpBuoiauaui tbA sBjsiuoian[OAa ssapi sb[ b B^aajip uoiaunj ua
B^sa anb Baijo^siq pBpt[Buxj 'Ji[duina anb Baijojsiq pBpi[BUij buii auaii
a;janm B[ anb jaaouoaaj b SBjsandsip uejsa ssipaiu sas^p sb[ oS
uig "ajuaui[BjBj uij auod B[[a anb so[ b 'sauaiq ap A saao^ ap
a[qisod Bun ap uij [a Bsajdxa Bjsa anb ap ojuaiiuijuas [a ua A Bapi b[
ua Bqaaq uoiobuijijb íaijanuí B[ b aiuajj BpiA b[ ap uoiaBiujijy
' (fX) BpiA B[ ap o pspauuajua Bun ap sapBpijoiJa^xa
sb[ ap Bsnsa b p^piuSip uoa jijoui ap pBpqiqísoduii b[ ap Biauanaas
-uoa otuoa 'aiuBuSndaj A oíans on opuBna '([) osojoaapui oS[B Baij
-iu^is anbjod a^januí B[ b BzsqaaJ as uaiquiBj oja^ 'osaj^ojd ajqísod
ap 44uoiq,, un ap Bpypjad B[ BaijiuSts [a anbjod ouioa 'uoiSqaj biusiiu
b[ auodmi o[ isb anbjod ojubi 'oipiains [ap oiusim o[ Jod oipndaj
• (6l) Bí^uaiauoa ns b osozBJBquia A a^sijj Biua^ jas jod 'ouisiAijisod [a
auiuiop apuop ua sasiBd so[ ua opoi ajqos Bjianpojd as anb ajjaniu
B[ ap ozBqaaj A BpiA B[ ap uoiaBuuijy "BpiA B[ ap jo[ba [a opuBiujijB
BzsqaaJ B[ 'ajjanuí b[ ap ajquinpi)jaaui B[ b ajuajj 'jsy *([[) [bij
-sa[aa opuniu un ap Biauaisixa B[ ap sapBpi[iqxsod sb[ b ajuajj oui
-siuixido joXbiu Jauaj aaajsd ou 'SBSOii[aj sauoiaaiAuoa sns ap JBsad b
anb sbui o^ubi 'auaniu B[ ap Bapi B[ BZBqaaj omsim o[ jod A 'ajqinoq
[ap ouijsap [ap Bapi B[ b ajuajj '—[Bjaua^ ua Bisan^jnq b[ oqaip jofaui
Bisan^jnq Buanbad b[ biujijb '44opuniu ajsa ap sa oupj ij\[,,

�dividuos, instituciones, etc.) una vez cumplida su finalidad histórica,
idea concordante con el desarrollo de las corrientes positivo-evolucio
nistas de Compte, Spencer y Haeckel, cuya influencia en la sociedad
del último medio siglo del XIX y principios del XX es notoria. Esta es
pues, para las clases medias el sentido positivo de la muerte a que nos
referíamos al principio de nuestro capítulo, y que concuerda exacta
mente con su sentido práctico, ya que así la fatalidad de la muerte se
convierte o se explica en su conciencia, como una necesidad de sentido
práctico.
Pero si la burguesía está dispuesta a reconocer la necesidad lógica
de la muerte, aceptándola como un hecho fatal e inevitable, le importa
que no sea antes de tiempo, y hasta que haya cumplido su misión en
la tierra y gozado de sus justos bienes (137). De no ser así, la muerte
es injusta, injusta a pesar de todo.
Por otra parte la muerte parecía significar el enemigo del deseo
de inmortalidad a la que aspira el hombre desde que existe. Por ello
es que por su impotencia frente a la muerte reafirma el sentimiento
de la tradición familiar, es decir, la supervivencia en los hijos. Recha
zará la muerte, también, pues porque ella significa la desintegración
de la familia, o dicho de otro modo ella significa por su causa la des
integración, aniquilamiento y fin de la misma (138).
Por ello para vencer a la muerte, habrá en última instancia, de
persistir en la creencia del alma que finalmente le asegura la inmor
talidad eterna.
Frente al hecho consumado de la muerte la burguesía sentirá la
necesidad de rodearla de toda una red de convencionalismos, que ex
presen su dolor, comportándose frente a ella con toda la gravedad y
dignidad que el misterio de la muerte impone (139).
Le harán al fallecido un decoroso y si es posible lujoso entierro
de acuerdo con su dignidad social (140), rodeándolo de una verda
dera exhibición de ritos; invitaciones al entierro serán enviadas a deu
dos y amigos, rodeado de cintas y cirios le han de dar una convencio
nal, muchas veces, misa de circunstancias (141).
Si es un niño les parece justo y lógico hacerlo acompañar hasta su
morada por niños rodeando su ataúd. Leemos en Unamuno: "Es un
momento solemne cuando la muerte se nos revela por vez primera,
cuando sentimos que nos hemos de morir. Recuerdo la impresión que
me produjo la muerte de Jesús Castañeda, un muchacho compañero
del colegio... Un día sobrecogidos de temor misterioso, supimos había
muerto. Se nos citó para el entierro, y fuimos endomingados. Yo lleva-

(137)Tolstoy, La muerte de Iván Ilicht, o./c. Cap. IX, pág. 93; cap. X, pág. 100.
Pérez Galdós, Lo prohibido, o./c. T. II, cap. XXII, IV, pág. 128/9. Galsworthy, El
propietario, o./c. Interludio, parte primera, pág. 456.
(138)Galsworthy, El Propietario, o./c, parte tercera, cap. VI, pág. 405. Mann o./c.
(139)Véase en general la bibliografía citada, especialmente La muerte de Iván Ilicht;
Lo prohibido, T. I, cap. XII; La gente de Hemso, cap. VIII, etc.
(140)Id., id., id.
(141)Strimberc, La gente de Hemso. Cap. VIII, págs. 164/5. Tolstoy, La muerte
de Iván Ilicht, o./c. Cap. I, pág. 23. Galsworthy, El propietario, o./c, parte primera,
cap. IX, págs. 158/9.
— 198 —

�— 661 —
•^X "3Bd 'i -dua 'i 'i 'ajJBd BUBtia l\i *x 'a/'o
'mutoDf X njDttnuoj '(-g) soaivo zaaaj ^92 -^ed '^1 Jay 'a/o 'dub^ oij; '(J -y)
AoraH[) *¿S8 '3?d 'III *dB;&gt; 'jj '-a/*o 'ffozDwojo^ souDuuaif soq 'imsa3aoxsoq (9^)
•osuta¡j ap ajuag vq :^H3ai\aHXg ap b[8aou b[ Bjnsuiuad B[ BjBd aseaq (tl)
*^S *3?d '1 -dBD "Vo 'OSUVI\I 0811UD ¡S '('8) scxnv^) zaHaj (t^x)
"I6I 'PÍJPBW "BJiauapBAig -^^i &lt;3?d 'II *dB3 'AI 3JJBd 'ouaua^ upiidoa J3 '^pa
-Hviy *sy6t 'saJiy "g •BUBOiJaniy-ouiiB'j -pg *X8I '3?d 'IIXX *dBD 't&gt;¡auDiuo^¡ '('g) spaiv^)
Z3H3J ^és 1 '^Ed 'xi 'dBo 'Bxauíud a^Bd '-a/'o 'oiuvjatdojd j^ 'AHXBOMSivf) (^l)
•Buadog -pg */ ^TI 's3Bd '(ouanuí ojiuiu
níl) "^p2BJO^ 'siaiKiy 3Q "9/S -s8Bd 'x "dB^ -a/-o '-aja 'sopjanoa^ '
BPÍA BI ^P sajo^op A s^uad sb^ b a^uaaj opns
-uoa oiuoa o 'pBpioi[aj b^ ap Bpanbsnq b[ ap ojuatuipuas oaijsjiu un ua
opipunjuoa saaaA b ojuanuijuas asa Bp as 'BUBds^ ua oiusiui A Bisn^j ua
ouioa apuop ua A íBA^iuiiad A bijbj^b piA Bsua^uí ap BjABpoi sasisd
'(S^'l) BA^uipuBasa B[nsuxuad b^ BjBd xtasaj a Mvwaaaas 'oaaaiviais
íBisnjj BjBd i^SAaxoxsoQ A xoxsaox 9P SBjqo sb^ uBsaadxa sou anb
'osoi^qaj oiuaiuiijuas opunjoad A o^aauís un somaaaA 'ope^aj^ usq ou
Biauaia b| A BuinbBui b^ apuopB 'oaáB ^a 'jiaap sa 'Buiuiop BzajBanjBu
bj apuop ua 'sajduiis sbui uos BptA bj ap sbuijoj sbj apuop ua jjjy
'Baoda B^sa ap SBipaui sasep sbj ua osoi^qaa
n^íjjdsa jap pBptaaauís bj jbuijijb ajqtiaBj sa sajBaauaá souiuuaj u^
'JB^OUI BOTlBlU5oBjd BUn OUIOD OpOl djqOS OJopUBZlJBUB
'Bipoiu asBja bj ap osoi^ija^ nioídsa ja inbB JBuiuiBxa b

osoionaa oxMa^ixMas aa
XI
¡j ua! " ' pBpijBiaouiui bj JBjjBq apuajaad
jBna bj sbjj *(^tl) ^j^^nuí bj ap BiaojBsuaduioa X Buiíijn uoiaBJídsB
'uiauoiu-jsod SBzu^qBjB sbj uoa jBnji^ ja BjBjuauíajduioa a^uauíjBut^
• (j^j) opiaouoa X opBuiBjj anj ouipa X anj uamb apaanaaj anb BaaouwBui
uoiadiaasui o ^dsqa eun uoa 'uoiaBzijBnpiAtpui ap X uoiaBjuaiso ap
uois^d ns Baxjsisaad aiaanuí bj ua BjsBq sand SBaiuiouoaa sapBpijiqisod
sns uoa ap^oaB ajsa jBjuauípuas X oaoaJBq ofnj ajqísod oXna uoajuBd
o oqaiu urtójB ua 'apuodsajjoa ouioa 'jeajajua ap uBq oj o^an^
•jbjoui jojop X uoiaBanpa ap
upisajdxa ouioa aauaiuBui oiJBsaaau BiaaJBd anb uoiaipBxi Bun ap 'Bjja
ua jbuijoj Biauajsisaad bj ap uaaip sou anb oaad 'opiuaiuoa ap SBaanq
saaaA sbj ap sbui sbj s^quiB sbuijo^ "sbsoo SBquiB ou opu^na 'BisijBn^iJ
o Baijsiui aaAjoA ap Bq as BpiA bj ap jaaa^uoaB ouiajdns X ouiijjn jb
a)uaJj 'BjsiAiiisod X BjsijBija^BUi aiuauíjBiauasa Bjsanájnq B^sa isy
'(^í7!) 4tsopBJop soaajj uoa SBauBjq SBjuia
SBun 'opBAajj souiBjqBij sbj anb soj b uoaaip sbj sou X pnsiB jap SB^uia
sbj uojbjjo^ •••ozjBasap ji ou BJBd SBjoq sns bjsbjj 'ouiixjn o^bia ja
BJBd ojiaafBJj jofaui ns uoa X sfBa ns ua opipuaj 'sBiunf soubui sbj X
sopBJjaa sofo soj uoa 'opBdnqaaj 'opij^d snsaf ajqod ja Biutdsap aui as
M " * '^^!-1 opBjáBs un opuaijduina 'sosoijna soj ap SBpiBjjsxp SBpBJim
sbj ap oauBjq opuais 'opBAiad ua ba as ouioa BjaaB bj aod ou X ajjsa bj
ap oipaui ua aod souiinj ^ "BauBjq b^uio Bun ^pnBiB jap Bjuia eun Bq

�sobre la materia que no se conseguirá sin lucha y que significa el
abandono de aquellos goces por los cuales la burguesía lucha.
Allí en donde el positivismo-materialista de la máquina y la cien
cia dominan, es decir, Inglaterra, Francia, Alemania, las ciudades y
los grandes centros fabriles, el espíritu religioso es más atenuado y a
veces desembocará insensiblemente en el ateísmo (147), muchas veces
no confesado u oculto por las conveniencias que las clases medias tie
nen en mantener los principios de la religión, y la realidad de esta
afirmación explica, como veremos luego, el porqué de la persistencia
del sentimiento religioso en la mayoría de los componentes de las
clases medias. Pero si es sincera en sus creencias no lo será sin em
bargo supersticiosamente, es decir no siendo capaz de imaginar ni de
creer en el milagro, esencia misma de la fe. Creerá, pero creerá care
ciendo de todo misticismo. Podríamos definir esta fe como una fe
teñida de escepticismo, fruto del choque que en ella ha producido
el desenvolvimiento de la ciencia, que es la única en la que la bur
guesía cree y de la que espera ahora milagros, y causa de ese ateísmo
al que ya nos hemos referido, consecuencia del espíritu o predominio
de las corrientes positivistas.
Aquí, pues, veremos obrar la religión sobre todo como código
moral, y como freno social, y ello es por lo demás lo que le pide
ahora a la iglesia la pequeña burguesía, aun cuando busque y halle
en ella otros valores (148).
Necesitada de un código de leyes morales que rigieran las rela
ciones sociales, ¿qué forma más cómoda ni más concorde con su pen
samiento y espíritu que aquellas reglas de conducta moral que la
Iglesia misma prescribe? En ella halla todos los elementos necesarios,
valorizados por otra parte por una larga tradición. De ella sólo quiere
protección y resguardo contra el desenfreno moral; la misma en cierto
aspecto que él pide al Estado; así como aquél debe encargarse de la
protección de sus intereses, la iglesia, o exactamente, su expresión
moral, debe encargarse de la protección de la moral, lo que en el fondo
es lo mismo, en el pensamiento de los creyentes de las clases medias,
pues esta protección moral es la que le dice que la propiedad es
sagrada, o que no se debe atentar contra la paz pública, etc.
No es dirigir y salvar almas la función rectora que se le pide, ni
la de la preservación del espíritu religioso o de evangelización, sino
una función específicamente terrenal de la que se le quiere encargar,
bajando las llaves de San Pedro a la tierra, y no para abrir, sino para
cerrar bajo siete cerrojos las formas del mal, tal como las clases medias
lo conciben.
Por ello aunque no crea, sus propios intereses las mantendrán
dentro de la iglesia, ya que ella representa, y ofrece con la fuerza

(147)Zola (E.), Dinero, o./c. Cap. II, pág. 33. France (A.), "Historia Contempo
ránea", o./c. El anillo de amatista, cap. VIII, pág. 520/1.
(148)Zola (E.), El vientre de París, o./c. Cap. II, pág. 90. Ibsen (E.), Casa de
muñecas, o./c. Act. III, pág. 73. France (A.), "Historia Contemporánea". El olmo del paseo.
Cap. VIII, pág. 206. Pérez Galdós (B.), La de Briagas, o./c. Cap. XIII, pág. 60.
— 200 —

�— 102 —
•89 '8d 'H *J3V "3/*o 'svaauniu ap dsik) 'Cg) Nasai "01^ -3?d'IIX *dBD
•o/*o '^oja 'soiuowa^ 'Co) nvaaHij\[ *¿9 "Sed 'n -dvj -af-o '(-^ -f) oa3wog(^SI)
'I B'^ A(ISI)
"8ZI '3?d '•[9jd 'pnStsap ptumutjjnp^ '(-g -^) mvh(OSI)
*O^S '3?d 'ni^. 'deD 'Djsiimuv ap ojjiuv j^ '^eauejoduiajiio^ bijojsih^,
'("Y) aDNVH^ "^28 *3Bd 'nix 'dBD '3/' 'sopv^wjuvsap soj '(-J^[) saaavg(6^1)
*(2Sl) tl8OUISIJBUOpuaAUOa SOpBÍfrBJJB SBUl SOJ
JBIJB83p 3)IUIJ3d 98 9nb ZBpilB Ull JO9(1 89 9nb OJ O 69JU9n9UI[9p Ull
ISB9 SOlO SllS B '89 O9JB U^?, "OUISigiB JB 9JU9JJ UOI33B9J ns OJ^9 JO^
•BSOl^ipj ^BJOUI 9p 9JU9^BAinb9
buijoj bjio J9mb^Bn9 o 'osoiioi[9J oiuouiijibui p *^'A 'BpiA 9p S9[t'9pi sns
9p pBpi^C[BJ9JJBUl B|^ 9^qiSod O[ U9 UBáU9IUBUI X U9UIJIJB 9nb p^piS
-Ol^ipj 9p 8BUIJOJ SBJpnbB SBpOi BipU9)UBUI O[J9 JO^ ^BI9O8 pBpi9I[9J
BJ 9p BJSinbU09 B[ X OS9JjOjd |9 BJBd BIJBS993U |B1U9X
B{ BIJB^BJ BJUOdnS 9S [B119 B[ UI8 'pjOUI B[ 9p BaopBAJ9S9jd
OU 89 Bjp ÍJBI99ds9 U9 SBip9lU S9SB|9 8B[ X pBp9I9OS B[ U9 BIS9[^j B[
9p BI9U9iqjUl B[ 9p BI3U9)SlSJ9d B|^ 9p UOZBJ B[ B9I^X9 OJ[9
'(TSl) ^SOláipJt pjOUI B[ 9p pBpiS939U B[ 9JqOS SdqiUO^ 9p
J9UIIdd J9 U9 OpBJIO BX OSjn98ip [9 SOUI9pdO99J AVVHS B OpuBUIJIJUO3
*(0Sl) MnOJ9BUIJlJUOD B| B JB9^ p 9STA9J O^ 9Ilb BJBd '[BUOISlAOjd B98
O[OS anbuilB '(uOl!oI[9J B[ 9p BI9U9S9 B| 89 pn9 Oj) JOUOq 9p OÍoipOO
Un X BT9U9I9UO9 BUn J9U9J ^q9p OUIU ^g -0pt99nb0JU9 OUISI[BUO19BJ
[9 89 'UOl^lpJ ni J93)O9S9 BJB¿ 9IU9I9IJU8 pBp9 B[ 8BáU3l 9nb BISBq
opinf ni osuodsns u9 jBf^p s^q^Q^ :^íu lB ^^ip 9nb ouisipuopBJ 9p
OJ9U9^ ^g^^ :9lUB[9pB 8BUI J^ "t4SBppdS9 9p 3AJ9nA 98 OJIS9BUI J9 OlUBno
U9 Jipnp 9p9nd 98 ou :9[qBiiA9ui a ouiAip 'ouJ9ia o^[B 9p oiuauínji
-SUI p OUIO9 BlU9S9jd 98 OUJ9IJUI p S9nd 'OUJ9IJUI p BJJ 999p9qoS9p
oun is ^nb Bsoi^ipj Bpnosa Bun ua JBuasua ^nb ao^d sa oisg *opB9[
-BdB BJ9S OUn 'OIJBJIUO9 O[ 9p 9nb 89 4U9iq JBjqO B J9pU9jdB BJBd X
pui JBjqo ou BJBd 9181X9 anb uozbj B9iun bj anb :oisa b aonpuoa B9pj
uoi9B9npa Bg 'pBpijiqísoduii Bun sa B9ibj uopBanpa Bg 'uoiStj^j ap
^padsa BunájB sajasjtmasua aqap souiu soj b ^u^iq Bjoqy,^ :BJ9nj ou jsb
anb 9p pBptjiqtsoduii bj Booda bj ap ojiu^p BJBUUip 'osoi^xj^j ouisijbi
-938 ap ajqBsnaB jas apand ou anb 'mvhs aavMHag otuoo anb uain^jB X
í 9lU9UI9jqiSU9S Opi39J93p Bq OlOadSB 9189 U9 BT9U9njJUT n8 ^X I^ÍS I9P
soidputjd b anbunB 'pniuaAnf bj X BpuBjut bj ap jbjoui uppBuuoj bj
9p 9SJB^JB9U9 BJBd BpBlJ9BdB9 8BUI BJ UOI7&gt;IJ9J BJ BI99JBd OJJ9 JO^
'(6^1) sa jbjoui sapniJiA sns ap X
osaj^ojd jap 'soiuauíBpunj soj 'opBjqanb 99J9 anb opBSBd janbB ua X
'B9pi BJ BJJ9 9p BJ9nj JB9Snq B UBSljqO BJ BI9U9I9 BJ U9 9J ns X O9IJ
-JIU9I9-OUISIJBIJ91BUI oidojd ns isy 'sajBioos SBj^aj SBisa aiuauíBisnf sa
ajjBp apand ou epuaia bj anb ooiun oj sa anb bX 'sbuijou sBsa ajjBp
apand anb saiun bj X 'Bionpuoa ap s^jáaj sBiJBsaaau sbiu X sajofaiu sbj
Bsajdxa Bsoiijaj-jBJOiu bj anb ap uopaiAuoa BJaauís bj uaiqiuBi ouis
'Bisaj^j bj ap ojiuap auajiUBtu sbj anb oj jouiai ja ojos sa ou oja^
•sopBZBuauíB BjquinjsiA
bX anb 'soaiiuouoaa sasajaiui soidojd sns ap oduiaji ouisiui jb X jsiaos
Bjnianjisa ns ap oiuaisns sa jbjoui Bsa anbjod 'Biaajjo jbjoui oiuaim
-jaouoasap ja anb sojSijad soj bjiuoo uoiaaaiojd Bun 'sBiuSop sns ap

�Sin embargo hacia fines de nuestro período el espíritu religioso
está mitigado especialmente en los círculos de las clases medias inte
lectuales y científicas, profesores, médicos, ingenieros, etc., en quienes
por lo mismo podemos hallar los creyentes más sinceros cuando lo
son (153). Al mismo tiempo se irá liberalizando también la posición
frente a aquellos no creyentes, ya no será una audacia serlo, así como
se verá igualmente respetar más los diferentes dogmas, o religiones.

(153 bis).

LA IDEA Y EL SENTIMIENTO DEL AMOR
Al tratar de la idea y del sentimiento del amor en las clases me
dias hemos de ver en ellas un doble aspecto, que a veces sí —y a
veces no— se confunden, pero que son esencialmente dos variaciones
de un mismo tema. Uno positivo o real, otro sentimental o ideal. Lla
mamos positivo, naturalmente, al amor cuando se produce de acuerdo
con la realidad que lo domina y que se realiza sobre todo en la idea
del matrimonio de interés, en oposición a lo que no es más que simple
sentimiento ideal romántico-literario; y que cuando se realiza lo es
sobre todo en la acción del amor ilícito extra-matrimonial, o en el
clásico primer amor.
Ambos aspectos en conflicto nos muestran el eterno y grave pro
blema de conciencia que se da en las clases medias y que hemos inten
tado hacer ver a través de todos los anteriores capítulos; el choque
entre la realidad que le impone una condición y su idealidad que
busca escaparse a ésta; o la inversa: sueños ideales que terminan en
realidades que los niegan; en otras palabras; juego de contradicciones
entre realización de conveniencias y un ideal que no se puede o no se
quiere realizar o intentar, pero que en algunos casos más felices a
veces se realiza.
Veamos, pues, primero la idea de la realización del amor real,
realizado en la idea del matrimonio, y en la idea de la familia y la
perpetuación de la raza. De este último aspecto ya nos hemos ocupado,
por lo cual no hemos de insistir en ello; pero no ^olamente la idea de
la perpetuación de la raza, es lo que al hombre y a la mujer impulsan
al matrimonio, otras razones más claras y precisas también lo impul
san. La primera es clásica y conocida: el dinero; en función de él se
realizarán, sobre todo, los matrimonios. No necesitamos extendernos
tampoco aquí sobre esto, pues ya conocemos sus causas por los capítu
los anteriores.
Junto al dinero está el sentimiento de un matrimonio que dé
buena apariencia social, lo que impone casarse con alguien de su
(153) Maucalay (T.), o./c. Cap. XVIII, pág. 585/6. Zola (E.), Dinero, o./c.
Cap. II, pág. 53.
(153 bis) Zola (E.), El vientre de París. T. II, pág. 89. Ed. Bibliot. Charpentier.
París, 1903.
— 202 —

�— eo^ —
*SS *8Bd 'i -jay 'a/'o 'ajqtuoquadng X
'(a -3) mvhs -SZ *2?d 'H Jay 'a/-o '^^ otj 73 '(-j y) AoraHg (6SI)
IIIl &lt;2Bd 'IIIA dB3 &gt;a'a
'oujataut ap scjo^ 'i^sa3aoxso(j *6) *3Bd 'jx "c^^g "d/*o 'ouautQ 'Cg) vioz -ss ^ ¿^^ -8Bd
'AI ''aV 'Tí 'Tí ^Zei "2Bd 'II laV •a/o'auqtuoqjadn^ X auquio^j '(a "O) AiVHg (8SI)
'9SI Bía a8A '(d V) AoraH^ 6 '2?d 'IIX dBD 'Vo '(8P "V) voHanaig (¿si)
•6i #3Bd Tx *dB3 'Vo 'ojíuia '(a) vioz 'i¿ '3?d
'AI '*DV 'Tí ;¿S '2?d 'III '^aV 'a/' '&gt;UDtt^^ *^l *7 'Cd *V) AoraH^ (9SI)
d
/
'•a/-o 'ojtj; ap oyans j^ 'i^sa3AOXsoq -^^ -Sed 'jj ^x -a/-o 'sixo^^ ap auuam 73 '('¿92 *3Bd 'j *ay 'o/'o 'uajuvj^ -vug vj ap uptsafoid 07 '(-^ '-O) ^&gt;*vhs (St)
'Z¿I -25d 'II 'dB3 "a/*o 'upiamtpsDj '(
AAVHg 'un "2?d 'IIIA "'3V 'a/'0 ''aJ3 'oujaiciw ap svjof^ 'imsa3aoxsoq
tlS 9p OJ^9J \9
sbui ns X 'jbijiuibj B[9jnj v\ 9p a^fnin B{ U9 9cIb9
-S9 9p BJA B[ odra9T^ OUISIUI [B BJ9S OmOUIUlBUI [9 8BUI9p O[ JOJ

•(6SI)
''9J9 '^JO^UO9 'JBJS9U9iq IlS U9Jn^9SB 9[ 9nb O89JOjd 9p 8Oni9JBUIB[^
9nb 8Oip9l{ JBZI^B9J BJBd pBpi9BdB9 ns ''9}9 4O199[9IUI O IK)I9BSJ9AIIOO
'BZ9[pq 'btdub9[9 ns B9znpoxd 9[ 9nb uopBuiosBj 9^qisod b^ 9jqos jod
BJ9S 9jqaioq pp ^B9pi ns o^p jo^ qBpos pBpis999u Bun X joqap un
OUIO9 ISB9 OpBJ9piSUO9 89 .T9llUU B[ U9 OTUOIUIX^BIU ^9 9)JBd BX)O JO^
UOUIB ^9 U9 BISIAIllSod p UO9 p9pt OJ99dSB pp U9punfuO9 B[ OpBZ
Bq 9nb 98jp9p 9p^nd '9SBq 9[qop bis9 9aqos 'oiuouitajBui p isb
JUIOUO99 Bun Báu9J 9nb OJBpipUB9 un B9IJ
-xuáis '8999A sb[ 9p SBUi sb[ 'opiqBS U9iq S9 ouio9 9nb '^opijasd U9nq,,
Un 9p B9pi B^ B[p U9 BJBp 91U9UIBI99^J9d 89 U9iquiB^ OJ9íí ÍMVHS '9
BUIJTJB U9iqUIB^ 9nb X I^SA3AOXSOQ 9p UOI9BUIJIJB B^ 9p JBS9d B B^[9 U9
|BJnjBU X B9láo[ UOpBJldSB B^ 89 JOUIB Jod O[J99Bq X 449SJB9Op^,,
'(¿SI) 4tl^^uí
'BpBzip^jji BPÍA Bun 9p 'uij U9 9jquinpijj99ur b^ íosbobjj uexá p
'pBpiJOIJ9JUI BUn 9UOdnS t49SJB9Op9 O^[M 't4ncI?P OX9S pp UOIOBJldSB
B9iun X Biu9adns B^ 89 'BpBsnsgp ubi Xoq 489duoju9 9p ubi BaqBpd BS9
'9SdB9O[O^^ *(9Sl) (BJ9ipS 9SJBp9nb B J9Ínui B^ U9 JOUI9J p O^p Jod)
[BpOS JO[BA OpO^ 9p O^pj JOIJ9JUI ^9S Utl OUIO9 BpBJ9piSUO9 S9 44BUOJ
-9I[OS^ B| 4B9Od9 B^ 9p JI}U98 p UO9 OpJ9n9B 9p OUISIUI O^ JO^ ' (SS^)
pióos uoiounj B9iji99ds9 ns B)S9 9nb Biopisuoo 98 9nb soui9qB8 9puop
U9 'OIUOUIIIIBIU pp BI9nj '4(.OS9JÍ^ojd?9 9p pBpqiqiSod BaiO BpOJ BII9I9
9j ppos uopBnjp Bidoad ns 9nb bX 'jouib pp BjsipiJ9jBiu uopd99
-UO9 BJ89 B 89UOIS99UO9 '8OJU9IIUIJU9S SOldoíd 8n8 BI^UO9 S909A SBqoniU
4J99Bq b BpBJíqqo BJ9A 98 ouisiiu o\ iod X 'joXbui ppos uopisoduii
BUn 89 OIUOUIIJJBUI pp pBpiS999U B{ B^p U9 89nd 'OIIBIJUOO Opi^U98
ns U9 JOIUB p U9K[IUB) OUIO9 ISB 'piUOUIlUBUI JOIUB pp pBpipiIOJBUl
B[ 9p B9pi B[ 9B99J 9pUOp U9 OpOJ 9jqO8 J9fniU B^ U9 89 OI99
'(^Sl) 44S9l^999pUI BJSBq BJ9piSUO9 S9[ 9S X 4S9[qiSOdlUI SBIU Z9A BpBO
OpU9I8 UBA JOIUB 9p SOIUOUIIJIBIU 8O|^, 'Bdojn^ U9 JBUIJIJB SOUIBJjpod
X 'B^UBJ^ U9 9nb 9p I^SA3AOXSOQ 9p UppBUIJIJB BJ 9p 9nbjod pp
Bsn^o b^ Boqdxo sou uozbj o^qop B^s^ 'BpiJinbpB bX aoijodns uppisod
BUn JBlUJip 9p 8999A SBipniU X '98B[9 9p O8U99SB 9p Oip9Ul UIl U9K(
-UIB] 89 9)89 SOlU9qeS OUIO9 89nd 4BpBA9p SBUI UOpiSOd U9 9)U9UippO8
B)S9 9nb U9inp UO9 O|J99Bl[ 9p[I8od 89 OU 18 4pi9O8 UOpiSOd BtUSIUI

�Así concebido el amor matrimonial, no será extraña a la mujer,
la afirmación, quizá exagerada, de Dostoyevski, para Francia, cuando
afirma: "La larga tutela ha hecho que "ma bichi", no piense ni sueñe,
como sucede en algunos países bárbaros y ridículos en ir a estudiar a
las universidades, ni en formar parte de clubes o ser diputada. Pre
fiere quedarse en su actual estado aéreo, canariesco, para así decirlo.
La visten, la calzan los guantes, la llevan bombones, la tratan en lo
exterior como a una reina, y su marido en apariencia se le pone de
rodillas" (160).
Pero si no puede realizar el amor a través o por el matrimonio,
no por ello renuncia a él; lo hará y lo justifica hacerlo a sus espal
das, siempre y cuando sea hecho con todas las precauciones que la
dignidad y el decoro social exigen. Un ejemplo: "De una amiga recién
divorciada, que viene a participarle su próximo enlace, dice la du
quesa de la Tremuille: "encuentro natural que decida tener un amante;
pero encuentro un poco fuerte que me lo notifique" (161).
Fuerte encontraba la duquesa de la Tremuille la notificación de
un enlace que le parecía simple amancebamiento, pero no por serlo
sino por declararlo, pues si su época está dispuesta a aceptar el adul
terio y hasta justificarlo, exige en cambio que sean tomadas todas las
precauciones necesarias. El disimulo es esta condición primordial, con
lo cual se vuelve a afirmarla como mía ley social necesaria. Por otra
parte, dentro de las clases medias, la infidelidad es considerada casi
como un mal irremediable, frente al cual sólo cabe disimularlo a ojos
cerrados y no considerarlo en definitiva cosa de mucha monta (162),
porque hay razones que son en su conciencia su justificación.
En el impulso a la necesidad que los lleva al matrimonio de con
veniencias al falsear su posición frente al amor, hallamos la causa
primera del amor ilícito, buscando así la realización del amor que
su propio interés le prohibe tener. A ello se une el sentimiento de la
materialidad de su propia vida; huir de ella es la segunda justifica
ción (163) ; pero huyendo así de las propias realidades que por sí
misma crea.
El hogar sin amor impone materialidad y mediocridad en su vida
doméstica. Para huir de ellas buscará en una fuga en el amor extraconyugal, que también lo será para el ocio impuesto a la mujer lle
gada a cierta categoría social, realizándose y caracterizándose como
un sentimiento de aventura (164).
(160)Dostoyevski, Notas de invierno, etc. Cap. VIII, pág. 1112.
(161)Ficuehoa (A. de), o./c. Cap. XX, pág. 162. Gutiérrez Gamero (E.), T. I,
cap. XIX, pág. 317 y ss.
(162)Pérez Galdós (B.), Lo prohibido, o./c. T. II, Cap. XXII, pág. 113. Chejov
A. P.), Tío Vana, o./c. Act. I, pág. 211. Dostoyevski, Notas de invierno, etc. o./c.
Cap. VIII, pág. 1111. Zola (E.), Dinero, o./c. Cap. III, pág. 49. France (A.), "Historia
Contemporánea", o./c, El maniquí de mimbre. Cap. VI, pág. 345. Tolstoy, La muerte de
Iván Ilicht, o./c. Cap. II, págs. 27/8.
(163)Chejov (A. P.), La gaviota, o./c. Act. III, pág. 165. France (A.), "Historia
Contemporánea", o./c. Bergeret en París. Cap. XII, pág. 668. Tolstoy, La muerte de
Iván Ilicht, o./c. Cap. II, págs. 27/8.
(164)France (A.), "Historia Contemporánea", o./c, El maniquí de mimbre. Cap.
VI, pág. 344. Pérez Galdós (B.), Lo prohibido. T. II, cap. XX, II, pág. 76.
— 204 —

�— sos —
•ss A g^x "^ed 'jj -j^y 'a/-o 'vjoiavg nj '("j *y) AOfaHQ "0^/61 *s8ed 'j "dB^ *o/-o '(ap sanb
svisai^iaaiV^^ '2/ll "s^cd '"d/*o '9^qvio^iadng ^ auquioff '(*g *^) MVHg (¿91)
'02/612 'sS?d 'owBjajg 'uajioji 'nug 2 p upisa/ojd d^ '(-g -^) mvhs (991)
"¿l "3?d 'XIX 'dB:) 'I "X 'D/' ("3) 'oHawv^ zaaaaixao "8/¿82
4JA "X "'P 'SBiaiduiOD SBaqQ -DjsiMOian^oaag pp ivnuv^^ '(-g "^)) AVVHg (S9I)
íp 'SBSOO SBqiUB O 'JBIIJJUI 'O^qO^ "SBUBUinq S9pn^JIA SB| SBpOJ J9U91
JIOOp S9 '"0J9 '8O8OJ9^BA 'SOpB9IJia9BS 'SOpB89d9JUIS9p J9S U9C{9p SB^SIU
-o^BJOdd SnS 4B199JJ9d UOTSBd A BZ9Jnd BUll U9 JOUIB p t)piU9JUO9 JB1S9
gqgp 'ofnqip ns U9 BZ9[qou gp BU9|[ gpi Bun s^ ¡jouib gnb ^!
'SBipgin S9SB[9 STS\ 9p SOI.IBJ91TJ SOJStl^ SO^ OtttOD
OJUBJ 'papt JOUIB 9p SOppoiU 8O[ OJU9IUOUI 9189 U9 UBS9ddx9 9nb 8O[
gluguqBipgdsg uos 9nb 4#9i9 'axMoag SBUBUijgq sb[ 'xaaainaj[ 'xaHMO
a^aof ^p BjniBJ9ii[ B[ s^ *(¿9l) osj9A^oa 999JBd jopBuos Á ooiiubuioj
SBIU '99^ SBIU OlUBn9 A OUISpilUBIUOJ Jod 99^ JI99p 89 ÍJO199^ pp OUISI9
-IIUBUIOJ p 9U9I1UBUI O B9I^ISU91UI Z9A US B pilO p 4OJ9U9 pp pBpiJB[
-ndod b^ 9U9IIUBUI A Bspduii ^oodg b^ gp odiiubuioj niíjjdsg p 'ubio
-U9n^ui-J9iui 93 SBJni99^ sns A ouisioiiubuioj ns oqogq oq 'opoui ojio
gp opgoBq gpgnd ou opuBno 'opunuí ns 9p pBpipgj b^ b JBdsosg biu9í
-ui Bjni99^ TeAno jod 'BisgnSjnq Bugnbgd B[ U9
BJniBJ91I| B^ 9p BI9U9n^UI B^ OpUllSgS 4p9J BpiA
B[ 9p Bpil9d9J ^A UppBUIII^B B^ OJ9UIIJ^ '8OIA9Jd 8Oq09q SOp
U9 U9iq J9U91 OIJBS999U S9 O1U9IUII1U9S 91S9 U9iq J9pU9JdlUO9
"pBpipgj U9 O189 9nb SBUI 89 .
ou sond 'odiiubuioj jouib op ouons ouioo uoiquiBi opiuijop souiBjjpod
gnb A 'popí jouib opBuiuiouop soxuoq onb o\ b BJoqB
"(991) BJS9njnq b^ b
gp B[ A ooqqnd pp 89uoio9B9j sb[ oooAOJd ugiquiBi 9nb A
91S9 91U9UIBSI99jd B^BJ1 OpiqBS 89 OUIO9 9nb '(íUdUJVJ^ 'VJg
nf ap vmsafoud vj^t BpBpiii avvhS 'g aP ^I ouioo SBjqo sb^ bjiuo9
Bis9}ojd BpBjp ns ojp jog 'pióos pin otuoo uoisojdns ns ou A 'p
gp 9ibji 9s ou onb A oiugiuiBip^o ns 9iu9uiBgiou9S S9 pjoui ns 9ix9
gnb o[ 'somgqBS oiuoo 'gnb Bjgnj ou is 'uopoipBJiuoo 9iu9JBdy
•sgpioos sgjqumisoo SBUonq sb[ bobib onb ttojnduii
jouib pp,, pióos oqooq 9iso bjiuoo 'uBOOAOjd o^ onb oduioii ouisiui
p uBJBuiBp A '(S9X) uoi9BiU9iso ns xbjoui ouisiuBiijnd ns oiiuijod ou
'oiuouiBioiidojqns oisg uojiuuod A uojomb SBipoui so:Bp sb^ ts ojog
•pBpoioos bj gp ojiugp Z9A ns b jgpugosB BjBd bjiaj9S 9j A 'opunuí ns
gp Bijgsiui B[ gp Jinq ^Bno b^ uoa uoisgjojd Bun ogg 9p J99Bq gp uBq
SBf^q SBdBg sb^ 'sooxpjg sopque sns jggBjsii^s gpuop ug sgpBpgiqts
-od sb^ 'xBiuomiJiBui-BJixg o oipip joiub ^gp BpiA b^ ug opuBosnq uba
SBipgui sgsBp sb^ ouioo isb sgnd 'pióos osuoosb ns uo on^og Bjp b
opuBno sbi^b sbiu sb^ uo A 'oidpuijd uo 'SBÍBq sbui sBdBo sb^ gp sgpsp
-IS909U sb^ ug opoi gjqos 'sgpBpgiqísod SBgduiB BjsgnSjnq b^ BjBfpq
JOUIB gp SBUIJOJ SB1S9 SBpOl JBZI[B9J BJB^ '^gSBXO 9p OSU90SB 9p JOUIB,,
opBuiuiougp souiBijpod pno o\ jod 'joijgdns Boiuiouogg pBpioBdBg
Bun gixg ogg 'sgnd 'boiiuouoo9 uoioBniís BA9nu Bun gp uopiqiqxg
'oCn^ gp oigfqo A BiouB^gp 'pBpgBUBpuniu gp bsoo jgg
p sg 'giuBiuB Bun jgugí sgnd 'upiOBiugiso Jod oipjji jouiy

�rica y noble, ella; o, por el contrario, amor entre un representante de
la nobleza, hombre o mujer, enamorado o enamorada, de una costurerita, o de un artista pobre y de talento, cosa esta última que expresa
idealmente el sentimento de su más profunda apetencia romántica;
todo ello combinado en una larga serie de luchas y sacrificios, hasta el
final triunfo del amor (168).
Todos los elementos para despertar y hacer vibrar las fibras más
sensibles de la psicología burguesa, femenina sobre todo (169).
Por otro lado se considera el amor así concebido, lo mismo que el
matrimonio de amor, como un ideal de juventud; algo que se puede
soñar o desear como realidad mientras se es joven, pero que la reali
dad misma niega (170).
Sólo nos resta ver las formas de relación amorosa y las respec
tivas posiciones de ambos sexos, en lo que B. Shaw llamó ^Lucha de
sexos", título de una de sus comedias. Formas que por lo general valen
tanto para la forma real, como para la ideal, aunque en esta última,
claro está, son formuladas en forma más depurada e idealizada.
En ella la mujer es el centro de la idealización del amor; para
ello se le pide dones especiales que la caracterizan como ideal: femi
nidad, dulzura, tacto, belleza es, sobre todo al parecer, lo que se le
pide. Cuando entre ellos comiencen las relaciones sentimentales (para
el cual existe basta una forma muda de conversación: el del abanico)
se hará de acuerdo a un código de leyes que ambos deben respe
tar (171), pues así lo impone la tradición y los convencionalismos.
Relaciones que a veces no serán más que ese juego que hemos deno
minado amor de aventura, idea de fuga. En torno a estas relaciones
los campos están perfectamente delimitados; dentro del suyo la mujer
debe hacer un pasivo papel, es decir: nunca debe ser ella, la que en
este aspecto lleve la iniciativa; y si la declaración llega debe ser como
fruto de espontáneo acto de voluntad, aunque a la mujer le esté per
mitido usar siempre con discreción y dignidad de todas sus seduccio
nes, pues de lo contrario será considerado poco menos que como una
deshonra y una vergüenza para ella (172).
Al hombre le corresponde, pues, llevar la "ofensiva amoroso-sentimental", él debe ser el "seductor", aunque la realidad diga que es
el seducido. Para ello dispondrá también de un código de normas

(168)Dostoyevski, Notas de invierno, etc., o./c. Cap. VIII, págs. 1114 y ss. Pérez
Caldos (B.), Lo prohibido, o./c. T. II, cap. XVII, II, pág. 20.
(169)Dostoyevski, Notas de invierno, etc., o./c. Cap. VIII, págs. 1114/6. Shaw
(G. B.), La profesión de la Sra. Warren. Act. I, pág. 225.
(170)Pérez Galdós (B.), Lo prohibido, o./c. T. II, cap. XVIII, IV, pág. 45. Chejov
(A. P.), Las tres hermanas, o./c. Act. IV, pág. 373. Galsworthy, El propietario, parte
segunda, cap. IV, pág. 205. Shaw (G. B.), Hombre y Superhombre, o./c. Act. II, pág. 122.
(171)Galsworthy, Litigio, o./c, parte tercera, cap. IX, pág. 342. Pérez Galdós (B.),
Lo prohibido, o./c. T. I, cap. VI, pág. 25. Shaw (G. B.), La profesión de la Sra. Warren,
o./c. Act. I, pág. 225.
(172)Chejov (A. P.), El jardín de los cerezos, o./c. Act. III, pág. 432. Hardy (T.),
o./c. Cap. XX, pág. 190. Alarcón, Capitán Veneno, o./c. Cap. IV, parte segunda, pág. 173.
Shaw (G. B.), Hombre y Superhombre, o./c. Cap. II, pág. 122.
— 206 —

�— LOZ —
•6 -8Bd 'i -jay *d/-o 'ajquioyjadns X auquiojj '(-g -g) MVHg(9¿t)
•ss X 62^ -8Bd '^^ -jay -d/-o 'ojqand jap oSiuiaua ufj 'Cg) Kasa^(5¿I)
•ss X 6CI '3?d 'AI "'•'V '3/' 'ojqand jap oHiutaua w/j '("g) N3saj; -98"^^d '-d/'o
'aiqutoquadns X ajqutojj '(-g -g) MVHg -9^ *3Bd 'AI1X 'dBD "3/' '('X) aohvjj(j,¿x)
•¿fr *8Bd 'j^^ "dag ^üpunjoj^ apsvpoq swj
'221 *SBd 'jj 'drg -a/-o 'auqtuoquadng X auqtuojj '(-g -g) mvhs(¿I)
B 'e^aotjadns sedeo sej e ueoijpuopt se^ onb odiuop ouisiui \g '
sera BpiA op Á sojoijojui seajo se^^nbe e ojuojj |bioos .edeo ouioo ueio
-uojojtp se^ 'ueziJoioejBO se^ onb oooaed so[ seipota sosep stb\ b onb
o[ o^so so sond 'ojooop |0 A pepm8ip B[ op oiuoitaiiuos opezi[ejstJO
seui zoa epeo uo 'opoj ojqos 'eisoi^iuein os anb ouisipuoiouoAuo^
*(9¿l) UÍJ ns J3
onb eioóied |bj o 'ouojj op ^o so opijuos oÁno ouis^euoiouoAuo^
*(S¿T) ¡sosoa^
seued ohioo pepoioos e^ op sopej^ede 'ojjo uo uoisisiod is iÁ sopezij
-Buiojeue 'sopeoijijo ubjo3 so^{O O]uome)joio onb^od 'uouopueqe B| o
uopiAjo B[ onb so[¡onbe op Xe! í^bjoui b^ op ejouiod e^nraaoj e¡ —aop
-uoiuo ns e— so 'souisqeuopuoAuoo op seuutoj se^onbe jejodso}j
•o^o 'ojjb ^e upioeoxpop e¡ 'oioaoAip
^p Bopí v\ :jpequioo oiaesooou so ojuej o^ aod onb X 'jbioos ejn^onjjso
e^ eaed sosoj^ipd X soaiibSou sojo^ba ouioo ejopisuoo eisonS^nq euonb
-od e[ onb ^piA op seuijoj o seopt sejpnbe ojuouiejsnf uos soioinfo^d
so^ oijbjiuoo p ao^ 'oio 'soaquinjsoo 'pepiueqan X bisojjoo op sepuiaoj
se^ 'pepiuSip v\ :jbzijojba X jbsjoauoo oijbsooou so ojubj o[ xod onb
X 'jbjoui eionpuoo op seijesooou sbuijoj ouioo o 'sopioos souoiob[oj sb^
op uopjo \9 eaed soijbsooou ouioo ueuiJijB os onb sojuoirapu9S o seopí
se^onbe 'pjoj^ oppuos oidojd ns jod opoi ojqos 'uos souisqeuoio
-U0AU0^ 'sejqepd sejso op eun epeo e opiuoiuoo X jo[ba op jepop
-jed opijuos un O[opuep soiomfoad X souisqeuoiouoAuoo souitooq
•ojuoiuiesuod op o ^piA op sbxujoj sbjjoio uezeqooj os o uejdooe
os onb jod souaeoiqdxo ejed bjiajos 'jioop so íoiotnfojd X ouisqeuoio
-uoAuoo ojueno uo ojsia o^od 'ojuouiojuopooojd opetpnjso O[ opoj op
puij uoumsoj un ouioo oj^ed uo so o^ijideo ^raii^ ojso 'sond 'rsy
' (fLl) so^TJJD9&lt;^S9 8i^ooe sns op oun so o^o onb
jeuuije o^iuijod sou onb opej^ je 'seipoui sosep se^ op pjom eanj
-on^iso e[ uo ueSonf onb epuejjoduii ej op ooip sou uopiaede enuij
-uoo ns ísopinfoad X sorasqeuopuoAuoo buijoj bjjo n eun uo aoooaede
oisia souioq oXesuo ojso 9p sojnjjdeo sojuoaojip so[ op soabjj y

A S0I\[SnVM0I3MaAM03
IX
•pepopos e{ op seip sera sedeo se[ uo
-sop os onb epipoui e sepiSjj sera ojuej 'se^so 'seuuo^ ' (L\) soppos
souisqeuopuoAuoo $o\ uopid onb pepiuSip X oaooop 'pepiueqjn B[ op
opeopoj o^p opoj ojod 'epeuie ej e aouie p jooeq eaed sop s jo ai un
X seujoio seiujoj 'sop^oj X soinbosqo 'sbisoijoo 'seuojuepá :soppodso

�medida que pueda irlas imitando. Por ello su preocupación por el
vestir y la elegancia en general, pues ella representa externamente esa
diferenciación e identidad que busca, y que se quiere representar dig
namente, pues "un traje barato hace un hombre barato" (177). Por
lo mismo su preocupación por la imitación de los modales superiores,
pues los modales hacen al hombre (178).
Pero la dignidad parecía representar algo más, ella es la expresión
total de la valorización moral individual y por lo tanto, de perderse
se sentía amenazada la base de la individualidad del hombre y, por
lo mismo, uno de los pilares de la sociedad. Por lo demás la digni
dad como moral significa buenas costumbres, cuya posible pérdida
significaría dar libre curso al libertinaje, destruyendo así los princi
pios mismos de la moralidad social (179).
Entendido está que dignidad y decoro no deben significar reali
dad concreta, bastará en los más de los casos con las apariencias ex
ternas (180). Por ello una razón más justificativa del disimulo y la
mentira en la vida social como una necesidad indudable, sobre todo si
ella cubre un posible escándalo (181) ; el hecho más terrible que
pueda afectar a su dignidad. Ello significa la picota, la ignominia y
con ello el descrédito. No importa que en el fondo se sepa, lo que
importa es que no se trasluzca al público (182) ; porque el escándalo
toca a todas las clases medias, pues es el escándalo de uno en su
consecuencia de posibilidades de crítica generará la de toda su clase.
Como una excepción se justificará, en parte, un atentado contra la
dignidad y el decoro en la juventud, "como locura de juventud", algo
circunstancial y pasajero (183), no más peligroso que un amor ideal
de juventud. Por eso exigirá en las relaciones amorosas se guarden
las formas, aparentando lo contrario de lo que se siente (184); y por
lo mismo, rechaza, proclamándola indigna, toda relación sexual ilegí
tima, afirmando así la santidad del matrimonio, rechazando violenta
mente la idea del divorcio. "Durante muchos años —dice el Conde de
Witte en sus Memorias— en los círculos aristocráticos no se resigna
ron a admitir mi casamiento (con una mujer divorciada) y hasta
1905 mi esposa no fue admitida en la corte y en general en la alta

(177)Veblen, o./c Cap. VI, pág. 139. Pérez Galdós (B.), Miau, o./c. Cap. XII,
pág. 607. Shaw (G. B.), Non Olet, o./c. Act. I, pág. 39. Zola (E.), La Taberna. Cap. II,
págs. 38/39.
(178)Veblen, o./c. Cap. III, pág. 49.
(179)Hardy (T.), o/c. Cap. XXV, pág. 251. France (A.), "Historia Contemporánea",
El maniquí de mimbre. Cap. XII, pág. 385. Shaw (G. B.), La profesión de la Sra. Warren,
o./c. Act. IV, pág. 308.
(180)Dubois, o./c, Sincerité, pág. 226. Galsworthy, Litigio, o./c, parte primera,
cap. IX, págs. 97/105. Shaw (G. B.), La profesión de la Sra. Warren, o./c. Act. IV, pág. 308.
(181)Galsworthy, El propietario, o./c, parte tercera, cap. II, pág. 354. France (A.),
"Historia Contemporánea", o./c, El maniquí de mimbre. Cap. V, pág. 337. Pérez Galdós
(B.), Fortunata y Jacinta. T. IV, parte cuarta, cap III. VI, pág. 134. Dostoyevski, El
jugador, o./c. Cap. VIII, pág. 1464.
(182)Shaw (G. B.), Matrimonio desigual, o./c, págs. 222/3. Suderman, o./c. Cap. VI,
pág. 47. Pérez Galdós (B.), Lo prohibido, o./c. T. I, cap. V, II, pág. 67. Tolstoy, La
muerte de Iván llicht, o./c. Cap. II, pág. 28. Hardy (T.), o./c Cap. XXXI, pág. 307 y ss.
(183)Galsworthy. Sobre el temor al escándalo ver las obras citadas de...
(184)Shaw (G. B.), Matrimonio desigual, o./c, pág. 219 y ss.
— 208 —

�— 60^ —
'6tS '8?d 'IX "dBa '"Vo '?8?^?7 'ahxhomsiv^ (061)
'Et^ '8?^ 'HA *(Ibd 'BpunSas ajjBd '-d/'o '
•ardo id \q 'ahxhomsiv^ "181 '8?^ 4&gt;o/*o 'jonSjsap cnuoiuijjvj^ '(*g •)) MVHg (681)
•^g^ -Sed 'i -iay *o/-o 'motanS vq '(-j -y) AoraH^ "¿oí "8Bd 'IA "dBD 'V0 'ou
'03) v^oz •f&gt;g -8ed 'u^\ -dso 'BpanSas ajxed "o/-o ^otintaidoxd jq 'ahxhomstv^ -pia
?nBjjpg -pg 29 -Sed 'm\ -de^ •pmuaant X Diouvfui t¡\¡ '(a upwvg) ivrv^ (881)
'I¿I "8?d 'X '^BD *^/*o 'vjpouop Dun ap swiuoiuaj^ 'nvaaHij^ (¿81)
•191 B'P 8B?A (981)
"6¿ "^^d 'AI '^^•&gt;
uüjaidojd jq 'ahxhomsiv^ *¿s •8?d 'I 'dB;) 'i 'X 'Vo '(8Pu0D) aj~11^ (S8I)

'(061) JP
-jad as isb anb orastuí |a 44U^iq,, un 'osaa^oad fap aiuaáB mjo^Baw
un 'jas aqap o sa [a sand '-l^t^p,, pp ^ osaj^ojd [ap ^apí b^ b upia
-ibjj Bun aaajBd 9\ BpiA ap odx^ ajsa b BJBOipap as as^p ns ap
an^) -Buisiui is ua pBpijBuij Bun ouioa B^japuajdraoa BJBd
-bdui ns jod oiuioaua ap Bu^ip Bsoa a^aaajBd Bipod ou SBJia^ sb[ b o
ajJB ^ BjnjosqB uoiaBoipap B[ oja^ '(68T) íDO 9P sojbj so^ BJBd [pn
oS^ ojqp un ua 'sbui o^ b ouJopB ap ojafqo un o^s ojpBna un ua j^a
b BAa^ b¡ anb Á —aiuauíB^DBxa BJoqoJJoa ozojj a^sa anb— Bisan^jnq
B[ ap BjsiApisod jaiaBJBa p ua OAanu ap soniBsuad is uapsap a^sa ap
uoiaBaqdxa B[ Bjn^aa[ ns ap JBAijap sa pae^ '(881) tJBP8 uoiaBjap
-isuoo?ap b[ X Bijasim bj anb oj^o jas Bipod ou 'sapuopdaaxa sosbo
OAps 'ouiuuaj oXna X 'aiuBtunqsBJi X bijbj[oa ajuaá ap X sa^npuB^
ap SBidoad sajBpi^ajji 'sbsojbzb sauopBdnao ^uis 'jjAp ap sapjuuoj sop
-oui uBinipsuoa ou 'BjnjBJaip b[ B^sBq 'Baisnra B[ 'BJnjjnasa b^ 'BJnjurd
B[ 'jpuas ns u^,, iBpBjapisuoa ajuampiaos pjnuí uotsajojd Bun onioa
opBJapisuoa jod 'Bjn^uid B[ b asjBOipap ap ouiu ap api ns BqBsn^a
ajpBd ns ua anb uapsap opunjojd p TYfyj i N91^V^ Bjuan^ ^osojop
-sap X opas oaod opunuí :B.xqBpd Bun ua ÍBqBu^isB 9\ anb ptjajBUi
jiuaAJod uis X osojoaapui 'oiniaqoq jaiaBJBa pp sbui b 'sssoa sb[ ap
ooiáoj uapjo ^p Bjnjdnj eun ojubj O[ jod X '^Xns B[ b bijbjiuoo BpiA ap
odp un Bapiuáis o[p sand 'pnjaapjui o BapspiB BpiA bj b anbtpap as
asB[a ns ap uam^p anb [a BpiA ap sa[Bapi sns b uoioibij BjBiapis
-uoa X BjBu^oipui as 'bpbziubSjo pBpapos eun ap oijuap a^qBasap BpiA
ap odu oiaBxa sbui [a opB[nuuoj jaqBq ap oraoa isb '[Biaos X [bjoui
Bjanpuoo ap sa[qB)nmui a SBuia^a SB[éai sbj jaasod ap BpiauaAuo[)
'(¿8l) Ibjoui bubs b[ ap ojpauísap ua buisiiu pBpipjouiui bj
jBoijiisnf b BjjppAinba so[iBjdaaB íajuasaid BpiA ns ua o opsssd ns
jod souéipui aiuaui[Bioui usas jaaaiBd ns b cauatnb uoa ajuauqBiaos
asjBUopBpj o ouas ns ua jijiuipB b bib^ou as anb sa orasini o[ jo^
•pBpapos B[ ap buisiiu as^q B[ jbdbjb o[[a uoa X bijuubj b[ ap uoian[
-osip b[ iBjuauíoj; Bja o[iijiuiiad sand 'opioAip [ap Xa[ B[ bijuoo uoia
-asaj ns 'sand '[Bjn^BU sg *Bisa[i b[ Bjapisuoa o[ uaiquiBj ouioa [bj 'a[q
-Bjai[Bui oS[B o moa opsjapisuoa bi[iiubj b[ ap Bapi b[ b anbBiB un Bja
[a anb ap oiuairapuas p X sapi B[ uaiquiBj oiad 'oíaiOAip p
BJBd Biauaiauoa ns na uauodo as 'oidiauíjd ua 'sBsoiáqai sauozB^j

•(981)
-jOAip b^iuib Bun ap ojuaiuiBSBO [ap speaijijou jas [B ^[[inuiai^ B[
ap Bsanbnp B[ jod Bqaaq uppBiujip B[ asapjanaa^ *(S8l) t4PBP9í3OS

�No menos ven en ellos enemigos que pueden hacer peligrar toda
la estructura social que tan trabajosamente ha levantado, y que es
necesario defender a todo trance, como consecuencia de la influencia
de su vida y obras propias pueden producir.
Y a pesar de todo no vacila en llevar a sus salones a aquellos
mismos intelectuales o artistas a los que desdeña y teme, y que sin
embargo muchas veces los fascinan, haciendo o creyendo con ello ha
cer exhibición de cultura. Como concurrirá al teatro pues es de buen
tono, tanto como expresión de su interés por las formas de la cul
tura. Pero si va al teatro, rechaza de plano las obras —así como la
novela— con problemas escabrosos, aspecto al que ya nos hemos refe
rido en el capítulo X, ya que considera inmoral por sí mismo tratar
esos problemas, pero cuyo planteo sobre todo es una amenaza más
contra la sociedad pues hacen peligrar las lógicas barreras mora
les (191) ; y olvidando también que son la exhibición de los ma
les que plagan la sociedad que ella ha levantado, no queriendo verlos
por el temor que le producen.
El halo de convencionalismos y prejuicios que rodean toda su
vida moral y social, desde luego también recaerá en la vida del hogar,
la mujer y el niño. Sobre la mujer relegándola a las tareas del hogar
—su finalidad social—; por lo demás, se le considera naturalmente
incapaz de seguir alguna de aquellas profesiones que parecen priva
tivas del hombre (192) ; pero sobre todo porque ello significaría
renunciar a su natural finalidad social, renunciar a su feminidad, lo
que significa tanto como indecoro-moral. Obligada por todo ello a
hacer una rígida vida social, prejuiciará que pueda romper u olvidar
alguna de aquellas formas que le son impuestas; por ello su indig
nación moral frente a la mujer que fuma, o que busca y anhela ca
rreras, o simple autodeterminación (193) ; y por ello resulta cierto
la afirmación de Dostoyevski sobre la tutela femenina y su carácter
"aéreo y canariesco", pues no tenía otra posibilidad ni mucho más
se le exigía.
Sin embargo hacia fines de nuestro período halla la mujer ma
yores posibilidades de independencia, y una de ellas habrá ganado el
premio Nobel, nos referimos a María Curie.
No menos prejuiciada es la consideración que sobre sus posibi
lidades y derechos políticos tiene la sociedad en la época que anali
zamos. El mismo Spencer le negará aquellos derechos políticos que
justamente ahora empieza a exigir la mujer; pero lo hará sosteniendo
que no puede tenerlos en tanto que no cumpla las mismas obligacio
nes que el hombre, especialmente en lo que se refiere al servicio del

(191)Valdeiclesias ^Marqués de), o./c. Cap. III, págs. 39/40. Pérez Galdós (B.),
Lo prohibido. T. I, cap. XIII, II, págs. 177/8. Shaw (G. B.), La profesión de la Sra.
Warren, o./c, léase el prefacio.
(192)Ferry, Discursos, o./c. T. I, pág. 301. Gutiérrez Gamero (E.), o./c, Clío en
pantuflas. T. II, c^p. XIII, pág. 337 y ss.
(193)Shaw (G. B.), La profesión de la Sra. Warren. Act. IV, pág. 292. Ferry,
Discursos, o./c. T. I, pág. 301. Gutiérrez Gamero (E.), o./c. Clío en pantuflas, T. II,
cap. XIII, pág. 337 y ss.
— 210 —

�'¿/9¿ "s2Bd 'AI "de3 '/' 'N33H3A(¿61)
'IZl '85d 'IAX "dBDf '3/' '(^p "V) ^oaaa^i^(961)
"¿ZZ 'aBd '16 &gt;8?JBd 'xx "dB3 "Vo '("H) H3DN3JS(S6I)
'8/¿ZZ *s89d '16 •^^-'Bd 'XX "dBD 'Vo 'OH) HaDKadg(^i)
BjABpoj X Bjua[ bj 'uopnjoA9 bj 'ouBOBqBqo oj uo BJ9U99p gpjBj sbui
onb 'jbkijbu X oouB^uodso oj b '44J9Jj^ jassiBj^, jb Bpuapuai eun ^piui
98 'BjqBpd Bun ug •soinbojuno.ip X sajisuop 'sb-uiubje^ Bied odraaij
BJ9iqnq on bX is ouioo 'sBnáijuB 8Bjnuuoj bj X ogpfjBj p 's
SB[ '8BI891JO9 8BJ OpU9linpdn8 UBA 9g) "^OJJO 9A 98 OU bX U9pjO
-98 9p SOJ)B9) 8O^ U9 '9JB9 p U9 W89[p9 8B[ U9 X 'ofBq OJ9^qiUOS p OpiU
-9A Bq eou as oraoo agq^s uis '89n^ 'oSuoq p Jod Bdoo 9p ojaaqmos
pp UOIDniIJSnS B^ 'OJIX9 UIS OIU9JUI 9S SOUB SOUnSjB 99BJJ UOpBJ9áBX9
uod souiBDiiDBjd oj opoj —JOJIJ9S9 un Buido— BUBds^ ug,^ T^^isup
BJ X BJIA9J BJ 98JB9OJO9 '^199p 89 't4SoSjBJ SOJIJ 9p,, 9SJT1S9A BJS9JOIU
S9j gnb^od 'sbjista souotu u99Bq sgjquioq sog •9iu9uibj9}uj BpB^gd
-89J 899UO)U9 B^8Bq UOI9ipBJ) Bim 9p OI9IJip9 J9 9SJBUOIOUIS9J) B BZ9ld
-iug 'Bpnbip bj 9B99Q,, "gsjBzijBj^qij b gpuoij sorasijBuopu9Auoo X
89pBpiJBin.IOJ 9p p9J BJ9A9S BJ OjálS 9p S9UIJ B bX OJBqiU9 Ulg
•BI9U9I9UO9
ns uod 9jduniD 9nb oduigij oinsitn jb 'ojj9 9p uoidbju9JSo jsb opu^p
-Bq 'oído ns jbu9jj BjBd X upiSij^j bj 'sgjquinjsoD SBU9nq sbj U9uod
-luí oj 98 onbaod 'pBppBo bj u9iquiBi BjBq ojj9 aoj *(¿6I) t4lBíDUBl
-SqnS O 9)UB)IodlUI pBpiJBUIJ BUn b^u9^ 9llb BpBU 9p TU 'OAIJBJDIIJ
BpBU 9p 98JBdnDO 9llfa 9U9IJ IU BdtlDO DS OU BJJDnbB 9nb JBJJSOUI 9p
9)JBdB pBpiJBUIJ BUnUIU O B90d J9U9) UBJjn89J 'sopBZIJBUB 91U9UIBpiq
-9p 9nb 89JBIDO8 8O;U91UIIU9I9I1U9 O 'SODII89UIOp S9J9q9p O OÍBqBJ^ 9p
OpBZBJJ^ip 9)U9UI9jqBIJ[BAUI ISBD B)U989jd 9g 'BIDU9JOpUI O BIOUB^BA 9p
UOpB189JIUBUI 9jdlUI8 Bun 4O9nj 9pS9p 89 OU 'SOSBD 89JB^ U9 BSod89
bj odui9ij ns BDipop ^nb b oído jg,^ 'SBOiis^uiop s^aoqBj sbj op 9dn9o
98 OJOS X 9fBqBJJ OU J9fnUI BJ 9nb 9^lX9 JBIJIUIBJ OJOD9p J9 9nb BX
'(961) 44O-IOpS9p Un 89 JBfBqBJJ J9 9nb 9p SBpi9U9AUO9 OJ9J99S U9 BJ9njB
BJBd t4uBfBqBJi^, 'xinD9pu9j\[ 9p SBg^? 'a^Cnuí bj U9 pBpisopo bj 9p B9px
BJ ÍBpoiU 9p 0pU9IU0d BJOqB UBJS9 98 9nb 8OIJB9UJBq 8OJ B BIDU9JI
BJ 'OJJ9 9p OjdtU9f9 'pBpiuSip BJ 9p Opi)U9S n8 9p SOpBAIJ9p
8OJ9pBpj9A UBJJ9pU9 9JU9UIJBnI BpiA 9p SBUIIOJ
(S6l) aaDKtadS 9jiiupB oj u9iquiBj jsb X 4e
9j BJoqB 9nb eoojijjod soqo9J9p soj J99ouo99J b BJBZU9UIOD 9j 98 oood
B OOod U9iqiUBl U9pBUIUIJ919pOinB nS B X 8BJ9JJBD 8BJ B OqD9J9p J9
9J9SJ9DOUOD9JL B BZU9IUIO9 JtgfnUI BJ B ^X I9P eOídl9UIjd X XIX I^ÍS I9P
89UIJ BiDBq ouiod isy "(^61) 4489jqxuoq soj 9p bj uod ojBníái os aofniu
BJ 9p BDIJJJod UOIDISod BJ 9nb (9jqB9S9p OU O B9S) OjqíSOd BJ9S OJOS
SDDUOJUg '9)U9UBUIJ9d ZB(I 9p OpBJ89 un OpBZUBDJB BXBq pBpiUBUinq BJ
opuBno ouis 'osaijBq^p Bjpod ou sojofniu sbj 9p soopijod soqoga^p soj
9p pBpjBn^t opnosd bj gp uo^sono bj 'ouijnosBtu gjuo^uiiuoo jb oSoj
-bub BuiJBin bj X oiiDJtofg jb 9iu9ui^uod un uouoiDJodojd sojofniu
sbj onb 'sond —aaaMaas onSxs— souom y?, *44pBpjBnSt op ou X pBpi.x
-oxaodns op bjjos uoioisod ns5í aaaxiadS ^oip oijbjjuod oj op '

�no perceptible evolución del mundo que nace y del mundo que muere,
ha empezado ya" (198).
Pero habrá que esperar la sacudida de la guerra de 1914/18, para
que todas estas formas cobren el desarrollo que nos digan de una con
cepción nueva de la vida, tanto como la desaparición de aquellos con
vencionalismos con los cuales quiere defender su mundo, pues ellos
son su expresión, mundo en quiebra cuando no fenecido, última víc
tima de la guerra; víctima —en parte— del triunfo de aquellos pre
juicios que tanto temía y combatía.

(198) Ficueroa (A. de), o./c. Cap. XXII, págs. 185/6,
— 212 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3398">
                <text>La estructura moral de las clases medias (1870-1914)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3399">
                <text>Trabajo realizado para el seminario de Historia de la Cultura de la Facultad de Humanidad y Ciencias, dirigido por el profesor José Luis Romero (1951/52) </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3400">
                <text>VISCA, Carlos </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3401">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1954, Nº 13 : p. 161-212</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3402">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3403">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3404">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3405">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="433">
        <name>CLASE MEDIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="434">
        <name>MORAL</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
