<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/browse?output=omeka-xml&amp;tags=Historia" accessDate="2026-05-20T03:51:23+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>1</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>33</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="530" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="788">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/fb70c1e65806aa5b30dda2740db621d4.pdf</src>
        <authentication>07433e539fd2672f7975bbe8cbf0e33e</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="6126">
                    <text>•

UNIVERSIDAD DE LA REPUBLICA

FACULTAD

DE

HUMANIDADES

Y

CIENCIAS

SECCION REGULADORA
DE
TRAMITE
•

FECHA: ····················-··-·············--······-···········-·····
5• 5• 86

...

EXP. No........
lJ_......
9 9 .•••..•.••..•. .••..........................•

ASUNTO:BARRAN, José P. O Sol. traslado documentaci6n
al degósito provisoria del Ex-hmspital Visea

•

�•

..

....._,,, . _ .

,,,,.. ..

....._,,,;::

~

..

•

UNIVERSIDAD DE LA REPUBLICA
DIRECCION GENERAL DE SECRETARIA
Servicio de Regulación de Trámite

CE~ ,. .. -·
Jfr- ~ - Otv·....i:: · -.. I ...

7 de noviembre 1985

Fecha - - - - - - - -- - - N. 0

ASUNTO:

HUM. Nota del

Sr. José Pedro

BARRA~

- - ..

-...;

10764
_ _ __

ref. al traslado de toda la

doc 1Jmentación al dep6s1· to provi· sor1· os d e 1 E x-Hospital Pedro Visea.-

ADJUNTOS:

'

20.000 - 6/85 - INGRAPA 6480

�...

•

..
,

•

•

..

•
UNIVERSIDAD DE LA REPUBLICA

.

...
FacuU.d de Hu111anldades J Ciencias
Trtst4n Narvaja 1674
MONTEVIDEO

Montevideo,7 le novimibre de 1985
Señor Rector de la Universidad de lt Repdblioa
Ing.Julio Rioaldoni
Presente

'

'

Señor Reotora
Vista la resoluoi6n del Cim.sejo Diredeiivo Central del d!a de ~ar
respecto al traslado de dooumentaoi6n perteneciente a la Universidad al Archt
vo General de la Naoien,en mi calidad de miembro de la Canis1.8n Asesora de eee
Consejo entiendo que toda la dooum.entaci&amp;l que se halla depositada en la casa
de la calle 25 de Mayo 692 (inolaída la parte de Haoienda,f'ichas de estudian~
tes,etc),posee un estimable vB¡oz, hist&amp;rioo,tanto para la historia misma de
la Universidad oomo para la de la oultura,la eooncnía,eto,del Urusu&amp;7• De lo
ou&amp;l dedazoo que debe permanede:r en la Universldad, si es que 8ata desea recuperar su .Arohivo,es deoi:r,en t~rminos oulturales,eu memoria.
Las e souelas de Archiv.t stioa norteamerio•n•, bri tlnioa,·frmioe sa y
española eostienm en el m&lt;Dento actual poldmioaa enoendid•a acerca de ou'1
es ,e l material que debe descartarse y no guardarse,pero todas coinciden en
que ~ate es uno de los proble-as m&amp;s delicadoa por cuanto loe .ArolWvoa . no
pueden estar sujetos sino a m!ni.m•a expurgaciones realizadas siempre por personal espedializado.
No debemos olvidar que los .hohivoe determina-i por su naturales•
'
nuestra viai~n -amplia o acl&gt;tada,plural o deformada- del pasado.
Por lo tanto a mi entender corresponde el traslado de toda l• dodamentaoi6n referida al dep6eito pr~visorio del eTrHospital Pedro Viaoa.
Sin otro particular sal. 'u do al señor Rector con mi m&amp;s alta considera-w

ci~n

'

I , ~

~ Pedro

a.rr'n

�•
•

•

D.z.

-·

NACION

...

Antecede

Serle

• • ••

N9 0639G4

No.·___,,

'

.·· ~

,

r.
.... ...
...

:

Montevideo, 7 de noviembre de 1985

UNIVERSIDAD DE LA REPUBLICA

Sr. Rector d

FACULTAD
DE
1n9 .
HUMANIDADES Y CIENCIAS

la República (Int.)

la Universidad d

Juli o Ric al d oni

Pr e s en t
SI RVASE CITAR

270/85

MHO/pn

o

mi consid raci6n :
djunto

Jos ... B rr
.

s

1 d s

y

l

v6 un

Prof . Bl ne

r

o

1

mbo

f

rchivo d

milar

d cho

rch vo

l
o

d

h

la

la Comi -

rchivo .
ca

rn

e o

n

-

jo Dir ctivo C n -

no

o

ch

Un i v r

1

firmada po r

1 Con

e o

&lt;: U

n ota d 1 P r o f.

Prof sor s forman

n6

n
l

ino d 1

no a

... en e

n

Ud . 1

...

s gun

d b n p -

n n v lor
H ci nd , d

f

i-

,
n

Com s16n t""cn -

n o

e
cu e
r

l

n

r c h1v o

u n e o n :r o

5 lud

Ud.

uy

y no cu l

squ1

-

�Sigue

Serie ·········-

No.1---1---1---i---t---r----.

---------:
:
.
•
.' . UN '

-

__,.,...

- ? . ·-' !CA
.
., ......_.. .. - .- . . .. . - .. -.....,.. _
. - .. • - •••• 1c.
,,,.,..,. .
. .. 1. , i .a?..~.~~ ....
.....,

-.

•

••

··-

---.J-

,.

·~

"' .., "" 1 • • "" - ' •

• •

• .. • • •

o
.. l .J.::.~: .....tQ........
-~··· ..................

r J •• :.:

Montevideo.
~··•

11 NOV 1985
. .... . ..... ·-················----.-.....

a la Dlre,clón General de Secretaria.

de
li b · end

9 S.

l O ns jo Di r et· o ,,,_

d

1·

J odop ado resoJuc"6n

9' S,

n rela ·i6n

~on lo

- J02

plantea
lf/rp

' e

r.

•

-

h·
•

bril d

En

l d

d

10415/85, qu
l

r

l
p

t cult d d

s

ch

111 0 .d

l

del axped ente

g -

re iuo de este Servicio . Pe a

Hum n d do .-

�'

..

5 . 11 . 85

-1 7 1 O1 • -

- Cr ea 1· un a Co mj s i ó n E s pe e i a 1 c1 ú P e s t u di a
.
1 a s i tu a e i 6n de 1 os .fu ne i o na 1· i 0 s q t1 e a e t tl a J n1 en t e o e u -

(Ex p . 8 7 S O/ 8 5)

rá
pan ca r g os 1 1 ama el o s de p a 1· t j e ll l a l' e o 11 f i n n i. él

-

e¡t 1e e s t a r á

,

integrada por l os Con seje r os , Ing . Quím . Jorge Brovetto,
Dr. J or ge Ar E~S Po n s , Br. _1-lumbe i-·t o G~1s t á )' Ar c1. Carlos
Rever dito .

,....--- 1 O2 . -

( Exp • 1 O4 1 5 / 8 S)

- Vis to 1 o manifestado por los

Profes ~

r e s Bl anca París de Oddone y .J os é P (~ d ro Ba r r f1 r1 , mi e mb 1' o s
de l a Comi sión de es tud io ele 1 os pre) b 1 c 1n as re 1 a ti\,. os a 1
Arch ivo de la Unjversidad y atento a Je inform¿1do por la
Comis i 6n de Aseso r amiento de Rcctorfa , disponer que :
1 ) Cont in 6 e la aplicación o(: la re ~o lución Nº 87 de fecha 22 de octub re de 1985 de este Consejo, con la do
c u men tac i 6n e o r re s pon d i en t e a 1 &lt;.t re l) a r t i e i 611 ¡J e I la e i e n d a .
2) La documentaci6n remanente en el local de 25 &lt;le ~tª ''º
•
6 9 2 e o r re s pon d i en t e a Re e u r s o s l·l tJ man o s y· a l ex - P ro),.. e~
to Unl-Bid, s e trasl ad ar~ al edificio de l Ex-~1o s pital
•
Ped r o Vi s e a , en ~a r á e te r el e d e p ó ~ i t e pro\' j , s o 1- i o , ha s

•

ta tan to 1 a Fa e tJ 1 t a el (le
g a de 1 e d i f

ei o h ns t

j

3

I~ t11n :l 11

i

cJ ~1 &lt;.1 e s )'

e: i e 11 e i a s

el i s p o~

a 11 o r n o e Ll T' ;.1 &lt;.l o p o 1· 1 a J' :1 r.: tt l t a el

de Ci en e i a s Ee o n 6m1e ri s y

&lt;.l e j\

,J n1 i rJ i

f. t r ae

i

-111 •

demás Dir&lt;~ e e i o ne s que s e en e u en t l. a en 1 a!"' Ofjcj 11 a s Centra] es , a m~
,os
.J
dida que pierda actualidaJ, s e i. 1· :-t, p a .s ~1 n (1&lt;..1 :1 l c.le 1)
to del Ex - Hospital Pedro Vis e ~ , con de s tin o tJl tc1·ior

3) La do e u menta e i 6n de See r e t. rt r 1:J
•

·1 a s

)7

•

a la Facultad de l·Jumnn idades y Ciencjas,

é s ta d i s pon g a cJ e

L2 n

1 o e &lt;L l

; 1}) r C) p i

e11

cL1anto

n el o .

4) Cuando se cumpla Ja condi ciona 11t e anterior, solic itar
a 1 a Co mi s j 611 e r e a &lt;l a ¡)o r r &lt;• s o 1 tJ e i.ón N º ~) 5 '1 1~ J . J d e
octul1re de 1985, tJII i11fo1·~nC! c i1 c..t1r1st &lt;1nci :1(IO i:::o l)rP

1 o s pro h l e m:1 s &lt;le 1 .A l e 11 i. ve el e

lJ 11 j v t~ l. s i ll a r]

J ;i

cos, ju1·í&lt;li cos y de espacjo par~

----"1
I

é et"! .i su l.ocalizaci6nl .
(l

)
J
,.,-' L

-

~~+.t
l _-:-:_. ~~ - 7.
..., ..J t ífíO R . e ·1 l 1.l C· 11 i
-l-n'/:'\t •

•

-~

.
,
--------------.-~. .
Dr. Carlos l~1 veros
...---

( p 1· C)

V

i

~

l

0 11 : l

1) .

...

•

\

•

•

�•

(

DIVERSIDAD DE LA RÉPl.llUC?A
f'AOULTA0 oe HUMANIDADU
Y CIENCIAS

8ECCf

N

ENTRADA

Recibido .,, I• lech•:

Í 5 HA~~.~~ 1lf tftf_
~

&lt;

•

.

2 O A60 1986

Montevtdee, ..- - - - - - - - - -

~L.Oci IUÁQA.L~-~ Dzeo4D

Pase a....

e:
Cl

'
.M:&gt;ntevideo, diciembre 3 de 1986!

Se tornó conocimie nto.

H. Otero
Decano

llt~P\tn._

WK.11 '

~ l. !-.l · · ·· ·-·····-

I ...- .. ...
~7 V.. ,· rlºf
"
•• •• L.

Ptw9

-

a.----·~""'°·
-------_....,.-

•

•

1 9 ENE. 1987

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="9">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2380">
                  <text>Legajos personales</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2531">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Arch. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6112">
                <text>José Pedro Barrán</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6113">
                <text>José Pedro Barrán&#13;
Historia&#13;
Archivo&#13;
Archivo Central Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educaciòn&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias&#13;
FHCE&#13;
FHC&#13;
Traslado de documentación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6114">
                <text>Solicitud de traslado de documentación de carácter histórico al depósito del Ex- Hospital Pedro Visca</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6115">
                <text>UdelaR-Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6116">
                <text>Expediente Nº 1199. ACU-FHCE.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6117">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6118">
                <text>1986 - 05 - 05.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6119">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Documentación, Información Archivística y Digitalización&#13;
Archivóloga Mónica Pagola&#13;
Bach Gonzalo Marín</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6120">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6121">
                <text>6 fojas.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6122">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6123">
                <text>Expediente</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6124">
                <text>UY858-UDELAR-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6125">
                <text>Montevideo-Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Documentación, Informaciòn Archivìstica y Digitalización</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="524">
        <name>ARCHIVOS</name>
      </tag>
      <tag tagId="428">
        <name>DOCUMENTOS</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="523">
        <name>José Pedro Barrán</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="529" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="787">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/1174f06ea266d12011e284a8fdf638ee.pdf</src>
        <authentication>20b14f5b65a8b4889998f671deb0e636</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="6111">
                    <text>,

UNIVERSIDAD DE LA REPUBLICA

FACULTAD DE HUMANIDADES Y CIENCIAS

: SECCION REGULADORA

DE
•

TRAMITE

FECHA:

1 •

6 ABR. t989

EXP. N9

Ss&gt; 4

ASUNTO: BARRAN, José .- Ref . libro1 Historia de la sensibilidad
en el Uruguay del siglo XIX : la cultura bárbara 1800- 1860" .

..

�Montevideo , 6 de abril de 1989

'

•

Señor Decano de la
Facpltad de Humani dades y Ciencias
Lic.Mario H. Oter•
Presente .
De .ni consideraci6n:
He entregado a la Editorial Banda Oeiental los origina
l

les de un libro que se titulará:"Historia de la sensibilidad en el Urugua
del siglo XIX. Tomo I:La cultura bárbara .18 10-18 61 ".
Esta investigación es fruto de mi dedic a ción total com
d e cente del Departameuto de Historia del Uruguay de esta Facultad,por lo
que desearía que ella auspiciase 1a lbra.
En el cas e que recibamos la autor·2zación del Consej • 1
esa • bra aparecería come c • edi tada por l a Facultad y la citada empresa ~
Sin etro particular,s aludames muy atentamente •
•

•

. , ,. ,~ (1~4
I

,

~~e

Pedr o Barr á n

�NIVERSIDAD DE LA REPUBLICA
Facultad de Humanidades y Ciencias
TRISTAN NARVAJA 1674
MONTEVIDEO

Montevideo, 2 de mayo de 1989.

El Consejo de Facultad en su sesión del pasado 12 de abril de 1989
resolvió:
"Autorizar la ce-edición entre esta Facultad y la Editorial "Banda
Oriental" la obra de la autoría del Prof. José P. Barrán "Historia
de la sensibilidad en el Uruguay del Siglo XIX. Tomo I: La Cultura
Bárbara. 1800- 1860"

, estimando además, la conveniencia de co-edi

cienes de este tipo."

Otero

.

Montevtdeo,.-.Pase

4 MAYO 1989
~

Decano

()

/\
.
{\ti~
~i
S'I\
M.
.
.
~
'
~~
a.!..\L~---···\·t.
u.t~c..a..6, ~

~ ~~\)'/

;;!=-l
..

ª -

··· · · --

(
----~

..
Montevideo,._ ·.:· '
Ar chívese

SET. 1989

' . fl
1

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="9">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2380">
                  <text>Legajos personales</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2531">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Arch. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6097">
                <text>José Pedro Barrán</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6098">
                <text>José Pedro Barrán&#13;
Historia&#13;
Archivo&#13;
Archivo Central Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educaciòn&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias&#13;
FHCE&#13;
FHC&#13;
Co-edición</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6099">
                <text>Autorización de la co-edición de la FHC y la editorial Banda Oriental del libro: "Historia de la sensibilidad en el Uruguay del siglo XIX. Tomo I : La Cultura Bárbara. 1800- 1860.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6100">
                <text>UdelaR-Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6101">
                <text>Expediente Nº584. ACU-FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6102">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6103">
                <text>1989 - 04 - 06.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6104">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Documentación, Información Archivística y Digitalización&#13;
Archivóloga Mónica Pagola&#13;
Bach Gonzalo Marín</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6105">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6106">
                <text>3 fojas.&#13;
Tamaño: 27,5 x 21,5.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6107">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6108">
                <text>Expediente</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6109">
                <text>UY858-UDELAR-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6110">
                <text>Montevideo-Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Documentación, Informaciòn Archivìstica y Digitalización</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="158">
        <name>CONSEJO DE FACULTAD</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="523">
        <name>José Pedro Barrán</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="355" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="590">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/96395c5977b7d75f053e7a35c8bd073e.PDF</src>
        <authentication>1d7a9f61dff751660f32659bbe8faec7</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3884">
                    <text>961^-

*^

SVON3D A S3(JVaiNVIAinH^3&lt;] OVimDVdA d J •
VDIiand3ÍJ VI 3Q

psu^snpui uoion^OA9i
"ü NHOf

soianisa

vannnD vi aa viaoism

�ap

•6811¿0/3DHJ4

j

A^J d3N ZL0ZV6

TOYHÍICEIS^OQSH

^^IH^SÜCEHI

^OIOÜIOA^H

TI

*íl

A

�Tiraje reducido para uso exclusivo de los alum

nos de la FACULTAD DE HUMANIDADES Y CIENCIAS.-

�S9U0X0U9AUX 9p 9XH9S BUli BXlb S^tU S9 OH
BS9 JOd 9Q.U9Unip.UI0O 9pU9XQLU9 9S B'Clb 0^1 * IIIAX Op
-ts pop sopBxpstu bxobií B.i.i9Q.Bp^ui U9 pzusraoo snb
,,pBX.iQ.snpux upTonxoA9U,j Bim 9p opBQ.pns9,i X9 9ríJ
9Tl"b S9U0X0B.I9U93 SOp 'B 0p^II9GU9 Bit 9S -BOT.JCpUIY U9

R Bdoung ua ¿ouistx'BT^^^^P11! I9 pT9^^'11 onpo?
pux npTo
-11X0A9JC '3X 9P ^39PT ^X 9P U^^THO K

^ 9p
op 'so^pupit sop R soupi^ sop uod *opurLd opuoxo
" BQ-SBit iR sas^uodep sop 'sóUBoxjcaiira sop 'sosnx
SOp UOd Op.TQ.^BdlÜOO Bjp U9 ¿0I[ * pBXvI^SUpUX UpTOBS
-xppAxo Bp sp usiux^pj: ps íBXUopsxit Bp U9 ooxup. oo
Tuipuoos usuix^px un b ao^u^puéd opunin s^sa •xipxsxA
9"p9^ R 9UX0 9p SBU90S9 9p9pXpS9p 9Q.UBpxd9.IQ. p9 R
SOXUBXp SOp 9p S9.IBpnQ.XQ- SOp UOd 0pB9pUBqUI0q &gt;S9Q.^
• sop sp opxd^4j:Q.S9 p9 us opx^usums ^.soo-

S9U0XAB R S^pXUUBOOUUG J ' SSpXApiUOpnB
sp opunuí un ^soxoxjxp^. soQ-p^ sp sopusuiBpUBdB sop
us SBpjnpo^o: 'usumsuoo os o UBUsns sno sepus^ sp
'SSpBSOpOO SSpBpnXO 9p S9PPB0 SBp US UBPPsdoUpB
ss: sn"b ssq.us^ uod 'buohb Bpsn^ Bounu ouioo 'opjnup
-sqo opunuí- un ^upxsuBdxs Bosnuq sp R so^usxuixAoui .
sopxd^o: sp opunuí un us SQ.U9inpBnQ.0B soui:Xax^

ITIHI-SÜCOII

MOIOíldOAa^

VI

uqop

�técnicas que se sucedieron rápidamente en Gran Br
taña sustituyendo, una industria tras otra, el tra
"bajo manual por el trabajo mecánico5 concentrando
las empresas en grandes explotaciones y provocando
un crecimiento, de una rapidez sin precedentes, de

la producción industrial y de la población a la
vez. En 1832 la mayor parte de los cambios funda
mentales que habían asegurado el triunfo de la ci
vilización industrial estaban realizados.
La manera como se formó esta concepción de la

"revolución industrial" debiera llamar al historia
dor a la prudencia antes de considerarla como el
"Sésamo ábrete" de la historia moderna y de todo
estudio constructivo de la sociedad moderna. Como
generalización de apariencia científica, se remon
ta a comienzos de la década de 1880, cuando Arnold
Toynbee dio en Oxford una serie de brillantes con
ferencias sobre el tema. El iba a morir, prematur^
mente, a los 30 años de edad. Como había hablado
sin notas, se decidió utilizar las que habían toma
do los estudiantes que lo habían escuchado, y se

publicó, en 1884, un pequeño volumen postumo bajo
el título de Lectures on the Industrial Revolution
of the Eighteenth Century in England (Conferencias
sobre la revolución industrial del siglo XVIII en
Inglaterra). La-obra impresionó rápidamente. En
sus rasgos principales, la tesis de Toynbee fue ad
mitida y desarrollada no solamente en Gran Bretaña,

sino también en Francia (donde el profesor Paul
Mantoux intentó escribir el libro que él pensaba
que Toynbee hubiera escrito de haber vivido más

tiempo), en los Estados Unidos, en los Dominios bri
tánicos así como en la mayor parte del mundo.
Teniendo en cuenta el cuadro cronológico de •
las conferencias de Toynbee, la revolución indus-

�ond sá^ira oppoouada a-iepqnq ou ^papupsnpup upponp
-0A9J,, uppseudxo ap ond opqpsodíin; apau so oq
-aTuoupu auendod aun a opaAJOssu soouopuo

apsaip opoA op ouoouop po-^auapoug; uauq uo 'pppuep
-xo ond aaoioTou u;:.i^ ap ep po so ^^p oí^ pg; *pau

oponppxsuoo apuopspu op soAppoai uod app^ooso opu^m
pan^T onp auoop a^p^-pri apso o.iop "(ifcT^?!-09Lt)~~^~^

rEX^^^ ssajqo souqopoo
•tis. uo uooau op piTOTn^iarr c oTip^ ^ ^tj cuco :z9T n9 ^^z
-ppaiTpj ap.iooauL auad A 09¿I Ií9 Tap.xq.snt.iri: uülo^itoa
^í ap ¿cazuouoo jooaq auad oopnpuooo 'oíopuo er) souoz

di uoqau op ajqop onL uap.xpp 'ocod un auoap entuna
ua.xauopxopjou souaopuoua souoaol sop ps ^cuspares"""
• ¡¡apuoq.spu ap opsoq.op oA A 'ap.iO^.piT f.vTi ou auuon

ups onn.icpu saTpuodsoj: * on^ J:od roapun^o^d op os
opuanQ • jjDiiorJ ap opsoqo^;,, cpappuioTir ~3¿.z^n

apT^n^

e"g ap uo soppq.oT:.TOcTdT;Too ur-.ir-Tq.uoouo os soppipq sopap.

-sg; sop ono op coqua oduop^ oood 'uapsoppuain op aq
apiop^auaA os a: s uuopoapspa oupsd oAno ouaopuoua op.

-onT^od ponda op ap aruonocí epasad pop so^uopaTOop
-uooa sop opua pnpppoa ajq.scnpj *uopuouda ond soucu

souapuo^ xsa onduod uppupdo apso uapdeoa a sopsond
-spp opapsauop souaqppo^ #apdp,Tosoj[d psao A asoC
oíig ap^opaai aun dio ^ot^jx0^- apjopspu ap ond A opas
a"d pa uaToouopuod saauon.^ sopuau^ sap ond uopuoauo
a aqap sou os 'apoua.jup auosonu uo 'cuop 'III o^

^)f Aou pop opuopupuoApa pop ap auo on^uod appdoose
opps axqaTp auoop apso ond costa sonaTuqau 'pau^u^

aoppjpod apuepsau ap op sapouapsunoupo sap supes
uaucpxoppou uo oduotp opauop soiTauppqniT sou souap
-ooso souoApC op soppopp snppuadso soupsanu a apap
uosojed onj uppoou apso opu-no fpp (p)#09¿I ll 9S0P
uapopup ouoo apapuosoud opuouipauouo^ opps au papup

�las conferencias de Toynbee hubieran precisado su sen
tido. Ella se remonta, en realidad, a comienzos del
siglo' XIX y parece haber sido formulada, en primer

lugar, en Francia. Durante las décadas de 1820 y 1830
aparecía más frecuentemente en los textos y, sin du
das, se le escuchaba más a menudo en Francia que en
Inglaterra, sobre todo entre los ingenieros y los
miembros de las cámaras de comercio.(2) Cuando esos
franceses hablaban de revolución industrial, pensa
ban habitualmente en los cambios impresionantes que
se estaban produciendo en su época, sobre todo en
Inglaterra y que sorprendía; más aún a los extranje
ros que a los propios británicos. la expresión tra
ducía bien el carácter pasmoso de las innovaciones
técnicas y de la rapidez extraordinaria de su expan
sión de una industria a otra.

Pero, de ahí a la tesis según la cual los pro
gresos realizados en Inglaterra durante los setenta

y dos años que van de 1760 a 1832 revolucionaron la
vida económica del mundo entero, es otra cosa. El
germen de esta tesis se encuentra en una de las. o-

bras históricas más famosas y más leídas del siglo
XIX. Aparece, en muy buena parte, en el tercer ca

pítulo, tan justamente célebre, de la Historia de
Inglaterra de Macaulay, publicada por primera vez

en 1848:
"Se puede probar fácilmente -dice Macaulayque, en nuestro país, la riqueza nacional ha aumen

tado sin interrupción durante seis siglos por lo
menos; que fue más grande bajo los Tudor que bajo
los Plantagenet; más ^grande bajo los Estuario que
bajo los Tudor; que a pesar de las' batallas, do
los sitios y de las confiscaciones, era más grande

el día que tuvo lugar la Restauración que el día en
que el Parlamento Largo se reunió; que a pesar de

�anb sbp 9Jcq.cs sauoxoBSxpsaAUX sbp eP 'exoire^.iodnn: Bp
bgs BjaxnbpBno 'oxa^ *j:xAtAaiqos ussaxpnd anb sp bz
-HBJadsa rp^as bp xroo SBpxjosa SBUx^cL .rop 8P ^opoo
papA oppxjq I^P oqonin JBUXinxpa b ^sBpsxpBXoadsa sox
Sp SBTOtls^xXS SBX ^ 0piI9TpiI0CÍS9 J SOJ^X^OT^Jed SBHE
-a^ ap o^.xi^Tnrs^'BJ^. X^ s^x^xonpsj: b 's.^oxjp^sxq

o" 3BX Qp prt^xxdTHB ^x JxnLixmsxp b BqB.zxiaxioQ
xis^ jsosxqcj^ss b BqBZiisuico Buxapoxi Boxjj^usxo
-sx^ bx ^^sqxi-^GX BqBuasua on"b uo Bood^ bx -^lK
sripnx ^pxoiixoAa^' bx sp BOpx bx sp axp'ed- x

^

na i3A na optixosqB na Bsuaxd as oxc ^epcui ap sopss^d
. 'sopBSXAOJ.dinx saxBnxcBín sop A

j-sbx Jod-SBpBUCjqsap opxs xiBq XIX
pop .sBox^pqsxq SB.xqo SBpxpps s^p an^ xia -'^éCoh- '

B^'Í sp Bp orno o SBxqo ap sooxxpqsxq soquaxiaxoouoa sns"
aqna^XBxaiia^' BjBxqxa opBxqsnxx ooxpq^id pa ana Bp xcar"
Booclp Biin na b^axa ana oqsand '"(aqnauíBqoaxxpux op
-is Bxaxqnq op oxi anb pxojjxp. bjjss) oCBSBd asa xod
opjttpjux aqnanBqoaxxp opxs jcaqsq: opnd aaqn^o^
''X^VlT^2 zaxp tía oxoxjxpa un xu uaxo a^qos aCBSXBd
un soxiBjJsoouooaj oxc 'ooxSpm oqxcaxinxpaooxd up^pB' Jód
soCo soxqsanii aquB BpB.ooAa jas BJaxpnd 891 3P BJJaq
Bp^^i ^^X IS VopdiaaCa aoa^jo ou on^xqUB opxciroi pa anb
BX sp sxsoxjoiirepaiii Bim opxjjns sq sj^d o^qsanu anb
sa o^sa opo^ ap SBXoxcanoasuoo ssp •apqxqsxsajjx spui
zaA bpbo. pBpxsonqadnix Biin xcooxiX opSxs pa uq opBqo
-JBin. Bq K opxdpj aquacirBpBJnsauísap ^IIAX op^xs pap
sopBxpaní b *tixj pB 'pXApoA as 'sop^xs. soxjba aqiiBJnp
'aqiiGniXBnoxoJodojd .'^sb opBnnxquoo jaqBq ap sandsap
. . *•• osaj2oid aqsa • oqnaxxixuaApB ns ap Bjp. pa anb

n

sopiBQ ap. aqjanni Bp ap Bjp pa apUBj^ s^ia bjo 'oxpuao
-tix xcbj^ pap ÍL aqsad Bp ap 4SBpBXOBisap A sB'sopsoo
SBJjan^ sop ap ,'opBqsa; pap -BqojJBOUBq Bp ap saq.j:oo
Bp ap SBXonB^BABjqxa SBp ap ^pxoBjqsxuxtapB BpBín Bim

�reposaba la enseñanza de Toynbee, el método que em

plea en la historia de la industria y el sentido que
le otorga, concuerdan con ese pasaje de Macaulay. Y,
cualesquiera que sean los méritos de la Historia de
Macaulay, el cuadro del cambio que allí pinta no prn
cede de un amplio examen de documentos y de estadís
ticas económicas como lo haría un concienzudo econo
mista moderno antes de tomar en serio generalizacio
nes como las suyas y, como más tarde, las de Toynbee.
las ideas obran sobre la conducta de los hom
bres y sobre el curso de la historia. Muchas de las
ideas principales han nacido del conocimiento del pa,
sado. Esas ideas históricas no pueden ser jamás la
fo^ografía de escenas o de experiencias reales• Cuan
co hablamos de la exactitud de una idea histórica,
queremos decir que la impresión que ella aporta co
rresponde a los hechos referidos tal como se presen
tan en los documentos accesibles. Para procurar una
impresión semejante no es suficiente estar abundan
temente documentado sobre un hecho histórico parti
cular en un período determinado, es necesario com
prender las relaciones de ese hecho con la historia
de ese período en su conjunto y con la de las épocas
precedentes. El mérito literario de Macaulay, con su
estilo oratorio, no alcanza. Pero, para las generali
zaciones, lá precisión de un concienzudo erudito del
siglo XX como el profesor Emile Coornaért,del Colegio
de Francia, tampoco alcanza. Es necesaria una combi
nación de las dos. Una especialización exacta puede
muy bien producir una historia tan inexacta como las
generalizaciones que han precedido a la era de los
especialistas. Huérfano de una concepción de conjunto

de la historia industrial, da una falsa impresión de
bida a Toynbee y a sus sucesores, que ha hecho preva-

�ua o pop euqos- 8q.u^UTq.Tioo I3P sosxnd sop ap axouap

üaq op
ü

asaoa es saonopuq (b) * (S3UOTO.iodo.id sap ap op

•epTno pa uod saqsand^x saAnasao: sap X 'opxpsa pop X
^opuapdsa pop %aíiLi8qoH pep oqpno pa uoo) írexou^i¿
^od sopxonpuoo souxqep sasjad sop ap upxoazxpxAxo ^p
noo ^^^q-o uod 'A 6 (a-Ttipi^Ji^q ep ap Á •eTOLrspunoLe ep ap
'p^pTpo'iico ap ap 8q.uauTtH88.id apancsnq ap uoo) a^uad

aun joq Éoqjop pap saspad sou^o uoo auapaug; uau-j ap
ap upTo^sppTATo EAsnu b[ ap uopoeupauaduapup a op
aoTia onpnuí ~an aonpoud ao 'qzLZ ^ Ot9I 9P 9^
üa^:ap"3t:ipxoj:aa '&amp; sapuapaoaud soua apuaiToo sop

•ooTui^uooa oppouuasap pap zapxdau ap A uapopuao pa
ua sopq^íao uoiaiunoo saspad sop sopop na ^ o^uaqiaa
irig #^doj:na: ap apuad no^aut ap ua ouistüi pa apAa^op op
-U8T3 9pn^Ts ooTtupuooa osauáoud pap osuno pa ano ap
opTpuas pa uo 'sauopoauaua^ sop apuaunp upa Ap^Uop
-oj:d os á (LzLl ^ ^l¿l ^a ' apuauaATpoadsau ^soppoapp
-aj) uopAvaj^ ap A AIX ^T^t ap aooda ap opazpuapoeuao
apqaq anb ^aopmpuooa papxuuuioo sj axoaq oxuexTnxAoui
pg; • suxouaua.Txp sap ano sapuapuauduos s^ix oijonuí w^jl
-a sasuapamas sap ano apaAau sou pppA'A" opá-xs pao aq

y.^á axix^pn ap apua.mp adoun^ ap sasxad sapadxouxud
sop ap aoxupuooa ^3xuoqsxi{ sp ap upxoauadnioo euq
xcp
-auxxcxda É^q¿p a ^P¿p op üop^pi^

^

¿ua^np ns uo uouod apand as onb? ^ouap •pauoTio^ A3

papxuaxinu ap op uaxsauoxq pa uoo A auuand ap xoo
ousxpaxxqsnpux pop souoxoapox sap oo upxsuaudoioo ap
opapxsxox au A asp-ap opuoupnxouaGo so XX opdxs pap
sosuaxxioo a ¡¡paxupsnpux upxonpoAou,, ap auqos opaCuop
aq as aiuouunuoo anb aapx ap #pauauoi} ua axuoqsxq
^x U9 A apxuipuooa axxoqsi;x[ ap na ^C^p a 09^I*rjP "^
* anb opoxuod po opa^nL aq onb parlad pap axioq pa uaoap

L

�8
Francia-, de seguir en todos los dominios -de la agricultura a la política- el ejemplo y los métodos

de Gran Bretaña, el único país de Europa que había
ya pasado, después de la Reforma, por algo así como
una ^revolución industrial". En el transcurso del

siglo XVIII el desarrollo económico del que partiqi
paba la mayor parte de Europa, deja de presentar una

síntesis equilibrada de los métodos de trabajo bri
tánicos y continentales, en la que cada una de las
des partes podía reivindicar una apartación equiva
lente. El ejemplo inglés' comenzó a cundir; la reduc
ción de los precios del costo de la producción se

convirtió en el principal objetivo de las invencio
nes y de los métodos industriales. Sin embargo, los
antiguos modos de vida y de producción cambian len
tamente, aun cuando un nuevo espíritu se extiende
en todos los ámbitos. Pasarán décadas antes de que
ese nuevo espíritu llegue a transformar las relaoio
nes de trabajo en cualquier país. Se puede agregar
todavía que, durante largo tiempo, particularmente

de 1720 a 1750, Gran Bretaña fue menos contagiada
por su ejemplo que los países europeos vecinos. Eue
solamente hacia el final del siglo que comenzó a he
ficiarse de las ventajas del encabezamiento que, en
el camino del industrialismo, había alcanzado.

En 1697 un ardiente campeón inglés del progre
so, James Puckle, escribía que "los artesanos ingle
ses eran universalmente reconocidos como los más há

biles del mundo en los perfeccionamientos".(5) Esta
afirmación se refiere, probablemente, a un estado
de cosas que databa desde Carlos I. Mas, ¿cuál era

la situación de la industria en Francia en el siglo
XVIII? Franceses cerno Montesquieu y Voltaire (que
acababan de nacer justamente en el momento en que

Puckle publicaba su diálogo) irían a estar de acuei;

�ap ap sonauínpoA so¿cauip¿cd sa¿cp goT ap nppoaoppqnd
vj Jiod ^f¿T na apapanas OAnpsa panioapaqna.aAppoad
-s¿cod nAcnn apsa ev oppo¿c¿casap pa na adapa ann
sap R ayiuoncoo ap 'opo¿catuoo pa 'apapsnpnp ap a¿cqos
sascona^a oa^qo ^ap na npinoo aa^np un na opapnaAnoo
^aqan a a ur¿c¿capT?p?ni ap noToapTiup ^,, nppaa^dxa ap
^caenpf^ip coottj^tj^^o aop ap t?icj.o v~[_ xod apsapsnpna

nppoaapnpa an^ naqaaajo,id sa^opna scxpo R
opnaao 4ot¿T P

O^iX eV sapaoap aap a

-apnairp aopcppru eop neo a^opa^ooa a^fnaaTapqpsnas saín
aaq
pop sosiiaTtaoo a 'ojs^ •appqToaj para Rrvi opps ajqan
^soxAan sop op npToa^ooap ap R opnapiu'^dpa'ba pa 'uoto

"oV^Zí-snoo ap na sasap^np sopopaiu sop j^pdopa ap sasao
ñaaip sapsppjca sep a R. so^:aj:c;c so.ipsaaui sop a pnaqpoQ
ap nppoappAnp ap 'o¿91 ^paan •as^apsappnaiu a ^R op
-aznanoo ajqaq R. ap.pspxa gcaqui^o op oasap 19 and op
^^nd'opoajo jic^j.c^. ^p cCap en oaapsnp p^ •soTiopoTpuoo
sasa ^re t cura o a sapop^paduico sns a a^o^apnoo and oz

^asnj po naperaap jrs naaaend cappp •opai^aion p^p s^n
"opoapnoo ^ap TaaCapjaa o.iaappoA ap saaqapad sap

(¿)'sesap^na sop
a aqaoapnCpa ond usonapnosain se^opaA,, sop aqanapp
and op ap aipaj ap aasnadujoo e^^apod on asaonaaa annp
Y
ap ap azanap ap R oxnzprLp ap &lt;Tjpasaoajd ap '^ao
ap fpa a^ap (3) • ,,acToanp ap apapaq aaio.10 ap sainos
scjposon ~^^¿I u^ sopasnodsojacoo sns ap oam a aaqa^o
-so- pap.iaA n^u

'nopA^an op sopnaaura.iqnosap sop noo

npaoapao: na ^lapn.oapaad na 6R pa^ana^ no aaon^ao op
ap.¿ca^ara no sasaonaap sop op aaonaaonS'a ap asopapnao
-so oinoo aqa^apasnoo and a^psamn aaouapnodsa¿cj:oo ng
•a¿cnpara papo ap a aqa!?opp aaaappoA o^d no opnoraoa
pa no ^¿caoap sa 'o^¿I 8P ^opapa¿cpa noaoon pa uoo op

�10
Historia natural del conde de Buffon (1707-1788), u
na obra de la que el cuadragésimocuarto volumen re
cién va a aparecer en 1804 Durante la segunda mitad

del siglo XVIII, la influencia de Buffon en Francia
puede compararse a la de un hombre que, en la época
precedente en Inglaterra,' tanto Buffon como Voltaire
admiraban por su incomparable genio: Isaac Newton.
Los franceses se consagraron al progreso de las cien
cias en todas las ramas con un ardor no menor al de
sus contemporáneos ingleses Hasta entonces los fran
ceses no se habían destacado más que en las matemá
ticas puras Pero, en la época de Buffcn, Francia co
menzé a compartir el primer lugar con Inglaterra en
todas las ciencias y parecía, incluso, que estaba en

tren de ocupar el primer lugar para sí(8)
La civilización francesa se orientaba hacia míe
vos rumbos y el cambio afectaba la política misma
del poder real. En el curso de las décadas de 1720
y 1730 se hizo un neto esfuerzo por copiar la polí
tica económica inglesa que era, segán se creía, con
alguna razón, producto de la preeminencia conquista

da por la industria pesada al otro lado de la Man
cha (9) No hay que exagerar las consecuencias prác
ticas de ese movimiento en Francia No fue lo sufi
cientemente fuerte antes de 1789 como para llegar a

la supresión total de las tasas y de los peajes que
gravaban el transporte de las materias primas y de

las mercancías en el interior del país (10), ni si
quiera para suprimir las corporaciones de maestros

(11). Pero tuvo lugar la tendencia, por parte délos
funcionarios reales, en París y en las provincias,
a no aplicar rigurosamente más, los antiguos regla
mentos corporativos o reales cuando ello podía gen
rar la adopción de métodos más económicos en la fa-

�un: oood pGpxoA no^GXxpsnpnx Gp op onizoxp po
sed SGpGXAxpG 'spndsop oood 'noxonj opGApxd oxoxoiuoo
pop gGq.no je SGp. oxqos GnoxoQ bp 9p GJtoxónGnxj Goxqxp
ó"d Gp xod sGq-sondtux sg9'jcgo sgp 'odiuoxq. otustui py
•Gxjcq.snpnx Gp no JC3.i^.no Gxod sop^pppTo

^j s^ui zoa típ'30 js^ iio^njcq.noono sojcoTon^nxj sosjctioojc
sns onb sopnq.jq. spui n^jno^ on on^ soT^^q-OTdojcd sop
sopi^^xoo^on sop (^p) *oxjceñooon p^q-xd^o po jcoosod
n'3JCi?oxjxq.snC enl) s^nosxod s^p 13

op"^nxuui:oq.op jcx;^?np

un 'eje^cí 8Tibspui S^p^^j[oq.o n-cjjcos on sonoxsoonoo s^p
^OAxsoons op n^. •s'BxonxAno^id st3Xjtt3A 'soooa "s *xrsqi20

3bq^ eiib npxo^^opdxo op soxpodonoui so^s^A sonpxAxpnx
sojc^o •q o sopqon sop ^ Bq^^Jto^o "biiojcoo "3P oq-noiujcoxjco^.

-ny *ffLT I^a onxojt po opoq. no s^p^xqCTao oqnoTnp-^oxp^jc
nojcon^ s^-xoiíxiu sonoxsoonoo S^3p op oq.ti3TurG9.ioq.o po gjc

g^ sonoxoxpnoo s^p #s3XonxAno.id s^p s^poq no •^oxq.jpcd
GAoun G^so op sopd^Co jcooojcjo nopond og (i7p) •GXJtqsnp
-nx ^qso-G osjc^oxpop &lt;^JCoxsxn'b op noxn'^ g pxqxiujcod
'jcoxppodqnopí op sojcop^ojEom op SGjnGduioo sop o, oqnoniGA
. xbaons op^p^ooG so^n^'nxonxAOJcd Gp no jcnonzn pop cq
-noxuionxjojc pop óAxsnpoxo oqooxop po pooqojí: t^¿I 9P

-^xonoqnos Gnn (^p)'¿^¿p no aix sxnp op'^q xi^ig
119 *¿tT v^' s.G.pGULiTjtcoo *9^fp op soqtio'qGd
s^p o.p iraqGq-Gp orib sox^opxAXJcd sop JCGJtopxsnoo nxs
'sGppoqoq op npxoGoxjcqGj: ^p GJtnd GJCpoxd op npq-reo op
. sonjcoq upo sgjxoxjcüxa sopnGJc9 op npxoGOXJtq^j Gp pp

Hínxqso ©g (21) •oqnGAop po Gxo^q npxoGq^odxo ^p GJred
otiGd op' p^pxqnGO Gp oqnotuoxqxp xxpxoop g
onj soxopGpxoui op odnx^ o xopGOxout gpgo
sopxCoq op sGxnqoGjnnGUi sopGdxonxxd snp op npxo
"onpoxd Gp g pnxoxqoE po*xod sGqsondmx sonoxooxxqsox
sgp noxGqnGAop os xppy •oopon^nG'p po no Goxqjpod
GAonn nqsa op npxoGOxpdn Gp XGXooxdG opond os
•npxoonpoxd gP 9p oqnanmG po o xipxoGOpxq

II

�12
portante ya, fue reducido casi a la nada y el impuejs
to del diezmo no pesó más que sobre las rentas inmo
biliarias, las rentas en general y los oficios,(16)
En 1725 tuvieron fin las devaluaciones periódicas
que habían reducid progresivamente el valor intrin
seco de la libra tornesa. En 1715 la libra no cont^e
nía más un cuarto de su peso en plata de 1478^ Du

rante 60 años, de 1725 a 1785, ese peso quedó fijo,
(17) y los riesgos de los acreedores se encontraron
disminuidos.
Eo hubo más que un solo aspecto de la vida in
dustrial en el que se vio a los funcionarios reales
intervenir más que en él pasado. La experiencia -la
de Inglaterra -en particular- parecía demostrar que,
en este caso, la acción del gobierno era necesaria
para promover la prosperidad. Ministros, intenden
tes', subdelegados e inspectores de las manufactu
ras, ayudaron a todos los industriales a introdu
cir en las minas y • en la manufacturas nuevas máqui
ñas, nuevas clases de hornos y nuevos procedimien
tos químicos•(18) El poder real adelantó más libe.raímente los capitales para la creación de nuevas
empresas a los industriales a los que podían con
vencer sus agentes de la eficacia de las innovacio
nes que querían introducir para abatir el costo de
la produ^ción. La inmigración de técnicos y de ca
pitalistas extranjeros fue mejor acogida que nunca.
El sistema de patentes para estimular y proteger a
los inventores, análogo al que había sido estable
cido en Inglaterra bajo el reinado de Isabel, no
fue instituido sino poco después del comienzo de la
Revolución, en 1791. Pero, durante las ultimas de
ca^das del antiguo régimen, el gobierno hizo mucho
.para estimular a los científicos y a los inventores.

�'ooxp os up.^os ' enb jnb&amp; oq ono^ •onxqspnoj
-jbps op Birra Bim n^ opn^p spra op.^ps im ^p^p^psup
.. nodBA op Buxn?)püi BnotTEnd Bp op S8q.nop8o3q.u13 so^

-a^ircud sop op oxm 'o^eni pop oppoui nod Bn^B nnAopo
BUBd BUpnToptii Bim op uppodpnosop ^p ^ejo^-q nnT) p^ no
•pop^jrp Tm opooppqnd ^Tq^u 'sn^Q 9P ^^P9P ^ía
•subo

sp upnop^s ^oopjjpnspo nn noo ssnoponpsj: sns n e^
"arpón os ^u^ 'oupon psp s^p^nouqui sosnnoon sop 8p
-nom^snopuT n^popdxo op xu 'Boxno^p ^p op sopuopra
-onoxoooTnod sop 13 psouoin sop^xnpsnpup soponpond
sop op soxoaud sop u^^^q no osopBpxno Rnm 13.10 on
eriT) noono" uaooq ^oxpsqox^ b ntnop onoo uonopp
snpopoou^ sioxnBA (I^) •opLiopiii^iToxooojnod ns
s"8 uod ^pon ozpq ou R s^C^puoA s^so 73 opqpsuos oup
on'opnoAux ns opxoonpo njqnq onlo p^ noxpoqox^ onop
•Báñel^ np Bupnoo Buxssor^ op ouoonps^ po n^soAPnp^
pxpxinnocl on"b ^^p^pocl op s^p^nn op oxaou wa pdxn"bo
Bppni'i ap nopnunoqo^'xppouop opnoxo ^Cppp n^ ^IIIAX
. op^xs pop sopnuxj ^To^ii nooopBAond ^^ uopnq-eq on"b
sop op UBjnojxp pBxnpsnpnx p^pTAppan ^p nopn^ppso
opn^ssoon bus onlo sop nod soupnino sop onqos s^opp
.... sns ouo¿[ (Og) •'noppoqop^ p^nopuno Pe on"b ^nouoo
Bp op souspouBupp sosnnosn sop op oaxpob sb.tii op^p
-pno nn 111 *sonr.noxinpoouoo sopppps na Bp^pnnj: no Co^

Bopnpuooo Boppjpod ^nn oAnp HAZ^ op^ps pop opnnd
BnoTnpnd bt op spououj op^psa; op onqnoTp up^upiq
^(Sl)'o-gojxoa op

so op Bpnopspii Bp uo opusppAo so IIAX op^ps po no
BjoapBAond onT) np R pnpppo^ BAonu Bp onpuo ops^np
-noo pg; •Bopu^ooin bxobopts Bp R nppoonpoud Bp nnp
ñoinnB b sop"3uxq.s8p sooxnoop sopnoxraBnoxooojnod sop
noo npxoBpon ns sopuBUoxounj sop sp a opBisg; op
son.qnoq sop p pnpxpoB Bp no oxqniBO nn oCnpond sg

�14
gado por las insistencias de de Caus para obtenerla
ayuda del rey, Richelieu lo hizo encerrar como loco

en Bicétre.(22)
Poco antes de la muerte de Richelieu, cierta

Martina de Bertereau, originaria del Valle del Loi
ra, le dedicó un libro en el que describía las in
vestigaciones que había hecho con su marido, un ex
tranjero, para descubrir nuevas minas en diversas

regiones de Francia.(23) La pareja, poco después,
fue "condenada a prisión perpetuas la mujer en el to
rreón de Vincennes y el marido en la Bastilla, acu
sados de practicar la magia. Parece ser que Riche
lieu no fue el responsable de esta condena, pero, de
cualquier manera, nada atestigua que haya intervenJL

do en favor de Martina de Bertereau.(24)
Que esas historias sean auténticas o no., en lo
que concierne a Richelieu, indican, por lo menos,
que a comienzos del siglo XVIII, se conservaba aún
en Francia la idea de que había algo de sacrilego en
servirse de una inteligencia de origen divino para
los inventos cuyo solo mérito era aumentar la efioa

cia de las máquinas, y que había algo de indecente
en despojar al mundo subterráneo de sus tesoros pa
ra aplicarlos a usos vulgares. Los individuos que se
dedicaban con demasiado ardor a la investigación pu
ramente utilitaria eran tratados a menudo como de
mentes.

En el transcurso del siglo XVIII la nueva pa

sión por la investigación científica y sus aplica
ciones prácticas comenzó a influir en la actitud de
las au^oridades of^ciales en relación con los per
feccionamientos técnicos. Algunos años antes de la
Revolución francesa, una correspondencia conservada
en los archivos públicos nos revela las aventuras de

�opoAdosqó sox '09¿T ll

ojc^^ •sap^ux jopuojoni pop op

o jroxjropux ouoo opouapxsuoo un^ oqoq.sa HIAX op.9xs
pop sozuaxuoo y (^2)'AIX sxnq op opouxaj pa sq.uox
ñp p.nb sy.m ouonri pjoC^m jopoojoni pop popóos oinoo ^o
-xqjpod upxoonq_xs op oquoq. 'uainp^pjc on.^xq.uo pop oofi
i" soinpppp sop apm?o:np so-ATpoods.iod op ^ r?opq.ppcd ap
opqxroo po uoq •^apoo^on op ooT-iaiio^^ onpinjrpp po itco
's^zu^iitj sop o opojiatiToo po ^opjcps^pLTp op no. ojou
x"p ns u^atpjTAnp an^ onos,iocl ^poi ^ Jroii^psop op oiq
ñhpsco op rynoq. os HI7dv op^ps po tro opouojc^ tj^t
•opooop o^po o^oa^oo po troJCOTAiop * opnonrr?ATq^oapo
^ir^no up^ s30^^p sns tro LirjqGq.uopr: cop o^nposco jop
o"d ocisttji pop soDriTa^o sop &lt;upponpcAop -op op so^adsjA
no ^op^oc^ sy^ sorra TopiiTo^^ opnopo *sooop aq.iianpo^o^
ou.-opirono i so^opn^uxs soxas ouoo sopxxxn uoxo ^sop

~oxoiix:ti op pxpxpuuo xo^oxi op oopdmo pop R ^?soiopod
spra •cxii:tixirLv.7iu xun op oxpon xod rcpxoonpoxd op ^oo.

uainno op R opsoo op cxooxd po ^xo^pox xodanl) op oxu
-orí op Tioxuop onT) GonpxAxpux sop *noxpaqox^ ap oood
f ^p ug" •opiioxuoAuooux iGxnfopono op o^xxqpo po opxoo
-opoo op R oxaxuo^irx oso ap soq.uopoq. sop ^oqooAo^d
-o *soa op t? ^oxoxprid os orJ&gt; o^anoíii op oxuqoopnuon
tp op oqoxon op U0ciopnauop^ox O^Cq.uoo pop sop &lt;sooTio^
-na x *npxsosqo oso ap oquaxxxoo po uoqoqso &lt;oxq.uoo
pa tío opo^qinon xraxqorT op onL *opj.o^ pop soxxoTioxormT
sop onb so upxqsa^.o tío oxouapuodsau^oo op op oq.xod
rax onb op •xopnuxopso ap o ^osop ap oqoqooo íouxoxa
ux no opuono pp op uoqopxnq os soxoxqo sop onb oq
^xn^xj .as &lt;oq.rcoxinxAOüi no uoqoq.so so^oposuop sop onb
pa ua ^oppop un uo oqoxquo onb zoa opoo ^xo^ *oj:i
-uoq pop oxüuxAOdd oun ua oujraxqo^ pa ¿cod opxuaps^&gt;s
*oun opoxjuoo oyqoq op as R sopxCoq. op ooxpq^id oxnp
"aojnuom oun op upxooouxp op ouod sapn^ípáo sopqoqou
ojuo^ #ooop opuop un opouapxsuoo oua onb ooxuo^p un

�16
res, entre los cuales se encuentra un autor de obras

y de bosquejos históricos, John Andrews, estimaban
que el mercader no era menos influyente ni mencs que
rido en Francia' que en Gran Bretaña.
Esos nuevos desarrollos en las perspectivas in
telectuales, la política económica y el estado so

cial de Francia fueron acompañados, después de 1735
aproximadamente,

por un notable aumento del volumen

de la producción industrial y del número de obreros
empleados en las minas y en las manufacturas. ^esde
el siglo XIII no^se había visto en Francia un perío

do de cincuenta años comparable al de 1735 a 1785,
por su rapidez en el desarrollo industrial. Después

del medio siglo que había seguido a la finalización
de la Guerra de los Cien Años, ningún otro había p
dido aproximársele.

La producción de hierro y de carbón aumentó en
tonees más rápidamente en Francia que en Inglaterra
siendo necesario recordar que Inglaterra, al contra
rio de Francia, era ya un país hullero a comienzos
del siglo XVIII. Comparadas las montañas de ca,rbón
apilada,s al lado de las minas de los condados de
Durham y de Northumberland, las pilas de carbón de
las minas francesas más importantes no eran más que
montoncitos. La ignorancia de ciertos franceses ins
truídos sobre el tema de los combustibles minerales
parecería cómica a un espíritu industrializado del

siglo XX. En 1709 el supervisor general de las fi
nanzas solicitó a los intendentes informes sobre el
estado de las minas de hulla. El intendente de Lyon,
Trudaine, envió, sobre las minas de Saint-Etienne
-entonces las más importantes de Francia, junto con
las de Rive-de-Gier- un informe pesimista, atenuado,
sin embargo, con consideraciones de un divertido O

timismo. La producción había disminuido a la mitad,

�treno 'opuap O"[ nod 'upxoonpoud apsg; (2) ^
ap upppxTa t11^ 'spzxnb '. 000*00¿ aquoinopqaqond psad
airqos appnTq op quuua asaouanj upxoonpond ap 'upxonp
-0A8^ -31 ^ pxpaoand anb apaoap ^1 apuunng •sasoCap
uoa sauoxoxpuoo tío sauoxsaouoo op upxouapqo 'ap s^q.
^tx"aq-xdao sop ^ ppxpxoxj tt¿I 9P npxoapsxSap -ap an"b
spndsop Tip.13 opxdp^ spni uo^tan^ •sopxdpx uojconj axopp
-nq; npxooaxpxa up ap sosax^oxd sop *-a^paq xxapuoxj
^P ep 'aoxao ^aqxoj^i I9P soxappnq soqttaxiaxoai^ sooxx
sop noxaxxqnosap os optreno ^^p¿p ap
(Lz) *sapL?p3nop op' sotcoppxia saj^ sop
os'p^^xm t:p ap xouara oqonnz upxoapqod aun axad auap
0J3 tre^f) ug; •sapapauoq pxm uaxo ap aqasad oti ouxa^
pa opoq ap punirá upxoonpo^d ap on"b o^xns ^6O^T UD
sapuopuopux sop ap sanuojux sop ap *IIIAX op^xs
pap sosxioxiíioo a axouax^ ua axappnuL axxqsnpux ap ap
axotn^pxodi^x asaosa ap ua ypsa auxapnup ap uouua
opnojppu pop apuapxAa upsau ^iiq *a^:apau^ ua ano
s^m opxoouoo ajAapoq aua ou upquao pa opuano paxo:
-adrax aoodp ap ap sotreniojc sauoqna soquaxo ap axo
uauouSx ap apuanoau app^ •saqua op^xs un una ^sol
-ag sasjap sop ua o auuaqap^up ua ooxpqpd aCanos
^ad uoxnopano a opnojpxu ap oquaxqno axuqaq soox^
p"poo^ souoinpuop sop ap axouu^ou^x aquaCamag
(92)'^xauasna ns ua uaqouqau a
^oppanA aq; upquao pa anb uoo uauquonoua as 'spnd
sap sosoiu soun^pa sopauopuaqa so Cap sop a uapuao
-sopa. uaAponA souauxin sop opuano 'ajoap 'opnuam
Y #uUpxoonpoudau ap sa anb 'sauxm sasa ua zxpaj
axouaqsunouxo punu 'oqoaja ua *^oh *sonisxiii soppa
^quoud uajuxnqxqsuooa.u as sauopxj sop •pain pa apu
axAxpa azapaunqau ap •asuaqaxnbux anbuod apqaq ou
ouap #saqaA sap ap oquaxtarjqo:^a pa ajnqxuqa anb op

¿I

�18
to menos, se había duplicado en 80 años^ Durante el

mismo tiempo la producción británica había igualmen
te aumentado, aunque más lentamente, alcanzando,en
tre 1731 y 1790, un poco menos de diez millones de ,

toneladas al año^ Se había, pues, más que triplica
do desde comienzos del siglo,(29)
A pesar de este progreso notablemente rápido
^rancia no superó su atraso. En vísperas de la Revo
lución la producción de carbón por cabeza era siem
pre mucho más considerable que en Inglaterra, Pero,
en la producción de hierro por cabeza, Francia sobre
pa^-'ba entonces a Inglaterra,

Hacia 1720, Inglaterra y el País de Gales pro
ducían anualmente 25000 toneladas de hierro colado
y 18,000 toneladas de hierro en barras, del que la
mayor parte provenía del hierro colado de poca cali

dad,(30) La producción de hierro en la misma ópoca
no se conoce exactamente, pero es dudoso que alcanza
ra a la producción anglo-galesa, Dieciocho años más
tarde la producción francesa había aumentado, mien- •
tras que la producción inglesa había quedado es tácito

naria.(3l) Mientras tanto, en 1733, la primera no
sobrepasaba más que ligeramente a la segunda, según
la estimación de los maestros de forja suecos en um
memoria dirigida a la Dieta sueca. Sus cifras, que
están, probablemente, por debajo de la verdadera p^a
ra los dos países, atribuyen a Francia una produc
ción anual de 40,800 toneladas, dé las cuales, la mi

tad, de hierro colado0(32) A partir de 1738 el aumen
to de la producción francesa fue mucho más impresiq
nante según una estimación más reciente, mucho mejor

fundada, hecha por (Jeorges y Hubert Bourgin, la de
hierro colado se elevaba en 1789 a 136,000 apr^xima

�sop "ojod ohistih p^ no s::0T?nnpt}p3Ti s^TJcq.snpT.iT snxpo
s-sp oxqos pxq^o ^9PT ^^n 'lonon-ots "oim^n-cn op ^^p son

oti o^jcottx op nppoonpoAd .^3x 9P oppoxAxsop I9 ' op^p
oipo Aop 'IIIAX op^ps IP sopA-orio sonoxiTAd sonp sox
OO-ITJJCnp OAAOTTJ OD HpTOOTl.pO.Xd T'X

P

T- IVTIOTO'JXS O Op

no TJopTin op staxogoj: s"jx ^P ^opxu^ spn ^
-^po^^ x^ •"c-jnoq.^x^ni on^'xuor op npcpiioo A Txop^iíi

spin xzpqoo nocí opn-cnan^) pnnxxnoo TTonox^ ^oxnnCnoo
no 'ojcq,! *sonbsoq sop 9P ox^oTínnxo^io x9P "^sn^o io

-Xoq^sx oCxq sosox^nx sop ox;ooir nvxqvq op ooioo- npq
—JTOO X^ pTApOA OS STTOTTTAOX'd S:"XJCOTO 110 Xll^Ji Op^'LS
pop osxno po ng; •^JcepAT.T op ATonopioi^^ ns op ^ox^lcí
na ^^sn'^o "Q npqjTüo pop oe-pdioo ic no Tp^pn^x9^- opxp
-onb. T.Tqx;n ATonAoi^

Asoon.;.xp npTonpcAo^¿ np x¡ pppao

ó^xd onb op?ps oppon po G-xuxjcnp Axnex^p^np no li ^to
-nxjip no poTxxsTpHT nppoonpo^d op op popop nouinpcA
pop opnrT¿:rLA x9 oxqos STpojensondo sonoxsnponoo nop
-po op sonmq^ox. onb sojjto sxp op ^^oas so^oqop, on
*o.j":q^io nxg •opxo^T pop TOTJcpuiy op R Tdonri^ op xipxo
. -AzppTTnpsnpnx ^p oxod pxTpxcotx'I TTonsp^oüinp xun

op ^no OAAopq pop. R' npq ^i: o pop lonopiínqo op
(^^) •AqAoppdnpuTniJ os atoHcA^ tío osxxocpdnp
onb sp^ ATOA^ oh ^-nopon^ haa^ no oaaoti{ op nppoonp
~Ad -¿x ^rüj soApnop-i *68¿I ^ Oú¿I ^^q-^ü #d¿¿! 9
^"36- ^ *A0?TA SpiX HCO. 'A ¿^¿X 9P ATpAAi '3 CpAZ
opxs ^jq'jq THApon^ hta^ no opno^ínT opso opop
oq no oAAopq po AA^d 000#ü 3P ^ op^poo onnoxq po
3^3(1 sop^ponop 000*89 9P "n^Aq^ tsoohtaj
T3p Op SAAOdsjA TÍO STAJTO SAp ^ * ATO OOS^ ApT
^Ansponq n^no ^pop aaax •Aoodp nnsTuí ^p op
-opSPro nppoonpOAd ^p op opqop pop spin oqonuí so onb
I (^i)*OOO*Í76 ^ SAAAnq no oaaot'p op ^p R ©pnoxiop

GI

�20
de Escandinavia y desde América, siempre abundante
mente provistas de madera, Inglaterra importaba el
hierro necesario para la fabricación de mercaderías
ya acabadas, y esas importaciones no hicieron más
que aumentar entre 1720 y 1775. En la misma Inglat_e
rra la producción de 'estaño, de plomo y de cobre au
mentaba igualmente, precisamente por que sus minera,
les puros eran tratados directamente con carbón ve
getal mucho tiempo antes que el mineral de hierro.
Si consideramos otras industrias no encontrares
mos ninguna en que la tasa de crecimiento de la pro
ducción, de 1735 a 1785^ parezca haber sido mucho
más rápida en Francia que en Inglaterra. La produc
ción de tejidos de lana, y de algodón aumentaba pro
bablemente con más lentitud en Francia, Sin embargo,
una aportación de capitales, de obreros y, sobre to
do, de técnicos ingleses vino en ayuda del desarro
llo de la industria textil francesa, así como délas
industrias minera y metalúrgica, de la papelería y
de la vidriería. En esas industrias, como en la ma
yor parte de las industrias loca-Íes, se acusó un no
table aumento de la producción. Provocó, igualmente,
una creciente separación entre el capital y el tra
bajo y un aumento en la dimensión de las empresas
privadas.
En vísperas de la Revolución se contaba con va
rios grandes establecimientos en actividad en Fran
cia. Cada uno empleaba un millar o más de obreros y
representaban un capital de varios millones de li
bras (la libra valía antonces lo que el franco oro
de Germinal). Entre estas empresas se contaban las
minas de Anzin en el Norte, las usinas metalúrgicas
de Creusot en el Centro y la fábrica de vidrio de
Saint Gobain en Picardía, Anzin inspiró la célebre

�ojqGq ' 13.1.10 q:;q3ui ug GTpupSG Gduup "~un ^P
s^ndsop ^usTp^uqoGpuojd ' IIAX op^xs pop soul sojo"!
Tj¿ sop u^ *s5Aej:oL /luui scpojuod s ouTucpu TpUGunp op
cTgoxo ^upT^Tpaj: op sgaugiig sop Gpsop ^opuscd pe ua
opxpo.ons upquq ouco ^^pgsgcI gtupstlput xp a'p upps
u^dxo xp U9 u^uap^p^up uo^ Gpui jcuzujG[^ p-C'^p cg ole

IIIAX opSx^ pr-p pupxn: xpuu^as up apu^un^ •sxpxApuc^
GoG0JCCTT:3 GdpGU^^ SUp 3p OppOUUUSep p3 Uj Jí

*GOL[JEíJL[

Gp ^! 30UU0L[ GGpU^U^ Gp ' 3'3U.~C~Ob^jl Cp OCpiUG p3 TU,
UuXpULA 11S Gp OpOGGGGU CUST^I Op JXUÁJCXJ3 OpCU.:. aQ
•CGndGGp JOTlU UpUGAOUTO GT1G ^S3 0UXJCJ LEpXOnpCAG ¿

Gp

Op OGUGdsTA UO 3p UGUCXGOJCd"^X SOUSA GU3 ^GLJCapO^J
AUGG: GGp Cp

3GUTIC S'CP Gp UpXC OTVpO IG. Gp 3p GGGCtGO

UOÁ UCGripCA po GUOpXOUCO OS T3 '¿lOIÍUJá GUpO3 ou.+
UOA n3 ÜJ3¿ -OpGZUGAG 3piG 3TG(I p3 OGIOO ^pO^CÍ^G Gp

33 U8 ^GqGp3rL"b GUUÜpGp^up 3 ^ pGX^pS^pUX 0pp0.IIGG3p
apqupou opso uod o jpjnpjux opxs ui-xqcq ou ^no ú~lo
-UGUS ÜO SG^IGpUG 39U0ICÜJ i OpUGTO J0Í*UGTp31XS
*3 GOTO O Op Uüd GG.'Cp

uoo sop os ^s¿I LÍ2 •ugiutcoj: on^xpuc pop soug ^pucao
UTO SCIGXppn SOp GpUGUGLp 3pUG uiupid ^ JE O p U O HIT i J GU31GGU
U3 GTOUGU^ US *SXGd Up^UTU UO GUll^pU pGT 3AOLE SGO
UOpU-3 UoUO OU 0pU3T,3T03pq3pS3 G^STA UGL U3 SGU3U0.O

001 ^P sp^ ucquopcluo o no s^puAT^d s^jnpoujcruGA scp|
SGUTA SOp *08¿I P SGpUO GUUGpOpAUp UG SGpUGll
-Jodup UG-p 3ojio opppspxa uouoTqnq Gnb osopnpss
•sopoAGU sGUoxoonupsuoo sjp U3 oApos *hiax opois
pop pupXUT OpUnS38 Op UG OTA'GpOp P'opOAOU T3UÍI UGUO

^SOpGATUCl SGp^pTGGGO Gp UOpGUpUOO p3 oCoq UOUinpOA
opso op sopuoTAToapqopoS #s3UopTpanj op sopppuop
sosouop sp^ sop.sup Gp S^jquiOLE sop jso osopuopo
-OSO^ JGpTGLTqO^ SOp Gp SQUGUI UG OPTn^GS UG OpUG^GO
'

Gp sop ap ougatjecI pG uoo somoupuoouG sou
9P ug^tuo p^ us • "^mfifüiGE: ^ -o 'opoz Qp opoAou

xz

�22
do la esperanza de que los franceses aprovecharían
la experiencia económica de los ingleses y de los ho
landeses y los sobrepasarían de nuevo en el dominio
de la calidad, lo mismo que en el de.la cantidad.
Se encuentra una, confirmación de todo lo que ye
nimos diciendo sobre los progresos comparados de
Francia e Inglaterra durante la mayor parte del si
glo XVIII, en los documentos relativos al comercio
y a la población, Naturalmente, es necesario descon
fiar un poco de las cifras oficiales, sobre todo si
se tiene en cuenta la manera típica de relacionarlas
para responder a las exigencias de Napoleón, Su mi

nistro del Interior, Jean Antoine Chaptal (17561832), un químico de mérito, en una época en que los
franceses disputaban el primer lugar a los ingleses
en el dominio científico9 ha prevenido a la posteri
dad sobre las estadísticas establecidas en la época
napoleónica. Napoleón., dijo, "pedía a veces lo imp
sible y quería ser servido de inmediato","Pedía es
tadísticas que, para que fueran exactas, hubieran jb
xigido el trabajo de varias semanas, y las exigía de
inmediato porque no sabía aplazar sus deseos^ Si se
le presentaban cálculos apresurados se excitaba su
descontente, Valía más mentirle con audacia que de
morarse para poder ofrecerle la verdad , Le vi mani

festar una gran predilección por Saint Jean LrAngéli
porque le respondía con audacia a todas las pregun
tas, y no se hubiera sentido cohibido en contestar

si Napoleón le hubiera preguntado cuántos millones
de moscas había en Europa en el mes de agosto, Ess
bre estas bases tan azarosas que se establecieron
varias veces las estadísticas sobre las fábricas, la
agricultura^ etc.... y es desde entonces que se atrL
huyeron a Francia algunos millares de comercios y de

�-uq sopug op st^^ pop A uTToqT^^^up op uppoupaod up
'OSITOO UpI^TTU UO SUpuptinj UypSO OH OnTOTOCÍ TUOSOp OTib
oiíonn nuCop o^Tuqno ups onl 'sutu^os suri sutjto sop
un^og #oppdpT Ann. 'oqooio uo 'uto ou uppo /^
copq ns ep ^Jt^io^^T'SiTj ^p uo opnor.m/^ o^so, op
up jcod cp-r.npr.iosu ^qupso 011 pg; • nsoq.u-oq.Tq&lt;!Tq sns cp 01

Ftittui pop opnormu po so sjud im op pupi^odsojcd up op
OATspoop spn ott.^ts po„ srib uq^^u^qns qppiu^ nupY
(6^)#^^^ 'BJCqilOO BuGOÜtTOa SUaqpp Op SOITOpp
-I1^ ^^¿ 'i?os o iozL~í '^^^^ souopppr.1 ^p p^puoo ' oprn orí

-pqpn ops.o ujrud .suircp^iopso sojqpp 000*002* 6c^ ^P nppo
-unpuAu t-irn. so'-'ouop cpoj.Tod opso ng; *t¿/JI ^ OZtT 0J-'+

uo opnop spn ooocl im. oso^^ojd nn n^p^ijos sopo^JE^duroo
s^oTq.sjpT3q.so sup oji^opup^up ng; (^p^) ' su.rqpp op sonopp
V %JVZL

P '.1cT.10q.Tir? po tío '^ . suTqpp op 000* 000* tío

op uto punuu "gtjto up opoTTod oupppn opso ng; "02¿I
• ~9P¿p opojjcod po oanuTnp opTtis^ ujqui]; on"b po ojrqos
uppou K. soooa sojrp tsio u opuAopo ujq/:T"[ os TopuA oq.

^o' 9LLT~V9LX opoT.iod po opnuTup ' onl iiutoaoj: uponujj
.op .iGTTopxo oTOjrorioo pop JopuA pe o^qos PIPAX op:'

p"s pop suoTpsTpupso sup ' opuA ovib op no cupunop

•IIIA^
op.Ops pop nppjcjdso po 1100 onl uquOopp orib uoodo up
TOO TOCOU Uq."TII0II00 TOpUTOdriO pop pupTpUUOSTOd UOTTII

-pnpp uq (¿C)^ jjO^.miTiii un spnuC p^op^od ou onod 'uto
-op 'uppuq.ua. uun soooa u .i'-p^od opon^,, 'upopodu^ ou
ó"o 0q.n0T0udr.rt uuq. onu un op souopup sup oCuq soouoq

uo uuquCuquuq ou sopunuopounj soq 'UTcnj jsu onb un
u"d onoo uopqjno uuq uto ou .^oodp uq •suTnqoCnoo soq

-uuConio.s u suqupqspp ^Cnni sosuq OTqos 'oquo^iopquqoTd
'supupunj uoTOTAnqso^uonip^pT on^pquu pop scuu'uquoq
os sonxqpn sop u soquoTUTOouoo suopqsjpuqso suq
oqTUiupuo suu soduiopq sop uo oquomuspooTd suTTqsnpup

�24
bría sobrepasado ligeramente, en 1720 , los seis mi
llones de habitantes para alcanzar, en 1790, cator
ce años después de la publicación de La riqueza de
las naciones, una cifra entre 8.200.000 y 8.600.00C

(41).
Para Prancia las avaluaciones son'aún "menos sj3

guras. Sobre el territorio del conjunto de los deper
tamentos que comprenden la Prancia de 1950 habría,
probablemente, en 1720, unos 20 millones de habitan
tes. Esta población no se habría, casi con seguri
dad, acrecenta^do desde comienzos del siglo XIV. Du

rante la última parte del reinado de Luis XIV se su
pone que las continuas guerras sostenidas por el rey
contra una serie de coaliciones europeas habían cau
sado una reducción de la.población, menos por las
continuas pérdida,s en los campoo de batalla que por
la miseria provocada por el mantenimiento de grandes
ejércitos en campaña. Pero, al finalizar estas gue
rras, las condiciones cambiaron. En 1789 la cifra más razonable que se puede intentar para el territo

rio referido sería de 26.000.000 de habitantes.(42)
En-él lapso de los setenta años transcurridos entre

1720 y 1789, un poco más de cinco millones de fran
ceses, contra diez millones de ingleses y de galeses,
se agregaron a la población del globo.. Este período
(que fue un período de crecimiento relativamente len

to) es el único en el curso de los dos siglos que
han precedido a la Segunda Guerra Mundial en el cual

la población de Prancia creció tan rápidamente como
en los otros grandes países de Europa. En seguida,
en el siglo XVIII, comenzó en Europa un vigoroso au
mentó de la especie humana que elevó, al fin de cuen

tas, la población europea occidental y de América,
de un poco más de cien millones de habitantes, amas

�-ITLT ap SXUXIi: 3Xq (¿t) •XXGOpxg ^^-T^ ^I n9
sc^.^r-Tq.nosep uoxonx oxxoxu op px-jauxin ap sopuaxm

-xox^ soAanu (9f) • (¿6¿T-99¿T) II oinjappxnq ooxxapap
joseons ns ap

(9g¿I~0f¿l) II oopuapap xxanx.p ap

Á3¿. pop ^cpxnxax sop oCxq apuanpxndx 9x000:0 xxuxnop^
ap pxpxxadacid r?i (Cf)T.TOiro-i^ no an"b opq;?Q^oii solían
o-nj on ^^¿p op xppx^l ^ xxjpsnpTix xp o^ oppoxxrsap
pa xpp^^s^; ii[r *o17¿I ^ O^ ¿I ^P ^xpxoap oxp ap o^jno p^
utj 9q.^oxrrq.uoQ pa opop ua ^^xano^ajxp xsxosa noo '^1^
x*pou enj ooTinpaTco^ oasx.^ox:T pop upTo^.x^poo^ ^rp

oLix s

* x- o x 119 q x x oL o r a a p ^nx o q. 11 a xtx •? pno x p jr? a ouo o x p o j.

-epTSu.oc jo^ ocop ou inAI cx^ps pop xp ^xood"o xpoa
eP lil^I^I^^-P^T UyPonpcAax,. xxaup.ir xp 9^ xxoiiaxaxxp

Y •sopx'enps^; so^anxjd! acp cp

pap-;sp ap xoola xp

ap saoxxpoüi sxuxnTr^^^ sxp ap
u^xoxpxmj xp ep &lt;xroq
I:o pcp o op^mo T^ II0 opxsuxopx xxqxq oxl couxax px
xpxsecT x-x^psnpxTX xs ap Gpuauxxieaxcl 1x9x0x11^x3 xp xxq
-op Xípsp xp xuxoxxanx xxotiapiíecTaptip xp ap xuxan^ xp
^xxxpxuxT py op^ps apaa op sczuaxmoo x casxxá aoxpo
9n"b xpx^xpxxxpGiipLix sxm xqrpca anloxci cuxa ^pilAX
op^rs pop capxxd jco^xc xp aprr^xnp aopxc.px cq.uonp^uoTo
^ooxo gosox^oxu ap xsnxo x enj op ou 'xdoun^; op opxx
Tpxxxqcnpux spm sxxd pa OS¿I ^^o1-"-7! axdxisxa opxc xxq
~^ XTixpa¿[ ux^^ xg •xxouxj^ 11 o orib xaooxxcl px ^opuex:
xxpxxp axi^ (t?)*O^¿I 9P soqtre osxxxapaox x cpxzusnoo
x^qxq cu 6sopx.quapxooo aaaxxcl oop ^opoq. ap ooxpcxx
o"poxuxo ^pxxxpsnpux ogo^^oxI pop ospndiax po uyix^ojrg;
uxjpj Tx^; •pxxaua^ pxpx^adooxd ap
00x1^9^000 oaoj^
o"j:cT ap xxa xira op spiíx xpuonouxo op spra xxoxx^ apaop
xqxzo^? 'oqunCtioo uo 'xu'oxriq; '^ssouxjj iTpxonpoAa^r xp
9ppxqao opuxnQ (^t)*xuxd3^ 110
-sxix op ^xjuopxp^iip ua

xxuxxiopy ua o n^ om

xxouxxp ua odmaxq. omaxin px

souam o spu 00od 931101100 oquo^mx pu *OOC#OOO*OC¿ 9P

�26
lia de Silesia y del Ruhr comenzaron a tomar impor
tancia. Se afirma que la producción del Ruhr se ele

vó de 52.343 toneladas en 1764 a 231.788 en 1791.
(48) En 1788 la Enciclopedia metódica avaluaba el nú
mero de obreros de la industria textil prusiana en

123.000, sobre una población total de algunos millo
nes de habitantes solamente. Según la misma fuente,

la mitad de la producción pañera estaba destinada a
la exportación, y el autor insiste sobre la protec
ción y los alicientes de toda clase que Federico II
había otorgado a los manufactureros, sobre todo de_s

pues de la guerra de los Siete Años (1756-1763).(49)
• Cuando apareció La riqueza de las naciones en
1776, los europeos aumentaban en todas partes su pr
ducción y su comercio. En América del Norte, donde
la población era tan escasa, los progresos habían sj_
do todavía más rápidos que en Europa, la célebre, obra de Adam Smith refleja las condiciones de esta
prosperidad general, "Es necesario subrayar -diceque en el estado progresivo de la sociedad, cuando
ella -está en tren de adquirir sucesivamente más opu
lencia y no cuando ha alcanzado la medida completa
de la riqueza de que es capaz, que verdaderamente la
condición del obrero pobre, la de gran masa del pue
blo, es más feliz y más dulcee Es dura la etapa es
tacionaria y es miserable en la etapa de la declina
-•ción. El estado progresivo es para todos los diferen
tes órdenes de la sociedad el estado del vigor y de
la salud perfecta, el estado estacionario es el es
tado de la pesantez y de la inercia; el estado retro

gado es el de la languidez y la enfermedad"•(50)
Desde el pu^to de vista material, que no debe
ser el único a considerar como piensan ciertos eco
nomistas, ¿los hombres no están acaso menos propen-

�sopoxoqopo '^oqpxp) TiqoqoBTp;i • 0.1(1 op ep sooxpsxpopsasop opop cipo jcücX (Tí) 'sopun^os sop orio apneixopxd
pn-spri noxoAape os soxctlta^ o-ox 'onods^; tío d oxonon^;
no o lió ti o j. p s o nui o p o s s t:l o x qo i • 3; • o io^ o j o x.d p o p R n o p

IT^^H T^og; joso^ctia pop so^oqoxp sopiicTooj: so^ •sou's
o

soso a::.i.rsrn.y zza ^p o Tio^ojAopo os sotj:

GOTDG.I^ ¿S^pTTl^T^pSXp UO^OTTJ OUpO O^O^?
SOSCO SyOI ^'jq'STÍ

ÉSOlld

S0p"3p SOpop TS'O O ll-p

ncp. IP sos^o-I sojipo sop op op^oc ^oaou op lio ^l 'üot^

p^p tío *'óij^jcTs[t no pppoons crispía 01 #nypoT3pqo^ up otld
opnainc^papj: spu ^^1^0111110 popjtpsripnp nppüünpo^^ op op
uoTonpoA p: ^g^p.^ p^pp op ^^nop^p^ui no a otoi:i3j:^
no ono op sr?pup oq o^i ?oqopnooü^oo os soppo' op ot^
oaoc op op- oopnpnooo nopsonopq pe os neq^e ep op se
o^-^n^pd os ono opmoüoj:'^- op íoseonoAT upponpoAe^; op

T3 pTpOOOAA Ollb OpoTS OTpGTl po OpnOAlljj S09¿0IUÜ Süp
op" poTAc-por: nopsenoxq po ne osncpd os opnoriQ
•oqoppop ep enb noqcmdpp
os soonpAoduioqnoo soApsenn .alo oppenoo opop epnoq
-poj ep nppoosn^s. op nonep oxnpod on ^soxopopeu sop

cp :L ponqneo Tipxooojepoo op ep c cuoq ep sopnoiio sop
op &amp; seisop ^nnojí ep oduepq po no oppAXA opnexqoq on
•nppoonodiiioo epuoCeiaes acooit opppod ojepqiiq HIAX
cp-^c pop onoopAOUTO' nnSnxn end aopaoooa opnojseoon se

o^e^ • sopoAqiTLipsoon nppse Aoq ep sonoopneurc sop enD
sop "3 sepopppoiaoo sop sopoq ep oxonesno op epno op
-xpned opnp nxs oxnxpnes es '-setirop ^^Ane^^ ep opoAon
op- pS^cE ^iH^- jo esneir~Y ne penpned qdpoH ouioo &lt;IHAX
op^xs po opopopso^p ^ozonnod R edpo^ ep &lt;onen^ .sopoz
xrpipsupnx sopxnip sepo^sg; sop op onopopnxo nn ps
-o es sozenbxj: sopse en"b ep oipeq pe nod 01x00 nees
"od T3^^ enb_ sozen"bxA ep oinns op nod esnoCxoo^on "o sos

U

�28
más tarde, dan lugar a pensar que este hecho tuvo ex
cion^^s. En el Norte de Inglaterra (Iancashire, Nord
y Yvrest Riding de Yorkshire), donde el desarrollo in
dustrial estaba más acentaado, los salarios se ele
varon más rápidamente que los precios. (52) Sj_? como
parece probable, los precios tendieron generalmente
en Europa a elevarse más rápidamente que los sala

j

rios, ¿los obreros encontraron una compensación en

^^

la regularidad del empleo o en las fuentes complementarlas que podían procurarse sus familiares? No
es probable, ya que, con el crecimiento de la impar
tancia relativa de la industria en la economía eu
ropea los asalariados y sus familias, sobre todo en
las regiones industriales, se vieron cada vez más ex
elusivamente reducidas a su salario como único medio
de existencia. El apogeo de las ciudades industria
les reduciendo las superficies disponibles para el
cultivo hizo más difícil combinar el trabajo indus
trial y la granja, combinación antes frecuente. Hamilton ha demostrado fehacientemente que las ganan
cias reales de los asalariados europeos habían dis

minuido

durante la segunda mitad del XVIII.(55)

Sea como fuere, los asalariados integraban to

davía en 1785, una proporción mucho más débil de la
población que hoy, y la proporción de aque'llos que
no vivían más que de su sala^io era, igualmente mucho
me^or. No es absolutamente imposible que la condi
ción material de la mayoría de los europeos haya me
jorado durante las décadas que p^ecedieron inmedia
tamente a la Revolución de 1789, como Tocqueville
pensó que fue el caso de Francia.(54) Aún cuando una
%opinión más antigua que la suya, que afirmaba que la
masa dé la población se había empobrecido, estuvie
ra fundada, es evidente que la renta de la mayor par

�-oxnad apsa nxnSuTpsTp ajnpod as 0x190? ^pipAX op^xs
pe na sopazxpaan sosauSond sop nauSxsap anad upax.xp
-snpnp- TipTonpoA9Ju upxsondxa np nAuasnoo as pg
•pax.xpsnpux upxoazxpTATo ap op Diimq.ip pq ~

I

•naxooqpn.'^nouo as

HIAX op^xs pop sonqrion sapirax^ sop ap csoqontrr an"b op
ap é sopozppp^po s^ni zoa ^jjj^jo sauopo-?pa.i ^^'p ap

ua^ppapnp ap ^^&gt; o^papno pa nao s^pjctrnpqinoo er&gt;

"ozo

'XI1C

op^ 13 pa na asjasppaoví aiiiamoAppoaTo iroxqap an"b sap
C^ioo sopap ^ aapnapaoa.i:! tips sapap^apsiTi soJcaCa^i jcszpp

~a^ ap soado^na sop a^ad pappppqpsod ap na asnoppnoo
^Aann snn sa.ioppnosa scp X so.pospppp sop sa^-ua je o

j^.Jsa a "jjnqEjpuoo pa^ana^ pappoppa^ ap o^.noTToppnas
PS^soiíaiu tii s^T-T pn saoppTpo:T ap X aopaTpod apnonoaa
xii ajqos aponanpTnp asc-.iapocl z:'^n "ToxoCa apn^Tioasnad
pa X opj-j pa anL 'd3 ^ooda aTr.i no 'op.ia pop X aq.no^

-ppapnr opnapaasnod pop soponpo^d sop naqa^oqapo as
apnop sopnonpo sop no '^qpuig napY X a^op ^pnanc^anq
&lt;Tq?nonoqsup"^q ^püaK 'uoqqp^) 6 o^.iu^ o rio o sopa^ so.iq
mc'i n--qaqnonoa.ij crd) sopnojjo sop na aqanpaj aqnapo

"ano p^pToppaj ap pa^ona^ opnapaiTpn^s nq #si;T^aC aonnn
ano apimjond sya: ano opna pop X nqpn^dsa pop sanq
o" sap jod nppono^B ap ano U3 aoodo ann no sopanqoop
a"qnp sonooapd scp ap X a^na pop OApqapnoodso o puspa
-asnod pop opqanadasnp ano UPAX oi^T3 1^P onsppapj
-aqaai pq 'sanqop op sonqnon sop X saqspqna sop .'soo
-pjppnoTO sop 'sojospppj sop a naxnoqsos X naqaCaq
noo oníj sancsnod sap naqann^pj: apnoupai aqso nq
•uaponopndo s^n apnoirsATsocas npjpn"bpa ap
nanq no • • •oApsoj^ojd opapsa,, un na saonopno aqaqsa

pap otóos a p s s o n a a o p n o d 5 a p n o uz n a p na q. n o dnp a un a u
a"q •opuouiopqapou ppusan*3 ^'opaxnapasa naqaopduia on"b

sop sopop xsao op X sonapuop ^sanapaonoa sop ap ap

6Z

�30
do de aquel más reciente, en el transcurso del cual
los progresos industriales se aceleraron mucho más
rápidamente aún, tomaron un carácter más mecánico y
se desarrollaron en escala mundial? Sir William Ash
ley, uno de los dos estudiantes cuyas notas sirvie
ron para reconstituir las conferenciáis de Toynbee,
dijo que entendía la palabra "revolución" en el sen
tido de "fase rápida y radical" de la "evolución".

(55) Si semejante cambio en el ritmo del desarrollo
industrial es el síntoma a tener en cuenta, el adye
nimiento de Jorge III en 1760 nos es la fecha a ele
gir para el comienzo de la revolución industrial.
¿En que ópoca el ritmo del progreso industrial se
volvió revolucionario en Gran Bretaña? ¿Y en Europa
en general? ¿Y en quá momento en el mundo entero?

"¡Qué cambio entre 1785 y 18241, ha dicho Sten
dhal. "Durante dos mil años de conocimiento de la
historia del mundo, una revolución tan brusca en las
costumbres, las ideas, las creencias, no pudo jamás
haber llegado" . (56) En vida de Stendhal, la más le^í
da de sus obras no fue ninguna de las dos por las
que es hoy generalmente conocido: La cartuja de Pur
ria y "Rojo y Negro". Eue Hacine y Shakespeare-, unen
sayo publicado en 1825, en el que estudia las tranjs
formaciones sociales que, en las artos, motivaron el
paso del clasicismo al romanticismo. Una aceleración
sin precedentes del progreso industrial comenzó, no

en 1750 a 1760, sino después de 1780.(57) E^e enton
ees cuando, del mismo modo, el pase del trabajo in
dustrial doméstico al trabajo en la fábrica se pre
cipitó. A diferencia de un economista moderno, Sten
dhal pensaba en un trastrocamiento de la historia eu
ropea. Sin embargo, aún considerando puramente el
ritmo del progreso cuantitativo y la extensión del

�op oopu^oora uO^^ppTq.no „ osonapod xa onb &lt;^g¿p eP
AUd 13 ©q_ITOUUpOS Sg; (6^ ) •UOTnpOOU TZpTOOTipOJ:d ^A3T1U- "I
op opponmosop po na 9q.nouoAqpp AioCToquAq. soq.noTOTj;ns
sape.q.Tdoo ^p oppimm OTA^sonduo opoq. u ppq-TUAod sopón

ñqpjcp sop ^od ^.v[^tjliajíy P ^ %%I^^ 8P sDpu^q^d s^p ap
^9¿T T^^ uppo^jpniTB ^p í on"b ^ps^iJ p^pojoinoo A p-sT.ipsnp
UE 0S9.l^0Jd pop LipTO^J^OpOO^ ^A9niI ^im UOJOTAOTCO,ld OH

piT^T^IA^Y PJ03ITOT^-T Op JE^PTLT Op S^3HTnbpHI S^AOnU S^p A
T3npn"bpTTT -^^^o &lt;^'o^ *p upMpg; ^os o jo Jd opo.i^op'^ni po p^
-osito Lin^os 'ojop "Jod^A op i3UTn"bpiH ojqoppo A

ns ^j^d ^puopiod oun oppnopqo 'sjq^ip ppo^ soni'sp
j^g; *pj:co ^.jltot-i .jod sonopoo.iodo op otaos oopLip A oa
OT1II "3UT. ^O SOpiOTIOpTOOO A SOpSITTqHIOO TIOJOTIJ OpOlTTTrrr?p

op A. oCo?poprid op sopoip^i soAonu sop ordo f9¿I n^ cu
TS Or.J O^ ' S^ITTTJ SOP TÍO ^tt^^ pO JOOGITOq OTod OlITOITOp

"es olt A soT^opiiopTiT sop no opnoiiLiopnoTpTod ^sojnpooj
-nuoiii sop tío Joopd^io opr.d os OApsoons op no on^ ,iod
^a op "onTri^p^r iop op opnopn'OTTOTooojjod po A É-sojioq

no o.uopp pop iipTooop-Topop op no oppnTq op op oppdTT'o
spoi oopdioo im ppq.pu.iod on"b- oCopopnd op opTTOTuppoo
"ord po juoTXTppTJcq puT.TpsnpiiT nppoonpo.id op o^p ponou
"oiioj opiioTuopiiooojou mi uomoocAOTd A puppjouT.id oto

IlOpJOdUT umi IIO^OTAUp S^OTUOOp SOnOTOUOAIIT SO(P
(gC) •uuop.ippsTii pup
joa op mosmoopí: 4s^T0i0wTp sop ap A s^sniq sop op ^o^riA.
X3 ^p uoo ^scpii^o sus no ^ cprniom :j * A utitatp opoodso

©piros sopood soqn :so^op si?p no iippnop¿[ asuoTnopí: po
oopp and op souopnooo^; #soponoTsopoj:d sojcop
ep otaos t9a"3p mm op sonoTooAAOsqo s^p onl^
spu soooa u aos opans oq.sTq.nr? pop iTppopnq.iiT

ouoo ^g¿p op oto po ^"onoodse^rAis A oñpo^^; no aomp
op p^i^piiopg ouoo ^ao^ooso i3Ar?d soiiozoa sopnopeoxo r?n
oroAodond son uoTpsTpopso r?p ^^TApsnpiiT ouspp-ep^dT?o

�32
vapor y los nuevos métodos de fabricación del hierro
comenzaron a extender ampliamente. 1785 fue la fecha
crítica que destacó a Gran Bretaña entre los países
del Continente en la historia del progreso en la pro

ducción de tejidos de algodón, hierro, carbón y oti^s
mercaderías industriales. Por ejemplo, la Isla que,
en 1780 producía tres veces menos hierro que Francia
iba, sesenta años m^s tarde a producir tres veces más,

habiendo doblado su propia producción entre 1785 y
1797, lográndolo por segunda vez entre 1797 y 1805,
(60) para llegar a alcanzar una producción de 1.500.000
toneladas en 1840.(61)
Las cifras relativas a Gran Bretaña muestran que
la producción de hierro es un buen barómetro para los
camibios acaecidos a partir de la decada de 1780 en la
marcha del acrecentamiento de la producción industrial.
Para las cuatro decada.s precedentes, el índice medio
de ese crecimiento por década había sido de 14,88. B^
ra los primeros sesenta años del siglo XIX este índi
ce se elevó al promedio de 35,6 por década. Posterior

mente, desde 1860 a 1919, cayó a un 21,5.(62) El pe
ríodo durante el cual Gran Bretaña estuvo al frente
©^ Europa y en que se abrió cauce a la realización del

gran estado industrial, duró, pues, de 1785 a 1860
aproximadamente.
Las cifras del comercio exterior muestran que la
gran aceleración de los cambios comerciales se produ
jo al mismo tiempo. Las importaciones británicas déla
década de 1770-80 aumentaron en un AOfo apenas, en re
lación con la década precedente. Durante la década de
1780-90, las mismas se acrecentaron en un 300 io y se

triplicaron de nuevo durante la década siguiente.(63)
Yeinte años después de La riqueza de las nacio

nes de Adam Smith, Malthus publicó en 1798 su célebre

�spra: aquaurBq-XUxjerp,, BqBqsa x^.inx BxnboxxBd 511

ñ *o¿91 9P Bxxan^ ^i ap Bood^ 51 ug; *B0xxqpdaH Bxao
xa^ bx tioo ouxa 'upxoBxa^Bxa uxs ou BqBaxB 'Buxap
^o^ pBpg; Bq *^T6X 9P Bxxan^ bi ap s^xadsjA na
pxqxxosa 'HBUxapoM P^pq ^x eqsxx^ •^ii'sx^sxxo
qina ,b poj\i b
Xa ^Bpxooox b noJBSaxx PTn^JI X^^01^ 9P
ootixoq so^x"9 SOI 9P opiiBOXJoqo (^9)*saoaA s^^naxo
^x^Bno sorcan ox ^od ua p^iiaxmB 'B^^an^ bx ap sasoxp
sox noqoq on"b bx ^a 'o^oob xP "DI •

o^^oxq x9P'^I

•poxxdn^xiao os onb spn npqxBO xP I^TP111^^ xcpxoonpoJcd
^1 *^8¿I opsap 'soijb B^nanonxoo^xcoxo ii^
pspxo.ox?A Bim. b BqB^uaimo sax'e^an box •^
Soo sox 9P tipxoonpo^d bx 'x^T^^^^^P11! npxoBZXXTAT
ap Bxa bx ^^a UBqBx^uo sanoxoBU sbx an^ Bpxpam Y

•XIX
xs x9P sauxj b oxcxs x'9TP1[;cnn ouanpxiaj un xas b
Y'B o^i •o^'SI ap BpBOpp bx ap sa^uB pzuainoo oxc
^^p oqsax x9P aqxBd xo^Bm bx ^a A BXUBxraxY ng; #bxo
xrcx¿[ ap a^xoxc x9 ^ ^ox^x^S 'bxobsxy na axnaxixBxnox^

XBd'^x8I no iipoxodB ap Bpj^o bx ap spndsap oadoxne
oiiauípiíoj un oircAap ^niAX ox^xs x9P nxj b BUB^axg;
ubx-^ ua opBzua^oo BjqBq Qxib x^xx^snpux upxonxoAax bx
'nUpxonxoAa bx ap x^oxpax A Bpxdpx asBjtl ouoq

(t9)•BqBquenmB Boxupqxxq upxoBpqod-bx
T9&lt;08¿I BXOBq soxxas saxo^nB sox ubjobtí ox oxioo 'as
-XB^un^axd 'Bjqxxosa x^ 9n^ UQ o^.uainoTii x9 ^Q 'ax^is
od spra Bxa o^ •Bxoua^.sxsqns ap soxpam sox "Bxaxpao^a
upxoBxqod bx anb uxs odmax^ oqonni BjxBSBd ou anb ap
snq^x^M nod opBsaxdxa xouia^ x9 pixdsux an"b osoxqmosB
oxqraBO un BUBqaxg; ubx^) ap upxoBxqod bx ap o^uaxtaxo
-axo ap BSBq. bx na auaxAaxqos an^ oxoAxa^ux aqsa a^
UBxnp s^ *upxoBxqod bx ap oxdxouxxd x9 a^qos

�34
de una parroquia del siglo XV, o del IV, o, pongamos,

del V o del VIII, que una parroquia actual"(66)
El "estado progresivo" del siglo XVIII, en el qtie;
Adam Smith había vivido, fue remplazado en el siglo
XIX y a comienzos del XX por el estado industrial,p^i
mero en Gran Bretaña y luego de un país en otro^ Ja
más hasta entonces se había visto en la historia acr
centarse la producción industrial del mundo con uñara

pidez semejante a la alcanzada entre 1815 y 1914. El
industrialismo inundó el mundo entero. Si nuestros dejS
cendientes ven en la revolución industrial una fase de
la aceleración radical de la evolución industrial, la

asociaron con los siglos XVIII y XIX y el extraordina
rio período de paz que Europa conoció, salvo raras y
cortas interrupciones, desde la caída de Napoleón ala
primera guerra mundial.

En los siglos XII y XIII, nuevamente a fines del
XV y comienzos del XVI, y aún en el Norte de Europa,
durante el período 1570-1640, se encuentran preceden
tes de un progreso económico de un empuje comparable

al del siglo XVIII. Al igual que la expansión indus
trial de fines del siglo XVI y comienzos del XVII,que
estuvo confinado a un pequeño número de países del Nqr

te, el del siglo XVIII, que fue común a toda Europa,
resultó esencial en la preparación de la revolución in
dustrial. Pero, un crecimiento de la producción tan rá
pido como el que comenzó en Gran Bretaña en 1785, no
había tenido precedentes. Estas son las transformacio
nes realizadas en los siglos XIX y XX que han engen
drado una civilización económica de una especie aún
desconocida para la humanidad. La expresión "revolu"ción industrial" debe reservarse para esta expansión
"sin precedentes y sus repercusiones- en todos los domi
nios de las industrias mineras, manufactureras y de

�-np o^ps on R IIIAX o^T3 x9P os.inosnB.iq. X9
-nnjcnp 9q.uaxiTq.noQ x9P I9 ^ BUBq.a.ig; hbx-q ap
hc oxxo.i.r3sap I3 9x^t^a aq.SBHq.HOO oq.9H nn ap Bxonaa.io

BJ-O^Ca II3 ^0^ OpjOO Bq 9S 'OX^TS OtUSTIH
BTJoq-Sxq ^x hoo BT.ioq.STq ^eq-s^ ep S9hoxo/bx9i

na IHAX ox^T9 I9P ^s
•ex 9P ozHaxuioo omoo 09¿I 9P ^"J ^I 9P
on"b Hapnodsaj: apand ag ¿odnax^. x9P OHB^oo oq.SBA x9
H9 SOHB Bq.HHTllinXO Up.B R OOHXOX^HXaA H09 pn'Ó? ¿BXÜUBq.
-^odnx hbj^ osbob anax^ SBtjoaj ap oxqniBO aq.ss;?
aq.HaniBOxn

-^oara sopx^xinsHBHq. R sopB.i^sx3aj: sos^nosxp R Boxspm
^soxin.o^q.oadsa ap oxoxjanaq na -i^3TV~im'UI ^^pxoGxqod Bp^^
Haoa^oB bx 9P soxoo scx 9P Hpxoxodoxd aq^anj BHn op
x"qj:osqB bh 'BOxnipqB Bj^^ana bx 'sB^nano ap X'^1ITJ T^
'a^nainaxqBqoHd 6R BOXHqoax^O^pxq BX^^ana bx 'oaxp^^f
a"d x3 'HpqjBO x9 ^od opBHoxojcodoxd x'^!9!.^!^^1'^ ojxap
"ód x^ ^r9 opHntu x9 ^-3 oCBqBH^ x9P 9^^^d hbh bhh opxin
ñ^^q x'eT'Iíí-snpnx HpxonxoAan bx •oqnaxinBZBxdiiiaaa: opxd
px un b soq.sxA uoo onxs 'hbhiip bjcb^ on 'spiíi zoa Bpoo
opjnjqsnoo bií as ' sax^Ti9^3ni sox 9P npxoBOXxdx^xnui
hoq opon-iB o^namao R oxnpxA ¿oiaoB 'onnaxq ap
sapBpnxo 'spmapB 'R sanoxAB 'soabh
ap npxooixjcq..snoo bx .opxq.xm.iad Bq BXX

npxoonpnoo bx i^3 BHBinnq npxsxoap a^qxx 'ex
opnai^nqxqsns Bnxn^pm bx iod x's^^^^111 oCBqBn^ x9
sopoq na opBZBxdmoan Bq BXX^ *sopbxxbx^sb ap saxxm
ap SBnaoap np.B R sanBXXT^ xreaf luía Qxib sBsandma
sba sbx opBoxxdx^x^ul ^^q ^Iia; "Bna^nxaA Bim 'sonam
nod 'HBdnoo an"b soqnaxpixoaxq^^sa na 'so
ap BJcauj 'oxhbx'ss xm nod HBCBqBn^ b SBxn^snpnx sbs
o" ap sonanq.o sox 9P Bjno^Bm bx "b opbCohhb Bq R 'san
otobh sbx 9P Boxmpnooa bpxa bx e^qos sa^nodsTiHJc^ sox

�36
rante, justamente, sus últimos años.
Hay una diferencia considerable entre la expan

sión económica del siglo XVIII y la revolución indus
trial, una diferencia que no se advierte, tan confun

didas están las dos. En el siglo XVIII, a despecho
de los grandes viajes a todos los extremos del mun

do, la civilización industrial estaba confinada a u
na pequeña parte del globo: en Europa y sobre la eos
ta atlántica de América del Norte. En esas regiones
el progreso económico fue general y se desarrolló en
todos lados más o menos al mismo ritmo. Los antiguos
valores de belleza, de esplendor y de urbanidad se
unieron en igual proporción a los valores más recien
tes de producción en ascenso y de eficacia mecánica.
Todos los países avanzaron por el camino del progre
so marchando al unísono como no se había visto des

de el siglo XIII cuando el campo del progreso econó
mico era muy estrecho, no conprendiendo más que la

Europa occidental hasta las orillas del Oder y las
"estribaciones de los Alpes orientales. Las experien
cias económicas comunes que caracterizaban el esta

do progresivo del siglo XVIII formaban parte de una
comunidad general de la cultura, matizada por dife
rencias nacionales y regionales, que los europeos ha
bían llevado a buen término por primera vez desde
que la Reforma había roto su antigua unidad religio
sa.

Esta comunidad de desarrollo económico y cultu
ral fue interrumpida por la revolución industrial.
Y no lo fue solamente porque la revolución.indus
trial cambió de ritmo y porque los nuevos valores 1^
dustriales destronaron a los valores culturales más
antiguos. Lías- el ritmo del progreso económico no cam
bió en toda Europa al mismo tiempo ni en el mismo

�ap upxouzTpuTjq.snpux ap no

•spin pxq.sxsqns ou otj

"oq.TJ^iaq. ouanload uaq. ap ouas pa ua 13 j ti o in^r^ T3p XX op

-xs pa u^ -apsao p^p adoun^; ap aqaq.uasajdaj and oq
-op.^ pap axoxpjadns ap ap upxojod auanbad ap ub aju
ap ainxpo aquiapopins un aqnuxaj anlbjod pappppq
ap op^.T.^ oq.pi? un orezunopi? opnd p^q.uappooo uppo

up PIPAX op.^ps pa ug; 'p-sunipno R •eopuipuoo
^a" "npauapnaciapuopUT ap ap aja ap ouaq.u^ ontiúin pa j^a

app ajad onoo uppoapqod ap ep a uopoonpojd ap b^) pau
oltouo.t o púa nma pa uoo pUTcpioo os ^ sopa jan R soppdpj
^upTonoTunnoo b^ soppari sop an uopsuaq_xa ap • sajurr^a

sajpo sauonm ap pajnppno R, papjpsnpup oppojjasap pap
P'oppunuoo ap ppppToLap papjq.snpup upponpoAaj ap
0 ousppauopoau pop oq.uoTtTiazjoTaj pa uoja^nqpjp
-uoo R. appjoospp ap asnao tibio Jasao ttts sapaAaja
sarouajajTp sapsp 'soiiotobu sap ajq.ua onoo psa sapaj
-nppno R. sapapjpsnpup sapouopjadxa sap ajo.ua apiiapo
-ojo opuanoasap un uaqaCappaj upTO':'ZTpapjisnpup ap
ap uapopjao pa R onq.pj pa saooda ap tío soq.uuCaq. uaq.
saTpuojappp *oadojna sj.ad ojto jopuT^pano ap ap ano

onb asuaiUT san ana apuanap^ ap papupsupup uppsuadxa
^1 4XIX op3ps pap sopappam apsap ^spasToapp ajpuo
oTm .Rv~j[ sanada R.011 •jauajorpn ua o adojnp ua a jota
ta aÁ' 'saouajj aja ooupo ajqos oadojna un apuauapam

-pa:cjda /asaouauj upponpoAap ap ap sozuapinoo ^ *XX
op^ps pap sozuapinoo a Ja^np oiiiTppn pa opp.puas a^sa
ua opjao ajqaq *^9¿p ua papjpsnpup upxonpoAaj ap pz
-uauoo opuano ésaxouapod sapuauS sap ap apapqod spin
ap 4axouajp •sooxpsxpja sauopaA son^xqua sopj¿üóoT
pxpuajap ouad éadojn^ ap saspad sojpo sop ap apjad
p R aJjapap^up on"b opxdpj souaio paxjpsnpux
un pxoouoo axouajp 'sapajnppi^o R saoxnpuoo
a" saxouapjadxa ap axoadsa anrsxui ap jppjadinoo ap no.i
-asao sasxad sapuajpp sop foxjajpuoo pa jo&lt;j #opaj^

�38
los países extraeuropeos, lo que era un problema eu
ropeo se convirt^ó en un problema mundial^ Un^ comji

nidad limitada ha dejado de ser suficiente, la úni
ca base posible de unidad y de comprensi^n está hoy
en una comunidad universal.
Mientras tanto, a medida que nuevos países en^

traban en la órbita de la civilización industrial,
las diferencias de experiencia cultural entre las re^
giones interdependientes se multiplicaban. Desde el

comienzo del siglo XX la población de Rusia y del Ja
pon aumentó más rápidamente que nunca, mientras que
este crecimiento sufría un marcado enlentecimiento
en los pueblos de origen europeo. Los nuevos elemen
tos humanos introducidos por la extensión del drama
del industrialismo sobre el escenario del mundo (chi
nos, musulmanes, hindúes, pueblos africanos y oceá
nicos), poseían muy poco de las tradiciones de la vi
da religiosa, moral y cultivada que formaron las cla
ses dirigentes europeas.
^ Por otras razones, todo ello era igualmente ver^
dadero para los nuevos elementos de la sociedad in
dustrial en Europa, lo mismo que para las otras re
giones del mundo dominadas por pueblos de origen eu
ropeo, particularmente en América del Norte. La prcs_

peridad sin parangón aportada por la civilización In
dustrial proporcionó una gran abundancia de comodi
dades materiales al alcance de toda la población, y
el deseo de enriquecerse se convirtió casi en univer
sal. Las clases sociales excluidas en los siglos XVTE
y XVIII, como escoria o desecho, de una participa

ción directa en la vida intelectual, social y polí
tica de Europa, no estaban, desde el punto de vista
de las tradiciones religiosas, morales y culturales,
en la misma situación que los japoneses, los chinos,

�A sanqraoiq ap opnnCuoo pa lI

^apnoo ^apnad nnpn ^od

^opnasaoau s^ •aqann^asa appa anb sop^appAxnd sop
sopop ap A apspnaoanoa az^nbpn ap ap apnad ns naraop
nonaxAposan sapnad ap sasapo sasa 'sapsppapoos sonp
-o A sapspxnara 'sapapoos sanoparanopan 'sap^npoapap
TitsajaL soAonti sas jocT ^o^apuapy 'sapajrui sopp^pspp
sop ap ujonj ^aadoAiia u^Toapqod ^p.-ap apjc^d jcoagui
^31^XX op^ps pap .sozuapuioo a 'jc^ulzoj ^ps^q o^aurrin na

apTiaic^pTdpj: nojcapnamna sapdT^osojcd sas^po sas^[
= a^:po ^rod 'sotu^ ans uoo 'apjc^d aim jcod ^sopap

Yoa sor a so^aAao sop ajcpua oz^p un* san napoapqapsa
oxi f eGTTioiüOjeo sns A sosop^?ppaa sopp^io sop ^aponona
"a"sLTco ufp

papapoos ap ap sasapo sap sapop a^qos opa

-adinp ns na 5^1*1.1 ora opp^jns •:ig;:ii "cxiGppspjio npp^r-po^

31 III.^íX' op5?ps pop jcpp^^d y •^op^.sj.pjc^ A punpospapaip
^ppA ^p ap o^pTiao pa ^as ap op^ Cap ^jqm: ^T^op^I ^1
IAX op.^ps pop sosTiapiaOo apsap ^sclo^ng; lio aqappo.u:as
^ as anb-^JEn^pno a-p op sop"cp.iada opuonrsApsajc^oJid op
p"s^.xrcjau"sx^ ' 001.19oni: na s^pjcpsnpiip sap ap GOJtojcqo cop

ÍL sopappos scp fiTllX IP saupx apsap apppaui ap^apo'
tía una A fAX op^ps pap saxipj apsap {oj8¿ epaAapp
-ara adojr,[T ap ap araappspno pappunraoo ap a oppoanoq
~j.^d TiajqaT" 'soraa sns ap sopasadapna scp oraoo ^sopas

a?dapun sns a p na rapa^ a na p soraa sns oraoo uaqa^apxsnoo
soppa onb sojoCnra sap ep sap A sajcqraoq sop ap sap ano
saraspra sap nana sauoxoppacip sasa ' sanopopp"raip sap

jcod sopp^ajr iiaqapsa ^asnad ap a^anara ns A soppqpq
sns ando na apppara ap u^ "soado^na soppqpn A sa^qranp
"soo sap a as^aSpp anací oraoo saAxpprapnd sanqranpsoo A
sopp^ppq sanapnsiip sosa A son^an sosa oraoo 'najnap o^
•papnappooo adonrig; ap sap a an^^pp sop e~a~h apazxpxA
To annppno aun ap sanoxoppanp sap 'sanpuxn sop A son
pipo sop oraoo 'uajasocl on soppg; •oopjpoap pap sanapns
ur sop A aopnppr ap son^an sop oraoo xsa ^sanpnpq sop

�40
mujeres si se quiere mantener el desarrollo de una
comunidad de cultura.
Por todas estas razones, la revolución indus
trial se convirtió en el siglo.XX en una creciente

fuerza de segregación en la religión y en la polí
tica, lo mismo que en el pensamiento y las artes,
minadas por la nu^va pasión por el progreso mecáni
co y el aumento de la producción.

Mientras que a fines del siglo XVII y durante
el XVIII, el progreso económico había sido un fac
tor activo de comunidad cultural, el progreso mucho

más rápido y muy distinto de los siglos XIX y XX
fueron un factor de desunión y de confusión intele
tual •
La violencia inferida a la verdad por una faL
sa idea de la revolución industrial no es un simp^le
asunto de fechas. Esta falsa idea ha dejado a los
pueblos occidentales con "una falsa noción sobre el
proceso histórico que le ha procurado el "confort11
y las comodidades que, en tiempos de paz, algunos
de ellos han gozado en abundancia. Tendemos general
mente a considerar las costumbres, las tradiciones
y las creencias de nuestros antepasados, antes de

finalizar el siglo XVIII, como primitivos y pericli
tados, lo cual está desprovisto de un sólido funda,
•mentó histórico.
4.-1 Los fundamentos intelectuales y culturales de

la civilización industrial.
En las escuelas superiores y en las universi
dades se nos enseñaba, a comienzos del siglo XX, a
considerar nuestro globo como un lugar bárbaro an
tes de que los grandes cambios que acompañaron ala
revolución industrial hubieran producido un mundo

�"Vaun ap uopuA pa 'opuap op noq •sooxmpuooo souxraupp
a ^upx^xpou ap ora o o xsa 4apua pa axonporr •aau^uod
tüapuoo aoxpxpod axnouooa ap tío ap ap as anb ooxjxood
s"o opxpuos po ua l(nopaA,, auqapad ap aqaopdrao 9 ni) aq
a"oxpdxo so^ (99)#¡,auad ap auoxpaA onL upx^xpaxu aun
ios ajqop apso ^upx^xpou aun ap papxsooou sotnajuop
xs anL axoop son -puuAuaq ap apsxtnouooa onoraaj- usa

l^o fi\i vx uosoxoud pq •saCapuoA. saupsonu ap uaqazo^
ou on^ic^opaaaupa sojos op souoxoxpsuodns a ni) san uau
"a" ou

sasouopod uap sopua ^sauaxpsxuo saxouoauo sap

anu opuaxo uod ajuop og #sopanuain soupsoxLU ua apxuo
s*ap paxupsupux upxonpoAou ap uod sopxonpoud soxqnao
sop ^ souaxoosa op oppo opo.p •aoxupoapooupxup axuauo

ap o uoaaA pa uod oppAou ooxxcpoara ,,a^appxpno,, po A
sapapauuojuo sap aupuoo soxponou sop ^opuoxnaouas ap
sauc[o sap (papxoxupoapo ap 4uatTippnd satpoo sop ssap
TT Tñ1i ^"I ^^ O TV"1 "O T^n TOO.O &lt;^"'T ^T^TO p'nTA ""' T TTO S^TT^H TndTTTT
sasoo saoxun sap on"b ap upxsoudux ap upxoauaxio^ uoa

o"C ap a opuaa ox^xpsoud opuaxo uouazuaopa souaoxuon
a" sapuaxpnpso A. souosojoud sotpnn paxpuna auuan-o au

a"tnxup ap in uouaupuo sopxuq" sopapsg; sop opuang
(L9)'liP^^px:iTOuraxx ap ap panpoop
-apux uapsouoxq pa 'axouanoosuoo xta *

paxuopau uap

-sauoxq po uazauona í-saup •^_ *g • ^ uosapoucl pa oqo
xp aq- saAxponpoud sattoxoauodo sap • • •uaqaup onL sao

-xpxpod o sapaxoos sazuonj sap supo^,, "sapapxpxpsoq
sap ap uxx pa uoo opxoauadasap aq ou A paxpunip auu
a"np) apun^ag ap apsaq pxpsTsuad upxuxdo apsq *opapas
ap ajqaq apuoxoauo upxoazxpaxupsnpux ap a ni) paxuapau
osou^oud po uoo axuquua ua azappaq ap op A pauon ap
ap 'aoxjpsopxj papuaA ap ap uxuaAuod pa ua uaxjuoo
uajpod sauaCnn sap A sauqnoq sop 9ni) op uod ^souauruq
sauas sop sapua opxoouoo uajqaq ou onoo pop osauSoud
un soxuxnop sapúapuodnx syra sop ua *ajnpxpsux anb

�42
obra de arte, en último término, se medía por el v
lumen de la producción que promovía. Ella podía alen
tar al rico hombre de negocios que la contemplaba a
ganar más dinero que el que ganaría si no la hubie
ra visto nunca. Visitando el Museo de Eresde, enton
ees intacto, se podía, al contemplar la Madonna de
la Capilla Sixtina (hoy en Moscú), experimentar lo
que en días más felices los vieneses llamaban una
"stimmung". Esto era lo que afirmaba el profesor Car
ver sin apoyar su opinión en razones científicas.
¡Podía poner al hombre de negocios en humor de tra
bajar más en su escritorio y conducir, indirectamen
te, a la apertura de un nuevo yacimiento de minera

les cerca de Yilachl (69)^
La conce^ción convencional de la revolución in
dustrial es una de las numerosas nociones que han
contribuido a engendrar una creencia que prevalecía
a comienzos del siglo XX, y de la que Carver daba u
na idea^ un tanto forzada. Cuando en el curso de la
decada relativamente pacífica con que se habría el
siglo XX se arrojaba una mirada hacia atrás sobre la
historia de Europa occidental, de América y de Rusia,
parecía que los resultados obtenidos desde mediados
del siglo XVIII en música y en literatura,, en filo
sofía y en historia, lo mismo que en las ciencias y
en la mecánica (que proporcionaban los medios técni
cos para producir mayores cantidades de mercaderías
y de prolongar la vida), eran muy superiores a los
obtenidos durante no importa qué período anterior de
la misma duración. Se consideraba la revolución in
dustrial como un fenómeno del siglo XVIII y se atri
buía, en consecuencia, a los progresos del industria,
lismo la elevación del nivel intelectual entre los
hombres y las mujeres. Se deducía, al parecer, que si

�o^od ^C^UOW&amp;^^jJpf^^^t soAxq.aCqo sox e sonxaponi sodina-xq.^
SOp U8 eJOq.O 81 8S 8TIÍ) eXOUeq. JOdlüX ep IIAX OpXS
pap p^^xin ^jaraxjd "81 8 Jeq.noinaj jaoeq apand ag
•exoua^xpaqxix
ep e nanodrax as an"b soAxq.aCqo sooxup. sox nos soppa
an"b ^oq somaajo anb ox -xod 'Boxjj^.uaxo npxo'e^xq.gaA

-nx 'ex 8P soAx^aCqo sox 'Bxouepimqe ex op -^ exoeoxj
-a ex op ^aoeq e^ed xaouaA an"b uoxaxAnq. sajopeAomix
snq.xxjdsa sox 9n"^ sepnp sex &amp; sooxjpsoxxj K sosox^
Txa^ sox^dnxosa sox o^noinx^xana^ nepxAxo ag •ho^aoj\t
ap sodmax^ sox na anb opeAaxo s^^^ X8n^.oaxo^rnx x9A
-xii im q^ oxno^ix^sa^ x3 nos a^Ti8mx8nq.oe neoxjqej as
anb senixe sesoxapod sex ^ senxnlb^in seso.iapod sex 8ri'b
ap opxpensxod ^^so ag #sax8n^.oe semoxqoxd soxq.sann
exed enn^x^ exoue^xoduix axiaxq. HIAX op^TS x3P sa^.ne
opesnad o oxpaq eq as an^b op ©P "epeu an"b ap npxnxdo
e^.sa e e^app as pexxq.snpux iipxonpoAax ep ap npxodao
-noo espej eim ap sepxex^.xa sauoxoonpap sep a^
•aj^saxxa^ osjexed pa.np aj eAann ep ap as
eq ep s^4sxnnnioo sop ax^ua opxnaAap eq 'se^.sxpeq.xdeo
. soxaxqo sop ax^na e^napoxA A peq.e^ exro.np eim ap ep
'eas o 'omsxx^em pap a^naxnaAo^d eapx exqo noo epenxq
.raoo'eapx e^sa ¿p6l op bstijc upxonpoAa^ ep apsaq •imin.
-oo .xe^np xcn oq.pariA exqeq as 'osox^xpax up.e A pexoni
^xerqoapa^ux oq.naxmexoCain un a^.uameox^.'^Tnoq.ne xxonpoxd

exqap xexua^.ein osax^oxd pa an"b qv
ua uooeq ^od epesaxdxa eapx eq •enemnq pepxAxq.oe
ep ap sexajsa sep sepoq. na oxua.^ pa A o^napeq. pa xao
-axo uejxoA as *(0¿) p^paxoos ua usaxa ano sonenrnq
saxas sop ap jopejq.noo pe ^otnxq-pp. xod 'A oxpn^sa pe
nejpnaq.xa as sexouaxo sep ap sopo^am sop A soAxq.o(?
"qo sop xs anL íexona^sxxa ep ap npxoexnp ep neqe^nop
-oxd A sejjapeojaní sep neqeoxpdxq.pnni an"5 soxdxonxxd
sonispin sop e nejoapaqo oq.uaxuiesuad opoq. A epxA epoq.

�44
ticos. Pero, en esa época, los lados crueles y pér
fidos de la naturaleza humana eran tan manifiestos

como lo ha^ían sido al final de la Edad Media. Las
guerras de religión, en las que se puso en eviden
cia esta crueldad y esta perfidia, se habían vuel
to más espantosas con las nuevas armas que acababan
de descubrir los pueblos occidentales. El entusias
mo por la persecusión exclusiva de la eficacia fue

enfriado por el espectáculo de la eficacia crecien
te desplegada en el arte de matar y destruir, ^ue
contenido también por el Renacimiento, sobre todo en
el Continente, con objetivos industriales diferentes,
y, sobre todo, por el gusto por las artes, particu
larmente del nuevo arte de vivir con urbanidad y con
elegancia.
Después de los tratados de Festfalia, como las
.guerras y sus estragos disminuían en intensidad, cq
mo la creencia en la vida eterna por Cristo y el do^
ma del pecado original comenzaban a perder su aseen
diente sobre los pueblos de Europa, los escrúpulos
de los espíritus cultivados en relación con la efi
cacia y la abundancia, disminuyeron. Durante el req.

nado de Luis XV (1715-1774)^ bajo la influencia del
cambio de actitud de los franceses en relación con
las ciencias de la naturaleza y de la mecánica, y de
.la difusión en el Continente de los conocimientos
científicos y técnicos de los ingleses, la nueva idea de la importancia del progreso material como con

dición de la felicidad, se extendió entre todos los
pueblos europeos ,y a todas las clases sociales.

Una suficiente estabilidad política, costu^bres
refinadas, una producción amplia, confianza en el pq
der de la razón humana, sentimientos humanitarios,
alta moral y amor a la belleza, eran indispensables

�HOLTOTp C" SAOTTTpTIOOO SATCHT ^3lIPL0JI O OAp CR.T) OppO" ^Od
OTO ^oq G"J ^ O.TO^ *AT.I0p3Tq ^T Op A AT10 ^^^ ¿0(1 13S
P^J ^U":! AA 'tlOIOc.^ITTAIO '.:"[ OA OTTCJ^SO^) pop 0AI3
tota .zopOAj po no3 OAOTtopuooo ^enoTO"rpT.ioo snp pono
Ap 'mj3r ~T,ioop v?p * oopr:pT.roo^ o^^p*ip"T.icp9p pp

ep o^
op jcxoop apo^e! iz ^XIX op^p^ pop oopoppo::- op oop'i^
p•.?..!.&gt;;io o '^dc^oi^ -^p t.t^ o^ps tío.i-o^tio;:ioo ou op^ponpnp

•op op sos^^c^o^^ sopp^p.1 sop otuoq "p^p^psnpup hoto
-npoAOjcjcOcio. g:t op ooit'.vt po no oopop hototat.o 5oopp

ñp.ippp op^ppq p^p opiiopnpooooTd po A opn^poy^ ;^.iopoo
H'SP G^p TlOcT^p^OAUI OVlI) pip?T.I/A^[TY A a"J^ HR 1 A. 5^0'l0T0A
^-•ep ^ Hoppnp ^po.xopp^ A n-jossno^ 5ojp;ppoA 'o^^cioq
sirrrp: ^^ u:.jc.3?oh í.?iipppopp a o^i^ips ^uooHpof 'XX op^TJ
pop OOTHOTOIOO A Cnopp.áTApOllp'IT pop OJ'IllT^p po ,I0d Op
—TIOTT^pOTCÍ^OO TCJAO ^ppAH^q ^ilj OaAT^TIO .ÍTO { ÜUT) 0.10 I

'nppoiipoAOT ^:poo opqpooJ o::pq o ni) aocIotiio uppoATTppA
to op uo onooq op LTs^rorpAAd IHAX opopo pop sop-.^zp
-OA A Ü0HT0U3A00 OAOO OJipp^IOO Ap 30 00110010 ' p'JTJtq
SlipUT 'TpTO'ipOAOA Ap Op 3 00U^.I0^"üI9qiI00 OUIOO 1I003AACLA
OR.I) SGJCOqOTOAUp O SOOTpTpOTOTO 911b OTIOTA Op áSAT0T^JA
A SA.i^op op coAqnoiT

6 oo^opAoiiod oopuo,x:o so^onj^

'XIX OP^T'3 POP lOTAqonpHT 00
^i^ood pAHOAOoioj pop oopoAiiqpno A oopo^ou éoopA0ipoop
-OpUT SOS'iq OAT TOA OOTOpiIAaOTOAüdOAJ OOOdóAVlO OOpq

-OllíI OOp A S0HOT0TPH00 SASG ApOOJ^O UIAX OpATO p^
•OOTIJpiIOpo ÜLA^AAq pO AOCSd 30T JA030GU ATipAO Ap A

SOTO O OOp ^AA11A00A AAAd OOpqASHOdOTpUT OpHOuipAUT
IIA^O OOUCTOTpHOO OOpA^ ' apTOORpOTO. Ap Op OAp A ORb

0TI3TUI Op OipTOORjpOO^ Ap Op OASAOR^ OAp A JCTAJCG3 00
-OTpRA .IJQAO pAp OrTd Op O^OOTA po ^ApTApO OJCAÍ OuIÜO
OOTUOpp A OOTJ'JPHOTO JCOpAO pop AOpAA p-0 UO AT-IASOO

OH ASHAipUOO Ap UOOOTHTROpA OOOTJJpiIOTO 30p ORO AHAd

�4-6

influencia sobre la cultura. Se comprende mejor la
labor de todos estos grandes hombres del siglo XVIII
y comienzos del XIX cuando advertimos que ninguno de
ellos creó sus obras en una atmósfera de progreso ma
ferial extraordinariamente rópido, de mecanización
extraordinariamente rápida de la industria o de la
aceleración extraordinariamente rápida de la veloc^
dad en los transportes y en los medios de comunica
ción, ninguno de ellos creó sus obras maestras cuan
do se encontraba natural que los modos de pensar y
aún de creer cambiaran tan rápidamente como los mé
todos de trabajo durante la revolución industrial.
Sin la vida civilizada y armónica de fines del

siglo XVII y de todo el XVIII, sin la tradición que
sometía a los reyes a la ley divina, después a la
ley natural, sin la idea de que el desarrollo del co
mercio estaba asociado al progreso de las costumbres,
de los hábitos y de la ley; sin el m^joramiento de
la situación social y política de los mercaderes y
de los financistas que favorecía la filosofía del
"laissez-faire" y alentaba el espíritu de empresa,
la industrialización del mundo en el siglo XIX no se
hubiera producido tan rápidamente ni tan tranquila
mente. Debemos en larga medida nuestra comodidad ma
terial a las condiciones intelectuales, políticas y
sociales a una época que se enseñaba a los escola
res como atrasada. Son justamente los obstáculos al
progreso industrial, legados por la Europa medieval
y desarrollados bajo nuevas formas a comienzos de
los tiempos modernos, que han permitido crear las
condiciones de civilización, e imponer a la guerra
los límites sin los cuales el triunfo de la civili
zación industrial hubiera

sido imposible.

La revolución científica, que se reveló como de

�zxxxaxo

9P

•Bado^na upxo

oquaiaaxB tm opxs UBjqBq anb
pxoBXXLoadsa ^T P ^ aquB

_X9P ^9J "^I op sos^noau sox 9P soxq^^d sosa b UBAx.id

b uaxqtaoq p^nqx^quoo OXXS •X'^T^qsnpux upxonxoAao: bx
axqxsod opxs BJCGxqnq ou sgxbtio sox uTs sgxb^oui R sax
-Bnqooxs+i^T ssosotSt.xo^ sgjcox^a sox iBUopireqB b sax

^quopTooo soxo.Gnd sox ^ pq^sx'^' ^pTOTJCBdBsap Bqsa oj:
bx botjtuts anb BpTA bx
bx R ootsjj opiinni x9P 9X^'^0
npxoBqoxdxa o^n ^ saquapaoa^d uts zapxdBi Bim
op ooxinpuooo osox^oxd un pxqxinuad soxnoBqsqo sosa ap
upxoxuBdBssp Bq #bxoubub^ bx ^nb cqTcpdCc.:d cxn.o u.:s

^sojciepnoxq^Bd soxuBsaudíaa sox ^o^ Boxnipuooa pBpxAxqo^
. bx Bp opBqxurxxi oxx^^^saP I^3 ouioo xsb 'scoxuopn. R
scoxjxquGXO soquGxuixoouoo sox 9P Boxqopud upxoBOXx^-b bx x? UBXUouo 0^ onh soxxLopqsqo sox xbuxu b uoubz

uomob Bxoueauo ^qso R bzubxjuoo Bqsa HXAX ox^xs xsP
s'guxj bxobh 'O3GUoud x9P sxcl^n^o^ I^Xix pBpxsooau bx
xco Bxouaauo bx UBunuqsux b uoua^nqxuquoo R ^xuaAuod
ns R upxoBzxxTAxo Bxdoud ns ua bzubxjuoo BjxduiB buu
x8P soadouna sox ^ no^axp anb sox ^sbojj

IIIAX

-xjugxo soTioxoBX^oadsa sus a soquaxinxuqnosap sns oía

^o ojubj inaoo^o usa ap sooxjxquaxo sox ^od unuadns b
sosa uouonj rUlAX ox^xs x^P ^X^^qs9 9^
Bodouna upxoBzxxBau bx BUBd sooxjxquaxo
soquaxuixoouoo soAanu sox otnoo saquBpiodiax UBq uouanj

soxiaopqsqo sosx opxpun"q UBuajqnq as Bzaxi^q bx b
joieb x9 • X'^^T^T^9 opBoad x^^ ^onioq x9 ^0(í ouuapoin os
^u^ojcd i^3 soqsando soxixopqsqo sox ^r^b saquu SBpBqoa
4sand^ouanj x^T^^^^P^T upxonxoAau bx bp SBOXjjquaxo
sa.SBq suq (X¿) *09¿I~0"t'ZJI opoxuad x9P s^qUB unn R
^8¿I 9P saquB opoq auqos Bdoung; ug oCnpoud as *onisxx
Bxuqsnpux x9P osau^oud x9 ^.red BAxsxoap BxouBquodinx

�48
Durante esos cincuenta últimos años, y particu
larmente durante los ochenta últimos, el desarrollo
de la revolución industrial no transformó la natura,
leza humana. Simplemente puso más crudamente a la
luz las aspiraciones que siempre había tenido, tales
como el deseo de comodidad, de bienestar material,
de una mejor salud física, mientras que otras aspi
raciones antiguamente más notorias, tales como el de
seo adorar a Dios o de expresar en una obra el íntjL
mo deseo del hombre de humanizar y de ordenar con su
arte los materiales que le proporciona la naturale
za, fueron relegados a un último plano.
La idea convencional de la revolución industrial
se interpuso como una espesa niebla entre nosotros y
nuestra historia. Ello contribuyó a forjar la orgu-

llosa ilusión de que los pueblos industrializados se
liberaron a sí mismos de los aspectos irracionales
y primitivos de su naturaleza, en lugar de haber da,
do simplemente a sus aspiraciones un lugar diferente,
aunque fuera tambión un poco menos racional que el
de sus antepasados. La niebla que envuelve nuestro
pasado nos impide ver hasta quó punto somos tan poco
dueños de nuestra razón. Ello nos estorba para orien
tar y armonizar nuestra marcha. Un conocimiento más
comprensivo del pasado y de las obras de sus grandes
pensadores podría ayudarnos a revelar la unidad y la
esencial simplicidad de todos los grandes problemas
morales e intelectuales. Podría ayudarnos a mostrar
que la •unidad y la simplicidad de vistas, esenciales
para el pensamiento, el arte y la fe, son el produc

to de la diversidad y de la independencia entre los
pueblos, las naciones y las regiones que cultivan jL
deales comunes. Ello podría ayudar a restaurar entre
los hombres la conciencia de la integración de su na

�• ¿cxn.iq.s8p T3 opxnqxupuoo oq up

ozxpxAxo p^pxnnuoo T3i onb oxouonpjux i3i ^ ozopounpou
T3i oraos T^X3 poxupsnpux upx o ^p o ag-jc v.t op sopooio sep

^jcopTsuooGJc o oxpqo 3ou XX op^xs pop sisijo oq
•CTUOpxpOS A 00
xun opuntii un uo jiaia 13 opouopuoo uq qox^psnpux uoio

-npoAOj; oq onb sopoxoos.sosupo sopuo^o^xp sop K sopq
-ond soauo.iojpp cop vjj ,d •ot.x'oíjoüou uounu on"b op^i so
q.;"o
op
j.ov. Éuppo..LodoJ!:d
j_ o ¡_qop '••H-^ ono
-"ll'' uo
'i&lt;j 6oox-ou
'•- ^-¡•-'•'-•''"• ^
¡ ^'-'w/'^.
^^y u
op uo ' oiromnq osuoaxuu pop. oqunCuoo op nqxuxdso 'po'

uoo uopdxioquoo op oquo po 'A oqunCuoo un oinoo opxA op
jiata op c^.uo' po opxpuod uoq 'uoinouqpn op sotuxud sns
u m &lt;^ é soodouiio sousTia 3oq •uopq uopuojtduoo s,;p
ppno 3':.uosuod o^p S. O'^'psTiuu sop :udoun^ upop uo

souninoo sopdoouoo K souoxoTsodoud uoo uouutotjou
-oq os niAX op^xs pop opuopui^sued po ^ ^pta ^q
• s^uquppd SUU73A on"b s^ui uos ou upi^pp
"ai up A 0^ J^3 po 'T3T.T0S0IT.J Up T^IlO TO TITS J.0W3 PO UOO

K ^upp^Tpoj: up K opjip po ^T.posoppj up uoo suisp jjpvl
-pquoo ot.tusooou oq #3i:-ATpTSod supouopo s^p ^p oxponi

j:od opps es^oo^q opond oq •sqpqoqo^ A 3qppTj: cupiru
u"pj uoo upuzTpuoj: uos .opond ou ^qsp ^opq uuoq^ *sps
-oqujs uim op piípqoooou up oxq uquonipuodxo os sop^nq.
obpoqup Goipo^r nouonoi uq •npTuxdcü pop opxA up op sis
-oqujs 'üim uo ^unpou qp^zxp^xoodso uxoiíoxo up uuoxo
u"odoid ono sxjT^boq s^Acnu sup ugo uopuA op oep'^xuoqu'Ui

soqup cop uoxoogu o souurj^n^u onixqpn uod suxupod oq
-uoxinxGGUoo puq 'soxpnqso sop sopouoxooxuq upqso ^oq
uo suuxpdxooxp sopq^uournuux cup c^quo uoqsxxo ou^
A SOtlOXO'jpGJ: 3^p UOpUOUdl^OO U UUpil^T3..'GXUpOd

so^^i3Axqoopoo A punpxAxpux ^xuoupozxn'bso up op^upuo^
uo .^q on^ oquoxinuuoxoo'suT po jsu uuuudoj: u A uzopuunq

�50
NOTAS
1.- El cuadro cronológico de las conferencias de Toyn

bee iba de 1760 a 1840 (Arnold Toynbee, Lectures
on the Industrial Revclution, Londres, 1927, p..
vi; pero, según ^7. Ashley, que siguió esas confe
rencias, Toynbee "no pasó más allá de 1852 en su
estudio detallado" de los hechos (Henry Hamilton,
The Envlish Brass and Copper Industries to 1800,
Londres, 1926, p. xiii)....

2.- Ver Arma Bcsanson, The Eárly Ese of the Term In
dustrial Revo_lutlon (Quaterly Journal of Economics, XXXYI, 1922, 543-46). En varias publicaci
nes francesas de la primera mitad del siglo XIX
he encontrado además numerosas referencias a una
"revolución industrial" ^aparte de las que hace re
ferencia la señorita Bezanson.
3.- Xacaulay, The History of Sngland, Eiladelfia, 1872,
I, 291-92. Trad. Sm. líontegut, París, 1854, I,
306-307.
4.- Ver cap. VIII.

5.- James Puckle, A New Dialogue between a Eurgermaster and an English G-entleman, Londres, 1697, p.20.
6.- Carta del 30 de noviembre de 1735 ^l abate d'Qli
vet (Oeuvres comulbtes de Vplj^irc, París, 1880,

I, 556).
7.- Carta del 11 de noviembre de 1738 al abate Le
Blanc (Ibid., III,'41).
8.- P. A. Hayen, The Countcr-Rcvolution of Science
(Económica, febrero 1941, pp. 9-10.

�p-i^g; iosa.jo.id pap^oxoajcd sox ©P BTXoq-Sxq; ^p ^P
oq.xiaxnn:oou:oo apq^.n3diiio.ouT. pa 8¿1-^2¿T opojuad
'spxax

'0091 ^ 0061

-S.TT[iX XIO.S S i II oxmoop

G p oouauq
q o soqo^o

•^11 R

axxpq-

XUU3H -¿T

q #pe ^p) sxa

'I!^-O66

ui^p^ sxnoo 'uxainsq -'91

^TOUp np ai
•aqxad

'IA '^a

•^^X '2261 '

aqo ap s

R pa^ua
Q pj -D g opuaumoop soq.

-uxaq ap •^VI QV '
axdoo

a"
C ^qoq •(xoxpp Gdquo-'¿

^

^xapq.aqa g

-jex ap ap
—x oinap([ Á (^^qqs
-ux sap

axxoni

na ap

4 910113 Op OX XOUXJ
xuoxs op xn oci ox

ap apaAo x axxaux

9H) 8693

sox^q

q qpriax

•tioxy -'71

•t9^ '
?dap #i[o xy

'qpnax^il P

III 0

sop a uxannnos axxaq uaAup -•61

*( ft¿I 'oopanyu aq ap
9P x^^p^p^ oo^auíuioo ap itls -aJCT
61^62 O 'qiT^^jpHiT ^P sax^qciocreq^'Gd^p soAxqoxY

*^26l 'sjjce^ 'emx

9p ap

snos

-pax^qsnpiix
'^01-901 '¿9-G9 'I
'.-'-jcax[0-s3[O9-H 'd ITS -'01

'sa^pnoq
'(19 '^ '
•pa ^poj^apxsuooo.H

�52
18.- Ver A. P. Wadsworth y J. de L. Mann, The Cotton
Trade and Industrial hancashire,. Manchester,
1831, pp.. 197-99^

-••

• :"

19- J.' U. hef, en The Constitution Reconsidered, p.
96, y J. U. hef, • Industry and G-overriment in

Prance and England, 134Q-164Q, Piladelfia, 1940,
p. 118..^

• ' • •

20.- Henri Hauser, La- Pensóe et l'action ácOhomiques
du cardinal de Richelieu, París, 1944, passim.
21.- Prederick Leslie Robertson, The Evolution of
hayal Armament, • Londres, 1921, p. 212.
22.- Existen, sin lugar a dudas, varias versiones de
esta historia que es sumamente.sospechosa. Una
habla de de Caus como si todavía estuviera encarcelado en 1641, aunque la fecha supuesta de
••• "

su muerte es muy anterior (J. B. J. Champagnac,

• •

Travail et industriej _le_^p_o_uvoir de la volontá,

•

París, 1841, p.' 68; James Patrick Muirhead, The

Life of James Watt, hueva York, 1859, p. 98-100).
Aunque esta historia fuera enteramente apócrifa,
no hay dudas de que nos da una justa impresión
de la actitud de los espíritus en Prancia en
^

tiempos, de Richelieu ante las invenciones prájc
ticas.

23.- Martine. .de..Bertereau,-baronesa-de Beauspleil,

' P^ Restitution de Pluton b. Honseigneur l'eminentissime cardinal duc de Richelieu des mines et
minieres en "Prance, París, 1640.
• \.
24.- Cf. E. Hauser, Richelieu, p. 150.*
25.- Ver cap. XII.

�^0^61 'j
na anbx.xn.ippx^ ax&lt;ixsnpux,rl 'nxSjcnog; •{) A #h -•
^

'^-9 anoxinonoop

xHiP sapBirny) 'sxoppns apodonotn ex

'Amonóos pjOTq-Tio^ jo

^0^91 ^ O^^l
UT Hq./AO^f) ^BTJ^SnpiII JO UOGIJÍ^CÍUIOO \f *

TT UT 10.3^-S piI^ UO,II *

cmoo

a^px^qniBO'nxB^X ^g[ nnapo]^ jo A jco^sxh o xuio.no o a ny
. 'iHBi{dBX0 *h * p) sopBsxnojnB spni sa nopBxno^sxq
anb Bp sa sup Bpanoq. 9ü ^QTIOXT*CHI
s.op nanaxq.sos

a^axs b sxas
O O OoL ^ ir

^-f--^-C?VX

op b^ *saj:oxj:a jnx nos w ^ \JL \J L ^ tí UU. L ^L.
jcoAbu-bi onea •(03 ' I '^ixsnpni

XBO0 qsxq.xo:g ) #sonB soxm^p b bA ao Bq oqoaq aq
an"b npxoBnpBAB Bp sa SBp^pano q. ap sa noppxui zaxx

abxa nos npxonxoAa^ bx op SBJadsjA na bxotibxx
npqnBO x9P npxoonpond bx BJCBd SBp^p
-Bnxpjco sbjcjxo sbx on"b nBo:q.s9Tini9P JJ^OH *K 9P
dd ^ncqjCBqo ap sanxpj

'03-61 'I '3^
-snpnx X"eo0 ^sxq.xna aq^ jo as^a aq^ jaj^i

n -p

*88I 'III '¿681 'SJ.IBJ 'ej^TISTog: 9P 'H
•y ^po ^onxAond a.p s^m3.pneq.nx sap o^ab saonBn

-xj sap xnBJpnp^ s^nax^.i^.no0 sap aouBpnodsa^jcoo -

�54
34.- Ashton, op. cit., 60, 97-98, 236.
35.- M. Rouff, Les Mines de charbon, pp. 247-49; H.
J. G. Bourgin, op. cit. pp. 411-15
36.- Conde Chaptal, Mes souvenirs sur Napoleón, Pa
rís, 1893, pp. 354-55. Tuve conocimiento de e_s
te pasaje a raíz de una conversación con el pro
fesor E. P. Gay que lo citaba a menudo para di
vertir a sus amigos.
37.- Lord Acton, Lectures on ttie Erench Revolution,
Londres, 1932, p. 326.
38.- Emile Levasseur, Histoire du commerce de la
Erance, París, 1911, I, 511 n.
39.- E. Llpson,' The Economic History of England,Lon

dres, 1931, II, 189.
4-0.- Adam Smith, The Y^ealth of ^atior^F Libro I, cap.

VIII (ed. J. E. Thorold Rogers, Y, 74).
41.- G Talbot Griffith, Populatlon Problems of the
Age of Malthus, Cambridge, 1926, pp. 13, 18,. 20.
42.- E. Levaseeur, La Population fran^áise_, París,

1892, III, 503-507.
43.- Earl J. Hamilton, War and Erices in Spain, 16.51¿800, Cambridge, Mass^, 19'r7,p. 220. Leopold
von Ranke, Mgmoirs oí the House of Erandenburg
and History of Prussia, traducción inglesa de

Luff Gordon, Londres, 1849, III, 385, 387
44.- Walther Hcffmann, Ein Index der Industriellen
Prodiürtion^für Grossbritannien seit dem.^¿8
Jahrhundert. • (Weltwirtschaftlich.es Árchiv, XL,

ii, 1934, 383-98). Las indicaciones de mi tex-

�- * i^0Tq.rr[CA9^ ^j jo anj^a^; u^xoiiVil ' g n i A&amp;n o o o j ^- • 19

•(¿^993.
'3^6T ^ IAT' ••^oojvrcuoop; jo T^n.mof ^-jjiojrn^) *008I
—T C I T

lT C ;. + V. 7 O A ? ¿i TU -.Ji '"I A "0 U T 01[ ^ 'ü HA üOTiu'i 1U T

'i 'UT^^xJt

o. ^Cio^cTH ojT.;:o^ooa;) 0t8I ^ Có¿I P P^ogcíuig ou
j^nj ap sGj^TJCjsnpux sguot^g^ s^j lig ^soj:
sor oo_ liotoiduoo v.\ anT)
*H -*-f IGGpJOJCT T9D SOC^OTj.Tf]

^

•dd i^ jja 'd^o ' 17^61' *ss^^ '
ut

ni snnsAOJC 3.ap ^Ti xijci ^^p jTi^rTaAnoi:i np
i "^-i-0 ¿oT.-tI3 *dd &lt;#jto '^a-•
^l *-a:'jTT.í,i"^fj

^gtj^^ 'ut•^?:'.:J-^f) opnoo

9 'I ^suct^.:;: jo ti^x^g^ eqj ^ qjj^

_^____^^___
'I 'OTüI ^^^^jjnjg jcojTaqa:
i^a^; gij ' ^H cjjo -*8t

'TA
o 9T^I -'
•ss Í7QC

•cid 'ni í#jto #do 's^iroH ~'

pT-rT-0^ OpIlOOGG "3T 9p OpJtT
^^ T^CO f 8p "Sjqo GJTli3^,J0dlJ[T TCJ

'opoq e^qos 'Á 33-J^3 •^^ i 'Jjo #do
TIH T3JCT3HOTOJCOdOJid GUI
an"b s^^jto s^j ua s^p^eBq "n^q.sa o^.

�III, cap. IV.

.

.

55.- Henry Hamilton, The English Brass and Copper
Industries to 1800, Londres,.1926, p. ix.
56.- Stendhal,. Raeine et Shakespeare, ed. Champion,

París, 1925, I, 91.
57.- Gracias a la vasta y deslumbrante erudición del
profesor E. F. Gay obtuve la confirmación .de e_s
ta opinión, y me siento muy feliz en reconocer
todo lo que le debo en el estudio de los comien
zos de la revolución industrial y de su crono

logía.
58.- Platón, Les Lois, 682 A.. '
59.- Ver- T. S. Ashton, Iron and Steel in the Indus
trial Revolution, Manchester, 1924, p. 93? T.E.

Marehall, James Watt, Edimburgo, 1925, p. 139?
Paul Mantoux, La Rávolution Industri^lle au
' XVIIIe sibele, edición inglesa, Londres, 1928,
pp. 233-39.

."

60.- Philipp A. Hemnich, Heueste Reise durch England,
• Schottland und Ireland, hauptsachlich in Bezug
auf Produkte. Fabriken und Handlung, Tubinga,
1807, p. 46. .
61.- J^ H. Clapham, An Economic History of Modera
Britain, Cambridge, 1926,-X,425-.-- jd2..- Yfalther. Hoffmann, 'Ein Index-der industriellep.
'-- . Produktion für. Grossbritannien seit dem. ^ 8
. Jahrhundert (Weltwirtschaftliches Archiv, XL,
11, 1934, pp. 383-98).

.

%

63.- Pa^.s- las cifras, ver.L-... C;....Gray, History óf

�IV
LA

|

0

9

O tí 0 P
tí O
tí
tí H

•

0 tí
9k
0 0 0
tí 0 tí
O
tí
tí
O
tí
O
CQ
CQ
0
Cu
P P 9
0
tí O9k tí
•
•H 00
P
IV tí
VD

P
9
k

O

P tí
P
tí

9.
9

•H
O

tí

•k 9 VO
(A &lt;í p
LA
o
en tí dO
H O H
0 tí
•k 0
tí tí 0
o O P
í tí
P 0 9
0 00
tí
•H
H
tí LA
tí tí O C\J
•H
0
tí tí ü 9
•H tí P
O tí

í •k
tí M
0 H

tí
tí
tí

O
CQ
0

tí

tí

tí

0

•H

tí

tí

tí

H

tí

O
•k tí tí
•H O 0 O
tí
tí P
00 0
H tí •H

9
^A
LA
9

P
9k
9
tí
•H
O
9

P

O
9k

a
í
í
p
í

H
O

tí

9

O
•k

tí

O
tí

•k
0

P 0
dO O
tí P
o

H

O

P

9 O

tí
O

__tí

P tí
9
CQ
©

P

}&gt;,
0 tí"
tí O
P tí
tí 0
a •H
o p
í
o
IV •H
CA a
en o
9
o VO

H í

H

tí ü VO
tí pj IV
tí
P •k
0 p

0

tí
tí

0
0
•H
tí
•H
0

p

O
•H

0

k

0
O

P
tí
P

9

0 en

P H

•k
9

EH

0

P p
0 tí
tí

tí tí

•H
O

tí tí
0 P

tí

0 0
H P

tí

O
P
O tí
P
0 •H
0
&gt;

tí 0
H tí
0

tí

P •H

tí

9
0
O

P

tí

tí

tí

0 tí

0

p

tí

o
C|—|
tí
o 0
o

tí

o
•H
tí

tí

H

H

tí

0
•H
^+H

tí

0
tí
tí

p
©

í

í

tí
P
tí

H

df

91
O

ca
o
•H

tí P

•H 0
tí o
tí tí
0 0
•H
O
CQ

tí 9 tí o|
tí P O
•H
©
P tí tí tí
o VD tí •H
•H N
tí •H 0
H
H
o tí •H tí
0
tí
0
•H 0 9
tí f&gt;3 O
•H
tA
f^0 9k H
LA
•H en tí
k en
0

0
0

tí

H

tí "d"
O en
o

tí
EH

O
•H

a
o
tí

o
o
pr*|

í
í

©

&gt;

©

¡^

P tí

0

9 tí o
p tí tí

í •H

O
CQ

p tí

O ^H tí O
p O 0
P m
9k 0 Ó P
O •H ¡&gt;- tí
©
o 0
00
0
H
P
H tí O
1
0
0
o c0 tí tí
tí 0
o
tA © tí !&gt;
H P •H tí
EH P O
o
•k
0
k 0
O ^^l
^^
0 tí o

•k P H
P tí

0

tí

a

tí

o
r*S
O
&gt;
0

P
1
tí

0
tí

tí tí

9k

tí rQ
O 0
O H

P

0

•k

p tí

0

EH

0
0
P
tí tí
P 0 tí

VO
•H tí
0 H

•H VI 0
tí

P
•k

tí
0
0
O

tí

tí

tí

H

0 •H
0 0
0

tí
tí 0

•H 0
H
0 S*k
pr\ &lt;N

P

tí tí

tí tí
tí 0
O •H
{&gt;
0

tí

4

1 0
H
tí 0
O

dC

tí
•k
•H
t&gt;

•k

0
&gt;

P

tí

tí

0
•H
H

0
0
0

tí

P

O

P
tí

tí
•H

a

O
•H
0

tí
P
*k

H

en 9
H 00
C"*~

tí 9k
tí VO
0 [—

9

P

•H
9
0 •H
•H

tí

P
•k
0

tí

P a* tí
^^
tí

tí

¡&gt; tí
tí jg;
tí
O

0

9
&lt;^
9k
0
9 O 9
pL| tí /S.
0 H
tí •H
ü cn
CQ H

i

0

1

IV

tí

V-

ü

1

O

H
en
VO

P

tí tí

ü

tí H

tí

•k
0
t0 •

©
{&gt;
9

0

P

k

tí •k
en
tA
9 en
P H

•k

tí
o

^ PO

tí O
tí tí
9
EH

P tí

•H ^dtí O^

0

O

tí

^^

9

9
CQ

p

H

cn

k

dC
tí 9
tí p
p
-

P
' 9k

tí
VI)

p
0
0
H

tí
tí

(^
0

p

1

tí

1

O

•H
O

1

VO

H

0
í&gt;

1

IV
VQ

O
9k
O H
^d"
9 O^

1

VO
VO

oó
LA
VO
VkO'

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3885">
                <text>La revolución industrial reconsiderada</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3886">
                <text>NEF, John U. </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3887">
                <text> Nef, John U:&#13;
La revolución industrial reconsiderada /John U.Nef..&#13;
   Montevideo : FHC.DHC, 1963..&#13;
  57 p..</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3888">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3889">
                <text>1963</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3890">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3891">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3892">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="404">
        <name>INGLATERRA</name>
      </tag>
      <tag tagId="381">
        <name>SIGLO XIX</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="354" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="589">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/f3db4c443fb379a933f91e2e8063bc98.PDF</src>
        <authentication>7125ac502692a26f3b202b27650e651a</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3875">
                    <text>O
O

^^.

Mi
"kl

o

Mí ^
O) 0)

o

i!
=? JD
Q.

LJJ

• ií
^-I
-82

O 3
ao
&lt; .P

O

I

c *~
o

�TOt —

'aohhhj

S

oipnjsa

so^ uos 'osaaojd pp sBAijBuaajp sb[ osaaAip ouijij uoa
Bd B[p ajqos oSanj UBUiBJBaua as ^ sisiia' b^ jBuapBauasap b
uoD sbiu anb so[ 'aiuauíBAijoB sbui ubuiJojsbjj ^s anb sodnjg
^ 9Jjua j^ -sopEjauíoiSuo^ soAanu so¡ ^jlU9 auoioBpa sbi A
saiBnpiAtput sauot^Bnqs sbi 9ju9oiBSj9Aip UBuapjo anb soiiiouia ap sbui
-ajsis soAanu osopua^njijsuoa 'uoiaisoduioo ns X bjuiouosij ús JBoiiip
-OUI B UBZU9IUIO9 S9IBUOI9ipBJJ SodnjS SO-q -SBIp 9jqoS SBpBXodB S9I
-Bi9os SBjnionjjsa sbi SBP^ ^P ojuaxuiBjaij^B p oSisuoo 9bi^ anb BpiA
ap sbuijoj sbi U9 U9ÍDBJ*IB un ojsaijiuBui ap uauod anb soi 'pasij
uoiaBziuBgjo bi ap X oiquiBa ap soipara soi 3V 'u^iaBiqod ap uop
-nqij^sip bi ap X oaijBj^ouiap oipaiEsap pp 'ouinsuoa pp 'uopanp
-oad bi ap sBuiaiqoad soi UOS '(l) pposoairaouoaa sispa Bun a'^uaui
-IBjuauíBpunj sa ^rx p ua oaijua ojund oip sbui ns EzuBap X
oíais p jBipauíoad p Bpiut as anb bi 'pBpipaa ¿i ap sispa ouio^
•pnpiAipui
uopBnjis bi aapuajduioa Bj^d 'aiuauíBiaiaisa sbui 'X BpiA bi X opúniu
p japuaiduioa BjBd s^uianbsa soAanu ua Bip un BJBziiBjsiaa anb
Bpuapuoa ap sisiaa Baidij Bun BanSijuoa as isy -EpEzúauíóa uópBjniu
bi jBuinsuoa X sisua bi aBjadns Bjñaoad as' anb soi uo s^papi boa
-anu ap baijob uppBJoqBp 'utj ua 'sbjjo X ^soaia sopiuajuoa ap soisia
-o^dsap bX X sapuopipsij SBiuanbsa soi A pepipaj Bjaap aj^ua sauoia
-BjBduioa saaaA sbj^o íojjapuoasap ap pnjijaB Bun ua iiaXnpuoa anb
pBpipaj bi aiqos sauopBAJasqo SBAi^sinbui uos saaaA SBun íanáis soi
ajuauíajuanaaij sbui anbun^ soqaaq soi B ^p^^a-id saaaA b anb SBapi sbi
ap uopbuijojsubji ap osaaojd oaijob un soiquiBa sosa b BUBdiuoaB X
'ppnaj Bia bi b oiaadsaj uoa uopBjnuí a^isiA Bun BsnaB "anb ajuap
-uajdaos pBpiíBináuis Biíap saouojua aod aiiinbpB b UBzuaxtuoa soaij
-jpd X sappos 'soaiuiouoaa souauíouaj soq -SBapi sbi ap p ua oiuoa
pBpipaj bi ap ouBid p ua ojubj 'aiduiais ajjnaó ouioa 'ajuauíBauBj
qnuiis B^saijiuBui as Bipaj^ pBpq Bf^q bi Bpoj a}uBanp Badoina Bjn^na
bi Bzpa^aBJBa X jhX o^is pp sopBipaui b Bpiui as anb sispa Bq

STSU9 m L
omwou smi asoí

|s13

t'a^?k

�— ^oi — •
•g 'i 'spnj uosuafaq"oí
III 'IA l^W\d'6
*92I 'jouiy uang ap ojqiq*g
•jia -307 'onni'i
*iaj 'oimaojj 'o?A/ ojad 'Q aP voftt9-lD 'lníJoiiA 23 'sawv-j) aa zajQ aaaanaf)'9
'6 'I 'sopDtsg soj ap ouqiq 'iaíi&gt;ivj^[ Mvnf -g*g
*0I-6 'I 't&gt;ija¡2DqDj ap uapuQ ^ ap ojqiq 'ona^'f
•t2 'n 'svptuoge
a 'uaiuuvj-3

-3B ap sbiujoj sbj UBiuasaadaj vciijniunoad A uimcnfijuv 'BjnqnaijB bj
b ajuaa^ *sapBpnta sb^ ap sajuBjxqBH soj ap SBidoad sapBpiATjaB sba
-ann SBsa jod BpBzuBa^ BiauBjjodrai bj 'bi^bjj ua opo^ ajqos 'b^ ojsaij
-lUBin ap ojsand Bq as A BAana ns ap ai^^d Buanq vA opBfnqip Bq
sisija ^1 opuBna '^IX I^Ts 19P íu9aap aaaaaj \9 ua si^n^ uosuafaQ ns
BjaBpaj oqisjB]^[ anb asaAaasqQ #sbjjo sb^ b SBptjaraos jB)sa uaqap anb
b3jSb '((spv}iai3 wiunsaadu matffo^ uos anb aaip oqxsaBj^ anbunB sand
'sopBiSa^iAtad sojuauíBisa so^ ap Bjanj u^^sa sauainb ap pBptAtjaB ap
SBidojd sbuijoj ouioa Bjnqnota^B B[ b inbB ue^ajáB as vcinmunoad A
tumaifijuy • i(pai)vijisuoo ñas sijviaipnf ja 'tumjopuaovs 'napvtnnaad 's^u
'wniaifijun 'vunjjno^¿8y :uinuanaS xas juns spnjmto viotffo ñas
^ : (oí) BnpB^ ap oqísjBj^ spn^ uosuafaQ ns ua aa^q &lt;q ouioa
pej 'juvjoqvj anb so[ ap odnaS ^a jBaijisaaAip BJBd —uoiadaauoa B^sa
Bpoj ap uaáiao ou^fa^— (5) sa^joisxjy ap sauoiaBAjasqo sb[ s^pBid
Anm JBJ^uoaua uojaxpnd ^ix [^is pp SB^sianf so^ A 'Baimouoaa
ap sbuijoj sbj^o b aAaqaj Buoiajodojd sisiaa bj ojad ^soixaj
ajuatuBjiaijdxa uBisaijtuBiu oj otuoa 'BJjaii bj uBqBfBqBJ^ anb
soj ubj3 4tsajopBjqBj^ soj anb a^uapiAa sa 'saoda bj ap sajsai sauotoip
-uoa sbj ap ojjuap A 'j^pnaj Bja bj ua ajua^iA uoiadaauoa bj bjbj
•svquio souvtu snj uoo saiouas uaauis sojjq
'svwm JDsn uauanb ua ozuanfsa udiuoi sojjq
'sbiu/ü sns sd^ juajvs uod uapuo ua uoujua sojjq
: (g) biijj ap ajsajdiaay ja BJBsn apje^ sbui anb soj b uBfatu
-asB as anb soutuíjaj ua ' (¿) oqn^ opuntuiB^ Biuajsos oiuoa '((sojnuq
sns A oiappaqno ja uvaia anb ap sojnuf ap anb vuvd 'njuaij vj ap vzaj
-viu vj nanbns A uaavo 'nauv}9 anb oiJBsaaau sa 'soiq ap oíaiAaas jb
BpiA ns uBaipap tu sbuijb sbj ap oíaijo ja uaajafa ou sauain^) '(9)
ja ua jvjjojoiyj 1^ A (5) ^JX I^ÍS Ia ua IanuBI\[ uBnf uop
-ui ja l (f) Baoda biusiui bj jod oijnq opunuiiB^[ BUBdsgj ua Buianb
-sa orasitn ja ua^idaj A 'jjjx J^JS J9 u9 (g) svpijxo^ sbj pBpaiaos bj
ap sojuauíBjsa saai soisa b ubuibjj sajopBjqBj A saaopBJO 'sajosuajajj
' (Z) (iJ^V2oqvj anbnjv juvnSnd njv 'juvuo ounn :vun unjjpa^o annb 'jsa
sniuop oS^a taQ xajdi^^ :uoBq ap ojjaqjBpy Jod SBjqBjBd SBjsa uoa
sopBzxjajaBJBa UBiaaj^dB 'jx oj^is jap pBjxui BJaraijd bj ua uA 'anb
sozBjq saj^ uBqBjSajuí bj anb BjjiuipB as 'Bipaj^ pspg bj ajuBjnp aaaj
-BAaad anb pBpaiaos bj ap bisioiubSjo uoiadaauoa bj ap oj^ua^j
•uoiaipBJi BÍaiA Bun
Buíoisap soj un^as 'ttsaJopBjqBj^ soj jod opBjSajuí Bjsa anb A ounSjB
ap Bzo^ ou anb janbs 'so)uaiuB)sa soj ap oísq sbui ja uauod

�— soi —
•61 '8!JBd "ufo 'WH *zl&lt;IO
'aSy uaXoj^ np 'i^ff{ na 'jvioos ja anbnuouooa tuawacinow aq 'aNMa^i^ -jj m\
'0161 'uotuDuiwvjj 's^jvj 'sDg-sAvj sap saijojaowap sauttapuv saq 'afíjjaaij -jj "ji
'9t6I 'OUBl!^ 'nBJ0ZJBW '"}/ 3^OJJ^ ?p
njna
'ajDnaipa^^i Diuojg ip moitsan^) ua 'oaaofpatu \au ouvíjdij aiuvaiaw jj 'ijodeg
opuBtnjy na B¡paj\¡ pBpg b^ ap BJiuiouoaa Buojsjq ajqos Bunsijjpluioa BijBjJioipjiq bu^ m\\
-sa b opBzuauíoa ubi^ 'sosojauínu sbui zaA BpB 'sodru^ so^jai^ uiaia
ap opoui jB^naijjBd un ap SBpBAiaap SBjBipauíui sapBpisaaau sb[ BJBd
sajqeíA sauoion^os ap ojunfuoa un ua 'a^uauía^duiis 'a^sxsuoa anb ouis
'Buujoop Bun ua BpBpunj Á spBidopB ajuauqBuoiaBJ BTJBuoion^oAaa
pnjiiaB Bun ap auaiAoad ou BuiBJt^o^d asa '(l) aiJBd bj^o ua jbjou
aoeq ^a oiuoo oaa^ •opiaajqB^sa uapjo ja BqBaaijB anb oduiaij jb oqa
-aAOjd ns ua Bjaspuiipaj uoioobjsiibs B^no sauoiOBoipuiAiaj ap ojunf
-uoa un 'sa o^sa '^sbuijíojoj ap BuiBaSoad^, un jj^ ojiáis ja ua bX Bjuaj
BisanSanq bj anb '(^x) ^uuajx^ uoa 'jbuijijb ajqísod Bas sou osbob
'soj^is soijba ap saABJj b optJjns Bq anb ojuaiuiiAjoAuasap ja bisia bj
b opuaiua) X upiaBAjasqo ap ojund oajsanu apsap

s sbui sojaadsB sns ap sounSjB BaoqB jod jbjubj
-apB oaainb —ojBdajd anb oipnjsa oS^bj un ap ja sa anb— Biua^ ja
rnbs jbjo^b aapua^ajd uig 'saoBj sop SBSa JBOJBqB aqap uoijsana bj ap
oajuBjd ja anb opom ap 'BSBdajqos X apaaxa bj anb souam sa oj ou 'ajq
-Bauui sa BsanSanq asBjo bj ap ojjojjssap ja uoa uoiaBjaj ns ig "jjjj^
ojííis ja JBipauíojd jb BpsuapBauasap sisijd Bisa ua saaiBJ sns apunq
anb 'sanSanq n^tajdsa jap ojjojJBsap ap osaaoad ja J^fij X japuajd
-jos jBjidBO Buiajqojd un aXn^ijsuoa Bjnijna bj ap Biao^sxq bj bjb^
•uoiaBuiiu
-jaiap XíJJíP 9P ^ ajqBiJBA sa janbB uoa uoiaBjaj ^Xna 'sajBapi soj X
ssapi sbj ap odiUBa ja ua ajuarajBiaadsa 'jbjoj ouaiuouaj jap sajus^
-aodrai souaui ou so^aadsB soajo uoiaBaijdxa uis BÍap anb ajqspnpui
sa 'p^pijBaj bj ap oduiBO ja ua sisua bj ap Biuajqoad ja aiuauíajq^j
-ou bjbjob —soiJBipisqns sodna^ soj ap X— BisanSanq bj ap Baiuiou
-oaa pBpiAijaB bj ap sisijbub ja ig 'jBAaipauíofBq sisiaa bj ap aauBajB
X BzajBjn^Bu bj ap Ba^aaB souiB^Bpui opuBna u^a^uBjd as anb
-ojjajui sosoaauínu soj b aapuodsaj BJBd a^uaiaijns sa is
Buad bj ajBA oja^ *oauiqB uoa axnSasoad oiJBsaaau sa anb SBaujj sbj
ap Bun aXnjijsuoa X BpBqBaB jBjsa ap Bjsip JoqBj Bjsa 'sozjanjsa sns b
asa^ '(Ti) aiiuouoaa Biaojsiq bj b 'taodBg o ojBzzn-q 'jJBqiuog 'uaaoQ
'auuaji^ ouioa 'asopuBuijaut 'souaapoiu sajopBSiisaAui soj ajuauíajua^
-ajaad uaaBq anb oj sa osa X 'osaao^d asa ap BJjsaBiu ^abjj 'Bisan^anq
bj ap ojjoiaBsap ja JtBuiuiBxa b aiuauíjBiaadsa as^auajap anb 'jBAaip
-auiofBq sisija bj opuoj b aaaouoa ajainb as is 'jBjnjBu sbui epe\[ *Bia
-uanjjuí ns ofBq jBiaosoaiuipuoaa uapjo ja ain^jsuoaaj BJBd Bjja aaqos
o^anj opBuiBJBaua Bq as X sisija bj jBuapBauasap b opinqpjuoa Bq sbui
anb ja 'ajuaiuBsiaa^d 4sa X 'sasanSanq soj b aunaj odiu^qns as^
•^saaopBjqBj^ Bdoan^ ap sa^asd SBun^jB ua opBuiBjj jas
bijos saauojua aod unB anb o^unfuoa janbB asjBaijisaaAip jb opinjijsuoa
bij as anb a^uBjJoduii sbui odnjáqns jap ssidojd Baiuiouoaa

�— tol —
'¿61 '^zu3Ji^ 'iij.i.iajjB/^ 'oa^ oipaj^ jau isaauDjf vjjfo a^ ua 'opiuajsos eq
'9SI '^F*^ '¿061 'síJBd 'uiSjnog -^ -pa 'ai s ap aijojsi^ 'xvaDOj^ aa
•epeiía bX
'P3IM ''S ÍP *lS3n^) na ajvumuoa auoizvuuof vjjap muajqoud jj X g^\ 'azuaxi^ 'oa^
oipaj^^ jap tutpnup juntuoa j ua sB.iuauiiqj X SBsaauBJj sapepnia sb[ X sbubi^bu sea
-nuioj sb[ axiua sBiauaxajip ajqos je^oiiQ e^oaij^ ap sauoiaeAxasqo sbj ajuasajd asuB^uaj^
'136 ^ 6 '^^d asB3A opimas ouisitu
\a ua í¿X '3?&lt;i '^6l '^JaJB^ 'tumiag -j tp vjno n 'doiuojj 'wvay aa afjaawnvg
•sjáis X (i -á^d '66X 'siJBj '-uinjjj ap qoAg 'ayuapuadap ap
suaij sap uonviujof vj ijopoaf ajapos vj 'qaojg axej^ aaBq anb uoiauíjsip B[ asea^

odsiqozaB ^ap os^nasip [a ua une a)uauie^iai[dxa sbih á (¿[) (udiuou
tuniwiss^d a wncwu wainn oiimuiuio^^ :epBjia saaaA sbjubj as^jj B[
ua juao^[ ap jaaqin^) BqBsa^dxa o[ ouioa 'uozaBqjnjaad ap oxdiauíjd
un sapBpnia sb[ ua uoxaiA anb 'saauo^ua BjSBq sajuBuiuiopojd sszjanj
sb[ ojsando uBq a[ anb Biauajsisaj bj JBjadns op^aSo^ Bq BatjsjjajaBaBa
Bsa jo^ *asjBJjaa b opipua^ Bq aiuauqBjuaptaaB o^ps anb BjjaiqB asBja
Bun oidzauí^d [a apsap ua^njijsuoa anb ouxs BiauBjsunajta bjjo Bun^uiu
.iod iu uaáuo [a jod iu opeuiuijajap odnaá un uauoduioa ou sapepiAij
-aB SBsa JBj^ojJBsap Á BjauBm Bsa ap jiaia uaxainb sauainb oja^
•ij^tsuoo sns Á ojodod jdp ouvjjdvo \9 'suicidtf^a soj :asB[a ns ap sasaaajut
so[ ap Bsuajap B[ BjBd Baijjaadsa BjnjBaisi^Bui Bun jbziubSjo bjbjSo^
a)uaui[Bui[ X '—tunjojvouaiu snf— [Biaadsa oqaa.iap un ap ojuatuiia
-ouoaaj [a X sapB^jaqq SBjjata aauajqo ap bjbjbjj 'soia[iAijd sojjaia
Baaanb oaad '[Buotanjijsui uapao [a ainjjsap oidiauíad [b auodojd as
ou spnp uig 'Bpuaijap sanSjnq [a anb sauoiaBaipuiAiaj sb[ usjas ajsa
Bas [Bna un^as X 'ajua^iA uauuáaj [ap Bpipaui Bjjaxa ua a^aqi[ o[ anb
sn^V^s un jbj^o[ Bjisaaau sanSanq [a —osuaass ns jbjo[ opipod Bq
[Bna [a a^uBipaui oaiun [a— ojsandojd Bq as anb opoui [ap jiaia bjb^
•san^anq [ap odp [a ua ajuBfauías biuiouosij Bun aA^Jjua as SBiauaaajip
SBsa aj)ua aod oaad '[Buoianjijsui bjsia ap ojund [a apsap sb^jo ap
sapBpnxa SBun BJBiauaaajip BiauBjsunajia bs^ *(9I) BHB^I ua BqBAJas
-qo ou anb uoiaBJBdas a^uBÍEj Bsa jod opBUBajxa ouioa '(S[) (is^ns
snqiuoissassod ja sijjia wi uniuvuoui auttuop sapqou ja o^aci saj
-i^itu 'jwjiqi/ snqijj?aia ut sasuanSunq opoiuwnjos viauvuj ut tuv\[
•opmansuoa lun^ooijjvQ jsa vuaa ponb uins snjvpuoaau oun^ :auaquii[
-Bg aiaap Bjpod J[[X o[Sis [a ua BiABpoj X *'sa[tjuBaaaui sapBpiAijaB
b uBaipap as X sapBpnta ua uaAiA anb sajuaS 'a^uauiB[[iauas 'uog #sap
-ub[^ ua X BiauBj^ ua sasanSanq ap bX [qeq as jx o[^is [a u^
•BiauapuaasBjj
bjsba ap [Biaos uoiaBjnuí BfaJBd Bun ojuoad Xnuí Biado X '(^x) BP
-unSas B[ ap [Bpnaj Baa Bjauíiad B[ BJBdas anb Bpun^odd Baiuiouoaa
uoiaBjnuí Bun ua BpBuiBJBaua '[x opfrs [a Bia^q Bisanájnq B[ asjin^
-ijsuoa b ozuaraoa isy '[Bijouas Biauan[jui B[ b BuafB uoiaaB ap BajB
un aaaa[qBjsa BJBd uojBqaaAOjdB as SBiaido^d uoaanj SBiauBjsunaaza
sb[ opuBna X 'soubui sns uoa BqBfBqBJj anb [B [BuoiaipBJj [Biaosoaiui
-ouoaa uoiaBnjis B[ Bjaajjo sapBpqiqísod sop SBsa ap Bun^ui^ 'Biauap
-uadapui joXbui X oiaijauaq joXbui jbzub3[b sb[[3 ap Bun jod UB^do
sauainb b uajunjad '[Bijouas upiaBzzuBSao B[ ap so^pBna so[ ap
-Basa jod 'anb Baiuipuoaa pBpiAijaB ap sbuijoj SBjaaia JBjiajafa
souBqan sojjuaa soAanu opinjijsuoa UBq o sapBpnta sb[ ua as^aaa[qBj

�— sor —
"III "dBa 'II 'sanbtuojqj 'jhvssiohj "02
•ss A izi^ *a 'jvojq np aiuoq aj no paaoiaj 'saAoax aa m3ii5ihh3 *6J
"¿¿I '^^^ '"ff0 'd '-iNaDojij; aa laaaia^) '81
•siSs A g8 'Sad '¿^6l 'SÍJBJ &gt;lllnILI 3P 'lOA3 'sasin5unjf sauntuutoo saq 'sijjiBinQ-iíja^ -q[) A
'^jr *3ed 'jvioos %a anbtuiouooa juauiaanoui aq 'auuaji^ s^jopRAJosuo.i sajoijas soj ap
UOIS3jdX3 B3ldl) OJJBJ3JHSUO3 U3 OiqiIIB3 U^ U3JSISUJ 'UOB^ 3p O13J.)UOJ OSB3 [B 3}U3UIB[O8
ouis 'Bsajajuí as anb 'oijbjiuoo ja jod 'aaaa jBna ja jod 'jBiinxuoa oiuaiuiiAoui jb iu jBJan
-aá ua SBunuioa sbj b aaaijaj as ou )ua8o¿^ ap iJaqin^ anb ap sisaj bj '-sjás A ¿ -Sad
[BT0J9UIOD Á BJ9JniOBjnUBtU pBptATJOB ng "^BIOOS B]^BO89 B[ U9 SOJ^9
ofBqB sbui uBqB^sa ^nb $o\ A BqojB sbui UBqBjsa anb so[ 'opoui o^uij
-sip ap 'so^[a uoa uBJBAnXpBOO anb sasanSanq so| uBqB^isaaau soAijafqo
sns JBj^cq bjbc! o^a^ '8apBi|naTjip ap a^aans Bpoj BJjuoa zbuoj A opiuaj
-sos 'sasan^jnq so[ ap ozjanjsa ^p opBj^nsaj p u^aa sapBpnia sss^
*(0^) Ci-í^punSa^ v 11OJ9 sajjiaaddtu anb swia
spunuS is sania sauuoq sap suaS saj luaiouai ta íuauapisuoa v ja uajuoa
-nj. p jiodas sajpaaj.aiu anb suaiq ap íjdwaj is ja tiiajd is jíoja sÁvd aj
'saupunj^ ua juauiauaiiuaud juauma suoijnjnqiuj ja sauivq saj
rpijouas uoiaipBJj bj ap ojadina aopauajsos naiqraBj 'ubssioj^j ^jx
-ts ja ua BqBjuauíiaadxa omsBisnjua ap optaajBd ojuairaijuas uj
'(61) sastpuot¡^jDtu SBjnoj ap ja
síjS inad ap sauruanoj ap
'aiDjjüaa(p 'auatod ap 'auia ap
'auiajd jivja ajja assai^aij. ap juvj
aiiof sunofnoi jnf aa a^^^ aj uajib
aitoia ja aiip nd %na no
txnmuiaf 'saanjuiaa 'xnoauuo
'sajjimua xnoAof ja
'sapanaa ja sdvuin^ juosivf
'sajjaq ja sauuoq saaanao juüsinf
'tuaSio ja jo juapuof sajino saj
'juapuoj saj vj-xnaa 'juauSiad saj ía-xnaa
juassij saj sauitiD(p 'sdoup saj juajnof sun saj
saada saj juassiquiiof ta-xnaa
sjaijaui suaaip luaionbnojd ínb
suaijano suoq ap sauiajd sainoj
sanu saj ja saanjd saj jia jj
'sawuuoiu ap sajiannoa sajnoj
juaSjDtp %a jo^p sjnaSumja sap sajqoi saj ja
apuoui nvaq sauj ap aajdnad
rpBpnta Bun
ojSis ja ua isb Biqoasap 'saXojj^ ap uaiiaaq^ 'BasajajjBq^a uoiaipBjtj
Bjnd sbui bj ap BqBdiatiiBd anb Bjaod uj uopuajdsa A Bzanbii ns aod
lapua^dios b o^uoad Xnuí uoiBzuauíoa 'ojaaja ua 'sapBpnia SB'q
•ojduiafa jod 'sa^inbs o ijjouajjvava 'soubjjia soaajjBqBa 'soxpaui
-aajut sodni^ sojiara ua ajuauíBiBja oijiiAps as o^uoid anb 'saiooadns
sasBja sbj A BisanS^nq bj aijua uoixauoa ap pBpijiqtsod bj pidq^ ^s A
SBn^B sns iin^as ap BOijtjod bj uaiq sbui ojdopB as BsanSinq pBpiAijaB
bj iBjJodaí Bipod anb soiaijauaq soj ap iojbd jb anb opoui ap 'ajuaiu
-oa ns b asiBiodioaui —ofBqB ap A BqiiiB ap— soqanuí b Bijiuuad
anb osaaoíd un ua asaaaanbiiua biSoj Bjsaninq bj A uaaaia sapspnia
sbj oía^ *(8l) (ijunqnjjqns as a uní tunuomiuop v tauas uajuajoia snf
ja snf nj.juoo snqtnb ut sijji snuntuiuoa snqijiqnuoaxa apn rsiuiajj ap

�— 901 —
•uoo ouioa o ozaanjsa oidoad ns aod uauoduu as anb —ajuauíppad
-sa ttsoAanu saaquioq,,— SBsoao^iA sap^pipuosaad sb^ ap o^usaua p
asaiisisaa apand ou BpiA Bun ap Biaojsiq bj aBfappa ap BaaBj bj Bjp
un ajaraoaB anb opa^oiq p A Bn^uaaB as oiusipnpiAipui |^ 'uoiobiu
-ijsa ap SBu^ip sbui zaA Bp^o SBiaua^od SBjaaia p ua uBjpisaa anb ap
aaqranpijaaa b¡ BqBJfraqB ppos Bpasa b[ ua japuaasap o japuaasB bjb^
sapBpipa SBidoad sns ap Bjpuadap ops uain) *aaquioq pp aopA pp
uopin^ut BpB^isnuí a BJBp Bun X oaia Xnui ojuaini^uas un bijb| as^q
ns ua oaa^ •oiJBuuiaop opiuajuoa A. ou^xp aÍBdoj Bapi Bjsa b JBp ap
o\ ua opo^ ajqos 'son^ijuB sajojnB scq uoaapjafa Bpuan^juí BpBnj
-uaay 'aaquioq pp Bidoad uopipuoo ouioo pB^jaqi^ b^ b uopBjídsB tb\
ua BqBaoquiasap anb sapapi ap Biua^sis un jszoqsa Bjs^q uoixa^jaj B[
jBfBqBJj b aBzadraa Bjqap oqaaq ap upp^njis Bsa ajqos ojad íojBip
-auiut a oaijaBjd oppuas ap opBjn^BS Á BAijEpiui ap pBiaaqi[ bjbui
-Bj^ as anb cq b ouiixpjd Xnuí opo^ 'sauop^aado SBfa^duioa A sssjaAip
jBztpaj ap A sauaxq so^ ap aauodsip japod BJBd pBjjaqi^ 'pBpiAijaB ns
ap sapBpisaaau sb^ uoa opaanas ap asjBZB^dsap Bjaxpnd japBaaaiu p
anb BaBd eatsij pBjJaq^ Bjam oidpupd p an^ qBnpiAipui pBjaaq^ B[
b uppBJídsB B[ oiaa.iBdB sanSjnq njpjdsa p uoa BpBpuB^snsuo^

•SBido^n sa^uapBu sb[ b o SBpuaAiAjadns
SBjaiu sb¡ b a^uaaj oduiaij oqanuí aod ajqiiBqun BJBq o\ Bpuaaaqoa Bsa
X ísBapi ap SBUia^sis so^ X uopBzipaa ap sbuijoj sb[ aajua Bpuapuod
-saaaoa u\ joabj ns b aasod —sapnjpoB X sauopdaauoa 'sapapi so|^
-anbB ap B^psaa anb o\ sa osa sand— sanSanq njiatdsa p oaa^ -uopBj
-nra B^ b Ji^sisaa BJBd sopB[siB sozaan^sa sounip uaoaaBdB 'afnduia ns
aiuB aapaa b apua^ paaua^ o^uaiuipoui p SBJjuaxui X 'a^qxua^uoaui
Bzaanj Bun aod BpBSjnduii ouioa apuapsB anb pnjijaB Bjaap ua aiuais
-uoa as 'Bpuaaijaa aouaui o joXbui uo[| "opunra p ajuB pnjijaB ns ua
X ppos X pnpiAipui Bpua^sixa Bf ap uopdaauoa ns ua 'sapapi soa
-anu sns ua uopBdpiiJBd eun Bpipaui sun^p ua BqBaaaBaB BisanSanq
B[ ap SBidoad BptA ap sbiu^oj SBjaaia ua uopBdpijJBd B^ 'SBaiuiou
-oaa sapspqiqísod sa^qBioáBut a SBAanu ap X Bzanbia ap Baoiouioad 'bs
-anáanq as^p b^ aod opinjpsuoa afa un ap aopapaap opoui oajo n oun
ap aBJi^ b uoaszuauíoa sapna soy sopoi 'sisiaa v\ ap oáaBj o\ b sopjnjij
-suoa sodna^ so[ aajua ojuaiuiBSBASBaj ap pBpi^qísod Bjaap Bppa|qBjsa
opanb jsy *soqaip ajuaiuBidoad sasanSanq so^ ap BpuBjsip Baod Xnuí
b BqiaaB sbui ap so[ b uBqBnjis anb s^puaaajip sajq^jou oaod b oaod
opuaiaappjsa uoaan^ as sapna so[ aajua souBsajaB so{ ap ofBqBaj p Bq
-Bjisaaau Bisanáanq b^ 'ojubj aa^u^ #sappos sodnaS sop so^ aajua oaod
b oaod SB^pA sb{ UBqsaqanb as o¡p uoa X ÍBzappu u\ ap ajaBd Buanq
b soubui sns ua aauaj bjsbi^ oaaurp aBjsaad b uoaBzuauíoa anb saaap
-Baaaiu soaia so^ ap 8B¡[anq sb^ SBaj ajuauíBAijiuijap so^[anbB b oajsBaaB
saaaA SBuná[B X 'opaad ns OAnj íBjinjBa^ Baa ou BisanSanq ^\ uoa
saaouas so\ ap pspiaBpips bjs^j "opiaa^qBjsa ajuaiuesaadxa oqaaaap un
ua ampuoa Bis^q aiuaij X BqduiB sbui zaA Bp^a anj 'oduiaij p uoa
'anb uopaajoad B^aap uxs asaiqaauoa une iu asaB^paaBsap opnd ou

�— ¿oí —
•S3AOU33 pp OSB3 \9
ap sandsap ajuaiuespajd X 'aiuejuí ja ouioa ojoasip ubi jouas un eqyjasa ojsa
anb OAnsaéns jas ap nfap oj^ •ííununjua&lt;iD o opoj sapvÁvq oj anb vsoa ua sapvjaw soa
sou 'nnSuaui ojjsana uis ja 'Duuoq vjjsana n o^anos ja znrf jaqoq sapuatpnd ojuvna
ua 'olasuoo tui /a jod 'sJ^^,, :aaip 'anáis anb pjom ojuaiuieuozej p ua X ísaaoS
soiUBi opBuoiajodojd p ajopuaiqeq opBUopuBqB BJainb anb bui^b ns b Bqaojdaj aj
'ajjanm ap aauBJj ua 'anb oajnaida saAOua^ un ap eijojstq Buiísisoijna Bun opuBjuoa
Bzaiduia oiuojjbj *^j 'j 'jouoawj apuoa \ap sojdutatxua soj ap ojqtq 'laniiVj^ wvnf *g
'Al 'dB3 'II 's^nbmojqj
•BiuBuia^y
ap \i sojjb^ JopBjaduia \ap BtjnjSoiqojnB bj sa \jx opis pQ -soasajojuid sajouaui
-jod ap 'ojaaia jod 'Bua¡[ BjjBJápiqojnB buii Bpjnpui Bjsa bjiuoj.) ns ap ojxaj p ug
-o¡piBuoQ jod BjjB[auiBj)BO X lu^pg iuuba
-oi^) jod opsiuid oSanj X oiqaaojja^ Jod ¡uoa^o^ 'ouSBjss^ pp Bajpuy jod ouBdg
oddij 'oipaQ I0Bd Jod Poom^jmbjj uqof :iaai|opuoa sapu^jS so¡ ap sauoiJBjuasajdaj
sb[ jBpaoaaj ap uoiaBjuai bi b 'aiuauípuij 'ojsisaj 0^^ -Buouo3joqoauauiB{j X Bsaa
•ubjj SBpnasa sbj ap saiunpunqB so¡ X 'oiBpuspiq^ ap siaipaj^ ap UBqnf X ouBizip^
'luonqBUJOj, iziq|y buubaoi^) ap soj 'ipzzo^ ozzouog ap so^vj^ saXa^ soj ap oíajioa ^^
ua soui)uajO[j sajjsn¡i ap s&lt;q '^/ lx?S atuo vujidjj oiuoaaioijqiq ^^ ua ipog Bp
ozzopj^ ap so{ 'souijuajojj SBjaod sapusj^ so[ ap ou^ejsBg pp Bajpuy X ojjoi^ ap soj
asuapjanaaj ojad 'saoda b{ Jod jaaaJBdB e UBzaiduia anb sojBJiaj so[ JBjia o^jb{ Bijas
'bjsia ap ojund ojjo apsaQ -Bjsapj bj ap oppotu ja ua^ji^ bj b aaajjo ¡uSaAOjag
oaijug anb ja ua BAopBj ua ojioi^) ap oasajj ja o '(bjjbsjbj^ 'aipBqBg-jaqojQ aasnj^^)
uoiuijbj^ uomig b BpinqiJiB 'uojddjo ua sajuDuop sop X ouipumuag uv ap uoisi^ bj
'^jaXg uba UBf ap uijog uajjiauoa jap vuuopvj^ bj 'ojduiafa ap bia jod 'asuaAjasqo
'y^X ojoaas \ap ijjsnjji luiiuon jp aji/J na
jaapsig sp ouBisBdsa^ ^p P?PaI^ aP ouipo^^ ap BpiA bj X b//i;s^ ap sauoiva sojbj^
ua jBBjtij jap opuBUjajj ap opuDjpuDjjjy^ ap oSijpog uoq ap BpiA bj 'jaijaAn^
usaf ap utjDsanf) np punujjag ap anbiuojq^ bj 'oijquiaaag opipuB^ Jayg ap spiwoa
•aaij\ aoiJD/j/ iddtjiq^ oji^ bj 'oiD3V33og ap ajuoQ tp oj;^ bj 'sodij ouioa 'asu^a^

*sg
-^
-gg

'gg

*jg

UBIJSIS^J 9S Á BUip A BpOUIOO UOTOISOd BUtl S3.TOpn8 Sn8 UOO JBZUB9
-[B UBqBjo^ anb scqpnbB sopoj bjb¿ epiA ap papi un opuBjnStjuoa
anj oaod b oaod oxad 'jfi^n^aj pBpiAij^^ ouioa o^an^ opBziuBJto Á
B^njuaAB ouioa opBiaiui 'jnuBaaaui oaijBJj ^p pBpisaaau Bun opuais
opBzuauíoa Bjqsq íBsan^anq uoiaBdnaoaxd Bun a^uam^iauasa Bja
uaSuvp suvs ja ^uatuajqvjouo-if jiaia oaa^ '(S^) soiuiuiop sns JB^uaa
-ajas b a^duiais opuBJídsB UBin^as anb sa^ouas soaaiauapuad so[ ua
Biauapuaj Bjsa aanpoxjuí as ouioa ap o^duiafa BJBipj ou Á iít' • 'j^Stiop
suns ja jwatua/qü^owoi/ ^jaia v siuddv %umoav mb ja 'sjo^ap ja suvpap
sa^vjijatf sunaj 'sasipunya^viu sunaj 'suvfua sunaj 'saiuwaf s^naj suvpap
vj luaioav ^b sauiwoy sajqvjou ja saqaiu saj '—(pz) aaip— puv^y ap
suaS sauuoq sa^^ :san^xnq njtajdsa pp pBpuBijnaad Bjsa aiuauíBpn^B
BjBiías jxbssiojj[ 'SBsaadxos uis oanjnj [a jod 'p^pun^as B[ jod uoiaBd
-naoa^d BpBnjuaaB eun xapaans b Bzuaiuioa 'soja^pqBa so\ b bjbxib
anb oijosiuio^d o^saix p jod 'BjnjuaAB B{ aod uoisBd b^ y #pBpiJ
-náas ap BjajsouiiB Bun ua asxBjSoj Bipod ojps 'BqBasap uoioboi^iuSis
ns ap ajuarauoa onpiAipui ja anb pBjxaqij ap ajuaiquiB ja Oia^
' (Z) ^uijb^ ap auaqraijBg ouiisisojjna ja
opBÍ^aj Bq sou anb bj oraoa BjjBjSoiqoínB eun ajuaÁBxjB BjBjjnsa^ anb
ap pBpijiqísod bj ojuoad ap BpAaajua as une Á i |^) ojduiaj jb JBinb
-asqo Bqssuad as anb o^pBna ja ua ttaiuBuop^, ouioa ua^Buit Bidoxd
bj BjBiurd anb bisi^xb jb JBpuauíoaua ojxajj BjaxaajBd anb BJBd ouioa
ajuaiaijns pBpiuáip eun 'soidoxd soXns soj b á souBpBpmauoa sns ap
sofo soj b 'onptAiput jb UBixajuoa japod ja o BzanbiJ bj ÍBzapuB^á
Bido^d bj jjiuas b jBzaduia BJBd sisoaiod^ bj JB^adsa oiJBsaaau sa ou
oxa^ ' (iz) ojipnaa ouioa o 'Bjaod ouioa o 'oaijijod ouioa o 'auaiiop

�— 801 —
•atuvS bu nodsap ou jaqi si ui-iaqj joj
iaXifiajoq v -quocn ivu si ^1113/7! ^^img
iaXuodutoa sii/j 7 qjaXouv ajoi moj^
:ojap]soq ns ap eaoq ua auod oiusiiu ja anb ^sbjj BAisajdxa ej X
xaon^q;) ap sajvj^ Xmqiaiuvj soj ap oáojojd ja 'buojbiuvbbq jap epBUJoI BJamijd bj b
auoiznpoijuj bj asuapjanaajj •iqijD ja yp 'uoiuy uang ap oiqpj 'vxih aa axsaadiDuy ^^
ísXrtl w/it/ appaq uaut qatqtn jof 'som aqaij jot/j;
'sXuaQ íuiag j pajjacnp wojXqcn luvqoinui y
:bjv^ stUDtudtqc; ja Bzuaiuioa anb uoa sosjsa
soj une SBtn X sajnj^ Xinqiatunj 'Jaannq^ ua japsaxaui jap uoiaduasap bj opBiSBuiap
UBjuanaax anb safBSBd sojjo Xsq opijuas onisim ja ug- -ojs 'uotuy uang ap ojqt'j *¿^
'X 'IA. '^uouauíDaaQ -93
s^pno so\ b sbidbjS (g^) gooS \9 A jouib p 'bstj b^ s^
-uit o1^ •pBpisoitpj b^ ^p sajoxjajxa sbuijoj sb^ aod B^aaiqnaua
pBpipuaaja^ ap uoiaBuiaijB bso^o^ia Bim Á ouisxpjuapuaasBJj opoj
ap upísimo BpBjaqipp b^ jod JB^nSuis aaiB un ajuauíBjuoad aaamb
-pB p ouioa oaad 'SBUBsajJoa sauoiaxpBjj SBunSp ap Biauan^juí Bjjaia
Bfajjaj ouisiuopaq p uaiquiBj 'ofn^ p orao^ "sisiaa b^ ap Bjoq Baaiu
-tjd ts\ apsap ajjaiApB as anb orasiuopaq p Bpuapuaj BaoAinbaui Bun
ap Bpi[dmna sbui uoisa^dxa B[ 'sBuiapB 'Baa íBzanbiJ ap uoiaBiuajso
buba ajuauíBps BqBaijiu^is ou —uaiq asaAjasqo— ofnj p oaaj
* * * VddiiDw ns a opunui ja vpntu as souautp joj
•uoiun ns jod aanf as oj^js jap vsoa npo^
'uoptauas uouas ap 'ociuajs jap aaof Joua
'uopaajoaaj uoj^ sa opunui jap ouauip jj
:ioíaxu ni opouipi 'oSip oj ai nuins u^
:(IZ) ajsaad
-pjy P Bjaop ^nb pp 'oaauip pp bjopb¡jojjíb Bzjanj b^ ua BpBSBq
'ppos pBpiaoiJadns ns JBJ^souiap A oi^ijsaad a^uaioaj ns aBpijosuoa
BqBjxsaaau anb odnaS un ap ouas ja ua BpBaado 'BzanbtJ bj ap uopBj
-nuinaB bj ap bsozjoj Biauanaasuoa bj bj^ 'ojuaiuiBuipj jap ojjojjb
-sap un b aiuauíBiJBsaaau Bjanpuoa —san^jnq njtjjdsa ja— sisijo bj
BpBiatut ap sandsap Bpp bj ap ajuBuiuiopaad oppuas ja anb ajqB^auui
sa 'oiBoq ap o^i^adB ajsa jaaBjsijBS BJBd sojuauíaja sop^uiuiaaiap A
sajqranjsoa sBun^jB bijbjj b uoJBSajj ig 'SBiauanaasuoo SBpBjaSBxa Bjja
ap jbobs A uoiaBAJasqo B^sa Bjjaj bj ap aid jb jbuioj ojaBxaui Bijas
ojtad '(9^) opocDoog uoisboo Bjjap ua aaip 'ajuaiJQ apsap bijbjj Bpoj
b A bubosojl b osBd —azzapiqjotu aj— ojuauuButjaJ ja 'ofnj j^
•BpiA ap sajBapi soAanu soj
ap uoiaBipBJJi aod sajaoa sbj ua apasj sbui souiaaBjjuooua oj sboijsii
-ajaBJBo SBsa uoa A 'uBjuauíijB oj anb SBunjaoj sspijos sbj
uoiaBjuajso Bjaaia A p^paABaS Bjaai^ 'JBijnaad aap un ja ua
as ojuoad Xniu oaad 'ouBsajaoa ofnj jap ofajjaa un aXnjijsuoa Bisan^
-anq bj asjBjquinjsoaB b Bzuaituoa anb jb ofnj ja 'ajuauíBjaai^
•BaopBAaasuoa Bzaanj eun ua ajuauíBjuoad
BiujojsuBaj as A uppnjOAaa bj b auodo as 'uopnjOAaa Bpunjoad eun b
SBpBa^ ajsixa jBpos asBja oiuoa anb 'Bjsan^anq bj A ^Bpuajsixa bj
opBuaopB Bq as anb uoa ojBoq osojuajso ja osbob A uopBaapisuoa bj
'Bzanbia bj 'aBjsauaiq jap ojuaiiuiuajuBiu 'sand 'BqBaijiuSis pBpianSag
•pspijiqBjsa uis Biauajsixa eun ap sauaAiBA soj ua Bjaajauíoadiuoa b

�— 601 —
•sqjBg ]jn^) Jod Bpi^^iJip aiouos ^iSojoyiuy^ ap 9 X 55 q soasip soj asuBa^*^g
•393 *8Bd 'v^iuojj•
•juj '1 '3uojaiunoa(j^g
'66 'AX "•"&gt;/ 'vipauiwojqg
•jXfuod aajiotjaf Kjwjjbíi sv^[
jXjap uXajd joyj 'unoiuido ppaay Joyj^
'auos aucno snunotd^^ svcn aq ^o^
'auo.n siq uaaa so^n j.Cjap utuaciij oj^
:opepuaoBq pp uoiOBZijaj^BJBO
bj 3SB3A 'opimas otnsim p na safBSBd sosojauínn Euoi.uodojd HaaavH^ q 'HIA "PI "0
'6 'IIIA opimas ouisiui p aa i^gi ln\ 'vavuouj -53
' (f) ojudoduj^ pp Bipjj bj ua pepipoisnuí Bjismbxa Bun ap saaop
4Bupg Bp odoaBf ap sajBSijpBiu so\ Á ouipuB^ oasaauBJ^ A
ap auinBj^n^ 'BiasB^ Bp rauBAOif) 'miraig Bp ozuaaui^ ap
\ ajuauíBjBipauíui a 23OM aP v-pnwj b| Bijouianí B| b auai^
' () ((uinpotu vudns luajiqvjodjap ja waavns 'waajnp 'uivjnov ja
luvtuissijjv 'wdj'ijqns jvqaqvq o^an, wvjpn^^ 'lunuoqa jauajdau lunjoj jn
vji 'iuváouos ja wvssouS uiaaoci jvqaqnjj -jinf uojuna smtuajjo
•soiuui^ uimib 'sojavuf jsa pi 'sojnjnpow uivj 'ajiuaaui sapqnjoapap ja
sniutuuaqajnd snjuva 'aunjou '—unjvuiiunjji -í^q}\ oxutui xa ponb oa
oud 'junoxp ajvwiuinjji ínbijv ponb— aunxuiiu 'duaqtuas jnqaios niajj^
rsBai^aisa sapnjpdB sns A bsi^ ap anbuu^ ^bjj ap BqBjqBq auaqtaqBg
anb uoa ajiapp ja asaAaasqQ 'Bza[BJ[njBu b^ A ajjB p uoa uomntn
-oa ap a^aans Bun ouioa jnbB B^uasaad sou as jiaia ap aao ^^
•souBpunxn
sasa^aiui so^ ajqos BpBapA 'aiuaaajip jiaia ap BaauBin Bun ap opBAiaap
osojota ospduii a odniau pp BijsnSuB B[ b ajuaaj uoiaasaj oduiap un
b Bja anb aao^ ap opquB asa Jtaua^uoa BqBJo[ Bp^u 'Bisa^Si buisiux
B^pnbB ua sapusds^ so^ ap B^xdB^ b^ ap o BSi^ ap oija^uauía^ pp
SO3S3JJ sajuBuzn^adsa so^ tu 'snuqnaviu svzuvq sb^ iu 'opBaad pp aojjoq
ja A a^janiu bj ap pBpiuiixojd b^ opuBp^oaaj UBqBiuBp 'nzuajmaj
íp oxqoaads ns ua 'iiubabssb^ odoaBf 'BjpAO^[ btjbj^ BjuBg ap aoiad
p ouioa 'anb so^ ap sauopBaajdim sb[ tu 'sBtjsajBa A saaqtuBq sb| tu
'BaSa^[ a^sa^ b^ tu 'BpB^[ ' (Z) (i¿'' "JS J-íi^o xjSap njjanb aqo oduoo
ojjsou po vjvSaj uassa truajva ajuof nxd noo vjm vijsou nj tumpauo
rsauídiuB^ Btdoad b^ ap p o íuajsmow¿au asmqaaiu sb^ ap p
-atuas OSB3B o^uaiun^dB uoa 'ajjantu bj BjBa^ anb ap sajus opunuí
a^sa ap JBinj^stp BJBd BzanbtJ ns jBqaaAOjdB uBqBasap A ajuauíBqaaaB
BqBuapuoa otusiiu p anb soypnbB outs (\) noypnd a vidqos Bpuaaoj^j
En^ijuB v\ ua aiuauíBaipouBptn BqBpjoaaJt iaaiqSqy a^uBQ anb
so^ tsA uBja ou (^g) ajaciici auaq o\ma\oci aqo sasan^jnq sojs^
• tanao a tunuisap ui
a nzzajSapp ui a xqoomS ui opnnjs 'odno ui }^oi¡ ip apuvjuiqS ajjoo
a íjuaiunujs xjS noo íiou^is a 'ampuo noo xjmddooon opnvjjvq vuuaj
vj uad opwopwo 'ajjaojnd ip a auuop ip xjiiuts a iapnjjio vjjap íjuvd
ntd nt awtru^aj tp asmqo a 'xjvpuaz a xddvip xp ajuadoo xjooo opuaooof
a 'ocionn xp xjxjsaa xnvaoxS xjxjnaS xp axuSndxuoo ajvSx^q aj oxwaovf xs
oxSSnxu xp uajno jad onxw xnSo 'ojnjs ouonq a nzzauSajjv jad ^^ : (bZ)
íUBIITA i^ubaoi^) aatp sauatnb ap 'soutjuajojj soj b BJtBquta njtjtd
-sa pp pn^uaAnf B-q -bububiu jap asjBp^oaB uts BptA bj jpp Buad bj

�— on —
•JJUJ 'j 'BUOJ9U1D03Q
•anSojouj 'S3jvj¡ Amqiaiuvj
'uopuajut ap BpBáasa efoiue aui as anb uoisaadxa buii
UO3 BJOpBJSd BJ B BJBU3S X J0[)B^Jads3 JB BJIIH Said SO[ BABJ BUajBp3ej\[ BIJBJ^J U9inb B
janbB 'seuiap o[ ao^ 'bisujb je sbui OAniaa^ua anb p aiuatuean^as 'ajjBjap asa Jbjij
-ijsnf apand unotunq p ojog -zaapafe p eáanf anb BfaJBd buii 'eiiuanbad Anuí 'ja ua
X —setuap oj jod 'ouiisisoiana— afesiBd un BsiAip as opuoj jb ejsa anb bubju^a b[
aod ^euajBpSej^ bjjbj^ BlUBg uoa oasiae^ p uotntg ap esea ua Buaa B[ B^uasaadaa
X 'Bpuaaoj^ ua 'jzijjfj IjSop eiaajjB^ bj na Bisa anb juamojjj SBjoaij^ ap oajjdiaj;
pp soSusod soj ap oun ua osoiana a[piap un op^uoisaaduii Bq aui aadniaig -qasog
oiuiuojaf ua Biuanap BpB)isnui bjbzub.)[b apjB) sbui anb Bpnq b¡ ua X oasa^oaS a^p^
-Ejap p ua ofiao^aa aisa BnjuaaB as O[i]sa p aod soaio ua X 4auiapSuy,p sapBq^)
ap o auSBiaag ap auuy ap soj oruoa 'SBaoq ap soj ua 'snqaqj uoisbq ap p ouioa
'bzb3 ap soaqij soj u^ -BaijsBjd bj ua Biauapuai BSa ap ojjoaaesap ja osoiana sa oaad
íBjsaad as oaauaS ja sand 'uBpunqB souBaajij soiuouiiisai so^ -Biuoai bj X Bjanq bj aod
oisn^ jb aaaipa as anb ja sa san^anq nijajdsa jap sisijbub jap oajnap ojnjidBD oaiQ
•BpBuaof Biasna bj b
auoiznpoujuj bj X ^uouauiDoaQ ja Baaaia as anb uoa aiojnnjpp auotsnjouo^ bj as^a^
•jp #aoj 'auoiawvoaQ

*g
-gg

-¿g
*9g
"gg

nutsou vjjap ^jqa vanw 9j ^yo auvpuvnSiu ouos
ntd o%\ovu ^jvnb a\ 'v8au au auuaja azzajjaq ans aj qtauad uou 'vis
au otoioonio ayo vuoouv ajvnb p 'ajxiaiuvjuadn md ojaia p a 'auaitimu
ajjttu -uaq íuaqjvj) a 'aumu p ayo auviS^apuo ama^anjpv uou apmq
tp maid tdwno i a 'adnumd a\ a ipoo i aumSapuaa ísmuotSSaa 'aunj
-uno iwapaoon ij3 ouopo(s mm^^^ '• (6) ^uiduiea ^^[ u^ asaei^npj bjbcI
pBpnp b^ UBJBuopuBqB 9nb SBáiniB sns b B^uiduiB^ Biuodo^d os9 jod
ÍS9UOl0Bdn9O9dd Á SBJn^^BUIB SB[ JBUIJB9 BJBd BIAJ9S UOI99np9S tlS A
iunojf ai/^ si paupuaSua nuaa ipii/tn ¡q
'unoaij yaicns m auAaa Xuana jaifjvq puy
ai/} O} paaiad ^yoy atpxop^ fo atq^oip aqj^
ajos saunoqs sit/ t¿jicn ajjtudy jvq
: (gg) XanqjgjuB^ b u^i^uip 9s souijS^jgd so[ opuBno
99UOJU9 BJ3 ÍUO19BJS9 BU9nq B^ BqBÍo9[j[ OpUBtlO B^JB^dra9JUO9 9p
9ji9[9p |9 Bijqnos^p 9s X BZ9^{9q lis X BioB^^ ns aod Bionp^s buisuu
BZ9[BJniBU B^ Od9J "(¿g) BlOp99UB BJ 9p O]UB9U9 J9 UO9 unB X 89JBJ11IÍ
-uis sbiujoj 8Bj 9p BzuBfnd bj uod ouioa o^ubj solunfuoo soj 9p oiaqij
-inb9 J9 UO9 Bfl9O9J 98 9nb B^SIIJB JB JBJI9J9p B X J9BJJB B BZU9IUI
-O9 S9JOqJB X SBUIJO9 9p OpUOJ J9 O S9J99JO9 SOJ 9p BJUIO1BUB BI99J
BJ 4BZB9 9p 8BU9989 SBJ 'odlHBO J9p S9JOqBJ SB^ 'S9O^) J9Q UB^ O
UBA 'íIozzoO ozzo^^g o oi99BSBj^[ 'uojuoJBq^) puBjj^nSu^ o ^
9p JO^ U9 OJUOdd XnUI BJI^J9ApB 9S OUIO9 'BJJ9 BIDBq 9SJ9AJOA B BqBZU9UI
-O9 JOpB9Jt9 n^TIld89 j^ 'BqBJlOSnS 9tlb OUIIUB Op SOpBJS9 SOJ JOd OUIO9
ISB pBp9TJBA X BZ9nblJ ns JOd BipU9jdjO8 BJJBjdai9}UO9 JB X 'OA9nU 9p
BJ9Ijqn9S9p BJ 9S 18 OUIO9 BJ99JB^ -BZ9JBJI1JBU BJ BqBJJ9ds9p BJOqB 9llb
OJUB9U9 J9 UO9 ofoJBd BIJJO9 B9IJ9JS9 UOtDB9J9 BJ JOd S9J9JUI jg
*(9g) BZ9JJ9q 9jqBJBllIUI 'B9JB.TJ9^ U9 OIUO9
'S999A B BqBZUBOJB 9llb OpuilJOjd OUISIJIJ HIl B BJJ911S BpU9IJ UBqBp
J9p Oldo^d OpU9lJ J9pU9^dB 9p OJ9qUB OJ^BA 9S9 UBI9BJSIJBS
X SBj^od 9iib ojubj uo 'Bu^BDjQ X ojjoi^) 'S^noqinig soj 9p
op X ouBSi^ soj 9p sbj :soi9BjBd X sbis^jí^t 'sojqij UBqBaoo^p
9nb SBJiujnosg X SBan^uid sbj uoo bjsia bj bjb¿ J99Bjd BqBosnq os
X (gg) atap a a^iay'ñnix niozuno SBjjonbB uoo sopio soj UBqBji9j9p 9g

�— ITT —
" bjou B[ b aiuaipuodsajjoa ojxaj \a ua Bjnüij anb jnouSoa %a jpm o9a oiuoa sauois
-aidxa ap u^iauede B[ JBÁe-iqns aiuesajajuí nuag -eijoisiq B[ ua a}uaui[Biaadsa 'Bjn^na
B[ ap SBiauaio souibuib[[ Xoq anb sb[ ua uaiquiBi jbuiosb b czaiduia Biauapuaj Bjs^
'Z6ZI Bi8Bq Bjp ua uojaiAnjuBui o[ X SLZl ua p^-iea B[ b uojba8[[ o[ anb Bixopojjo
ns ap Baja^e s^qaadsos sbj ojaeduioa anb osaijuo;) '9^5 'g *8ed ''sy -sg 'jj "j^
'njouata dj ap "jsij^ ap jBjauaü viudjoubj ns ua ipij\[ opiy jod opBjia Bisa X tunpjaj^
sndQ ns b aaauajaad afesBd ^g -(&lt;jjaij dj ap ojajo jap SDsoa sdj svpoi ap pnpjaa
ua 'SDOiuiinb 'SDJipaui 'sajvininu snso^ svj ap sojuaiuiiaouoa vjsinbuoo 'oiuaiuiuadxa
jap saciDit y 'Ofuaiuíuadxa jap ojjsamu sa anbiod 'Dtp jap znj vjajdtuoo dj d djjiu ja
'ojnosndaja ja ua soÜDjajojmu ouioa 'ajuawjpifip DJnasqo uao, sozianfsa uoa sojjo
anb o^ •ojmbuDJt Difuoa Djja ua
ounpiqvs dj ap vjqo dj anSts ja íüdnao as
ou ja SDjqDjDd ap vqanj sosjnxip aQ • (jD%ua\utiadxa) Dtauaio Djsa ua svjsinbuoa
sns jod opDjquiouaj jas vpand anb 'oun ojos oozouoo aiquioij ufjt&gt; :paojxQ ap
ojisaBui ¡a an8is SB[pnq SBXna 'snuiJáaja^ snajaj ap jioavg 33og Bppq oraoa as^a^
•safBuosJad
sns ap soqanuí UBqBjjsovuap anb BiuiinbjB B[ jod sajaiui p ajqos djjjjsbj ap sauojvn
sojdj^) ua jBápg pp opuBuaajj ap X SDZunjqtua^ sauojonjauaQ ua UBuizn^) ap zajag
UBUjag ap SBiauaaapj SBSOJauínu sbj asjauod uapand pna p ojunf '(ajot suvtuoa
s^iouuDo aqj^j aaaivH^) ap oáiuouB.) pp opEij.) pp oiBpj p sa osoijna sbui p ciad
'Bjoda bj ap sajojn^ sojjo X pnusj^ uenf -q 'opaBaaog ua soiuouiiisaj so[ u^punqy
•ogn^
opunmiBg ap opuntu jap svjjictninui S07 o xijaj p ua aapBd ns xipj b ofasuoaB jsy
-IODO IlJIJldsO pp SBIOUOpUOJ SBUIlSp OJpjJBSOp 'SBOpí SBJJOIO OJtlBJSOJ
'soioinfojd sofoiA op pnjij^ui op ojuouiBj^onso^ oipuojdsop os onb
B^ OIIJ B[p ÍSBSOO SB^ Á OJqUIOl{ p OJJUO SOUOpBpi SB[ Op OIJBUIIjd
ouojjo^ p uo aioop oraoo o^ubi so onb 'Boiuipuooo pBpiAijoB B[ no
oaouui onb b^ pnj Bison^anq B[ ípuopipBJj nop^o p bioojjo onb so^
ojiuo aod ouiniBO OAonu un jbzbjj onáisuoo A bjuoij onb uo ojuoiuoui
p uo B|p ojub oj^uoouo os Bison^anq b^ onb uo uoioBn^is b[ op ouoia
-ojd onb pBpipoa tb\ b ojuojj JBaodo op bjoubiu JBqnood Bun X^q o[p
opoj op zib^ bj uo onbaO^j 'spn^anq ojib un '^BjnSuis ojib ns oiuijdini
soj onb ouíois oiJBiiun A OAonu un ofBq SBpBuiquioo sbjjo SBpoj o^od
'SBSOO SBJ B O^UOJJ SB^ipOUI SOUOIOOBOJ Op SBJ1O A SOUOlOipBJJ SBSJOAip
op sbjjo op sBun^jB sojuotuoAoad 'sopnijjoB SBju^sip jo uo ubjozoui
-ojjuo o 'osano ns op oSjbj oj b A 'jBAOipoiuofBq sisijo bj op souo^
-ijo soj op jpjBd b osjBuosip b Bzoiduio ouioo jbj 'sonáanq njiaídso jo
'oioojo uo 'uBjn^ijuoo —sbjjo osbob A— sboijsijojobjbo sbjso SBpo^
' (f) ojuoiuiBjjodiuoo jBijnood ns
op SBpuoxqBS b bjjo ojqos jBjqo op osoosop A 'ojooaip ojuoiiuioouoo
ns op osojoo 'BjBipouiui p^pijBOJ bj jod opsdnooojd 'son^jnq njiajdso
JOp SOSSBJ SOJUBJ SOJJO UBJinjIJSUOO SBJOU SBqiUB A i(Zf) OUISlJldlUO
JOp SOZUOIUIOO SOJ A OOIJSIJBJnjBU OJUOIUIIJUOS JOp JBJJOdsop JO OJJUO
upioBjoj bijoojjso Bun ^Íbjj 'joijojui BiouoiJodxo Bidojd ns op soabjj b
soiq b BqBosnq onb ooijsiui jop o sojxoj op JopBSoj^ osojoo jop bj
op Bjuxjsip uoiq pnjijoB Bun bjoaoj (\f) odiuoxj orasiin jb osjooonb
-ijuo b A sodjono soj op ojojoos jo jooouoo b BqBJtdsB onb Bjsirainb
-jb jo sond íooiJiduio ojuoiiuioouoo jop X ooiuooj opijuos jop uoioba
-OUOJ BJJOIO B SOlUIJSISy 'BJJO Op OSJIAJOS Op BJOUBIU BJ UllB X BZOJBJ
-njBU bj op sojojoos soj Jijqnosop b Biouoáijojui ns X uoioBAJOsqo ns
UBqBoijdB 'uoiobojo bj op Biuojqojd jo opuoijiiuo 'sojjo '(0^) ^iouoj
-odiumo ns jooouoooj b X soiq b jbiub b sbjjiabjbiu sbso UBqBjioui
soun^jB b ig 'sbjjiabjbui sns jod UBipuojdjos os souoinb op uoioBuiá
-BUII BJ JBJIOXO B BJOIJB UOiqUIBJ BqBZUOUIOO 'OJUOlUOjqBUIB JIAIA BJBd
oiniuB jo Biuodsipojd X sopijuos soj BqBfioo^oj onb bzojbjiijbu

�oiui fonijSi^^ ^BJopnap ajusjsuoa ns 'ssuiap oj jod 'Bja anb 'Bzajqou
büSijub bj b asjBiuixojdB ojnaojd 'oaijijod ouajjaj ja ua ajuaiueq
opijBqinoa Bjjaqeq sbjj 'anb oijJiApB as ojuojd Xnin X ísasajjoa
sbj OAijjna X ojsoq opsqaadsosui un cuanj 'sBsonjuns SBjsaij
oziub^jq 'o^zBuaaam ja ajuBipatu ajuauíBAijaB uaiqiuBj ouis ajuaui
-BAijBjduiajuoa ojos ou BqBuoiajodojd as anb 'oaijajsa aaoS ja X —
jBiaos osuaasB ja Bjed ojuatunjjsui ouioa oduiaij ouisiui jb BjAjas anb—
SBJjaj sbj ap OAijjna ja ajuBipaiu asjijnd ap odtuaij ouistui jb ojbjj
o jad ÍBjjSajB X BjnjjOAuasap uoa oaauíp ns o^sb^ ojja BJBd X bsoz
-oS X ajqBuiB Biauajsixa Bun JBAajj ojnaoad Bjsan^anq b^jb bj 'asjBa
-ijiuSip X sojJBaijtuíoip BJBd ísaiJoa BpiA bj ap sbuijoj sbj Bajaa ap
Xnuí BqBJira anb pjaAaj soiao sns ap osn ja 'oiquiBa u^ -pBpijBuiSiJO
jbjoi Bun B^saijiuBui Bisan^jnq bjjb bj ouajjaj a^sa ua X 'pBpiAijaB
ap buijoj JBtjnaad ns opBunaB BjqBq bsoijba BiauaiJadxa buq
•oAanu souaui ou njijjdsa un jod opBuiiuB BpiA
ap odi^ OAanu asa ojapoui anb bj anj Bjj^ 'ojjpaqjB ns b ja ap jbzo^
BJBd sóido sns ap jauodsip 'opoj ajqos 'X japod ja jaajafa 'Baijqnd
BpiA bj ua ouajj ap JiuaAja^uí Bi^iuijad aj anb oaimouoaa oSoqesap
un 'Baxijjod X Baiuipuoaa BiaBatja ns b X uoidob ap pBpiDBdBa ns
b Bjun 'oiqiuBa ua 'BisanSjnq bjjb B-^ 'SBpianpaj ojJBq uBja sapBpij
-tqísod s^Xna 'sqajd ^auntuoo 'ojnuiui ojodod jap Biauajajip b 'ossvjS
ojodod ji puiBjj ^g Biauajoj^ ua anb oj 'sapuvd% o sajiaip 'sauofviu soj
ap ojunfuoa ja BJa Bisanjnq bjjb B-q -sasan^jnq soaidij soj b BqBdnjSB
jo^ij ua anb oaxun ja 'Bisangjnq bjjb bj 'Bpnp uis 'sa odiu^ as^
•odnjS un ap OAisnjaxa oiuouiijj
-Bd oidiauíjd un ua aXnjijsuoa oiuoa jssiaajd 'opoj ajuB 'oiJBsaaau sa
oja^ -sojuaaB sosjaAip ajopuaiuiijduit UBJoqBja oj X BjBasa jouaui o
joXbui ua ja ap UBjjauadiuoa as anb sajBiaos sodnjS sojjo ajqos o^anj
BuiBJjap as 'BisanSjnq bj ap ouas ja ua opiSjns opuaiqBq 'oiuoa ap
ojuaiuiiaajqBjsa ja Bas san^jnq njijjdsa jap saua^uo soj ajqos jBjnjjno
-oaxjpjsiq uotaBSijsaAui Bun ap op^aijap sbiu ojaadsB ja osBay

•Baoda Bun ap
oidojd ojijsa ja jas ap Biqsq 'sajiuitj sns sop^siaajd X sopsuapjo bX
*sandsap oaod Xnm íoaijjouiijod asjaaeq BjSBq SBjaaBj sns oaijdxjjnuí X
maanbijua as ojad 'ojijsa un opuais oxn^ig 'BiaBJauisoipi JBijnaad ns
unSas saaBj sns ap Bun ja ua oíaajsnqoj sajBna soj ap oun Bpsa 'sosjaA
-ip sajBiDOS sodnj^ uojBjdopB bj X 'BAijaadsjad bjsba ap BjopBAOuaj
X BAanu pBptjiqísod Bun anj íunuioa oiuouiijjBd oziij as X opuBfjoj
BqBjsa oj anb jbioos asBja bj ap sajiiuij soj osBdajqos sanájnq njiJid
-sa ja '^pjA ap ojnpoui OAanu un ouioa oXnjijsuoa as opusn^ ^oduiaij
oood jod pBpiiuiji^aj ns auaijusui ojos BaoAjun uotaBjaj Bjsa oja^
•BsanSjnq
asBja bj b BiuiuB anb njijjdsa ja 'uoianjijsuoa ns ap sBdBja SBjaiuijd
sbj ajuBjnp X oidiDuijd ua 'sa sanSjnq njijjdsa ja osa jo^ *opBjisnui
oi^ijsajd un ajuauíBpidBJ o^anj oubS anb oj uoa jbidos Biauajsixa bj b
sojnpoin soAanu jauodiui ajuatujBuij oj^oj X SBpiaauuopB sajuB jBjuap

�IA 'III '^t-iojsijj
•p *s 'azuaji^ '^zuajij ip nfiofg vjpp jjooas anp iiuiid ¡ 'jjbjji^ asuaA
BW33SOJ, ua nofuy soj ap B&gt;ujjod bj ajtjog \tojnuaaip jaijvava npuvjj vi ajvvjvojaiu
udjS a ouiissii^ooiu ips&gt; :(j '] 'auoj^mnaaQj oijonjjog aaip uainb ap —aifonop^ 'jf^[
UBqBUIBJJ S3S33UEJJ SOJ Uamb B JS3ZUBJJ OJJBIJSnj^ 3p ¡3 S3 OSOIJn3 SBIU OSB3 jg
•apt stuosuvd Bi{ 'aaonEq^ X '(-ss X J9S"8I "A) aso^ r&gt;\ ap uvwo}j aq ua
^onaj^ ap nBnf nBjjOJjesap anb unuio) JBSnj un buijoj as oSan'^ -g 'jj 'Di^ajvuo^^^ bq
ua X 'jj oaijapa^ b boij^jojsub uoisiuijap bj aXnqi^ie anb ua g '^j na aiusnijBia
•adsa 'ointauoj ua BjjOJjesap bj 3]ubq "(9 ojiara 'jjj 'aiioijojosno^ ajj) oíaaog ua X
(IIIA VJit?S) I^u^Anf ua jaaaJBdB b aAjanA X (8 '^j 'saiii/o^) B3ija}ojsiJB sa sisaj wj
*IIIA 'AI 'auo-iaM/o^^a

-Lf

'&lt;)f

-gf'n

-oi^ sns b UBiDimu^j osa aod ou anb soaa^BqBa sa|qou \9 uoa ubioubj
-snsuoa as '(iajptm3uaiu oniiuv^ ^ap uoiadnjji Bjaraidd b^ apsap 'ouioa
jBAaasqo sa une aiuBjdodini sbui oqanuí oaad ísaiJB sbj ap Bim ua asaiq
-ijasui BJBd uoxaipBjj ns b JBiaunuaj ^od BJBjdo SBunraoa sbj ua anb
—ajBuSBui o apuBaS— oaajjBqBa pqBj oj^[ • ^nuvoiaiu ouinmn
-bj[ iubjji^^ oajjBj^[ anb oj ap asaBanjBS b 'sanSjnq njijjdsa jap
-auaduioa b opBzuauíoa UBq so^ajjBqBa soj 'oiuBjaajua 'anbao^
•sodnjS sop soj uBqBJBdas saju^ anb SBjjanduioa sbj ojoj aaq^q aqap
aiuaijjoa Bso^apod Bun ísBqantu sbjjo b BiABpoj bjiistsb á sauoiaB)
-ib sbjub^ ojsia Bq anb ^JX ojSts ojuajnqjn^ asa ua 'Bsanjnq uotaip
-bj^ ^injrj Á Buanq ap soquiB 'Bjsiuoja ja bjjiabjbui as Á japBaaaui
ja apiaap ag f(m • 'ojuvuvj^ ip azuau^ jap nf aya aijSoiu 'aaiupnuadwj
pjjap oiSmuas jv asiw ts ^apiunaiaui aya oosauaijnava md owtim uoa
'íjonimaay íjSap v-iuSvduioa vjjap ouSvdtuoa nwiud opuassa apanb jj
•aj^ on^p Jdp vizuvfui vjjap auojvu^aaoS 0 oijvq 'azuaui^ ap auujod
-od ouipvwia '•'tyan'iniaay ijSap vjoat^ 'j\[ ip vtuvf vuviya uad viuotu
-aui axapuaj. tp '(sajodv^[ ap) i^iwj aj^ jap auoiznuoaoa vj ossa^ddo
ojjsou \au ojiqap a 'auvd au vsoa vu^aq^ : (¿f) iubjjj^
niuofsifj bsouibj ns ua BAaasuoa sou anb ja anb oiuouiijsaj
OAijsaSns sbui asjBjj^q Bpand ajuauíjxaijip oaad i (gf) BiauaJoj^ ua
OAnjsa SBJjuaiui siojb^ ap sojjb^) Biauapuai Bsa ojojdxa ouioa opiqBS
s^ "sajjoa SBun^jB ua bata une uoiaipBJj ajuB.iquinjsap Bjjanb^ un^as
bjjo iBjdopB BjBd BpiA ap SBiujoj sajBnjxqBq sns jBuopuBqB BjaiAjosaj
'sBasajajjBqBa sajqiunjsoa sbj ap opBJoniBua 'anb san^jnq pijBj o^
•uoxaBaiunuioajajui bj jbjijiobj b á sasBja sbj aajua sajqBanb
-uBjjut sajiiuij soj jBJJoq b Bipuaj anb Bsan^jnq ajuauíBaidij jaA ap
opoui tiu b Bisa Buiajaop i (^f) Bjjajuoa bj anb oj pnjJiA bj ouis uaSuo
ja Bja ou anb ap sisaj bj asopuaiuaisos '^Bzajqou BJapBpjaA bj^^ aj)
BajaaB JBjuamnSjB jio saauoiua jod a^uanaajj an^^ 'EzanhiJ bj jod ojjo
X uaStJO ja jod oun 'pBpaiaos bj ap sajoiaadns sodnjS sop soj ai)ua
oiqxuBajajuí un ouiAOjd 'Bisanjnq bj b usjaajoABj anb SBairapuoaa
SBiauBjsunajia sbj ap X 'Biauapuaj Bjsa aQ '^auinaa ynb wujod au a) íod
iopuapuauddv ^wnjsoa uoj(ap a iüss owos ia aya ywiuion ypiua'ñ ranb a
luojvq tanb a ijouSis tanb opuaSSaa 'íjsaj/ ou \nb aya auaq np md a
owuin^soa md a axov^ñtui ojjow wuajuaaip ni ''aya nzuas :vatffv^i ís
auioa ínupaa vzzayaaiJL nni vjjap auvd uvuS aciop 'oiuvnbjv tSiuv^ v
auvis v ís^vpuv ni aya oijoui ouiiuaaaiuaiuoa ta ion aya xad Honi tnvf(ap
auapaa v owisapaiu ni íauiuiooui ni aya onvf uaq a ^jSa ioj^aaipuvu^
ni '—(ff) ofíH ns B oíaa^aaog ap sanSanq ja BqBfasuoaB—

�— tu —
"18 'djdoniiiiDtsuo^ ap ajanbuo^

ponb jraip anb 'luojn^au nujuoa suaianf 'aimjiiu wmpiwtp uad tuntjn
pn ntsajaa^ nun qn jnqisunuj is uitnja 'sanba jnqi uadiuas ja isnjnip
'Vtib ja san^uid sopaufnjnd jnqaqnq jg* • • 'auaaia apipuajds jvqajoa situ
-iu nynb 'jinf a^jajj siujvif smaafap smutjdas ouoj^ :jBánj ojjaia ua
aaip X sajojja sns bzijbub anb 'BtujBg ap auaquujBg 'uapao buisiui
b^ ap Bjsiuo^a un ojaadsB ojaata ua Ban^ij ns aA ouioa ^B^Buas Buad
B^ 3[ba SBaijsiaajaBJBa sbjio opB^ un b opuBfap cua^ 'uoiaaBjadnjsa
Bjap^pjaA B^iasns pBp^suosjad Bfa^duioa B^na 'buoijo^) ap sBi^^ bub3
-siauBaj uapjo B[ b auiiaduii anb uoiaaajip v^ Bpiaouoa uaiq sg
•aanpoad B^ anb o\ san^^jnq iijij
-idsa ^p uoiaBjiuitsB BauBjj Bun sa ou is jB^^pui ap jbibjj X 'Bzaaq
-od bj ap pBpisaaau B[ oasiauBjg uBg op^aipa^d jaqBq ap soub soaod
so[ b 'ouas ns ua aanpoad as anb uoiaBuuojsuBj} bj ap aiuapuaadaos
oj aod sajBjn^aj souapjo sbj b uaaaipj as anb soj ap sounájB aBau
-ijb Buad bj ajBA oaad íajuBQ X sajszuaAOjd sajopBAOj^ soj ap jij.iBd b
'ojaja ja ua pBpxjBnsuas bj ap ojjojjBsap jap BaaaaB sajBAaipaui sajuanj
sbj uBAaasuoa anb soiuouiijsaj sosoaauínu soj JBpjoaaj osoiao ^uag
•opBjo^sodB ja uoa sajqijBdiuoa souaui san^anq njijjdsa jap soásBJ sojjo
b uaiquiBj ouis oaiuiouoaa uapao ap sauoiaBdnaoajd sbj b ojos ou
otJiqpB as Bisajái ap sajquioq soj ap odnaá ja 'Bzajqou bj ouioa 'anb
jspjoaaj a^uBjJoduii sa oaad íBasaaajjBqBa BpiA bj ap sojuauíaja soqa
-nut ap BqBdiaijjBd anb BpiA bj ap uoiadaauoa Bun BtaBq uBJBzijsap
as ojaja o^jb jap soaquiaiui soj anb ap oqaaq ja JBjiasns apand Bzau
-BJjxa BSBasg -sajBiaos sb&lt;íbu sbj SBpoj ap sajuaiuaAOjd sonpiAipui jod
oisanduioa odna^ un UBjmijsuoa anb 'Btsaj^i ap sajquioq soj ap aiJBd
jod ofnpo^d as sanSanq njiardsa jap a^uBfauías uoi3bjiiuisb Bu^
•sanSanq njtjjdsa ajuaio^u jap so^sbj sojjo soj sopoj uaiquiBj ouis
'uoiobjiuiisb Bjuaj bj UBjBuas anb sbj oatuiouoaa uapjo ap sauoiaBdnao
-ajd sbj ajuauíBjos uos ou oja^ "ojo^ oojbj^ Bjuasajdaj ajuauíBpBjsnfB
ubj anb souBiaauaA sajuBiaaauíoa soaia soj ap sbj ap —BjdouijuBjsuo^
Batj bj ap ojnaBjaadsa ja ojsiAajjua SBuadB-— sauojsq sapuBJ^ soj ap
sauoiOBdnaoaad sbj 'sand 'saauojua jod BJBdas BiauBjsip Baod
'í(saudn suouip snoa snou auiuioo saioa sapiui is vjv
¡q isatuaj. pib suosaui sunuS i\ %a sasnaiaaud sauua^d saj %a iapioiu unaj
uaiotua^ \\ iuaina ua saina sajnoj siv^^^ •suivq snn iua\o%iod ajto vj ap
saiunp saj anb tua^xojp sajaod sap auiuioo ts '^uaSun souS a\ siof 'uaiu
-^^nn^ v dipw tuatoan utoan^ ínb suvfuas snn au uatjvciaqo saiaod snn
au 'ísoj ap unuiuioo nn sanbuo pindap au uo anb ts 'uajquia n iwanj
tuaiatauauiuioo ísui^ '^o^iod uaj ^s 'xnaiw jiouin prib 9a no 'jo n
a^os ap snup no -toja snmoí no satuiuoq saqaiu sap sunosnqa loiiaid %a
iutoanj %uaio\quia %a 'tuaiojnoa pnb ao ja uop snmof saj juaiouaid
is uapm^ juaioaap uioanj inb —(8^) 9fsBd un ua aaip— auisiaui
jia j^^ -souBiaauaA soj uoa Biauajaduioa Bfajsd ua ei(satuiuoq snnij^
soj aajua BzanbiJ bj jod sajajuí ja X Biaipoa bj opipuna Biq^q ouioa
ap api Bun asjaaBq BJBd iJBj^ ap jaaqojj ap ajdouijunjsuo'j ap ajanb
-uoa wj ap 8ButBd sbj jajjoaaj JopBuoiaaajB ajuauíJBjnaijjBd sg 'sajou

�— sn —

'ftZZ

jap bj uauoduioa 911b souiuua^ b epiA bj 9p ^Xaqajd uoiadaa
J S99UOJU9 aod U9Á11JUSUO9 9nb SOJUaUíaja SOJ JianpBJJ IPÍJÍP
^ ' ^ipaij. njjoa vun ouudjx&gt;s íuaaod i aqoais 'azzaifoaiu apuvu^
otaunaqo o%ux&gt;i ow9JBJsaJ.o jo\[^ '-f\ ua Buiiuaaojj: aqajd bj
9p BUlBj^Ojd J9 OlI9T|dx9 9JU9UIBUinS BJ[nS9J J^ *UBJ99[BA9jd Onb SB|^
UBJ9 S9[BnO B^U9n9 U9 OpU9lU9J ^BanjBU O^ 49J^Bd BJJO JOd 'B^3 "BPíA
Op S9UOI9ipuO9 8B^ U9 OJU9iniBJOf9UI im aBZUBO^ B BOIJOÜjd 9jU9in
-Bjnd upioBJídsB B[ Bzj^nj loÁ^ua oqonuí uoo 9jB[ o^ad *bsoii[9J zjbj
B^J919 Z9A BUn|B BJ999JBdB 49JU9UqBI99dS9 \J^_ O|IS ^p OSJnO JO U9
4SBUIS9duiB0 OUIO9 SBUBq^n OJUBJ 'SBpBIJBJBSB S9SBJ9 SBJ UBJBU9pB9U989p
onb soTJBUoionjoA9J sojuaiuiiAota sosojoSia soj u^ "odru^ ojs9 ap saj
-^api soj b aiuauíBjjansa^ uoJBajd as BisanSanq bj ap ofBqap jod UBq
-B^sa anb sajBioos sodnaS soj uaiquiBj anb —uoiaBÍoiisaAiii Bjsa Bjiasns
anb SBinajqojd soj ap Bjn^ Bisa Jinjauoa BJBd— asjBÍ^ajSB Bjjpo^
•sanSjnq mmdsa JopBjjBS
-bab jap uatqtttBj auaiAOJrd anb ouisijBnpiAiput jap opBnjuaaB jB^jadsap
un zaA ns b uasnaB —ojduiafa jod 'BaaB^^a^ un ap ^oijij bj ouioa—
oumapsiui ja anb ap oíamfjad uxs ojja opo^ ípBpisuajuí ubj uoa X
oduiaij oSjbj ajusjnp aiuauíBpxua^sos apunjip as oi^BJ^uoa onampuaj ja
anb ojub^ ua 'joAJaj ap sbjo SBunSjB aonpoíd sBuadB jbtoos ouauíouaj
oxuoa ojad í ojuaiuiBiaunuaj jb 'Bzajqod bj b 'oijaSuBA^ jb oujojaj ja
sa ^Bijnaad bjou n *oaaja ja ua Buiuiopajd anb —san^anq njijjdsa ajsa
bjjuoo— pBpijBuajjaj Bjsa bjjuoo uoxaaBaJ Bun ouis sa ou ^JX o\^is
jap ooijsjtn ojuaiuiiAOUi osojo^ta ja anb asjBjBuas B^aipnd osBay
•aujBa
bj ap sopBtUBjj soj b apaoaB afuom ja anb uoa ouopuBqB jap uoioba
-^asqo BpnSs Bjjaia Buimopaad anb bj ua '(OS) ^^^^Bq^) ap uoiadua
-sap Bsoiaajd bj b 'opoj aaqos 'X ijjaqooBg ap 'oioaBaaog ap soqantu
sojjo b auaquiijBg ap afssBd ja Bpaanaag 'sajquinjsoa ap X BjsijBaj
BjnjBjajij bj ap saunuioa sa^Bnj soj ap oun ua puuojsuBJj as oajnaida
afuoiu jap B.m.oij bj ^IX I^ÍS I^ U9 ^ 'ajuauíajqBjapisuoa oipuna buoj
-jo^ ap SBJJ^ ap ojduiafa ja anb sa ^abj sbui o^ jBjauag osuasuoa
ja ua opBXodB Xnuí X JtopBjuaj Xnuí oiuoo asaaaaajo Btqap 'uapjo bj
ap soidiauíjd soj uoa ajuaxnjBotpBj opuBjsBajuoa 'anb ^piA ap opotu
un aod BoiapSajBa uoiado Bun BqBoijtuSis ojuaimxjuas asa ajuBoipuam
ajiBjj un ua ajuaxuaBjnaijjBd X BtsajSi ap aaquioq un ua 'sananq njia
-idsa jap aauBAB un X BUBijsiaa Biouanjjut bj ap uoiooBjjaa Bun o moa
asjBaijdxa Bipod BpiA bj ap oaijsiuopaq ojuatuujuas un ap ojjoiaBsap
ja Bzajqou bj na ig • (5^) &lt;íjqaio^ soiuissiinoijap soqio ínb 'íaouSoo
19 ipia luanb 'wmivnpaj ninaiuojo^idVfj luauivuf 'nsissy niuaauoo w
inqaqv^ tunnboo luajwiaads waij ' ' • luvqvujs-iuiiu %a luvqajstssn snq
•ruiuo ui ta tnb 'siiuaumpui snqiuojoaisuaa'ip sojijsaa 'ídoosida luaqnq
inots 'sauojnaas souand ivqaqnq sojjaa-iiuop waij 'jniuvSoo aivi-iiuuifui
jaa aiviissaaau visafinvui tsiu 'auvijnba luvaqap uou sa^ouij^^ sajjnjf

�T eipaj. siaxaxp ex
as

SVI3N3I3 A S3QV0INVWnH 30

'TS6I

-ora B^ op souanuo^ so^ ^a ua Jtaqnasap ipjjip sa oj^
bisba ap ^BJiu^naoaiJojsiq ouaraonaj un ainaxisuoa A |a ap
-aput B^sBq BzijBjauaS A apuaijxa 'Baadns o\ anb ojad ouaraouaj asa
BUBdraooB anb 'BpiA ap sbuijoj sb^ ap uoxoBao^stp ^\ BjBjado botuiou
-oaa uotoBao^sip ^\ anb a^u^raBpunjojd sbj^[ 'sa^Biaos
d
ap saABj) b uoisnjip ns ap BaiuBaara v\ A san^anq njijjdsa ^a
-suoa as anb uoa sajta^oBJBa so^ a^uauíBjaraos sop^aiput mbB ajj

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3876">
                <text>El espíritu burgués y la crisis bajomedieval</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3877">
                <text>ROMERO, José Luis </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3878">
                <text> Romero, Jose Luis:&#13;
El espíritu burgués y la crisis bajomedieval /José Luis Romero.&#13;
   [s.l.] : [s.n.], [s.d.].&#13;
 </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3879">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3880">
                <text>s.d.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3881">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3882">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3883">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="184">
        <name>EDAD MEDIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="353" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="588">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/057b33cecc3a2e24bc8ddc2cdec22ba4.PDF</src>
        <authentication>e038038294c3c241db53af10cf50feb7</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3866">
                    <text>J

0.19

^686 088 ^t
D| ap so\p\u\so\ ua A
oíbq ADñSnj"n-.Á a|ii-|^ ua

SB1VDIQN

U]DZU|LUOp DUDSnS • í6jO|6 Sp OJDA1D

�UOI9BZI^BJ9OUI9p BJ 9p SOI9IUI SOJ U9 Á

ip sb¡ ofBq iÍBn^run ^ 9iiqo U9

�^C99QI
vonandaa vi aa avaisaaAiNn
Npiovonaa vi aa svioNaio a saavai^viAinH aa avxmova
SONV0IH3WVONIXV1 SOIHVNndIOSIOH3XNI SOIOflXSa 3O OHXN3O

urezuiuiO

SOIOIUI

U9 A

ofeq

�C

Proyecto financiado por la
Comisión Sectorial de Investigación Científica (CSIC)

Respuestas sindicales en Chile y Uruguay
bajo las dictaduras y en los inicios de la democratización
Alvaro De Giorgi-Susana Dominzaín
2000, por Universidad de la República
Departamento de Publicaciones
José Enrique Rodó t827
Montevideo

ISBN 9974-0-0137-4

IMPRESO EN URUGUAY

�sdjojrm soq
'SIOHV
•o;ii9iuip9pBj^B oj9duis o-qsonu soip sopo^ v
"9U9S UOI999{O^ BUtl
9p 0I9IUI [9 J9S 9pU9}9id 9nb ofeqBj; 9}S9 9p UOI9129
-^qnd B[ JBJ9pisuo9 jod Boqqndg^ bj 9p pBpisj9A

p^p jo;99Jia 'Z9JO

9p

pp

-S9AUI
p pBpiSJ9AIUfp B| 9p
o;unfpy "jojd 'sou9pq9 S9jopbi;s9aut so^ y
•uopB9!jqnd b^ U9 U9uodx9

9p s^uopBoqqn^ 9p o;ii9iiiB;jBd9Q py

9S 9nb 'ojBjpy B;qi]Al Bjos9jojd b^ jod sbpbzi^b9j
SOJ B SBpBZIJB9J
Á UOPBZIJB9J B¡ U9
SB[
uopBJ9doo9 ns U9iquiB; J999pBJ^y 'ofBqBj; pp 09
-i;u9 A osopBpxno 'o9i;bui9;sis oiquiB9J9;ui 9 Bjn;
-99^ B{ b B;s9ndsip OAn;s9 o;u9iuoui opo; U9 U9inb
'zm^ bsubj^i bjopbi;s9aui b^ 9p S9;jodB sosoq
-ba soj JB9B;s9p 9nqo 9p osb9 p 113 "
ns U9 ipiquiB; isb ouioo 'soÁBn^njn

(SB;ip9ui) sb;sia9j;u9 sb^ 9p osn p ozuo;nB U9iq
-uib; isb ouio9 *b9ijbjo;oj A B9ijBJ^0J9ui9ip uopb;
-U9Uin90p B J9p999B OI}IUIJ9d 9nb ISBUI9Q SO]JB^
•jojj JopBí^^}S9Ain \e JB^n9i;jBd U9 '(fliaO) soABn^
-njn soiJBui¡dpsipj9;ui soipn^s^ 9p oj;u9o py
*9;UBA9pj 9nj U0pBJ9d009
A odui9p 9p pBpqiqiuodsip BAno A sopB}SiA9J}U9
S9sred soquiB U9 9nb s9JopBfBqBj; so^ y

-bj; b sb;sia9j;u9 sb^ 9p uopBzqB9a B^ U9
^J9d00D B^ JB9
soui9J9nb odinb9 ^ Bp9ds9J 9nb op u^

b S9fBiA soi ^ op^Aoad p opiiBuij 9nb OISO V

SOXN3MIO3OVHOV

�osaaojd un 'p^pos jopas un ap uopBdprpred bj ap

uopaajip tuj ofeq uopB^qsaAui ap odinba ^a

-BqBj; soj ap a;uaurepjauoa A ppos uopBdpi^red

nouiB^ bijb^m sa;ua;sisv sb^ jod opBja;ui OAn;sa

jod b;bj; as o^^l "opuoj ap uop; ojaui ouioa sajopBÍ"

ojbajv sa;uBpnAy so\ jod A uibzuiuioq BUBsns A

asaja;m ops anb iu '^aipuis Buo;siq ^un ap 'apua

-ajd Bq "BfajB^ Buaj^ A 'B;sanaBq Bpuxi^ 'i^joi^ ^p

sbui bj uoa apaans ouioa ouis 'sajopB.feqBj; soj b

-uaiuiB;joduioa so¡ ap a;jBd Bp uopBaijqnd a;uas

S3abj; b J3A b jBAnApBoa ap 'Buo;siqojaiui bsoi^ba

bj osbo opo; ua A sajBjndna sajB;iqui-oaqipd so;

-ud sbi ua sapaipuis so;uaxuiiAoui so^ b oujo; ua

-aip T3\ ap uopB^uBjduii ^^ j^j^soui b apuap anb b\

b^ BpBq uopisuBj; B^ b sajoua;sod SBdB;a SBjaui

-naaj bj A soiuouiap sop soj ap Bjqo ouioa BjnpB;

ap uopBpuBuy bi uoa B;uana anb 'BpBjaouiap

-aBd ap opBqnsaj p ouioa 'BaqBjaouiap uopBjad

-sanu o;uaiuiipuajduia jauíud a;sa ap ji^red v

-os sajo^a^ sopa ap pd^d pp ops ou o^iaiuipou

ap Bauy B;sa jaua;uBui opBa;uB^d Bq as oj;ua^ oj;

pp ouis 'sa^Bpadsa SBa^suapBJBa uoa

-bj; ap Bzjanj -e\ b afa ouioa auaq anb uopB^qsaAui

anb 'sajB^ndod sajo^aas so^uqsip

oipn;sa p opuBqojJBsap auaiA as a;uaui¡Bn;av 'sas
-red soquiB ua sapiuiaj^ sauopBziuB^Jo sns A oÍBq

UB^JodB 'a}uauiBAipfqo an^qsaAUi as anb oaod b

anb 'Bau sbui uopBpadja^ui Bun BJBd so^uauia]a

-oasap p opBp 'SBuiapB a^uB^oduii opajBd

"¿66I-S66T 3-quaoqBa
b OAaq as anb opaAojd a;sa opBuoiaaaps jaqBq jb
(OISO) &lt;^9U^uaio uopB^RsaAui ap puo;aas uoisiui

ouiod sasmdua o/bqüj; ap nzjan/ü] dp sduoiDViuuof

ua Á sa^B^uauíap souBuinq soqaajap sojpanu

ü] d sduouajsod svpvodp sop svj 'ñvn6ruf} ñ djmo

-xuiq ap oj^iap japuajap BJBd 'ppuasa anj o^u^na

uopB^qsaAux B;s^ 'svjnpvjoip sü] ap ugjjvjimjdiu}

-B^smbuoa sapjoqBj soqaajap 'souiisiqaaj^sa sa^

BpBaipBJ OAn;sa A 'uopaajip iui ofeq BpBzipaj anj

sasiBd so^ 9P oun ^P^^ ua sBqan^ ap soub ua sop

ap pB;^naB^ b^ ap (qiao) SBUBauauíBou
soiJBuqdpsipja;u¡ soipn;sa ap oj;ua^ p ua

-ouiaui Bun jaua^uBUi jod saja^ui p uaxquiB^ opBa

-BdBsap Bjaiqnq BjauBui bj}o ap anb 'Bauo^siq bu

-BZIJB3J ns bjbj "uoiaBaupa bj ap SBpuai^ A sapBp

-UB^qiqap 'sauopBjaua^ ap uoisaans b^ uoa oppaj

-0^ B^ ap ojapuBuy oAodB p ppuasa opis Bq uop

-npui a^uauíBAqaaja BiuBpBpnp Bun ap uopaní}
-suoa B^ BJBd sa^uB^oduii sapBpquapi sb^ ap Bun op

ua sa^iBd saj; sbj ap Bun ap sopB;^nsaj soj a^oaa^

as BpBjaouiap b^ ap Buia^ p opuBna sa^uB^iod

-sudj; snq opB^n;i; piaiui o;aaAojd p oqsisuoa anb

Á sBpiA SBjpanu BJBd ouB^uoud ua ouijojsubj^
-uii sajo^aB 'sajopB.fBqBJ} so^ ap uopaB bi jaaouoa

-sanduii SBaqxpd sb| b 'ABn^njjq A ajiq^ ua sopBziu

jBaqqnd opBnaapB opBjapisuoa Bq as 'urezuiuioa

opouad p a;uBjnp 'ofeqBj; ap Bzjanj b^ BiaBq sb;

SB^ ap Bun b opuajaj 'ojqq a;sa JB^n^ jauíud ua

ua SBjnpB;aip sb^ ap uopB;uBiduii B^ uoa o^iaiqB

-ui p opBp 'o;aaÁojd p opjoqB anb SBai^uia; saj;

repBjaouiap b^ BpBq uopisuBj; ap soaxuojauisB
sosaaojd so^ A ¿6\ ap Ji;jBd b sasred soquiB

'pBpapos B{ Bpo^ BJBd aasod souiBuiqsa anb saja^

sb^ BpBJBduioa Buuoj ua BzipuB o.feqBj; a;sq

ap o^jbo b OAn;sa anb 'sapaipuis SB;sandsaj Á so;

-bjo sajopBfBqBj; ap o;uaiuiiAOui pp sB;sandsaj

BUBsns A Ií^joiq ap ojba^v sajopB^psaAui soj

OOO1O^J

�global, que en el caso uruguayo, es recuperado por

meros se requiere no sólo el diseño de los objetivos

muchas voces, lo que sin ignorar el papel del po

y la opción y trabajo teórico-metodológico, sino que

der y la política, nos permitiría aproximarnos a

exige de parte de los investigadores tener el cono

una visión más comprensiva de un período singu

cimiento sobre los países cuyos procesos en este

larmente significativo de nuestra historia.
Sucede, que como indica el objeto del estudio,

aspecto comparamos. Lo anterior nos ha sido faci
litado porque desde mucho antes Susana

el tema de la sucesión de las políticas hacia la fuer

Dominzaín y ahora Marisa Ruiz, han estudiado el

za de trabajo y las respuestas organizadas, no que

caso chileno y acumulado un acervo de conocimien

da limitado al período dictatorial, ya que por lo

tos.

menos parcialmente las primeras se iniciaron an
tes y su aplicación prosigue y a veces con efectos

Este estudio también se vio apoyado y facilita
do por la financiación otorgada por CS1C, que per

más significativos, luego de las dictaduras. Tenien

mitió en el año 1995 y 1999 realizar viajes a San

do en cuenta la diferencia del tipo de gobierno

tiago de Chile donde fue posible tomar contacto

previo a las dictaduras en Uruguay y Chile, como

con instituciones públicas y privadas, accediendo

indican sus protagonistas chilenos representa una

a bibliografía y fuentes, y concretar las entrevis

revolución capitalista, tal vez exageradamente pre

tas. Lo cual nos ha permitido como Centro contar

ventiva en el Uruguay, crearon condiciones al abatir

con asesoramientos y abrir la perspectiva de un

sustancialmente con la represión más dura de toda

proyecto común sobre un tema similar con inves

nuestra historia, la capacidad de resistencia a la

tigadores chilenos.

pérdida de conquistas laborales logradas con lar
gas luchas.
Desde la perspectiva actual, es más fácil perci
bir, que se inscribieron en una opción, a la crisis

Bajo mi responsabilidad se optó por una meto
dología cualitativa y con la exposición de ambos
procesos, realizando la comparación de sus aspec
tos principales como corolario de lo anterior, dada

del llamado modelo de la postguerra, que por lo

la disponibilidad inicial de fuentes y la posibilidad

demás había generado una crisis estructural, la

de exponer la riqueza y especificidad de cada expe

que por economía de lenguaje denominamos

riencia. Es posible que ensayemos otros enfoques

neoliberal, que tiende a establecer nuevas formas

en proyectos posteriores.

de tratamiento de la fuerza de trabajo, que las tra
dicionales fordistas-tayloristas. Se trató y aún

¿Por qué elegir para la comparación con Uru
guay a un país como Chile? En primer lugar por

se trata aunque la crisis del neoliberalismo es ya

que aun con todas las peculiaridades de cada uno

denunciada por los propios organismos interna

de ellos y aun diferencias que la investigación pone

cionales que las preconizaron, o por lo menos, por

de manifiesto, presentan ciertas similitudes a lo

sus analistas más lúcidos, de un modo de insertar

largo de su historia, como entre otras cosas el ca

nuestros países en un mundo en que la revolución

rácter demoliberal de su reformismo, la influencia

productiva, de las comunicaciones y la informa

de la izquierda en el movimiento sindical, pero tam

ción, entre otras cosas, abierta con la revolución

bién en la medida en que en Chile se llevaron a la

técnico científica, provocaba y provoca transfor

práctica con anterioridad y de manera mucho más

maciones antes impensables.

radical las transformaciones en relación a la fuer

El presente trabajo es un estudio comparado e

za de trabajo, en el modelo dictatorial más

interdisciplinario, con fuerte apoyatura histórica,

refundacional de América Latina, transformacio

(Historia Reciente) y fue posible por la formación

nes que si no fueron simultáneas, ni iguales en el

de los autores Alvaro de Giorgi y Susana

Uruguay, sí pueden ubicarse en una perspectiva

Dominzaín, en antropología y sociología respecti

similar. Por lo demás, si bien estos países son los

vamente. Los estudios comparados no son fáciles,

expuestos en esta publicación, es necesario pun

ni menos aun la interdisciplinariedad. Para los pri

tualizar que en el CEIL también se estudian as-

8

�-••.ai . ...' "•'

i .'*.'' . •.^-"&gt;'^ ,

soipnpg ap
opua^ pp
upjnoj, 3p vjv$ rnonrj

-nq uos 'uopaapp iui ofBq opBzipaj UBq as uaiq is
•BpBoya B{ ap Bn^uaui u|S anb oaja'ofBqBp pp so;uaiuiBauq soi A BDi^oppopui uop
iu *souisiuoí^B}o.id uis A 'a jamba i-B^uauo b^ 'so^oaAojd sopo A a^a ap ouasip ^g
o\ uainb b oAodB p 'Bpuaixa b¡ uod 'oun BpBD apABn^BJB^ \e uop
sapBpqBna sajofatu sb^ ua asopuBAodB '^b^ ouiod-Bpj ua oqaaq Bq o\ uaiquiB^ ouioa 'BfBqBp A op
opBjnaqjB A B^sandojd uopB^qsaAui bj BJBd opuB^-BfBqBp Bq uaiopM Bpi[v a^ua^sisy ^1 3n^ 'sred op
opi Bq as anb od|nba un ap ofBqBp pp o}-sanu A Bupua^jy uo sopBuopBpj sajB|iuiis sopad

��1

sojuaiuiiAOUi sojsa sasiBd soquiB ua anb sa Bjuas

odij ap osjnasip un ap oiuiuiopajd uoa '

soidojd so^sbj JuinbpB ajuauíBpBjapaB uojbjoi

-ip b opiqap Bujajuí uopBjuauíx^BJj

soi ap oun is íBAijBuaajiB Baqiiod uopaaAojd ap

Bpuajsrcaui bj A SBUBpijjBd A SBaixtopapi sauoisiA

-ajuí sa ojaadsB ouiijín ajsg 'Bjajaaja 'sapBpniqap

asBq ua BpnzuajBA primes jod epejoqep sapaxp

as ojubj ua OAijBJBduioa ojuauíap ouioa ajuBsaj

-ubj^ 'oaijipd Buiajsis p uoa ojuaiuiBuopBpj \e

-uis ojuaiuiiApui BpBa b sBoyp
SBun^p ajjua SBpuapuodsajJoa JBAjasqo UBpand

-oa as anb odij p anb BajUBjd laan^ oasp

-oui ¡a uoa pnjijaBxa joAbui uoa Buapuodsajj

-saj sbi 3P p^pisuajui a sapBpiiBpoui sbi ^

Bq ouBjBjsajuoa {a sa oABn^mn ^aipuis ojuaiuiiA

-as soub soi 3P sauy ap ouisiiBaipuis p apsap jij
- jBd BJBd ojuauíBpunj ojjo 'osbo BpBa ua SBjsand

ajuauíajjanj jaja^jBa p 'jBaipuis ojuaiuiiA
-oui A Bpjainbzi ap sopijJBd ajjua uopBpj Bqaajjsa

sns 'SBjsandsaj ap uopipBJj ns 'uopbziub^jo

-uis sojuaiuiiAoui ajqos eiftopdij Bun opuain^is
•oui

ap opoui ns 'ouisiiBaipuis pp BiAajd Bjnjanijsa b^
jod -ajJBd Bjona Bun ua 'uaiquiBj- SBpBuopipuoa

-und ojjo opuais anb sa uozbj Bpun^as Buq 'ajuBj

-sipaipuis opBuiB|[ p anb JBjpsaj aqBa 'ajuBjsqo

-saj sbi 9P uopBAiasqo B{ ofBqBJj pp sajajuí ap oj

-b;uouiui buijoj ua a^qo ua JB^n{ ns OAnj ajqq oui

opBjsa UBq SBjsa 'sajopBfBqBjj soi 3P SBjsand

b^sisbp ouisipaipuis ¡a buijoj Baiun ouioa
as apuop ABn^njjq ua isb opuais ou 'bu

-joduii ajJBd Bjona Bun is ojad 'SBpBaydB SBpip
-and ou ojjo A opBjsa un ajjua sojubijba sbi :s^ll

ouisipaipuis A OAijBJodJoa o Bjsqndod 'asBp ap

-aui sbi ^ SBpBzinqBSuodsaj ajuauíBjaujsa jas uap

oj^¡ *asBp ap ouisipaipuis pp Bpuapuaj B| opa¡q
-Bjsa as ABn^njfj ua ouioa apqo ua ojubj (,ajqíi

-anbB ap uopBjuauíaiduii ap oduiarj un opipaans zaA

-BaydB ap sopBJinsaj soi J^ziibub p ofBqBJj pp soa

anb BAijBayiu^is sbui pjjuaa BaijsuapBJBO Bq

paipuis ojuaiuiiAOui pp opBjsa p jbjsbjjuoo sa oya
BJBd sbia sbi 3P ^un 'sBaijpadsa SBaijipd ap ugp

-sip so^ ap ojjuap anb sa sosbo soquiB uajJBduioa

-oui p anb paipuis uopBjuasajdaj ap sodij sojuij

Bun ouisiui pp opBjsa p uoa SBaijipd sbi 3P sajuB

ouisipaipuis) BuijBq Bauauív ua BpiqBa oip sau
-opBjJoduii ap uopnjqsns ap ojpjJBsap ap opp

-ijafqo soi 3P oun opuais anb sa Bjauíud Bq uozbj
uopBzijijod Á
is uopBjuBjduii ap

Bun ap sbui jod opaiqBjsa as oai^giopojaui osBd
ajsg "SBaijiiod SBAanu sbi 3P uopBaiidB bi b jouajuB
ajuauíBjBipauíui ojuauíoui p ua ABn^njq A ayq^

•SBpBZl{lAOUI SBSBUI SB^ ap UBIU
anb sBZBuauíB sajuapaja sbi b Bjsandsaj

ap sajBaipuis sojuaiuiiAOUi so^ ap njjad un jauajqo
ojnaojd as uopB^ijsaAUi bi ap osBd jauíud ouioa
'ojaadsaj ns b buisiui bi ap SBjanpuoa sbi ^ ABn
sbi 3-iqos oipnjsa ap ojaaAojd pp odjbui p uq

bj ap sisijbub p sa ojaaAojd pp sapjjuaa soAijafqo

-njq A ayqo ua ofBqBJj ap Bzjanj bi BpBq SBaijipd

ouioa -sajojaBj sojjo ajjua- asjiqaauoa aqap oip
'BAijaujsaj ajuauíajaanj Baijipd Bun ap uopBaqdB

A ^^ihq n^ oovjls^ aa sadioo soi v
S3TV0IQNIS SO^N3IIAIIAOIAI SOI 3Q SV0I^SIH3^0VHV3

�de una dirigencia sindical independiente y apartida

La organización sindical tuvo un nuevo período de

ría, encuadran al movimiento obrero uruguayo en

fuerte expansión, pero su disposición de acatar la

este tipo, cuyos similares históricos más próximos

subordinación, especialmente los marcos generales

serían, según lo expuesto por Valenzuela, sus

de ésta, estaba en franca revisión. Como indica

similares francés de la entreguerra y la post-gue-

dor, el número de huelgas crece en forma impor

rra y el chileno.2

tante, comprometiendo a una proporción

En base al predominio de este tipo de orienta

significativa de la población económicamente acti

ción sindical, otra característica que compartían

va, especialmente a los trabajadores de la minería

ambos movimientos es, como se señaló, el haber

y de la industria. Un movimiento popular de cierta

adquirido durante la década del sesenta y princi

envergadura aceleraba su expansión.4

pios de los setenta una marcada politización en su

El historiador chileno Crisóstomo Pizarro esta

accionar, la cual si ya estaba presente en sus prin

blece en su historia de La huelga obrera en Chile

cipios ideológicos desde décadas atrás, cobró más

para estos años, la etapa que denomina El sindi

fuerza real en dicho período. Para destacar sola

calismo politizado antiestatal (1955-1970), defi

mente algunos de los indicadores de ello para el

nición que podría ser utilizada también para el Uru

caso uruguayo baste señalar el proceso de unifica

guay, tal vez focalizando las fechas en el período

ción que se consolidó con la creación de la Conven

1968-1973. Según este autor los rasgos distinti

ción Nacional de Trabajadores (CNT), las mo

vos de ese lapso en Chile corresponden a la emer-

dalidades de luchas inéditas desarrolladas (corte

gencia de la huelga general, la irrupción del movi

de servicios públicos, huelgas con ocupación de

miento sindical en el campo, la incapacidad del

fábricas, jornadas y paros generales por medidas

sistema jurídico para controlar el conflicto obrero

políticas, etcétera), el tipo de sectores de la fuerza

y el cada vez más notorio sentido político de la lu

de trabajo involucrados en las mismas (obreros

cha de los trabajadores.5 Estos rasgos también,

fabriles, empleados públicos y privados, abarcan

con algunas diferencias, pueden ser extendidos a

do áreas como la educación, la salud, la construc

nuestro país. Además de la irrupción sindical de

ción, la banca, etcétera), el contenido del Programa

los trabajadores del campo, que responde a proce

de Soluciones a la crisis originado en el Congreso

sos opuestos -promovida desde el Estado en Chile,

del Pueblo3 y adoptado por la CNT que proponía

desde la sociedad civil en Uruguay (siendo repri

una amplia serie de reformas de alcance nacional

mida desde el Estado)- otra diferencia entre am

(agraria, industrial, del comercio exterior, tributa

bos países, es en cuanto al comienzo y por ende en

ria, etcétera) e involucraba a todos los sectores so

cuanto al alcance de esta

ciales afectados por la crisis económica (cooperati

ción. Según Pizarro la primera medida de fuerza

vas de producción, productores agropecuarios) ade

que tiene una clara demanda política en su país

más de obreros y estudiantes.

fue el Paro General del 7 de julio de 1955;6 la pri

Con respecto a Chile, lo que afirma la investi
gadora Helia Henríquez tiene un claro paralelo con

etapa

de politiza

mera medida semejante destacada en el caso uru
guayo es el paro del 6 de abril de 19657 -el año del

lo ocurrido en Uruguay: el movimiento sindical

Congreso del Pueblo-. O sea, diez años más tarde;

chileno se desarrolló con cierta fuerza hasta alcan

otro indicador al respecto puede constituirlo la fe

zar una de las tasas de sindicalización más altas

cha de conformación de las centrales sindicales:

de América Latina. Si bien en su carácter de actor
político había avalado la sociedad de compromiso

1953, la Central Única de Trabajadores (CUT) en
Chile y 1964/1966, la CNT en Uruguay -si bien los

e industrialización y se había movido ocupando el

intentos de unificación provenían de antes-. Que

espacio que la institucionalidad le señalaba, ya
desde mediados de los años sesenta se empezó a

da fuera de duda entonces que en los sesenta el
tono político" aumentó considerablemente en am

abrir paso el intento por remover tales parámetros.

bos países en relación a las trayectorias anterio-

14

��¿I
souopeu^ise sei op o;uoui pp uopeoydnp ei 'oui

sojopefeqej; soi oiuoauoo o;so op jqjed v 'so;uop

-ejodjooui c{ epuos os osoj^uo^ ii p uo sondsop

jedppjed ejed sope;iiiqeq uojeponb sopezxue^JO

op ojouinu jo X scAonu souopeziuc^io 61 3P U9P

-eid ei op sepe^jeouo ope;sa pp sopepquo sei uo

p 'ppos X ooiuiouooo onojjesop pp X uopeoijiu

-iuo;qo so;cp soj o&lt;q M •scArpuipcojde sejjp se;so
^sepo; opuois '000081 ^ e^oy pj;uoo ei e sopeyíp

uopso^ ofeq sesojduio op uopoojip ei uo onb pn^í

V3d ^1 ^-^^d sopezycoipms op p;o; o/oq p 'sop

-ud ie;ideo p o;un[) epqui pepoidojd op o p;e;so

-iqQ ojqos sepe^io sejjp sei e euip^ojde os

-ouiui op uojepjooe oujoiqo^ p X XHO ^1 '"(opeA

soouo;uo souieue;sg ^¿61 y^ I3 ^^d

-xui^\[ oueies op %/,'gg un uo o;snfeoj un o;eip

•sos^o soqure uo
jejiims Xnuí sopezyeoipuis op ofe;uoojod un o;ue

•jejndod pepiuQ ei op ojunu; p uoo ojn^neui os

-y scjjp op o}uoiuipouoo ic jopoooc uc^uíaod

-ps o;uopisoj^ pp oujoiqoB pp o^ied jod opsixa

0}ire} 'sopcziicoipuTS op ofe^uoojod ojqos scu^ipop

XflO ^I 3^;uo oiuoauo^ op cpv un osopuopoiqe;so
qejoqei euo;eui uo souoispop op euio; ei uo sojop
-efeqej; soi ^ Jinpui op uopuo;ui ei opuoyv JopeA

-osqc sejjp ug ei-cpcziicoTpuis V3d ^l ^P %0S un
[__ ucuopuoui sojo^nc soun^iv 'sooiuiouooo sojo^oos

'0Z6T 3P 3Jquiopip op ¿ p epeuuij 'oujoiqo^ p X

sopeyíp 000 02I ^uopuoui Jo;ne un op seui se;nj

-ooojd uis puopn;i;sui o;oe un jos o;insoj o;sa

^ soue sop '696T u3 XNO ^1 3P osoj^uoq i p ejed

jod ouioo pjouo^ V3d ^1 ^ opuodso^ioo onb oí uo

e;uo;os pp epeoop ei 'o;ue; sej;uoiui oyqo u^

sou onb uopc^qsoAUi c^so c soiAOjd soipn^so uo^
-speo ou Acn^njfi uo uoqsono uo opouod p cjc^

'W'dd S^l 3P oXode p uoo odp^ p ejoip o;

-e;uouiepunj seopyod seXno 'opejop^ opqjej p

jopeoipui un 'oseo epeo uo sezjonj sei ueuopnpAO
ouioo jenpAO op so;oojo soi e X sosied oj;uo soai;

uo o;oop o;uopisojd p jod sepenuquoo ueuos soi

-^epodso ejn;ejo;n ei jod opuonboj o;uouipjouo^

-uouuouo;sod uoinb 'Xuoqepjog eueíAi uenp 'i^61

uopczipoipuis op ese; ei o^n;i;suoo oí epez

-nosuej; eiqeq Xen^njpi p 'jeindo^ pepiuQ ei op

-n;so op epuo;sp^oui ei oXen^nin oseo p ejed onb
-uneí'epezqiiod seui ose; ns X o;uoiuipop^ioj op

osiuiojduioo op eopyod ei op ojouo;op p jod opuj

ei jeuiqso ipyíp ooeq opouod p ojqos sopyos soip

op oppouoo eiqeq eX X soouep soujoiqo^ soi 3P

euo;ooXej; ns e uopepj uo oiquieo pp pepisuo;ui

oujoiqo^ p uo 6seue;uo;ne o;uouio;jonj sepipoui

-ejeduioo so;oop soi e 'oppuos o;so u^ uopo;ue

o;uopouo^iod odojv oooqoed o^iop o;uopisojtj pp /

-oooj op X osuoose op so;uouioui ubiaia os ouoiiqo

pAiu OAi;eoijiu^is un soouo;uo opezueop ueuqeq

oujoiqof^ p uoo sojopefeqej; soi ^J^d o;uoiuipou

/ sopoipuis so;uoiuiiaoui soquie 'ope;so op
soi ^ oíAOjd 'opqQ uo ouioo Xen^njQ uo o;uex
uopisoduioo X uo|OBzipoipuis op sbsbx

oseo p uo sej;uoi]A[ "opuonv JopeAp^ op uopuoose
ei uoo o;uouijouo;sod X ioj^ opjcnpg op p
ouioo se;siuuojoj sou joiqo op opco;uoo p uo oip os
o^qo uo 'ouisue;uo;ne o;uopojo -p opiqop o;jed
uo X- oojeui p uo ofnpojd os Xen^njpi uo onb sej;

e;uono uo osjouo; oqop uopejeduioo e

p jod epejodjooui o eppouoooa jos iv ^uopisodo

pno p uo pjouo^ seui oopyod opco;uoo p uoiquie;

-soj uopcoyui op o;und eun oo;ueid oí o;so oujoiqo^

p- jeyuíis osooojd o;sg o^iosui eqe;so oseo epeo

epo; e euofe ejn^no ns op so^sej so^iop e o;ood

-uoiui -seopyod eqoni ei X epuopuoo ei op odubac

ZI#ie;e;so euio;sis p uoo osiuiojduioo op euuoj

ei opsop ojduiois seqoni sns op pepiAqequioo ei X
poipuis o;uoiuiiaoui ^op uoiojosui

-uii eiqeq os oiduiois onb souopipej; ei uo oiqejop

oo^ipd o;xo;uoo p uo

souopeziue^io sns op ejo;nooijo;ui ouioo o;sond
-isuoo oopnA un ooijxu^is o;so XÍ1D ^l ^ib^ u'd'[\
ei e oXode pp einpoui ei uojoXn;qsuoo soaojqo

ei oseo oj;o X oun oj;uo OAi;ui;sip oí opuois 'soj

X souoisuod sei op uopezuo^AOJ eun '

joXeui uoo X jouo;ue :osooojd o;so op pepisuo;ui

soi 3S sojopefeqej; soi V oi'^12-13}?^^3 'souopenqnf

uo jououi X o;uopoj seui 'oyqo uo epuopd

soq -sepueuiop sns e;uono uo opuoiuo; ojodjooui

�En relación a la base social de la fuerza sindi
cal se coincide en señalar a la clásica clase obrera

rior y la mantención de una tradición de clase, in
cluso bajo la dictadura más brutal.15

industrial y a las capas medias del sector terciario

En el caso del Uruguay por oposición la activi

-entre ellas los funcionarios estatales- como los dos

dad ganadera genera una escasa densidad y dis

pilares en que se funda el sindicalismo uruguayo

persión de la mano de obra, provocando histórica

en la época. Así, la implantación sindical se co-

mente el aislamiento de la fuerza de trabajo rural

rresponde con la estructura productiva salvo en la

con relación a la urbana. Se ha señalado también

actividad primaria donde no tiene casi presencia.

que los mineros poseen más motivos reivindicati-

Es un sindicalismo básicamente urbano, y monte

vos al no estar situados en un marco urbano

videano, a lo que hay que agregarle la represen

(abastecimiento de bienes de consumo, servicios,

tación sindical en algunas ciudades del interior del

etcétera) hecho que en las estancias pecuarias no

país que poseen actividad industrial (Paysandú,

se produce debido a que el aislamiento conlleva a

Juan Lacaze, Colonia), las filiales de los sindicatos

la solución familiar de las necesidades y a com

estatales que tienen alcance nacional y el funcio

partir un sistema de vida y valores culturales con

namiento de plenarios departamentales de la CNT.

los patrones. Cabe señalar también que en el caso

Esto marca diferencias con respecto a la tradi

uruguayo la diferenciación entre la capital y el resto

ción chilena donde la base de sustentación del sin

del país y fundamentalmente la base poblacional

dicalismo se fundaba en la industria pero también

reducida en esta última parte del territorio influi

en la minería. Según Falabella el sindicalismo se

ría para dificultar formas de resistencia a la políti

desarrolló primero en el sector exportador minero,

ca represiva dictatorial.

el cual se encontraba distribuido por todo el terri
torio nacional, lo que le permitió confrontar directa

En ambos países la fuerza organizada de los*j
trabajadores radicaba en aquellos lugares de ma- j

mente a los sectores claves del capital -nacional y

yor concentración. Ya se mencionó la minería, un i

extranjero, que proveían además los recursos exter

ejemplo bien gráfico para Chile; en Uruguay ello \

nos- y al Estado, interesado también en captar esos

se daba en las fábricas, centros docentes, de sa

recursos. Los lazos de este sector con sectores
obreros subsidiarios de la minería y geográficamen

lud, oficinas, etcétera, donde se agrupaban gran
cantidad de asalariados. En lo que respecta a la*"

te cercanos en los ferrocarriles, puertos y cons

comparación entre ambos países nuevamente es

trucción- impulsaron el desarrollo de un tempra

Chile quien poseía más fuerza desde este indica

no sindicalismo militante en todas las zonas del

dor si atendemos a los datos que refleja la concen

territorio (...) una geografía angosta y asequible

tración industrial de la época: Las organizaciones

como la chilena, en la que con una sola carretera

uruguayas para el proletariado industrial nunca

fue posible unir a todo el territorio poblado, per

lograron mucho poder. Los trabajadores indus

mitió desde temprano, un fácil desplazamiento de

triales estaban diseminados en pequeñas fábricas,

trabajadores y dirigentes, limitó el desarrollo de

de las cuales el 90% empleaba menos de 20 traba

culturas regionales, homogeneizó la ideología

jadores cada uno (por contraste, solamente el 20%

proletaria y favoreció la posibilidad de una huelga

del proletariado industrial chileno trabajaba en

general temprana. La variable geográfica refuerza

establecimientos con menos de 25 operarios.16

en el caso de Chile el efecto de la homogeneidad
cultural y distribución de los recursos naturales,
facilitando la comunicación y socialización intraclase y el desarrollo en todo el país de una cultura

Otras características de significación
La estructura organizativa que define a la épo~

obrera de origen minero-radical. Sobre esta base

ca en Uruguay es la consolidación de una central

fue más fácil la socialización obrero-fabril poste

única, aspecto que en Chile fue antecedido en diez
años. Prevalece la organización por rama, en Fe-

18

v

\1

�61

oaqyod Buia;sxs p uoa uopBpj ns b o;uBna ug

ap oiapjafa ¡9 '(oyduiv a;uajg pp uopBuuoj b^

opBzipi^iBd souaui Bja oABn^njn ouisyBaipuis apa

-uaujoa sb{ ap BUBpqjBd uopBayisjaAip b\ jouaui A

- jojuoa ap sajoua;uB saua^jBiu soj 9p Bjnpj ^\ jod
BSBd anb 'paipuis uopisodo ap sapBpippoui SBAanu

-sand 'ouayq^ jBd ns b uopBpj U9 Bpuanyux ap sa^

-adns b UB^ay ou saauBj; sosa 'Bjapop 'pBpiui

9p S9U0ISn9J9d9J SBJ B;U9n9 9nb SBf 9X^U9) B30da
^\ ap sauopBayipoui sbj ojBZUBq bjb&lt;j ^e'opouad
p ajqos soayp^dsa soipn;sa ap uaiquiB; A 'sbpbu
-ye seui sauopezyen;daauoa ap uapuadap anb jes
-pajd e seuia; uos oaqyod jope ouioa eua;d ase;
Bun ezueap saauo;u9 9p ouisipaipuis p o;und anb
e;seq A lzsowe sosa U9 buijojsubj; as ouisyenp 9sa
o;und anb epeg 'sepun^^s sei b ein^ 9nb o\ ofeq

•Bsajduia ap so^aipuis jod Bp
-Buijqjuoa BqB;sa B;sa ouayqa osb^ p ua BUBuiud
uqpbziub^jo bi UBin;qsuoa buibj jod o;Baipuis jod
uopbztub^jo b^ ABn^njg ua anb SBj;uaiui 'asBq b^
ua ouis B|ndno 9p pAiu b uqpbziub^jo b^ ua Bpnp
-oad as ou ouisyBaipuis ap sodq so^ ap ayiB^ioduii
Bpuajajip buq "sosBa soquiB b sapn;iyuiis UBp
9^ S9uopBzyiAoui A buo;b3Oauo9 9p *o;u9iuiB9pnu

-bj; ap sauopipuoa sej b uopnps ei A souesajduia
soj a;ue Bsuajap b^ 'oaiuiouoaa-OAqBJodjoa saja^ui

-lAuoa seuiape A 'sopaipuis soj sopo; e eqeapnu

uopBaaqq 9p o|naupA ouioa b^sisbp uopbziu
-b^-io Bf A SB^syB^idBaquB soAqafqo soi 'Baqipd uop

9p uoiaejapajuo^ :^x^- ajqoa pp osea p ua
ouioa sauopejapajuog sa;ue;joduii eya uoa ubia

p sa 'SBjauíud sb^ ap soAqafqo so^ b uapuodsajjoa

-BAqom T3\ anb SBX^uaini qBaipuis o^uaiuiiAom pp
sasBq A SBpua^uip sb| ap sBaqapjd sbj ua ^puaj

ou XHD ^1 U3íq ís anbjod 'ouayqa osea p bjbcí_
uaiquie; ajjnao oyg 'uopezyiAOUi ap A euopaoA
-uoa ap opejí^ p uaiquie; opuejapisuoa ouis sopey

9p Biua; p oya b opiqa&lt;q 'seqanj se; ueqeueduioae

ouioa uoiaBaijqBa ns b a^imaa Baoda B^ ap

-ye sns ap ojauínu p ua a;uauieps asjipaui aqap
ou oAen^njn ouisyeaipuis pp pepiAqe;uasajdaj e[

-ajip ^Bjn^anj^sa uopB}U9uo Bun ap Bpua^six9 B^
Ba^uBjd as o^daauoo 9^sa ap oipaui joj 0Z*B^syBnp

sopo; is 'souen^iod so^ ap osea p ouioa 'xm^ ej
SBaqyod ajqos sauoispap 9p bujo^

e uepaua^iad so;eaipuis so| sopo; ou uaiq is anb

-sqo ofyj 8,XNO ^I ^ sopuaqpe soya sopo; 'i^^ J3S
e uoje^ay ZL61 ^ P u9 9n^ 9s^q ap sayuíoa so^

-sisaj^ojd sbui UBqB}uasajd as souj^iqo^ so| anb

e;sa teaipuis ejn;anj;s9 e; ap oj;uap osad [a a;ue;

'sopBdsa opuBUB^ anj ^Baipuis o}U3iuiiaoui {9 '

jeae;sap ap sg qej;uaa ^\ ua A sauopejapa; sb^ ua

ua osnpui Bpuappui a^uB^joduii jaua^ b

ua Bpipaui B| ug •so^aiyuoa soj a^uBjnp
U9 uaiquiB^ ouis

UBj;uanaua as efeq sbui Bfeasa B| ua o^anq ¿I '[ep
-yo p ua ouioa opeAud pAiu p ua o;ue; 'oaueg

•uopejapaj eun ueuuojuoa Bpue;sm epun^as eun

A so^Baipuis soj aj^ua souBipauua^uT sa^uauBuuad

osaj^uog :xOO I9 ouioa soppouoa Anuí sosea Aeg

-aid Bun ua uojapjiAuoa 9s sopi^iBd soq opB^sg p

-ipuis ap pepyuea eun e aunaj anb qqxa^ ojajqo

saABJ} b anb bA sauopBpo^au sbj opuBn^ 9ABp bz

-9;aa;a 'sdo; 'sopifa; 'sopeyq ap sesajduia ap so;ea

-ap A uoisajd ns uBpjafe sajopBfBqBJ^ so¡ soya ap

-9J anb (jqQST^) soueaueg ap uopejapag b¡ o 'bj

-ajd A uopoB Bq -opB^sg p 9^ub sasaja^ui 9p Bsuaj

epea e sa;uaipuodsajjoa so;eaipuis sosjaAip e aun

sasaja^ux soj ap Bsuajap ^\ ua ops ou
-unj jas o^|nsaj Bpjambzi ^p sopi^iBd soi ap Bpuas

-ipuis ap epua;spra e; ap ji^ied e 'edep epun^as

ofBqBJX PP oipo^ p osnduix anb so^uauíipaduix

ua 'anb so; esajduia ap pAiu e uaaajede anb so;ea

so^ soaqyod sopqjBd so^ uojanj '\6\ ap ouayqa

:VONOS V3 souiaua; soppouoa sbui soj aj;ua ("•) '

Buo}siq bi ap a^iBd sa ayqo ua BUBpx^iBd Bpuany

jog ('"JuopanqsuoQ e^ ap [euopeN oaiug o;eaipuis :

-aqsos sajo^nB soun^iv qBaipuis o^uaxuiiAoui pp

eun ua Biujojuoa as ;ejapaj o;eaipuis p jej9ua^ o\

a sayuíy so] b opiqap A oidpuud un 9psap anb uau

oiuiaj^ pp sopeyye so| ap pepye;o; ej e 'souisiui j
is ua 'ueapnu uopn;i;suoa ns jod anb sopiAias í

-jb^ ^B UBipuodsaj anb sa^uaujoa sb^ UBqB^iABJ^

-ui Bq 'BUBqsij^ BpBjaouiaa ^^ b A jBOTpB^ opq
SBuiapB apuop ayqo ua ouioa ou Jj'Bpjambzi
íap SBpuapua^ sb^ a^uauíBps iyB UBqBn^aB anb o^

,
-v

soi ap o eu;snpui b; ap buibj eunje ua sopeaja
soyanbe uos anb soaiug so;eaipuis A sauopejap J

�rar el paisaje 'dualista' aunque imponen correccio

esta politización general a todo el movimiento obre

nes significativas.23

ro dentro del campo ideológico actuaban corrientes

En relación a la ideología, las características

diferenciadas en su interior: una tendencia mayo-

generales que sobresalen del movimiento sindical

ritaria vinculada a los militantes comunistas y una

pre-73 uruguayo son su alto contenido ideológico

opositora a dicha línea, denominada la Tenden

y su postura marcadamente anticapitalista, ras

cia.26 Ello se evidenció nítidamente en polémicas

gos que también lo identificaban con su par chile

sobre aspectos tácticos y estratégicos -acumu

no en el espectro latinoamericano. Lo ideológico

lación o confrontación-, las cuales no alteraron

estaba atravesado en ambos movimientos sindica

la unidad ni implicaban discutir los sentidos fina

les por la pauta señalada en primera instancia: el

listas y definiciones básicas tales como la meta anti

énfasis de la politización. En ese sentido, lo clási

capitalista. Sin embargo, estas concepciones es

co que se afirma en primer lugar es la

tratégicamente diferenciadas -por el hecho de ser

conciencia

toma de

que ocurre durante el período: Si

tal- se hicieron presentes en múltiples hechos e

multáneamente se fue tomando conciencia que el

instancias: resoluciones de los congresos -con los

problema economicista de defensa del salario era

correspondientes informes en mayoría y minoría-,

inocuo sin un programa de soluciones de fondo,

las medidas concretas a tomar -la conveniencia o

que incluían, necesariamente, los grandes temas

no de llevar a cabo una huelga general fue una de

de la economía nacional (...) un programa de so

las más discutidas-, el posicionamiento frente a

luciones que la CNT hizo suyo en 1966, cuya apli

los otros actores -particularmente los militares-,

cación propició ante las autoridades nacionales.24

etcétera.

El movimiento sindical tomó conciencia de que
las soluciones radicales a sus demandas tradicio

Un último aspecto a destacar de este corte ho
rizontal efectuado sobre los movimientos sindica

nales sólo se generarían en las acciones políticas

les de ambos países anteriores al año 1973 tiene

que la clase obrera pudiera emprender por sí mis

que ver con el carácter emblemático que para los

ma. Del sistema vigente el movimiento sindical no

tiempos subsiguientes adquirieron la CNT y la CUT

esperaba soluciones 'de fondo'.25

de la época, debido a su compromiso con los inte

En lo que respecta a Uruguay, con la base de

20

reses nacionales y populares.27

h.

�uqv^ vpp^
o^psa ap

ajpvui xxii y
ap ojauvdiuoo nu ojqnj y
ñ odupo^^ sofiq siw y

WDZimuoQ vuDsnc;

ON^TIIHO OSVO

�Z
UO9 UOJB}S9JIUBUI 9S 9nb S9IBUOpBJ.il
SOS^ndlIII SOJP SOpO} 'OpBSBd pp SBpU9U9dX9
9p uopBf^^u A 9^i9nui 'uoponjpgp ^p odjbui un
U9 ofnpoad 9S s^jBqjiui soj 9p ^^iBd jod J9pod pp
BUIO} Bq 9}U9piS9jd nS 9p 9}J9nUI BJ B 9^^ U9 Bp
-lUn Op9nb BpBJ9OUI9p BJ 9p BpiBO Bq '09PBJ90UI9P

-ojd sns oinuijoj A soidpuud 9p uopBJBp^p ns bo
-qqnd oziq ouj9iqo p 'Bi9pj^s9 bi op g^iBd ouio^
BqB^u9p ouisiunuioo p 9nb ipvp BJJ9n 9p o^Bi\
-9d p UO9 OpUBUIUIJ^^ A B^SIXJBUI U9UIl9J
P JOd Opi99JOABJ U0I9BJ^9^UIS9p

9p OS

pp opqo ^ jb^B9S9j 9p

J9PBJB9 nS A OpB}Sg p JEBUIUIíp 9p U0pU9}UI B^ O^

-UnuOjd 0UI09

-n90 A o^pjBquioq ¡9 U9 'OArq opB^sg 9p

-jou sbia sb
oub}uoAbui

-S9JIUBUI Bp9uoj/\[ Bq Jinjp^p 9p opB ^g •B9ipqmis
Á ^B9J UOIS9jdX9 nS 'OUJ9iqO 9p BSB9 BJ 9p

3SJBJ9qq 9p
p Bf9q9J 9nb
BS9 JIUIJ9p S9

pp
SBUI

Oí 'Oip JOd
9}UB
UOIS9JB
9p u^pjo bi A SBpBUijy SBZjgng sbi 9P
O}U9IUI!AOUI Un BJ^UOD UQP9B9J BUn 9}U9UTBSp
-9jd SBUI "•p^Bp9 JOJJ9^ IB BpnpUOO SOI 9n^&gt; ^Op

bi S9 "•'BJJ9n Bun gnb stsy^ ••ouisiunuioo pp uop

-npA9JLIBJ^UO9 BI UOJ9Iip SOpBIIB SnS A S9JB}!IIUI

-BUOPBU S9UOpipBXI SBI ^ S9I9U UOJ9qUIS 9S S0U9I
-iq^ S9JB^qiui soq *BpB^uBjq9nb pBpipuopn^qsui bi

9O uopnpA9j BjqBpd bi ojodaooui B^sidp^ osjno

ouioo BpiuinsB 9nj Bq99j B^sg #9iiq^ 9p buo}
B A BIXIBJ BI 9p S9JpBJ SOI 9P OpB9I JB 'S9I

soq "ooLio^siq opqu9S un ^prep A 9dp^ pp soubui
-nq so^soo soi jBOijqsnf 9nb BiqBq bj9ubui Bun^p
-sip p oqo9q 9a o^qoupd o^u9iuiipu9Jdui9 un 9p
BIIB SBUI UBUI S9JB^IIIUI SOI 9P S9U0pU9}UI SBI 9nb
OJBp U9 OÍ9p A 9dp pp SB9qSU9^9BJB9 SBI O}S9IJ
-iubui 9p osnd 9nb Bpu^piA 9p Buiíp un U9 oqB9 b
OA9H 9s ugp9ru}SU099J 9p Bjqo Bq 6Z-iBuopn^qsui
os^oojd p A uop3n^suoD3J bi opu9ipu9jdui9

A lpBpiu9iiqo bi JBjnB^s9J 9p osiuiojduioo ooqou;
-Bd Un 9}UBppB JBA9H 9nb BIU9^ 9S SIBd \B BqB^OZB
9nb sisuo bi 9}ub 9nb uoj9ipu9^ug Bjqo ubj^ Bun
UBipU9jdlU9 9nb 9p SOppU9AUO9 J9pod p UOJ9IUI
-nsB g/,61 3P 3-iqtu9ips 9p 11 pp s9J9pn soq

A B^sixjBuiquB Bqoni bi isb opu9ipu99SB^i '

I 9p BAISU9JO

(AOS OA AX dBO) ]vuauao o^uvj
BpruaM oiqBd ap i oiuauíBisaj^
A SBqoBq aod BpBsnbBS 'Bu^Bd xui sp
softq sopB^BqiBtu soi ussodsa ^p 3nb ojsmQ
•BJ^3M Bpi 3p JBUI IB O^unf BSB3 IUI
pp 'uoqjB3 pp 'sjqo^ pp
ipUIg SOI B 0f3Q

NOIOOV VI V SISnVHVJ VI 3Q

�El orden social establecido excluyó a los secto
res populares. Se desestimaron sus demandas que

aquellos en quienes se había depositado la con
fianza y a quienes se había dado protagonismo en

habían logrado ser tan exigentes de aquí que la

el tramo final de la democracia chilena: los traba

utilización directa y sin restricciones del aparato

jadores. La dictadura construyó una subjetividad

militar fuera el rasgo más nítido y persistente de

cargada de desprecio y crueldad hacia ese sector.

la relación entre la autoridad y los trabajadores.31

El fantasma del comunismo todo lo tiñó y justificó

El régimen tuvo pretensiones políticas y necesi

en el corto plazo. Marxismo y movimiento obrero

dad de legitimación. Para eso construyó un dis

resultaron ser una unidad.

curso que apuntó al éxito y la eficiencia, colmado

Luego del golpe la prensa regional se hizo eco

de promesas que anunciaban un crecimiento eco

de lo que sucedía en Chile. Especialmente los pe

nómico de envergadura. El presidente Pinochet lle

riódicos argentinos que aún gozaban de libertad

gó a afirmar se ha abierto un mundo nuevo para

de prensa pudieron dar a conocer lo que acontecía

los chilenos, que se ha traducido en una nueva

en el país andino. La información periodística re

manera de pensar32 Nuevas oportunidades, liber

saltaba la violencia desatada por los militares chi

tad verdadera, fortalecimiento del sector privado,

lenos. Pocas horas después del bombardeo a La

mentalidad empresarial, abrir nuevos mercados al

Moneda fueron ilegalizados los partidos de izquier

mundo, eran en síntesis los aspectos fundamen

da y sus dirigentes fueron apresados. La isla

tales que posibilitaban al nuevo chileno ser libre,

Dawson,37 ubicada en el sur del país, en la zona de

expeditivo, actuar con rectitud, tener buen nivel

Punta Arena, se convirtió en el lugar de reclusión

técnico, más información, responsabilidad indivi

para ex funcionarios del gobierno de la Unidad

dual y desconfianza política.33 La consigna dirigi

Popular. Allí fueron aislados ministros, políticos e

da hacia los trabajadores fue Todos juntos llega

intelectuales. Los partidos no proscritos debieron

mos más lejos. Igualdad y beneficios para los tra
bajadores.
La lógica militar justificó la intervención, el ata

abstenerse de hacer declaraciones de principios,
realizar reuniones privadas o públicas, y mante
ner secretaría de propaganda. Por decreto se pro

que y la militarización. Se impuso la Doctrina de

hibió también su intervención directa o indirecta

Seguridad Nacional (DSN)34 incorporada por los

en la dirección de gremios, sindicatos, colegios pro

militares y utilizada a partir de 1973 para justifi

fesionales, organismos estudiantiles, juntas de ve

car sus acciones. Las Fuerzas Armadas chilenas

cinos, en incluso clubes de madres.38 Mientras esto

estaban convencidas de que se trataba de una gue

sucedía en el ámbito político, en lo social la prime

rra y que el enemigo era interno. Según el autor

ra disposición del régimen militar fue ilegalizar la

chileno Jorge Tapia, La esencia de la DSN reside

Central Única de Trabajadores (CUT). El Decreto

en el encuadramiento de la sociedad dentro de las

Ley N 12, del 12 de setiembre y el N 133, del 17

exigencias de una guerra interna de carácter

de noviembre de 1973, confiscaron sus bienes y

antisubversivo contra el enemigo común". Bajo

prohibieron su actividad, se suspendió la activi

la DSN el sistema social se convierte en un siste

dad del Sindicato Único de Trabajadores de la Edu

ma bélico. El enemigo era interno y para su con

cación (SUTE)39 y las Confederaciones Campesi

trol o eliminación se aglutinaron las fuerzas en el

nas y se prohibieron las elecciones sindicales, se

poder. En torno a esta construcción real o imagi

suspendió la negociación colectiva, y quedó sin efec

naria se fortaleció la unidad militar necesaria para

to el derecho de huelga. El Estadio Nacional de

defenderse como grupo, al tiempo que contribuía

Santiago se convirtió en una gran cárcel. Muchos

a superar las disidencias internas.36
En este marco de violencia todos quedaron
involucrados y especial tratamiento recibieron

sindicalistas, así como ciudadanos extranjeros, fue
ron remitidos allí.40
A nivel nacional el panorama era caótico. Las
primeras resoluciones adoptadas por las autori-

24

���¿z
Oip 0^S9 Á SBUBUI9S SBUiqjn SBI U3 Opp9JBdB
-sop uBiqBq soinoqiB soq -sred pp sopBoigui soiU3
ouinsuoo 9p S9iBpu9S9 so^^npoíd 9p b^ibj bi jod
UOJB}S9}Old BSB9 9p SBUIB SBq 0pUBS990ld UBqi 9S
6i7'sred pp o\\on
p U9 9}UBppB BpBq o:yBS ubj^ un BUByyq
-isod jByyui U9im^ai p anb jbj}soui 9p uopu9}ui
bj A B^iuiqdo pnypB Bun uoj9iuinsB (xgiMISV)

9nb soiquiBD soi JO(í sopiAOuiuo^ uoj9ia 9s s^ppos
S9J0^99S SOI SOpO^ BJ^O n BJ9UBUI BUn ^Q gtIBUI
-IOU 9^U9UIB^npSqB BJ9 BUIIBq 9
9p uopBn^is bi 9nb JBin^^sB U9 uoi9qsisui

-UnU9p O^U9UIIIB pp UOpBJOqBp BI B UBqB9ip9p 9S
9nb S9iBU}snpux soq 'S9^uBpi9uiO9 soi ^ ^qBdjno

uoponj^suo99J B^ jod 9SJiun b sou^yqo soi sopo} b

-O9 soqoni^i -souiioui soi 9P ^^M^d iod BuuBq op
Bítel}U9 9p B^IBJ BI B ^iq9p 9S BUIJ9UI Bp 9nb UOJBp

'(VNS) Bjn:^n9uv 9P reuopBN pBp^pos b^ ouiod

OI9J9UIO^ ^9 A UOponpOJ^ BJ 9p UOpBJ9p9JUOg BJ

-!I!UI S9pBpiJO^nB SBq -BpBUOpBI BUIJOJ U9 UBd p
uoi9ipu9A soi;o Á sB^i^nd sns uoi^uqB ou sopi9ui

so9ijn^B^9jA[ s9|Bu^snpu¡ 9p uoioBposy bi A

(33S) I^q^d o}U9iuog 9p pBp^pos bi '(OOOHdOO)

OpBUIBfl Un UOJBZIJB9J 'SBJOSIUI9 9p ¡BUCH9BU BU9pB9
B| 9p S9AB.I} B PdjO^ pp S9ndS9p Bip Utl 'S9}UBp
-J9UIO9 A SOJ9UOIUIB9 9p SOIUI9J^ SOq

ib^iiiui B^unp Bq -UBd 9p b^ibj bi b opiq^p 'ojiqo 9p
S9pBpnp SBUBA U9 UBqBUIIOJ 9S SBpD SBSU9^xg
I UO9 JBin99dS9 9p SOpBSnDB

-S9p BJ 9p 9SJBAJ9S9jd OpBJítej Bq 9nb ^BUOPBU
-lunuioo b^ b ^puicuduioD 9nb pBpuBpqos 9p
BUn OUIOD ["•] BIUIOUO99 Á pBp9pOS 9p O
oppoui un ouiod 9nb sbui ouj9iqo p uod uop
-Bpj ns U0J9TUinSB Á UOp9nj^SUO99J 9p OS99Ojd p
uo9 sopBDiji^u^pi uoJ9quis 9S ouiod isb 9n^ 'Bq^ni
Bidojd ns b opB^il opi^jns BiqBq S9nd ox^o un^uiu
9nb sbui BqB}U9S9Jd9J so^ 9nb UBqu9S 9nb
OA9nu un jod 9pu9qv 3P opou9d pp
u9buii bj opu9Án^^sns uoj9nj gnb
-BS9jduI9 SOIUI9J SO| B JBU9jduII OJ^
soi 3^^U9 Bpipunjip Anuí 'ibuopbu uopDnj^suo9
-91 BI 9p UOpOU Bq BpU9J9qO9 Á BDIítoj B^I9p OAn^

B UBJBSBd S9}UBPJ9UIO9
Q9iunuiO9 9g #sopnpoid soi U3 iezVs un 9P
bi b SBip souiiqn soi U3 ouosoj^nb Á b^jbu uoi9ip
-U09S9 9nb S9iqqsnquio9 9p s9iop9pu9A soi b jbu
-opubs BiBd BUBduiBO Bun opunuB jb^iiiiai B}unp
BI 9^JBd ns JOJ ef/0AI}U99U! Un^IB U09 JTB^UOO B
UBA S9J0pBfBqB.q SOI ^ I^UOPBU UOp9n.I}SUO99J BI B
SOpB^pA J9S B UBA SOUISIUI SOI OJ9d S9J0U9dnS UOS
sopoo soi 9n^&gt; cqu9uioui ns U9 ojBpgp ozBdo uiui
-B.fu9g 9^ubpubuio9 P^iodsuBij^ 9P ouBpi99sqns
13 *%009 un ^SBq uoj9iqns so^py Á 9^poB 'JBonzB
*9qo9I ouioo S9IBPU9S9 so^^npojd soj '%00 un u9

-9jd SOI 9P O^U9UinB p 0ZIIBJ9U9^ 9S Ojp BJBd ¡BlUI

9}S9 U9 lo^jBqui9 uis Ijio UBpBq 9S SB.f^nb SBq

uojb^u9ui9J9ui 9S BUBqjn uopouioooi 9p sbjub; SBq
*%000"T ^ %008 3-^U9 o^u9umB buijosb^ Bq *sop

-UBUI OU9Iiq9 OpBUBS9JduI9 p O^I9pUO9S9p 9p BUIíp

9t,"UOpBnqS BI -IOd B^9pjd 9p IBU9S U9 SBIOJ99B9

-OUO99 BI OpUBZTJBUOpBJ *S9JOU9^UB SOUJ9iqO SOI
9p S9J0^I9 SOI ^^AIBS BqB^U9^UI 9nb

9p o^uouinB un bjboijiu^is 9nb 'd

-OqB B UB^qqO SOI 9nb 'S9UOISIO^X9 9p BpU9}Sp^9

BSU9jd bi 9ps9Q Zi^'%00S ^^sBq 9p sopojd

Jin9S J9p0d BIBd OI9Uip 9p SBUinS SBS9ni^ JBU

uopByui Bun BJ9 9nb BqB}U9uiBpunj 9s

SBl JBUOS J99Bq B UOJ91AIOA BSB9 9p SBUIB SBI SOUJ
-Bq soun^iB ug ["•] s^uopunj sns uoo opu9iiduin9

opo^ uopByui bi 9p buisb^ubj ig -pureps uopu^^oo
bi A sop^jd soi 9P uopBzyBj^qii bi uoi^nj

-jn^ s9iB^iiiui soq uopBino9ds9 bi b á B}S9}oid bi b

-911 9n^&gt; soiquiBD J9pu9idui9 9nb ^iqBH ODyqsnf oí

SBiopinqij^sip sbi ubj9 9nb uoiBOiidoi so^s9 oi9d

soq 'sopipj^d S99ipui soi J^J^dno^j b ubjba

^u9 9p sop^jd 9p so^u9uinB uoj9isndsip soj

-U9IUip9iqB^S9 9p SOU9np 9}UPA S0piU9^9p UOJ9ng
ouinsuoD 9p soinoqiB soi 9p UBqins ou 9nb sbi

Anuí S9 -uojb}S9Jiubui- o^u9uioui p jo^ ^"o/oOOO"! ^

OSnOB SOI 3S SOSBD SOI SOpO^ U9 'SOpi9UIO9 9p SO^

uopBdn^oojd uoo 9jiui BiuBpBpnp bj 9nb 9iqBqoid

S0p9ld S9J0Í9UI 9p BJ9dS9 BI B O}U9IUTBJBdB9B 9p

-IBuopBJ uqpByui B}S9 aod JB^yiAl B^unp bi BpBq

bi uoiBpunu^p 9^iBd ns iod s9^UBpi9uioo soq ["•]

l0^U9lUip9^SBqBS9p pp S9}UBpi9UI09 SOI ^ UOJBd

�La reacción de los trabajadores
Desde el primer momento la dictadura temió la
respuesta de los trabajadores. Había que eliminar
todos los mecanismos de control y autogestión ejer
cidos por ellos durante el gobierno de Salvador
Allende, quien les había concedido espacios y par

truyó al movimiento sindical en términos polí
ticos, los sindicatos quedaron sin ninguna re
levancia, sin ninguna significación ya que que
dó prohibida la negociación colectiva.51
En el mundo sindical los recuerdos acerca del
golpe coinciden en que fue bestial y brutal. Así lo

ticipación en la toma de decisiones, previo recono

define el obrero de la construcción Carlos Pinedo,

cimiento de sus estructuras sindicales. El régimen

militante de base cuyo relato da parte de la agresi

militar puso fin a este estado de cosas de manera

vidad del golpe en las afueras de Santiago, en la

radical. La violencia desatada contra las organiza

comuna de Valdivia.

ciones de obreros, la intervención en las fábricas,
el desprecio abiertamente manifestado, los

...el día del golpe en la tardecita fui dete
nido, al día siguiente fui liberado, luego en

enfrentamientos callejeros impidieron una reacción

octubrefui secuestrado y torturado por el Ejér

organizada. Cuando los militares irrumpieron en

cito. A mi madre se le decía que me fuera a

la escena pública haciéndose responsables del golpe

buscar a la morgue. Mi madre iba y le mostra

ya tenían definido que no cederían el más mínimo

ban los cadáveres. Fui liberado nuevamente.

espacio a la respuesta popular. A la represión se

El 2 de noviembre del 73 estuve siete días en

sumó la crueldad y el terror. El régimen en ningún

tortura... Se me formó un Consejo de Guerra.

momento se dispuso a dialogar, por el contrario

[Yo] tenía demasiadas evidencias de tortura,

trató de desbaratar el movimiento sindical elimi

hematomas, etcétera. Eramos marcados con

nando a sus líderes. La sociedad quedó bajo con

números, no se permitía la visita de nadie,

trol y en particular los trabajadores y su accionar.

estábamos en Valdivia en un gimnasio... que

Estaba aún muy vigente el recuerdo de la expe

antes del golpe pertenecía a los trabajadores

riencia de los sindicatos y su protagonismo du

bancarios... El tribunal estaba compuesto por

rante el gobierno de la Unidad Popular.50 Deste

la Armada, Fuerza Aérea, Ejército y carabi

rrar este referente y desarticular su potencialidad

neros [y] condenaron a muerte a mucha gen

de lucha y de convocatoria fue el requisito inme
diato que se planteó la dictadura.
Hasta el 73 [el movimiento sindical] era

pero fueron conatos muy débiles. Pero desco

altamente politizado y fuerte, habíajugado un

nocer esto es faltarle el respeto a la gente que

papel importante en la UP, todo era bien valo

resistió... [apesar de lo cual] los trabajadores

rado. Obviamente uno de los objetivos del

mantuvieron una organización mínima, preva
leció el miedo. En el sur [se] hacían cosas en

golpe militarfue destruir el movimiento social
y particularmente... el sindical por lo que el
movimiento significaba para el movimiento
popular y los partidos de izquierda. El golpe
de Estado aniquiló al movimiento sindical,

forma clandes tina... 52
El dirigente del gremio bancario, de origen cris
tiano, Sergio Soto, entiende que:

asesinando a muchos de sus dirigentes, otros

Hubo gente que hasta el día de hoy ten

se exilaron, [otrosfueron] desaparecidos, [esto]

drá la responsabilidad histórica, que supues

ayudó a desintegrar al movimiento político y

tamente siendo progresista se sumaron a la

social en general... [Permanecieron] a nivel de

confabulación contra la UP asumiendo posi

base los sindicatos de empresas... En térmi

ciones de derecha.53

nos orgánicos [quedaron] medianamente
estructurados. Si bien es cierto [que] se des

28

te... Hubo resistencia armada por parte de
algunos trabajadores en Los Cerrillos, Talca,

Por su parte el dirigente Miguel Ahumada, pun
tualiza fallas del gobierno de la Unidad Popular:

���-ijcIb ^\ ooijpsnf o}s^ -miajiip p^papos
anb Biq^H •o}U9tuoui ns ua ^upua^re ^suaad ^\
opunuap o^ otuoo 'ouisit^uopmi ye ^ua^qo ^ia ^j
^qejríBn^ui Rinp^pip ^\ a^i^d ns jo^ -oujopj uis
ouiuibd un u^ipuajduia sajop^feq^.!} soq

-udiud ]^ ud opunínqnj) nqnjsg •••djuduw]d]d
-uiod DJdunu ñ jddijjws sd nijiwnfi^^^ -duBudud^j
ud odZdUDUiJd^ -d]Udjud ]g dp nsddduid D] dp
uojDSjndxd dui dnb Ud djquidjjds dp j j ]d dj
-sdi] J¿6JUd JDfbqDdj d djjud q^ -üip ]d djUDi
-np JDÍbqDJj ñ dxpou D] ud JDjpnjsd Dijiuudd

•••ouDjisjdaiun djunijmjsd m^ -ojdjnujorojdjqo

-uyp so\ uoo jnwuudj dnb ñnq dnb sd ojunsv

-jsjdmufj D] djjud ojudciuod un niqnq dnbiod

SdOUOJUd 'DUDJJXd DZDJ TOUTl dp UOS '"S9JUd6

dnb djudiud ]g ñ (HDVSÍl) oBdjjuds dp prp

g9uqsvcd Udqdp ou ojudj
o\ dod 'uosudid dnb soj uos '.soprjnqn dnb ñoq

Udaofñnui jopnfnqnjj un nud "O •nnBndun'^

-dsddd ü nzdiduid ds 'sdjopnfbqnjj so] dp soip

ouioo oíbqDJj yui djojui [tjjd] 'djudiud¿ ]g dp

jd ñ sopddvjvdnsdp n 'sdjudBuip sns ü sinB

jui 'ojdww ojuduwduiDd ud oppnu ños

dnbdod Uvjsd ü nqi spiu nounu vñ vuvip npia

-uiDO un ud ojynud ñ ojjiddu djudBuip drifdjpnd

oiqns ds djudiunps 'oddpojnd ns niqns ds ou

so] dp Dddjjipjod DUd]d ud ojmanpud ojuduind

v] dp ouddiqob ]d u^ opnidjdp op\s niqnq dnb

dp pnpmo D] djddi] qpd]sdjj ds oBdnq -sdpuy

-dddp so] [dsjvunuj]d] v unzudiuioo Dinpnjojp

x&gt;] ud sddoqu] dp Oddunduioo ns dnb ddqvs d]
-udddd dQ ]Tjuosddd ñ ]r&gt;joqv] vpia v] ud ouioo
'IDdipws vpia z&gt;] ud o]ux&gt; •sdjopvfoqvj] so]

U9 p^pqiq^suod
-S9J

\ 9p

njvd d]qudd] dnfosd opo] 'ofoqnj] dp sodduvd

pp
p ^jj&amp;d ns

-ndn oqni¡ ju 'snpipdui sd^ uojduioj ds ou dnb

dnf sdjopvíbqvj] so] vjvd üjnpnpip rrj

ojudiunaoui jd jdcijds UDJdjjnujdd dnb sojdj

-nsnd '.dddio souimpod o] ou dnb ld]qudd] odyo

-siq ns jnpjunBnojuund ud o]jnpmn6 'jnoipuis

z&gt;] ñ 'ou siod d]Sd ud oidd sd]jx&gt;d sod]o ud nq

^'"ozD]duiddi dp sojpnno so] idudj n 'duoj

-uiod dp 'sd]Ud6urp sr&gt;Bd]oo dp ugíoundnsdp

[9

U9 Á yejoqe\ o\ U9 osnd

-ns 9nb

^ 9p

dp ugxsdddun D] oBudj o •dsjnjndjjjn n gjapa
dnb oudnbdd ñnui jojdds un n gfdp dnb sojudui
-d]d dp ugjuoui un gooaoud 'ugpnud^n D] goon
-Oddosd ñ souinBd]] ynbn njsnq :[oRp] djudBn]
dp nuoñnui D] ojdd sdjnBn] sojuijsip ud sojdu

—oujdiqoB 'sdjojjníbqnjj 'ouisrjnjijnns ugionpj

-isnfdp ojundouniDdiDS sou ñ "•sdjr&gt;jí]mi íod

-UDjSd D] dDd as ñ sodijmi so] udUdja [opuonj]

-oqoj] ]jui zi dPdopdpddjo soumqgfbqz&gt;d sd]

-uoud ñni¡ ou 'duijd ud sojdjqo ñnq ou 'nudj

-dqoo o] ud sounui so] uod [sounjDS] 'sddopnf

-oo uos 'snpnuioj snouqnfdp sopopijuno sdui

opddnodi
un s^ "sopmd]dp uodvpdnb nuoñvui V] "oz

-oudsdp sis]]dud un DJdpjq udmBjn i "sounui

ñ oujdiqoü jd iDjjnoifip dp ugisdddxd Dun ñ dui

-ouoodj dnb nupudj ounpqjnd jojdd dp ojsia

sou [dd]o6 ]dp mp ]^j uo^inu dd]o6 jd lopnño

D] ud ¿ ñ o¿ p djuDinp so]jnfoqnq dnb ido

sopr&gt;\po]sno ojjsdjjd dp soudui oood uojvovs

••-jopos opudpuoo dp ouid]qojd un ñoq ug\q

13 U3 sdJDjyjau sopunq so] ovpni D] joduoqns

sofbq spui [sdpmu dp npnzi]Ddipuis] djudB nq

i]]Y] •••DfdjduioougiDDrmsDun sounam djudjudjj

-uud so] dp uompicqo ds sorpdui sdpmu so] ñ

-siqodJdp djd ]dp sdjDdipms Sd^ud6uip ¡niqnq

-si]DOipujs ]d uoudiaia so^^ sdjDdjpuis sojdp

sduoiDDZijinoui sdpuDdb oxpdq [uniqnq dnb] dj

-dndnxpnui 'snipjnw. sdpuoj6uodofh]fdpoui

-dd ñ 'oudjds dp ojudumn íod '"nuduyiu D] ud

-sdjunBiB SDJdjqo sduopnjjudouod 'ugpndpq

so] ds dnb d]qnsuddun rúa dnb %jp un unrp

sü] ud ídpod pp ojpnpdd un nyudj a sdd

-jqfDun [dr^j] ^/^ D] dp ouidiqob ]d Didvpdouoo

ou djjdnfñnw dnfojnjJDjdip D] dp dd]o6 ]^

dqoou D] ud dnb sd oBudj dnb opidnodi ]d ñ dj

[dnb] sdjudBujp dp ojouisdSD jd ojuono ud ops

nqnsnd objo dnb nypudyud ds dd]o6 jd uoud^uD

-uidj oms ududnui dnb so] sojudp souna uos

-Dd dnb sduojDDpuduioodJ sd] souiDipnosd ñ

�cación del terror y la violencia y el despojo de to
dos los derechos sindicales. Una nueva concep
ción del hombre y de la sociedad, fundada sobre
el nacionalismo, el realismo y el pragmatismo... El
nacionalismo chileno más que una ideología es un
estilo de conducta, la expresión genuina del ser de
la patria y del alma del pueblo... en base a la uni
dad espiritual de los chilenos... la justicia e igual
dad ante la ley, la restauración de la dignidad del
trabajo, la creación de una moral de mérito y del
esfuerzo personal y la sobriedad y austeridad de
quienes mandan... convertir a Chile en una gran
nación, para dejar a nuestros hijos una patria lim
pia y pura...57
La represión y violencia dirigidas al principio

En el sector de la salud en tanto:
Los funcionarios públicos fueron enviados
de vuelta a la casa, por lo menos en el Minis
terio de Salud y ahí estuvimos todo ese tiem
po consultando si íbamos a volver al trabajo o
si nos iban a dar el finiquito. Pero después de
dos meses [de haber] revisado la vida de cada
funcionario, si ellos decían que sí, que la per
sona podía continuar en su cargo se conti
nuaba y el resto... Yo tuve la suerte de estar
con las personas que ellos decidieron que po
dían continuar... perdimos muchas cosas como
trabajadores, beneficios que teníamos ante
riormente, como por ejemplo pertenecer a los
bienestares y perder la calidad de funciona

hacia los dirigentes marxistas, fueron acompaña

rio publico, perder la antigüedad, perder mu

das de una política de cooptación hacia aquellos

chas cosas que teníamos...60

sectores que más vulnerables se habían mostrado
a la presión de los opositores al gobierno de Salva

En los primeros años el gobierno dio muestras

dor Allende. La estrategia militar apuntó a la divi

de su necesidad de lograr adherentes dentro del

sión y despolitización del movimiento sindical. Con

sindicalismo o neutralizarlos. Ilegalizada la cen

este objetivo la Junta creó en 1974 el Secretariado

tral surgieron a nivel ministerial una serie de ini

de los Gremios.

ciativas dirigidas a reglamentar y despolitizar los
sindicatos. El Estado reguló, a partir de políticas

La dictadura creó sus organismos parale
los: el Secretariado de los Gremios, que pre
tendió reemplazar al movimiento sindical, don
de la dictadura canalizaba un montón de pro
yectos, y se afirmó en algunos dirigentes.58
Como parte de estos intentos fue creado en 1975
el Colegio de Profesores.

esencialmente restrictivas, las remuneraciones;
desconoció a los antiguos dirigentes; prohibió la
negociación colectiva; suspendió el derecho a huel
ga y estableció a través de decretos nuevas formas
de contrato laboral. Todas ellas fueron medidas
desordenadas y en esencia mostraban la necesi
dad de estabilizar y evitar por todos los medios el
conflicto. Por otra parte, la estrategia estuvo diri

...el Colegio de Profesores que nace bey o

gida a ganarse la confianza de los empresarios.

la dictadura es una creación y criatura de la
dictadura con todas las directivas elegidas,
sin ninguna posibilidad de participación...
exigía a todos los profesores tener que estar
[colegiado] para poder dar clase... Cuando los
gremios de colegios de profesores comenza
ron a plantear quejas por la situación que es
taban viviendo, particularmente dirigentes de
la Democracia Cristina que habían apoyado
el golpe anteriormente y ahora comenzaban
a quejase por el tema de los derechos huma
nos, la dictadura disolvió [el Colegio] y creó
por decreto las asociaciones gremiales...59

32

Para que las definiciones en lo laboral se reali
zaran fue necesaria la aparición en la escena pú
blica de los teenócratas.61 Ellos ofrecieron a los
militares el proyecto económico alternativo que no
poseían. La aplicación, el desarrollo y éxito del
nuevo modelo supusieron el disciplinamiento de
empresarios y trabajadores. Ambos actores socia
les se vieron expuestos a cambios que en lo esen
cial buscaron crear nuevas mentalidades y asegu
rar funcionalidad al sistema capitalista. La revo
lución capitalista integral se pondría en marcha.

�sauopBziuuiapui sbi jBBd b Bijauíojd
-uioa as anb 'ouayqa oujaiqoíí pp Bjuana jod sbu
-IUI SB^ JBJJSlUIUipB X Jl^Uip B LTBU3AIOA
X ^pUOOBUV SBUBaiJaiUBajJOU SBIUBdlUOO
anb ap Bjuana BqBp saiBuoypa sns apsap anb 'saui
-} Bjs^aj bi oiuouiijsaj oí isy SBjBipaumi uojanj
Bjajudna uopBjojdxa *e\ b uopBpj uoa sauoispap
SBq g9^BuopBUja^ui opBajaui |B BjnjjadB ajjanj
Bun ofnpojd as X SBpau^B sopajd soi uojbziibj
-aqy as 'ibjs^joj pBppupB bi ozijBAud as íBpqipaja
X Baiuaaj BpuajsisB bi ap opBAud jopas \e os
-BdsBjj p opuaXnpui '^uBsajduia jo^aas ^B opBui
- jojaj jo^aas pp SBDiuiouoaa sauopBziuB^io sb^ ap

soAqaB soi uojb^ph as X ^(O^HOO) ^pqsnpui o^

•oppoui OAanu p ua aj ns UBJB^sajiuBui X soijBsap
soi UBjaiuinsB sa^uBsaaduia soiuiaj^ soi 9n^&gt; ^-i^d
ouiuibo p oubiib 'BAqiuyap ua 'oujaiqo^ ia ubu
-aaajOABj soi 3}uauiiBuij saiB^uauíBujaqn^ sauois
-pap sbi 3n^ U9 UBqByuoo -oujaiqo^ p BuiuinsB
anb so^uaiuiipuajduia soi ^P^q a}UBpadxa X BAisBd
uaiq sbui pn^rpB Bun uojatAn^uBui sajo^aas so^sa
anb apua^dsap as BjnpB^aip ap Baoda ua sapuBsaid
-uia soiuiaj^ soi ^-icps o^aduiBO ouuanino ^p oip
-n^sa pa 'pjoqBi bi JBjnaqjBd ua X sappos sboi^
-yod sbi uojBnpAa X uojBuoqsa^ anb 'SBpjaouaa^
soi 3P -q J^ X o^uaiuiquasuoa p oip anb 'oujaiq
sapjoqBi sauopBayipoui sbi ouioa jbj}soui o^afqo
jod auaq so^aadsB sopa ap uopBziiBn^und Bq

soi uojBSBdsBJ} as 'SBJjap ap opBajaui p ozq

-dB pp opBi un jod pBpyíqBSuodsaj X Bjqo uojanj

-uauíoj ap uopBJodjoo bi ap saiBLqsnpuioj^B soa

n as bubj^v ^uiJOja^ ^1 ^ uopBpj uo^ UBind

-BqBj^ pp Bjnyna bi opin^qsuoa BiqBq soub 3}ubj
-np anb oí opo^ jBJ^a^uisap b X ofBqBJ^ pp opunuí

-aidojd sbi souanp son^puB sns b SBpm^psaj uoj

•BiiiuiBj ns X jopB.f

-oj pBpiujq ^l Jod sBpBidojdxa saiBLqsnpui sapBp
-anj 'opB^s^ p o^dopB anb sauopB^uauo SBAanu
sbi ^ opjanaB aa 'soxio aj^ua 'SBaxuiouoaa sa^uop
-Buja^m sauopBpj sbi .rezil^tu^ou X sBAipnpojd

p JBayipoui b uojBAay anb pnyuxteui {&amp;^ ap uoj
-anj soiquiBa soq 'Bjauí^ asop Bjsiuiouoaa p 'oÍBq
-bjx ap ojjsiuiui X BjBjaouaaj p jod opBuasip '6Z6T

sappuai^p^a souBsajduia soi ^ ajuauiiBnpiAipui

b oip oujaiqo^ p ¿Q\ ap ajquiaiAou ap \\ ia

ouioj uopBzyiqpcay Bq Bpuapya X pBpiApipduioa

-oaa Bapipd ns sapuBsajduia soxuiaj^ soi^ -i^^ouoa

ap jijJBd b pjoqBq ubu P uo ^aijbuijou buijoj

sasBq sbi -reauBS 'sopBpajaq souquinbasap sa^dp
-uud soi -TBZLrein^a.1 :ubj3 soApafqo soXna 'boiuiou

jBpyauaq b osBd Xai bi X sapjoqBi sauopBpj sbi

oasnq a -ofBqBjj ap osaaojd p ua sauopBayipoui

bi uaiq is E9#sopiioqB uojanj iB^idBa pp bpubub^
X oiuouiLpBd p ajqos so^sanduii soi ^ 'opBÍBqaj

-bziub^jo BAanu bi b ofBqBJj ap Bzjanj bi JB^dBpB

BqBp 'Baiuiouoaa Bapnod ns Biuijap ou unB B}unp

-unf SBjnjanjjsa sbi PU^:^lTqap 'BAijanpojd uop

•B^uana ua
sopxua^ sbui sa^o^aas soi uBuas sauainb japua^ua b

anj sBsajdma sbi 3P S3P^PH^^ ajqos uauíBABj^ ia

opuBzyBjaqy 'ouiuiya as p^ai aÍBjjiqjB ia SBaip

ap auas Bun X BAipnpojd uopBJjuaauoasap 'japod

JBpyauaq ap bi anj ouiuiopajd anb Baqipd Bq saj

anb sBApBpiui sBjauíud sbi uojanj so^sanduiT

-ojdbj sajx souBsajduia soi 3P I3 -Jojaas ops un b

Bun OAn^uBin as 'a^uB^sqo on "oujaiqo^ p o^dopB

pp uopBJjuaauoa :ojp^a UBja^nj SBuayqa ^9sauop
-Bziujapoui sbi 3n^&gt; ^JBd souBsaaau uBpBq as saj

•soiJBsajduia soi ^í^^^ iBpuajajip BUB^nqu^ Bapipd

soi uojbziuiiuiui as ajJBd bjjo joj -sBarypd-op

bi ap uopBniBAap 'BpuBinap bi ap uopaBj^uoa
'sopajd ap uopBziiBjaqn Bq 'Biuiouoaa bi ua

BiqBq SBaijyod sa^j ap oyojjBsap p anb sopyauaq

BJBd iBasij ^pijap pp uopanpaj 'ibuopbu Bpauoui

-Bindod sajojaas soi ^ SBipaui sBdBa sb^ b opBu^isB

soi 3P o^uauínB p X oujaiqo^ pp so^sb^ soi •i^.feq9J

opuaa as saja^ui p oidpuud ib uaxq is '
SBaqipd 'saiBpos sb3jb sa^uajajip sbi
anb B^siiB^idBa uopnpAaj Bun ap o^b^i as ouanqa
osbo p ua 'uopanj^suoaaj Bun ap anb sbi^
Bzaid Bizn ^op^presaiduia xa

-os sbzubiib ap opBJinsaj ouioa sappos SBayipd
ap uopBJoqBp bi jpap sa 'pBpyBSjaAiun ns ouioa
opBjsa pp sappuasa SBaijsuajaBJBa sbi 3P uP
-UBqB p ua uojBjsajxuBui as soiquiBa soi ppos oí ua
•opBjsa pp sauopunj sbi -iiuyapaj X jbpba 'jbui
-jBsap oayduii oppoui OAanu pp uopBjn^nBui Bq

�por ambas compañías con las utilidades produci

de eso tan siniestro. [Ahí conocí]el Libro Blan

das por explotación de los yacimientos de cobre.

co donde la dictadura intentó justificar la

El gobierno militar estipuló que las empresas se

muerte de Allende y el golpe de Estado, que

rían las administradoras y mantendrían la direc

nos [leían] los militares cuando estábamos

ción técnica de los yacimientos pero mantuvo el

presos. En la cárcel día a día nos decían lo

principio de irreversibilidad de las nacionalizacio

malo que éramos nosotros, nos tenían con el

nes. Si bien la injerencia estatal en el área econó

cuento del Plan Zeta.70

mica comenzó a replegarse, en el caso del cobre,
por el contrario, los establecimientos y yacimien
tos permanecieron en manos del Estado.
Durante la dictadura no se privatizó el co

Las medidas iniciales aplicadas por el gobierno
fueron bien vista también por los empresarios, quie
nes parecían estar motivados -sostiene Camperopor una idea expansionista que se vio canalizada y

bre porque les convenía [a los militares], por

estimulada por las políticas de Estado. Las medi

que tenían que ver con las utilidades, pero

das fueron asumidas por estos sectores como de

tampoco hicieron un trabajo de protección, de

emergencia ya que el gobierno aún no daba a co

exploración, de investigación, eso significó

nocer claramente lo que posteriormente sería el

retrasar la tecnología para seguir avanzando

modelo neoliberal. Los empresarios actuaron con

y descubrir nuevos [yacimientos]... Durante la

autonomía tanto del Estado como de los partidos

dictadura lo que se pudo mantenerfueron las

políticos y disociaron permanentemente la crítica

divisiones... Existía la posibilidad de que [hu

económica de la crítica política. Al comienzo, más

biera] nuevas minas, eso se entregó al capital

que cuestionamiento hubo desconocimiento de la

transnacional para que ellos hicieran las ex

modalidad y velocidad con que las autoridades

ploraciones. .. 66

aplicarían las nuevas políticas. El sector empresa

Estas iniciativas contaron con el apoyo políti
co otorgado por el gobierno norteamericano,67 que
se propuso colaborar con el régimen militar a fin
de mejorar la imagen de Chile, tanto internamen
te como en la escena internacional. Así por ejem
plo el Comité de los 40 aprobó, en octubre de 1973,
la suma de 34.000 dólares para la compra de una
estación de radio antiizquierdista y para cubrir
gastos de viajes al exterior de voceros de la Junta
militar. Por otra parte la CÍA colaboró en la prepa
ración del plan económico [...] y asistió a la Junta
en la preparación del Libro Blanco sobre el cambio
de gobierno en Chile, publicado en Santiago des
pués del golpe.68

rial insistió en tener un papel más activo en las
mismas pero no fue atendido. El gobierno fue el
que definió las reglas de juego, y los empresarios
tuvieron que aceptarlas. De todas maneras las incertidumbres existieron y se plantearon en la Con
vención de Industriales realizada los días 13 y 14
de julio de 1974 en Santiago, donde participaron
más de 1.000 empresarios. Allí se pusieron de
manifiesto las dudas sobre la Economía Social de
Mercado (ESM)71 en la que los empresarios fueron
llamados a jugar un papel medular. Ante esto el
empresariado se mantuvo dubitativo y poco infor
mado, el gobierno enviaba un mensaje de
protagonismo confuso. De todos modos estos sec
tores asumieron el desafio como un deber patrióti

Cuando salgo de la cárcel, salgo con un
cartel de terrorista, se nos acusaba de inte
grar el Plan Zeta69 [a partir del cual] la dicta

no laboral, al fijar una política restrictiva de re

dura estableció toda una lógica de que la iz

muneraciones y suspender la negociación colecti

quierda en el país iba a asesinar y a dar un
golpe de Estado contra los militares, y se nos
dijo que en Valdivia... nosotros éramos parte

34

co y un compromiso ideológico con un gobierno
que les daba seguridades, especialmente en el pla

va.
Desde la perspectiva sindical todo este proceso
fue visualizado con ciertas expectativas pero al mis-

�9
X uBiuajuBín as sauopaB SBq 'sred p ua bpbjbs
-ap BiauapiA bj b ouajj saaaA SBqanuí uojaisnd oq
-p^a p ua souaqqa sajua^uip jod souisiui soj ajuB
SBpBzipaj sBpunuap sBpBjajpj sbj X 'sojjo ajjua
'flNO ^[ ap BaiqtUBsy b^ ^ jjO bi ouioa souisiub^jo
ap puopBUjajuí uoisajd B| anb ua soub uoaang
9¿*"Bjajqo asBp Bf Bpqauíos
opis Bq anb b SBpnq X sauatuua soj jBpiAjo jaaBq
uapuajajd Bjunp bj ap sajuBJ^ajuí soj trejBq anb
SBpunuap SBq -sajua^uip sns X sajopBfBqBjj soj
bjjuoo opBinoj UBq anb SBAisajdaj SBpipaui sbj op
-unuí p ajuB JBaijqsnfBjuajm 'ajuauíjBuopBUjajm
a jbuopbu opBÍauBui 'osaao^d opipua^ajd
Bpa Bj^uoa 'ospj X
uoa 'oaqqnd osaaojd un jBpiui [•••) auod
-ojd as JB^i^i^ B^unp Bp&gt; anb Bi^iaApB 'sopBaiunuí
-oa ap saAB.q b 'pj^uaa Bq •pBqnaqip Buiaxp^a uoa
o^ad 'so^nauíA so^sa Biua^uBui X BpauBuuad XQO
b^ pBpiuqsapuBp b^ apsaa "osnsap ua uojaXBa ou
sopqjBd so^ uoa sopB^uoa so^ 'uoxsajdaj B
-B^ap T3\ ap jBsad v 'poipuis Buo^aaXBX^ X
ns b UBpBq anb sa^ua^apj soj b sapij qn^as X Bp
-Bjaouiap ua opBzuBap o^ opo} b asjBiiajB ap uoj
-b}bj} saaopB.fBqB^ so¡ BdB^a B^auíud Bun u^

pp opunuí p uBipuaasB^ X SBpBJodjoaui
anb SBaiujquoaa sauoiaBuuojsuBj^
uojBuins a^ as pBppnaa X jojjoq ap
Buiíp ^v "uauíi^aj OAanu p sapa^ X 'pBpiunuioa B[ ap
oíaiAjas p souBuoxaunj uoa 'o^sauoq X oaiuiBuip
od^ana un jBpjauoa oasnq buijoj^j
^ua^iA sbuijou sbj b sauopBaqipoui
jauodojd X uoiaBjpiuiuipB b^ ua soxquiBa
so^ a}UBppB jBAaq ap opB^JBaua p anj sbpbuijv
SBZjan^ sb^ ap jouadns piaijo un 'soaqqnd
sopBa^duia ap ojauínu p ofnpaj anb BAqBqsiuiuipv
Buijoja^ b^ ap o^an^ sapppa saJopB.fBqBj^ so^
uoa oipaans o}ub} o^o "uopBzipaipuis ap saaipui
so^ ap uopBuipap B^ X sajopBfBqBj} ap so^uap
ap uoispdxa bj Bpuanaasuoa ouioa OAn^ opa
X sopiuiudap a^uauíBpidBj uo^aiA as uopanjpuoa
^\ X Bi^snpui b^ ouioa sajo;aas 'opBOjaui ajq^ p
ua BpBSBq 'spd p ua jB}UBjduii BqB^ua^ux as anb
Biuiouoaa BAanu b^ BJBd soai^a^B^sa soiuia^^ so¡
b SBpi^uip UBqB^sa sajB^qiui sauoispap X sauopaB
sb^ anb uojaipua}ua sa^opBfBqB^ soq -oujaiqo^
p BqBiuo} Baiuiouoaa Buapui ua anb so^aiuiip
-uajduia so{ sopo^ ap sopinpxa X sopB^au uoaaquis
as 'BAisuajap uopisod Bun ua oaiqn soj anb

anj oaijBjaouiap opBSBd p uoa B-injdm Bq

-ap svsoa v oujo) ua sajopvfbqvj^ ap ugiavd

pp Bjoxiap Bq -sajopBfBqBJj so^ BJBd BaipuinBJj

ojdd 'udfiq finui gzij^n vjnpv^jip r&gt;\ anb srxnpod

o\ 'Bjojjap Bidojd ns osndns Bjsippos oujaiqo^

9L'mDuapj3ui m 'vzjanfmua) ou

-ru6v ouioa gpanb \Toaypuis oiuajunaow. j^

IS UOpBZIUB^JOai

^¿"ugisajddj ñugiano
-asiad ap rnqxyq anb snuiajqojd soj sopo^ uoq
opypuoasa oypaui ouisijDDipws un vj^ 'ouis}]
-voipujs jaouq ap jowaj oipnui rnqnq 'uniuoa
ñnuí rúa [ojsa] 'a^ua6uyp \r&gt; uvqvovs obanj ñ
'afaf\r&gt; rnoap o\ as oída jvjjnsaj vjajpndaj anb
o] ñ 'opurnpnasa opuo/jr) oojiiui un ñ ojjuapn
un uoa umaoq as SDajqumsv srrj

•sopinpxa uBUBpanb sajop
so^ pna |ap 'Baiuiouoaa uoiaBzxujapoui ap
osaaoad p JBUBduioaB b ojsandsip jBjsa ap sapuas
sbjbp BqBp 'zaA ns b 'opBiJBsajduia ^ qBnpiAipui
ojuaiuiipuajduia p opuBjapuod 'BpBAud pBpiAqaB
B^ b oXodB p Biqpjad as sapaipuis sbjij sb^ apsap
'o^jBquia uis ^¿'UBupaAB as anb sa^aijip sojuaiu

-ap sopox ['"] SBpBi^apAud sasBp jaqBq b ba anb

so^ ap uoisjndxa BuqB^nBd B| b QAaq anb o[

b^ 'buijoj Bjsa aQ "opijuaBS ajsa ^ijjBduioa souiaq

anb soq sapaipuis sapas SBidoad sns ap sajopBf

-Bjsa sojjosou anb ap Bjuana jBp b ba as uopbu

a}uauia}UB}suoa uojaiA as jaaauBuuad uojaipnd

-oui so^ opuaiAaad X ouisqoujBd uoa opuBnjaB soui

X sopBp^uoa

X 'oujaiqo^ p jod Bjuana ua sopiuaj jas ou b jouiaj

uo^aisndojd as -BAisuajap a^uauíB^au anj saaop

sosjnasip sns ug soa|duia sns japjad b 'ojjo jod

-opunj so:^aipuis soq uaaauBuuad X asaaua^uBui

jBSuad souiapod ojsj :BqBuiJijB jaqaoui^ paaua^ p

jod sopBUíftsap sa^ua^uip uoa uojbu

so^ 3P uopaBaj bi 8X61 ^ SX6I

uoiuaj X aaquinpijjaaui uoa oduiaij oui

�eran espontáneas. Se hacía uso del accionar sor-

La CNS surgió de un acuerdo político en

presivo-relámpago, para evitar de algún modo la

tre la Democracia Cristiana, Partido Comunis

represión. En fechas como el Io de mayo y el 11 de

ta, Partido Socialista y Partido Radical. Es una

setiembre pequeñas concentraciones expresaban

directiva acordada políticamente: presidente

la resistencia de los trabajadores. En los días cer

demócrata cristiano, secretario del Partido

canos a esas fechas las autoridades adoptaban pre

Comunista, tesorero del Partido Socialista...

cauciones especiales; se prohibían expresamente

La Coordinadora tuvo un papel importante en

las manifestaciones callejeras y muchas veces se

la lucha contra la dictadura no sólo en lo sin

adelantaba el toque de queda. Se vivía en un clima

dical, en torno a ella se comenzaron a nuclear

enrarecido, las acciones se manifestaban aislada

estudiantes. [Permitió] dar pasos, abrir cana

mente y en la mayoría de los casos bajo el amparo

les, una lucha más abierta, una lucha que

y con el apoyo de la Iglesia.

hasta el 76 era clandestina. La lucha comen

Entre 1975 y 1976 se creó la Pastoral
Obrera, una especie de departamento que la
Iglesia creó para atender los asuntos labora
les y se dedicó a reconstruir [el sindicalismo],
junto a antiguos dirigentes. Fue relevante la
presencia del vicario, monseñor Baeza. A par
tir de esta organización se comenzó a recons
truir al movimiento sindical desde la perspec

zó a tener carácter de masa, eran dirigentes
con cierto poder de convocatoria y se busca
ron espacios. Se empezó a agrupar el movi
miento sindical. Logró mayor confrontación. La
coordinadora sindical tuvo el mérito de llamar
a la gente a la calle y se empezaron a agitar
protestas.79
Se creó también la Unión de Trabajadores, y

tiva [de la Iglesia]. En laJundaciónJosé Carbol

los trabajadores del Estado tomaron también ini

se hacían encuentros, seminarios, todo en lu

ciativas propias, como en el caso de los docentes.

gares religiosos. De allí surgió la Coordinado
ra Nacional Sindical, que fue la expresión de
partidos políticos ligados a lo sindical.77
El vínculo de sindicalistas con la Iglesia parece

Nosotros que habíamos [formado] una co
rriente de oposición al colegio -creado por la
dictadura-, exigíamos transparencia y eleccio
nes... y creamos en Santiago la Coordinadora

haberse vivido de otras formas en las comunas,

Metropolitana, en Valparaíso el Club del Ma

donde el trato con la autoridad eclesiástica no se

gisterio y en la VIII región se había creado la

apartó del quehacer cotidiano, manteniendo en al

Coordinadora. Estas se unen con ligazón po

gunos momentos relaciones de vecindad.
En Valdivia la Iglesia... era un apoyo en
tre compadres, el cura amigo se acercaba y
nos extendía la mano. Nos daban comida,
ropa, que tampoco teníamos, era dramática
la situación. El asunto era poder comer todos
les días, y no hablamos de comida, era té con
pan.78

lítica de izquierda, vinculadas en la clandes
tinidad [a los partidos] de la ex UP: comunis
tas, socialistas, Mapu, Radicales, Democra
cia Cristiana etcétera. Hacemos una reunión
clandestina en Santiago y resolvemos crear
una asociación gremial, ocupar el marco que
nos daba la dictadura. [Surge] la Asociación

Gremial de Eklucadores de Chile con 10.000
asociados, en el 81. Fuimos al diálogo con to

En estos años las respuestas adoptaron formas

dos los ministros de la dictadura, nos relega

variadas. En 1975 surgieron diferentes organiza

ron a una gran cantidad de dirigentes, y nos

ciones sindicales, el Grupo de los 10 y, la Coordi

asesinaron a otros...80

nadora Nacional Sindical (CNS), que fue la organi
zación aparentemente más reconocida.

Mientras los sindicatos intentaban rearticularse
y organizarse, en la interna gubernamental se ins-

36

�"BJOUOld

"STBd pp 0^U9IUip9J9 A 0|pjJBS9p p BJBd
un ouioo o^iA 9nj 'so^iquiB so^ sopo^ U9 'opBSBd

9P BPU9;SDC9 B^ 9p JB^qBq B OZU9UIO9 9S p;U9UIBU
- j^qn^ osjnosxp p ops9a soiquiBD so¡ UBqBS99Ojd

ouiO9 OAn; BUB;p^qnd BUBduiBO bj A ou^jiqo oíd

-IJ9 9p OUIIUOUIS- UOpBZIUJ9pOUI B^ 9J;U9 SBJ9;U0JJ

9| 9s 9nb s^pBpipqísod SBA9nu sbj jBptps OAipfqo

bj9;uojj b;s9 JBUTuiqg qBuopipBj; oj A -Bpu^p

soj 9p odru^ p jbj9;ui BJBd opq^ b UBqB;u9S9jd

so;u9iuiB^ioduio9 soA9nu op uopdopB B^ Biuodns

^nj pjoqB^ buijoj9j bj s^pno sb^ 9j;u9 *S9uopBz
-iuj^poui sbj 9;uBppB jba9|^ osndojd 9S ouj^iqo^
9p Odmb9 ^9 O9JBUI 9;S9 Ug •SOpBnOJJBS9p S9Spd

p j9U9;ub^\[ '0S9u p SB;s9ndsip s9pBpip;u9ui A

-IUJOUO99 oppoui 0A9nu pp uopisoduii Bq B;s9nd

-odB 9S A pn^lU^BUI 11S BpO} U9 BpB9^dS9p 911J S9J

UBqBj^o^ ou 9nb 's^jopB.fBqBj; so^ b oipu^jdjos od

¡9 JBj;SOUI B OZU9UIO9 9nb O^iX9 OA^^Bpj p U9 OÁ

9S BJ9UBUI 9nb op A ouioo 9;u9uiBJBp jm^uqsip

-biíui pp jBjqBq b ozu9uio9 9S soub sos9 ug "1861
^ ZZ6T 3J^U9 9;U9UI^Bl99dS9 O91UIOUO99 OppOUI

-9jdui9 9p 9JJ9P p UO9 9}U9Uipp9dS9 'SBpU9n99S

Á S01UI9JQ so^ 9p opBUB^9J99^ ^9 ozijBuoprqqsui

SBI9U9IX9 SB^ B 9^U9JJ J99Bq UOJ9ipnd OU 9nb SBS

SO^ B JBULipopB BJBd pOipUICJ B^9n9Sg BUn O9J9

-UIB9 SO^ 9p pBpipOipBJ A Z9pidBJ Bq 'OPB9J9UI pp

UBqB;uo;sns 9nb SB9pi SBA9nu sbj U9 S9JopBfBqBj;

-S9J 9p S9pBpi|iqiS0d SB| JBSBq9J B UOJBffen SOiq

-OpBfBqBJ^ SOJ BJ;UO9 BAISU9JO Bq OppOUI OA9riU \B

luois9jd9j B^

o^u9uinB

9nb

*ouj9iqo

-uoo sbi jujns b U0JBZU9UJ09 sojopBÍBqBj; soq

-U9BS p 9nb 9p S0IJBS9jdui9 SO^ B J99U9AUO9 9p Op

-BAqOB JBdl9i^iBd B O9OAUO9 SO\ 9S 'S9JOpB.fBqBJ^

B^ BUBOIJIU^IS BJ9nj JBp9nb 9nb A OpipA BJ9 09IJ

-B^OA B^ JBJn9SB BJBd SBUJn SB\ B Jipn9B Á 9^U9UI

sns UBU9S s^pno ouJ9iqo p U9 oqBqop os '^ooqs
9p B9iuiouo99 Boqipd B^ JBoqdB b 0IA9J^ 'Bjqoínb

jg U9UII9J ^B S9JO^lSOdo SO^BpipUB9 SO| 9p UQP

BJ9UBUI B^ 9p O9I^dB B^ 9S 9;U9UJ|BUIJ 'SO;U9IUIB9UI|

UOpiSOdo Bf 9p S9^U9^Uip UOJ9nj SOpB^OA SBUI SO^

•Bxopo;jo A poipBJ sbui

p BJBd 9^u9Ánpuo9 JopBDipux un J9S o^ns^j o^sg
9nb bá JopB^u9p 9nj S9uop99p sb^ 9p opB^^ns9J

Bun 9p uoisnjip B^ U9 oj;u99 9S 9nb

-OUI 9S S9^B9ipUIS S9^U9^Uip SO^ B9Oq U9 B9Oq 9p

-ub;bj; *9;u9pij9 A jofgui 'o;uqsip spd op

9p pBpqUB9 JOÁBUI B^ B JB^^^ 9p OpUB^BJ^ UOJBZqp

-BJBd p ouioo isb 9ng '^ooqs 9p B^qipd Bun 9p

B^S9 9Q S9^B9ipUIS S9UOp99p SBi[ 0qB9 B UOJBA9{^
9S 9nb U9 8Z6T 3P -iq-red b JBpjoi^jBd U9 *SBAq99d

0ZU9UI09 A osnduii 9S sAog o^B^iq^ so^ 9p Bui^ip

SB^ B 0U9JJ J9U0d OipU9^9jd OUJ9iqO p BJ9UBUI

-9UI SO^ 9p S9ABJ; B '0UJ9iq0 p 9;U9UIB9UB;pUIlS
*S9piJBS9jdui9 SO;U9IUIB;JOdU!O9 SO^ 9JqOS JI9J B

S9U0P99P SBq S8-S9^BUOPBUJ9^UI S9U0IS9jd S9^i9nj

-ojd BireduiBO Bun onojJBS9p 'uopBDiunuioo op soip

UOpB9IUniUO9 B^ 9p S9ABJ^ B A OdlU9p OSB9S9 UO^
9SJBZI|B9J 9p S9^UB SBip SO9Od SBpBZUO^nB UOJ911J

-S9p p ojiqo U9 9nb uojB9qdx9 A opB9J9^\[ 9p ppos

jod BAisu^pp prqtpB Bun unB 9sopu9iu9^UBUi '

qB9sy ;pipp p jod o;u9^ BU9S O9iuiouo99 9n^9d

-SJ9d SBA911U UO9 OJ9d 'S9JOpBfBqBJ^ SO^ 9

uopdopB bi oujoiqo^ p uoj^isndojd SO9UO9; soq

BSB9S9 9p uoj9nj 8Z6I ^ 9Z6I soub soq

Biuiouoog B{ 9jqos sBpu9J9juoo op opp un uojb;
-oxp 9nb sb;sijb;9uouj so^uo^; so^ 'uBuip^ig uo;^i/\[
9S s9UopBJ9qipp sb;so 9p oip9ui ug -ouisipnpBj^

un Bupnpojd 'opB9J9ui pp o}U9iuiBUopunj 9jqi^

A J9^J9qBH ppujv ^p ^pqo ^ ^Iísia B{ ofnpojd

A BJqO 9p OUBUI B^ 9p JBpijqJB O^U9IUip9JB9U9

b SBoqipd 9p odq p 9jqos B9iui9pd bj op;

A op9pA9jd pj9qqO9U BUI^ipBJBd p OUIO9 ISB 9ng

-jo OA9nu un 9p s^sBq sb^ jb^jo uBJ9i;iuiJ9d 9nb

9S SBPU9U9ABS9P SBq "Spd p U9 Bpip^ldBD U9p

-BJ^ SOI B J99U9AUO9 9p Opj^ 9S BU9^q9 pBpi^B9J
B^ B OppOUI p JB^dBpB A JB^dopB 0ipp9p B^Unp B^

SBoqipd sb^ 9p uoioBoqdB b^ is b oujo; uo

p A B9IUIOUO99 pBpu9dsojd bj 9nb 9p

Bun 9p pBpiS999U b^ OAn;sos 'SBnB^ 9jop 'Bpuop
-bh 3p oj;siui^\[ ^g -^ooqs 9p o pnpBj^ J9S

OJ9^ -SO9ldlH9 UBTJBJ9U9 OpB9J9UI pp

OpB9J9UI p 9nb BJBd 9nb Bi^i9ApB SO\ 9S

- jBd ns jo^ *oxopo;jo b;sub;9uoui 9;joo 9p Boqipd

BqBJ9piSUO9 9S 'BpU9piJ9 UO9 JBUOpunj BJ9ipnd

pBpis999u b\ uo oqsisui ounoid]^^ ]g ooipou^d p 9;

[9 JinpX9 •"S9|B^9^ SBJ9JJBq SB^ JBJ9dnS OIJBS999U

p osndo 9S A ^ooqs 9p Boqipd Bun jBD^dB 9p

P BUpUOCÍO 9S 9^S9 9nb BA *p9l OUITUIUI OTJB|BS

�En pleno auge económico y aprovechando las
condiciones auspiciosas que el crecimiento supo
nía para algunos sectores, el gobierno comenzó a

mercado de empleo y asegurar el control de la fuer
za de trabajo.
El fuerte bloque de poder que formaron milita

mostrar sus pretensiones de institucionalizar el ré

res y tecnócratas hizo que las políticas y decisio

gimen militar. Esto quedó demostrado al dictarse

nes fueran muchas veces imprevisibles para la

las Actas Institucionales números 2, 3 y 4, que

sociedad y en particular para los trabajadores. El

hacían referencia al tema. Un año después en

grado de reserva mantenido y la rapidez en la eje

Chacarillas, el presidente de la Junta, Augusto

cución de las políticas -en un clima de controles y

Pinochet, presentó públicamente algunos de los
principios para una nueva democracia. Más tar

tensiones- impidió a la mayoría de la sociedad ac
tuar al ritmo en que los acontecimientos se produ

de, en abril de 1978, el gobierno dio a conocer un

cían. La información que recibía la ciudadanía fue

anteproyecto de Constitución, para lo que se creó

manipulada por los militares a través de los me

la Comisión Ortuzar. De acuerdo a lo dispuesto

dios. El uso y abuso que hicieron los militares de

por Pinochet, el proyecto sería estudiado y anali
zado por el Consejo de Estado y la Junta Militar.

los medios de comunicación fue también un factor
de control de la opinión pública. Esto fue notorio

Ese mismo año las autoridades se vieron obliga

en la difusión y posterior imposición del Plan La

das a consultar a la ciudadanía a través de un

boral.

plebiscito en que se dirimió el tema de los dere
chos humanos.83
A nivel laboral, no obstante, el desempleo se
disparó. Entre 1977 y 1981 la desocupación real
anual llegó a 16,7%, en tanto la tasa se había
mantenido entre 1960 y 1973 en 5,9%. En este
marco, los mineros de El Teniente llamaron a la
huelga. Ya se habían producido anteriormente pa
ros y detención de tareas en las minas de carbón y
de cobre por reivindicaciones puntuales. El perió
dico oficialista El Mercurio defendió y sustentó las
nuevas ideas del modelo neoliberal. Inició desde
sus páginas una campaña propagandística en la
que trató de magnificar los conflictos -que eran
escasos y dispersos. Su objetivo consistió en irri
tar al gobierno y demostrar que era necesario to
mar cartas en el asunto sindical. El Mercurio dio a

La dictadura implantó el Plan Laboral,
[una] nuevaforma de la legislación laboral que
hasta el día de hoy permanece en Chile. Se
producen grandes cambios... La reforma la
boral permite crear un sistema de sindicatos...
y da paso a las Administradoras de Fondos
de Pensiones. Ante esto el movimiento sindi
cal podía realizar alguna protesta, pero no
había posibilidad de cambiar lo impuesto. El
Plan Laboral nofue sorpresivo, hubo toda una
discusión del nuevo Plan... Se enseñó en los
colegios, se hizo todo un show. Obviamente
luego se impuso. Pero se divulgó, el movimien
to sindical se opuso, hubieron marchas de
pequeña expresión No al Plan Laboral.84
El Plan Laboral aparece cuando las orga

entender que había llegado la hora de poner orden

nizaciones de trabajadores estaban controla

y formular políticas definidas que aclararan las

das por trabajadores simpatizantes de la dic

reglas de juego que afectaban a los empresarios, a

tadura. Luego de 1973 los sindicatos gran

quienes se les pedía esfuerzo pero, en el aspecto

des quedan a cargo de dirigente designados.

laboral no se les aseguraba nada. Los sindicatos

Hasta las elecciones sindicales, que se renue

seguían fuera de control y esto no facilitaba la apli

van. Por lo tanto en el 79 cuando se implanta

cación del nuevo modelo. Si bien esta campaña no

el plan recibimos la información por los me

fue determinante, contribuyó a que el gobierno to

dios de comunicación, y por personeros de la

mara decisiones en la órbita laboral. Para obtener

dictadura que iban a los lugares de trabajo a

los logros económicos era necesario flexibilizar el

contarnos las bondades y visión moderna del
mundo del trabajo. Se daban pequeñas dis-

38

�•.. .'4

-nosip ni uvjqvq ms sounan^sd g¿ ja visvq ¿
xuaja apsap arib íapua^ia anb fmx\ anbuoj vina}
as anb oonm orj soyoaipws auqos jp\ap umpuapxa o6\r&gt; anb so\\anbD uoa sauoisna

�^^¿::^
&gt;.v ^.^L^.*^^r,^^^^^^r^&lt;^^.m^í**e^*(i8i(ftr*'

^^^

^^ ^^fet^^^^áM^*?9faif3^^Bs*j^^ñ^^^ü^n^^irt^^ i, i.1 ''V.;
'-,'

^^y^^^Í^5l^^

^^ U *:^^íU^ A^^^^fe*^ ^^^^fe &lt;fe lü iú^^^L ^n iin ^Umn.fefeto^fe^Lí^ Ál JJi

a
.•J r.

e rontrt* fe la

^sto í^^ notaife &gt;;¡^

v¿^^l4^^ítÍltUia^^- ^^ ,^Tfelfe#;%ÍW^^fe:Ui^^
í^*fe^^^^^^^^&gt;^.^.. ,'V ^ :-^ á^^^^i,-'• L

—

-

-

....

' &lt;

fíw#:

f1. ,,

pV1 ^ '

r,|-^j-ífepíT^^^^f^ deí ^^^uc Píani*¡:fe.i9vu^^k^ ^^w fta

*'!i^

ri'P/il^ -jír-¿*^"i ^t i i fl' ^É m ^ii i i i nina ii l^^ié^ • fc^ ' ^ ie ^. ^ T^mi íi i^l ^ • •••••!• iJ _^^^_ ^^i ^^ BHÍ

^L^; ;. ^ í^^^^4^^rí^^^i* Petoáú^^vhtñrrtftKHiífí^tii,^-::j\ -3

-^^^^¿i^^^gS^ -i'

-^!* ^rtnfeMlfe ^puwf ^hafee^^wi #iairPí^^sv|^^?-^ ^"'+ ^

^^ ^^i^^^^u^A^ ^ d Au^nt^ aitttíiifliL ^^ ft^^rt^^^3^^*1 ^ ^ ^ ^ i^^^ ¿ol^^^ ^^o'^fe^^uu^^ fe ^^^fe,
^•. ^^^^pqia^^^^^^^ri^ Oéfla^^o gg^raLfe j^o^^-^ii J^jf^l • Vofe^^*^^fe ^^^fe^^^i^a^^^^^ii^^Brw^^^f
I^lííJBa^ fe^^i^^^.^ .^^?^a^ 1^^^fe e^^ "C^^1 J.!:^-V'
.^. .^.,-^^.^-^JIIPDt^jtíÍ^^^B^^'ffe*^ W-3 ^^fl JS^^KifiMÍ^ 4?^* * ^^ í|^

':^^^^^fepfe*w!¡fe^^^ ^
,^.-í ^
.-.....&lt;^....-,' •^.. ^..,, -..,-_.^ _., ....^„• ^ ^^.
^^^.
^^^^^^^^^^^i*^^^T^fe^^

• .. -^e ^^^—^^^a^.j^tt^^^t^^er^fer^^íñ*^^íple^^a,'"*-;^" .^

^^:^ci^é^^^^.^^^^ntí^^r^^
-/iet¿^

�sojjq so] sopo] vqvfauvui anb vpj6u ajuauivw
-ns vjnpvjojp vun ajuv vjsandsau ap pvpijjq
-jsod ins 'ugiavziuvbio ujs opvpanb vjqvq as
ouajsibvui ja ojuvj o] jod ñ smd jap Jjps anb
opmaj UDiqvq o opioauvdvsap uvjqvq vooda
vj ap sajua6ujp soj ap vuoñvui wojl6 vj anb

gajo as opuvno anfanb oj opuais andis jvuoq
-vq uvjd ja jvjauab ug sojvoipms socianu ap
ugiavaio vj ugyouajv vj guivjg opidsap ja auq
-os ojnovjiv ja gojfipoj/^ -opoj gojfipoui ou 'saj
-vjouasa ñnui sauoyjsano goifipoui uvjg jg

-ipjOqnS 9p OpBJ^ O^]B Un U9 O9O]O9 SO] Á S9JOpB.f

-oqnj soqoajap soj uvjquivo ñ ajuaoop viaroo

•J0pB9]dlU9 ]B O^99dS9J UOI9BU

íyoap souiaqaQ sojjsavui soj uvruaj anb sajvi

-BqBJ^ SO] U9 JOUI9^ OJ9U9í^ O9]dUJ9 ]9 U9 pBpi]IAOUI

UBipU0dS9JJ09 0}U9UI0UI 9S9 B^SBq 9nb S9pB^S9^Od

svui 'ojpvjsg jap vipuadap unv ugiovonpa vj

B] 0UIUI0p9jd S0pidS9p 9p BU9}BUI U3 "OpB^S3 ]B

ojuaiiuvuapjo jg 'jaqoouig vp anb ojj6 jap u]p

Á pBpi]iqB^S9UI Bq UOpB9]dui9 ]9p pBp9UBJ}iqjB

vj vjjoxivsap as opuvno q¿ souv soj ap sajvu
-jfv ajuapiaa svui [vuauvui ap] •••vzuayuíoo as

"UOI9
-BZIUUI9pUl JB^Bd B OpBí^^jqO B^S9 9jdui9IS OU Á BS

-smi svj ua souaui o svvj 08 ¥ü \3 njsvq jvj
-auab ua sounanjuvui sou sajosafoud soq

]9 U9 pBpi]lAOUJ B] BJ9UBUI B^S9 9p OZI]

-vjsa un v sojafhs 'sajvjoqvj sauoiaipuoo svui

JOpB9]duI9 ]B OUIJSUBJ^ 9S Á '09]dui9 9p 0pB9J9UI

'soDjjqnd souvuojounfap oaqvijsiuiwpv ojnj

:uop
9p s^iop-ebsqeij. so] 'o¡duj3f9 jod
UOTSJ9AUO99J 9p OS99Ojd ]9 JBAJ9S
-qo

pp

-9jdU!9 B] 9p O}U9ILUBUOpunj 9p S9pBpiS999U SB]
o 4]bjouiui B^onpuoD o SBuníui 'pBpiqojd 9p b^]bj
'O.fBqBJ^ ]9p OUOpUBqB 'SB9JB} SB] U9 0^U9IUII]duin9
-ui :aipn]B op9nd jopB9]dui9 p opíds^p p JBDijqsnf

i S3 'W3\¿ pp sopinpxg
9JopBfeqBJ^ soq 8

bjb^ "ou o BpB^ijqsnf BsnB9 jod B9S 4jopB9]dui9 pp
U0pn]0S9J B]OS B] JOd JBJldX9 9p9nd ofBqBJ^ 9p O]

J9S B Á BUIIUIUI Bp^n^ BUn B
pp pdBd p B^iuiq 9nb Á s9]BJoqB^ s^uopBpj sb]

-BJ^UO9 ]9 ]BJOqBq UB]^ ]9p UOIOBqOjdB B]
V *oqo9J9p 9^S9 b uij opu9iuod '^091 oN

-OUIBU] 9p ÁOq B] 9]iqO U9 OqSD^9 ¿6\ 121SBH

'jBnpiAipui uopBpj B] oi9]iAud 9nb jB-ioqBq ub]¿[

jopBfBqBJ^ un 9p opíds^p ]9 Bip^duii 9nb pBpi]iA

SO] B OpUBAUd ']BJ^U9D JOJ p OpB9J9UI ]B OpUBU^ISB

9S ]BJoqBq ub]j ]9 ua -B^snf^ BpBDijqsnf BsnBD uis

'9^UBA9pj pdBd ns JBnÍ9p S9]B9ipUIS SOUISIUB^IO

-0J9p 9S ]Bno ]9 jod 00^ oN ^1. o^9J99a P oAnpui

9p OAI}BUIJOU OpiU9^UO9 pp UOI9BUTUIJ9^9p B] U9
'B^]9nq B] Á BAq99]O9 UOPBPO9U B] 9p Oip9UJ JOd

p U9 BpBZI^9]UIS 9n^ -SB^BJ9OUD9^ SO] JOd BpBn]BA9

•SBUIJOU SBUn^^ JB]nUIJ0J9J
-o'B ]3p JoqB] B] cqijpBj 9nb o] 98'IC6I U3 opB]nui

]9 JOd BpB9I]dB 9nj ]BJOqB] BDqi]Od B] U9iq

Á jBoyipoui oiq^p O]os 9nb ouB^uo^nB ouj^iq

9]U9iujou9^sod Á BpBuoqs^^ *BpBJoqB]9 onj '

-oad 'ofBqBJX 3P o^íP9O P
-vq uvjd jv souwpouioav sou sopoj anb vjsvq

pp S9}ub 4]BJoqB] Boqi]od b
]9 Bpu9iA U9 osnd ouj9iqo p 6Z6I U3

'vpvu qiboj as ou oiad vjouajsxsai oqnj^ osa
sox un^^s so^99j9 sns

opuajs anbis ajuaiujvunjanjjsg • ig ouv ja ua

TVHoavi isivid ^3 :6¿6T

�de la situación... En el 80 se producen las

mental esta legislación eliminó la diferencia entre

políticas de modernización orientadas a cam

sindicatos de obreros y empleados, definiendo cua

biar o refundar el país. Surge el cambio de la

tro tipos de nuevos sindicatos: por empresa,

previsión social, se privatiza la salud y en la

interempresa, trabajadores eventuales o transito

educación se abre paso a la privatización por

rios y trabajadores independientes.

dos vías; por un lado el Estado se desprende
de los establecimientos fiscales y los traspa
sa a los municipios.[Por otro lado] la munici
palización se impulsa fuertemente, [y lleva a]
la privatización de la educación a través del
subsidio que entrega el Estado. [Se]
potencializa el negocio de la educación, es
decir [a] los empresarios que pueden hacerse
cargo de administrarla. Esto supuso la des
articulación del sistema, dejamos de serfun
cionarios públicos... quedamos sujetos al Plan
Laboral y perdimos estabilidad en nuestro tra
bajo... 89

Desde el 73 al 81, que aún regía el Código
de Trabajo, los trabajadores gastronómicos no
tenían mayor protección. No hay posibilida
des de reivindicar mejoras. Se producen des
pidos arbitrarios... El efecto mayor en
gastronómicos tiene que ver con la falta de
descanso dominical, la disminución de las
rentas -propinas-. Provocó una pobreza muy
grande. [En el caso de los gastronómicos]...
son pequeños establecimientos, entre 10 y 15
trabajadores, esto dificulta la organización del
sindicato, que a su vez son de interempresa y
no pueden negociar, todo se complica. La acti

Los objetivos del Plan fueron múltiples; en lo

tud de la patronal es de mucha prepotencia,

que respecta a la actividad sindical se propuso des

ellos sienten que tienen poder, ellos sienten

articular, desmasificar y fragmentar al movimien

que son los amos...91

to. En lo laboral el objetivo fue adecuar la fuerza
de trabajo a las nuevos exigencias del mercado.
Nada podía poner en riesgo al modelo, su desarro
llo y éxito. En losustancial, el Plan llevó adelante

Sólo podrán negociar colectivamente los sindi
catos por empresa.
El Plan Laboral desconoce a la construc

la tarea de flexibilización laboral. Esto quedó ex

ción, por ley la construcción no puede formar

presado en la normativa que se estableció en cuanto

sindicatos, no puede negociar. Y hasta hoy se

a jornada de trabajo, contratos, pago de remune

mantiene así. Pero igual nos mantenemos.

raciones y en la pérdida de los derechos sindica
les.

Estamos igual. Los cesantes continúan igual

En los bancarios los efectos son los más
nítidos. Primero por la caída de los salarios,
antes se decía que éramos privilegiados, ac
tualmente no tiene ningún atractivo el sueldo

una obra no es tan simple, encierra una serie
de dificultades. La primera es la ley, porque
lo identifica como trabajador transitorio y no
hay negociación posible.92

bancario, es el sector que ha sido más

La negociación individual entre empleador y tra

impactado por lafiexibilidad, [especialmente]

bajador es irrenunciable. Son materia de discu

por la existencia de empresas externas.90
Se aplicó una flexibilización ofensiva en la que
se impuso un proceso de modernización producti
va que intentaba ubicar en mejores condiciones
comparativas los recursos del país y su posición
en el mercado internacional, bajando los costos
del trabajo y reduciendo la jornada. En lo funda

42

y siguen existiendo. Levantar un sindicato en

sión en la negociación los temas referidos a condi
ciones de trabajo y remuneraciones, si finalmente
no se llega a un acuerdo, por voto unánime y pú
blico los integrantes del sindicato pueden ir a la
huelga. La huelga fue permanentemente desesti
mulada y se trató de mostrar su ineficiencia. De
clarado el paro de actividades el patrón no está
obligado a pagar salarios, ni cotizaciones, ni nin-

�ou
-iui SB^qsip sbj anb b oXnqpquoo O9idui9 p
B Op^iUI J9 ^ 'S9JOpBfBqBJ^ SOI 3P U0ISJ9dsip B^ OÍ

-OUUI BJ9UBUI BUn^lB 9p 9nb
'S9J0pBfBqBJ^ SOJ 3p UOpOB B^ SBS9jdui9 O SBlUBjd

U9 OpU9pOUO9S9p UOpB[Sl^9I BA9nU

o}isodojd ns ubjbzub^jb s^uoioob sbi 9nb

-yns uopBiujojui op opu^p^jBO X sopiu^^uoo sns

-BS999U UOlOBdlO^jBd BJ U09 UBJB^UO3 X

9ps9p opBsn j^pod BJBd ouioo uts\^ p 9jqos 9^u9p

bj 9p sopBqns^j soj 3nb S9 o^i9p oq -bu

p U9 9nb uojBJ9pisuo9 oidpuud ^v •BAq99dsj9d ns

'p jod isosopídsnB uoj^nj ou jBOipuis

-ip^duii so¡ op JBS9d b 'uBupod pu^snpui jop^s

-uo9 soj jBzifBpos 9p pBpijiqísodun B^ uojbj}soui

SOJ 9p OSn OpU9pBq SOJO^ J9U9}qO 'S9[B^9l SO^U9UI

•Bxípnq bj JBpj9uo9 osnpui 9 BS9jdui9 jod sopiy

uoj9isndsip 9S "BS9jdui9 jod so^^ipuis

-UII 'ofBqB^^ 9p BZJ9nj BJ 9p pBpiJlAOLU 9^I9nj Bq

JBZlUIBUip 9p JOqB^ B^ UOJBZl{BJ^U99 S9^
O^ X S0^9ipUIS SO^ 9p UOpBZIUBJO9J B^ B

-npojd 'uopBpjdx^ 9p oppoui OA9nu p jod B}S9nd

cqqiqisoduii 9nb X S9JO}99S

sop9io 9p

UOIOBZqBOipUIS B.fBq B^ U9 U0J9ipi9UI 9Tlb
s9jo;obj so^ 3P oun ^pnp uis
Q6-~]VDjpws o^u^mnnow jap apwoqsap
un opoj ño^ -adquioipadns \ap ouisjionpjaipm

b 9SJB^dBpB 9nb uoj9iAn^ s^jopBÍBqBjq soq
•OUIUJ99B ouisqBnp
-lAipui un jod pBpuBpqos 9p sozbi soi 3P uopn^
-SnS BAlS9J0jd BI U9 O^S9JIUBUI 9S ]ÜJn^TI9 SISU3 BI

9p S9SBq sbi u0 osbxib 9nb O9iuiouo99 oppoui un

-vfbqvdj so] ap r&gt;dnj]na v] vpo] mquwo ñ dodda]

jod BpBJBduiB uopBziiBu^snpui bi 9p uopB}U9}sns

-wjnj asvp ap pvpuvp^os r&gt;] aduio^^ sadop

sisua Bq •09i}BJ90ui9p X B^siuop99^ojd opB^s^ un

npo\ mqumo opvjs^ ap ad\o6 \a aonpoid as op

X 'S9p9ipUIS SBJn^9nj^S9 SBI 9p O^U9lUIBp^UBUIS9p
19
BI9U9n99SUO9 OUIO9 OAn^ VD]UV6dO

\ap voj6o] vj vunuopajd ñ jnojpms x)o\dq\ r&gt;\

9p uopisoduii bi jod BpBuiuiJ9;9p 9

\a auoduij vdnpopip r&gt;] vjv]su} as opuvn^

sisuo Bq 's^iBJoqBi S9uopBpj sbi opBin9J
Z I3 ^^SBq 9nb ba^buijou bi 9p uopn^qsns bi jod
Oipj9d [BOipUlS Bq9n| B^ S9JOpBfBqBJ^ SOS9 BJBJ
OAp99|O9 [9p SBUI Z9A BpB9 9SJBJBd9S B X OUinSUOO

ToaipunCsisua Bun opBi un jo^ i76&gt;]Duoisuauiipqinui

U9 BjnpB^oip bi 9^uBjnp sop^ndiui soiquiBO soq

-uoq jBpo qjo| *uopB9iunuio9 9p soip^ui soj ^ps^p
BpBuo9jd ub^ qBnpiAipui o}pp pp bu^isuoo Bq

SJSUD BUn B 0pB^U9JJU9 BJ9IA 3S IBOipUIS O^U9IUI
-iaoui p 9nb uoj^piq iBJoqBi X B9iuiouo99 bu9}bui

\e oppnpui 's^jopBÍBqBj^ 9p jop^s o^^p U9 op

S6*SO^B SBUI SOS9JUI 9p
9nb SB^ B 9^U9UI{Bp9dS9 *S9^B9ipuiSp

6-adquioq ja
anb souaui nuv6 svuiapio ñ opozodoquia pjsa
ou anb vbjp anb ua uauioxa un dauaj anb au
-vuiap TJjjnunq r&gt;] as dafhui vj y 'opou sadopnf

BJBd B-inpBpip B^ ozqqn 9nb SBoqipd sbj 9p Bun

-ap 'oajduia un dauaj dapod Vdvd anbdod opms

SB^ B O^99JB lBJ9qiJO9U OppOUI ^9 OUinSUOO pp BIA
Bl JOJ S9J0pBfBqBJ^ SO^ 9p UQP9B B^ JB^BJBqS9p
oumsuoo p 9nb 9U9qsos P^BX-zin^j
ouisi^oipuis p 9jqos soiprqs^ sns u^
•pBpuoud Bun J9S b osBd ouins
-uo9 ^g ouinsuoo 9p s9U9iq soj^o n so9i}S9uiopo.q
-99p 9p BjduiOO B| U9 UOJBpn9pU9 9S S9J
soq9n^\[ qBOipuis opunuí p *O9iuiouo99
-9J9 9p BdB^9 B^ U9 'JBUd^]
p 9nb 9nj Bp9nds9J bsbos9 b;s9 9p sbsiibo
9p buq o^xx9 OArq ou o

^

O SBAi^od^p S9pBpiAq9B 9p S9AB.I} B SBqiUIBJ SnS B
9S 'JOpBÍBqBJ^ ^B O}Unf '9nb SB^ U9
J9PU9^9 ^B ^B9ipUIS B9JB^ BJ UBqBA

-vqvd^ so] vdvd 'dopvajduia jv vioifauaq ajuaui
-ojos jvdoqnj ña] xrj -opin6asuoa uviqvq as aj
-uauidouajuz) sozdanfsa uoo anb soiaifauaq so]
sadopDÍbqTDdj so] o cginb aj ajuauwapopdd anb
jvdoqvj ñaj vj ap rmidofad r&gt;soumfx)] gi
S9J0pBf
soi S9iBno soi sopu-m^suBJ} 'SBip
9p9nd o^9i]juo9 13 'iBnpiAipui oi9jjb un b
-911 ^ Bpnq BI U9UOpUBqB S9JOpBfBqBJ^ SOI
BJBd 9^U9UIB^99JipUI O B^93Jip JBUOIS9Jd 9p9nd X
pnoypO] U9 9SBJBp9p 9p9nd BS9jduI9 Bq J
p uoo 9^u9uiBiA9jd opp9iqB^S9 osiuiojduioo

�Entre los múltiples efectos que tuvo el Plan La
boral se destacan:
*Eliminación del movimiento sindical como
agente socio-político.

por el trabajador quedaron a merced de la rentabi
lidad de estas compañías. Este aspecto quedó li
brado a las reglas del mercado y fuera del control
directo del interesado.

*Atomización organizativa y eliminación del po

A la liberalización de las relaciones laborales se

der de presión del movimiento dificultando la uti

sumó la liberalización de los seguros de pensión y

lización del recurso de la huelga.
*Fomento del individualismo. Fragmentación
laboral a partir de las diferencias salariales y la
alta movilidad en los empleos.
La reforma de la Constitución incluyó en la carta
magna una serie de artículos referidos a derechos
laborales. El artículo 19 inciso 19, de los Dere
chos y Deberes Constitucionales, reconoce el de
recho a sindicalización y establece que ésta será
siempre voluntaria. Las organizaciones sindicales
y sus dirigentes no podrán intervenir en activida
des políticas partidarias. El inciso 16 reconoce la
libertad de trabajo y su protección. Se hace refe
rencia a la negociación colectiva que debe some
terse al arbitraje obligatorio. Se dispone que no
podrán declarar la huelga los funcionarios del Es
tado ni los municipales. Se reconoce la huelga como

de jubilación que dejaron de ser tutelados y ga
rantizados por el Estado. Este nuevo sistema con
virtió al trabajador en un socio indirecto del siste
ma financiero. La propaganda desplegada a favor
de las AFP procuró que los trabajadores se com
prometieran con este sector y bregaran por su éxi
to. Por su parte el Estado, si bien se liberó de esta
carga fiscal, tuvo que seguir financiando a los tra
bajadores más antiguos sin contar con los aportes
de los jóvenes que salieron del sistema estatal. La
publicidad oficial se encargó de mostrar las venta
jas del nuevo sistema y formuló duras criticas a la
burocracia y al peso que significaba para el Esta
do hacerse cargo de estos seguros sociales. Es im
portante señalar, por otra parte, que a pocos me
ses de puesto en marcha este sistema, dos grupos
económicos chilenos concentraban y controlaban
el 75% del mercado de las AFP.98

instrumento de negociación pero no de presión.
Finalmente en el año 1988 el Plan tomó forma de
Código Laboral. La nueva Constitución y el Código

El papel de la Iglesia: la voz de los sin voz

no sólo permitieron a la dictadura legitimarse e

A diferencia de la persecución de que fueron

institucionalizar el proceso iniciado en 1973, sino

objeto los movimientos sociales por parte de la

que aseguraron que las restricciones en el área

dictadura, la Iglesia no sufrió el mismo grado de

laboral perduraran más allá del período de gobier

restricciones.99 Esto la ubicó en un espacio

no autoritario en manos de Pinochet.
La reforma laboral fue seguida por la reforma
de la Previsión Social que se puso en
vigencia en 1981. De un sistema de re
parto y con prestaciones mínimas unifor
mes, aunque con numerosas minorías sujetas a
tratos diferenciales, se pasó a otro que operaba
con préstamos individuales.97 El pasaje del siste
ma estatal al privado fue obligatorio para todos los
trabajadores, excepto aquellos excedidos en edad
y cercanos a su jubilación. Los trabajadores fue
ron estimulados a realizar sus depósitos en com
pañías privadas llamadas Administradoras de Fon
dos de Pensiones (AFP). Los retornos percibidos

44

estratégico para el resguardo de organizaciones y
la realización de actividades de sectores de la
oposición. Por primera vez en la historia de Chile
las relaciones entre la Iglesia y el Estado fueron
tensas y distantes. Las jerarquías eclesiásticas
protagonizaron situaciones inéditas, se convirtieron
en la voz de los sin voz. La defensa de los derechos
humanos convirtió a la Iglesia en opositora del
régimen. Los militares calificaron esta actitud de
traición a la patria.100 El conflicto se manifestó
también en torno a los derechos sociales,
sensiblemente vulnerados por las reformas
económicas. La Iglesia se hizo cargo de los costos
sociales de las modernizaciones chilenas que

���-ajqo asop ub ap Bip 'oXbui ap oi pp uopBJOuiaui

'sopBpjd soq uopnjijsui bi ap oujajm ajqainb p

as Bip asg •BpuB^Joduii JBin^uis Bun ouinbpB 'oj

ua uojaijiuia 'sauopisod sajuajajip sns ap JBsad b

SBuanbad SBinbojJBd sbi ^ oujo} ua UBqBJBda^c

sojuauínaop ap saABjj b sapBpiunjjodo SBpBjajpj

as Bsiui bi BpBuiuijaj^ "SB^afaiiBa sauopBjquaauo;

oiduiafa un Bjsijaqaouid uoqsa^ bi b SBaqua sns

-a^dxa bi b JB^ni uojaip anb SB^siAaj X soaipouad

SBjn^y bi ap bjjo BpBjnjaBJj pBpapos Bun ua pBp

oí uojBiaunuap anb saiBn^aaia^ui ap uois

pp pBpiun bi ua pjuauíBpunj pdBd un onf anb

-bziub^jo SB^sg *siBd p ua Bu^nao anb

sojjbo Papj, ap odsiqo p anj ouayqa opBdoasida

-oa sbi U3 ^^uauía^uajaja^d uojBzyBaoi as sauop

-opBpo^au sbi u9 OAnjsa ajduiais anb 'zapzuoo

-uoa bi BjnpBpip bi a^uBjna -sauopBiqod X SBunuí

BJBAay ou sauopisod ap pBpisjaAip bi anb BJBd sau

-adooa BJBd soypa^a X Baiuaa^ Bpua^sisB uaiquiB^

Bq sapaj ubj^ sajBjiyui soi 9P pBpinjadjad ap

bi ojnuiqsa as X souisaduiBa X so^ajqo ap sbai^bj

ofBq 'ajUBjsqo ou 'Buayqo pdoasidg BpuajajuoQ

uojB^ipa as BjauBiu ^n^i aa qBjn^ina uopanpo^d

-xun ns OAnjuBiu zanbuuan BAys ap SBAijaajip sbi

X o^iuanaua ap sajBí^^y uo^anj SBinbojJBd SBq

-uajj 'sosaaxa uBja souBuinq soqaajap soi^ soyad

SBAqBpiui b uopbziub^jo JBp b uojaXnqu}uoa

g0I ajuaLLiBUBjTUBuinq JBnjaB anb BTqBq anb soi^ 9}

ap sauoisiuioa 'sajBindod SByo sbi ouioa saiBLureq

p anb ap SBArpjaadxa ubtu3jubui soya ap

sajpBui ap saqnp 'sopBaiduiasap o soppajBdBsap

-ojisuBjj Bjanj ayqo blata anb uopdaaxa ap

o.io}o as Bjapa^a sopyo ap BzuBuasua bi BJBd

sauopuajuí sbi 3n^&gt; uojaijJiApB sojjo SBJjuaiui 'ou

-ojjb soi 9n^ 9P uotsta bi ouTiuopajd sasaui sojauíud

-o •saaopBfBqBJ^ soi 3P ^suajap X sapBpisaaau sbi

'oujaiqo^ pp ajJBd jod sauopnpsaj X sojuaTuipaj

pp uopBinaqjBaj bi b uo^aXnqu^uoa SBya SBp

X uopuaAjajuT bi uojajpuajap sajuBjsaj aauo soi ^

sauopBziuB^io sB^sa b o^unp qBaipuis o^uaiuiiAOiu

-ia Bun omoa SBpBiujv SBZjang sbi 9P oujaiqo^ p

sa^o^aas so^^o ap jBuopaB p uaiquiB^ o^aídsap as

as ou anb sodsiqo soi ^^^d n '^SOT^yaj tsbo uots

sapBpiunuioa 'SBSox^ipj 'sa^opjaaBs :soubi;suo

bi opapAajd BjnpBjaip bi b uopisodo ua uBTuyap

-ojduioa anb iBuoisajojd opBaiBi un X SBUBipua

ajuB aiqBjTAauT aaBpasap un ouioa adp^ pp uotsta

E0I
-Bpad o SBaipaui 'SBaxpunf sapBppBdBa sns oipui

soi a^uBjnp X 'sred p blata anb BOTjyod ststjo bi

sa^uB^ioduii ua ^pos X iBJO^SBd 'oayanba^Ba ofeq

-oasTda p opoj ou anb JBZTpnjund ouBsaaau sg

as buboia ^q •••o^BquBS ap Bisaj^i bi ap sa^opas

ap oujaiqo^ p uopTsodo ojsajTUBui ouayqa opBd

ap sa^uaiuaAoad SBpuauadxa saaofaui sbi ap opnu

(S9-^96I) II ouBaqBA pp oypuo^ pp SBUu^aop sb^

-ubjj bi ajqos OTpnjsa ns ug OTpTATp as 'sojquiaTuí
jod opBJ^ajuT 'pdoasTda odjana ig "jayaoui^

-ajqO ibjo^bj bi uaxquiB^ uojBuopunj buboi/y bi b
o^unp ^o,•••(8961) uyppaiAl ^p Bpuajajuog bi ap X

as aouo sojjo 'uauíT^aj p bjjuoo uojaTuyap as sod

ap uojrednao as anb asBq ap sauopBziuB^Jo X bj

-uooB soAanu ap Bjadsa bi b X sosopjnBa uojbjjsoui
-siqo aauo anb auaqsos otjbjo pqpH 'Buayqa uqpts

-Bjadoo^ bi BJBd SBisai^i ap a^iiuo^ p BjaiApsip

oup jBzaj b JByuíy Biqap as ou B^sa anb X 'Bisai^i

bi oa^a as '(iHOVdOO) ^imO u3 Z^d ^l Jd U9P

uoa Bprpuiojduioa pn^qaB Bun jiuinsB Biqap anb

-apjBa pp bai}bpiui b I0,pBpuBpyos ^i ap bub3ia

oaad SBqBduiís o^iadsap pn^qaB n uBujns anb soi

-bj^ p ua ouBjauqi ojbi un ap opB^insaa p oxuoa
oi^ans ouisiub^jo a^sg -zanbuuan ^Ays ¡nBg pu

•BaqsBisapa
ua a}uauyBdpuud 'BzuByuoasap X opaaj uaiquiB}

BjnpBpip bi anb ap o^aní X '9¿6I 3P ojaua ug

bi b ouafB B^a ou sred p ua Bipaans anb oí anb oip
-uayia a^uaurBpxdBJ uainb ' (^861-8961) 'zanbuuan
BAys iBuapjBa p anj Buayqa Bayo^BO Bisai^l ^i

soi B o^unf bijboia Bq

ua BaqBuiaiquia Bjn^y Bujq "BJnpB^aip bi b oipnd
-aj ap so^ob sopiuiq X saAaaq ua uBi^iaAuoa as so.q
-uanaua soi 3n^&gt; oduiaq ib 'Bqaaj bi BpBpjoaaa as
B^sa aa -a^uauíBpidBj uBqBSjadsip as sa^
soi ^ sbu^isuoo ap auas Bun

IB oqaaaap p ouioa ppos ja^aBJBa ap soaisBq
soqaajap soi 3P oun opuBioiA 'sajBindod sajo^aas
soi 9P oiuaj^xa o^uaiuipajqoduia un b uojBAay

�de ello fue el documento emitido el 13 de setiem

el documento Renacer de Chile, en el que la jerar

bre de 1973. Frente a la violencia desatada por los

quía pasó de un distanciamiento critico a una

militares la Iglesia dio a conocer su posición y en

abierta confrontación con el régimen, favorecien

un documento público declaró: Los obispos hici

do una salida política alternativa...109 Gradualmen

mos cuanto estuvo de nuestra parte porque se

te las autoridades fueron asumiendo posiciones

mantuviera Chile dentro de la Constitución y la

cada vez más comprometidas, que las llevó a colo

Ley, y se evitara el desenlace violento!...1 Nos due

carse junto a los perseguidos. Los obispos chile

le [...1 y nos oprime la sangre que ha enrojecido

nos denunciaron en el ámbito internacional las pre

nuestras calles, nuestras poblaciones y nuestras

siones políticas de que era víctima la Iglesia. A partir

fábricas!...JPedimos respeto por los caídos... en

de un discurso en el cual la defensa de los dere

primer lugar por el que hasta el martes 11 de se

chos humanos fue el eje, se diseñó y ejecutó la

tiembre fue el presidente de la República!...] Pedi

negociación y por momentos la reconciliación de

mos moderación... que no haya represalias... con

los distintos sectores sociales en torno a una aper

fiamos que adelantos logrados en gobiernos ante

tura democrática. El gobierno autoritario, por su

riores por la clase obrera y campesinos no serán

parte, trató de establecer un relacionamiento flui

desconocidos.I06

do con la Iglesia como forma de legitimarse y re

Un año después se realizó la Conferencia

vertir la presión internacional. Cambiar la facha

Episcopal en Chile, en esa oportunidad el carde

da y complementar el éxito económico con nuevos

nal Raúl Silva Henríquez pronunció una homilía

respaldos y apoyos fue una necesidad constante

donde hizo referencia a la tirantez que existía en

del régimen. La radicalidad de los planteos de la

tre la Iglesia y la Junta Militar y señaló le hemos

Iglesia logró sorprender a la dictadura. En todo

dicho a nuestras autoridades que los derechos

momento los militares albergaron la esperanza de

humanos son sagrados... que nadie puede violar

que la Iglesia tuviera una postura más patriótica

los!...] no se nos ha oído.107 Progresivamente ad

que colaborara en identificar a la nación con las

virtieron que la dictadura no era de carácter tran

Fuerzas Armadas. Sin embargo la actitud asumi

sitorio, que los militares asumían el poder con un

da fue otra. Al reivindicar los valores cristianos y

profundo convencimiento de refundar la nación e

de solidaridad, la Iglesia se colocó junto al pueblo

implementar un nuevo Estado.

violentado y defendió el derecho a la vida de los

Cuando el gobierno dio a conocer sus prematu
ras intenciones de crear una nueva institucionalidad, y otorgarle al país una nueva democracia, la
Iglesia criticó duramente esta iniciativa y emitió
su opinión en un documento denominado Huma
nismo Cristiano y Nueva Institucionalidad, en el

ciudadanos, lo que provocó la indignación e irrita
ción de las autoridades que comenzaron a descali
ficar a la institución, argumentado que sus posi
ciones respondían a la presencia de infiltrados.
Más allá de sus divergencias, el comportamien
to de los obispos estuvo pautado por la búsqueda

año 1978. En el documento el Episcopado mani

de caminos de conciliación y negociación y la de

festó su posición con relación a la nueva Constitu

fensa de los desprotegidos. Al retirarse de su cargo

ción La legitimidad de la nueva institucionalidad

el cardenal Silva Henríquez, que había tratado por

debe ser democrática, es decir el fundamento de la
autoridad proviene de Dios. Pero Él la ejerce a tra

todos los medios de zanjar las diferencias al inte
rior del episcopado, la situación cambió. Las des

vés de las personas legítimamente designadas para

avenencias y disconformidades se hicieron visibles

desempeñarla... El pueblo es el autor de los meca

y la institución quedó, en la década de los ochen

nismos de decisión que se establecen para servir

ta, dividida en dos: Por un lado un grupo

al mundo...108

proconciliar que se mantuvo en diálogo con la so

En 1982 la Iglesia dio a conocer a la población

ciedad en busca de grandes consensos y enfatizó
los valores de la fraternidad. Por otro un sector

48

�2861 ^ 1861 3-^U3 sred ¡b jb^^u9 9p uoj
-Bf9p 'apqO 9p B9IUJOUOD9 pBpiíiqB^S9 B^ BipU9d9p

-9J Bí *OUJ9íqO pp SBAI}Bp9dX9 SBl 9p JBS9d V

-ud soi 3P ^Jq^ínb bí ouiuu^pp sjsjjd Bq ^s^j^^uí

9S SISLID Bq 'BpB^IUIIÍ 9nj B9IUIOUO99 UOI9BJ9dn9

^^red ire 1$ 9p opBJ9poB o}U9iuip9jqodui9 p A soj9iu

9nb soí 9p 4souj9p^9 so^ip9J9 so| opuBn^ ofnpojd

•\2U3iup uoiD^iqod bí 9p

-np s9UopBi9o9u sbí U9 pdBd 9^uB^Joduii un ubj

b BqBp^Bdsoj onb pBpp^qnd B| ^p bui^oia A ooíui

BJOq Bí B 9^UBA9pj BJ9S OUS9Jg OOSIOUBJg ^U9pJB9
PP BJn^p Bq "BPBJ9OUI9P Bí B UOIDíSUBJ^ Bí 9}UBJ

-U9 BiqBq os 'ODiuiouoDO odmba pp s^ap^piui s^\

•UOT9B^I99UOD B^ 9p

9p SBSB} SB^ÍB JBBd B UOJBZXTBD^B S9JOpilIinSUO9
A souBS9jduig -so^ipajo A souiB}S9jd uoo opBpn^p

-BU9duI9S9p 9nb BIS9í^l Bl 9p SOpBJ9pOUI S9JOp9S

-0U033 o^uaiuipojo p uo opuBijuoo P^TBd ns jod

9S OpOU9d 9}Sg 'ÍBpOS J^U9S Í9p SBp

-idBD B^ U3 o{os ^861 U3 o/o2'22 b opiresBd 'i861 ^9

Sndo PP 9^UBZBU9UTB SBUI Z9A BpBD B19U9S9jd Bí JOd

pAiu b o/o'6x ^ o^ap uopBdnoos^p bi 861 ug qB^

uojbzjoj9j 9nb onsodnj^ 9p 9pqo b os9Jui p A pq

3P ^861 ^1861 3-qu^ 'osBd uopBpuí Bq qBuopBu

-PP OpBdO9Sld9 Í9p 9^IBd 9p JOpBAJ9SUO9 J9^9BJB9 Í9

bi 3}uv o/oi'e^; b oiqns gg6T ^3 ^ '%¿'O^ ^ %S'6

9p BIDU9S9Jd Bí OAn^UBUI 9S SOpOLU SOpo^ 9Q OU9Í

'uopB{qod Bq -opu^ps OArquBin ouaaiqo^ p sis^o

%t '22 ^ %1' 11 3P 9^u9UinB uopBdnoos^p B| 9^iBd
ns jo^ -o/oi'o- un b 861 ^ 2861 3-^^^ ^ %1&gt;1

oAbd (god) o^r^a ooyBj^o^o o^onp

A SBpBínsdBDU9 SBUI Z9A BpB9 S9pBpiUnUI
-oo jod op|n^qsuoD 'Bpu9ip9qo Bpi^u 9p 'oxopo^o
*S9ÍBdBd SBAJP9.IIP SBÍ B OpBJJ9JB OAn^UBUI 9S 9nb

�.J 1 •

J^.' .t

f.

���-Ri^ o}jb un
SOUB Z9ip B X OUJOiqo^ p U9 BZUBIJU09 OpipJOd Biq
-Bq 9S 9nb J9pU9}U9 B BqBp OpOX 'S9JO}99S SOpBU
-BA SBUI SO^ 9P UOP9B9J B^ UOJBDOAOjd SO}99J9
X 9^qB^in9oui oziq 9S sisuo b^ 9nb S9 O}J9p oq

opiBj}uoo UBiqBq 'ouj^iqo^ pp SBS9uiojd sbj op
-U9X9J9 'S9U9inb 9p SBpn9p SB^ 9^U9UIBAqB9lJIUIS
O^U9UinB UQl9Bn|BA9p Bq •SOUBDUBq SOUI
-B^S9jd 9p Buijy B| o^s^ndns BiqBq S^\ uopBziuj^p
-OUI 9p OS99Ojd \B UOI9BJOdjO9UI BXn9 SO^pnbB 9p
jB|n9i^JBd ug -S9jo^99s so;s9 9p 9jquinpqj99ui 9

-oo 9nb opBUBS9Jdui9 ib o^lui pn^qoB B^sg 'ba^bp

9ABJ B| 9p SBpBdn909jd SOUI9qBS S9U9inb B '

U9 S9JBIUI9J^ SB^ 9p JOUO^UI \B JBU0IS9jd B 0ZU9UI

S9UOISP9P S9}U9pU99SBJ} SBXnD 'SIBd p

-uoo U9 sbpbuio^ UBJ9nj 9nb S9uopnps ^p B^snq

9p S9UOpBJBp9p SBq 9^U9Ui^U0^99S OU X '0}Unf

ZII[BUOPBU pBpiUnUlOO B^ 9p S9S9J9^UT S9}U9UBUI
-J9d X S9JOU9dnS SO^ B 9^U9UIB9TUn JBJIUI

3P ^^ PP Bn^BOUBH 9p '9jqn^9O 9p Z PP BIAip[BA

9nj B9p 9j Bq UBqnojAl sbuioj, opu9i}U9 un9s

9p

-Uinpi}J99 SB^ X 0^I9pU09S9p p JOd BpBZBldlU99J

jb^s91bui pp uoiS9jdx9 uoj^nj '861 3P ^jqmapip

en-SOpBJ9U9A S99U0}U9 B}SBq SO9^BJ9OU99} SBIS9UI
so^ BpBq bzubijuo9S9P B^ jod SBpB}iyq9p S9jq

pp 'oonui9jL 9p b^ ouir^n jod X '9jqui9iAOu

ou 9nb sbui Z9A Bun oJBp U9 opap oujoiqo^ ig

-UI S9UOPBZ1UBJO X SB9PBJ9OUI9P SB9I}IJOd SBZJ9nj

souBS9jdui9 so^ J^ o^s^ndojd oí BU9pu9}B ou ops

BJ^S9nU Bpo^ 'OUISIUIISB SOUIB^TSOd9a '"SBTp9UIJ9^

-IUI BI JBUIO^ 9p pBppBdBO B^ BU9pJ9d OU 9nb OUIS

-BUIJV SBZJ9n^ SB^ 9p OUISqOLqBd |9 U9 BZUBIJUO9

sb| SBpo^ 9p osu^suoo oqduiB un opuBanoojd
-Od BJn}J9dB BUn JOd 9^U9UIBUBS999U BSBd
9S 9nb B91UIOUO99 UODIIJOS J9Tnb^Bn9 9n

•%8T 3P
UQPBnpA9p BUn 9SJBUinSU09 IB 'SISU9 BI 9;U9UI
-Boyqnd JiuinsB uoj9iqop s9pBpuo^nB sbi s^nds^p

-uii sbi ^ sBSB^^jqos '%gg X %os 3-qu9 9p

-U9UI 9S X SBpBUIJV SBZJ9n^ SB| JOd OqB9 B BpBA9H

b BfBq9J 'S9uopB^jodx9 sbi ^ oipisqns '

:B9qBJ9OUI9p BJn^I9dB BUn 9p pBpiS999U B^ OUOp

-U9 soq *%0 X %g \ un 9j^u9 S9uopBJ9unui9J sbi

-9pod OU 'OUJ9iqo^ 9^S9 U9 9J ^\ Opipj9d SOUI9H

-BA9H 9S OU OUJ9iqO X SOIJBS9jduI9 9X^U9 SOJ}U9n9

- J9d SOUI9q 9^U9UIB^0S OU X '9ppU9X9J9 Jin^9S SOUI

oziq pqoouid 861 3P oiunf 9p

-Bp ouioo pBpqu9pi Bido-id BJ^s9nu ouis *9j b^ opip

SBip soood 0J9d 'uqpBniBA9p BuqBq ou 9nb J9qBS

-oqs9n9Ui oqo^q un s^ ["•] BJopBÍBqBJ^ Bip^ui 9S

ig 'oqB9 b uoj

-jBd ns joj 'p^oomci o^snny 'B^unpBi 9p o^u9pis

jod o^nuuoj 9S oonui9x ^p uopBJBp9a b^ ug

-BA9p Bun osndojd X o^uBppB 9S OOOHdOO ^I ^

BO^iJod B^ BpBq B9PU9 UOpiSOd BUn Z9A BJ9UIUd

sopo^ 9a 'S9Jo^n9u^B X s9}UBpj9uioo '

-BpdB X ^BUO^99S O\ U0J9ipU99SBJ} S9UOpBJBp9p

-9jd B UOJB}IUI!I 9S X BUIIB9 BI UOJ9LAn}UBUI SOpOUI

9p Bp^nbsnq b^ b X jbuopbu opBiJBS9jdui9 \e uoj

-9jd p uoo Bpu9ipnB JB^pips X SB}sondojd jb^uos

'STBd p BJBd BpU9^J9UI9 9p S9UOpn^OS

'SBS9jdlU9 SBUBip9UI X SBU9nb9d

SBq ,,, •BpBJnS9UIS9p UOISUBdX9 BUn JBPUBUTJ BJBd
so}BJBq so^ip9J9 so^ opBq99AOjdB UBiqBq 9nb 'soo
-IUIOUO99 SOdnj^ S9pUBJí^ SO^ 9p SBpn9p SB| 0}U9UI

-BZU9UI09 souBS9Jdui9 soi 2861 9P soidpuud v

-nSUO9 9p S9U9iq JBJdUJOO BJBd S9JBpp U9

UOJBJOZIAB S9J0^99S SO^Sg O^UnSB p U9 SB^JBO UBJ
-buio^ 9nb 9p uy b s9pBpuo^nB sbi ^ ^sji^uip b uoj

-nB OpO^ 9jqOS OJ9d ' • *9^I0dsUBJ^ 9p S0ip9UI O OUI

voiwoNooaoioos sisiho vq :86I-086I

�do de desorganización social. El proceso de mo

es que hacen su aparición las jornadas de protes

dernización había favorecido la concentración del

ta que se inician en 1983 y continúan hasta 1985.

poder en los estratos altos, el aburguesamiento de
ciertos sectores de la clase media y la exclusión de

Cuando la crisis económica se hizo presente
entre 1981 y 1982 la acción sindical en las empre

amplios sectores populares. La modernización que

sas se redujo sensiblemente y la negociación co

dó asociada a la desarticulación de los actores so

lectiva perdió gran parte de su sentido. Los em

ciales y de las clases. La mayoría de los chilenos

presarios comenzaron a reducir las remuneracio

quedó fuera de este proceso y sufrió sus efectos

nes y presionar a los trabajadores. El consumo

más negativos. Al desempleo, la pobreza, la

moderno, al que los trabajadores habían accedido

marginalidad se sumó la pérdida de valores y refe

parcialmente se convirtió en una pesadilla ... las

rentes ya que los cambios rebasaron el ámbito eco

bases sindicales experimentaron un profundo sen

nómico y laboral para trascender a lo cultural. Las

timiento de degradación y frustración...114 Fue en

reformas neoliberales le quitaron coherencia al sis

tonces que las acciones sindicales adquirieron un

tema social. Los logros en lo económico, en lo la

carácter ofensivo, los trabajadores recurrieron al

boral y en lo político, base sobre las cuales se sus

Estado y demandaron su intervención para que se

tentaba el milagro chileno se mostraron frágiles

hicieran cambios en el modelo económico.

no sólo ante la crisis de 1981-1982, sino también
ante una sociedad descontenta que no llegó a
visualizar los resultados prometidos y quiso mani
festar su malestar e incertidumbre. En este marco

54

�sopo^ b ozuB^p onb B9iuiouo99 sisuo ^^n ^ 'B-inp
-Bpip bj op jbuopdb p ouiqix^^j onb 0861 u3

INO ld U3 'opjanon un jvj6o] ñ \r&gt;j]uao vcianu

IJIIV] 'XND \^p Jopvpunfmg ^aqoomg ap vjj

8,, -0IUI9J^ pp b9^9;bj}S9 pBpipj;u99 bj jod 9}U9 B^

v] jod vapd V] 'vai6g]oapx vxpn] v] gzaduia

uopBn;is Bun U9 uojb;j9sui os SBpBU-iof

vun ap ugpvajo v\ vqva^uvjd anb vpvjoouiap

-ojde [Buopn;psuo9 buijojoj bj jod BpB;nBd '

9p 0p^BdS9J p A pBpiUIi;i^9[ B^ UOpBZIJIAOUI B^ B O^
-jo;o 9jqo9 pp sojopBÍBqBj; soj 9p BJ9i^iBd buo;bo
-OAuoo B^ 9nb op oq^^q ja -sred pp o^qipd-ppos
BUIBJOUBd p UBUBiqilIBO SB}S9 P^UBppB U3 '^;S9;
-Ojd 9p BpBUJOp BJOUlUd B^ B JBnj Oip OJ9d OJ^SrUJ
9S 9nb 'pj9U9 ojBd un b ouib^ ojqo^ ¡9p S9jop
-BfBqBJ^ ^P UOpBJ9p9JUOQ B^ S9;UBJ9;
soj 9p oun :pBppi;B;u9S9jd9J joábui
o^jo;o A uopBn;is bj oi^iiA9j oq99q un
-uis 9SBq B^ 9SJB;ndsip b uoJB^^n osnpui 9 uoj^ia
-TAU09 'XaO ^1 ^ ^NO P 'S9U0PBZIUB^I0
L,, * souduosjdd ouioo
ouioo anb sviu 'souvouvq soj ap 'souawui so¡
ap sauosasv ouioo imqvfoqvjj so\m6\TO 'soopij
-od soppjiod so] uoo o]dto]uod rnqxyq popiupsap
-uvp ü] ua püp?]ia7^ ü] ap vajqunjsy vj ap
UOpOlUJOjilOD V] TD]STDl( ÜJTipüpip Z&gt;] ap X)I\UOO
ua üipn] ü] ozypjmndimci anb \a anfopuvuiOQ
jg vuDDimg ugiaojapa/uo^ r&gt;] iDuidofsounodb
-o] p^ \a ua anb sounowoq so\ ap a^uajdns ao]
-oaixp \a jas ap apans r&gt;\ anrq ^ \a ug xmj jv
gida^ix as anb sounounq ap odnu6 \a souwui
-jqfñ vjnpo]jip r&gt;] ap sz&gt;isi]znaifo sa^uabujp ap
sowDui ua vqvjsa ugiavjapafuoQ vrj 'oimauvq

-uoo ua svop\]od svzjanfsv] jvdnjbvaj ua oo
-pi]od ouv\d \a ua ugpvdpipvd onrq opuvuioo
\a jvaipuis ouvjd \a ua anb svui tugpvdpxpvd

vyp oan] jj^q \3 'P^PJI^O vj ap vajquivsy
üjüfi jvuoiavp^ opjanoy \v [jvbnj vuvp anb]
'vpuv]sm ap odp ojjo gajo as ñ sa]uvxpn]sa
'sajafhui sv] 'soopxjod sopvpvd so\ v gooauoo
as 'sapuvj6 svui svapxjod svpuv^sui majo
v osvd oip jjjj \g so]sng pnuv^^^ anfajuap
-isajdaaici p ñ '\an6ag qfíopog 'ajqoo pp jopvf
-vqvj] un anf[opuvuioQ pp] a^uapi sajdjg
' S9UOpBZI}BAUd
b osndo 9s A íbuoidbuj9;ui oub;9uoi^
opuoa pp o;u9ui^Bdpuud 'bj9Íubj;x9 uoisj^aui
B^ b uopisodo ns o;s9jiubui jjsiq \g *B9S9d A uop
-b;s9joj 'Bjn;jn9i;n.ij B| 9p sgjopBfBqBj; so|
9p A ofBqBJ; 9p S9UOpipUO9 S9J0.f9UI '
bj 9p A Bu;snpui B| 9p o^piiBS9p A uop99;ojd
bjbabj^ soj9UBnpB so;sonduii
'SOpBpU9J9JIp S9p9UBJB 'S91BUBJBS
:u9 uojbzi;9;uis 9S sBpuBui^p sng ouisiu
JOÁBUI OJO^ 9nb UOIDBZIUB^JO B^ 9nj XNO 13

sirlLCín) s^jopBÍBqBJX 3P uoiun ^l s?nd
-S9p A oí soj op odni^ p uoj^nj s9;u9p999;uB

jopas ja ua jooipuis ajuabuip rúa Z861 U3
b¡ oi^jns oub ouisiui 9sa "s^uopBziuB^jo sbj;o A
•SOIUI9J^ SOA9nU UOJBJOdjOOUI 9S A O;U9IUipOUO99J

BJ

(dNO) O^p^^d pp IBUOI9BM OpUBUIO^ p '

-O^ pp U0pBJ9p9JU0Q B{ '(SNO) P^ÍPU
BJOpBUipjOO^ TS\ 9p JUJBd B '(JLNO) S9JOpBfBqBJ^

-vdpipvd vun uojamnj soopipd soprpod so\

vxsaxoHj aa

so^ 3P puopB^j opuBuio^ p oi^jns '861 U3

isa

:86I

�los sectores y unió a la ciudadanía para expresar

este espacio para reconstituir alianzas y concretar

su descontento. Como señala Tomás Moulian, la

una alternativa viable para sustituir a la dictadu

crisis actuó también como facilitadora del desper

ra.

tar de la multitud, puso en jaque y empobreció la

En estas movilizaciones fundamentalmente

legitimidad lograda por la dictadura, deterioró sus

callejeras no estuvieron presentes los

discursos y puso al desnudo sus límites. Los ciu

trabajadores agrícolas. La participación

dadanos chilenos comprendieron que el poder no

del movimiento sindical no fue partiendo

era omnipotente, muchos sintieron que el miedo,

de las fábricas o los establecimientos de

por lo menos el miedo cerval y paralizante, se des

trabajo, sino muchas veces confundiéndose

vanecía porque se dieron cuenta que la combina

con los pobladores. Debe tenerse en cuen

ción entre terror, proyecto y poder total no era in

ta que las poblaciones marginales de la

falible. La dictadura cometía errores, podía enfren

ciudad de Santiago eran habitadas por tra

tarse a situaciones no previstas, a la mala fortu

bajadores ocupados y cesantes, además de

na, al accidente histórico.119 Fue a partir de este

jóvenes que se sumaron a la protesta.120

convencimiento que las jornadas se dieron cita.
Los trabajadores jugaron un papel relevante pero
no estuvieron solos, ya que las luchas adquirieron
carácter nacional. Durante estas jornadas el CNT
presentó una plataforma en la que reclamaron:
*Derecho al trabajo y estabilidad en el empleo.
Despido con causa justificada y determinada.

"En las jornadas participaron todos; estu
diantes, pobladores, trabajadores. [La situa
ción era] dramática; lafalta de democracia, la
represión... marcaron [los] antecedentes para
las jornadas. Se fueron conformando estruc
turas de donde sale el CNT, todos aquellos
que estuvieron dispuestos a forjar una cen

*Derecho a remuneraciones justas.

tral única, y en eso jugó un papel importante

*Derecho a negociaciones colectivas sin res

el cobre para aglutinar a otros sindicatos... Yo

tricciones, por rama de actividad o área geográfi

marcaría la potencialidad del cobre y su afán

ca.

de permanecer como actores principales.121
*Pleno reconocimiento al derecho de huelga.
Los trabajadores desbloquearon la situación, de

Las primeras jornadas tuvieron carác
ter local y se limitaron a la ciudad de

la resistencia pasaron a la oposición. Hicieron uso

Santiago, posteriormente alcanzaron nivel nacio

de su poder de convocatoria para otorgar cierto

nal llegando a zonas como Arica y Antofagasta. Las

nivel de organización que previamente había sido

protestas se iniciaron con paros parciales, los ciu

acordado con los partidos políticos, que fueron los

dadanos se negaron a hacer compras en los co

que mandataron a sus dirigentes sindicales más

mercios, a utilizar el transporte y a enviar a los

representativos a integrar los cargos de dirección

niños y jóvenes a los centros de enseñanza. Parti

del Comando. Se inauguró una nueva etapa col

ciparon mujeres, jóvenes y pobladores juntos a los

mada de desafíos y de incertidumbre ya que los

trabajadores, así como profesionales, empresarios

ciudadanos participantes no sabían cuál podría ser

y amas de casa. De día se producían movilizaciones

la respuesta del régimen y qué grado de violencia

espontáneas de estudiantes y en la noche la ciu

alcanzaría. La primera protesta surge de manera

dad era invadida por el ruido de las cacerolas, y

espontánea. La amplitud del movimiento le dio ca

permanecía en sombras debido a los apagones que

racterísticas policlasistas y populares. Todos los

voluntaria y coordinadamente realizaba la pobla

sectores de una manera u otra participaron y se

ción. Se produjeron enfrentamientos y la repre

hicieron eco del rechazo a la dictadura. Se exigía

sión fue especialmente violenta en aquellos pun

la renuncia del dictador y el fin del régimen mili

tos de las ciudades y su periferia en que se con

tar. Las distintas fuerzas políticas aprovecharon

centraban los actos de protesta. El despliegue de

56

�bjjuod Bqanj bj ua uop^^yui ap ojund un uojbdjbui
SBjsajojd sb) 'uojbzubdjb 9nb pnjiUíteui bj joj
•BDIJBJDOUI9p
BjnpadB Bun 9p Bpanbsnq bj ojua^ 9nb oduiaq )B
'S9)OJJUOD 9p BpBSUBD pBpapOS BUn U9 SBZUBJ9d
-S9 ouqB soaijijod sopqjBd so) 9p uopdrmí Bq #bj

'UOID
p SBUIJOJ SnS Á )IAp pBp9pOS B) 9p
BIU9AOjd 9nb BpiJBS BUn JBÍJOJ BJBd S9J0pBfBqBj^
so) 9p zoa B) jio J9DBq 'JB^s9^ojd Á jqsiS9J BJ9 oqo
-9q )g •UBqBdlDl^JBd S9U9inb B JB^I)IUI BIDU9)OIA B)
9p JBpjBns9J 9p buijoj ouiod )ijJ9d ofeq un OAnj
-UBUI 9S 'OIJBJJUOD )9 JOd :pBpUB)nDBJD9dS9 JBJ^O)

S9JUB '9nb S9JOJDB SO) 9JJU9 S9U0IDB)9J SB) U9 OJI^ un

-Ojd 9p SBpBUJOf SBq OIJIS 9p 0pBJS9 pp UOI9BJBP

uoiDBJ9dns B) ouiod 9SJiquDS9p ^p^nd 'bpbu 9nb

-Od B) BU9)iqD pBp9I9OS B) BJBd UOJ9AnjIJSUOD BJS9J

)V t,z,'J9pod )B U0IDB)9J U9 ,ODIOJ9q DUIOjpUIS, )9p

-J9UI9 B) BJBd SBqaajq SBA9nu JuqB 9p pBpijiqis

OipU9J9Jd 9S OU S9UOIDBZI)IAOUI SB) JBJU9UI9)duiI

-9I9BU9J BI9BJ90UI9p B) 9p OJIUI )9 )BpOS OAip9)OD
¡9 U9 9nb U0J9I9iq 9 SODIJIJod SOpiJJBd SO) 9p BpU9

-9p bj uod 986 T ^pBq jbzi)BU)j BjSBq uopBUipap
ns OpUBZU9UIO9 'S9UOpB|qod SB) U9 SBpBJSlB UOJBp
-9nb S9UOI9BZl[TAOUI Á SBJSOJOjd SBJ 9^U9UIBUqB^nBJ
SOUBpBpnp 9p S9JO^99S S9}UB}JOduiI 9p UOpJ9S9p
B{ ODOAOjd 0UJ9iq0 p JOd BpB^BS9p BpU9^0IA Bq
•sooqipd sopqjBd so^ uod o^ojBip p JuqB 9p pBp

OpBJ^O) Bq 9S S9)BJnjDnjJS9 SDUOIDipUOD SB) 9p B))B
SBUI 'Z9UIJJB^V J9IABP B)BU9S OUIOO OAqD9)OD O9n)
A ^npiAipUI OJ9UILld 'UOIDDBJSIJBSUI 9p OpBj^ OJ)B
Un UBqBS9JdX9 U9iqUIBJ OUIS 'BDIUIOUODD SISUD B)
B U0IDDB9J U9 O)OS OU UBI^inS SBUISIUI SB) 9nb UBq
-BJS9JIUBUI SBJSDJOjd SB) 9p SBDIJSU9JDBJBD SBq

-IS999U B^ U0JB9^UB^d Á 9^U9piS9Jd p UOD
B UOJBZU9UIO9 '
^B '9nb S9JB^^iUI 9p 0^I9pU09S9p p OOOAOjd Z9A nS
V SIBd pp S9pBpnp SB^ 9p O}S9J ^B B^J9^B U9 OSnd
9nb O^ '(B^p U9 SOAP99J9 000 81 ^2}SBq 3P ^pU9S9jd
B^ uod) obi}ubs 9p pBpnp b^ 9p
B^ U9 oqsisuoD 9nb '^ooqs 9p B^qipd b^
9nj 9^u9uitBUT^ *o^ipp un U9
Bps B| Bqj9Auo9 9nb 'Bponb 9
B| OUinS 9S O^9 B 'UBIjnOI/^ SBUIOX B^BU9S OUIO^
qz[ s9^u9qBquiO9 soi^ I9S SB|p U9 BqBf^a
-S9JIUBUI 9p S9qB9 SB^ JBpBA B BipU9^ 9nb
l9p UOpBZUBpd ["•] SBAqBqUIOD SBUI S9U
SB[ U9 SO^U9IUIB^U9JJU9 SO^ UBI^Uip S9U
-9inb OUJO9 ODIUBd O^UB} UBJ9PUIS 'SBjp9ld JBJ^ B
OUID^BUI 'JB^U B *SBJ9pUBq JB^^B B UBIJBS S9U9inb
9nb BqBDsnq 9g -op^iui p JBf9JBdui9 uojb^u9^ut
ouj9iqo ^9 Jod SBpBzqqn sbi^9^bj^S9 SBq #s9unui
-od souBpBpnp ubj9 so}J9nui Á sopuDq soq 'Bjnp
-Bpip bi b BqsiS9J 9nb uopB|qod B^ BpBq SBpBJBd
-sip ubjd SB|Bq SBq "uopB^qod b^ b jbzuouid^b 9p

ap sdjopvfoqvjx ap ugior&gt;znw6do
nt\ ^p oju^iun^vu \d dyx^d ud\qwu\ \yp ñ '06
9P S9]TOdlDUUd Sd]]TOO STO] V 'JDlSdJOJd
¿-íd^oq dnb v}qvq ^nb o\ z&gt;Jd anb? sao
-uojua 'sop^zijrxhcnimw pujos ap sououoiDunf
so] d ugiaojapisuoa ua oqoiuoi as ou ñ oai\qud
jopas \a ojodimua ñ sajsnfoaj oiqoq opuono
opo^ ajqos Uoisajoudo ajjoo o\ o sou/üip^
zzl*'sououudi] snu uoo ouPpijos ños ñ jopos
das un 'ououmq jas un ños oñ sosuad 'ojj
-uapo oiod na\ad oun osa 'ououmq jas ouiod
íojoa uiuaj oun anb íaaia ^uuosjad ouiod as
-jduajuoui anb uiqnj-j "'oñ sojja aijua 'sind\a
jodunqntoia anb sojauoduiOD ap soxau niqojj
'sojudso o souinquipnasa anb 'uipag oipo^
jod odopuos ua opuosod nqnjsa anb o] ojqos
ag -adquioq ap sopanui sownqnjsa 'soudaaoui
anb souioiuax '^jjod o\ o sowojjvs ñ souos
-dad a^uían souwqpjunf sou 'sojjo] sopo^
uabdn^ •majpjO^ ua pin sr&gt;] sopoudoCsorj

SBq BIDU9JSIS9J B) OpU9ID9)BJJOJ OJU9UIOUI J9UILld

BPU9|OP Bq \TBUip9p B UOJBZU9UIOD Q86T
Á 8861 U9 UOJBpiUI 9S B}S9}Ojd 9p SBpBUJOf SBq

ojad uBqBdiaijJBd ou anb so^anbB jaaouoa b oip

-U9UI)BpiUI O^S9JIUBUI 9S BJnpB^Dip B) 9p BAIS9jd9J

-ba uojanj Bqon) ap sbuijoj SBq -uoJBAodB sb) anb

B BJnSUDD Á SBAISBUI SBpBpDJ 'SO^U9IUIBUB))B U9 9}

-9lJIUIJ9d S9U0BdB SO) Á SBpB9)OJ9DBD SB) ISBpBU

-U9UJOD s9JB^qiui so^ o^Dnq BSUDjd 9p pB^iDqq B)

•opBAud ojiquiB p apsap uoiDBdiDijJBd B) uoj

buijoj ouiod opBzqqn 9nj OD^Bq opBUiBq ^g -S9pn}
-q^nuí sb{ bj^uod o^onj 9p sbuijb JBJBdsip b uojbz

Un U9 OnjDB )BU0IDBU OUOJUJ9J )9 JOd SBpBUJOf SB)

�la dictadura e impusieron una nueva periodización.

tramarchas de los partidos políticos que serán, en

Se inició en la historia de la dictadura chilena una

este período, los protagonistas de la transición chi-

segunda etapa que va de 1984 a 1989, signada por

lena,

un proceso de recomposición del gobierno militar
y, en filas de la oposición, por las marchas y con-

58

���19
9 BJ B SBpB9ip9p
U9 OUISIUI OJ 0ip9DnS OfsJ "B-irmnDT^rLIJ B| U9 9}U9UI
-^Bl99dS9 '0P-IIA9J 9S OS99Ojd ^9 9861 ^ ^861 9J1U3
9^I U0U9^UB OUB p SOpBdnDO S9JOpBfBqBj^ Z9ip BpB9

9S

BUn piOIUI 9C¿

S9UOI9B^odX9

ouj9^ui O^ioqB p 'U9ISJ9AUI bi puopouiojd
'OpBSBd pp SB}SIUOp99}Ojd

uppunj ns puio^^j oojiqnd jo^99S ig Bjq9inb 9p

-UI9 flUI 09 J3P-I3d B Oí^^n B^O9U^B JOp9S p ^861 ^

B JOApA IU 'JO^99S pp U9UiniOA
Un POIJIU^IS OU O}S9 !

9p oun gp uopBdn9os9p B| osndns 9nb oj lso9|d
-^U9 9nb JBpJ099J OUBS999U S9 OU9UIOU9J 9^S9
0}DBdlIII 9 pn^IUBUI B^ JBT99JdB

uppBn^is U9 SBS9jdui9 sbi 3P ^J9puBuig
SOOUB^ 9p BpU9pU9}UU9dnS BI 9p S9ABJ^ B

•%8'8
911J 0}U9UI9J9UI
SB{ U9 O^UB^ U9 '%8'8

B 9}U9UIB9lSBq S9U
9P9J9

9S BJ9UBUI B^S9 9Q
JTUIJ9p9J OUIS
SB9IUI9UO99 SB9qi{od JB9ijqu9pi posnq ou
ig -iBjnpnj^s9 9^snfB9j pp aopBin^^j 9p

9^S9 U

uppunj bi Jiiduin^ Biq^p opB^sg p onb jooouodoj

pp o9nf 9jqn p 9nb opBJ^soui^p opBponb ^iqBH

-Oí 9nb SBJOpB^iodX9 SBS9jdU!9 SBI U9 9^U9UJIBdp

•sopB^ins^j soi ^q^jn9SB ou ops is aod opB9J9ui

SOI S9^UBA9pj UO^ '9SJB9IJISJ9Aip Á 9SJipUBdX9 UBJ^

OUBS999U 9ng -osjn^sip p JBiquiBO 9nb oqn^

U9 Á BpDUB BIUIOUO99 B^ U9 SOpUJnDO SOiqUIB9

9 OJ^BIIUI OpBUIUIOU9p

SOI U9 ofBqBJ} 9p BZJ9nj 9p UpiOBJ

BI B 9UJn99J BJnpB^Dip BI 'SISU9 BI 9p BJOq
BI V '3SJBU0J0UIS9p 9p pBpUiqíSOd BI BqB}U9JJU9 A

ig 'sopiAi9s soi ^ ^pqsnpui bi y9 'S9iBu^snpuiojB

-990id p J9pU9^U9 BJBd 9ABp J9S 999JBd 9861 y^

•BpiIBS 9iqiSOd BUn OUIOO OpB^Sg pp U9PU9AI9}UI

-UUd *09ldui9 pp Á B9IUI9UO99 UppBJ9dn99J 9p OS

uod 09idui9S9p pp uppnuxuisip bi 9nj

SOI 3P ^ZUBTJUOD BI J999jqB}S9J 9p
9nb SB91UI9UO99 9}U9UIIBpU9S9 SBpip9UI

O9IUI9UO99

SBA9nU 9p 9IJ9S BUn 9p UpiOIJBdB BI JOd
9lUIJ9p9J A OSndU!O99J 9S B}S9 'BJnpB^^ip

's^pBpiiBdpiunuí sbi 3P -i^pod Á Biuiouo^nB bi uo

opBOJBUi OApsa 9.fBJiA ig "Bi^a^BJ^so ns

p 9psop ppos B^qiiod 9p odq OA9nu un opuBfij
0;U9UinB Un 0UI09 ISB 'OpBAUd JO^99S p U9 SOPIAI9S
JOÁBUI BUn BpU9n99SUO9 OUIO9

BI 9p BpiB9 BI BUBOOAOjd BUBpBpniD
U9I9BZIIIAOUI BI 9nb B

SBA9nu SB}sg s9pBpiiBdpiunui
'B9TUI9UO99
9p O}U9}UI J9 A U9TS9jd9J BJ

B Á SBpBAUd SBS9Jdui9 9p SOUBUI B
UBSBd IBPOS pBpun9S BI Á UppB9np9 BI 'pniBS BI

9p 09JBUI Un U9 SBpBHOXIBS9p- SBpBUJOf

BI OUIO9 S09l9^BXIS9 S9JO^99S SOI ^ 9ípU9pC9 9S Á

BI B UOJ9ipU9jdJOS -B9IUI9U099 SISU9 A U9IS9jd9J

9nb 'BIJ9U9 BI Á S9UOpB9IUnUIO9 SBI '^I^JUJ^piS

9p Bpipj9d ns UBqBJ^soui 9nb odui9q ib

•sopBDO^ opis UBiqBq ou ¿¿G\-^¿6\ opou9d p uo

pp B^S9nds9j Bq qpvp pBp^pos bi 9jqos

9nb 08 sol 9P ^p^3?p ^1 3p sopBip^ui b u9iquiB^ sg

SBS9idui9 'so^uBq b pjonioAui onb s9uopBzqBAud

9UOdU!O99J 9S

vi viovh oniialvo oohvi ig ^6861-^861

�cultivos anuales, donde se produjo una retracción

industrias alimentaria, forestal, mineral y pesquera

del empleo. Simultáneamente se incorporó nueva

entre otras. Hacia 1990, año de la apertura demo

tecnología (maquinaria e insumos agroindustriales)

crática, Chile llegó a tener 70 mil trabajadores ocu

y los rubros más favorecidos fueron la viticultura

pados en estas industrias.

y fruticultura.
La temporalidad del trabajo rural también au

Nuevas estrategias hacia los empresarios

mentó, la fuerza de trabajo debió hacer frente a

En el proceso general de reestructuración

las formas más modernas de producción que

industrial, las pequeñas y micro empresas se

incrementaron la inestabilidad y versatilidad la
boral. 127 La mecanización logró tecnificar tareas en

mantuvieron y las grandes cambiaron de manos
varias veces entre 1970 y 1990. A partir de 1985

temporadas de zafra, aumentó el rendimiento por

se produjo en el sector una fuerte concentración

hectárea y validó la presencia de trabajadores tran

de capitales y una reestructuración del

sitorios con ausencia de normas legales en su con

empresariado con la aparición de los grupos

tratación. La dispersión geográfica y la heteroge

económicos nacionales estrechamente vinculados

neidad del empleo llevaron a que las relaciones la

a empresas transnacionales. En este proceso el

borales fuesen inestables y dificultasen la reorga

empresariado logró consolidar cada vez más su

nización sindical. A pesar de las limitaciones lega

legitimación.129 Los cambios tuvieron como

les de que fueron víctimas los trabajadores del agro,

consecuencia el surgimiento de un nuevo tejido

en estos años se produjeron una serie de protes

social en las relaciones industriales y la progresiva

tas espontáneas y aisladas en los complejos

eliminación de la pequeña empresa, lo que alteró

agroindustriales.
La industria, por su parte, experimentó una

la relación capital-trabajo. El proceso de
reconversión llevado adelante por el empresariado

importante expansión en esta segunda etapa pos

chileno estuvo amparado y facilitado por la política

terior a la crisis. Esto no siempre redundó en ma

autoritaria del gobierno a través de la apertura al

yor productividad y eficiencia. Entre 1984 y 1988

exterior, la desregularización de los mercados, y

se experimentó una recuperación industrial espe

los cambios en la legislación laboral. Por su parte

cialmente en el rubro manufacturero y de vesti

el gobierno apuntó a lograr la adhesión

menta. Algunos economistas mantienen que el

incondicional de estos sectores. Estimuló la

bajo nivel del costo de la mano de obra, la

creación de un nuevo empresariado con mentalidad

desmedrada situación de las organizaciones labo

de riesgo y eficiencia. Para recomponer los lazos

rales hicieron posible que las empresas pudieran

de lealtad y reafirmar la confianza de estos sectores,

expandirse recurriendo a un uso extensivo de la

el gobierno los recompensó otorgándoles

fuerza de trabajo,128 aspecto que sin duda resultó

libertades sin límites. Se autorizó la

por un lado favorable para las empresas pero por

reducción salarial y el uso flexible de

otra parte las obligó a reducir los incentivos para

la fuerza de trabajo. La incorporación de

elevar la productividad. La modernización produc

nuevas tecnologías en este período fue

tiva quedó condicionada y limitada, ya que la re

escasa y se limitó al principio a la

cuperación se basó en la disminución de los sala

importación de maquinaria dejando de lado

rios y en la creación de empleos precarios.

la necesaria reorganización de los procesos

La estructura industrial cambió. Sectores his

productivos y la capacitación y actualización de la

tóricamente importantes como la manufactura y

fuerza de trabajo. El uso de nuevas tecnologías

la metalmecánica dejaron de ser el eje dinamizador,

logró que el sector mejorase sus índices de

aunque se mantuvieron. Los sectores que estimu

productividad y rentabilidad, en tanto para los

laron el crecimiento económico pasaron a ser las

trabajadores fue acompañado de la pérdida de sus

62

�ap BjajiipjoQ-jns buoz ^\ ua paip
-ui pBpiuf} uopBjapaj bj X Buua^aBi^ Bunai/^ pu;

uojapapaqo sb|^bj sb
-ip pp sauoisajdxa sbj ap apuaadsap as un^ag Bd

-Baipuis uBi^sixa apuop soiuiaj^ sojpnbB

'pjoqBq uB|d p BqajBui ua asjauod ap o^anq -sas

so^ ua o *oujaiqo

p oidojd ouioa uojaiumsB sajopBÍBqBj; sounp

sopBJa^ui so^Baipuis soAanu uBi^jns anb

pdBd pp Bsuajap A sauopBaipuiApj sb^ ap Biua;

ap UBiaajBa anb sauaAof sajopBÍBqBj^ jod

oaoAOjd o;sg -sopaipms soun^p ua sasBq sb^ ap

BjnpB^aip -e\ a}UBjnQ qBiuiaj^ Bpuauadxa

sasBq SBq 'ouisipaipuis pp joua;ui ^b SBmajqcud

OLunasuBJ} ^aipuis uop^^nai^iBaj ap osaaojd p

•omsiuoítepjd jaua; b uojBzuauíoa A uojBAipBaj as

-ua^uip so^ aj^ua o^uaiuiBuopBpa os^asa un uoa

ndre^M ap sopaipuis ap uopBjapag bj uojaiíüns

-B^a Bsa ua [Baipuis 0}uaiuiiA0iu pp sapBpqiqap sap
-ubj sbj ap Bun oAn^qsuoa anb o\ 'sasBq sb^ A sa^

-snpui jopas p ua p^pu^pips odruo p '0861 U3

pp sa^uBz^Bduiis so}

•o^uaiuiiAOUi ^B UBqB}qiqap anb upiaB^uojj

-a^uBiu ^aBj anj ou ouisqBaipuxs pp joua^ui jv

|Biaadsa JB^sajd uo^aiqap sa^ua^uip soq

-ojd un b OAa^^ anb o\ 'Bpiny uopBaiunuioa Bun jau

BiaBq JB^na^jBd ua 'sas^q sbj b uoiaua^B

-Bq A sa;uauip aj}ua o;uaiuiBpuB;sip opBpunu

-uoa b^ A uois^adsip B^ jb^^v^ ouBsaaau oziq as a;
as sas^q

-uauíBApaadsaj souBpsuaouiap A Bpjambzi ap sajo^
-aas b uBipuodsaj anb '(^ao) sajopBÍBqBJx ^p ^oq

•sopBA sopa
-nao Á SBpuBuiap SB^sa jbzixbubo uojB^ua^ur anb sau
ap uopuBdB B^ Baqdxa o^sa sBzinQ
0l-pnpiim r&gt;] ap oiojojdíd udj6 un oqny ou
Oddd oiqunoojLdjm mqnj^ '"ugsia ns vpv6s^s

-Bjaouiaa uopBjapajuo^ B^ oj;o jod A opB^ un jod

(JLNO) sajopBfBqBJ^ ap ^uopBM opuBUiO^ pp Bp
-ua;spca ^\ ^pipnfjad ojapisuoa as "uoisnasip ap
Buia; jas b osBd sa^j;uaa sbj ap uopBayiun Bq

-janj osndns A a;uauiBpBjapaB ouijojsubj; as

-P)]od sa^uadujp uoo jouoiaunfv gzaduia sivd

ap 'jBsuad ap bj3ubuj b^ ua soiquiBa sa;

•••vpunfajd ugiavdiapjDd nun oqny o^j •••soa

A BiJjnao anb o\ japuajduioa A japua;ua

-odsoipxmo so] uodanfuojamn^urmi as anb so\

ouisi^aipuis p apsap asjBuopisod ouioa

ojuaiui^cioui \a ux&gt;zuu\ anb soj uos anb soapi]

qBaipuis uopaB ap sbuijoj SBAanu
oiJBsaaau oziq as jaaaJBdBsap ou BJBd

yjsa soDi})]od sojpono uos ouioo ñ 'oaanu ap

-uig -a;uauiaABJ cuouapp as ppos A pjoqB^ uop

-oa ap soipaui so] ap pa^o] oiunuop \a ñ vpanb

anb bA BpiA ap sauopipuoa sb^ uojBJoad

-ua6i\ayw oqny oiq '"[gynaifip o\] ugianaiunw

o\ ap ouB^d ¡a uojaipuaasBj; soiquiBa soj

su\aiauoo snpunuiap msaidxa uapod nsod ma

ofBqBj; pp opunuí jg -oai;buijou A |BJoqB^

d]sa ua ouisijoaipins ]gr •••ajua6v] ap sa]duns ñ

uoiaBjadnaaj bj a;uB A SB;sa;ojd sb^ SBpBzipuig

-iy as ou anb ugisaddun r&gt;] obuax '"sauopofoq

-uis soqaajap sns sopBuaajaa uojaiA ops ou sajop
-B.fBqBj; so^ 'BjnpB;aip B| ap Bapqod A Baiuiouoaa

'soumma socianu juqv uod sozjanfsa soj uouaia

-Bn;is Bq "uojapajqoduia as uaiquiB; ouis sapaip

ap anbo] ja "asüq r&gt;\ uoa o^aaivp sgui o^anj
-uoa un JDZipunfoud ap sapopijiqjsod oqny ou

-x&gt;ij so\ ap ugjavdiayjvd uvj6 oqny ou 'omsvui
anb iDjndod njsandsau ap svui ouisyDajpuis
un sounryi ••'opuaynasip vqnjsa as ñ moray as
anb o] ap ugianuuqfui xaaod ñnuí gysvca-"

•opB;sg ib
ouioa OAn; A opBajaui p o;dBpB as Bsajduia
b¡ oya BJBd 'píaos uopBuiuiop bi A pj;uoa p

saaaA sBaod o;uauiap un 'SBAipapa sapBppuapi

-aA SBqanuí anb ^aipuis Buja^ui b^ b uaiquiB} ouis

BauqBj Bq •BauqBj ap uauíi^aj p sa opBjapisuoa

japuajduioa ojo^ ou o a^uapijns o\ ojo^ba ou sao

opjafa as apuop Bpuapaxa jod op^dsa p jas b osBd

•opBiquiBa uBiqBq 'SBpuBpunajp sba
-anu sbj ua 'anb a^ua b^ ap sap^pisaaau sa^aj sb^

sns ap uopBja;iB b^ A sapjoqBi soqaajap

b^ Biuoduii anb sauopipuoa sb^ b ops ou

�La mayoría de los trabajadores procedía de la

Iniciativas y desafíos para el CNT

industria tradicional, de medianas y pequeñas em
presas. Su principal reivindicación era la recupe

A nivel nacional el CNT, conocedor de esta rea

ración de la democracia. En el marco de las jorna

lidad, implemento una serie de acciones diferen

das de protesta, en donde su participación fue im

tes con el objetivo de dar a conocer las demandas

portante, lograron nuclearse en el Movimiento Uni

de los trabajadores a la opinión pública y el Esta

tario de Trabajadores, y buscaron como aliados a

do. Se enviaron cartas a los ministros de Econo

los estudiantes y pobladores. Las poblaciones co

mía y del Interior. Estas decisiones provocaron ma

menzaron a ser el centro de encuentro. La distri

lestar al interior del CNT, donde ciertos sectores

bución territorial habitacional actuó facilitando la

no se mostraron dispuestos a apoyar estas medi

convivencia e impulsando formas de solidaridad que

das. Por decisión de la mayoría las cartas fueron

incluyeron a la familia y a los pobladores de las

enviadas. Las principales demandas planteadas al

diferentes comunas. Ollas populares, policlínicos,

Ministerio del Interior fueron: fin del estado de si

bolsas de cesantes, encuentros culturales y depor

tio, autorización temporal para el regreso de los

tivos fueron algunas de las expresiones que adoptó

exiliados, fin de las medidas restrictivas a los me

este movimiento. La conformación de sindicatos te

dios de comunicación, facilitar las campañas de

rritoriales contribuyó a superar las debilidades es

solidaridad que organizaban las organizaciones

tructurales.

sociales y comunitarias.

Este intento fue interpretado por muchos tra

Las demandas al Ministerio de Economía fue

bajadores como una búsqueda de espacio y perfil

ron: que el Estado asumiera un papel central en la

propio. Muchos de los dirigentes eran jóvenes que

reconstrucción del país, conseguir nuevos recur

carecían de tradición sindical, o la habían recibido

sos internos y externos, reducir los gastos milita

a través del relato de sus padres. Los sindicatos

res, mayor control sobre el IVA, reajuste salarial,

reconocían que la fortaleza de los trabajadores ra

aumento de salario mínimo, incorporación de los

dicaba en su unidad, pero reconocían que ésta de

trabajadores asalariados pertenecientes al Progra

bía ser autónoma tanto del Estado como de los par

ma de Empleo Mínimo (PEM) y al Programa de

tidos. En su declaración de principios establecie

Ocupación de Jefes de Hogar (POJH).152

ron que Nos une el común propósito de la defensa
sin concesiones de los derechos de todos los traba

Con respecto a la política económica los trabajadores manifestaron su oposición a las

jadores sin discriminación alguna: la necesidad de

privatizaciones de empresas del Estado, que fue

desarrollar el sindicalismo, desde los sindicatos de

ron consideradas parte del patrimonio nacional.

base, con democracia y plena participación de cada

Se criticó al gobierno por la forma en que estas

trabajador; el común anhelo de una sociedad más

privatizaciones habían sido realizadas. Se enfatizó

justa en que los trabajadores no seamos explota

en la importancia estratégica de estas empresas y

dos por una minoría que detenta la totalidad del

su utilidad pública, y se señaló la gravedad del

poder económico y político... queremos un sindica

hecho de que todas ellas pasaran a manos de ca

lismo con contenido de clase, participativo, demo

pitales privados. Por otra parte, se alertó sobre el

crático y renovado... Para que exista verdadera

desempleo aparejado por estas olas de

unidad es necesaria la autonomía de la organiza

privatización. A nivel sindical se creó el Comando

ción sindical, superando el control partidista de los

en defensa de los empleados del Estado. Con rela

sindicatos y toda otra forma de manipulación.131

ción a las inversiones extranjeras los trabajadores
resaltaron el alto grado de dependencia
que Chile había contraído con organismos
o grupos económicos a los que se les otorgaron las

64

�-BJ 9nj OU SB^S9^0Jd 9p SBpBUJOf SB^ JBUl[99p [V

-n9SB B JBZU9UIO9 9p OpBUBS9jdlU9 pp pBp

BpU9S9jd BUn J9U9}UBUI S9J0pBfBqBJ^ SO[ BJBd \\0

oub p irg Bjn^j9dB 3[qisod Bun 9}ub JBn[ ns jbj
-IS999U B[ 0JB[9 U9 Of9p O}U9IUIB9J99B 9p
Bp^nbsnq Bq sojopBÍBqBJi 9p S9JO}99S sou
-n[B 9p OÁOdB [9 A Bl}BdtUlS BJ JB}dB9 UOJ
-B}U9}Ul 9nb SBl9}BJ}S9 9p 9IJ9S BUn UOJ
-9I99[qB^S9 S9JO}99S SO}S9 S9{BIUI9J SnS
9pS9Q 0U9{iq9 OpBUBS9jdUJ9 pp OAqiUipp O}U91UI
-p9¡B}J0J [B U0J9fnpU09 U9UIl9J pp UOl9lSOduiO9
-9J B[ A SISIJ9 }SOd B91UI0U099 UOI9BJ9dn99J Bq
SOIXBS3JdUX9 SOI uo
I SOJ9UIIJJ

•OUISI[B9ipUlS ^9p
OJ}U9p S9UOpBpjdj9^Ul SBpBIJBA B JBn[ Oip O^S9
A 'oiquiBO BU9¡iq9 s^sBp 9p Bjn^onj^so Bq soj^o
9p pdBd p O[nUIJOJ9J A S9JOPB SOA9nU 9p BPU9
- J9UI9 B[ B JBn^ Oip BUBJB UQPBZIUJ9pOUI 9p 0S99
-Ojd 1^ [BUBS9jdui9 O^ U9 OUIO9 '^BJOqB^ O^ U9 S9jq
-ISIA SBUI Z9A BpB9 JOS B UOJBZU9UIO9 S9[BpOS SO^
-OBduii soAno s9uopbuijojsubj^ s9}UB}Joduii 9p oj^
-U99 9nj oj^b ^a S9pjoqBi S9uopBpj SBA9nu b sopq
-9UI0S A ^BU^SnpUl B}UB^d B[ B SOpBJOdjO9Ul UOJ91A
9S BJJ9q B^ 9p s9JopB.fBqBJ^ soqonj^i -pBpqiqBiS9ui

-9p S9IBU^SnpUlOJV SOf9^duIOQ SOI 3P O¡[OJJBS9p

-rypd sopíhs J9S b uojB^sody 'SB^surqj^dB S9uop

-BUB[BSB 9p Odq OA9nu Un 9p UOpiJBdB BI 0UIUIJ9}

-uoo uopBdn9O9Jd jBdpuud ncj -uopisirej} b^ 9p so^

9 pBpqiAOUi 9^J9nj Bun b o}S9ndx9 oía 9S 9nb op

•s9uopBpo9u sbj 9p BJ9nj jBp^nb ou U9 oqsis

-B9iqn S9JOpB.fBqBJ^- lSOJ9JOdlU9} SO^ 3P 0SB9 [3

-OU9J B[ B^9UI OUIO9 UOJB9^UB[d 9S SIBd [3 U9 UBip

Bpoqnjj A [B^sgjoj jo^99s p U9 9^u9uqBdpuud sop

-nfo^u9iuiBJOS9SB uojBOsng "uopBzqB^iA^j AuopBA

SBUI9J^X9 S9UOpipUO9 B SO^S9ndX9 UOJ91A 9S 9nb

J999[B^OJ BJBd [BUOPBZIUBJO A O9IUIOUO99 'O9ipU

S9^u9uip so^ Jod opBpunu^p onj -uopBpidxo 9p

sns b JBuiqi9[ A s9SBq sbj uoo o^u^iuiBuopBpj ns

9p Oq99J9p [9p O^U9lUipOUO99J p UOJBUJB{99J 9nb

-9J SBA9nu sb[ jbj9}ui uoj9isndojd

^3 #BAip9[09 UOPBPO9U B^ B S9JOpBfBqBj; S0^S9

-BPO9U SBJ 9p S0pinpX9 JBp9Flb OU

-9J9p p U9iquiB^ uojBOipuiAp^ B^pnq B{ b oq99J

OpU9lU9^UBUI OnuqUOO '[iqop BJ9 OLUSl{B9ipUlS p
OAPBZIUB^JO O\ U9 U9iq IS "UOI9B^J99UO9

-9ISndo 9S A BpU9IAlA A UOI9B9np9 'pn[BS B^ B Oq9

BJB^ BUO^B9OAUO9 9p pBppBdB9 B^JB A JBpOS J9pod

qBOsy 9^snpB 9p SB^pyod sb^ b uoj

-99ns 9S 9nb soiquiBD so^ 9^ub jof^ui 9SJBUopisod

B[ 9p SIS9U9

9p OSOOOid |9 U9 U0I9J9S

-ui ns UBJB^qiqísod 9nb soiquiBD
-ui 9 SBjn:pnj^S9 sns j999¡b^joj
soq 'or^iduioo A ojb¡ jos b

-9p A pBpiAqDB 9p BUIBJ JOd UOpBpO9U B^ B 0q99J
-9p 'BpiA 9p O^SOO pp BZ{B \E Opj9n9B 9p OpB^S3 ¡9
JOd SBpB^SnfB9J A SB^Snf S9UOpBJ9UnU!9J '[BJOqBJ
'09^dU!9 |B Oq99J9p SBS09
9S 9pUOp S9JOpBfBqBJX SO^ 9

-ipuoo *sbj}o 9J^U9 ubj9 'ooqqnd o^sb^ p A ouiiu

S9[Bnp9[9^ui 'sooqqod 4S9JopBjqod 'S9JopBÍBqBJX

soq qiAI^ p Biuoduii 9^u9ui9^u9UBUiJ9d onb s^uop

9S BIS9^I B^ 9p S9JO^99S B O}Unf S9[BU0IS9J0jd A

-S9J UOpBdn9O9Jd [BI99dS9 UOJBJ}SOUI S9JOpBfBqBj^

UOIOBZIUB^JO B^S9 B OUJO} U9 UOJB9[9nU

-sisui uojBpuBui^p A s9[Bpos SBoqqod sb{ b op^d

-B9J9 B[ A JBJOqBq UB^ pp BUJJOJ9J BJ 9;U9UI9^U9;

9S SOpOLU SOpO^ 9Q *UOI9B^J99UO9 B^ BI9
-Bq sosBd soj9uiijd so[ JBp oipu9^9jd 9nb

P Q86I U3 *so9idui9 soA9nu 9p uop

UOI91SUBJ^ 9p OS99Ojd [9 9nb Bl9A9jd

*SBpU9n99SU09 SB¡ UBIJjnS S999A SBJ 9p BUOAbUI B[

9p OpBJ p JOd 0pqU9S 9S9 U9 S9^UB^JOdtUl SBUI

-IUI OUB{BS ¡9 JinUIUJSip 'S9UOpBJ9UniU9J SB[ JB.fBg

"9861 U3 ojoi ^nb uopBdpi^i^d 9p A buo^booauoo

-J9nj UOJ9P9J9UI U9iqUIB^ (UAI3) {BUOpBUJ9^UJ OUB}

9nb U9 OIJUO9 9S SBAqB^99dX9 A SBZUBJ9dS9 OJ9U9^

so^S9 o^ub siBd pp uopBUipjoqns Bq SBoquo S9^

UBUBA9[[ S9U9inb SO9qi[Od SO[ UBU9S

so¡ UBiuodns 9nb souopipuoo sb[ A souisiub^jo

9nb 4s9JopBfBqBj^ soj jod soppouo^ ubjo sopj^noB

9p oun 9nj pBpqiAiQ B[ 9p B9^quiBSV
9p OS99Ojd p BUBJ9[99B 9nb UOpDB

-9uoi^[ opuo^ ¡9 uoo sopBuuy sopj^noB soq [Buop
-BU S9J9^UI ^Op OJp9UIS9p U9 S9pBpiy9BJ S9JoAbIU

sooqqod sopi^Bd so[ 9p Boqqnd uopuBdB Bq -uop
OS99Ojd ^9 U9 JippUI UBJ9qiUIJ9d

�1987 se produjeron los primeros encuentros entre

empresariado diera a conocer sus reglas de juego

empresarios y trabajadores para discutir acerca

y sus condiciones para una futura concertación,

de temas como la democracia y una economía equi

habida cuenta de la alta cuota de autoritarismo

tativa construida sobre la base del equilibrio entre

que surgía de las declaraciones de Jahuel. Al año

trabajadores y empresarios.153

El 16 de mayo de 1987 se realizó la Reunión de

siguiente el Centro de Estudios de Desarrollo y la
Unión Social de Empresarios y Ejecutivos Cristia

Jahuel, organizada por empresarios pertenecien

nos invitaron a ambas centrales sindicales a par

tes a COPROCO, SOFOFA, SNA, Cámara de la

ticipar de un encuentro con el objetivo

Construcción, la Asociación de Bancos e Institu

de concretar puntos de coincidencia entre

ciones Financieras y la Cámara Nacional del Co

empresarios y trabajadores. Para la in

mercio, entre otros. Por la parte sindical sólo fue

terna sindical esta convocatoria fue sig

ron invitados dirigentes simpatizantes del régimen,

nificativa ya que era imprescindible co

que concurrieron a título individual. Lo

nocer cuáles eran las estrategias y el

que se trató de resaltar en este encuen

espíritu de negociación que prevalecía

tro fue el carácter dinamizador que había

entre los sectores empresariales. Parti

adquirido la empresa privada en Chile.

ciparon en este encuentro un dirigente

Los empresarios puntualizaron cuáles eran

del CNT y otro de la CDT. Por los empresa

sus propósitos ante un proceso de transi

rios participaron representantes de la

ción y el papel que social y políticamente preten

COPROCO, SNA, y la Cámara de Comercio,

dían jugar. Se solicitó a los trabajadores coopera

respectivamente y otros lo hicieron a tí

ción y espacios de diálogo y que evitaran el conflic

tulo personal. A pesar de las intenciones

to y toda acción que atentara contra los intereses

no se concretó ningún acuerdo, prevaleció

de los empresarios. La legitimación alcanzada du

la desconfianza y quedó en evidencia la

rante la dictadura ubicó a los empresarios en una

debilidad estructural del

sindicalismo

posición estratégica de poder. El ejercicio desme

frente a la fortaleza y el tono impositi

dido de autoridad y la necesidad de salvaguardar

vo de las propuestas empresariales, lo

los privilegios obtenidos explica el importante pa

que obstaculizó e imposibilitó las nego

pel que jugaron en la salida democrática que, se

ciaciones.

gún entendieron, se debía dar en condiciones de
seguridad. Al finalizar el encuentro el empresariado

Se conquista la unidad sindical

exigió a los trabajadores el reconocimiento del mer

Los trabajadores se propusieron juntar filas y

cado libre, al tiempo que se comprometió a reco

lograr su unificación a través de la creación de la

nocer la libertad de trabajo y el derecho a la orga

Central Unitaria de Trabajadores (CUT), lo que se

nización. Ninguna referencia se hizo a aquellos as

logró en 1988. Con relación a la formación

pectos que preocupaban a los trabajadores: dere

de la CUT hay diferentes opiniones. Algunos

chos sindicales, reconocimiento de sus organiza

dirigentes enfatizan el excesivo papel de

ciones, negociación colectiva y derecho a la huel

los partidos políticos, lo que de alguna

ga. Los empresarios impusieron que en el futuro

manera

ningún encuentro se debería realizar con la parti

estructuras de la central.

llevó

a

desnaturalizar

las

cipación de los partidos políticos.
Por su parte los trabajadores organizados en el
CNT y la CDT ante la realización del encuentro
manifestaron públicamente que estaban dispues
tos al diálogo, pero que era necesario que el

No hubo una discusión, fue una pelea por
imponer diferentes tesis partidarias. Los par
tidos intentan que sus posiciones sean las que
en definitiva triunfen. Los documentos no fue
ron discutidos en profundidad, la base no tomó

66

�¿9
njnpnjajp nj ñ '^aqaouj^ rúa anb unuioa ua
odmiaua un mqnq anbjod ajqisod anfpnpmn
nq -ugisicnp ñ ugianjuojfuoa rnpnui uog 'jnayp
-ms opunui ja auaq anb soujajm saqnqap sap

-uvj6 [gaoaojd] jjqj v] ap ugianpunfaj [nq]

ap jvjsa soumjpod 'oopsuapvjva uuj jvjd
-os ojqumo un ü soujuqvjjdsv anb jvajuojdaj
ü vtjaiajon jjqg vj anb sounouanb ou sojjosoj^
'"sopuqiq soumqvj^uooua soj sojuaumoop sns
sopo] ñ sojdjouud ap ugiaosojoap nq ojunaua
-sap jauiud oj^sanu souijanj jqy •oayjuguias oj

soumsvq -svuiajqojduojai6jns n/u ñ ojaañojd

uopBpunpj ^\ 9nb U9 uappuioo soiuouiqsa} soq

jvciaj] vjvd xnaajd ugisnasjp nj ua snip souvci

9nb 9p oqaaq p jod ^ppajoAej oía 9S XflO ^l 3P

oj ap soiuDqgsn^ -osajbuoQ jr&gt; auijofm ja

-SUOD ns Opap^JOJ O}S9 Á UriUJOO Oí^lUiaua Un ^I^SK9

v oajbgjoapj oj ap ñ oajbgjoapi oj r&gt; oapugwas

^puaui2uijad Á uopn^^

ns uaiqumj ojad jvaipujs nuojsiq ns vpoj jüj
-qnjuasajdaj snui soj '[jjqo nj uaj unja\nn~j
-sa anb vuvd sojpuna sajofaui sns n uoxnons
soppiod so] sopoq -pnpunbas ap spui oood
un ñ vunpaqoo nqnbjojo ojnoypms un ap oiq
-wami jas o^oaipuis un ap saaru^ x&gt; asjnzi]p6ai
anb uojaicin; ñ pnopiupsapuop tj\ ua urnua^urjui
as anb sojaundiuoo soqanui uojaqsvc^ -a^iadu
-jp ma anb ap svpnp uqnp ou ouisiudBjo a\sa

-adnaaj vjajjq^ nfain nj r&gt; sojadnaag •ryuojnm
jxjjjuaa ouioa ojad jjqo ap ajqiuou on6yjur&gt;
ja nuiojaj as "ouuofaj as 'ojaañojd ms jjqj
nj aauA[ 'sajnajpms ñ souvumq soqaajap soj
ü sosnqn soj [vjjuoa] ñ vjavjaouiap nj vjvd ou
-nsaaau udj sajojjolbqnjj soj ap jmaos japod
ja jauodmoaaj japod ap snzuojadsa svqanui
uoajfjQ ü] jvpunfaj v soumjnauoa sopoq

ap ^puasn^ ^\ ^puas as a^j^d

-naipuis uvqnuijqf soop^od sopypmd soq ^s

os99ojd p a^u^jnp anb opadsi2 '

osa 'uojjojuasajdaj npiaja un iaua\ niod so\

o}U91uiiaoui pp
-iqap ^un ouiod opiqpjad BJ9S

\a ouioo sojoaipuis soq sopx&gt;] sopoi ua gsvd

ap ajuadurp un ñ sosoibpsajd ñnui uoia ajqoo

sojjoso^ •sajojmfbqvji soj v souafb sasajajw

-apuod o^a rua jjqo nj ug '••obuna ja mdnoo

-ajw ap ojvpuvui ja sounoans osajbuoa un ua

so] anb ooppjoouiap sgui oood un anq 'opvj

ap sojuarmjnoui soj sopoj ua opvjsa nq ugja
-tdziud6jo nj-jsanu oqaaq ap ñ jjqg vj n jtoj6

ojquiawu }}vs \qx&gt; aQ snai^jod sauoiavuiuiou

oduiap asa uajjqQ r&gt;] urq oapnoaí^ a^uioQ \ap

gE,-oai]qrid jopas jap sauoiavaipuioiaj

-oi]va ñnui vua apiaduip \ap uoyauquasaidai x&gt;\

-vfbqvj^ soj ap ugiavziuv6jo vj sa jjq^ nq

XMD ^ SMD \3 Ud sapiy opibaja íps oñ "sau

-vjsa sauoznj sajuajafip jod ñ ajiqo 3p sajop

uuqoumiou a\ [anb] soapxjod sopipmd soj urna

soqanui uvqnsn anbjod 'npnznuopa ñnui vq

v svjanf 'jvaipws ajuabuip ouioo 'anb nmd

ap

-oiooaja uojdjqni¡ vñ yqr&gt; 'jf\O ü] oajo as
SBjnpnj} sa
ed jouaui

X

zajnp^ui

sns ap

-uoo

OJ3AI^ ^u^jai 'asBq ^\ apsaa

ap aaipui

un ouioa ua&lt;^ojad oí Á ,LE10 ^1 3P ^u japii bpbjo
-ouiap ap o p^i'B joXbiu p uBa^^sa P s:oj;o

opjs nq 'sajopnínqnjj soj ap ugjandiaqjnd
nj opjs nq jnna aa oun is 'sojsnCñnui jas anb

-suoa as jsn 'safafsoj ucunpjoan oj npandnj ap

apanfun uaiqumj ows ugisajdaj vj tdjtdjjojjvs

oqnq anb ojnjQ '"giaim as ñ jnj^uaa nj gñnjq

-T7J^ 'ajuab rnpnuj ap omsajdajjopnr) njuidsa

sopqjnd soj anbjod anf ojad sauoianzijmoui

o] ou ojad osa jod soumjsa, maap ajuab uip

ñnq osa ua ñ ajua6 ns n jaaoui n uojnzaduia

9]'"opanu oxpnui npsvca \souiv6jp

ja saauopjg 'sopnbajap OOG'T ^nja ñ ugiaisod

ojad popajoos nj uoo opjanaosap ua o opjanao

jg 'sopi^ind soj ua opnjjuaa gpanb nuiajqojd

ap ojuaumaop unpojboj] omga nja nuiajqojd

jg ou o vjsjsojd jvjjuao nun tojo is gpnosxp as
•jvuiwdd DJTod sajuozuoq juqn nja onpafqo ja

spjjap jod opjanan ja n [gbajj as] osuasuoa

-ap as anb ozxq [ojos ou] njnpvpjp vj ap vuiaj

�militar. En aquel entonces creó y permitió un
avance importantísimo. Se le cambió el nom
bre a la central. ¡Existió] un buen entendimien
to y consistencia de reflexión de todo el sindi
calismo de que debería potencializar y esta
blecer una central.138

* Derecho a la capacitación laboral y sindical.140
Con relación a la elección de sus dirigentes se
estableció que, por ser la CUT una organización
democrática está sujeta a la renovación periódica
de sus dirigentes en su condición de mandatario
de los trabajadores. Esta renovación se hará en
elecciones libres, secretas e informadas. A la vez,

Principios de la CUT

tenderá a dar mayor participación a la mujer tra

La CUT se definió a sí misma como una
organización

unitaria,

representativa,

pluralista, autónoma, humanista y demo
crática, que se propone la unidad de to
dos los trabajadores chilenos de la ciu
dad, del campo, del mar sin hacer distin
ciones de ideas filosóficas, ideológicas,
raza o credos religiosos. Es una organi
zación de carácter nacional, que busca
incorporar, expresar y representar a la
clase trabajadora...139 Se trató de una
organización autónoma sin injerencias na
cionales o internacionales... independiente
del Estado, de los gobiernos, de las ins
tituciones religiosas, de los empresarios
y de los movimientos y partidos políti
cos!...1 La proyección social del traba
jador como persona humana es la que con
fiere legitimidad a la CUT como organización
sindical!...Jluchará permanentemente por que la
sociedad garantice a los trabajadores y trabajado
ras los siguientes derechos:

bajadora en sus organismos directivos...141 Se pro
clama la necesidad de unir a todos los trabajado
res en una sola gran Central, rechazando el para
lelismo sindical. Se considera la movilización so
cial como un instrumento legítimo e irrenunciable[...] reivindica a la huelga como la máxima y
legítima expresión de lucha.l42 Se defiende la in
dependencia nacional, el respeto a los derechos
humanos, la justicia social, las transformaciones
sociales y estructurales que potencien el desarro
llo del pueblo, los derechos del pueblo mapuche y
las minorías étnicas y los derechos de los campe
sinos. A otro nivel también se reivindica la defensa
del patrimonio nacional, las empresas del Estado
y los recursos estratégicos. Finalmente la CUT se
compromete a recuperar la democracia mediante
la transformación de la sociedad capitalista com
prometiéndose con la construcción de un sistema
justo, solidario, participativo y profundamente hu
manista según el cual la soberanía reside en el
pueblo...143
Más allá de las diferentes vertientes ideológicas
que coexistían en la CUT se trató de mantener la

*Derecho al trabajo digno, estable, seguro y
libremente elegido.
*Derecho a una remuneración que le permita

unidad. De todos modos, como lo señalan los sin
dicalistas, las diferencias ideológicas dificultaron
muchas veces la coincidencia en los planteos, de

junto a su familia una vida conforme a las posibi

claraciones y acciones a emprender. Lo sucedido

lidades de la civilización moderna y el derecho a

durante la dictadura dejó fuertes marcas. No to

disponer de todos los bienes de su existencia.

dos los sindicalistas y trabajadores harían la mis
ma evaluación de lo ocurrido. No todos habían vi

*Derecho a condiciones de vida y de trabajo
que le permitan un pleno desarrollo personal, fa
miliar y profesional.
*Una política salarial justa debe ser el princi

vido las mismas experiencias. Las distintas situa
ciones a que se vieron expuestos los trabajadores
no eran fáciles de conjugar, sin embargo en pleno
contexto represivo la unificación se produjo y esto

pal mecanismo para una distribución equi

trajo como consecuencia la revitalización del mo

tativa de la riqueza.

vimiento sindical chileno, más aún cuando la aper-

68

�69

'6861 U3-ipuis soj apsap anb oipidun oaoduiBx uopisnej}
'ON I3 J^ o^asiqajj ja ua uopBdprpiBd ns a^jn^b^ ap oapd^ jo^d^ un ouiod Riaifü^uía ouisi^^ipuis
-3sb Á sajopBfeq^j^ soi ^ j^uijojui 9 j^uijoj o}U9}p ^nb oipiduii ou o j^d o^nayip Baqipd zu^bui ^j
-ui anb ^aiAp ugpa^ ^un a^u^pp^ BJ^Aay as so^bdap osad ja •asjBpjauoa BiaajBd Baqpjaouiap

������9¿

-ui UBiqap 'ojjo joj -sopxjjBd soi X sou

souiBjsg [•••JuopisuBjj ap osaaojd ajsa

ap uopaBjspBS B^ sauopBaipuiAp j sns ua jBJodjoa

-9p 9nb S9UO199IJ^S9J SBJ 9p S9^U9I9SU09

B^ X sajopBfBqBJj so^ ap SBais^q sapBpisaaau sbj

anb oaij?-i^ouiap Btuajsis p JBjuajjua tuaq

-ui B^ ug 'sapjoqB^ soqaajap so^ ap uopBjadnaaj

ap

BjnpBjaip bj

ap ouiuuaj

jb Bfjns

-ob bi ua JBdiaij-i^d UBiqap 'opB^ Bun joj

Bun jBjn^asB BJijítu-i^d sou anb o\ 'jbidos

sns japuajap anb oduiaij ^ BanH0^ U9\

sasajajuí soj ap uopBjuasaadaj BpBnaapB

~e\ jaaa^jjoj X JBajuBjd X

pp X) sajopB.fBqBJj soj ap ojunfuoa pp

-Bsajduia so¡ 'oujaiqo^ p uoa

ua (sajBjndod sajojaas soj ap ojunfuoa

•SBuiaj sosjaAip b oujoj ua uojbji^ anb

ojuaiuiiAOiu ouioa BimouojnB BJjsanu iBAjasuoa
ajqBsuadsipui souiBjapisuoa •"BpBjaoui
-ap B^ ap uopBzipunjoad X uopBpqosuoa
bj ua BAispap X ajuBnjaB Bzjanj Bun

sauoxsuaj X soijBsap ap auas Bun b opBj
-uajjua oía as ^aipuis ojuaxuiiAoui ¡a oa
-ijBjaouiap oujaiqo^ ap oub jauíud p ug

-psuo3 souiaqap sopbziub^jo
so^ ••oan?-i^ouiap Buia^sis pp uoparu}
-suoaaj ap oa^qod-opos osaaojd ofajd
-uioa p a^uauíppos appdsaj anb •••baisbui

ñ xmda\o xí\

ap ouans \a

x&gt;\ id63\] jü anb

V] r)dd owpapui o\ '

uopBzqiAoui ap sapAiu soj souiauío^aj X
pBpiun Ba^sanu souia^uaaajaB X souiB^ua^uBui
'BpBjaouiap B{ JB-inBpupj ap ^buopbu oz
- janjsa apa ua a^uauíBArpB jBdiai^Bd ap
Bpipiaap ns Bja^iaj XQO ^l o^uauínaop a^sa

n paipuis ojuaiuiiAOui p bjb^
•sajq
-od ap ojauínu p opBjuauínB BiqBq X soau sbui oj
-pnA uBiqBq as soau soq ^BjnpBjaip B| BqBJjajB as
anb b uopBziujapoui B| ap saqaijaj soj sojsa uBjg
•opunuí jauíud jb uBqBajaaB o\ soaiiuouoaa sojpca

afBn^ua^ p X sa^ui 'puBdsa

-jsudjj^ ü] vjvdjj^o v] ap üpancfojcf bj jBJoqBp ap

B^ b SBppdsa ap BqBpanb a^qo ^t,l opBzuBjnduioa

ap mqB ap ^i p BpBaqqnd 9^^I 'vjoiDuooiiidQ vj r&gt; ugio

sns 'oaijpBj p BpBq BqBJiui X bpbsbjjb Bauaiuy

•sapuoiaBu sauoiaaap sbi ap sa^uB bidbjd
-ouiaQ B{ jod uopB^aauoQ bi b BpB}uasaad X 686 T

•SBuapqa sapuopBuijpui sBjauíud sb^ uBqBaja X

-axpuodsaj anb sopopui X sbuijoj SBAanu jBuasxp

Tosoiauajjs ugion\oaaj. xrj Bjqo ns ua uiab^ quinbBop

ap jBsad v uopxsuBJ^ B^ ap sapBpisaaau sb^ b ubj

sajj UBJBpBq souapqa soj ojuojd anb

zBdBa anj ouisipaipuis p Bai^opapi uoisiAip B^sa

SBipuiBj 009 'uoisiAapj uBiuaj soua^qa

oÍBq opumbpB afBzxpuajdB pp osn opuapBq 'anb

UBqBjJodxa souBsajduia soj 'ouojapj jod SBjduioa

X jB|nuijqjaj 'jBiquiBD b Biuodsip as BjnpBpip T3\
oj^o X íopB^s^ ap adp pp sa^UB SBpB^uauínj^sui

ojuaiuiiauaAuoa p uoa Oí^^jdaj as BjnpBjaip Bq

'uopaB ap soppoui sop uBijspcaoa paipuis

-npAaj Bun oppnpojd BiqBq as apq^ ua anb ap

X sauopxpBjj sbj b BpBu anb sbui BqBpdB anb oun

-jadB B^ uojBjdaaB sajBjqiui soq "Bsopua^s uop

-sip BqBjsa X ouapqa ouisipaipuis pp Buojsiq b^ b

ap sauoniui soq asjBziujapoui ap
p opBJ^o| BiqBq sred p anb ap soppuaAuoa

sbj b sajBpuixs uopaB ap sbuijoj JBjdopB b ojsand

viovHooixiaa Na saHoavrvavH^ soq

�Pinochet. Sabemos que su estabilidad y

sectores sociales más allá de sus diferencias, se

consolidación estarán permanentemente ame

dispusieron a dialogar. Coincidieron en que el de

nazadas. Es claro que la tarea común que

sarrollo significaba crecimiento económico, en la

deberemos asumir todos los chilenos tendrá en

necesidad de conquistar nuevos mercados inter

vergadura de una verdadera refundación de la re

nacionales, de incrementar el ahorro, la inversión

pública. La CUT compromete desde ya sus máxi

nacional y extranjera, así como la elevación de los

mos esfuerzos para canalizar el aporte de los tra

niveles de empleo y de los salarios. Ambos se com

bajadores a esta enorme tarea de reconstrucción

prometieron a garantizar el derecho de propiedad

nacional.147

y de trabajo, sin embargo no quedó suscrito nin

En la propuesta se estableció que la recons

gún acuerdo que comprometiera a ambas partes

trucción y la estabilidad del sistema democrático

de una manera más definida. Fue un diálogo en el

es un objetivo central del movimiento sindical. Una

que los temas fundamentales que preocupaban al

sociedad pluralista, de alternancia en el poder, de

movimiento sindical no pudieron ser tratados. La

respeto a las libertades civiles y de los derechos

correlación de fuerzas era favorable a los empre

humanos, es la base de la institucionalidad demo

sarios, que fueron quienes pautaron el encuentro.

crática. Se reclamó el restablecimiento de la sobe

El mismo año el gobierno llamó a empresarios

ranía popular, la desmilitarización de la política de

y trabajadores a un diálogo nacional a partir del

las instituciones estatales, la descentralización del

cual se concretó la firma del Acuerdo Marco

Estado, el fortalecimiento de la regionalización y

Tripartito. En dichas negociaciones se reco

municipalización. Se destacó la importancia que

noció como principal agente de desarrollo

adquiría el Estado en el proceso de apertura como

a la empresa privada, reservando al Esta

agente principal de desarrollo y como custodio y

do la conducción de la política económica

garante de los derechos y deberes de los trabaja

nacional. El objetivo del gobierno era

dores. El Estado debería estimular la concertación

conjugar el desarrollo en democracia con

social y terminar con las desigualdades. Se defen

equidad y paz social. Había que saldar la

dió el derecho al empleo, a la salud laboral, a con

deuda social que se heredaba de la dicta

diciones de trabajo dignas, a la fijación de un sala

dura. Paralelamente a este acuerdo el go

rio mínimo, y se hizo hincapié en la recuperación

bierno mantuvo relaciones bilaterales con

de los derechos sindicales y en la necesidad de abrir

empresarios a nivel regional y por rama

el diálogo con los empresarios.

de producción y con los trabajadores. Desde

En la propuesta puede observarse los cambios

la CUT, su presidente Manuel Bustos dejó en claro

del pensamiento sindical en la utilización de un

que el ánimo de los trabajadores era llegar a un

lenguaje más inclusivo y en la búsqueda perma

diálogo fecundo con el gobierno y con los empre

nente del diálogo y el consenso.
En 1990 se firmó el Marco de Referencia para el
Diálogo entre CUT y COPROCO. Era la primera vez

sarios y que tratar el tema de las reformas labora
les se hacía imprescindible.
En filas sindicales la firma del Acuerdo Marco

que ambas instituciones compartían una misma

generó discrepancias y oposición. Para algunos tra

mesa de negociación sin la presencia del Estado.

bajadores significó la única salida que posibilitaba

Para que el encuentro se llevara a cabo fue nece

la permanencia de la democracia, ante el temor de

sario pulir asperezas y crear un cierto clima de

una reincidencia militar. Para otros fue una de las

confiabilidad y credibilidad por parte de ambos

causas que más debilitó al movimiento sindical,

actores. Sin embargo, prevaleció la incertidumbre

obligado a firmar un acuerdo en condiciones des

y la inquietud. Es de destacar la importancia de

iguales.

que, luego de 17 años de autoritarismo, los dos

76

Por su parte los empresarios se mostraron al

���6¿
sooprejd jBynuuoj op souoioipuoo uo
-IUI SBy SBpO} JB}iyiOBJ 9p OUIIUB yO UOD
X BpBJOouiop U9 oub jouiud 9}so opuBziyBuya

jb}so BJBd so^uo^ijip jbuijoj osndojd os X ibuois
-ojojd o^uoiuibjososb oosnq jjqo Bq -so^uo^sisuoo

o^sojiubui XflO ^l -souoisuod X jBiyiuiBj ooiun oipis

BJ U9 S0q99J9p SOUISIUI SOy UBIU9}UBIU SOUIl^n
SO^S^ 'SOUBSOjduiO SOy X OUJOiqOí^ P UO9 SOpBUI

sns onb uojoiqiojod sojopB.fBqBJ^ soq •SBoquo sns

-BZI}BJ0OUI0p 9S OU SOyBJOqBy SOXoy SBy 9nb BpipOUI

o^uouioyuoioijns oy jos uBqBJoy ou so^so 'so^uoui
-oui jod 'onb X B;uono uo sopiuo^ ubjo ou soureyooj

'SOyBOipUISqUB
-9ui UBqBqojdB 'jopod 9p sojB^ny sns 9ps9p 'X ireq

SBJOuiud SBy jooouoo b oip oujoiqo^ yo opuBn^

-jij sopjonoB soy ubiuo} 9nb yB^yuouiruqsui 9}uoui

-qns 'JBiyiuiBj uotobu^isb 'ouiiuiui ouByBS- SBpipoui

X 'osBq op o^uouiyBdiouud 'bapbziub^jo Bjn^onj^so

'J11O ^I JO&lt;3 ^pBiireyooj bj b jouopod Xnuí Bqooj U9

-soj onb jou9}ui ns uo so^uoi^joa sop uoo jqsp^ooo

-BJ} SOq 'SOyBOipUIS SByiJ U9 JB^S9yBUI OJOUOf^ O}S3

•sBoiítoyoopi souoyodoouoo so^uojojxp b uBipuod

-BJ9UI JOpBJBO [9 Jiqi9J9d B UOJBZU9UIOO SOJOpBfBq

ojod sooiyqnd sopBoyduio soy b 9^snÍB9J p X pBpiAB^
9p op^um^B \9 oqojdB ojos ouj9iqo^ p SB^p SBp
-O} 9Q S9UOISU9d SB| 9p X SOUITUTUI SOUBpS SO^ 9p
'BpUBS99 9p OipiSqnS pp 9^snfB9J 'pBpiABN 3p Op

ns JoooyByjoj 'SB^Bipouiux SBpuBuiop sns joobjspbs
BJBd jBuoisojd X JBsynduii :soi|Bsop sopuBJ soxy
B OpB^UOJJUO S90U0}U9 OlA OS yBOipUTS O^UOIUIIAOUI

jOAOjd BiOBq 'yoj^uoo yo opuoiuo^ uBqBnu

ouj9iqo^ ye osndojd 9\ 9s

X 9}uouiBpidBj ubijbp os ou sbsoo SBy onb

-9tu un b 9}U9UijBdpuud SBpBuqs9p SBpip9ui sps

os 'uoisioop BpBO o^ub 'oujoiqo

-TSB SBJ 9p 9^SnfB9J :O9qqnd JO^99S pp O}U9niIBJOf

13 '0861 op uopnyusuoo By uo opiooyqB^
-so oy jod opB}iuny X opBuoioipuoo bijoa

-^BUin^B 'UOPOUIO9O^ 9p OUOq 'S9JBqiUIBJ S9UOPBU

•ofBqBJX T3P
-cu9p b^ ouj9iqo^ ib X
SOI ^ BI^IX9 9S
-OqBJ SBUIJOJ9J
O9nqod oouap ye

PP

yo onb

-ryuoo SBpBuijy SBZJon^ SBy opuop 'BqiJJB
OpSOp BpBT0OOU X BpB^nBd BIOBJOOUIOp BUn
uoo Buoyiqo uoioisubj^ By BqBSOABJ^B onb uoioBnyys
-uud sopunjojd soiqureo UBJofnpojd os onb op sbai}

X jb}S9jtubiii

BÍoyduioo Bq *pjoqBy uoxoBysi^oy By uo o^uouiyBdio

OUISTUI ^V "S91BJ
9p opB^JB9U9

\9 U9 UBJ9I}ri9Sip

O9OAUO9 9S X 'OS9J^U

UOIOBZqiAOUI B^ B

BJBd S9JOpB.fBqBj^ SO{

-B^oodxo soyjonj o^sojiubui o^iBd ns jod XHD ^l
•oujoiq
yop oXodB yo uojbuijijuoo X sosojo^

-ui sns sopBjn^osB uojota onb soiJBSOjduio

SOIJBXodBOipi99p9S-S9JOpBfBq

-o

9S ^BJOqB^ BTJ9^BUI U9 9nb
-BJ^ SO^ 9p jqU9S y9 UBJBS9jdX9 TU SBJB[9 9}U9UI9}
-u^pijns oy uBJ9nj ou onb sbuijou u^sB^oip os 9nb
S9}ub uoiOBysi^^y op od^ ouisiui yo jb}

soy b oioojoabj oojbiai opjonoy yop ^uijij
Bq ^BjnpB^oip op SBOodo uo yBiJBSOJduio
opunuí yB opiooJOABj BiqBq o^ub^ onb yBJoqBy

SBJ^sonuí opBp BiqBq ooi^BJOOuiop oujoiqo^

S9J0}99S SOy 9p OI9IJ9U9q U9 9SBn}9B OU
-J9iqo^ y9 9nb 9p pBpiS999U

-syxo ootuiouooo oyopoui yo Bijpuo;uBui onb op

O9IUIOUO99 oyopoui yop oa^u^p 9nb soJByndod

-od By uo uBqBj^uoo os sojoujo^ soy 'oyuo^

SOpi^O^OidsOp X SOpBUIí^BUI SBUI SOy UBJ9

ouByd yo uo o^uouiyBioodso 'yBioos BOiyiy

-d99B B SO^S9ndsip JB}S9 OSnyOUI UOJBJBy99Q

-bui yyyv '^yíqo 3p yBuoiOBj^ oipB^sa y^ U9

-uoo Bun b ouiByy XQ^ By 0661 ^P oxynf 9p y g ya
8^^I -sopjouoo soqo^q uoo pByunyoA
Buonq ns JBxysoui X 'sojopBpBqBxy soy uoo soioijou

yo opuBno uny *siBd yop yBioos-ooi^iyod
pBpiyBOj BAonu By pBpiyiqixoyj uoo jb^
-uojjb oipiduii oy onb oiJB^yjo^nB o^uoiui
-i}uos o^jonj un ouoyiqo opBiJBSojduio yop

yo uoo jBftoyBip b soioboj oidiouud

ouoyiqo ouisipoxpuis oaqos soipn^so sns ua

-oui op odq yB o^oodsoj uoo BzuBijuoosop b^ioio Bi^

-so oujoiqo^ yop OAipfqo yo onb ouoqsos SBua op

-ijn^osux o oqBO b uBiJBAoyy os onb SBpip

op uoionyos By uoo o^uouibapob JBJodooo uo OAn^

JOIJ9}Ul yB BIOOyBAOJ^ ^OAyBS B UBJOIAn}
-ubui os sosojo^ui sns onb b o^oodsoj pBp

-oq soy jqxeduioo 'soaqod sbui soy op SBUioyqojd soy

�ciativas que llevaran a consolidar el proceso políti

cia sindical, pero por otro habían vivido bajo la

co iniciado y asegurar la gobernabilidad, los tra

dictadura e incorporaron al sindicalismo nuevas

bajadores -si bien mantenían sus críticas hacia la

visiones. Jóvenes que habían sido víctimas de la

gestión del gobierno- reconocían que los tímidos y

discriminación laboral o, directamente, reprimidos.

acotados pasos que se venían dando asegurarían

Surgió un nuevo perfil de trabajadores del cual la

la estabilidad del país. Al mismo tiempo exigieron

central tuvo que hacerse cargo.

al Poder Ejecutivo la vigencia y respeto de los pos
tulados y requerimiento de la OIT sobre libertades

Las organizaciones sindicales tuvieron que in
corporar a su agenda nuevos temas que se here

sindicales y negociación colectiva. Se propusieron

daban de la dictadura y ante los cuales no se po

apoyar la consolidación de un Congreso democrá

día permanecer indiferente; la pobreza y la viola

tico que posibilitase la contienda en libertad de

ción de los derechos humanos, entre otros, fueron

todas las fuerzas sociales.

temas tomados como bandera por el sindicalismo

Lo cierto es que a poco de inaugurada la demo
cracia los trabajadores reconocieron y valoraron

junto a otras organizaciones sociales. El fortaleci
miento organizativo fue imprescindible, para ello

las iniciativas desde el Poder Ejecutivo pero se en

se propusieron crecer, lo que se vio limitado por la

tendió que el tema laboral no era lo suficientemente

represión a la actividad sindical que se mantuvo

atendido y tratado por el gobierno ni por los parti

en los lugares de trabajo y el miedo a perder el

dos políticos. Los trabajadores organizados dieron

empleo. Al momento de la apertura política los tra

cuenta, además, del alto grado de autoritarismo

bajadores organizados no poseían un proyecto al

vigente al interior de las empresas. La democracia

ternativo. Presionaron por demandas centradas

no lograba poner fin al atropello de los derechos

fundamentalmente en las reformas laborales, pero

sindicales, ni tampoco retomaba las demandas pre

carecían de propuestas concretas de cambio a ser

viamente discutidas en la concertación.

ejecutadas por el gobierno. La iniciativa quedó en

Los sindicatos centraron sus demandas y pre
siones en la reforma de la legislación laboral y la

manos de los políticos y los trabajadores espera
ron que las soluciones vinieran del mundo de la

recuperación de los bienes arrasados por

política. La actitud del sindicalismo hacia los par

el gobierno militar. A la hora de la aper

tidos políticos fue ambigua; se los hizo responsa

tura democrática se reconocían los nume

bles y se los comprometió, pero no se depositó con

rosos retrocesos. El mundo del trabajo

fianza en ellos. Prevaleció cierto descreimiento que,

había cambiado y esto supuso la aparición

ante los resultados limitados, se agudizó. La dic

de nuevos tipos de asalariados debido no

tadura había dejado en la sociedad chilena su hue

sólo a las nuevas formas de producción,

lla. Los partidos políticos mostraron tener tiempos

sino también a las nuevas relaciones laborales.

y objetivos diferentes, distantes de las necesida

Entre las grandes carencias se contó la ausencia

des de la mayoría de la población. La democracia

de políticas hacia la mujer, cuya incorporación al

trajo a los chilenos vientos de libertad, pero no

mercado de empleo había sido significativa, así

soluciones. De todos modos, los trabajadores se

como su participación en la resistencia y oposi

mantuvieron leales a la continuidad democrática,

ción a la dictadura. Otro tema a resolver era el de

buscando espacios y momentos para hacerse oír y

los jóvenes, que por un lado carecían de experien

permanecer.

80

���8
XVZ "d '2861 'urepja^uiv 'uosduioqx'V sajpuy X HPWPO opjBUjag sajcqipg 'd\n\o ^ vu^u^Bjy ud s^z
-vjjjiiu sauauiiBau ñ ouisj^vojpujs ua oua^qa paipuis opaiuiiAOiu pp BUB}ucqnB uopBjnpruqsaj X uop^^n^pjBsaa
:I86I-CZ6I 3\m0 ^oag-opB^anH bui;suo ap oinapjB pp sopiBX^xa so;Bp b asBq ua opBJoqBp odijbjo :a^uan^

js 9P

B| ap

OOMVHO

-sa^ioa anb 'opB^sa ^p adp pp sa^ue oaqBjaoui

anj uopBz^Baipuis b^ jBAiasqo apand as ouioq -oa

saABJ^ v '-reindo^ pBpxuQ B^ ap ouaaiqo \e uapuod

sa^uajqjip OAr^uBiu o^uaiuipaao ns X osuaasB ua

-aBduii p jipaui X JBpajdB apand as soaijea^ so¡ ap

so^und ¿z opajD bsb^ ^\ \¿q\ b 0Z6I ^

ouaaiqo^ pp soue souiq^n so|

-ap oujaiqo^ ap soue o-i^ena souiqin so^ uBjapis

•sajopBfeqBJ^ so^ b SBpi^uip SBpipaui sa^
-uajajip sb^ ap 'uopBzqBaipuis ap souiuip^ ua 'o^

-uoa a^ 'anqo ua uopBzi^aipuis ap bsb} b^ ap uop
b^ jbj^soui ajainb as opBpredB a^sa ua
066T-0Z6T aiPlO ua |BOipuis bsb^

svh^io

�porcentuales. El período entre 1971 y 1972 fue el
de mayor aumento con 4.1 puntos. Hacia 1973 el

El gráfico N 3 permite comparar la evolución

crecimiento declinó y se aproximó al ritmo ante

de la tasa de sindicalización, distribuida por ra

rior de 2.7 puntos. De todas maneras el aumento

mas, a diez años del golpe de Estado. Lo primero

fue significativo en los inicios de la década del 70.

que se constata es que, excepto en la minería don

Al momento del golpe de Estado la tasa de

de aumenta 4,3 puntos porcentuales, en todos los

sindicalización era de 28.4%. Estos datos, si bien

sectores el índice baja. En la industria desciende

corresponden a un período que no ha sido el eje

casi a la mitad, es decir pasa de más de 50% a

del estudio, son tomados en cuenta para que se

25.6%. En la construcción el fenómeno se agudiza,

pueda observar con mayor claridad los cambios

así como en el comercio. Por su parte en el sector

que la tasa de sindicalización experimentó duran

estatal la disminución es de 9.5 puntos. Como se

te la dictadura.

puede observar todos los sectores se ven involu
crados en esta pérdida de sindicalizados.

GRÁFICO N 2

Tasa de Sindicalización por rama, años 1973-1983

BAño 1973
•Año 1983

A-Minería B-Industria C-Construcción D-Electricidad, gas, etcétera E-Comercio
F-Transporte G-Servicios sociales y personales.
Fuente: Gráfico elaborado en base a datos extraídos del Cuadro N 3 del artículo de Guillermo Campero y Rene Cortázar Lógicas
de acción sindical en Chile Ediciones ILET-CIEPLAN, Santiago de Chile, 1992, p. 134

84

�S8
9p

^861

9p

O\
•oAnuiuisip uopBzqB9ipuis
U0I9Bdn90S9p *e\ 9nb U9 Bpip9UJ B^ U9

S3 SOUB JOd BpBJ^Sl^9J UQPBZ^BDipUIS 9p
BÍBq B^ U09 BUOpBpj 9S UOpBdn9OS9p B^ 9p
p 9nb BAJ9SqO 9S 'S9J0U9^UB SO9IJBJ^ SOJ
opuBUiox "8861 ^ 0861 3-^U9 uopBdn9o
-S9p

9p UOpnpA9 B^ BJ^S9nuI

o^^[ 09IJBJ^ ^3

'sopoui sopo^ 9p 'S9 o^u9iunB p 9nb so^
Jn^I9dB 9p '0661 ^ 'S9|BUOI9BU
U9
S9uopo9p 9p '6861 soub so^ U9 BiquiBO
-IS Bq •9SJBJ9dn99J B 9pU9q ¿861 ^

-UBnpn^ 9nj 99ipui p 9nb BAJ9sqo 9S BanijgdB b^

f&gt; ISB9 BI9BJ90UI9P 9p OUB J9UIud ^9 U9 OZUB9JB 9nb

9sopu9iu9^uBiu '%6'6 ^^sBq Jinuiuisip b o9n ^ 31

B}sip 99ipui p oJBqui9 uis #s9iBn}U99.iod so^und

-opos sisuo b^ 9p oub '8861 U3 3n^&gt; unB Bpeq sbui

9p 9&lt;Jp JB SOIA9jd SOUB SOJ U9 OpBZUBOJB O\ 9p U1TB

9p oub '0661 ^ISBq 8861 3psop uopBz^Boipuis 9p

9}und9.i o}U9j Á ^npBj^ un opiui 9S 8861 3P -ip-red v
9}U9UIB}dn.iqB OÍA 9S U0I9BZI|B9ipUIS

^-CT 'd '^661 '3i^O 3P
3U3^ X ojaduiB^ ouiJ3nin{) ap opopjB pp

bsbi ts\ 9p uopn¡OA9

S3uopip3 -aií^o U3 ^eoipuis uoioob ap
ojpBnQ pp sopiBjpca so^Bp b 3SBq us opBJoqBp odijbjo

'j •.".". 9g| '"'

0661
6861

-- -" ^' roí ' ' •

8861

• ^ " ~ S'OI ^^ ••"'•''

¿861
9861

'

Z'OI
", . M, , 6*6 ',.^
" • ,1

S86I
';

""

riiir4

t-861
861

(%) üoioBzrjBoiputs ap bsbx

SONV

ns 'ONVHOd NOiovznvoiaNis aa vsvx vi aa
i oN OHavno

�GRÁFICO N 3
Evolución de la desocupación

? Abierta
• Real

año año año año año año año año año

80

81

82

83

84

85

86

87

88

Fuente: Gráfico elaborado en base a datos extraídos Jaime Ruiz-Tagle Crisis de la experiencia neoliberal en Chile Cambios en
las relaciones laborales y respuesta sindical 1981-1988. Ediciones PET. Santiago de Chile, 1991, p. 109. La tasa de desocupa
ción real incluye a los adscritos a los programas especiales de empleo (PEM y POJH)

GRÁFICO N 4
Evolución de la tasa de sindicalización

30
25

15
10

0
Año1973

Año1983

Año1990

Fuente: Gráfico elaborado en base a datos obtenidos del cuadro S/N del artículo de Patricio Frías Movimiento sindical y
transición a la democracia en Economía y trabajo en Chile 1990-1991. Ediciones PET, Santiago de Chile, 1991, p. 110

86

���68
- BJopBijpuoa pnpinb bj o biuojb bj ap oipaui ua
'jbuopbuijub X BjajqoquB B-inpBpip Bun asBzuBijB
X asBjuBjdun as anb Bqanj uis jqiuuad UBipod ou
'sajqBjapisuoa UBja anb 'pBpiun ns X Bzjanj ns ap
Paiu jb ^o bj X Bjajqo asBp bj uopipuoa aiqop
Bjsa BJjsnji zan^upog anbuug ap afesBd a;uainis
13 09r&lt;&lt;^íS3A^j:^ ^l ^P} ajuBjnp auaquBiu as anb
^pBpijqsoq ap Bauij Bun Bjn^nBui '¿61 ap oiunf ap
adjo^ jb uojaipuodsaj anb uoa jBjaua B^pnq Bq

b SBpipaui sbj ap o;aadsaj jb 'osaj^uoa BpBa ua SBp
-Bpuajjaj X ^961 oub ja apsap ojajqo o;uaiiuiAoui
jap oj;uap sboiub^jo sauoianjosaj uBqsp^a- opBia
-unuB X opB;ipaui a;uauiBJBj 'zaA bj b 'anbunB 'jbj
-n^nBui a o;Bipauiui 'ofayaj o;ob un oXn;qsuog
•oíaiui a uoiaBuiuijna anj :ojn;nj ja BiaBq B;sandB
Bun X opBSBd ja apsap a;uaiuaAOJd o;bpubui
un uaiquiB; anj -Bjsandsaj jas X Baqijod Bun
zaA bj b jas- uoiaipuoa ajqop Bjsa ap SBuiapv
ja BjaBq X sajopBfeqBj; soj BiaBq anbBjB un BqBA

-ijuoa uaA as sajopBfBqBj; soq :(jBjn^nBui opBJ

•SBpipaui sBidojd sns oziAqaaja 'opo; sred

•Bpuajsisaj bj ua uBi^npj as x 'sopBziuiojB X sopBU

-ajjuoa opBjsg ap adjo^ ja anb opipuajua ja ua 'jo;
-jns anb sa;uB anb sajopBfBqBj; soj ap Bzjanj Bid

X '6^^IopB^sa ap adp^ \e B^sandsaj ap 'SBip aauxnb

-aas ns BiaBq BpB;uauo Baijiaadsa Bpipaui Bun Bjai^

-apisuoa Bq as uopBuiuijna ap sBinapB opB^s^ ap
p oinoa isb) BuopaXB.q Bun ap opiui ouioa

-ojd bj ap Baqijod Bun ouioa Bpiqaauoa jas aqap jbj
ojnp X siBd ja ozijBJBd anb B^janq Bun ua
Buiuijna jBna oj 'sBaqijod X sBaiuiouoaa sBpuBiu 1-auaQ B^jang bj 'B;sandsaj ouioa ajasjBjapisuoa
ap SBiuapB oja^ -uoisua;xa X Baj;ua 'uois
-ap uoiaBzijiAOiu ns X BuiBJ^ojd ns ua b^ij JBjndod
ojuaiiuiAOiu ja BjauBiu jb; ag '¿61 9P oiunf ua^ r -pop op SBaqsua;aBJBa sns jod 'a;uauiBAqB;ijBna
ouis 'oai^ojouoja opi;uas un ua jBipjouiud

Bjpuoduii as anb 'ouBjuojnB o;aaXojd jap ajqísiA
BzaqBa 'XjjaqBpjog ap Biaunuaj '¿61 ua X 'Bja;
-aa;a 'bubj^b Biujojaj 'opB;sg jap SBsajduia sbj ap

¡anj ojos ou uoiaaB B;sg 'BjnpBjaip bj b ojajqo o;
^\ 1-uaiuiiAOui jap Bjsandsaj ubj^ Bjauíud bj oXnjqsuoa

uoiaaajip bj ua sajopBfBqBj; soj ap uopBdpqjBd tranb sa o;uaiuiiaa;uoaB a;sa ap jb;jbs9j b Baqsua;
\ -DBJB3 Bjauíud bj 'ojn^u^ a;sa apsap opBAjasqo
, 'Bujajxa Bpnap bj ap buojbjoui 'jBuopBUjajuí oía
-jauíoa jap X BauBq bj ap uoiaBzijBuoiaBU :oai;ijod ;"BAqBJBduioa pBpijqn
Buiajsis jap X opB;sg jap 'Biuiouoaa bj ap uoiaBz

ap sojaadsB soj jBOJBiuaj souiajanb inbB jBna oj

-iubjo bj ap sajBJjuaa so;und uoa bX jaA anb uau i jod pBpijBjaua^ ns ua opiaouoa oqaaq un sa OAqaaj
-aq anb SBpuBiuap ap ojunfuoa un saauo;ua
-JOJ XNO Bq 'sajopBfBqBj; soj b X jBujsnpui

-oa o;uaiuiiaa;uoaB ubj a;sa 'SBiuapv 'SBayiaadsa
1 sbui sauoiaB^qsaAui BUBaijduii anb oj 'is ua oqaaq

-bub jouajsod ns BJBd SBjsandsaj ap sapBpijBpoui

o;uBna ua o;ub; oaaqaBg uoa opBiaiui osaaojd jap

as ou o jad 'ouajiqa osbo ja uoa OAqBJBduioa sisij

b o;uBna ua ouioa 'ouBjuojnB ojaaXojd jap uauua

BpBa ap sajjBjap soj ua soujapuajxa ap inbB b;bj;

-jnq bj b UBqB^qsBa anb SBaiuiouoaa SBaqijod sbj

sbj JBAjasqo sa pBpijBuij BJjsanu uoiaB^qsaAUi bj

uoiaBnuquoa bj BAqimjap ua sg jBjng uoiaBjapag

ap soAqafqo soj uoa opjanaB ap anb JBSiaajd aqBQ
•SBip aauínb ajuBjnp oipuajxa as jBna bj 'opBjsg

-suoa oj XBn^njjq ua bpbziub^jo ofBqBj; ap Bzjanj bj

ap uoiaBuiuijna ouioa b;sia opis Bq jBjaua^ B^jang

bj anb jBjaua^ B^jang bj b bijo;b3oauo3 bj oXn;q

uaiquiB; opB;sg ap adjo^ ja ouioa isb) osaaojd un

ap adjo^ jap BpB^njpBui buisiui bj ua ozubj j^gg

^jrenp a;uapisajcj o;aaja sa ; ¿61 ^p sauoiaaaja sbj ua
: (osaaojd un ap uoiaBuiuijna opBjapisuoa opis Bq

b BjanjOAui anb o;uaiuipa;uoaB ubj^ jaiuud jg

bj 'o;aaja ug '-opB;sg ap adjo^ op osbo ua jbiuo;

TVH3N3Q voianH vi
!OH3HaO CXLN3IIMIAOIXI 13Q VXS3ndS3H NVHO VH3IXIIHJ

�aquí queda manifestada la línea de continuidad de

resistencia y proposición que la medida impulsa

la Huelga General con el pasado inmediato, con el

da contenía, planteando una lucha

cual el movimiento obrero se sintió obligado- más

nivel de acciones concretas desperdigadas

allá de que se lograran o no los objetivos enuncia

territorialmente con la mayor presencia

fáctica

a

dos, y que se pudiera derrocar o no a la dictadura

posible, y también una lucha en un

naciente, era obligación ineludible de la clase obre

no mayor&gt;&gt;, por el control del sentido de
lo legítimo, a nivel ideológico: a la ocupación ilegí

ra, jugar su fuerza y su poder para que la dictadu

pla-

ra sintiera el contragolpe, naciera con la marca de

tima desde el punto de vista obrero de la sede

la resistencia popular y quedara erosionada y

emblemática del Poder en el sistema democrático -

descolocada desde el comienzo151 -es entonces tam

el Parlamento- se le responde con la ocupación -

bién, obra hacia adelante para tomar como refe

el control legítimo- de los lugares donde se genera

rencia en cuanto las condiciones lo hagan posible.
Pero más allá de los vínculos con pasado y fu

el trabajo, que sin duda son espacios que son fuente
de poder. Por otra parte, el movimiento obrero lo

turo, la Huelga General fue también un hecho sus

que estaba haciendo era extender a nivel general,

tancial en su momento, que procuró incidir sobre

y en el marco de una huelga general, una forma de

los posibles rumbos, -en esa hora, todavía incier

lucha que ante su aparición en el contexto de la

tos-, que podrían seguir los hechos hacia adelan

creciente politización de los años sesenta, en los

te. Y en este sentido fue una acción que alcanzó

conflictos de las fábricas textiles, había obtenido

gran magnitud y protagonismo en cuanto a la parti

el respaldo legal de la justicia ante la imputación

cipación de las masas. El segundo día de huelga

de que excedía el derecho de huelga atentando con

eran quinientas las empresas y servicios parali

tra el de propiedad.152 Con este comportamiento la

zados y ocupados, el cuarto había más de cien ta

CNT se erigía nuevamente -ocasionado además por

lleres metalúrgicos bajo control, los servicios públi

la ausencia de otros sectores contestatarios- en

cos como electricidad, teléfonos, agua corrientes,

emblema de la defensa de los valores del país, plan

hospitales funcionaron bajo control de los traba

teando el combate simbólico con el sector golpista,

jadores, en múltiples sectores el paro fue total, en

a nivel de la comunicación pública. Tal vez sea

la ciudad de Paysandú la paralización fabril fue

debido a ello que el nuevo gobierno procuró en

completa, acompañada de manifestaciones calle

esos intensos primeros días establecer un amplio
despliegue comunicativo por parte del Ministerio

jeras. En Montevideo, donde se concentró la resis
tencia, se produjo una intensa movilización y cola

del Interior vía llamados a dialogar a la dirección

boración activa de los vecinos, fundamentalmente

de la CNT y aclaraciones sobre el sentido del gol

en barrios de gran concentración de proletarios o

pe de Estado enfatizando que el mismo no era con

de zonas fabriles: Cerro, Nuevo París, La Teja, Sa-

tra los trabajadores y realizando promesas en caso

yago, Peñarol, y lo mismo sucedió con el apoyo

de que se levantara la huelga.

desplegado por los estudiantes. La planta de la

A partir de su tercer día, pasados ya los mo

refinería de petróleo de la estatal ANCAP -que ha

mentos iniciales de

bía apagado su llama como símbolo de la resisten

tiva de la CNT a las

sorpresa, y ante la nega

cia- fue militarizada y puesta a funcionar, pero los

mentales para la cancelación de la huelga, se pro

trabajadores se declararon en huelga nuevamente

duce el endurecimiento de la posición del Poder

proposiciones

guberna

y así también ocurrió en la fábrica de neumáticos

Ejecutivo. Se promulga un decreto de disolución

FUNSA desalojada por los militares y vuelta a

de la asociación ilícita CNT, se procede a la con

reocupar, y en muchas fábricas más.

fiscación de sus bienes y a la clausura de locales,

Esta medida específica de lucha implantada, la

se requiere la detención de numerosos dirigentes

ocupación y el control obrero de los centros de la

sindicales de primer plano, se desalojan las fábri

producción, reafirma también el doble carácter de

cas ocupadas, se realizan detenciones masivas, los

90

�T6
0133-

-UI9 Á S0pB9TUnUI09 9p -Bip JOd OS 3P Oip9UIOjd UT1-

opui9}qo J9q^q ou 9^UB}sqo ou 9nb *

-9jdui9 SB^ 9p Á OAqn99.fa J9pOd pp S0^U9IUIBZB^d

opiui p U9 op^iujijB ofep so^qipd souiBp^j sns

pBpiA^OB BJ JBZ^BUIJOU B SOU
-Buopunj Á sopB9^dui9 'soj^jqo so^ b UBiiiqui sbs

^e 9}Bquioo 9p pBppBdB9 B^i9p os99ojd pp

BJ 9p UOpn^qS9J B^ 9p BplTBUI9p U9
-BZIJIAOUI BUn OpiTB9^UB^d '9}U9UIBAISBUI o
^

BZJ91TJ B^ 9pUOp U9 Oq99q UBJ^ J9UILld

pBpi}UB9 ubj ^Ufi egi "SopBAud ouio9 so9qqnd sop
-B9^dUJ9 BJBd O}UB} UOT9BZTUUI9pUI UIS BSBUI U9 SOp
-ldS9p JBZT^B9J B S9^BU0.qBd SBJ B OpUB^I|iqBq Opj9

-upp U9 |B^ 9p uopipuo^ ns opu9iuinsB ba
-S9J BJ 9pU0p 'OJ9jqO JO^99S pp 0AISU9J9p
-9J |B 0A9^U09 SBAIS9jd9J SBpip9UI SB^ 9p

9p UBJ9S S9^BI-qsnpUl SBS9JdlU9 SB^ Á SOUB9UBq SO^

-UBUI09 Un BJB}SUI 9 'SBUI Z9A BpB9 OpiUU}S9.I J9S
B BJBZ9dui9 9nb 'OAI}lSOdo.ld J9^9BJB

U0TSU9PC9 ns BpO^ U9 UB^S9IJIUBUI 9S 0UJ9iq0 p
jod SBpB^^dB SBpip9iu sbj 9p pBpisojn^u b^ 'ouiq

-J9ApB SBpip9UI SBA9nU B 0pB}lI9.IJlI9 9A 9S OUISIUI
p oj9d 'B^pnq b^ 9p uop99Jip 9p oupsgpuBp op

6 Bip p BiBd BpBDOAuoo BUBuipn^q^nui uopBzqp

-b^bs 9p 0}U9UinB un 9A9nuioad ouJ9iqo ^g sbs

-S9p SBip soq *oi|np 9p 81 ^PÍU9AB B| U9 oqnf 9p

-9p cup B^nuiojd Á 'B^pnq B| jBjq^nb BJBd sou

Bjp UO9 Á B^pnq B^ B}UBA9I 9S S9nd

-oui Bun oiuiudga 9S 9nb U09 pBpisu9^ui ^\ UO9

-jn jo^ Bpip^ui B^ J9uod9p U9 S9jo^99S souiq^n so^
9nb SBJ^U91UI lO^i9nd p Á O9JJO9 p '^BJ^U93 UOpB-q
-siuimpv ^l 'so^qqnd sopiAJ9s soj *9^JodsuBJ^ pp
\e uopBaodjo9upj B^ uo9 o^nf ap 6 p ^ ¿
9J}U9 JBUip9p B BZU91UIO9 ^BJ9U9Q

J9^IB^W Á. 9-I9J UOUIB
SBUIípiA SBJ9UILld SB^ U99npOjd 9S
A pdi9iuni^[ ojpuipo ^b soppnpuo9 uos sopiugpp

��bj ap o}uaiuiiua}UBui p Á 9Sibii3.G asop jod sopipis

-anbaj sa^ua^mp soy ap pBpiuqsapuBp bj b aÍBSBd

9S 9JU9U1JVJ9U96 'OX9U ]9 TDJ9 Ol^^^^a dddj \9 ñ

Bun ap o}uaimiua}UBUi p uoa a}uauiB}unfuoa 'sopu

dp odru6 un ñ auauaui ap odrud un aiunaj

-oq un opuBuuojuoa 'uopBn^is BAanu bj
-anj^aaj as anb 'boiub^io 'BpBzipquaa uoxaaajip

-UOipulS SO] 9p OpUJUOO UU SOU1DIU9] ll¡y 'OU
-TDU19] ]dp r&gt;]]ipUOp9J Z&gt;] VpVl] OX9U ]9 B apjU]

-ajd soquiB *sodnj sop jod opBjnpnj^a

¿SI
-ud6 ap oj9um.ii joñoui dp so¡ 'sapuaj6 suui soj

p ¡BjnpBpip bj ap BAisajdaj uopaB bj b japuodsaj
BJBd uojBnojjBsap as sBppjBd sB^a}Bj}sa soq /—

z^o apao souosjdd g ap sodruB sop ua ayunaj
9S anb snuosjad q jod opajBapxi opiBuiqsaj
spui opauapjoas ]9 v-i9 ^ub ajqajad r&gt;\ gi^as

\ ap sandsap anb ap BpB^daaB a^uauíunuí

-giBa^ii anb so\ souinqn]sa jojauaQ nBpnj-j a]

'oduiBa a^sa ua BpBU sbui ajjnao ou ^jauao

d]uaB ap odnid un srgui opaua^ajoas p souinq

^\ 'ÁBn^run ug :b^p B^sa BJ^snp o\ ouioa

-osou sajunñioQ sazjapjj so] jod npuanbai

sns Á so^Baipuis soi b a^uauíBpidpj uojB^sB^dB saj

dpuop dp as ou 'opuauioo ap soiuaqauia]]
anb uaunBai un ua juuoiounfn soumsnd soq

un^uiu uojaiAn^ ou BpBaap Bun jod anb 'sopi^red

-ubui anb ouisi^aipuis un sa o jad 'a^uauuoua^uB

so] uoo opajuoo ]a juziud6jo aja auid]qojd ]a

-oa Bapi b^ ap oubuibj}uo3 b Bpuasajd B^jaia OAn}

ap ugpnmuua] o\ ap jpjod y 'so^aoipuis soj]o
[lima aipod ojad sapajjnaifrp saipnui uoo Jicna
aipod ouisiui is ap ojjuapo oyooipws ]a jojau

opBnojjBsap Bqan^ ap pAiu p jBzuBa^ ubj0^ ou

-iu^is o\ sa anb ap uoiobjojba b^ JBiquiBa aqap 'sau

-luija] ipap a souiaa 'aanjsa oñ anb ua nooda

'sauopBaipuiApj ap uopua^qo ^\ o sbsbui ap uopbj^
-souiap ubj^ Bun jbzijb3j bj^ o¡ sa^uB is 'oai^boij

oujaiaui ]a ajsnq ñ jajauaQ a6]anj^ a] apau

saui oíaqa^i p 'infaiu opuano sa anb 9¿61 ^p

-UI 'UOPBZIUB^JO B^ JBJ^O^ S3 OA^BOIJIU^IS O^ BJOqB

uoo sojnoinci so] jauajuow ap ]a aja ajuapodun

asBj B^sa ua SBpBzi^aj sauopaB sbj a^uauíBiAqo
•Bja^aa^a 'uoisajdaj bj ap uoiaBnua^B B| ua Jipío^

-a6u^ 'sojooipws sojjo so] ap sojauoduioo so]

o] ua souiapni] soj^osou anb ofíoqaj] ]^
ouisiub^jo pp
un^ag -^opo^ad ua o^sand o^uauíru^
-sui jauíud p apsap s^p^ziu^jo S^/vrpapa sap^p
s^\ ua souiajpuapp sou uop^nupuoa v

-opipuoa ap oiquiBa p uoa :ouiuua^ a^sa Bpuaqua
as ouioa ap apuadap o^p anb o^andns joc
-ijiu^is sauopaB ap odq o^iap uauaquBiu as '
oub pp sauíj B^SBq souaui o\ jod 'anb BpuapiAa \
uopB^qsaAUi B^ ap B^^nsaj anb oj 'a^uB^sqo o^ -oa
-isuajap an^aijdaj p uBjapua^ sapna sb^ 'oÍBqBj}

B| ua x^oipuis
B| ap pBpmu^uoa

ap Bzjanj b^ ap SB}sandsaj sb^ ap B^nBd b^ ubdij
-ipoui a^uauia^qB^iAaui anb uauíi^aj pp sBAisajdaj
SBpipaui sb^ ap B}ipaui uopBn^uaaB Bun uaAn^q
-suoa 'ofBqBJ} ap sajB^n^ so^ ua sb}siaipb á sa^uB^^
-naasjad b^ 'paipuis pj^iaa b^ ap BjnsnBp Bq

-uis sa^uB^jodui¡ -so^Baxpuis so^ ap saABj} b uopaB

-iui ap opídsap p 'sa^a^uip sapdpuud sns b uop

"SZ6T 3P sauíj
-o^ sns uoa 'o^uaiuiBuopunj ua uojain^is sop^aip

svaixvo^inois

�Al respecto de la organización, según este mis

vo era levantar reivindicaciones, mantener en

mo dirigente, el Comando se reunía semanalmen-

lo posible las cosas conquistadas, mantener

te y a veces hasta dos veces por semana, variando

el respeto hacia la organización sindical a tra

también su cantidad de integrantes de acuerdo a
4a coyuntura
Cuando el asunto del paro general del '74

vés del militante sindical y de ser posible de
fender lo que normalmente defiende el sindi
cato: el salario y la fuente de trabajo.

nos animamos e hicimos una Mesa Represen

En cuanto al contacto con las bases, Rosario

tativa por Shangrilá. Hubo cerca de 40 com

Pietraroia, uno de los 61 dirigentes que había sido

pañeros, fue grande. Contabilizamos allí creo

requerido en el decreto de disolución de la CNT

que 113 asambleas, cada sindicato tenía que

afirma:

venir y decir si estaba a favor o en contra.
Duró mucho tiempo la reunión; sólo 2 sindica

los contactos con las fábricas eranfuidos,

tos estaban de acuerdo, la intención fue pro

principalmente para que los comités de base

mover la discusión. No había condiciones en

se reunieran para que no se perdiera el con

ningún lado. Pero 113 es un montón de asam
bleas, donde la gente discutió y vio.
La principal finalidad del Comando era tratar
de mantener viva la organización conjunta de la
fuerza laboral
Por ejemplo en el año 1974 en AEBU co
menzamos a realizar la Olimpíada de AEBU.

tacto entre los trabajadores y éstos a su vez
con la dirección. Seguramente que en los dos
años y medio que estuve en la clandestini
dad, pasaron muchas cosas ya que estuve en
muchas empresas, en muchas reuniones, vale
decir que el contacto ese permanente lo man
tuvimos hasta que fui detenido, el 19 de ene
ro de 1976.158

Esta idea la sacamos de una idea anterior que
creo fue del Sindicato del Puerto de un cam

Acciones más significativas

peonato de fútbol inter trabajadores que se
hacía en la cancha de Misiones y lo que da

Además del mantenimiento de la organización,

lugar a la reunión porque el problema era que

las acciones de mayor envergadura desarrolladas

la gente no se dispersef...) Creo que lo más

en el período desde este grupo coordinador com

importante a mi juicio fueron las olimpíadas

prendieron:

de AEBU porque eso abrió una gama tremen

^ * la realización de un considerable número de

da de posibilidades. Una cosa que empezó cu

acciones cotidianas, imposibles de cuantificar, que

bierta por el Departamento Físico de AEBU que

giraban en torno a la denuncia de la situación por

era para los bancarios y su familia; como el

medio de jornadas de protesta (apagones, actos en

Departamento Físico estaba abierto para otra

feriados nacionales), declaraciones públicas en las

gente a través de la ajiliciación al Departa

fechas del golpe de Estado y la Huelga General,

mento Físico llegabas a ser una cosa donde

demandas públicas por las libertades ante cada

prácticamente tenías a la CNT y realmente lo

nuevo detenido, y el envío de delegaciones al exte

teníamos porque llegó un momento en que

rior donde se instrumentaron las primeras denun

aquello tomó un carácter popular muy grande

cias y manifestaciones de solidaridad (Congreso de

cuando a esa olimpíada se le agregó como in

la FSM en Bulgaria, OIT en Ginebra,159 Io de mayo

grediente nuevo la necesidad de que cada

en La Habana).

equipo tuviera una murga, y la murga convo
ca. El día que actuaban las murgas tranquila
mente habían 3000 o 4000 personas. Esto era
un objetivo: juntar la gente. El segundo objeti

94

* La realización de movilizaciones de importan
cia en los primeros de mayo de 1974 y 1975, y
tratativas, en dos veces, de efectuar un paro gene
ral, los que no pudieron ser llevados a cabo por

�soiaiqo sauoiaozijicioui sü] uopiod ajuauíjou

jaaa^qBpa uoiSBao Bun ap sbui ua cyua}ui as Bp
-ub}sui Bjaiiiud ua ísouisiuBaaui sojp JB}uauiaiduii

ouoz oj ua adxapiodox '-oñoui ap soiamud soj

•Biaua^uip bj ap sajopas sour^|B uoa sopjanaB

uoia 'p¿t jap oñoj^^ ap o\ ja 'aiqnjao ap g ap

pp yjjad p jBayipoui uBqBjnaojd sauoqsa^ SB}sg

soj sojos uoia ou aiqnjao ap
opuojjnij
-od ojxaiafa ja uoa soinp ñnuí oñ sauojaypuoa

sns ap oun BJ^uoa opuB}ua}B oÁBn^run ouisyBaipuis

soipaui soq 'B}siSBp pBpiun ts\ rsoaiSBq soidpuud

ojxaiaCa ja oms oijos anb ojajjod oj ñ soiaaoioa

Bpuaffrjip bj ap uoisiAip bj jaAOiuojd BJBd sopBasnq

oms aijsaiiaj afb]jnj]od ojos ou 'ajuauiojaaiip

-Baja ap B^sando jd b^ ojduiafa jod uojary B^ipuaa

ugiaojsafruoui xr¡ (•") sojajdga^aq soidoid so\

-ipuis sa}uauxp b 'odq oj}o ap ^j^uaa Bun ap uop

-\dgi oposiadsip anfoiadajunjiodun ñnuí anf

uoa buouiui bj 'Bpuapuaj, bj b S3}uapaua:^ad sajBa

-oiaojjuaauoa oipai/ uoiajqnq as anb uajqmoj

-siuiui p opuBna ^jauao B^pn^ b^ ap so^uauíoui

-ao o oqoaoauoa popyuyjsapuoja oj ua jjVO ]
anfe soud uojqoj^ 'ofa orj ap ouoz oj ua sau

-uoa jaaajqB^a opuBasnq ojajqo o^uaiuipoui ^ jb¡
-ox^uoa oanaojd 'xuquaiog puoao^ oÍBqBJX 3P OJ\

ouoz oj- 'oajaiciajuoj/^ ap sojund o

-au B| a}uy JJMO ^l 3P ^pua^uip bj uoa sauopBSjaA

ñ aiqnjao ^p 8 dP ^uoz oj 'auqfoq ozojd oj ap

cunaojd oujaiqo^ p 'Bui^^n B}sa ap bai}^

-oiajpoi] apuop ap ouoz oujo ñ aijsog soaioj^j
ua soj

('•') ugiaojsafiuoui o] jas o oqj apuopo ajuaui

-ojd oujaiqox^ OAanu p 'soub sojauíud sopa ug

ua anfjojuamopunfugjaojjuaauoa oj ouo as^j

uoa uoisajdaj b^ b SBppjBd sBpipaui sbj^o opoui

oiad 'ajjsos soajo^\[ ñ aiqnjao 9P 8 dP ^&gt;uoz oj

sbai}B}U3} sBjauíud SBq •ouisyBaxpuis ¡b opadsaj

ouo asa anb ajqoqoid ñnuí ñ 'souo uoiaxqnq

sojauíud so^ ^^tre-inp uojafnpojd as opquas asa ua

-ojaoxa íaqos ms ajjoa oj o ojjos ajuañ oqa
uoisnjuoa bi ap oipaui ua sbjbxo
^9,'ojnp finw ^jd anb g¿, jap
ap ol \ap opwo\qio\\ ño\sa aj ñ umoxyq as stos

-mu 'opunuí ja opoj ñ "-opoj joj ua sa ugjaojj
-uaauoa oj ouanq 'douini ap ojo oj oas o 'oaoq
o oaoq ja 'oaid o oaid ja oía anb opouad asa
ua oqanuí oqouoiaunfanb osoa oun ojqojj

-ni6 ua soiauoduioa soj uoiajpioip as anbiod

-p so] ñ \\ v]srrq oiaaai^x1^ \a apsap smiosxad

oiad' jjvo r&gt;] Jod opoziuo6io opoj rug (• • •) sod

-^pa so]]a anbdod sopipuajdjos uojmpanb sod

09I'sopüUijq/ii7 uoqojsa sodp soj

-oo srosa svpo -Dj^o r&gt;\ Touvd sopvjvdajd woq

o fax Torj ua anfinbnj oaiun ja ua 'io6ioj opnd

000Z ^uun ii/ü solud6jz&gt;] ñ srouosdadgj ap spui
joña]} vrpodou oun npx)Q a^iab iax&gt;x] o soumz
-aduia saauo]u^ po^aqrj nzo]d vj ua ]uqx&gt; ap

as nquio p U^ yu ugmfj oj ua ?^\[ 'ounjjn ja ua
"osaid ajuañ oqanuí óqnj-j souoioj/\[ ap oa

ag Tfsaidajua6oi¡anmuojoaajj 'souabgmuaoj

apio^ r&gt;\ ap svj o ugnif] r&gt;\ ñ ofax ^7 ^a oñoj^^

-ojsg ja ua oijo 'ofax xr\ ua oun :saij uoiaiarq

is osa Utoziud6jo ü soxuiozaduia opr&gt;\ oj^o dod ñ

oj ua oijo ñ (nquio p u^) ououajuaQ ojp

0 ]3 'uaiq ñnuí g^os ñ 'opuvuioa odp anfanb

dP o I I9" ^^oq o vaoq souw6jd] g¿, \a ug

SB^sa

2Z6I 3P oábui ap ojauíud

saso6 uoa

uoianmidai

ouo asg

souisiui soj ua sa^uBdpqjBd sop
-B}siAa.qua soun^p 'UBpjanaaj o\ isy 'OíteduiBpj
sauopBzyiAoui SB^sa uojB^uauía^duii as apuop ua

-uojai ap soaia}B.qsa so^und ua sosjadsip 'Bjapa

'a\]oo o] guio] a^uab o\ soíbui sondpuo so\ ap

ozyiAOui t7¿61 y^ ^ a^uaipuodsanoa ^g oapiAa^

-oui o] giajosip ajuawnpidgj ugisaddaj o] osad

pBpnp B^ ap soqis so{ ua sBuosjad 000 91 3P ^ajaa

ñnuí ugjovzjpaoui oun anf ouad 'ugjoozipa

-ipaui sa^ianj sb^ ap JBsad v 'sauopipuoa ap b}jbj

'jiagffínui ugiaozijiaoui oun anfou ñ ajuauiop

sb^ jb^ia3 BJBd SBpB^uauía^duix pBpun^as ap SBp

un ap sojjana opuop ajuaboj uoa gzaduia opoj

-p 'SBpBa^uBpA 'sauíyui 'sb^buiuibd oqBa b uojba
-ay as oXbui ap sojauíud so^ ua 'sauopBpajiueui

ojgsa jo ugxoojsafjuoui o\ guiio as anb ojuaui
-oui \a ua 'ouoz O] iod opuourwoa oujo o opo\

�más fuerza dentro del movimiento sindical, luego
de los comunistas,
En el año 1973 el Gral. Bolentini llama a

políticos y sindicales eran agrupados mezclándo
los por tendencias con el fin de producir
enfrentamientos internos.

los sindicatos contestatarios de la Central, los

Los militares estaban asesorados en va

sindicatos que eran minoría en la Central, los

rias cosas, jugaron con la división del movi

llama a la Sala Verdi y se trasmite por radio

miento sindical y no reprimían a todos por

el discurso de él y les ofrece la palabra. La

igual (...) incluso en la propia cárcel no se po

mayoría de los sindicatos que pertenecían a

nía por grupo (todo el MLN, toda la OPR, etc.)

la Resistencia Obrero-Estudiantil. El que tomó

se mezclaba con intencionalidad, de cobrar

la palabra fue el compañero Gromaz, presi

cuentas de afuera.

dente del Sindicato de Funsa, gallego, y le dijo
a Bolentini que él estaba equivocado que no
sotros estamos en contra de los comunistas decía Gromaz- pero esto es a nivel sindical,

cenetista mediante el impulso a un proyecto de

con los compañeros nuestros que creemos que '
están equivocados; pero no queremos que esto
desaparezca, queremos pelear con ellos den
tro de la Central, sabemos que los enemigos
son Uds. Se cortó la transmisión por radio.
Creo que lo deportaron nomás a Gromaz. Fue
una cosa muy clara, uno de los documentos
más claros de cual era el sentimiento que

reglamentación sindical. Bajo una fuerte campa
ña que llamaba a ponerle el hombro al Uruguay

y bajo la premisa de que la dirigencia vigente ejer
cía una dictadura sobre las bases sindicales, se
procuró implementar dicho proyecto que procura
ba modificar sustancialmente las características
del sindicalismo uruguayo. El Comando Clandes
tino aceptó el desafío propuesto en el llamado a

había. ..se entendió que se debía participar [en

plebiscito, en lo que se denominó la batalla por la

la Sala Verdi ] porque no había que dejarles

reafiliación, la cual tuvo por resultado que las

espacio ninguno y se da aquello famoso de

bases del movimiento sindical también dieran una

que no se iba a formar una Central aparte de
la CNT. Ahí es quien habla el secretario gene
ral del gremio el gallego Gromaz, compañero

respuesta contundente, volviendo a apoyar a los
dirigentes y sindicatos de siempre.
Bolentini tenía un grupito de gente para or

ya fallecido, luego se va para Buenos Aires,

ganizarse, amaestrados, nosotros aceptamos

donde lo expulsan y se tiene que ir para Es

el desafío y fuimos a pedir al Ministerio pape

paña.163
o el ofrecimiento de un cargo público en el Minis
terio de Trabajo a León Duart,q, máximo dirigente
de la corriente mencionada
Cuando Duarte sale, la última vez ¡en el 74,

les para que la gente firmara y largamos eso
hacia abajo. Cuando los íbamos a buscar de
cían que no habían papeles, que se rompió la
imprenta, se dieron cuenta que nosotros les
íbamos a copar también aquello. Hubo una
discusión, porque algunos compañeros decían

'lo llevan al Comando General del Ejército, en

'yo no me voy a reafiliar a algo que ya estoy

Soriano y Paraguay, y prácticamente le ofre

afiliado', hubo que demostrar que era una ba

cen el Ministerio de Trabajo, que nosotros éra

talla para demostrarles a ellos que no nos po

mos sindicalistas puros, y Duarte contesta

dían ganar. Era una forma más de resisten

que a él lo eligió la gente y es la gente la que \

cia. Nos íbamos con un montón de cosas, los

le tiene que decir qué hacer.

Estatutos, y nos tiraban para atrás, no los

Esta política de división posteriormente se ex
tendió al interior de las cárceles, donde los presos

96

Fracasados los intentos de división, el siguien
te paso procuró la sustitución de la dirigencia

recibían. Decían 'esto no va mcis, vamos a es
tudiarlo de nuevo', eran demostraciones de
% fuerza muy grandes que daba el movimiento

�¿6
-OJW19J SVJ OpiIDTlD Onb UVÍDOp 9U1 SOJJ9 S9DUOJ

vjsvq souivbojj sojjoso^ opvpmD uod osjoa

vso uvjqxooj sojjg 'svmjsopuvjD souoxunoj op
'sosoipodsos sojuoxunaoui op sviounuop wiq

op ouvjoq op vjonfvojquivsv vun6jv jodvxj v

onb vjouojuivd vj v uvqvuopjo ñ vjounuop

vjo yjjy 'SojvDjpms sojjo uod soujvuojdvjoj
souwipodou ójod 'svsod jpuasip vjvdofvqvjj

-ug jmoajojm v vjdnfanb vdjod svui vqvjso

-oui onb vjqvjg '^^a^ vj op vjonfvqvjso jjVO Ü7
ojací 'sopiqnjojduvqvjso ou sojijxoj soj 'opiqiij

-uop sojuovdivjuojfuo v jvdnj oip onb ojuouino

-jos 9 uod uvqvpuv 9nb sosuñ svjjjouoiujvd suj

fjggy onb vjo vuiojqojd jg 'yygd s^0? aP OJ1

-vjso vaps vj vjvd souijofiun sos9 uod sopvp

-ojd vqvjso ou yQMfjS íd 'opiqjqojd vqvjso ou

-JD9J dpilOp Ud JVJJU9D VUV U9 UVqVJSO SOJJ9
soouojug pvpnjD vj ojduiojs opuvjjnjjvduvq

uaua^uBUi is SBj^jqo SB^s^nds^j sb^ 4

ou onb num o ouyu un uod si onb xnuoj

vun uojquivj opjonood pvpiunjjodo vjjo ug

xyj uo jpunfw sounojduinD un ojuouwapoofo

opvubisop vjqvq o^¡ -vjvjvduvd op uoiq vsod

-ii/ 9ui 'svjjv vjnd ugjovjjqvq nun uo ñ nsroo

UOD S9UOJDVJ9J J9U9JUVU1 OOljnDOÍg OpUVUlOQ ja

-ofsoipmpnui soj uojoioojvdv ñ jvsvd uojoxd

-ojd vj vjo vjjvjvq op ojjjjvqvo jg 'yygd srq

-uojuo ñqisi xndor\ vj uvqvjñojuy onb souoa

-oj onb vouvq vj op ugjovzijvuojovu op vjsond

SOJ UVJ9 SOJJ9 9p SO6\U19U9 SOJ Onb UVJP

-rq onb ojuouinoop un ñ souvouvq soj souivm

-vjj soj ou ojod svjsxunuioo soj ñ sojvuivdnj

-vj¿ uoq vqvuivjj os onb p¿t ouv 7a uo souno

-ojuj onb sojjo S9D90 svqonui 9nb ñ sojopvfvq

-op 'ñvnbnjfj jv vajvs os ojsnpouvjvs ñ oívq

U9 ugjs9ud9j 9p opompjooD odrnbo un uvqvuñ

uvujuivd vjojpnd onb 'souv g op spui

-9Jd9J B9qi^0d B^ 9pUOp O^X9^UO9 Un U9 OUIO9 JBUI

•jpuDfiij souoojduino un op nsrqioqoD vj rnuoj

-TIlIOp BUIJOJ U9 OpB7I}J9d BiqBtJ 9S OU BlABpO} BAIS

ojuvj oj uod g¿61 opozuvav vñ soumqgjsg
onb ugiunoj vun vuvd uojtddoouod oui svjuvj

U9 SOUI9UO(3X9 9llb B^I9 BUIDCQjd BJ 9Q

Onb Süip l J TDJDDj^ 'SOJOJUjnQ V SOUlVbjODSOp

U9 BS9J9^UT SOU 'S9^UBS9J9^Ul SO^
soqonuí BO-reqB 9nb souiBJ9pisuo9 9nbiod

svso op vun ug opnbjoo uxnuoj oj sojojuinQ r&gt;
'nuonq vsod xmn sounanjqo ñoq :z&gt;u6ojz&gt; uod
oñp oui ñ jvq un o gjiD oui 'ouofojoj íod gui
-tdjj oui onb oun zon vun oñp oui ouiod o opvj
juno o jvj uo uvqvjso onb soumqvjojuo sou

•san
-ai 70 gjjnsoj soj viououodxo vso onbjod 'oj
-n6os ñojso oso 'pvjjoqjg op jvuod svui joqvq
soj 'sopoj op unuioD obxuiouo 7a ojuouijvoj oja

ooxyq gjDosodosop onb 'jvj op ouvjnfuod sopvd

v va ou Uvsvd v osoiajoa o6jv js 'jvui gjjnsoj

xqn jiod ñ vpou oqvs ou rnjnupfnj ñ srnp OZ
-nooodd sounojso onb r&gt; soojunjd nioxpnd os
onb d sobnj nqop oso 'uoqns sodp sojso onb
-íod sojjo uod ñ sopopiujfn mqvq onbjod sou

uovnb jjuifop v ñ 'sojqvyjjouooojjx sooyugbvjuv
ouiod soujoa ou v 'ojuouivuvuinq 'sopoj v
gpnñv sou 'unuioo obyuiouo un v ojuoj/jodjvd
ojso op jpojpujs ojuonujaoui jv [vjsjuojsjajp
vojjjjod vj] oqonui gpnñv sou oso ñ

-nj nqop ojsg • jo^j jü^i^iuj ugj6oj vj 'VDunq nj

vj op oijuop sojunísopoj opvjso joqvq 7a smd

-n6jv uod ugiDVjou njsvq 'ojtdjj ojaoxd un u jv6
op ugjDTDZjjTDUojonu vj op jvjqvij vjvd uvqvui

SB9I}9B} Á SB9UO9} SBI9U9J9Jip SB| 9p BUII9U9

SB^SIUOlSIAip SBpip9UI SBJ 9p OSB9 J9 U9

-vq vqvDO] oui jui y ojijopuo svqvjjuo opuop

bj 9p uoiorqqsns bj uBqB^jnuio^d 9nb sbj ouiod

-oidvu op ojuoumoop oso uoq voso] vso jod

9S 9nb SOJ B SOUB^JUO9 SO^99J9 UOJBj^oJ BI9U9Uip

op 9]uo6vqpnuj xnqvq 'vouvq vj op ugiovzijvu

s^sBq sbj 9p opjBds9j j9 opuB^u^uínB 'uBiuodojd

onb uifuo vpvdnooojd vqvjso onb W'dd ^7

0piq9p '9UJBQ BJ 9p UOIDBJ9p9^ BJ U9 Ojdui^fo JOd)

-ou 'ojoiouvuifvujojsis 73 'vouvq vj uod vsvd

-BÍBqBjq 009 ^uisiui bj b uojbijijb 9s 'o^i9siq9jd jb

vj vpoj 'sobnpjoa soj jos souiojonb ou sojjos

\g Á BpBn^q^^ Bq sou^^BS sootjuo^uj soj 9p S9^op

-D]] sou W'dd ^vj op sojnp svui sojojdos soj
op ojjuop osnjDui lsopvj sopo] jod ojuod vid
-ojvdv soDuojuo ñ ouisiuvnjod jop vjDuonjfuj

JOd SBIDU9pU9} SBSJ9Aip SB^ 9p UOlUll B| Á '(Ab¡3

�nes eran políticas ellos iban tranquilos y no

zadas por diversos motivos por los sindicatos. Fun

tenían ningún problema, pero que no querían

damentalmente también aquí priman las activida

deshacer una reunión de trabajadores que

des de denuncia y reclamo por compañeros dete

estarían discutiendo cosas que les preocupa

nidos, por reposición de despidos y por la restitu

ban porque ellos sentían simpatía por el mo

ción de las libertades en general, pero también se

vimiento sindical. Yo le hice dos

encuentran planteos por demandas económicas

cuestionamientos, les pregunté si ellos respon

-en concentraciones frente a la COPRIN, ante el

dían a cualquier llamado o si lo filtraban prí-

Ministerio de Trabajo, el Ministerio de Economía y

mero, y me respondieron que la orden de ellos

la Comisión de Asuntos Laborales de las Fuerzas

era que ante cualquier denuncia tenían que

Armadas donde se entregaban petitorios firmados

intervenir. Les digo: p^pero algún día van a

por miles de trabajadores-,165 por condiciones de

llegar a un cumpleaños de 15", r-Nos ha pa

trabajo y en oposición a nuevas medidas de orga

sado velorios, cumpleaños, casamientos. No

nización laboral -fue el caso de los trabajadores

sotros sabemos que ustedes se reúnen. Lo que

portuarios, de la construcción, en la industria del

nosotros queremos -me dijeron- es encontrar

vidrio-,166 o en oposición al nuevo modelo de país -

una coordinación con ustedes de manera tal

son claros el ejemplo de los bancarios con la de

que cuando recibimos la denuncia, antes de

nuncia de la venta de oro y los bancos interveni

dar la orden, los llamamos a ustedes para que

dos167 o la defensa de la industria planteada por

nos digan si eso es una reunión sindical, en

los trabajadores textiles-.168

cuyo caso no vamos. Yo les dije que no, que

La información recogida da cuenta de moviliza

no era posible, que nosotros no éramos un ejér

ciones de este tipo en prácticamente todos los sec

cito, que yo no sabía en ese momento cuántas

tores productivos sindicalizados: en la industria,

reuniones sindicales se estaban realizando.

en textiles, metalúrgicos, trabajadores del caucho

Ellos me dijeron ¿y usted no controla?, No,

y de los frigoríficos; en la construcción; en los ser

nosotros no controlamos nada. La CNTes una

vicios, en bancarios y en importantes gremios es

guía para los trabajadores, propone cosas, no

tatales de la administración central, la enseñan

manda.

za, las empresas públicas, y el municipio de Mon-'

Entonces esas cosas ocurrían. En ese mun

tevideo, aunque hubieron sindicatos que fueron

do te movías. Era una cosa muy extraña todo.

desarticulados por el despido de su militancia de-/

Todas esas conversaciones las tenías en cuar

bido al decreto del 4 de julio del año 1973. Tam-(

teles cenando con los oficiales, una cosa rarí

bien se mantuvieron hasta el final de esta faseN

sima^64

aquellos sindicatos que concentraban mucha fuer- /
za de trabajo, o sea que se mantuvo otra pauta \
característica del sindicalismo uruguayo -su for-J

La actuación de los sindicatos

taleza en los lugares de alta concentración obrera: \
La cita anterior da cuenta también de
como -durante cierto tiempo- se entraba
en

delito

al

plantearse

encuentros

intersindicales pero la actuación de cada
sindicato estaba permitida. Eljiccionar in
^ividual de cada sindicato fue el otro pilar
que se sustentó el mantenimiento de acciones de
significación del sindicalismo durante esta fase.
En la revisión de fuentes de la época es conti
núa la mención a movilizaciones parciales organi

98

El sindicato de FUNSA tuvo vida, los meta
lúrgicos tuvieron vida, el transporíe quedó muy
destrozado por una problema que hubo en la
Huelga General (...) La construcción tenía su
vida, lo mismo AFE, UTE, textiles. Los que no
quisieron el levantamiento de la huelga fue
ron FUS, FOEB y FUNSA. Eran sindicatos
grandes y donde tenes lugar, donde te podes
apichonar, donde tenes lugar donde reuniríe.

y

�66

•soiDnbninoq so\ ñ \vpc9^ \nuoiyod n\ unqnjSB

I ^ÍP ojp ]B A 'sauopuapp oaoAOjd 9nb

oiodnqnidDD nDuqnfnj onb noijsouiDp n infg^

-n^qo A uo.re.red jbuopbjnj oaijuo^ua pp sajopBfeq

snip soDod so] y 'nun\ op soidudjsvcd umqnq

oAeui U3 -sojaireduioa sns 9p uopBJaqi] B] uojaiA

xonod 9jii9b ro noDsnq ro qiQVS TODuqpfv] ro una

9p p^pnp B] 9p HOSVWIH3 BS9JCÍUI3 B] U9 ^¿61 ^P

gnb umqns ou sojjg -opnuopjn^\[ oununo \9 9iq

OIJa}SlUI]^[ p 9|UB SBpBUOlUIBO OZIUB^JO

ji 9p no^yiod nj souinuiox 'soj^osou uod j^onq

Bjoq ^un 9p opB un '[p¿//q\) ofBqBJX ^p

-sayipcaj so] sopoj uod muinjDDi n
n souimfmp un 's^ppnnD soj n

9p B3J99 UOJ9lUn9J 9S 9puop OJ}SBQ 09
pa pp s^jand sb] U9 bijo^bjo 9p

-ni69jui g^ 'snDiuiguoDD soucfiDnoipuiapi soui

SO[ 9p Bip ^g '(t'Z/t'/f7) BUOZ B] 9p SOUI99A

ugiquiv} 'XfíXd^ nujsnpw u] n oju9iuiiD9jsvqn
9p ni9 9nb SSJM ldP ppi/b ugisnuoD nun nq

-jo -g/8^ p- ^^upou^ Bpqsnpu] b] 9p sajipre^\i

-bj} 000

O] lSOpre9 SOZBjq 9p OJBd Un OUB OUISIUI 9S9 OZIUB

9p [p¿6T dp] 9iqnpo U9 ug\onzx\\aoui nun soui

UI •sappnno ud uoinuiiofsunii as snDuqnfsñq

-os nqm\s9 anb ppnno \9 U9 S9iopnfóqni\ OOP

9UJBQ B] 9p UOT9BJ9p9a B] 4Z9A nS V

'ODVPHS3 Vo d]U9ifs9uopozi]iaoui souipn^ umq
-uivx "DqvBvd ou anbjod ODVJMS3 \d Ud P
-mounudp soumiqTjq oj \b r&gt; '.}z&gt;uojjx&gt;dvj dp x&gt;ib
dnb osanj^ oqn^sa u^o 'xoxpB r&gt; uvqj aui vouq

-jDijq 'ugiDn^gsuoQ n\ u^nui 'npnu íoonq soui
-opodou oñp bui S9ñ9-^9\uinp[ -ugionziiiaoui
nun U9 opo]s^ op ofbsuoQ jn sounnf soijos
-ou X3JJVD ^duqnfnj op pouosiDd \9 uoq

-pfvj 9Q VDuqpfnj 9p r^A9ndn\ ub ¿¿61 ^V
juqv 9p z p uoj9ian^9p 9]/\¡ q¿61 ^p Biqrqoo U9
^ ¿61 dP oi\nfu9 os9dd anu^sa '9ipou ü] 9p

9p
p oiuouiqsa} un inbB 9H 'poipuis pooj
oidojd ns ua oubsj9aiub ns aiqap^ BiABpo^ 'px^x
os9juoq ]9 sandsap saui un A OOVWS3

-Bpiui sajopBfeqBj^ sns VHOHOV VI ua l{p¿//¿)

\moifo un '^ípeo^ jopas \9 opo¡\ 9p ugiDnziiiaoui

anb p¿6\ ap 9jqui9iAou ua Bqon] ap SBpipaui uoj

-mu sro\ ñ vz9qz&gt;D r&gt;\ U9 muño un uod odios bui

ap uopisodaj B] uoo g¿61 3P ozjbui ua uojBUiui^no

ODIOS 9J/^ 'SpjJD muí 9JU96 ü] UO9 ñ SÜJ^D SOU

OUB OUISIUI 9S9 9p O^O^B 9p ^Z P 'SOpip9dS9p SO]

9nb owz&gt;js9jd un soumipB^ -ozn\d vj vjsnq

SUinpUBJOUI9UI UOJB}U9S9jd S9|PX9^ SO]

oump \9 ub PJS9 'p¿6l U9 9T\¿j 'UBOiouqo 9p op
-ip9dun ñ S9jvi]}uiv^ s9uo}dtdu6}sy jvp mpod

uojafnpojd as asBj B^sa ap sa^qxa^ sauopBzqiAOiu

9p rofbo ü] mispcd opiBUioui ]9nbD u^ 'ojud op

HVindOd VI 'AVVHON3 '1IOVS SBsajduia sb] ua

vun souijDiq xqxo 'sdim^um^ S9uojDVu6jsy

-uo^ SBZjan^ sb] Bqaaj Bsa ap o^an]) 'g¿61

-ijiaoui nun souxiDxq soi^oso^ ('") 'opanu ibu
-9^ anb ñm\ ou onb vu6jsuod ü] uod ojdiduioq

jauod BJBd ouisiui ]ap uojBjapodB as sBpnf

-ojcj r&gt;] sounouDji 'p¿61 dp juqv 9p qz \d ugiDOZ

puoiaaas B] 'bijbsiuioo Bun sandsap oub un

9p oi^uDQ \d üqr^sa yqy 'xoiDuopuodopui roz

-i]iaoui Bun p¿6\ ap ajquiaiAou ua uojbzi]B3j zb^
a^uojA] Bsajduia B] ap sojajBOBqB} so] '(^1

souivoD soi^osou ñ ñvn6nif} \9p pnpxapDnpoi^

Bu^npui B] ua xbuioj^v ua 'sopídsap jod uopez

souivmoj 9nb uoioñp sou ñ opooypms \9 opo\

Buisiui B] jod sauoiaBzi]iAOUi uojaiaiq as Baiuiinb

-isnd sojsj ••Dojqunosv r&gt;\ tojo onbiod JiD9p onb

sb] ap SBun^jB 0¿,'g¿6I 3P 3-iquiaips ua BsnBa

omb^s \9 íod xoi9 onb jpap uo opionoro 9p soui

uoi9\dxuoi sou sroyp so\ y 'ugiDvzijiaoui r&gt;\ uod

B] ap pao] p BLqsnpui B] ua 'o]duiafa ap bia v

ñ oiqn^DO 9p ^ uo sduoidtoijubduod sounop

oub pp o}sob B^SBq opaiqB opauBuuad VHIAU^NO

-DH SDjBpvnD so] uvqToopivjoa ds ugiqumx

'Bsnun^i nmd nuiiof ñnq ou soDiqo s^inñn]

9\\OD ü] ü OPD19Í9 \9p UgiUlTOD UU U9 ÜUÜ]

-uug un ua '?]]ü up]sa onbiodmoijdxo onb ñnq

-U110D ñ DUD] 9p O]73/ UT7 1U O/bj^ 3S O]\] 'UD9pUO}J

-9i oñ 9nb so^ooipuis so] uos 'jion/snui sa o^

gnb üodjv dQ o uojdods 'sopuroui so] uoimq

69I-soa
-?un so] unos 9nb noop 9i9\nb ou oiod opiono

•opv^qvq mqm¡ oñ uoinb uod vi^

so] U9 anbiod opnzoi^sop gp^nb oidi^uiod ]a

noDsnq v soiopioftoqru} g uoi^p^ "ouro\ xo\ 19a

�Las Piedras se ocupó la planta por 37 días

de la Ley de Unificación de Aportes.174 Las fuentes

lográndose el pago total de lo adeudado en mate

también registran información sobre paros par

ria de salarios, aguinaldo, vacaciones y otras rei

ciales y jornadas de movilización en reclamo del

vindicaciones. En el mismo mes pero del año si

atraso del pago de salarios vacacionales, por solu

guiente fueron 2000 obreros de planta del frigorí

ciones frente a la desocupación y por reposición

fico Victoria que se movilizaron obteniendo el pago

de destituidos, solicitudes de entrevistas ante Asig

de salarios adeudados tras 72 horas de huelga.

naciones Familiares, Ministerio de Trabajo, etc.

Ese año en la jornada del día de los Mártires tam

Manuel Pliegues, un militante que se incorporó al

bién se efectuó un paro de 24 horas. Por último en

sindicato en esos años, describe su organización:

diciembre del '75 se produjo un paro de 4 días en
los frigoríficos Artigas y Frigonal.172
El caso de FUNSA es relatado por uno de sus
principales dirigentes:

En

esa

época,

prácticamente

semiclandestina, estaban las zonales, se mon
ta una estructura de trabajo zonal. Hay mu
chos dirigentes sindicales históricos digamos,

nosotros estuvimos abiertos. El local estaba

que tienen que exilarse en el momento del gol

abierto, dondefuncionaba la directiva era otra

pe, quedan algunos dirigentes veteranos en

cosa. Por lo menos que me acuerdo, hasta los

la clandestinidad y empiezan a promoverse

primeros meses del '75. En mayo cae una

compañeros nuevos (...) Se hacían actividades

parte de esta dirección y otros emigran a Bue

sociales para nuclear a los trabajadores: cam

nos Aires, hasta agosto del '76 que echan al

peonatos de fútbol era, y es todavía típico en

resto de la directiva de lafábrica.(...) Noso

la construcción, los primeros de mayo, se re

tros el 11 de setiembre del '74 firmamos un

curría a las canchas de fútbol de los diferen

convenio colectivo con la empresa que dura

tes barrios montevideanos; en los típicos asa

prácticamente 4 años. Era un convenio colec

dos en las obras donde se motivaba la discu

tivo que nosotros lo empezamos a preparar

sión de los temas que fuera; se hacían reunio

en el '73, entonces que es lo que pasa, aquí

nes en casa de familia, muchas, casi siempre

hay un gran problema, las Fuerzas Armadas

operábamos en lapenfeña de Montevideo que

hacen una distinción entre los que eran

es donde vive el trabajador de la construc

comunistas y los que no eran comunistas,
incluso el convenio colectivo nuestro nos sir

ción, en iglesias...175

El 9 de octubre de 1974 el sindicato organizó /

vió para liberar dos veces a Duarte, nosotros

un paro general que tuvo un 90% de adhesión,176 S

llegábamos al Comando General del Ejército

ante las medidas del gobierno de recortar la Ley de /

y decíamos, si no se liberaba a Duarte el gre

Unificación de Aportes dejando a los sectores

mio nofirmaba ese convenio. Era un convenio

anexos de la construcción afuera de la

como el que firmamos en el año '64, '65, era

misma.177 Ante la efectivización de esta

un convenio importante. Ese convenio sirvió,

importante movilización el sindicato es
declarado
asociación ilícita,
confis- ^

se fue prorrogando permanentemente a me
dida que se iba terminando, se prorrogaba y
entonces la fábrica funcionaba con ese con

cados sus bienes y su local sindical con- ^
vertido también en comisaría, son deteni- )

venio.173

dos los principales dirigentes y despedidos los mi- f

En el caso de la construcción su sindicato, el

litantes. Se repite la pauta con lo sucedido con la

SUNCA, venía de un proceso de creciente fortale
cimiento, aumentando considerablemente su nú

CNT : el sindicato pasa de la actuación pública /
semiclandestina a la clandestinidad pero no des- í

mero de afiliados debido a la conquista obtenida

aparece. Constituyen prueba de ello las

por el gremio en el año 1971 con la promulgación

movilizaciones que se producen en las grandes

100

�101
fíjiQ 'uojDuvsua as anb sapouoj^vduviqvg (•••)
"dfl^ÍÍ o^duiafa jod ouioo svpand svj uvqvn
-ao sounbjD 'so^nunu soj uoo souxozadma y\\o
ñ ioia\ \a orna g¿t oud \a ug "opuu vqvsod
ou oBmiuoo anb opuaiojp uouvjaqyi ay^ gñodo
o\ a^xab r&gt;\ ñ uososod soiauoduioo smi 'vuoq
-r&gt;n oipoA ap ouopuajoo un jaua^ jod snqjuuig
un ua uodaicnpap aui opurmQ 79 ap visi] dj
ap sopuanbaj souvounq 9 xnqvH (•'•ypopuop
-}]os jodvja opuvno sgui oqxy\daao as opypaui

toíoq 'o^ipajQ 'sozuojqoQ 'HílOfl I9 U9 uojaiorq

-9O Bí^png Buejduia} bj o^ire^ Isbuisiui sbj 9p odij

-vs sauoiODOipuicnaj íod uoig nOHQ "ojajqo

SBUI S9U0199B SB^Sa 9p BI9U9UBUIJ9d B\ OUIO9 ¡BJ9U

-anuoo \g osauduvqvaa}] aui anbuod o sajuiiv]

-ldS9 A O9IO]O9pi U9}S0S p UOJBAnApBOD SappJBd

rr[ •xDuojyndr)] un6as opnuoisuoisyp anfas om

Anuí uopBn^s Bun a}ire pnp

-OqUIIS JOpA |9 'SBSJ9ApB AniU S9UOT9ipUO9 U9 SBp

ag 'oí] mqToq opuvno vuijou ouioo sowvmaj
o] soj^oso^^j 'uojvi^^ifas anbiod sopiumdaj uoj

v\ 'opuajis ap sojmnui souimovq sojiosopj

sojajqo so^ J0&lt;^ ^pp^qo puBps uopBJBdmba bj)

vqvpanb vpuvjvq v\ ap opv\ ojqo \ap ajuab

o\ 9nj souipa^re sajBd sns uoo apuBJQ oiI^S ap

anfanb oaio ojaurud ]g ¿aoiq anb? opuvsuad

-O9 OIU9AUO9 pp U0pBZI|Brq9B BJ '(B}pS3J SBUI 9llb

-anfsounbjy -ivjjuao vsvo v\ ua 'noHQ I9 U9

-Bn^99J9 'SaUOpBZyiAOUI SB}S3 SBpO} 9p UaiqiUB} B9
-psap 9 --Soiduiafa sojp ajpa 'VSNÍM u3 OAipaj

UOponj^SUOO BJ U9 'SO^IJUO^UJ U9 U9iqiUB^- O9IUI
-OUO99 J9^9BJB9 9p S9U0pB9ipUIApj B^ U9 SOpB^^nS
9s s^jBrqund sosbd so^J9p U9 U9iq
^ 9p OSB9 p U9 O^SIA O\ Á S9JI}
U9 OUIO9 SOpidS9p

bdubq
BDOd9 B^ U9 BJ9 X^^
bj ap 9^u9uip ap SBiuapB anb 'SBznog ap oiuouiq
-S9^ JB SOUILUn99J SBUI Z9ABU^ '[^¿/¿/6l) S0in9S
ap O9UBQ p 3^u9Jj SB^i^iy ^ afBuauíoq un ^

-iubjo B^ '(t'Z./6/OI) sajaynbp ap Áa^ ^\ ap uqpbd

pB^i9q^ b^ J9U9^qo oizto\ 9S sosbd soun^jB U9 'op

ts\ ua oábui ap ojauíud p opaad o^db un ap uopbz

-jbui U0J9ipnd o9rq 9nb s^^BDipuis S9^u9uip 9p

ap ^iqB ap OS P ^Í3ÍA P^P^íO b^ ap íbuoz

-9J 9p S0SB9 UOJ9fnpOjd 9S U9iqiUB^ 'OIJK9 \B

souBDUBg sopBa^duig ap uopBposy ^1 ap sapBpiA

S9U0PDB SB^9 9p 9DUBD^B JB O^UBnO

sb^ ap sbj^o a^^ua 'asBj B^sa a^irejnp XBn^mn PP

-siui sb^ 9p pBpxjBuy ^Bdpuud B| 9nb

as oxuiaj apa jod sbpbziub^io sauopDB sa|di^nui

-BZIUB^JO B^ J9pU9J9p 9p JB^BJ^ U9 BqSISUOD SBUI

-UBUiBpaj Bsuajd b^ b sopqiuiaj uaiquiB^ ireaBpap

sb^ 9p sojqui9iui sns b opu9i9^ojd '^BDipuis uop

-ydB B^ ap uoisuadsns bj souBps ap so^uauínB op

-qu9s 9}S9 ug souBJ^iqjB sopíds^p X S9uopu9pp

-U9 'dvONV uopBJ9p9g bi U9 'ggoo U9 '
UII U0J9nj
b

S9U0pBZqiA0UI
U9

joj

sb] b sauopuaui SBun^p oq^aq uBq as ba
8¿I "opBuiuuapp
-ui oduiaq jod o^ed uojbpiui sopB^ soquiB ap soj
-ajqo 0081 'S¿61 ap oábui ap ojauíud pp SBjadsi/v

ua Á (QZ/8/SI) p^piArpBOjpj uod oBd p X pu

-adsap sajopB.fBqBJ^ Z ap uopnppaj ^\ jod sBJoq

ñ Ada d souíüo ouanq ñ uoja/ip anb sa^uoj^

souBps ap o^Bd p ua pBpiAipBOjpj bi jod X sopip

-Touod^od stdjjo ^'DjddJJD ap üuíjo/ü] uojr&gt;3snq

'(t'ZOT/OT/S^) Buqua^iB a^JBd ^\ uod JBpnÍBaj b

v xmnoua ap asjnoüs tuudr&gt;^o\duojBiodjfo sa]

-Bps uopBJBdinba B| OAn^qo as 'apuBJQ o^p^ ua

o^uvg '^nnn ouioo soai^DT.\fuoD smu sodjj so]

pp sojajqo so^ :sapuopBuiq sapand so| ap SBjqo

-uauiaj^ uojnuasua as 'oopauiyfo ^uog '

f^Z jod uojBJBd 'anzun o^an^-so^uag XBjg apand

-Dd sojp uouaiqnq ouad a^ua6 r&gt;\ uoo ajuauivp

��01
-aaojdviqvqou ojad 'svipg 'g 'p 'gjod 'vip ja
íod jas vipod 'ugiauajap vun jaqvq vipoj

bj uoo uopBjnouiA ns BJ9nj uopBdjnoui 9p oa

-ip U9 B^9IJIUBUI 'BJOpBJ9U9^ UOpiSOdo BUn
-U09U9 'B9UBJ9OUI9p 9J 9p UQPBJBp9p B^ '
-nd S0piAJ9S SO[ U9 OUIO9 BZUBU9SU9 B( U9
*SO| 9

-IJ9Bjd 9S U9iqUIBJ UOIS9jd9J B^ 9nb O^ UOO 'SOUISIUI

sopqjBd b Bpu9U9jj9d ns jod sopBU9puo9 uoj^nj

SBUIJOJ SBJ 9p BUQ •OÍBqBJJ 9p S9JBn^ SO^ U9 O9

-BdpijJBd, o ,Bpu9jsisB, 9p sojipp jod o sojpnsip

SBAlS9jd9J

-ijoui oaopBpjOA p 9nbunB '.uoisjoAqns B| U9 uop

-BpJJUOO J9S B BSBd OpBJS^ 9p OJBJBdB p OpOJ 'S9J

9SBp 9p S0}9I[JU09 B9l|dlUl 9nb SBpUBUI9p UBJU9S

so^ 3P s9JBi^uiBj jod o JBjipui puosj^d p jod op

SBJSqBDipUIS SOp 'S9JJ0J^ ^ UUOq UB^BU9S OUIOQ^

-S9JJO9 9S UQPB9IJISU9JUI BJS^ 'BJOpB.fBqBJJ 9SBp B{

9S UOlS9Jd9J 9p BOIJipd Bq "SBUOS

-PBUI9JSIS SBUI UOpBOIjdB BUn UOO SBUI9pB QipUOd

\ U9 BjnpBJOip BI 9p SOUB SOJ9UILld SOp SOI 3JtTB-inp

SBpipOUI 9p 'B91UIOUO99 BOIJipd B{ 9p pAIU B B9

^*S9^BJ9qip9U 9JU9UIB9IJI99dS9

U9 S9JUBJHIUI SOI ^ OpUOIUI
sopijJBd soi ^P^q uopno9SJ9d bi

-U9J9 U9 UOJBUIJOJSUBJJ 9S S9pU0J0^ SO^ 'SBpBZU
uoj^nj SBo^qnd S9uopnjqsui 9 SBouq^a

-9jd sojBDipuis so^ 9n^&gt; ^pip^ui B{ U9 BiquiBO pnjq
9p ou 'sooqipd soj

T^\rT OÜT ^T^ "DT^TA PT OOnTqTTT ^ Ü^TOTT
~-I3QIT ^T ^JT1LIO3 J^^U^T^ ^D JIT_TPd ^
i-iAoui ib Jiuiudoj ug oqsisuoo iBOipuis pBpiAqoB

9p
e¿i '91.19P -^^^ud ^ ojad ugisaudaj ño\\ fjJAlSVD
ja 113 'sounonjwow sou oiad jjojfjp uojavnj

9p ojunfuoo p BpBq Á pnpiAipui buijoj uo sojBDip
-UIS SO^ 9p OJUnfuOO p 9JU9UIB9IJ9BJd
BJS9 U9 0ZqBJ9U9 9S SOAIJBDIJIU^IS SBUI
sns 9jqos ^XNO ^I 3^qos Bqooj B^ BjSBq BpiuojUBUi
'UOlS9Jd9J B^ 9p UOPB9IJTSU9JUÍ 9
bj ^p uopBzipn^B

-?s nun souimuax 'Oja 'sojuuoadunoo ouioa saj
-víaos sapvpiapav soiuvqvzijvau '.jvaipms pvp
-imjav vj ap ugisajdau ap ugiaisod vun vsaud
-yaa vj ap ajjvd ap souivmaj oj\[ -ojvaipuis un
ap sa DJAISVO ld dnbiod jmaadsa sa anb vsaid
Alia vj uoa souivqviaobau vj vapvaipuimai vui
-jqfvjvjdvj 'vjjaiqv apas vj souixmiaj ojad 'vu
-mbvui vipaui v soumqvjsa [9¿61 v ¿61 dP]
'9¿6T y^ P u3 opiu9Ai9^ui S9 9nb

•pnjpqi op ouiiuouis BJ9
OJBOipUIS BJqBJBd B^ JBpunUOJd 9nb U9 OJX9JUO9
Un U9 BpBSOOB pBpiJU9pi BJ J9U9JUBUI 9p JBJBJJ U9
9jsisuo9 BdBj9 bjs9 U9 Bqon^ Bq -BAijisodoad pBpp
-BdBO Bl OpjdlUOO JOd 9S0pU9ipJ9d lBpU9AIA9Jq0S
9JU9UIBAISnpX9 BJU9U0 9S S9J0pBf
so| 9p jbuopob p 9nb ojund ^bj b
bj BJBzipñ^u soub sojs9 OJju^ •0861

-S9J SB^ B 9JU9IUJ99U09 O\ U9 9SBJ BJ99J9J BU^

-0SJ9d pp OU9S J9 U9 O^U9^UO9S9p 9p SBUIJOJ SBSJ9A

p U9 BpBZIUB^JO ofBqBJJ 9p BZJ9nj B^ 9p SBJS9nd

9JIUI9J '^j OUIO9 9SJB9IJIJU9pI 9p9nd 9nb ^Bn^njfJ

SOUISIUBJO 9^UB OSnpUI SBpipU9^^9 UOJ9nj
-UB^qiUI BJ Á SBUO9^B9 SB^S^ 'U9UII^9J p

SOUB SO^ 9JJU9 SBpB^OJJBS9p S9UOP9B 9p odq \Q

QIAISVO P OUIO9 S9[B^ OpBAUd OqD9J9p p JOd SOpi9J

vavov^v avai^Naai vi v vsNaaaa o^moo

a tvioosohoiim 13ain tv sv^sandy '086T-9Z6T

�sarmentó. No quiere decir que ésta hubiera

bilidad laboral, la perdida del salario real, la des

sido una actitud y una disposición de la dic

trucción sistemática de sus organizaciones y la

tadura a no procesar a nadie por ser dirigen

clausura y expropiación de locales. Algunos de és

te sindical. Tal vez no lo hicieron porque no

tos fueron transformados en organismos del pro

necesitaban, dado que alcanzaba con proce

pio Estado, tales como lo sucedido con los del

sarlos por sus actividades políticas y con eso

SUNCA y la UNTMRA que fueron transformados

servía y alcanzaba para decapitar al movi

en comisarías o el local central de la propia CNT

miento sindical.18^

de la calle Buenos Aires donde se creó el Museo de

A mí me tocó en febrero del '76, yo fui de
tenido muchas veces durante todo el período

la Policía. Otros locales quedaron en ruinas, o se
transformaron en viviendas precarias como en el

pero siempre eran detenciones suaves, algún

caso del Sindicato de FUNSA donde quedó gente

zamarreo, alguna cosa de esa y además por

viviendo.

poco tiempo y sin pasaje a juez, es decir me

No tenían luz, no tenían agua, prendían

didas pronta de seguridad, cuarteles, Cilin

fuego en el piso para tener calor... Cuando

dro, en la última oportunidad fue por una

entramos a este local, era algo desastroso.

medida de lucha que se hizo en el Banco de

Pero, por Id menos, sirvió para que no estuvie

Crédito. Sejubila un gerente del Banco de Cré

ra en manos de la represión y hubo gente que

dito y me invitan a que vaya en nombre de

lo aprovechó de alguna manera.l84

AEBU porque era un gerente querido en la
parrillada Sudamérica. Yofui, me senté en una
mesa, conocía a muchos compañeros, a otros

Polémicas al respecto de la resistencia

no, había muchísima gente y entonces alguien
me pasó un papelito que decía 'cuando ha

Hay una importante discusión histórica en el
seno del movimiento sindical acerca del funciona

bles acordóte que mañana hacemos tres mi

miento de la CNT durante la dictadura y funda

nutos de silencio' entonces yo aproveché para

mentalmente durante estos años más oscuros de

hablar contra la dictadura y decir que el sin

la segunda mitad de la década del setenta. Si bien

dicato tenía que mostrar la presencia defor

hay unanimidad en considerar que la clase traba

ma tal que al día siguiente se hacen los tres

jadora como tal resistió a la dictadura a partir de

minutos de silencio y viene la policía y empie

numerosas formas de lucha, no existe consenso

za a llevar gente (...) junto a los compañeros

en torno a si funcionó o no la CNT durante esta

del comité de base del Banco de Crédito allí sí

fase. Las posiciones se dividen básicamente entre

pasamos a juez, ya fue otro tipo de trato. Yo

los militantes de filiación comunista y no comu

no fui torturado pero conviví con gente quefue

nistas de la época. Para los primeros -que como

torturada y esa fue la última porque a la si

cabe recordar constituían la corriente mayoritaria

guiente ya no tocaban timbre, hasta ahí toca

en la interna sindical- la CNT existió como tal.

ban timbre.182
el primero de mayo del '76 se logra editar un
\

Como resultado de esta política represiva, -dada

boletín clandestino de la CNT. Cada ejemplar

/ las características previas al golpe de estado del

debía ser leído por tres personas además del

movimiento sindical-, el Uruguay se convirtió du

h

que lo recibió, después de leído se lo destruía.

rante estos años en el país con mayor porcentaj^

(...) Cada gremio hacía sus cosas, pero había

de presos sindicales del mundo.183/

algo que orientaba, que planificaba, que cen

A estas medidas de terrorismo de Estado se

tralizaba. Se demostraba que la CNT seguía

sumaron los ataques a los derechos de los traba

viviendo y seguía siendo la Central de los tra

jadores, la pérdida del derecho de huelga, la esta

bajadores y planificaba toda la política de lu-

104

��ZOI
-ou sojoDipuis 'sduopoidpdf dijud- 'sopni6dj
-ui unqnjsd 'jjVO ojuduiow pnbo ud 'joi^udQ
ül D '^I VÜ 19P ddpb pp oqodfo] o 'dnb p
dpiopodun ñnui oqodq ouiod jooipuis ojudiui
6Sl-ugpoziunbiosdp oíd oiq
-oq dnb o\ 'ugionziundio oun oiqoq ou ñ opo]
oqoDioui dnb p jODipuis opidiunaoui p 'opou
oíd ou oipdpo non ñ opduioui opnmuiidpp
ud opqiod opoD oíd dnb uoioipouidp soqodq
soj sgndsdp dnbio^ -niiojsiq o] ud popida o]

-jaoui pp ugiooziuobiodi oj dp nuojsiq o\ oood
un ojopi opuono 'ojouds diduidjs ']oiuidi6
ugiooziuobio o] uod ida dnb dudq dnb oj opo^
ud oíbq íoñoui dp so^iduioui so\ dp oun oíd
'Zda jni 'dnb osudid 'opiduioui dsd u^- '8¿6l

dp opobo dp oí }^ ugisud o\ dp objos gx

--eio\BA Á. uopBr^aB b^ b BuafB sa ou BDiuiapd Bq

sopdnib

ap soiuoui^sa^ so^ ua s^pBpuuq s^p^j^uoaua sau
-oísjaA sb\ sa^uajjnaaj uos apuop 'opouad pp uop

-10 ouioD 'dyudiuoDiupbio 'djuduinaqnziunbio

iso duiifo dnb \^ ('-')sosod snsd ugpozyuob

s^uainb

0opunqnfnjsd dnb odio oñ 'djuduinjidiqn uoj

oidd

soidunduioD

dp

-Buipjooa uopbziub^jo B^ uoa J3A anb auap anb o^

J so\ ud souioqpbdd 08. P UB sounbyo ouioo 'a^

-od UBja UBpspca anb o\ iuoaduias jo^^ia bjbj Bp

) dpo jonpiaipm paiu o dquduxoDqonid oidd (• • •)
{ snsd dp sosod \OM 3JJDA, sdioq so¡ dp souoq

-Uduiouqsdpunp sosod uoidioiq dnb soiduod
-uioD opiqnq piqoq dnb obdiu ou ñ dyun]ijiui un
opis piqoq 'ugiDozyunbio ouiod popyuqsdpuop

•sbapbz]ubjo iu SBapipd iu 'sa^Buosjad sauopis

ap pAiu b a^uajajip anj soub so^sa ap uopBn^is bj
'o^J^quia uis 'SBiauapua^ sbj^o ap sajBaip

i ap 'XNO ^l 3P &lt;&lt;^Aisnpxa&gt;&gt;
aj^ua sauopuqsip jaaapB^sa inbB ^a

88I sosdid souioqi souosidd dp popyyuno uoib

-UIS SB^SIA^^B BJBfJ -JB} OUIOD B^SIUnUIOQ
oidojd p jod BpB^ojJBsap Bia

01oarquoui ds dnb nbyp dnb pnby sopozoi]
¡ -sdp uoqopd soDiyipd sduopoziuobio soq

oiundi ds is dnbiod unqnuoionpiidyui ds a^

-ijip Xnuí sa anb uaiquiB} o^aadsaj p jpap

ojudiwndoDpiipddun djqisoddnf'sdiojijiui soi

dnf oziq dnb ]O]Udiuopunf o\ JJVO Ü7

-ddun 'fiLOO ü] aP sofíinouin soj dp djmd lod

-dpcd p ud oqopd dnb dyudb o] o inuiiofuisdp

so^oDipuis so] dp ugiDouiiofoj dpmj spui iip

-nuiidd un oiqoq pon dnb opdp as dnbiod 'iou

-uoj^^o] msjnduii dp gyojq dnb tso^si\ouoiDou,

Sd ou oidd 'ompopip o] uod opqfuoD d^udu

-ijqn idpod 'obdnj 'djqisoddnfx 'op "Dp 'ou

ou non oyynfdp q pp sgndsdp dnbiod popida

-oqnq sduoiDoposy dp ñdq o\ mpioqsdp ñ mz

opuouioD gpdnb O]\] 'ugpnpoifuoD oun oqnq

^jJd \9V o^idiuiibins p djqisodoziq dnb sapj

-sin dnb dyudb dp odnib un oqnq 'opozyuobio

9Sl-ompopip o] dp uifpp oidpuudp 'p uod

-uduijiDiftp dnb sosod opudpoq unqi djudumpo]

lod snpnpijuoD unidnfnmpopyp o\ lod sopos
'ugiDDdiip oqnq diduidis 'oaqoquiOD ñ njsisnp

ñ nsv 'dddiod dui 'duio^ o\ dp ugpnidpd^ o\

-jnduii tsrounqiind, sn\ dnb mjiad djqisod dnf

dnb ugiDoidpd^ ojqo dnfooiunnQ o\ 'odiunnQ o\

'dVDMV 'Í1Q3V UO^ ugiundi oun dDoq ds 'oun
dsd dp oiunfugi (—) ompopip o\ oi^uod oqo

-isdiddi ugpoiddo o\ 'QZZ snsd dpx Sduopoz

-jodi ñ "Dp 'yuJAUNÜ 'VDMñS '3dV 'S31LLX31

-o] g d^idiuops dnb oziq nmpopip o\ dp na

9^b jjvq o\ dp ugiDDdiip o\ npipsuoD ds d^udw

'snjidiqn sn^idnd sr&gt;] uod idoduouiidd unmi6

so\ o indrubodi d^iduioadnu ininpnipd o na

'iiaiadiqos ipdp sd 'opoudd p opoj djuomp

-auj sop opoD udjos opoudd dsd u^ soiuidib

ugiDorqis o\ lod 'JJVO ü? aP sduippq so] sas

sopomsnop ou sd\ooo] uoo iiaiadiqos soudui
o] lod oidd '\odipuis ojudiuinuopunfun uoo ou

qsipopunbds dp sduozoi lod ñ nonuguood

oyodipui^- oooqox p 'souoouoq .unid sosd x

ugiDipnij oun dp djiodn 'joui o udiq 'dnbio^

dnf dnb odio '-XVS ld 'oidjnooqox souiougpiy

-niobio gzz uoqodnibo as '-oidpop lsd]ouoio

�Las múltiples formas de la resistencia
Durante esta etapa prácticamente el discurso,
que se estructura desde los sindicatos que pudie
ron mantenerse, es un discurso velado, unjdiscurso que habla en código, que se disfraza. Una de
las claves de este modo de acción cuidadoso y so
lapado lo podemos encontrar en las reflexiones que
a partir del análisis de la dictadura formulan Maren
y Marcelo Vinar al respecto de los dispositivos re
presivos utilizados por la misma cuando estos au
tores analizan la tortura, la clandestinidad y el
exilio como formas de quebrar la identidad de las
personas. En este sentido y llevándola al ámbito
de la actividad sindical, se trató de quebrar la iden
tidad del movimiento obrero, por lo cual las res
puestas debían ser respuestas que actuaran a este
nivel, a un nivel microsocial, que rescatara y res
guardara la identidad acosada.

en no hacer ninguna cosa que pudiera, diga
mos, irritar y que hubiera supuesto un corte.
A la luz de los acontecimientos hoy, tene
mos que hacer el balance de decir: menos mal
que tuvimos esto porque esto habilitó... el com
plejo deportivo, la parte de guardería que se
inauguró en esafecha. Que aquí vinieran 700
niños a diario que llenaban el local y anda
ban caminando por todos lados, porque en
todos los lugares donde había funcionamien
to gremial antes, después funcionaban clases
de guardería, etc., hizo, incluso, que eso no se
lo pudiera tocar. O sea que el precio político
por tocarlo hubiera sido sumamente caro y
entonces no se lo tocó. Se amontonaron, yo
diría, con habilidad, se sumaron con habili
dad todos estos pequeños hechos (la autori
zación a la Marina, la guardería, el complejo
deportivo, la habilidad con que se movieron

.- Una de las modalidades más frecuentes de re
producir la identidad con actividades disfrazadas
y recubiertas, fue el recurso a las actr^

los compañeros) y eso le puso cierto
acolchonamiento a la cosa y posibilitó que se
superara el período.190

vidades sociales, deportivas y de recreación en
general. Como se vio anteriormente en una pasaje

La persistencia de modalidades de resistencia

adaptadas a la represión se desplegó en un abaniBouzas, la celebración familiar o social -como el A co de formas múltiples en los distintos centros de
trabajo, desde la acción puramente individual ins
retiro de un dirigente querido- no se circunscribía
citado más arriba del dirigente bancario Carlos

solamente a tal fin sino que era la oportunidad
para recordar y reavivar la lucha: cuando hables,
recordá que mañana hacemos tres minutos de si
lencio.... Varios de los dirigentes consultados en
las entrevistas destacaron que fue la manera cui
dadosa en que se manejaron los sindicatos que
permanecieron abiertos lo que permitió el funcio
namiento de los mismos, permitiendo así contar
con un lugar de encuentro y de referencia para los
militantes que no contaban con espacios propios.
La forma prolija, cuidadosa en que se ac
tuó, prudente, bueno, hizo que primero tuvie
ra la gran virtud que los compañeros que que
daron, tuvieran la visión de proyectar la di

pirada en la rebeldía
en la máquina, con los toma tiempos, con los
encargados, rebelándote contra determinadas
injusticias. La empresa sacó tajada de todo
ese período haciendo arreglos sectoriales, lo
grando mayor productividad por sectores, con
mayor tecnología, con máquinas nuevas y uno
tratando de combatir allí los nuevos standard,
los nuevos sistemas de producción, en el cuál,
indudablemente, era para explotarnos cada
vez más.191
o en medidas aunque parciales y trans
mitidas de persona a persona, con un ca
rácter más colectivo:

rección, como decíamos hoy, en esa asamblea,
proyectarla hacia el futuro, ¿no? Prolongarle

diez minutos deparo, la gente se quedaba sin

el mandato. Después, haber sido cuidadosos

hacer nada, no atendía el teléfono, la gente

108

�601
J 96]iou3pcg \a U9 sapaipuis souisiuv6io
/ -aj v sowd63yi ]VDipms 9^iuioD un viqvq son
\ -vnbnm vjqvq 9puoQ 'oxpniu ñ finw oicna 9S
JOIJ9}X9

bj
'6Z.6I

pBpiS999U B| S9 9SBJ
-S9J SB^SBJ

jds 9p9nd UopopodxD VJ9 3nb a^ '

?sop

y^ I3P -u^^d b opB9J9

JL9 1O]D3S 3nb 9p VpjDnDTD 9S? - ^

9nb 9U3ij 9nb isu 'vimdsg ud r&gt;y.r&gt;D vun iqp

9}U9lU9A0Jd BpnÁB BJ 9p pAIU B OUIO9

'ISD VSOD TDUn X)13 'Q¿, O ¿t ]9 JLOd OpiS U9qVl]

-un 9nb s^pBpiAip^ sbj uod joij9}X9 pp

'VqTDJ9UlO]6v 9S 3JU36 D]

p U9 XNIO ^1 "3p^JopBuxpjooQ p BqBSjnd

96l'9JU96 V] U9

-da ox '}n/9ui oñ 3nb S9nds9p 9nfos^ - ^

¿oí

VUVpj]OS V1DU91DUOD VUTl QPSVC9 9ldU19]S 'VCl
-^iui/ap i/^f 'S9jm]mipf sns o sos9jd uvqv]S9

-UDumproumcoidn osd 9nfmp9f9nb u^[? - &lt;
nobojmp vu

9nb soiouvduioD x&gt;iodx)i9 oiouxp 9S9 9nb ojaqo
O19 O19d 'WOJL9 9TÍb ÜJÜCÍ \XO\99p OU 9Tíb SU\93\
-oo J9ovq v uvqr&gt;6s9um 9S 9nb soj9uvduioo
'pvp9UU9fu9 9p om69s \3 Touqno 9\ ou
juqnD rtiod tux)qDuiJL9fu9 9S
9TÍb SOJ9UVdlUOD SO] JLOd S9UOIDD9S SD] U9 SV]D9]
-od woiDoq os 9jdui9]S "pvpuvpijos v] rúa anb
VSNíld Ud ovpiod 9S ou onb osoo vun oqnq

-9nb 9nb odp un vig 'qrnioi^od o]S9ndoid zq r&gt;
OU SOW1D9P 9] UXDDp 9nb OJ9JJ9] OJJO OlDDlOdO
svioq z¿ so] y 'O]S9juoD aipüjv 'ODuqvfo] 9p
x)9]qumsv r&gt;] x&gt; 'jsv 'o]udj jd6jo]o o o\s3nds\p
x&gt;qxy\S3 9nb oñp ñ SDiopofoq^ij so] d odocyuod
onpimpw ]3 s9Duoyu^ s9juv]U9S9id9j umqnq
OU ñ ^t O]9U1 lXpDd ü S3]UX)]U3S3ld31 SO] UT&gt;6U9(l
onb, oñp odp ]3 sdduojw^ oi3x\3] un \souz&gt;]vs

OUJ9^
B-TBd UOI9BZ

op o]U9Uinv souiDionb, VDuqpfr)] 9p opnd ]9
-vu ñ oi^o v ñ oun v vqvpinboid 'myunboid v

U9 UOJB}S9JIIIBIU 9S
9p SOZBj SO}S[ 'SOS9jd
'SOS9jd SO^ 9p S9JBipiIIBJ

U9 giDDmdo mp un onb r^sxyq 'vpvu mqns 9ip

-UI ^9AIU

gz9dui9 ñ 'vypu9i ou opiob v] onbiod opvdnoo

\q\D9i oñ pvpnmjiodo vun ud '

SBUI SBUI9^ SOJ 9p OUTI 9nb Bpnp UIS OJ9J

-3]qoid viqvq 'VDuqvfvun 9p ugiDVuiiofm v]

-JOJ SB^ UOJ9nj 9SBJ B^S9 9p S9^UBUi^rq^B

-rpm ]g •soiopvñDqvi] so] op iv]S9]vui 9p svui

SOJ 9^U9UI^B^U9UIBpunj *S9pB^|n9lJip UBq
-BSBd 9nb soq^nbB uod pBpuBpips 9p sbui

-9id vqv]S9 ñ 9]J9nf jopvjiodx^ un vi^ onpia

SVSOD

V]SVl¡

3U9\]

V^SVX]
9}UBJ9dlUI

XNO n ^P

^ B Opiq9p '9^9UIB9IJI99dS9 SBpB9J9
'S9pUIU0 SBUI 9}U9UIBpipi99p SB^pnbB B^SBq O

-9ui sv]S9 9nb ]]D\fyp ñnui vid ugis9id9i v] joj

xnp \3 ñ soiaojd smp so\ ud &gt;q¿1 \9 U9 onf^rib

vpvD ud uvqpzi]V9i as ls9]vi9U9b uvi9nfsvpip

'zuopuvg r&gt;] o o^uouinuoj^^ \3 vjnbnvw os onb

sou9ui Dnb U9 vuiiqfv] vid ^oñoqvi] 3p xodn]

-uo^v opo] lod xypo3]uxy\oa vun 9Dvq VDNÍ1S ld

OUVUl V OUVUl S9UOIDDV 9p Odp ] UVlUOdXD 9S

un uod S9U9U1U0 sns pir&gt;ioq ou vunpv]
-Dip zrj vubisuoo r&gt;] uod opouopjn^ ñ oopiao]

z6l'vqvuojDunf9nb vorun v] \svd vid

O3iD :o\dui9f9 uf] -sopo] jsdd ud oarqsD 9jdui9is
9nb ojDDipms un 9nf '9d]o6 \3 9ps9p 9]uvif
-vs9p oyoDipws un 9nf9jdui9js VQMTIS 13
U9uii^9J p Jod opB^ioui ouB^uo^nB 9n^9qd
-S9p osoj^pod \b O9ipquiis 0Aisjn9sip ouB^d un U9

ODUvq un ud 'odui9p ouisnu ]v vuinbvui v i\q
-UDS9 9p XOlVd 'Opjni 9p SOjnWUl 'O]DU3]\S 9p
sojnwui 'svsod svqDnuí uojdjdji] as 'vqv]S9j
-oidou ñ v]S9]oidvio]o vpu^s 'vqvDifpuopi os

�mentales, centrales sindicales, Amnistía y de

Son muy valiosos los testimonios que nos brin
dan al respecto los dirigentes bancarios, quienes

las organizaciones del gobierno para ayuda

tuvieron una destacada actuación en estos hechos

del Tercer Mundo y de las actividades que

tanto desde fuera como desde dentro del país;

hacíamos.
La CNT en el Exterior cumplió un gran rol,

En España, el 27 dejunio de 1977 se pla
neó no dejarlo pasar inadvertido y pedimos a

enorme. La solidaridad hay que fabricarla.

Comisiones Obreras de UJTpara que se man

Dos vías, tiene que haber trabajo afuera y tra

daran telegramas pidiendo la libertad de los

bajo adentro para que funcione. La solidari

presos de Uruguay, además se montó un acto

dad con el Paraguay durante un tiempo fue

de 400 personas donde estuvieron presentes

nula, acá había cosas adentro, se podía ge

Felipe González, Santiago Carrillo y Nicolás

nerar hechos afuera. Había correspondencia

Redondo(..J En mayo del '79 nos juntamos

regular, eventualmente algún insospechable

en Madrid 13 o 14 dirigeñíés y se resolvió fun

que hacía algún viaje, que iba y venía. La gran

dar el Organismo Coordinador de la CNTpara

tarea de los compañeros tuvo 2 o 3 elemen

las actividades en el Exterior y lo comunica

tos. La principal mantener el ámbito de la de

mos a Montevideo al Pepe. Estuvieron repre

nuncia a nivel de las Naciones Unidas, en la

sentadas todas las corrientes. Se reunía

OIT. Segundo gran ámbito: el vínculo con las

anualmente en distintos lugares. Eran 9 com

3 centrales sindicales, que suponía recursos

pañeros, después 11 con la tarea de organi

económicos, suponía facilitar el terreno a tra

zar a la colonia uruguaya en torno a la CNT

vés de las centrales para que los distintos
núcleos de exiliados, sobre todo en Europa,

para trabajo de solidaridad y denuncia y para

en lugares claves, de que pudieran trabajar

juntar dinero.

en ámbitos de solidaridad concretos. En Es

Tengo el fichero de la ayuda a la familia

paña, en Noruega, en Italia, se hicieron cosas

de los presos. Eso lo impulsé yo. Amnistía In

de solidaridad impresionante, juntar artistas

ternacional estaba interesada en tener con

de primera línea, Serrat se portó recontra bien

tactos con la CNT, algunos compañeros no

con los uruguayos, estaba a la orden para

estaban de acuerdo. Se resolvió que España

todo. El Secretariado Ejecutivo, los que tenían

le diera a Amnistía la información de los pre

que tomar las decisiones políticas y

sos y también instrumentara lo de la ayuda

organizativas estaban en España, Italia, Sui

financiera. Trabajamos en la parte adminis

za -permanentemente-, Noruega cubriendo

trativa como 150 personas. Mandabas el che

toda Escandinavia, Holanda, Bélgica.197

que en un sobre con una carta manuscrita di
rigida a una persona que no conocías. Al prin
cipio vinieron cheques rechazados por el des

La tradición sindical

tinatario. Utilizábamos el nombre de un es

en la memoria de los trabajadores

pañol que servía de buzón. Se pedía acuse de
recibo para poder mandar el otro cheque. A

^

partir de 1979 ya no había rechazos. Guar

cos&gt;&gt; del accionar sindical, la reproduc

damos todas las cartas de respuesta, cuando

ción de la tradición combativa del sindi

los compañeros pasaban por Madrid se con

calismo se produjo a través de la memo

sultaba ese fichero que tenía compañeros de
todos los grupos de la izquierda. El balance

¡

final fue de un millón de dólares. El dinero j
venia a través de organizaciones no guberna-

•&gt;

i
110

Durante todo este tiempo en que no se
pudo actuar con los mecanismos &lt;&lt;clási-

ria, a través de la preservación y trans
misión de los relatos míticos particula
res a cada sindicato o al imaginario co
mún del sindicalismo uruguayo todo.

�Til
SBJ UOD O}SIA O\ ODOd Uf] *
-bidos sopBdsg soj^o b Bqonj gp opBdsg

-vq ou js souiviovi] anb o] ua pvpunñas uvq
-vp sou anb so] uvia ñ uoiaian^sa sofaia sorj

psBjg ug uopBDipBj ns gpsgp gnb

-ggjxp ug 'gnj sBAi}BqinoD sguopipBJ} sb^
gp uopgnpojdgj b^ gp ouBjd p ug oip gs

-BJ} soj uod g^uguBuijgd opb^uod un opg|q

-uibd soi 3P uopgu^sgj b^ b uopisodo B^

xuojduigs jo^ota ouiod o 'VSNfl^ 3P sajopBfeq

pp uopBijduiB b^ 'sooisBp uopdb gp sod

gnb BpuB^iodun JB^n^uis gp otpgq oj^o
00^'dsoo vunñpo xao
-vi¡ v ojsandsip oiauvduioo unñjv u 'ajuaumi
-31OUOD siguí oowoq vpvo U3 'ofvqvi^ ap Jü^nj
vpvo ua opuvoiqn 11 ugiovdnooaid ouioo soui
-xp sou x 'opvaud ouvouvq jopas \dp soiau
-vduioo ap nun a]uaui]V]uauivpunf'oívqvj] dp
sauoisiuioo svunñ]v rn.br&gt; saouopia uoivi^a^n
os osa ^p jgjvdv x 'ayuauivsua^n sgui opima

sinq ouiod sgp^ '6Z6I ^ 8Z6T soub
id sg^ug^uip soun|B gp
-gjd uopBjgqq b^ uod o^uduidjdui ds
•Bjguiud zda jod uBqBDJDDB gs sgugmb Á
joug^uB BiDugugdxg Bun uBpsod gnb sog
-gnbB gj^ua oppnpojd puopBjgug^jg^ui
o^db^uod p uod ugiquiB} g^qísod oziq
as 'bjbd b bjbd 'sauopDBjg^ui SBuanbad
ua BpBnpgja 'uopipBj^ b^ gp uopanpojdgj

-oauo sv] unpspca ñ rmo^oañoi] vun npo] mu

so]}3 o 3nb zniojsm r&gt;\ ooodun laoouoo uuuanb

opo] iodo\adsai un rnqoi/ ñ 'soyuano so] 'so^op

-uoo UDiianb oidd %i3m6po opudfai xnqaq stj\ ds

86M )
•osa v vqviñajin as ajuauijiopf'saouo^ua 'ñ osa

souiviqvq vj z^a \r)^ anb so\m6\r) uoo vpmiuif

S07 (-•) vouqvfv] v sosaiñui so] ap %08 un

xyuo]sn6 aui 'odquoo jr&gt;]qr&gt;q oiamb oñ 'giiiu,

sv] uoo 'so^uano so] uoo 'soiauvduioo souisrui

so] anb ua opipaui v] u^ \sz)iv]uoo aui anb

ouioo vía anb o^iauioui un gña]] ñ 'sv]opoauz&gt;

uoqi sou o urnoouoo sou sauaagCsoiauoduioo

-uañ rxj OG \9P puvooivj^^ ap ]oqjnf]ap iD]qoi]

unid m soun6jD djuaddi ap anbiod 'opuapouoo

-a] anb inBn] un o vqvi^ua anb viqvs uaaoía]

'ivsidauoo woudrib 'voodd os^ ud souoouoq

-auvduioo sosa ap vxpn] v] ap asvq V] aiqos

N1H 1^P djuojijiiu opis mqvq oñ 'osaooid]anbo

]a ua soi^o 'sosaid uvqv^sa soqonui anb soi

-vdwoo so] saouopia ñ 'soud soqonui apimnp

]a ua ouioo 'sopioaivdvsap soun6]v ñ oi]vca

o ATM Ia ^-19 9Tíb 'ouanq íiaqvs uuuanb soiau

anbiod ajqua ñ 'vwjuañiy ua 'a^ivnQ ap osvo

zf¡ o opo6a]] rnquq as ouigo ñ 'opis rnqvq ouigo

juno ]a ua oiuaauoo un lod opvqon] umqvq so¡]d

-ni] osa opo 'opo6a\[ xnqxjq as anb uoiormjis

ua ivi^ua uvipod saiopvfvqvi^ so] ap sotrq so]

'"soiauvduioo ap odru6 un viaiqnq anb mo

iO(j? onuaiñ asa v apaayonap anb oñ\o viua]

-vipiuoo sa] anb uxnianb anbiod iaa v xxmuaa

VSMñd ü asaiñui oñ anbio^ ¿o]sa oñip anb

opo) ']aoivo V] ap xnouauadxa r&gt;] oood un soui

-a] viqvq ou oiad 'j¿,]a ua opv^on viqvq 'sau

o sgui 'q¿ \ap oiaiqafap sandsap 'oyuauioui

vopi]od ugiovuiiofiu rnouvj^nu vunñuiu opiu

x&gt; iD]imfv ñ looiqn r&gt; souwzaduia anb 'souaui

yui vivd anb vsoo 'ad]oñ \a auaia x 'mambís

-anb ñ vov urnuaa anb soiaxmduioo soun6]r&gt;

-noo iv]sa 3}uv]iodun ñnui mouauadxa vun anf

anb 'a]uauijD]uaumpunf'zniipqx "'laqnsurni

oñ (•••) ajuauiapiauvuiiad vSNfld ua opuvd

aui ñ uvqv]noum as anb soiawoduioo niqoq

las asinb oñ opuvno 'apiv] vía vñ nu v goo]

'is ua rnouauadxa r&gt;] jod rúa o^ jdui unj sos

supo] uoo vouqvfvun v ai^ug apivj vía vñ

rnqzfi] anb oiaimduioo ]z&gt;j vioap o] ís anb ouis

-vq 'svsoo laovq ap 'a^uauivsioaid 'svuvñ sv]

anb o] íoyna oi^o mua^ 'o]]anbo opo] ua opvjsa

-oiooa]a sv] ua o^sandns lod opvdiopjvd viq

a]sa ua ^a^uaiajip ma 'opuaiouq vqv^sa as

-dl VSMÍld D oijua opuvno anb ap ivsad v 'gx

vía ug^sano x&gt;] 'ofaia un6\nu ap znouasaid mq

ou 'ad]oñ]ap sapiv '¿ ouv \a ua 'souv \z xnu

-jap 'popunbas npap nqpp sou osg 'ajuaiajrp

?¡S •viouo]i]iui opiua] rnqvq anb uaaofun vía

opaio 'oñodv opaio 'opjodsai o^avo ']voo o^

aui opuvno 'iqoaig p]ojiag oñp ouioo 'anb ou

-oa so] opuaiovi] sounoqp^sa ou anb ap ugisia

�sociales y deportivas a nivel sindical, sucedió tam

deja de ser sorprendente al respecto del amparo

bién en el plano cultural a nivel de la sociedad en

recibido

general: el teatro, las murgas, el canto popular se
volvieron lugares de encuentro para mantener,
compartir y recrear la tradición de lucha.

Yo del '78 al '80 estuve trabajando en una
empresa constructora, deforma clandestina
y no tuve ningún problema. Y ellos de ante

Pero esos años sirvieron para otras cosas

mano, sabían a lo que se exponían. Hubo ac

importantes. Yo puedo decir que iba a estu

titud de unos cuantos empresaríos, de facili

diar y ocurrió un fenómeno muy importante,

tar las acciones sindicales, incluso en esa

donde nos empezamos a identificar fuera de

época del 75 en adelante que hubieron contrí-

lo que era FUNSA. Ir al canto popular, algo

buciones imporíantes de empresarios haciafa

que comienza a brotar allá por el '76, al en

miliares de presos sindicales. Empresarios de

contrar determinadas caras repetidas en de

la construcción que hacían su aporte para lle

terminados teatros o en Cinemateca, en la

gar a los familiares, había de todo (grandes

Feria del Libro y en los cantos populares, lle

empresarios, ilustres familias) que colabora

vó a que, lentamente, en la calle, nos íbamos

ron. Elfactor coagulante de esta dictadura era

identificando, sabia que en cada uno, aunque

que nadie la quería, y había que sacársela de

no lo conociera, había un compañero.201

encima (...)
Yo trabajé en el interíor, en una pequeña

Apoyo de diversos sectores sociales
hacia el sindicalismo

empresa constructora que todavía existe, con
un nombre falso, y cuando me fueron a bus
car, después fueron a la empresa, yo estuve

Un complemento de lo anteriormente mencio
nado fue también el apoyo recibido por aquellos
sindicatos que pudieron mantenerse con algún tipo
de actividad, de sectores como la iglesia, en parti
cular de algunas parroquias
Las reuniones en las iglesias se fueron ha
ciendo cada vez más asiduas, cuando los mi
litares aflojaban. A veces apretaban muy duro
los militares y después aflojaban. El gremio
textil en su asamblea del 73 para levantar la

en una ratonera durante varios días, y el hom
bre tuvo una actitud digna, y para nada era
proclive a las ideas de izquierda., aunque
como también estuvieron los empresarios que
iban a dar charlas al COSENA203
Juan Pedro Giganda, quien fuera presidente de
AEBU durante todo este trayecto, da cuenta de los
contactos mantenidos con la Federación Rural, o
con CAMBADU en la época, y la actuación desple
gada por este tipo de instituciones

huelga la hicimos en la iglesia de Nazareth.
Las reuniones las hicimos en todo el período.

La Federación Rural hacía un Congreso por

Se pronunciaron más a .partir del 78. Hubie

año, hacían verdaderos actos de oposición.

ron parroquias que ayudaron mucho: Las

Está claro porque no iban presos -un proble

Acacias, también la de Belvedere y la de Ai

ma de clase muy definido, un Gonzalo

res Puros. El apoyo que nos dieron las parro

Chiaríno, un Maríno Irazoqui-, pero las inter

quias fue importante.202

venciones eran incendiarías: era hablar de
dictadura, de presos políticos, de política

Al respecto de los apoyos hacia el sindicalismo

antinacional. La propia Cámara de Industrías

provenientes del conjunto del tejido so-,

dijo cosas fueríes en determinados momen

cial, el testimonio de un militante clan

tos204

destino de la época, -integrante del SUNCA
y del Partido Comunista- aunque individual, no

112

�11
b^ jBzqiqBpasap Bipod anb oiiBps pp Buia} p ojd

-SDD soioicuas soj 'B^i^ Á ouB^aB^ uBa^uB|d ouioa

-xa Bun scqund sopa sopo^ ua asjaA apanj -auai^

jo voipunrmDu^jsjsv ñ ojuaiwDJOSdsr&gt;, ap sasua^

-apos ^\ ua jBjadun Biqap anb uapjo pp uoisua^

soaiuvjd dnb svui Uüqrq^pn/ ou ^opvfoqvj]

jo^ -ofeqRi} ap JBf^^q BpBa ua ouja^uí uapjo p 'pBp

-ua^ua apand as 'oajBui a^sa ug SO2sü^SUD]nai^Dd

anb so^uauíap soj Bqqjo B}sa ap bjipj as pna o^

o so^uaiuipoui so^ 'sbub^ub^ sauoisiuio^
ap uoiaBuiJoj b^ b opBuiB^ pp SBi^apj^sa sb^ jap

-uiafa jod ouioa 'spd pp uapjo p jBja^p uBjaipnd

-ajdaj bj uopunj pdpuud jod uBiua^ anb Á sbui

-uoa sof ap uopBnaapB b^ 'sopnBi ap uopBaqdB B^

px 'sajopB.fBqBJ^ so^ ^-i^ua ouiBpa^ opo^ ap uois

-iq bj X p^pun^as ap buijou sbj 'soAipapa soiuaA

-jy sax^ sbj ap sappijo jod BpBja^m BqB}sa pna

'oujapn uapjo p 'Buqdpsip B| 'sapjoqBj sbuijou

B^ ap saAB-i} b sapjoqB^ sauopBpj sbj

SBq -puB{BS uoqsana b^ BqB|duia^uoa ou a^uauíBa

^í 'O0VIMS3 PP sapjoqBq sauopBp^ ap Bupyo

sb] Ji^aj pBpiAqaB ns ap afa ouioo uBiua^ sbub^ub^
-ifopBJBd 'sajopBÍBqBj^ soi

^saaduia b^ aj^ua sai

as opB^sg p apsap o^uauíoui a^sa

-sjad B^ apsap 'pBpisaaau b^ b opB^q BqB;sa opad

-iub^io b^ a^uauíp^uauíBpunj jirqqsns BqBjnaoad

jaaa^B^sa ap 'ppos uopBjn^anj^sa B^ ap BAqaad

Bun 'pBpiAqaB ap buibj aod sopaipuis ap uopbz

SBpuanaasuoa sb^ BJBnuap anb B^uaiuiBjaaq Bun

-Bn^run ouisipaipup pp [Bjnpruqsa Baqsua^aBJBD

•ppos o^ua^uoasap ]a jaua^uoa
X oaiuiouoaa oppoui pp uopBaydB b^ ap sappos

-BJoqB^ sauopBpj sb^ JBZipuuou Bja o^uaiuiBuap
-joaj ap oÁBSua a^sa ap OAipfqo p is oja^ 'OÁ

-un^as oq 'ofBqBj^ ap soAqaapa soiuaAuoa so] sop

ia 'so^ajqo upap sa 'uapjo BpBa jod Bun

anb sauopaB JBjnaojd p 'a^Bd bj^o jod 'anj op

-ui o^ ^P ojauínu un uoa 'uopaajip ap puos^ad X

-ouioad ap Baqipd pBpisaaau Bun b uBjaipuodsaj

-3^UT BUB^Sa UOTSTUIOQ BpB^ *U3pJO -iod

-BÍBqBj^ soi 3P Pí^os X Baqipd B^sandsaj Bun j^a

sop Á Bsajduia b^ ap sa^uB^uasa^daj so^ jod

-uis o^uaiuiiAOui joua}UB p BJB^uB^dns anb sajop

-uoa sauopaap ua so^aap uBuas anb s

-uis ap odq OAanu un JB-ine^ui opuBjnaojd 'paip

ap oua^iuipM pp saABJ^ b opB^sa p jod

-ip sb^ b a}uauiBai}ipd Bjaipuodsaj anb ouisipaip

jod oujaiqo^ pp a^jBd jod o^ua^ui a^g -of

-sb ouirqn a^sg #W33 S^l ^ oujaiqo^ pp SBAqaaj

Bsajduia B^ b sapjoqB^ sauopBpj sbj Jiquasunajia

'W'33 S^I 'SBUjap^a X SBUja^ui sapBpisaaau b op

Xaq B| JB^uijoj BJBd sosBd sojauíud soj ^ep 'BdBp

BpBq Baqxpd Bun jBpuuoj b SBpB^qqo uojaiA as

bá BUB^a^aap as anb sapuoisajo^j sauopBposy ^p

-aj oojbui p BjaipuaasBj^ anb ofBqBj^ ap Bzjanj B|

uojaipuodsaj sbuj^^ut sa^uBuopipuoa SBq OAisajd

"086 T 3P ^jquiapou ap pu
-opn^qsuoa o^piqp^d p opBSBd 'opca^uoa o.qo ua

'oaiuiouoaa odq ap Bjauíud b¡ 'sauopBAqoui sop b

opaiqB^a anb ¿8oN opjaap p opjp as ¿¿q\ u^

-Bps so^ J^in^oJ ap pBpisaaau bj b oujo^ ua oji^

-n^aj opuais uBiuaA o}uauioui asa B^SBq anb 'sou

o^a^aap oqaxp u^ -sbub^uBcJ sauoisiuioQ sbpbutuiou
-ap sbj opBAud jo^aas ¡a ua JBaja ap pBpqiqísod b^

-iqiqojd X sopxpuadsns jas p 'opB^sg p jod sopB^

UBipod as sbuisiui sb| anb BpajqB}sa as

-uaipuodsaj X 'opBpg p apsap pjaqipau bdiuiou

B^sa ua Á 'b}sijbuopbu paipuis pj^uaa Bun sasBq
ofeq JBpunjaj b sopBuxuiBaua buubj/\[ ts\ ua

-oaa Baqipd Bun ap uopBaydB bj ap odjbui p ug

•S3TVHO9V^ S3NOI0V^3H SV1 3Q OXNai^WN3CIHOaH 3Q SOAVSN3

�economía y romper el orden fiscal. Desde el punto
de vista político, se procuró evitar las organizacio

En algunos centros de trabajo se resolvió
participar de las paritarias en el entendido:

nes gremiales politizadas, por esto el horizonte

*que ese espacio había que ocuparlo. Es de

de reflexión permitido hace puramente al lugar de

cir, el razonamiento era éste: si no lo ocupa

trabajo. Esta política se encuentra dentro de las

mos nosotros, puede venir alguien que lo ocu

orientaciones de la doctrina de la Seguridad Na

pe y utilizarlo en contra de nosotros. Enton

cional, en la medida que se pretende formar sindi

ces, por lo menos, ocupémoslo nosotros y ahí

catos no contaminados ideológicamente.206
En este sentido, el mecanismo de elección de
los delegados obreros propuesto por las autorida

lo neutralizamos. No nos va a servir para nada
pero metiéndonos lo neutralizamos.
En las Comisiones Paritarias no se podía

des era el siguiente. Primero en cada empresa se

discutir salarios por eso muchos compañeros

confeccionaría una lista con los candidatos por

no estaban de acuerdo con las mismas, ade

parte de los trabajadores; luego, se pasaba la lista

más de pensar que con ellas se homologaba

por los lugares de trabajo y la gente firmaba dan

la dictadura.207

do la adhesión o no a esa nómina. El mecanismo
no posibilitaba la discusión ni la creación de ins
tancia de asamblea. Posteriormente sobre esta lis
ta el Poder Ejecutivo filtraba los nombres de los
candidatos. Los filtros se realizaban no sólo sobre
los trabajadores que pudieran haber tenido algu

que no llegó a mayores puesto que en la práctica
no fueron acompañadas, tanto por la resistencia
obrera como por la escasa energía que pusieron
sus propios impulsores en implementarlas. En los
pocos lugares de trabajo que llegaron a constituir
se algunas, las mismas tuvieron una vida efímera.

na militancia política sino que implicaba también
ubicar a los trabajadores que poseyeran los deno
minados antecedentes negativos. Para contar con
los mismos bastaba haber tenido alguna militancia
sindical antes, por ejemplo, haber integrado una
lista.
Por otra parte, el llamado a la formación de
Comisiones Paritarias se debió a las presiones in
ternacionales dado que la OIT expresó en diversas
oportunidades al gobierno 'su inquietud ante la
situación sindical'. En el origen de esta presión
fue significativo en este período las reiteradas de
nuncias de la ya consolidada CNT en el exterior,
que obligaron al gobierno a dar cuenta permanen
temente de las violaciones a los convenios de la
OIT. Además, hubo presiones internacionales por
parte de todas las centrales sindicales mundiales
de la época -CIOLS, CMT, de la Socialdemocraciaante la OIT.
En cuanto a la respuesta específica a nivel in

Además del intento del llamado a la formación
de las Comisiones Paritarias que -con las
contradiciones señaladas- se puede considerar un
intento de regulación de las relaciones laborales
realizado desde el Estado, y como tal como parte
de las

políticas de Estado, existieron en este

mismo período el intento, desde las FF.AA. y con
cretamente desde la Marina, de formar una nueva
central sindical que respondiera al régimen. Esta
es una propuesta que se puede considerar extra
oficial, formulada desde fuera del aparato del
Estado, aunque fuera la Marina en este caso quien
la impulsaba. Según otro de los testimonios de los
sindicalistas de la época éste fue quizás el intento
más significativo por lograr adhesión de los traba
jadores, que tendió a promover un movimiento sin
dical nacionalista a partir de conversaciones de
algunos oficiales de las FF.AA. con los detenidos
en el penal de Libertad y en el FUSNA, a quienes
se les ofreció a cambio, algunos alivios en sus con

terno de parte de los trabajadores, el

dición de presos. Los oficiales de la Marina habían

llamado a la formación de este procedi

empezado una serie de contactos con dirigente sin

miento de &lt;&lt;regulación&gt;&gt; de la actividad

dicales. Esta operación de Inteligencia de la Mari

sindical generó algunas opiniones encon

na consistió en liberar a algunos presos sindicales

tradas entre los sindicalistas

114

�Sil
jbjb.ij B.ia Bpipaui bj ap pBpipuij ^\ b ojaadsa^
l{zouuafua vqvjsa ajuauijvaj dnb
-Aod opi viqvq ou dnb ap jvaj onyjvjifrjsnfun
jauaj xnp ojio jv vjvd opvñxq ja auuvzojjsap
ñ auuvqjvjjoquia ap jouajuv v\p \d obmiv

y #üsdo ü] v sajan svuvn optnbas vjanfanb
sandsap gjsoo aj anb vsoo 'jvajpujs ojuaiunn
-oui ja jvziuvbjoau vjvd sajvjijnu soj ap souivq
-vsioajd ou anb oñp saj [vajquivsv vj ua] sojja
ap oun 'sauuif ñnui uojanf sojauvduioo soq
BpBp Bjsandsaj bj ap auuij
-oda B{ ap SBjsiAqaB soj ap uoiuido ua soAijB^au

vñvui ap o i asa jvfvqvjj v soui

-Ba p jod ajuauíBps ou ajuBjjoduii Anuí anj 60^Ba

un ap ojuajuivsvj un ua a^.ua^.in q\ 'vjnjjaqoa
joñxmi o] jvosnq ap soijosou souivjvjj js

-lina ou anb so\ soood ñnui souimfvSMñ^ U3
•vnpmjfap ua 'vubau vjsij vun ua jvjsa 'uaui

sojaadsB soun^p ap bjjb sbui 'oiposida ajsg
'UBqBjsa yp anb soj b A buubi/\[ b^ ap sapiayo

-ui ajsa ap ojaaauoa puij ^g -sajojouiojd sns ap aj

-au svjsij sv] ua ívpanb vqvjjfmBis jxuan ojv

ap ub^ ap pBpnp bj ua opuBna ofnpojd as ojuaj

ua vsaiduia vuisiui vj ap oijuap jvjsa 'svu6

-o^iBsap BqBjsa as anb BapuiBSB Bun ua 'JBanzv

-ajqvqojd anb 'opvjjvfviqvij anb ap vjsij vun

soj b sosajd asopuBAay ojpjafg p oupuajuí 'opuBy

-\6ai ¡v 'vjnpvjayp r&gt;\ v vpvsvd rúan/ ajuaui

-jBd ap SBpua^yajuisap A soAijafqo sns ua pBpuBp

¿sounuan ou o sounuaj\? ¿souiaovq anQ?

sbui anj opBjjnsaj p so^p sopoj ua A saj

-BDBqB^ ap SBpunuap sb¡ apsap 'oapbziub^jo oa[a

ojaaAojd p opuBjaoqB 'jb^iuiis souaui o

p B^SBq 'Bsuajd B| ua SBppajBdB na^V 3P ^ scuaj

-aang -sbubjubj sauoisiuio^ sb^ uoa opipaans o\ b
sajB^uiis sauozBJ ap uopBuiquioa Bun jod

-a^ oábui ap ojauíud oidojd p ofeqBj^ \e jb^bj

ap Bjpj A 'sajopBÍBqBJj so^ ap ajJBd ap uopisodo aj

rojuauíoui p ua ozipaj as anb uoisnasip
b^ VSNfld 3P -iopBfBqBJj 'B-iAajaj sopreQ Bpjana

-nu BpBD ap SBaqsuapBJBa sb^ b uojaipuodsaj Á
SBS.iaAip uojanj saaopBfBqBj^ so^ aod sbpbuio^ SBp

soijba ua ozipaj as ojuajuí
80Z'uvjjijap sauamb uvuas 'aj

ojuajunnoui ñvq ou :sajvnjund ñnui svjsand

-a.^B B^sa a^uB saaopB.fBqBJ^ so^ ap B^sandsaj Bq

-sn \s osa íod 'ñvnbnjfj ua vjndnj ap -jvjjpuis

ap Bqanj b^ ap Buo^aaABj^ A Bucqsiq b^ BpBq uois

-uad vj uoj svajquivsv íaovq uvfap sou sapaj

-ipaui sBq •BA^Baijiu^is Anuí anj sajopBpBqBj^ so{

oAbui ap oaup ^b ojauíud p apsap 'sa.iopBfBqB.ix

-saj uojaxp as -jvjvui v uvqj aj o opiñajojd svq
-vjsa js vjqvs as ou- 'svsojdvjB ñnui 'sauoyun

-sip as anb oqiuuad 'ojja ap ü7]ü spjv 'vjsijvu

asBp bi ap sasaja^ui soi ap B^o^iap bj ap SBzjanj
ap uopBJ^souiap joAbui ^\ opB^s^ pp a^jBd jod

vzjanfajuvjsvq uoj sosvj sounñjv ua vjapnj

BAanu Bun ap uopBjnB}sui B| ap odjbui p ua 'B-iajqo

anb 'vonuguoja vjpijod ajqos sajvjjjjui soj uoj

b asjBpqosuoa Biqap anb jBqq

-aj svuvn ap sandsap ~ajua6vj vjayunaj as

so| ap Bia pp opBuaj ¡ap opBpBj^ [a anj oqaaq
uopn^qsuoa BAanu un ap uopBqojdB B^ ap

vj ap ojuajm ja 'ajuvnajaj vsoj vjjo

B^ua^ui anb oqaaq un Bp as 0861 U3 J

-ojjvu 'vjsiunuiojpuv jvjjuaj vj jvuijoJíioj ap

0861 ^P oAbui ap ojauíud |a

1 ^p Bpuapisaj^
B^ b ajuauíBjaajip jBuiBq anb ^iqBq soya uoa ojobj
-uoa ua asjauod bjb^ -siBd p ua paipuis ojuaiui

BUIJOJ U3 OpUBn^DB UBIUaA
Bqaaj Bt B^SBq anb sa^uB^qxui ap soap
-nu soj is aj^ua uBJB^aauoa A uBjaiaou

-iaoui pp uopisoduioaaj bj oqBa b asjBAay Buaqap
ouioa ap ojaadsaj p SBapi sns UBqBajuBjd souisiui

-uioa son^ijuB soj uo^ JBSjaAuoa b UBjanj anb BJBd

-unfijoa ja ua svjqoruvui svsa svpoj ap jvsad

-iaijob Bjjap uoa JBaijquapi UBjaipnd anb sojauBd

-uoa opBzyqn opojaui ia -soiuiaj^ soun^p ua pBp

uvp
-vq so^ja anb vpafo vj ap ozvxpai un oqnq oj

soya apuop ua SBajquiBSB ap uopBzipaj B^ opuej
-UB{d 'sopiunaj A sajuBjiyui jBDijijuapi ua oijsis

-oaaj as Bjauíud zaA jod anb o^qiqísod anb jod ouis

�de no quedar marcado pero a la vez, parar secto

constantes alusiones al pasado con que la dicta

res de la fábrica o al menos parar algunas máqui

dura procuró embanderarse y legitimarse. Una vez

nas.

más es en el terreno del discurso y de los símbolos
Sería mucha casualidad que todo el mun

do estuviera enfermo, ese día o le hubiera
pasado algo... Pero, en definitiva, había que
cubrirse cómo se pudiera, era lo que algunos
opinábamos, y reflejar, de alguna manera, un
hecho político de protesta. No juzgamos a
aquellos compañeros que fueron a trabajar.

-el único en que se podía actuar- donde se la com
bate. A través de una cita textual se hace referen
cia al día en que los obreros se reúnen a deliberar
sobre su problemática. Luego advierten que La
supresión de este feriado vendría a contrariar esos
sentimientos y a provocar conflictos entre los obre
ros y los patrones.... La cita continúa reseman-

tizando el sentido del día del trabajo como fiesta

Además de la violencia simbólica que supone el

del trabajo', con esto, se celebra las actividades de

traslado de la fecha, antes y después del primero

todos los que dedican sus actividades al desarrollo

de mayo camionetas militares y policiales recorrie-

del país.

ron los centros de trabajo con la finali

La cita por un lado advierte -en palabras del

dad de intimidar a los trabajadores. Ese

batllismo-, el peligro para el desarrollo de la lucha

mismo día, Montevideo apareció en estado

de clases de la supresión, del no-reconocimiento,

de guerra, se realizaron razzias en la

del día de los trabajadores. El sentido de la cita

zona de las cooperativas de vivienda y en

trata de recomponer el sentido que los militares le

los barrios de concentración de fábricas.
La represión contra el SUNCA fue muy fuerte.
Ese día muere Jorge Reyes, obrero de NORDEX,

sacan a la celebración, desconociéndola, y en este
movimiento atentando contra todos los que traba
jan por el país. Aquí el sujeto que promueve el caos

víctima de la represión. En los días posteriores los

-al desconocer la palabra de las tradiciones nacio

militares recorrieron los centros de trabajo, solici

nales- es el propio gobierno. Los bancarios defien

tando las listas de los que habían faltado al traba

den las (mejores) tradiciones democráticas que los

jo. Muchos de los patrones no entregaron los da

militares han destruido.

tos lo cual refuerza lo anteriormente señalado al
respecto del amplio apoyo obtenido por el movi
miento sindical, así como también es un indicador
de la pérdida de legitimidad cada vez mayor por
parte del régimen.

Los mensajes de la carta de AEBU

En la frase siguiente demuestra el error que sig
nifica trasladar el feriado en la medida que no es
un día de descanso sino un día de reflexión, fecha
de esperanza. Después se señala en tres oracio
nes que aparecen bien remarcadas.
-Recordación de nuestros mártires, simien
te y savia del futuro.

Una vez decretado el cambio de fecha, el 25 de
abril AEBU formuló una solicitada en carta en
viada al Ministro de Trabajo de la época, Juan
Carlos Maeso. El objetivo declarado o manifiesto
que justificaba la solicitada, era el reclamo por el
cambio de fecha, pero en este marco se van a rea
lizar un conjunto de reivindicaciones. Para cum
plir con el reclamo inicial la carta hace referencia

-Reafirmación de los objetivos y reivindi
caciones de los trabajadores.
-Esperanza de un mundo másjusto donde
el hombre individual y colectivamente, sea el
centro y razón de toda actividad humana.
En el contexto de la dictadura estas frases son
muy significativas y comprometidas. En un pasaje

a la ley del año 1916, recurriendo con este dispo

posterior aumenta el nivel de la protesta actuali

sitivo a procurar legitimarse en las mejores tradi

zándola y saliendo del marco de los ideales, para

ciones del país. Cabe recordar en este plano las

pasar a lo concreto al señalar que los trabajadores

116

�¿II

U9- S9JEUOpEU-O9UO^Siq SEI9U9J9J9J SEJ
-EA9nU OpU9p9JEdE 'SOJOpEÍEqEj^ SOJ 9p S9S9J9^UT

-qEJ 'ouiqjn jo^ 'opois^ }ap sajopofoqvjj so} v v}d

-99Jip ej op s^pEpucqnE sej}o uoo 9}U9uiE}unfuo9

Un 9p EI9U9^1A EJ Á pEpiUn EJ 9p EZUEJ9dS9 EJ E9IJ

-es je sooireq soqonuí uo '9}U9uiEA-qE9ijiux^is '^Ap

SOJ J9pU9J9p EJEd EAIIS 9nb JEOipUIS 0}U9IUIIA0UI

zlzruoq mpaui r&gt; sojmmu ao
-umb ai^ua ap 'svajvj ap ugjauajap oqnq *o}S9 9SJ9q

-uia^ioo ou ñ popiapao ap suuxda íod sauoiovjoosv

O93V 3P 3}U9piS9.id 9p j^^dejed ua opiu^pp S9
^uEnp 'opqiui9 9p SE.ioq sop se^ v

sv} jpmijad ou jo 'juaipuis o^jamnaoui }v ozmiojo
ugjjviDosv ajq}} üj abuujsaj ñ v^ui}} onb Epip

\iodJL oud\tds
SDjpyiod ñ svoijqnd sdpvpdqi]

-9ui ej U9 s^jEJoqEq S9UOI9EI9OSV 3p ^^*\ ^J ^nb op
-UEJEU9S 'U9UII^9J J9p JEJOqEJ U0I9EJSI9J EJ E9I}U9
9p JE^EXJ EJEd SEJOq 99JO^E9 Á 99Op 9p SEpEUJOf

rnpdfio] djqmowvw vdudjiiDW as „,

9s 9^jEd e^jo joj jeijiuiej o^s9ndns9jd j9 juqno

smjdum 'swd \dp iDJfipms vpia r&gt;] r)ñrqps9d ag #

ranb 9p

9p EPU9}SDÍ9 EJ EJEU9S 9S Á SEJOq Oq9O 9p ^9J EJ
ouioo SE9Uo^siq SE^sinbuoo 9p Epipj^d ej 'soAisnqE

O9S9p 9^U9IAJ9J |9 EJEU9S 9S '
Á S0pi99JEdES9p 'SOS9jd

S0pidS9p SOJ 'JEJOqEJ U0I9EJSI9J EJ 9p E91^EUI

-O^ U9AIA 9nb OIO|OJqjEIII
so^ ap Ejn^y e^ ua Ezyoquiis as *9Sejj e^s9 u^ #saj
-opvíbqvjj soj dp ugzDJOD \b ud ama anb vum]} vun
S9 'opuniu \ap Sdjopvlbq-Djj soj jod uvqon} ap ugis
-\oap o} srop\a sns jod uoiodod sauamb ap ojduiafa
ja :OUEA U9 9UJ OU O^E9iqQ 9p S9jqjTBUI SOJ 9p 9^

-9^sis UOI9EJOIA ej UEiounuop 9S u9iquiEx 'S9jop
-EÍEqEJ^ SOJ 9p JE9J OUEJES J9p EpipJ9d EJ
9S X S0UES9jduI9 SOJ 9p OI9IJ9U9q U9 9p 9S
jop uoionqu^sip ej 9nb e u^onpuoo Ei9U9snE ns o
O^U9IUII9OUO9S9p nS 'jEOipUIS EpiA EJ E SOpEjnOUlA
SOJ 9nb 9^U9UIEJEJ9 O}pijdX9 99Eq 9S

TOdoq dj ua sopooipnCiad ñ sopopiop sapuru6 so} uos

sniu soj imas sao^afui spiu so} anQ i-SE^qjy ^ oseo

'nu^od r&gt;j}sanu ama anb

- J9niu ej 9nb EuiJijE 9s jeuiuu9^ ejej 'soj^Dj^ajjnpd

��6IT
s9uopBposB ^p uopB9J9 B^ ^qe^u9\we\^9j buisiui
Bq 's^^joq^q s9uopBposy ^p ZCI'SI oN
1861 U3 OAn^ s^jopB.feqBJ} soj 9p poipuis

-op9B

SO^ B

pdpuud B^ BdB^9 B^9 ug
'SO9IUIOUO99 S9S9J9}UI S9pUBJ
Z9A B| B BJ9nj 9nb A 'S9[BJ9qip9U
PB9qdB Bl 9p BpU9n99SUO9 OUIO9

b^ BJBd BpuB}Joduii ubj Bun 'o}X9}uoo 9}S9 ug

SISU9 B| 9p OS9d p BJ9lAn}UO9 9nb OUISl|B9

OpqU9S 9}S9 U9 S99ÚBAB J99Bq Opipod UBiq
-Bq o^oduiB} 9nb soups9puBp sopqjBd b sopBjno

-xpuis 9p odq oA9nu un 'XNO ^l^ BJBZB^dui99J 9nb

-JOU9PB OpiA SOUI9q OUIO^ 'B^^OBad U9 BlUOd 9S

opin^9suo9 uBiqBq ou O9iuiouo99 b}sia 9p 0}und

OUISipDipUIS Un JB9J9 9p JBpX^ p pUO^B^Dip OU
- J9iqO pp 9}UB}SU09 UQPBdn0O9jd BUn 9nj 9^U9UI

Bip99IlS 0}UB} OJ}O "OUB^BS pp BfBq9J Bl J9U9pp

-UlA SOpO} ISB9 pBppq9B 9p SO9pnU SOJpnbB UO9

\9 9pS9p A BOIjqnd pBpi^qíSIA 9p UBIO9JB9
-ip S0A9nu soq #9SJBS9adx9 9p opip9duii 9
- JBS9p 9^U9UI9^J9nj 'S9^BJ9U9 S0UTUIJ9^ U9
Á pBpiUHS9pUBp B^ U9 BIAOUI 9S
O^U91UIIAOUI \9 -O^SIA SOUI9q OUIO9-oui 9S9 b}sbh 's^^BJoqBq S9uoi9Bi9OSV ap

9SJB^U9^UT B 9ApnA 'SBUI Z9A BUn 9nb 'O^99Aojd of
-9TA Uf^ 'BIUBpBpnp B| JOd OpB^IO}O ON I3 ^IDBq BJ
-npBpip B| 9p B^S9ndS9J BUn OUIO9 9SJBZipnSlA 9p
-9nd S9pjoqB| S9uopBposB 9p uopbuijoj A uop
-B9J9 B^ B OpBUIB^ P S9J0pBfBqB.I} SO| B UOpBpj U9
4oidui9Í9 aod p^ipuis ouB^d p ug -s9uopo9Aojd A
9p 0^99dS9J p JBn^9B 9p 0f9p OU BJ

UOI9B9J9 B^ B OpBUIB^ \9 :UOI9BZqB9ipUlS
BJBJBdOOipiJnf09JBUI0A9nU
un oJoqBp ouj^iqo^ p 'siBd p U9 ooi^

9nb Bp9n9 U9 9SJ9U9^ 9q9p OJ9(J p^ip
-uis jbuopob p BJBd s9pBpyiqisod SBA9nu sb^ J9p
9nb ABq 9nb S9 opcopo^ 0A9nu 9^S9 ug

-xpd buii|9 OA9nu pp opnpojd I86T y^ I3 U3

•SBDpipd A SBDyqnd S9pB^j9qy 9p ^uiiuBun
s9|Buois9joid sauopBposv ap

pp jqj^d b jb;s9jtubui b ba 9S 9nb uois
-9jdx9 'BJnpB^Dip B^ B JO^ISOdo pj ns 9^U9UIBJBp

'OOqipd BUI9}SIS p 0pU9An}I}SU099J BJ9nj 9S 090d

p 9pS9p 9pU9pX9 9S 9nb 9SBJ BJ9UIud BUn '0S990jd

b^ JBdnoo b sooqqod sopqjBd so^ opuBUJO}9J

9p oábui 9p oj9uiud p B^SBq 0861 3P o;psiq9jd

uopBuipi^ai ap 9}U9nj ouioo Bpipj9d pBpipj}U99

-TuiJ9d 9^ 0}sg 'opB}sg pp Bopipd Bjn}9nj}S9 b^ 9p

S9^BUOPBU S9U0P99P SB^ 9p UQPBZip9J B^ B^SBq
i\\e 9ps9p onojJBs^p 9S 9nb Bpun^^s Bun Á '861

JB^9JIUBUI B JBZU9UI09 SOO^ipd SOpi^iBd SO^ B 01}

ap 9jqui9iAOu 9p

-yod BdB}9 BA9nu Bun sred p BJBd Bjn^nBui 9 opB}

-S9 oqduiB un uo^ SBpi^íBduioo SBpo^ s9pBpipuij-

un ooyiu^is ooqipd b^sia 9p 0}und p ops9a

A S9|BPOS S9UOPBZIUBJO 9p A OUBpBpnp

P 9nb Bpip9UI B^ U9 *BJnpB}9ip B^ BJBd S9A9J

ns BqBUoqs^no B}S9ndojd ns b oat}b9U opB^ns9J

-njn p^ipuis o}U9tuiiaoui pp uop9nj^suo99J B^ b
jBpndB 'oojbui 9^S9 U9 A opBj ojqo jod A -

b oood 9nb o}iyqisod ONW13 'Japod p U9 bpub}S9

9}S9 U9 SO^U9UIOUI SOp JBpU9S U9p9nd 9^ O^Bn^

9P 0}U9}UT nS U9 BJnpB}9ip B^ 9p OSB9BJJ p B9JBUI
0861 3P ajquiaiAou U9 opBzxp^j o}psiq9id ^g

SO^ B JBZB^dS9p U9 OqSISUO9 SOpOipUIS SO^ 9p JBU

-sg 9p odp 0A9nu un 9}U9uipuopn}psuo9 jBpunj

S9pUOpn^qSUO9 SBqUBJB^ SB^ A S9^PP SOq99J9p
SOJ 'BPBJ9OUI9P B^ JB^9dn99J 'J9pod 9p S9JB^¡lUJ

VOIXVHOOIAíaa NOI0VH3dn03H VI 3O O3HV1AI 13 N3

tvoiqnis NoiovziNVOH03^[ 'C86I-086T

�por empresas de primer grado, que luego podían

cionar sindical durante estos años. Según uno de

agruparse en asociaciones de segundo y tercer gra

los dirigentes existía y se vivía:

do, pudiendo llegar al nivel de confederación. Es
decir se permitían las reuniones por ramas pero
no la conformación de una central de trabajado
res. Para conformar una asociación laboral se ne

La necesidad de estar todos juntos. Y ya
no importaba cuál era la camiseta de cada
uno.213

cesitaba reunir por lo menos 15 trabajadores y

Para poder entender algunos aspectos de las

-una vez más- los trabajadores eran chequeados

formas de la lucha de los trabajadores durante

por los organismos de inteligencia del Estado, y

estos años, 1981 y 1982, es interesante repasar

aquellos que contaban con antecedentes eran des

como se celebró el primero de mayo de 1982. Se

calificados para participar de las mismas. Esta le

había solicitado por parte de ASU, un acto de con

gislación promovida por la dictadura, era fuerte

memoración de la fecha de los trabajadores pero

mente restrictiva, de todas manera permitía que el

la actividad propuesta no fue permitida. Se optó

movimiento sindical pasara a la legalidad. Esta con

entonces, como en años anteriores, por celebrar

tradicción generó nuevamente una discusión en

una misa, efectuándose en la Iglesia de los Capu

tre los militantes al respecto de cual era la mejor

chinos, en la calle Canelones y Minas. Las fuerzas

forma de responder a la propuesta: si utilizar o

de seguridad realizaron un gran despliegue. Se

no la legislación de la dictadura. La mayoría de la

gún uno de los testigos, toda la zona se encontra

gente que participaba entendió que se abría un

ba militarizada con gran cantidad de vehículos blin

espacio y había que utilizarlo. Se consideró que se

dados y con guardias parapetados tras los árbo

podía utilizar para generar un espacio legal, que

les, a la vuelta de las esquinas. Este era el marco,

permitiera salir de la ilegalidad, fue entendido como

a cada acción de los trabajadores se le contestaba

un lugar desde donde empezar a reorganizar al mo

con la represión, con exhibición de los símbolos de

vimiento sindical.

poder, en este caso las armas.

Esta opción por trabajar en el marco de la ley
de Asociaciones Laborales fue funcional a

La importancia de AEBU

la resistencia, lo demostró el hecho de
que un puñado de asociaciones profesiona
les de primer grado lograra organizar el
primer gran acto de masas contra la dic
tadura el Io de mayo de 1983. Aunque fue
ran instituciones legales, las nuevas aso
ciaciones, fueron controladas por los or
ganismos de inteligencia, quienes acotaban las po

sibilidades de trabajo y los participantes en las
mismas produciéndose durante este período nu
merosas detenciones, en algunos casos con igual
dureza que en años anteriores.

Como se ha visto, los sindicatos que
mantuvieron sus locales como AEBU, ase
guraron su continuidad a partir del desarrollo de
la actividad social y deportiva, que por otra parte
fue muy importante desde el punto de vista social
en la medida que permitió la reproducción de los
vínculos sociales de la familia bancaria y sindi
cal en general. Se constituyeron en una suerte de
pulmón con aire fresco en el marco de la dictadu
ra. Pero, no obstante, este local era permanente
mente requisado: venían y se metían para aden
tro. La permanencia del local y la presencia de

La unidad en el contexto autoritario
La fuerte represión que vivía la clase obrera,
generó un espíritu de unidad de los trabajadores
más allá de los intereses partidarios, sectoriales o
corporativos. Esta fue una clave del éxito del ac

120

AEBU, fueron una referencia constante durante
todo el período dictatorial pero cobró significativa
importancia durante esta etapa de inicial recons
titución

�121
OJ U9 0}UE} '{B31 O9JEUI p UOJESEdSEJ} S9J
S9U0pEp0SE SEI JEAJ9SqO E EA 9S OUIOQ

•S9uoiun9j sns jeziie9J EJEd ieooi ns EqE^S9jd o^
-EDipUIS p O;U9IUIEJOS9SE ¡9 JEpUUq 9p SEUI9py

d opuoujiuoa sounn6as jso
-ODUio souiopanb jouifjy 'gjjqnCas anb

-aj soj 'sojnjvjsa soj 'sojdoa soj 'sounjniujqf
jüuíjd üjdgT íazruq anb znuaj ouigo ap ojuayiu

soj ud vsaui dp opobajap opjs ojqoij ojjo \a

soj woqpp aj as \ 'jnuoisafojd ugiaojoosn rrun

ojjo 'ojjduiy aj.uajg \d jod \¿ jap sauojaaaja

-ua ouad 'sojoij soj ajuawojaoxa opuanoau ou

opyjjo^ jap ajuojbajuj opjs ojqoq anbjod oun

ojpuaipuajy 'dijaou toj ap zaip svj ñ oun oj aq

ojjo ja 'opvjjjfv ojpis ojqoq ojjo ja 'ojsiunuioQ

-rtjosasio vjajsmb anb jopü/bqmj jambjvna d

'oaodg ouoip ja uoa jaa anb o6jv opjuaj ojqoq

-moa souoci ojqoq íijoap sa 'sojpuon6 uojaoq

ouajsiujj^ ja ojos ojuacuajuj opj jouaju¡ jap ou
-ajsiuij^^ ja íod sopozuipaj uojanfojjonQ 'od

'ojpjonb oun uoiaoq 'sop o ap 'anb sojauod

•'•jouajuj jap ouajsiujm jg 'ojsaua ofbqojx dp

-ujo souivpanb 'muosiaojd ugismioo v&gt;j ap saj
-woj6ajui zajp ag sojnjvjsa sosa vjnqojdv ou
-ajsnnyi ja anb r&gt;iod sasaui sns gaajj anb ojvd
-jpuis ja abuns jipo ñ sojauvdiuoo 09 uojajma
oia^ 'opoj souimaioq anb sop souivja 'ojoui
nun uoo sopvoninuioa soj vsuaud uj ü soiwop
-jTodaj 'opoj souiznquasa anb sop sounoug
:s9}ue}iiiui so^ so^od

anb sojauoduioo sop o ojsand soumjqopj
'S9IEUOlS9JOjd S9UOPEPOSE 9jqOS 0^U9IUI
-EJ0S9SE 9p 9}U9UEUIJ9d O^U9UIE^JEd9p Un EUJJOJ
'O^E9tpUIS p S9UOPEPOSE SESOJ9UinU 9p UQPE9J9
El 9}UV tlz'fia^V 3P O^U9IUIEJOS9SE JE JUJn99J UOJ
-9UlnS S9I 'S999A SEUEA OpLUn9UO9 J9qEq 9p S9nd
-S9p *S9^iUIEj^ SOI -^^ZIIE9J UEiq9p 9S OUIO9 0pU9O
-ouoo ou oujn} 9p s9pEpuo^nE sei IIP3 ^ uqpezuo^

nS JE9J9 9p O^U9UIOUI ^ 9nb 'EPU9J9J9J EUn EJ9 O^

- .red 9nb b^ U9 'BAqrqqsuoo ^9iqm^s^ ^\ ozii^9j 9s

-nE JE^pipS E Epipd 9p EJn^EJOp El E U0J9nj S9IEU
-OPE^ SEU999AJ9Q 9p S9J0pEfEqEj^ SOI UQPEpOSE

ITBJ9 o^u9luoui 9S9 u^ s9JopBfBqBJ^ 09 uojedpq

-Und IE} V *S9IE9ipUlS SO^U9IUIEdnjE S0A9nu SOI ^
o^u9iuiejos9SE opuEpuuq 'pdEd uej un oiiduin^

-9SE 9p E^pj El 9nj E90d9 El 9p S9^UE^IIIUI SOI UOJE}

qEJjLop ou9}siui]A[ pp odq o^n^E;s9

UOPEUIJOJ El E A- Oip E 0p9dS9J A IE9I 0^U9lUIEJ0S

9nj uoj^pxq 9nb oq -on^qirB p je^

H93V "PJ9U9^ U9 S9IEJ0qEq S9U0pEp0SV SEI 3P

S9j^ o sop sBun^re 's^^i^d sou

-99^9 *S9pEpUO^nE JI^9p 'O^n^E^S9 Un JEUOP99JUO9

-9in0 -o^E9ipuis pp so}rqE}S9 son^quE soi jeosnq

-U9JJU9 9nb SEUi9iqojd s^^típuptí soi 9p oun "EJ9^

P JBIIIO} lTBU9nb OU UOpEpOSE E^ UEqESinduiI S9U
uoj9ip 9nb osEd J9uiud p Ejrqirt^ 9p
p 9}UE JE^U9S9jd E O^U9Uin9Op p

Eiq9p 9S Oip EJEd 'EJn^nQ 9p OU9^SIUIIi\[
9sjiquosui UEiq^p s^pjoqEq s9uopEposv

'VSNOJ 3P '^jX^j^^ eieu9s ouio^ "0A9nu o\ Á
ofoiA o[ 9j^u9 pEpinuquo^ Eun opu9iu9^uEui

s^uopBposv sbx ap uoiobuiioj

Oí JOd X lS9U0pipE-I} SEfolA SEI OpUE^E9S9J

-sap ñ ozuoifuoa uoa oipaui osa ajqug '' nosou *is

-OUI pp EPU9^SIS9J El 9p SE^U9IUJEJJ9q 0UI09 4S9UOp
-EPOSE SEP9 E J9pU9^U9 EJEd S9AEp

oqo6asojj as 'soapj uoqojquioo as 'ozuojfuoo

UOJ9iqU9S9 9S OUIO9 JEAJ9SqO S9 'lEDipUTS O^U9IUIIA

sojauoduioo opuajoouoD oqj as 'ugioouuofui

-OUI EA9nu El '0A9nU Oí Ep 9S OUIOQ SO^n^E^S^ SOI

'yo 'ouanq 'saauojua ¿ ¿sa ouiga osoa joj ^?
¿popaciou anb ñ? 'aqo '"uainbjo ñ opioouoa

A. pBpi|B^9ií '

soq

o^uoa ounbjo oqoasnq 'ouanq 'ñ jopojjsoiu

-oxpnasa ojqoy anb uajnbjo ojqoq opuon^

-oisafojd sauojornoosTO sroj ap rruoñmu rrj

jas oypod js jaqos ouanb anb ñ ozojoq un op

ugiovzuojnv uojpad 'uuinjpsuoa as anb sajvu

ja ua oqopoao as 'ojoq-oooq oun o ojjuoa
oun oqouioj as 'fjggyuodojuan 'osjofo opaia

snajqumsv sns íaavrq rosod

�reclamando libertad y democracia, como en lo

nización superiores, tales como federaciones, con

organizativo donde se agruparon como tradicional-

federaciones, etcétera y vincularse a nivel

mente por rama o federación.218 En este momento

intersindical con sindicatos de otras ramas. En ese

el movimiento sindical, se mantenía siempre al lí

momento funcionaban dos organizaciones que bre

mite, tratando en lo posible de ampliar su margen

gaban por el desarrollo de los sindicatos: la

de acción política. Se trataba de explotar al máxi

CNDESS, Comisión Nacional de Estudios Sociales V

mo las contradicciones existentes al interior de las

y Sindicales -creada especialmente en forma tran-

,

FF.AA., actitud que provocó muchas detenciones y

sitoria en dicha fase- y ASU, Acción Sindical Uru-

¡

malos momentos.

guaya -de filiación demócrata-cristiana, poseedo-1 j
ra de vínculos históricos con el movimiento sindi- il

Una de las ventajas de la legalización fue que
se podía reclamar por derechos. En el caso de
los funcionarios del CASMU, después de la asam
blea constitutiva:
A partir de ahí asumimos que estábamos

dentro de la legalidad y fuimos al ESMACO a
reclamar el local sindical y ala intervención del CASMU con planteos reivindicativos. La
intervención del CASMU negoció. Hasta que
no nos anotamos en el Registro no nos devol
vieron el local.219
Desde el principio las organizaciones estuvie
ron marcadas por la lucha de tipo reivindicativa y
la lucha política.
En este 82 comenzaron el seguro de paro
en FUNSA, ajines del 82 los despidos. Hici
mos la primera olla sindical que hubo en este
país en ese entonces, en octubre del 82. Que
yo no digo que fue sólo producto del gremio
de FUNSA. Fue producto de que nos ayuda
ron muchos compañeros del SERPAJ, de este
curajesuita Mosca y de toda la gente que tra
bajaba en el SERPAJ.220

cal uruguayo.
Desde el primero de los centros nombrados -al
cual en cierto momento pasó a integrar José D'
Elía- se formaron las asociaciones de profesiona

les del Círculo Católico (salud), el sindicato de
ONDA (transporte interdepartamental) y AFCASMU
r (salud). En una primera instancia había existido
un cierto clima de desconfianza con estos centros.
En el caso del CNDESS porque, en el mismo se
encontraban militantes vinculados con sindicatos
amarillos; en el caso de ASU, hubo resistencias
porque su nexo internacional más importante lo
tenía con la ORIT, central Latinoamericana, que
dependía de la CIOLS, organización que había
mandado un telegrama a Bordaberry en el momen
to del golpe de Estado, señalando que: por fin,
iban a existir en este país sindicatos libres. En un
marco en el que la mayoría de los dirigentes no se
conocían entre sí, se alimentaba un clima de des
confianza mutua. De todas maneras, los trabaja- &gt;.
dores supieron sobreponerse a los prejuicios, y se ^
nuclearon en estos centros, que en la época fue
ron muy importantes para convocar a los recien
temente formados sindicatos, y para habilitar es

El 7 de diciembre de 1982 los trabajadores de
la bebida realizaron una movilización de una hora

pacios de reunión, asesoramiento y ayuda a los
trabajadores. En el entorno de ASU, se reunían J

en Cervecerías del Uruguay, dando inicio a un con

militantes del COT, de los Metalúrgicos, de la fá

flicto de 42 días que culminó con el triunfo

brica INLASA, de FUNSA. En este ámbito se reali

de los trabajadores.221

zaron reuniones y mesas redondas, y debe seña

Asociación de asociaciones

jadores que fueron varias veces detenidos por es

larse también que en este marco hubieron traba
tar en ASU. Sobre la base de las coordinaciones
En muchos casos después de conformar las

realizadas en estos dos centros se constituiría el

nuevas asociaciones por empresas, casi natural

PIT, con motivo de la preparación del acto del pri

mente su buscaron asociarse en formas de orga

mero de mayo de 1983.

122

�\

sapre^ioduii uojanj o^p BJBd ¡opjanaB ap asjauod

anb

jauíud un uojBjaua^ anb bX 'soiAajd so^aB^uoa so^

-^uoo anb soa^Bjaouiap soAi}BaipuiApj

-iiujad o^sg 'SB^sipaipuis so\ aj^ua o^uaiuipouoa

-ipuis opaiuiiAoui pp uopipBj} b^jbi Bun uBqBnu

-np sB^jap uoa ozipaj as uoisnasip Bq BAippiui
b^ uojBUBduioaB VSV1MI 3P sajopBfeqBJ} soq

-bjj^ :buo}bdoauo9 bj U9 sojund ojpna uoj

uojbj^o^ a^uauípuy ojad 'SBZUBijuoasap uoa *SBp

*bi}siuuiv - pBpaqiq - oijbjbcj - ofBq

X

sapiaos

-B3}UBjd 9

soAipfqo

ubj^

'SOOnqod SOAipfqO SO| U09

S9^BJoqB| soAipfqo so|
UOJ9IUn 9S O}3B pp BUIJOJB^Bld BJ

ñ vpuv6}Q 'zajvcijy ouua^mo ajqua fi33V
ua souiruoqvja r&gt;\ [861 3V¡ oíítdiu ap ojaiuud

-udjap sd] so]]a ajqua ^sapopiapou opuvwvj6

BJ^UOO BqDrq B| 9p 9Í9 p OpiS UBiqBq O^U9UIOUI 9S9

UDqDzuopvo sou ou SD^uaj^^^ ofirnu ap oiaui

-ajd p U9 uopisodo ns jod opo^ 9jqos 'BjnpB^9ip B^

uajqumx TlQ3V^d 'sajzrniuaauoa so] 'soasvci
so] ua 'STjjsajdí su] ua sauomnai souimauq

-opaap sbj 9p uopBzipaj bj jod X 0861 3P o^asiq

unniaj ou svuiap soj 'QSV U9 souimunaj sou

-rqqsuo9 9S sauainb sajopBÍBqBJ} so^ uos opiaui

\ap muxopoid zrj xyuosaoau vjn^an^savjfm

•Bjnp
i Bjpoa Bqa^ bj 9p BTpjren^uBA bj U9 uaX
-OUI 9^S9 9p jqjBd B 'BJOqV '^861 3P SBUJa^UI S9U

aijua 'zapupuja^ ojv^ 'zauvajv ouiua^mQ
'vpuv6iQ 'juojduias vqvjsa apuop aou

siBd pp o^pqod BdBiu p JBiq

-odd souijn^ sojvoipuis souva ap uujg 'so^o

Bzj^nj BpBiSBUi^p uis 'so^i^qod sop^
soq

-UIB9 O^qiqiSOd SBSBUI 9p

-oiaunfu vzuaiwoa anb opnoznxodio ajuaui]vaj
oaiun o] anfanb vjopowpjooa vun
'vudfvj ud 'oipvjsd p ud japuan r&gt;ir&gt;d sos^d
zdjp dp souoq iDDsnq r&gt; opuanna 'saja^no op
-UD^uid sduaagfdp uojx&gt;u9]\ as sopooypuis scrj

•oXbui ap ojauíud p BpBq asjiunaj ap o^sodojd
p uoa soiuiaj^ so^uqsip so^ b nSV ^psap Bjpjjag
IRTW ^od BpiAOiuojd b^jb3 Bun ap opqjBd BiqBq

S9U9A0f X S9J9.fniII 9p UOpUBdB B^ *BpU9IAlA 9p

ppiui BuopaoAUoa Bq zzz-oá^ui ap ojauíud p BaoA
U3 fis^v u3 BpByojJBsap B^sa 'SBiAajd sauoiunaj

S9^BT90S S9J0PB S0A9nu 9p BpU9J9UI9 B^ O}U9S
9id9J O\ BUO^B9OAUO9 B| 9p SBS9jdJOS SBJ9UILld SB|

-uoa as *sapjoqB^ sauopBposB ¿^ UBdpi^iBd anb b^

BAl}BJ9d009 SB^ 4S9^BpOS SO^U91UIIAOUI SOA9nU SOJ

p Bun BjnpB^oip ts\ tsj\uoo Bq^n^ bj ap a^uajj p
'sopbziub^jo sa.iopBÍBqB.1} so^ b 9^u9uiBA9nu osnd
'[BJ9U9Q B^pnj^ ^\ anb pn^i p 'anb X 'BjnpB^aip
B{ BJ}UO9 SBSBUI 9p O^9B UBJ^ J9UILld p U9 OUIJOJ
-subj^ as oXbui ap ojauíud puopipBj^
p SBuosjad 000 081 3P Bpuaojnouoa Bun uo^
Xld P B9OAUO9 O\
OAqBpi^aq opBpj pp sBjanp sb^ :oapbd
J9}U9UIBUinS OpBdS9 Un U9 0qB9 B OpBA9||
BJBd osiuiaad p auaqqo as mqB ap i z 13 "opB pp
uopBzipai bj a^xuijad OAqnaafg japoj p bj9ubui
SBpo^ aa -apisod oqaaq BiqBq sb^ anb pBpip^a^
B^ ireqBpiA sa^uBaoAuoa sapjoqBt sauopBposB sb^
anb cqsand o^iaiqnasap p zaA Bjauíud jod opuBp
-anb 'Biuodxa as opiaiuiiAOiu paou p iqB anb bX Bp
-BsaixiB Xnuí anj uoispap B^s^ 'o^aB p JBZipaj
'osiuuad Jipad BJBd BzuBijuoa b^ Jiunaj 'oq

SBqanuí sb^ ap Bun ap jqjBd v '8861 3P sbsbui ap
o^aB p anj 'o^anj ap ouisqnBq ns 'sajopB.feqBj}
ap o^uaiuiiAoui a^sa ap uppBuipjooa b^ b ajquiou
un jauod ap pBpisaaau b^ ap ouiAOjd ajquiou ns
'oXbui ap ojauíud pp OAqoui uoa Baja as 'jjd 'sajop
ap paipuisja^ui oiJBua^^ ^g
•sopaipuis ap sodnj^ sop
o^uaiuiBajaaB un oasnq as anb o| jod 'so^
-Baipuis so^ 3P uopBziuB^io ap odq ap X sanbojua
ap SBpuajajip b JBAay Bipod uopB^uauíqjBduioa
B^ 'pBag pjBqaig un^ag -oj^o p jod

SS3ON0 PP S0I ^ P^lun Jd ílSV 3P sopaipuis so]
sopBjsp jin^as ou ap p^pisaaau bj asjaaouoaaj p
uopB.uipjooa ap sauoiunaj jBzipaj b uojBzuaiuoa
as ^861 ^p pp sasaui souiqp soj

Xld ^P
^a X &amp;86I 3P oXbui ap oiauíij^

�cal. Uno de los hechos que se destaca especial
mente, es el tono, el lenguaje de la proclama.
Se dijeron las cosas más duras pero de la
mejor forma dichas, para que nadie las re
chazara.225

Y creo que, en ese Io de Mayo, las consignas
fueron muy bien evaluadas y muyjustas, para
permitir que mucha gente entendiera.226
Derrotó a la dictadura desde el punto de vista
de que, la gente perdió el temor. Esta fue la
principal derrota. Una dictadura que sembró el

De alguna manera la proclama reflejaba una
unidad total, de los trabajadores, con
tra la dictadura. Esto se ve en un discur
so unificado, un único discurso, leído
por varias voces.

124

terrorismo de Estado, que utilizó la tortura psi
cológica, lafisica.227

�S^I

Xa opi^uas a^sa ug -sajopBfBqBj^ sox 9P soa^uBxd sox

SOI '8861 9P oAbui ap ojauíud jap sa}UB

XB Biajafa as A B}sisBq a^uauíBpunjojd anj

soj uoa uoiaBxnauíA Bun^uiu uBiua^ ou sopaipuis

UBjaÍBJ} anb 'UBqBdiax^iBd anb so^Baipuis so[ b bi
SBpa^oíd SBjauíud sbi A
sopi^JBd sox uoo

-xxa as -sauopBziuB^io sbx SBpo^ uBdiai^JBd apuop
\a aAn^qsuoa b\ uoianxosaj ap buiixbui
ns -soai^jnxB^aui sox ^ '93O^ '^OO 13

Buijojuoa as BdBp B^sa ua xid PP uoiaaajip Bq

-ap o^uojd anb SBSoa 'B^uanauia ap sbui uoa BqB^

anb soiuiaj^ sox J^ opBJ^a^ux opBiJB^ajaas un jod

\e OTAaad 'ouBuaxd ouitqn p ug uujnao ap uojbC

'fl83V 'oaBqB; \9 '(pnxBS) oaixo^B^ oxnaji^ 'VSNQ3
ap sa^uB^uasajdaj :oiaiui xa apsap uojaiAn^sa

891 uojBdiaqjBd '^-861 ui2 I9P oAbui ap ojauíud

-uoa as 'asBq ap aquioa ap uoiunaj Bun ua A sbuos
-jad pui ap sbui UBqBdiai^Bd souBuaxd sox 9a

Xld I3P uoiobziub^jo Bq 'osxnduii xa

szz-oipjdd as o^sd ugjjnjudsajddj ap scuisiu
-vaaui so] ap vi]anci vj uoq -^aif ajimisvq rúa
\DD\puis ayuDjuasaddaj \a x&gt;qu\oa anb o\ x '1
-najpms \a ua m^nosyp as anb o] ap ofaifau \a ñ
íiaanii anb vpnasjp a^iauiayuaurmiiad ojuami
-moui \a oiad ^oxuouiapund un unja sauoisno
-sip snq -sopoaipms o¿ '09 '9pw-i6 unj nsnui
nun unja sounuajd soj anb opjanon aui oñ 'oap
-njaouiap a^uawnpunfojd ojad 'opnuapjosap
ñnui 'oambjnun ñn^^ -^Id WP oiuaiuinuoiounf
\a rúa jnon^sap nuad n\ ajnn anb oajo anb oq

uouap^g xa ua XNO ^1 9P
jopBuipjooa \^ uoa a^uauiB;unfuoa BfBqBj^ as Bad
-ojna bji B^sa ug -soÁBn^njn sajopBfBqBj^ soj ap
uoiaB^uasajdaj ua xiO ^I^ ubCbia bpub^iq ¿ UBnp
A pBag pj^txaiH soub soqanuí ap sandsap zaA Bjaui
-ud jod 'XBuoiaBUja^ui oÍBqBJ^ x9 Buiopj as
a^iodsuBJ^-xa 'sojauíxoui 'saxrp
bx ap 'oupiA \^p saaopBfBqBj^ sox '
sox 3-qua saxBJoqBx sauoTOBiaosB sBAanu uoj
-Baja as 'so}Baipuis soAanu OC uojbuijoj as oAbui
ap saui \^ a^uBjnp ojos 'Oai}bziubjo ox ua a^uaui
-X^}uauiBpunj sa^UB^Joduii Anuí uojanj x^aipuis 0}
-uaiuiiAoui xop joua^ui p 's^^andsaj ap

-ud sbx uojafnpojd as zaA ns b ¡oaqixod o^oxBip xa

oziq anb ox 'so^BDipuis UBqBuins as BjnpB^axp bx

soai^xiod sopi^Bd sox aj}ua sauoiaBuipaooa sbj^ui

-bd ns ua BpBpjoqsap BjaiA as Bjnpnj^sa B^sa anb

•opi^sixa üBiqBq ou o^uauíoui
apa B}SBq anb paipuis o^uaxuiiAOUi xa A sopB}ijiqBq

-ua^ ap pBpquBa bx Jod 'o^uaiuiBuoiaunj ap pBpiaBd

bx ap B}siA.ap o^und x^ apsap sauoisnajadaj

ouBuaxd x^p SBaqsijapBJBa sbx 'o;uauioiu
Xap sajopB sox 9P oun ^pjanaaj un^a^ 'sauois
-nasip sbx 9P uoiaBjnp bx jod Á BqBdxaqjBd anb a^

Bqanx bx BqB^uauíajaui as anb Bpipaui v
•o^oa un b
ouisiub^jo BpBa 'uoiaBjapaj ouioa BqBn^aB as a^
bj}0 jod :sopBaxap ap BiaBJaouiap bx ouiixbui

tvoiqnis oxn3ii^iaoia[

jbx^^sui BJBd sosBd soaauíijd sox uojaip as ouisiui
Xap sandsaa 'BjnpB^aip bx ap uoiaBzixBuij ap oai^x
-od osaaojd opBpxíP í9 ^J^d a^uB^oduii Anuí oqaaq
un anj 8861 9P oAbui ap oaauíud jap o^ob X3

vhoh vq :g86T"S86T

�partidos políticos, después del acto empiezan a

primero en once años, realizado el 18 de enero de

realizarse las primeras coordinaciones tanto con

1984.

el Frente Amplio como con el Partido Colorado y el

Pero no debe perderse de vista que todas las

Partido Nacional. Muchos de los políticos que des

acciones del movimiento sindical se encuadraron

pués conformarían parte del próximo gobierno co

durante todo ese año en las múltiples acciones en

lorado participaban de las coordinaciones y de las

las que participaban y se encontraban trabajado

manifestaciones populares.229

res, estudiantes, cooperativistas, movimientos de

En agosto de 1983, la dictadura clausuró una
publicación del SERPAJ. El sacerdote Pérez Aguirre

mujeres, partidos políticos que en su conjunto ge
neraron una gran dinámica movilizadora. Ejemplo

junto con otros sacerdotes realizan un ayuno que

de ello fueron la marcha que los estudiantes

culminaría el 25 de agosto. Como forma de colabo

nucleados en la ASCEEP231 realizaron en setiem

rar con la protesta, el PIT coordina con los repre

bre y que terminó con un acto en el estadio Luis

sentantes de los partidos políticos realizar un apa

Franzini. O las movilizaciones del 9 de noviembre

gón de diez a quince minutos acompañado de un

organizadas para reclamar por libertades públicas

caceroleo en las puertas de los domicilios.230 Se

y por el respeto a los derechos humanos. El apara

partía del supuesto que se necesitaban acciones

to del Estado contestó a la misma con un gran

en que la gente participara colectivamente y desde

despliegue de represión callejera que puso en fun

su casa, animándose a protestar y participar en

cionamiento ante los 30.000 participantes.

forma masiva.

Otro de los grandes acontecimientos en que re

El caceroleo del 25 de agosto fue el

sulta difícil distinguir y aislar la actuación del mo

primero de su naturaleza, siendo ésta una medida

vimiento sindical del conjunto de las fuerzas po

de lucha que se repetiría muchas veces, cada vez

pulares fue el gran acto del 27 de noviembre de

con mayor frecuencia, a lo largo de toda esta fase.

1983 convocado por el PIT, SERPAJ, los estudian

Debido a su masividad, fue una de las medidas de

tes a través de ASCEEP, FUCVAM, el Partido Na

mayor importancia en la lucha hacia la democra

cional, el Partido Colorado y el Frente Amplio. Sin

cia. Los caceroleos se fueron trasladando de la

embargo, en este acto, llevado a cabo en el Parque

puerta de la casa hacia la vereda, y desde allí ha

Batlle y que tenía por finalidad reclamar la reali

cia la calle cuando se caceroleaba caminando en

zación de elecciones nacionales los trabajadores

el transcurso de una manifestación. Duraban diez

se distinguieron por participar de la manifestación

o quince minutos, todos al mismo tiempo en va

con pancartas que procuraban recordar el tema

rios puntos de la ciudad, con este tipo de

de la amnistía de todos los presos políticos.

movilizaciones se pasaba de lo privado a lo públi
co, la resistencia volvía a ganar la calle.

La lucha sindical

En cuanto a medidas de lucha más particula
res y tradicionales al movimiento sindical, el pri
mer paro parcial -de diez minutos de duración se

En lo que respecta a demandas más específicas
de los trabajadores, dos grandes conflictos se de

realizó al mes siguiente, el 12 de setiembre del

sarrollaron en el verano de fines de 1983 y princi

mismo año. Todavía no estaban dadas las condi

pios de 1984. Uno de ellos fue el conflicto de ILDU,

ciones para efectuar respuestas más radicales. El

en el sector textil. En dicho conflicto se ocupó la

paro acompañaba una denuncia presentada por el

primera fábrica desde la Huelga General, termi

PIT ante el Ministerio de Trabajo por irregularida

nando con el ingreso de los militares que procedie

des que se constataban en los diferentes lugares

ron a desocupar la planta. El segundo fue un paro

de trabajo. Este tipo de medidas también se irían

en reclamo de salarios llevado adelante por la UTC

incrementando hasta llegar a un paro general, el

el 12 de enero a partir de las cinco de la tarde.232

126

�¿z\
HSV OAiqDjy •s^.iopEfEqE.n so| sp eseui
'lid PP soiuByoduii sbiu s^ju^Suip so[ sp oun|E uod opBjjsg -soi^b so[ ^p Ejoq

^Ml "*^ '•'F^fr^'^ ^ip7':''^^ r*#j**^f^pir ^ rjj^

^^

H4 lí*;

^^ ^ ^^ *• -^; ^^ l^

^*¿^ •&gt;^^..,*

X

��6^I
• • •ugpaañojd Toun
oip a\ fijjd jp gojoa as 'opnj ojjo jodugiormjaD
TIS IDZIJDUDD TDipod OU dnb PpjainbZl ap 9^
-ua6 ü] üpojr, 'ugiomzijjaoui vj npoj gajonu anb

aouvcm un 'mpnj ua 'jvojpms mamaouiap
ua 'ug^rodxjqsodua tugpnznw6joua sowxu6o\

p ax^ua opujnasuBjq o\ opuaiuinsa^ oapipd \ojq

'nsuajui ñnui 'vau ñnui mouauadxa rmn 'ig

ap oun o^auíoui a^sa Á 8861 3P oábui ap ojauíud

-pxpd \adod un grjdiuna jrjrj ja srguiapo apuop

:sasaui
oqao sosa ua anb Bpuas o^auíoui pp sajo^aB soj

o\ anf'sowo sosa ug 'uapio ounsuaumd ap oo

uuojduias
Baqdxa o; ouioa souiBaA *sa;oj (sofaiA) soAanu asop
-u^auípp 'oiqurea opa 4f86I 3P oAbui ap ojauíud
pp sandsaQ '^^jnpBpip b; bj}uoo Baqipd Bqan;

-uoa ¡a opipjad ^iqBq BjnpB^aip B^ anb Bpipaui b^
ua oiajis ou uopBzip^ap b^ soqaaq so^ ug opuej
-ado Á opuBn^aB orn^is anbunB 'p^ap opBJBpap

anj xid I3 ojBd pp uopBzxpaj b^ ap opnpoj^
-uaiuiBfap p Á puo^B^appuB oarpjaouiap apajj pp

-BpBuirxojd^ ^^s^q 8861 3P oXbui ap ojauíud p

opqjB^ pp o^

B^ oziuouia^aq j^j p ^861 3P oiunf Á o^^eui a^uaui
apsap anb asjaua^sos apand Riairem

Bjn^dni B^ uoa 'pab^ qn^Q pp sopjanaB soj uezq
-boj as ojBd apa ap sandsaa soaqBjaouiap saanBa

p ^jeiiio} '-puop^u oaiAp oxed oso^pca un ozxpaa
as anb ua mp- oiunf ap ¿z pp sandsap a^uauíp^
-uauí^punj '^861 3}ui2.inp anb pd^d 'j^inapjBd ua
^pjambzr B^ ap Á pjaua^ ua soapipd soppj^d so^
ap oapipd op^dsa p ^q^dnao 'uopisodo ^\ xezaq
-^oua p xid P o^uauíoui a^sa bp^h "oaqipd
anb paipuxs s^ui pj un jqduina ^ qzuauíoa xid P
o}xa}uoa a^sa ug uoua^ue outb pp b^ anb Bjnp sbui
^u^isuoa Bun oXa^ as o^ob apa ug -soapipd sopq
- jBd so^ ap sa^uB}uasajdaj b ojajqo opiaiuiiAOUi p
jod opbziub^jo o^db pp opBjpa p Jiqns b jb^iaut
ou o apaiuaAuoa sa is a^nasip as apuop '^861 3P
oábui ap ojauíud pp uopBjqapa b^ b oujo^ ua pa
-ipuis o^uaiuiiAoui pp jouapi pe 'uoisna
-sxp ubj^ Bun aanpojd as oajBui a^sa ug

BJBd o^uauínj^sui ubj un ang BjnpB^aip B|
anb ^iqBq 'oÍBqBJ^ ap sauopipuoa sb^ jbj
-ofaui BJBd Á. ouBps p jBJofaui BJBd a^uauíBAqafqo
anbjod sopB^pp Xnui UBja jBpdod A píaos o}uaiui
-iaoui p opo^ ap soapipd soApafqo so^ A ppos uop
-bziub^jo B| aj^ua bj3}uojj b^ 'pjaua^ ua o|qand
p BJBd A sajopBÍBqBJ} so^ BJBd SBjnp Anuí UBja sa^
-Bpos A sBaiuiouoaa sauopipuoa sb^ anb ua opiaui
-oui un ug 'SBaiuiouoaa odq ap sauopBaipuiApj
sbj BJBd

\etÍ9\

o^uauínj^sui un ojadnaaj as

anbjod p^uauíBpunj anj Bqanj ap Bpipaui B^sg
•sasBp
ap Bqan^ v\ japuadsns uBqBasap anb bA pjauaB
ojBd pp Bpjjap b^ b uojB^sodB opqjBd apa ap sa^
-UBJí^a;ui so^ sapaipup sa;ua^uip soun^p una
•opBJop^ opqjB^ p uBpauapad anb uopisodo

-ui so^ b uopBpj ua so^aqjuoa uaanpoad as oduiaq
ouisiui p ojad 'BjnpB^aip b^ JB^o^iap BJBd osuas

b; ap sojquiaiui ojBd p uauodo as -SBJoq p
pjaua ojBd jauíud p ozipaj as ojaua ap 81 13

-uoa un ^bh 'sopi^ed so^ uoa paipuis o^aiuipv
-OUI pp SaUOpBpj SBJ JBJ^SIUIUipB OUIO3 B OUJO^U3
sapqap sapuej^ B-iq^q ^861 ^^UBjna 'o^opip ap
Bapi B¡ ap asjBjqBq b ozuauíoa Á 'ojBd p 3}ub opq
ns ap sa}UBja}ui ap pn^^aB B| jod
oipxd sa^ 'sajopBfBqBj^ soj uoa
oiunaj as qpum^uBS 'Ví oqnp ojaua ap 0^ 13

ouisiuoí^^pid pp ouajj ;g

ee^;-B;sa;ojd ap BpBUJof
b; b jinqu;uoa A sb;;o jBadp^ b sapuiuua; sbj ua
UBqBapnu as anb sajopB.fBqBj; ap sauopBziue^Jo
ap A uopBjqod b; ap sajo;aas ap sauopaqpB sb;
SBSopuBna uojanj 'zaA ns v 'sopBziuB^jo uapaj

-auiqpB as a;uauiBauB;uodsa anb OAipui ojBd a;sg

-mg -pTjpijpD ua ñ puppuno ua ounspimpodun

apodsuBj; pp sBsajduia sbj;o ap sajopB.fBqBj; ubj

-ojnjaip ouiaiqod jv ajqjsici ugiaisodo toj scui

-sa ou sapna so; ap soqanuí 'oueqjnqns A ouBqjn

j ap ojod un opouauab scnuznqvH 'VU

UBqB;sa o o;uauioui asa B;sBq sopbziub^jo uBqB}

^^7ajua6 r&gt;\ nsod zno

�Sí, y a los partidos tradicionales se les marcó

retomaron sus antiguos nombres y reivindicaron

el ritmo de acción. Y se los trató de contem

sus tradiciones. Durante el año 1984 se produjo la

plar, de irlos llevando, que siempre se busca

liberación de presos políticos y volvieron militan

ra que estuvieran todos, que no quedara na

tes que estaban en el exilio. Esto generó un cam

die afuera, y, en algunos momentos, cuando

bio dentro del PIT, en la medida que volvían aque

se ponían muy densos para poderse ir, se les

llos que habían sido perseguidos. Esto generó difi

marcó también, como en el paro del 18 de ene

cultades, en la medida que fue muy difícil unir lo

ro del 84: bueno, si no vienen, vamos noso

viejo con lo nuevo. Se restauró lo viejo, sin dar

tros. Y mostramos que íbamos y que se hizo.

cuenta cabalmente de las nuevas formas de traba

Y, entonces, tuvieron que corregir la línea por

jo que se desarrollaron sobre la experiencia de los

que eran conscientes de que no podían dejar

años de resistencia, como si el peso de la tradi

de seguir atrÓLS del movimiento sindical y ahí,

ción hubiera superado la importancia de la prác

con mucha inteligencia, a partir de ese mo

tica real. Las consecuencias de la reunión de lo

mento, el régimen actual que vio toda esa si

viejo con lo nuevo es vista de diferente manera por

tuación y que vio toda la potencialidad de ese

parte de los dirigentes sindicales consultados. Para

movimiento de masas que surgía y de lafuer

Bouzas, el proceso de fusión de lo viejo con lo nue

za del nucleamiento de las organizaciones so

vo fue positivo.

ciales, se dio una política para intentar divi
dir eso porque, si eso continuaba, peligraba
la conducción política por parte de los parti
dos, es decir, por lo menos, por parte de los
partidos tradicionales.235

Hay un gesto de grandeza de la dirigencia sindical joven, ¿no? Es decir, si bien se ve preci
sada a ocupar un lugar en él movimiento sin
dical naciente, es consciente de que su situa
ción es circunstancial, transitoria, porque los
dirigentes auténticos son los que no están, los

La difícil articulación de lo nuevo y lo viejo
Aquí es donde puede observarse uno de los as
pectos más importantes de todo el proceso: la res
tauración del estado anterior, a través del resurgi
miento del mismo tipo de formas de organización
previas al golpe de Estado. La dictadura no pudo
modificar las pautas tradicionales. En lo que res
pecta al movimiento sindical, este proceso de res
tauración tuvo aspectos positivos, -el recuperar las
viejas tradiciones-, y elementos negativos -tales

que están presos, los que estaban en el exilio.
Y digo que hay que separar porque esto no
quiere decir que no se hubiera intentado re
construir una organización sindical que era
el PFT convencidos que la auténtica era la CNT,
y llegar a una instancia en la cual buscára
mos cómo unificábamos. Pero con alguna ex
pectativa de esos dirigentes que habían naci
do.
Creo, a su vez, que los dirigentes que volvie

como cercenar las nuevas experiencias-. Según

ron y que salieron tuvieron una actitud recí

Juan Rial cuando el movimiento sindical se reor

proca, porque no dijeron -somos nosotros y

ganiza lo hace sobre: la matriz organizacional e

entonces los jóvenes a sus lugares donde es

ideológica en que venía desde los años 40. Tam

taban, sino que ahí se planteó y el movimien

bién debía representar los cambios que se habían

to sindical supo resolver muy bien eso dicien

procesado en la sociedad sin romper la matriz.236

do: acá no somos ni unos ni otros, somos la

Desde un principio el PIT se planteó como una
continuación histórica de la CNT. Las primeras aso
ciaciones se plantearon como la continuación de
los sindicatos previos a la dictadura, y en la mayo
ría de los casos al restaurarse las libertades

130

suma de los dos. Y, hasta tanto los gremios
no vayan haciendo sus elecciones y definien
do sus dirigentes, la dirección es la suma de
las dos, la de ayer y la de hoy...

���eei
u ojuamncioui ]d afíjns opuuno '¿ upo\ 'morq
-Bpip bj 9p Bpips bj ua uBiuodmi 9S 9nb sred pp
sbui9^ s^piTEJ^ soi ^ oujo^ U9 opj^noB un b uojbí^
-9[^ so^i^iiod sopi;jBd soi ouioo
O}U9iuiiaoui p o^ub} 9puop oi9Bds9 un

o^'OHdVNOO q OHdVNOO ^1 U9 uopBdpi;
-JBd Bl 9nj BJnpBpip BJ 9^UBJnp
O}U9iuiiaoui pp uopoB Biximn Bq
SB{ JOd SBpBUIi^í3I *S9pBpiJO^nB
-nj SB^ SBUISIUI SB| U9 9SOpU9I^ip 'S9pUOpBU S9U
-opo9p sbj U0IBZIJB9J 9S ^861 3P 9Jqui9iAOU ug
6^pjuarunaoui ]a ñoq auap

-su u] 'pupijouidido u] 'pupia^uado u] duznbu
anb oqni¡ svui anb so] ua 'gipuaddu as suui
anb so] ua 'soau suui so] 'joaipms o^iaiunnoui
]a udud 'uodanfsouu g sosa^ •

]ap sajuu ap

'gg jo gg ]ap ou 'ugprqxjsuoo u] ap mouauadxa
u] uodaicnn ou oijpco ]ap uacqann anb o poigo
u] ap uajps anb sa\uaGuxp so] anb sa [osaoodd
a\sa ua] la\uujdodm\ ñnui ]adud un anb
:uoxuxdo
S9 BOpBUiapOjd B^9 9p SIS9}UIS OUIO^
"SBpU9U9dX9 SBA9nU SB^ 9p O^U9IUipOUODS9

('") udnosadfñ uzanbu gvpdad as odad opojaui

-9U1 D] U9 '9]lJU]9pD U9 Q^ ]9p 'UgiDD9Jip U] 9p
o6juo U99UI] as opuuno '¿ o]jvj69jw a juzpa^

uodaiqnq ou ynbu 'ajuauijDdrquu uodud6ajui ag

U9 S9UOpD9]9 OpU9l9npOjd UDCl 9S 9T\b U9 Upip

sisuD u] 'yuJMñ ü? 3P sisud u] supdooad ujsuq
'ooijyumujq anf soiuiad6 sodjo ua 'suuia]qodd

-ms ugiD09J]p u] u u9O]9na so]]9 ñ somi9j6 so]

soj9uvduio9 U9(i]9na upnp vunbuiu uig "¡U9ip

-odd -soíain so] ap o]os sa ou udjno u]- y^g ]ap

dyud usa 9p xni9U9U9dx9 u] uoj9iarp ou 9rib

-opudauab suquiu ap ugpuaiunuioo ap srjuiajq

ap sodduuduioo suui uodUdbajuiad as uoy sau

-d)dp SOU9JUO souismi scq uoo sajooipins sdd
-pjpjd snj ñ ugioonpuoo u\ imiuoj^j ñ uou suui

8Z-oi]vca ]a ua uuqujsa anb so] ap anb uuuo u]

ap oun vpoo anb o^uduioui jd o ¿ \r&gt; sopiu

O^ 9p SBPU9JB9 SB| 9p BUQ

ry\ vudiidd o^sa ¿ 'osdjd gfvoo so\]9

apuddod sa]ua6inp sofain so] ap ugiouzijoajji

-uis uoj9ipnd o¡ ou 'uojainia 07 ou ouioo ñ 'uojl

ñ mouauadxa gdadnoad as ('") sauacigfso] ap

-uujq u]apñ upuojsisad u] ap sajoaipuis sajuab

ñ uzanbu uuib uun ocm\ osa S9ouoiu^ ~uia\

O] sopu] sopoj ua sajodauab suaui] ug noiais

'ugiS9i]pv uoid uun uoiqwvi orp 9] OS9

-ipms sayuabuip sofaia so] xodnoo u uodaruia

OIJDC9 ]9 U9 UOÁ9\(m^S9 9nb SO^ioBuip SO] OJ9^

auidoua u] dod 'oudsiuuoaui ayqop un dod sajoo

-aiain o¡ ou o]S9 \901p0 u\ U9 uojomn^so anb ñ

ap %qq ]a ua gmuuaj soíain so] ap upnoba\\ u]

s9]U9duip snsu jujnouici rnpod arpuu ru • • 'sop

-uip so] ap opdaiuiuzu]dsap ]a uoo sosuo so]

-9D]9 'op^iud o uop)]od u^sandodd uunduyu u
-ujnoma m jopas unduiu u apiauiuuuppdud
OpU9U]]U OU 'OpUZjp^JUd OU 9^U9U1UÁ

:9nj o

-up uqo]S9 anb oyuaiunciow un 'opo\ ap uunaua
íod tiopufoquj; ]ap aunuuun isu^ uuip oñ ugis
-aqpu uujB uun 'osaoojd \a anf ocipudppjud
ñnui 'ojuaiwiaoui ]ap o^uap ouu^un a^anf
ñnui ooiDui un uaiqwu] oip osa 'saauoiug 'sa]
-uuoisofoud sauopuioosu su] u ojuajLfjD umu
-od as anb suuo^suuu] sauopoasvp sus^ 'xuu
-opsano uuaipnd u] aipuu anb ñ pupjummun
dod udaid^a as anb :ugiooad\p uun m6a]a as op
-urmo uqudnoodd as anb usoo uun osnpuj 'sai

9nb

o\

Lzsauoiou^uodfuoo suuismi
su] uodaioodudv saouo^uo '¿61 ^a opijjuadsns
opupanb udaiquq opoj ís ouioo udg usadd oa
-njsa anb a^uab u] uoo ouisiui o] ñ UoduuiuuiQ
'upang ap ugisici u] uoo uodaiuia douapca ]ap
scrj sosadduuqujsa anb so] u uoduj^s opuono
suui unu ñ gwuiddi as suuiop o] IMD-Jld ^]6is
u] gpanb ñ douapca ]ap sodauuduioo so] uodaiu
-ja anb ujsuq ojhq uqudiopdud ajuab urj
9p BJBf9p

-uaduvp so] ap ugiouudisap u] ap 'uauqufdod
sauoiouziuubdo su] ap ugpudaua6 ap osaoodd
asa opo^ '

]a ua api/jadns u] u a6ms 'zn] u]

U9 O SOS9jd UBqB}S9

B| 9nb O
9nb SO\

OiqUIBD Ug

BJ19JJ9^

�Según algunos dirigentes la participación en la
Concertación fue un instrumento estratégico del

pudieron avanzar producto de la fuerza con la que
contaba el movimiento sindical.

movimiento sindical para juntar las fuerzas de
oposición, para darles una proyección programática

La situación del movimiento sindical en 1985

y no sólo reivindicativa a la movilización democrá
tica de los propios trabajadores.241 Para otros diri

gentes la CONAPRO significó el fin del PIT como

Una vez conseguida la reconquista de la
democracia el movimiento sindical retomó

eje de la resistencia, en la medida que en la misma

sus viejas banderas de lucha. En este pro

se reservaba a los partidos políticos la toma de las

ceso una vez despejada la contradicción fundamen

decisiones, y el partido que ganara tendría am

tal del período de facto comenzaron a ser recu

plios límites para desarrollar sus políticas.242

rrentes en el seno del movimiento sindical las lu

Ante una nueva política

madurez que había demostrado el movimiento sin

chas internas por la hegemonía; en este marco la
dical ante la dictadura, se fue perdiendo en la

hacia la fuerza de trabajo

medida que los objetivos para la nueva etapa apa
Con el advenimiento de la democracia a partir

recían más difusos, en la medida que aparecen

de 1985 comenzó una nueva política por

diferentes visiones tácticas, estratégicas y políti

parte del Estado hacia el movimiento sin

cas. Se reinstala de manera inusitada la vieja lu

dical.

La

misma

se

fundó

en

la

cha comunistas no-comunistas al interior del mo

reinstitucionalización de los diferentes

vimiento sindical que haría explosión con la inte

aspectos de la vida sindical, reconocién

rrupción del III Congreso del PIT-CNT en noviem

dose a las asociaciones obreras, devolviéndoseles

bre de 1985. La única actividad unificadora de la

los locales, etcétera, proceso que no estuvo exento

lucha de los sindicatos, que además le permitió

de luchas por obtener indemnizaciones a los cuan

continuar fuertemente vinculada a otros movimien

tiosos daños sufridos durante el gobierno de facto.

tos sociales fue la lucha por los derechos huma

Desde el Estado se reinstalan los consejos de
salarios, se reconoce el derecho de huelga, y em

nos.
Al respecto de las condiciones en que

pieza un período de mejora sustancial de los sala

se encontraba el movimiento sindical des

rios que llega hasta el año 1987. Esta situación se

de el punto de vista organizativo una vez termina

dio principalmente en el marco de la empresa pri

do el período dictatorial, Juan Rial realizó un aná

vada, aunque los públicos también contaron con

lisis de los datos del III Congreso del PIT-CNT. Uno

recuperación del salario real. Posteriormente el go

de los temas de mayor discusión previo al congre

bierno dispuso que los ajustes salariales se calcu

so fue el número de afiliados con los que contaba

laran a partir de la semi-suma de la inflación pro

la central sindical. Se presentaron 240.000 traba

yectada y la pasada lo que significaba una rebaja

jadores que serían representados en el congreso;

del salario real. Como forma de negociar los au

según los estatutos se consideraba afiliado a toda

mentos el ya unificado PIT-CNT se inclinó por los

persona que hubiera cotizado en los últimos tres

consejos de salarios porque ello posibilitaba unifi

meses. Como señala el autor: Algunos sectores

car la lucha por el salario. De todas manera no se

criticaron duramente el número de afiliados pre

restauró la ley de consejos de salarios del año 1943.

sentado, considerando que había existido una cam

Se negociaba primero, y luego el Poder Ejecutivo

paña muy fuerte de afiliación, ya que pocos meses

promulgaba un decreto donde establecía el aumen

atrás los afiliados declarados totalizaban unos

to. En el marco de la aplicación de medidas de

40.000.243 De todas manera se consideraron a los

ajuste fiscal, hubo algunos intentos de cambios

afiliados como pertenecientes a la organización.

en las conquistas laborales pero estas políticas no

Desde el punto de vista político, Rial afirma que

134

�•je3ipB.u^ opB}ua}ui UBiqBq anb sooucqsiq
sa}uauip souisiui soj sosbo soqonuí U9 B}SBq A
'so}Baipuis souisiui soj A odq ouisitu ja 'sajBaipuis
SBjnprupa SBn^que sbj ap BJopBjauaaa pBppBd
-B3 a^ianj bj JB^iodos anb uojaiAn} B-inpBpip bj ap
sojauosjad soj Q86I 3P -i^-red v 'BitrepBpnp -e\ í^pc^

•soiuiaj^ sosojauínu jod BpB^ojJBsap Bqanj Bsua^i
b^ b a^JBd ua A sopinCiad ap BpBoap Bun ap sbui
oqnq anb ap o^uaiuipouoaaj pp sandsap japaauoa
b sopB^ijqo

a^uauipjoui

uojap as souBsajd

-uia so^ A oujaiqo^ OAanu p anb uopBjadnoaa B|
b opiqap a^iBd ua saauBAB sapuBJ^ uoaaiAn^qo as
¿861 y^ P ^}SBq oub|bs pp B^sp ap o^und ]a ap
-saa #BanpB^3ip B^ ap uojai^jauía sa^opBfBqBj^ soj
sasred sojjo uoa BpBJBduioa B^p Anuí ouioa bpbj

pp OJ^u^p o oaypadsa jbuopdb ns jod

anb uoo pBpip^p bj BJ^sanuiap jBna oj 'opunuí |ap

jod sepeipjjesap sap^ppqo^ ap joAbui ox^oadsa
-iub^jo ofBqBj^ ap Bzjanj bj jod BpB^ojjap anj
-os A oopipd B^s^ ap o^ind p apsap 'sajB^oq so^

-apxsuoo sa uopBzipaipuis ap bsb^ B^sg '%8Q un ^
Bu^snpm bj ua A %^¿ un b sajBp^a sajopBfBqBJj
uoiaBzijBDipuis ap bsb} bj anb Bpuas joptb ja soiui

-aaau SBpBÍBqBJ^ SBJoq ap pBpquBO ^\ JB^uauínB A

soj b BAaja as anb bjjid *o/ogg jap sa siBd ja opo^ ap

ap sBaxuiouoDa sapBpisaoau sb^ juqno BJBd sbubs
ofBqB.q ap opB3jam |ap Bjn^ouqsa bj jBayipoui 'ou
-Bps p jep^uoa ojo^ B^sa uatq is anb

-aj^ soj ap sauojpBd soj A vad ^1 opuBAiasqo

sbj uoa 0}uaiinB}B3B ap jaAiu ja op^p 'pj^uaa bj jod

-njn osbd p ua sapoipuis SB^sandsaj A

•BUI
-siui bj jod sB^sandojd sBpipaui sbj uBqB^uoo anb

apand 'BjnpB^aip b¡ ap SBoqipd sb^ b
ap o^nfuoa p B^uana ua opuaiuaj^

sopB^uasaadaa UBquas as sajopBÍBqBJj ap bsbui bj

��ZGI

JOd BpBpU9UI09U90}nB B9JB^ Bq S9UOIS99UO9 SBUI

9nb ouisyBnpBJÍ^ \^ *sred p U9 soiquiBD soj opBS

9p OpBJ p B9ydX9 SBU9yq9 SBpBUIJV SBZJ9n^ SB^

9^U9UIfBdl9UUd 'OJOdjODUI 9J 9S U9UIIí^9J \9 O^dopB

-n99Í9 B^ U9 uoxsp^p X uopoiAuoo 9p 'pBpipunjoad

-9CÍX9 J9pBJB9 O^J9I9 'JBPOS XB9IUIOUO99 B9JB p U9

Bl JBiqUIBO B SBpi^Uip S9U0pBUIJ0JSUBJ^ 9p UOp

oyojjBS9p ns U9 uoj^iuipp 9nb

-U9n^ BJ9ip 9nb oy^nbB opo^ 9nb uoJ9ipu9^u9 S9jB^y

-isuBjq 9nb puopBpunj sbui j^pbjbo un

Bq *OpBJJ9^S9p J9S Biq9p O^Bip9UIUI OpBSBd pp B^

ouio9 '9nb U9 o^u9iuoui 9}S9 9p jr^red b 9ng -olio^

-ipu9^u9 uoj9nj ^pos uopBzypoui X uopBdpyjBd

U9pjO IB BZBU9UIB X S0B9 9p SOUIIUOUIS OUIO9 SBp

p oJBqui9 uis 'pBpip^u9uo BA9nu Bun 9p uop
-B9J9 BJ B UOJBpdB S9JB}yiUI SOJ 'S0U9yq9 S9JBd SnS

-bj^soui sojByyui so^ X 'J9uoduii Bipu9^ojd 9S 9nb

uopipBj; bj 9p cyjBdB 9S ou jBuo}Bpip ouj9iqo

-iuiui sbui sb^ jb^jo^o b so}S9ndsip jb^s9 ou uoj

-99OJd ireq 9S 9}U9UiB9ucysiq 9nb uod B}syBnpBj^

S9SiBd soquiB U9 SBjnpBpip sbi 9p uopB^^sui Bq

PP 0J}U9p 9pS9p Ol^jnS 9dp p OUBJ}UO9

•pBpmuyuo9
ns X Buo^siq ~e\ U9 s^nds^p un X s9^ub un bdjbui

9^u9piS9jd p jod opB^n

s9iB}yiui soi 9n^ l 9Píuí 3S ouipuB osbd p ug

osnd B}sg *B^syBydB9 uopnpA9j Bun uojBuiBy

-yns o\ uojbx^soui 9s ou sbsoo sbj BjnpB^oip b¡ 9p
SOUB SOJ9UILld O\ U3 SBpBUIJV SBZJ9nj[ SBJ 9p oX

B| 9p 0UJ9iq0^ pp SB^SyBpOS S0}U9}UI SO^ B UIJ

-091AP 9nbO^q pp J0U9}UI ^B SBJBp

BiqBq 'S9jo^isodo sns un9S *9nb

-n;dru b^ 9^u9uyBuy Á SBpu9U9ABS9

U09 S9pJ09V *0SdBp9 pp 9pJ0q \B SIBd

-U9piS9jd pp 0^U9TUIBf9^ p U0JBUIUIJ9^9p 9nb '

-npB^Dip B^ BIUinSB 9nb OUBUOpnpA9J

-Od p U9 S9JB^yiUI SO^ 9

-U9}UI 9 S9^B9ipBJ U0J9nj S0^U9IUIipU9jdui9 SO| 'BJ

soj 9p uopiuij9p joábui Bun b

o^u9iuipoui pp ooucysiq opBSBd p JBJJoq uojb^

SB¡ 9p JOU9^UI \B UOJ9p9fBA9J, UTn^9S B

-iui soy 'opB}sa[ p X so^yyod sopi^red so{ 'jB^ndod

jb 9pBp usqBDsnq 9nb S9Jop9S sbpbuijv

-odB p uod o^uo9 X 'IZ6I

'BpJ9inbzi 9p OUJ9iqo^ Un B JB9OiI9p 9p
"SB9JB SB^ SBpO^ U9 S9UOpBJ9^[B S9}J9nj X SOiqiUBD OS
-ou b^ uoj9L\n^ ou SB}sidp sojo^oos so[ 'souoyq^
-ndns 9nb -S9^Bni J9S b ubu9A^oa ou sbsod sb^ bX
'0y0JJBS9p 9p SB^SIfBydBO S9SBq ]
9nbjod- oujopj uis ouiuibd un opiui 9S X bpbjd
X S9uopny}sux sb| 9p px^uoo p jbui /^ -oui9p b^ b uy osnd 9S s^sred soqure ug *XBnnjQ
-o^9j 9p cyBj} BjnpB^9ip B| oXBn^njn osbo p u^

X oyq^ 9p Buo^siq B^ U9 9ABp 9nj gZ6I y^ 13

CZ6T 3P S9^UB BqSDC9 9nb Bl B 9^U9J9Jip 9}U9UyBp
-U9S9 'pBpopOS 9p Ody OA9nU Un BU9Sip X SOiqUIBD

OUJO^9J UIS OUIUTBO U[\

so}S9 9p B^U9no Bp 9nb Bjnyno BA9nu Bun 'jiaia
B JB0nj UBp pBpiÍ9^duIO9 X BZ9nblJ BXn9 SOS9DOjd

-UBp S9JOpBZIUJ9pOUI SOS[nduII S9^BpiUl SO^ UOJBp

SOldOjd SOI 3P UOD^9U9J B|

9p X JBSU9d 9p BJ9UBUI BA9nU BUn B O^U9IUipBU Op

-u^pjd 9nb 'uopBJBduioo b^ 9ps9p BpBpjoqB sis^^

-BSBq 9S s9jo^ba soA9nu so^s^ 'pBpiu9yq9 BA9nu
Bun JB9J9 b X O}unfuo9 ns U9 BU9yq9

9p S9JB^np9UI S0^99dSB SOJ JB^BU9S X JBUOpJO 9p

- joqsop X ouisyBnpiAipui 9 o^pc9 4ojunu} p U9 uoj

-uis Bun S9 B^U9S9jd 9S uopBnuyuoD b 9nb oq

S3TVNI3

�el carácter más transicional que fundante de la

frente a la dictadura. Muchos cientos de trabaja

dictadura uruguaya.. Estas son algunas de las ca

dores perdieron sus vidas en los enfrentamientos.

racterísticas que le otorgan cierta peculiaridad al

Acerca de la resistencia chilena y de cómo se de

caso uruguayo, donde las transformaciones no al

bería haber actuado aún hoy subsisten los des

canzaron el grado de concreción y radicalismo de

acuerdos y la diversidad de opiniones. Lo cierto es

la dictadura chilena.
Por otra parte debe considerarse el carácter re

que la primeras reacciones se expresaron en co
natos aislados, con escasos y débiles enfrenta

gional de estos golpes de Estado que instalaron

mientos armados. El despliegue de tropas del Ejér

dictaduras de nuevo tipo en el Cono Sur y accio

cito que accionaron de manera coordinada con la

naron de manera coordinada. La lógica de guerra

aviación invadiendo territorios, transformó los es

prevaleció y se vio reforzada y amparada ideológi

pacios urbanos en escenario de guerra. La dicta

camente por la aplicación de la DSN. La amenaza

dura construyó en Chile una subjetividad cargada

del marxismo y el comunismo todo lo justificó, es

de desprecio hacia los trabajadores, que habían

pecialmente en cuanto al trato que recibieron los

sido los protagonistas durante el gobierno de la

trabajadores y en particular los sindicalizados.

Unidad Popular. Ellos, junto a la clase política, eran

Estos se plantearon desde el primer momento per

los enemigos inmediatos. Los militares llegaron y

manecer, mantenerse, no dispersarse y aferrarse

se impusieron con la intención de destruir todo

a las tradiciones y derechos conquistados en de

ese componente real-simbólico que eran los traba

mocracia. De esto dan cuenta las respuestas y ac

jadores. No existió la preocupación ni la intención

ciones emprendidas durante la dictadura.

de dialogar ni explicar, por el contrario se les hizo

Desde la perspectiva sindical las referencias al
golpe son similares en ambos países; bru

sentir que eran los derrotados. La responsabili
dad de haber acompañado a un gobierno socialis

talidad, destrucción, paralización y mie

ta convirtió a los trabajadores chilenos en vícti

do son, entre otros, experiencias comunes

mas y victimarios. Los militares, para justificar el

cuyos efectos aún pueden percibirse.245

golpe y sus costos, los culpabilizaron por lo que
ocurría. Había que hacer uso de todos los meca

Nuevas voces, nuevos códigos, nuevas redes
Las dictaduras privaron de voz a los trabaja
dores al definir, en primer lugar, quiénes tendrían

nismos para asegurar la ausencia de respuesta or
ganizada, para ello la voz fue eliminada y a los
chilenos no les quedó más que hacer uso de la voz
oblicua única alternativa cuando la opción de la

posibilidad de usarla, y segundo, qué estilo de voz

salida está cerrada y cuando se está sometido al

era la permitida. Un especialista en el estudio de

poder represivo.246

las transiciones en América Latina como Guillermo
O'Donnell señala que la prohibición es inherente a

No obstante en Uruguay se combinó el uso de
la voz oblicua con la voz vertical colectiva y di

los regímenes represivos que sólo admiten indivi

recta, que los ciudadanos alzan hacia arriba para

duos-subditos fáciles de gobernar, preferentemente

hacerse oír por sus gobernantes. Aquí los trabaja

abocados al trabajo y a la familia, a quienes se

dores se adelantaron, al concebir previa

empeñan en despolitizar y para lo cual están dis

mente cuál sería la respuesta a la dicta

puestos a usar la violencia y la represión en sus

dura. A pocas horas del golpe se declaró

múltiples formas. Esta política busca imponer el

la huelga general. Los lugares de trabajo fueron

terror que paraliza, y logra desarticular, por mo

rápidamente ocupados. Los trabajadores urugua

mentos, todo tipo de resistencia.

yos con apoyo estudiantil tuvieron la posibilidad
de hacer uso de la voz vertical para dirigirse a los

En Chile el movimiento sindical se vio imposi
bilitado, sorprendido o no preparado para hacer

responsables del golpe, los de arriba, y marcar la
soledad con que asumían el poder, en tanto ratifi-

138

�6CI
ojad ajqBjiAaui ^ui un ouioa uojaiA soj anb sopBj

-bui uoo sojJBqBj^ X sojJBnjuaaB ap ojaaja p OAnj

BJBd so|pnbB ajuauíjBuij íouojisubjj jajaBJBa ap

X BpBjndiuBiu anj uaiq is 'Buojsiq Bq #Bzjanj joX

-aiA o\ 'sosbo soun^B ua 'anb X opBjsg ap adp^ p

-oaa uopBziujapoui ap osaaojd p XBn^rujq ug

opjiAuoa as apuajfv JopBA^s ap oujaiqo ^ jouiaj
p X uopisodo b^ apq^ ug -uopnps Bun ouioa uoj

-ojd soAanu ap i^jjajo b^ X ojuaj sbui anj boiuiou

opuBng -sajBjqiui so^ uoa uopBJoqBpa X oXodB ua

BJBd Bjsiuinsuoa ouisipnpiAipui pp osn jaaBq opnd

-ipiAip BqBjsa pBpapos b^ japod p uojbuioj sojsa

so^ u9 uojaiA anb sajojaas BiqBq opB| un jo^ *Bp

as sapBjpaj SBq *ojajqo ojuaiuiiAOUi p ojapajaq
Bja anb ap pBpuBpips bj ap Bjnjpa B| JBjiqqap

p jaaa^qBjsaj BJBd BpBjadsa uopnps B^ sajBjqiui

b^ osad paipuis ojuaiuiiAOiu p ug 'uojaiAnjuBui

p BqBaijiu^is anb BZBuauíB bi ap soijbaibs X uapjo

uaiq sbui 'sajuajajaj sojsa jBjJoq iu jbpijbaui oj
-oj ou BjnpBjaip Bq -pBpiun ap opBSBd p 'Buojsiq

ou BjnpBjaip Bq •BpBjiuiij X BipjBj sbui anj sojanp

-apoui so^ 'ojjo jo^ jB^ndo^ pBpiuQ B| ap oujaiqo^

'jBdpxjJBd ap oqaaq \e opijuas appuBJjuoaua ou

-sap so^ua^ui uoiapiq as o^jBqma ui^ 'UBj^anuiap

opaxui YR "pBpuoud jas b osBd 8t^^oujsiuinsuoa ^g

ap 'BpBuijy^I ^psop ajuauíppadsa 'oujaiqo^ p ap

oxpunjuoa as sojuauíoui jod X 'opa^BAajd uaiquiBj

-ajd sapaipuis sajua^uip soj ajjua sojdapB jbub^^

•sauauíií^^j sojsa uojbjuoo anb uoa oXodB p uoa

qBjuauíBUjaqn^ojd pjjuaa Bun jBaja ap uy b sos

uojBXodB anb sajojaas uojapspca sasred soquiB ug

•BpBJjsnjj ojjnsaj anb baijbpiui

•ouisiuinsuoa p X 'Bjsi^npiAipui ojuaiuiijuas p jb|

anb BqBjn^asB saj anb oujaiqo^ p uoa jBJoqBpa

-BdB B^ uoa BpBjipqap oía as pBpuBpqos b^ apqo ug

-ui B| opsp^g #so^p bj}uoo opis BiqBq ou adp^ p

ola as uopB^qod Bq "sajo^BA soAanu sojsa ap uopu

-i}ub soj b jB}dooa X JipiAip 'jB}ijiqap ap uopua}

sb^ ap Bjuana BqBp anb pBppqqnd B^ b Bppauíos

-B}aip B^ ouopunj ou o}sa opuBna :sa}uauip son^

ou ojsa b X 'oujaiqo^ pp X oppoui |ap sapBpuoq

-ap ouio} X so}uaiuiB}Joduioa soAanu oiuinsB Bjnp

sajojaas soun¡v 'sajopBÍBqBj} so] souaÍB uojanj

bj b uoiB^an ou sopoui sopo} ap anb sauoisp

ojsa X 'opBajaui pp sbjjojo sb{ ap sosajd uojBpanb

o^aadsB p ua Buapqa b^ ap pBpi^aipBj

-ijnBa JBpanb b ouis asjBpnapua b ops ou OAa^ so^

B^ X ofBqBij^ pp o^ipo^ un ap BpuasnB Bq

o opuapouoasap 'pBpiaBAud BSJOAjad Bun ap soa

o\ isb pjoqBt uopBpi^a^ bpbziuouijb Baunu ojad

-joj sajdijinuí ap ojsanduii anj ^pos pjjuoa |g

bj}0 ap oiajafa as ^Bpos pj}uoa p XBn^nj^ ug

jBAijuaaui anj sB^a ap bu^ *sasiBd soquiB ua sbui

-jBajaaB 0}ua}ui B-inpBpip b^ oidpuud ^

-nuiíjsa 'ojrxa pp Bpanbsnq b^ onpiAipm BpBa ua

b soppuapauíojduioa sa^Baipuis a}ua^uip soj b as

-npBjaip b^ opuBng opBjsg ap adp un ap osbo ua

IB JU3JSUBJ} |B S3^BpUB}SnS SOiqUIBO 0fBJ}

BJBd ouBsaaau oziq as sapjjuoa sns oiuijapaj bj

sauoispap ap buio} X pBpuo}nB b^ opBUBsaaduia

•Bnaqqo
zoa bj ap osn jaaBq soXBn^njn sajopBfBqBjj so^

•opB}sg pp soubui
ua oppauBuuad UBiqBq o}uauioui asa B}SBq anb

odij ajsa ap uopBzqijn Bq 'oiiqo ua sopBsn uoisia

sBaiuiouoaa sBapipd SBAanu SBq uojaxp as sa}SBJ}

as sapjjuoa soj anbjod ops ou apisod anj zoa ap

-uib ap o}uaiuipajqoduia ^B uaiquiB} JB^n^ uojaip

-sandsaj B^ anbjod ouis 'ajuauíBipjBj sbui uojBa^dB

sb^ ap asjBpyauaq uojaipnd ou anb saaopas soi^d

sajopBÍBqBJj so^ 3P oj-i^d jod BjsiAajd BqBjsa bX bj

sa}UBUjaqo so^ un^as anb sapBpiun}jodo SBAanu

-ap ua pjjuaa bj ap sosaj^uoa souipin so^ ua 'anb

a}uauiBpidBJ oia as ofBqBJ} pp opunuí

jBjdopB b SBpipaui sb^ opippap UBiqBq bpbjooui

U^íd PP uopisoduii a uopBaqdB Bq •

soj anb bX 'OAisajdaj ojxajuoa pp jBsad b ¿^|Baij

soiuiaa^ so^ ap opBUB}ajaa^ pp o}isodojd p anj

-ap X zapidBJ bj uoa sojsanduii uojanj ou sapjjuoa

-uoa so{ 'uauíi^oj pp sauopua}ui sb^ ap Tt\ye sbjai

-uba3^ as Bpipaui B^ anb JBjuajuí BJBd Bpnq b^ ap

-xjBduiis ap asBq Bidojd ns JBa^a X jauajuBín ua

- jaA zoa bj ap osn uojapiq sajopBfBqBjj soq bjbj

ajsa paipuis ojiquiB p ug sajopBJoqBpa X sajuBz

bj Bpuanaasuoa ug "BAijaapa pBpijuapx ns

-jad payiu^is BjnpBjaip b^ ap uopbjbjsui b^ sauainb

-sa ns ajuauíBpidBJ JBiquiBa anb OAnj BjnpBjaip

ou Bua^qa BjnpBjaip Bq *uopBau X jopp 'SBpip

sajua^uip soj uoa jB^opip b osndsip as X bi3Jbjj

uojapsisui sajBjqiui so\ X pBpqBaj Bjsa opouoasap

�desvirtuada por los militares, no fue negada como

mercado laboral generando una fuerte inestabili

en el caso de Chile en lo que a movimiento popu

dad. El miedo a perder el trabajo paralizó y replegó

lar, sistema político y Estado se refiere.

a los trabajadores al ámbito de lo privado. Se im

Ambos movimientos sindicales vivieron tiempos

puso la cultura del miedo, ante la inestabilidad,

de repliegue y despliegue, e hicieron uso de su voz

el temor de quedar cesante, etcétera. Permanecie

de forma ofensiva y defensiva de acuerdo a las idas

ron activos algunos dirigentes que junto a la Igle

y venidas de la lucha. Las respuestas debieron in

sia aunaron esfuerzos por reorganizarse. Esto, se

corporar un alto grado de creatividad e innovación

gún entienden algunos sindicalistas, desvirtuó la

y se expresaron de múltiples formas a través de

tarea emprendida al prevalecer en el proceso de

protestas, reivindicaciones y otras formas de re

reorganización bajo la dictadura el pensamiento

sistencia. El contexto en extremo represivo les dio

político más que el sindical, y pautó la comunica

significación propia.

ción con las bases, dificultada por el Plan Laboral

El clima de violencia, desconfianza y conspira
ción llevó a crear dentro del sindicalismo nuevos
códigos, lo que implicó el uso de un nuevo lengua
je cuyo fin era reconocer rápidamente al otro. Un

que supuso no sólo la reestructuración del merca
do sino la de los propios sindicatos y de la nego
ciación colectiva, permitida solo en el caso de las
empresas.

lenguaje cuyos códigos sirvieron de referente a la

En Uruguay los sindicatos permanecieron bajo

hora de distinguir al compañero con el que se

el control de los trabajadores cuando la represión

compartirían espacios de encuentro y comunica

no se perfilaba todavía con la agresividad que pos

ción: actividades deportivas, religiosas, culturales

teriormente desarrollaría. Las fábricas, los talle

o de carácter familiar. Estas fueron las nuevas for

res, los bancos, las oficinas continuaron siendo

mas que adquirieron las respuestas, que se mani

lugares de encuentro y de lucha. La convivencia

festaron en los primeros años en los días cercanos

facilitó el vínculo con las bases. Cuando la repre

al Io de mayo y a la fecha del golpe de Estado de

sión se desató nuevamente contra los sindicatos,

cada país. En los momentos de mayor represión

muchos de ellos fueron clausurados y otros logra

se apoyaron y ampararon en la Iglesia. En Chile se

ron permanecer convirtiéndose en lugares de en

destacó el apoyo y amparo de la Vicaría de la Soli

cuentro, de consulta y transmisión de información.

daridad y la Pastoral Obrera. En Uruguay, según

La calle pasó a ser el espacio por excelencia donde

se desprende de lo señalado por los sindicalistas,

se manifestaron las protestas. En los primeros años

el apoyo de la Iglesia existió pero en forma

éstas se realizaron ante las sedes de organismos

despareja, y al parecer no implicó a la institución

del Estado y dependencias del Ejército,

eclesiástica como en Chile. En Uruguay fueron las

hacia donde los trabajadores marchaban en

parroquias las que, a nivel barrial, dieron su apo

demanda de reivindicaciones esenciales. Esto se

yo a la población reprimida.

mantuvo hasta los años 1975 y 1976 en que la

La permanencia de los sindicatos fue
relativa. En el caso chileno se mantuvie
ron controlados por los dirigentes designados por
la dictadura hasta las elecciones sindicales de
1978, en que la situación se revirtió. Los trabaja
dores fueron desalojados de sus propias sedes. Esto
contribuyó a la dispersión, especialmente de las
bases, atemorizadas no sólo por el clima de repre
sión imperante fuera y dentro de las fábricas, sino
también por los cambios que se impusieron en el

140

dictadura desplegó una ofensiva violenta contra los
antiguos dirigentes que aún quedaban. El objetivo
fue desarticular definitivamente los sindicatos. A
partir de ese momento las fábricas y las institucio
nes públicas quedaron militarizadas y los ciuda
danos se vieron obligados a profesar su fe demo
crática al régimen dictatorial. Se inició una nueva
etapa con la irrupción de jóvenes en la escena sin
dical, que serán los encargados de llevar adelante
y dirigir las nuevas respuestas y estrategias de re
sistencia a la dictadura. La información, de que

�ered sajopefeqej} soi uoreziiqn 9nb sejnprupa sei
ap seunBp uojanj sopueuioa A sapuopeu sejopeu

sosa ua ipijip oziq as saaaA seqan^^ ^epuappaj
ap sauopae ap uopeuxpjooa ~e\ A uopeiujojux ap
oiquieaja^ui p uore^jpej A souepepnp ap sodruB

saqnp so^ apuop AenBnjQ ua osed o}ire^ oj^o

-isodojd anuí; p saspd soquie ap sajopefeqejq soi

sofa^duioa so^ 'seinbojjed se^ 'soAipodap

U9 O apaUípBaí B9S 'jeiUJOJ A 9S.reZTtre^.IO9J 9p O}

jeapnu ejed uojaiAJis soAqejadooa safeuope^qeq

-ipjOOO 'SapUOZ SeJOpeUipJOO^ #UEJ^p3S
-ajdaj soi anb sauopeziueBJO 'euqsapuep euuqj

ua oqsrxa so:pauiipaduii soj sopo} ap jesad v

•seueqsua sauopeziueBJO ap oAode
-anj saje^ndod se^o A soaimpi{od ap uopanj^tsuoa

ua oBanf ua eiuod as anb 'eppv ei ap A soueuinq

p uoa uore^uoa anb sauoisajdxa *sej^o aj^ua 'uoj

•epepiauíaiduii uopae epea

soqaaaap soi ap esuajap ua unuioa opquas p uoj
-epde A seaqipd seja}uojj uoresedsej} 'sapuos

'sa^uesaa ap sespg ^pepuepips A epuaua^iad ap

-sej^ anb saiepos sapaj uojaAn^qsuoa as qeaipuis

e^ o^^pej unuioa ua oBiuiaua un ap epua^spca eq

sauope^qod se^ ug -ofeqej^ ap sajeBni so^ ueipuaa

ap osaaojd un e jeBnj oip uaiquie^ ojad 'eaje}

anb sa^uesaa A sajopefeqej} 'sauaAofuojeapnu as

-rpd A ppos eqani ei e aaeq anb o^ ua afezxpuajde

ns jqjeduioa jod sopeaijquapi uojaquis as ops ou

- joj seAanu sei uoreBnf a^ue^ioduii pded ujq "eaq

uopnqu^ip ns jod uaiquie^ ouis ofeqej^ ap jeBn[

-epqos sozei soq •pepuepqos ei cqdope anb seui

opquas a^ianj uoa sa^epos sapa^ •uopeaxuniuoa
e^ A oj^uanaua p re^^aej e OAa^ anb o\ qeuo^jja}

-jad sauoisaqpe uojaipuaasej} 'uojaiuippaj as sou

-od se^ 'sembojjed se^ 'a^ea eq sajopea|duia soj

'uojaArLqsuoa as ouioa japua^ua ap ejoq e^ e oqa

o^uaiuipvoui pp epua}sisaj e^ o^sajiueui as 'sajo^aas
soxp e o^unf 'apuop sajeBn^ soj uojanj sauope^q

-odo so^uaiuiiAOui so^ 'sa^euo^e^aip sauauíiB^J ofeq

•uope^iaauoa e^ osed ouqe as ouioa osnpui a sajo^is

-uop jeBn^ p ua oqjiAuoa as eauqej e¡ ^\mo ug

-uede ns uojapiq g^sa^epos so^uaiuipoui sa^uaj

ou Uopefeqej} p opiA uoxsajdo A uoisajdaj seui ap

-sisaj sajopefeqej^ so^ e o^unfA soue sopa ua uop

e e^sanduii eA^euuou ei jod ops

-unfuoa ua jeBajq ejed zoa ns jio uojapiq a uojaq

p jod ouis qejoqeq uej¿[ PP

ou sajopefeqej^ soq eaqejaouiap epqes e^ jod o^

osnqe A osn uojapxq anb ap japod ap opipauísap

-aq a^a jaaouoaaj ouesaaau sa Á sops uojapn^sa

-^sapuep e¡ ua a^uasajd OAn^sa A osnsap

-quapi eun ap jqred e anb safenpappn a se^sq

epuaueuuad A epuasajd eq -oiipca p ua A pepiu

seq epuappaj e^ ua uoredprpred epezejjsip pep

IV ^imD U9 9ÍP3^US ouisiui oq -eujapi exaua^sis
-aj ei e uaiquie^ oAnqLquoa oqpca p ua XNO ^I 9P

^e uoppodo e^ ap souo^eaxjquapi sa^uajajaj ua uoj

oAode p ouins as oqp^a p ua souapqa so^ ap oAode

-aj ei ap sejopenBipouie ouioa opuen^ay 'uauíiBaj

ua anb A 'sasred soquie ua opxqpaj 'puopeuja^ui

je^duie uojaqiuijad sapaj se^ 'opaiui p A uopajd

•ep
-ueAapj A pnquBeui uejB ozueap ouapqa osea p

-ned anb souepepnp e epxqea uojaip A sopedsa soj

-ajiQ *uoppodo e^ e uojejodjoaui as apiaureuqej

-aqjiAuoa as 're^ndod o^uea p 'ojqea^ p 'seBjnuí

ap sopqjed soi ap soaqipd sa^ue^iiiui A sa;uaBuip

-o^aas soj^o jejodjoaux uojaqiuuad sapaj seq

uaiquie^ ^iiqo ^p osea p ua A- epjainbzx

opepanb ueiqeq uaxquie^ anb uope^qod e^ ap saj

ua oAea ou -soue^sija se^ejaouiap soi uoa

-je 'sa^ueipn^sa :sopiuiudaj uojanj A sopeuxBjeui

•pepxuqsapuep e^ ua uoj
-apaueuuad soj^o sej^uaxui 'oaiuiouoaa A oaqipd

uoa sapaipuis sa^uaBuip soi ap uopepauíA eq

sapaipuis se^j ap joua^ui p aiiqo opajea

'opeAud pp oa^qnd opedsa p JinBuipip

-ue^suoa e^ A oqis ap ope^sa a^uaueuuad p opiqap

-qqn uojanj uaiquie^ saje^naiped sesea se^ anb eA

oaod un jas opnd 'puesajduia o je^qíui uoisajdaj a^

p A sopinBasjad so^ ap opjenBsaj p ered seprez

pp 'sauqapq ap saAe^i e AenBnjjq ua epinq seui

sied un ua sajo^sodo souepepnp ap oj^uanauaaj

as anb sepejiui o so^saB ap o eaoq ua eaoq ap

-enBnjn ap so}uap anb p ua uope^qod eseasa uoa

•epua^is
-aj A peppiiduioa ap sauoisajdxa ua uojaqjiAuoa

o^pca \e A uopud e^ e sope^uajjua uojai/v as soA

�mantenerse organizados. Estos esfuerzos implican

tuvo basada en la vinculación partidaria sino gre

en el caso chileno, como sostiene Patricio Frías,

mial. Los trabajadores pudieron elegir sus delega

un nuevo tipo de relacionamiento político nunca

dos al Plenario. Esto le otorgó a la organización

antes experimentado, ya que el proceso de reorga

mayor representatividad no sólo ante los propios

nización supuso la vinculación entre la izquierda

trabajadores, sino en su relacionamiento con el

ligada a la Unidad Popular y la Democracia Cris

sistema político. El PIT convocó al acto del Io mayo

tiana, más allá de las fuertes contradicciones que

de 1983 inmerso en un gran movimiento social y

los separaban.250

popular que emergía con fuerza y movilización. El

Año 1983: síntesis e impulso

vo en su mensaje, y dio contenido popular a la

movimiento sindical marcó presencia, fue inclusi
inminente apertura democrática.
La síntesis en ambos países se dio en

A diez años del golpe las respuestas

1983. A diez años del golpe militar ambos

cambiaron adoptando nuevas formas y sig

movimientos lograron crear organizacio

nificación. El momento político de ambos

nes de carácter unitario y dar cauce a sus

países era diferente y esto hizo que la

protestas exigiendo la caída de la dicta

salida de la dictadura también lo fuera.

dura. No obstante, los procesos de constitución y

En el caso uruguayo la derrota de las

posterior creación del Comando Nacional de Tra

Fuerzas Armadas en el plebiscito de reforma cons

bajadores, en Chile y el Plenario Intersindical de

titucional en 1980, hizo prever que la apertura a

Trabajadores, en Uruguay, se harán sobre bases

la democracia era inminente. Los trabajadores se

diferentes.
Ambas organizaciones jugaron un importante

dispusieron a llenar espacios y señalar rumbos
posibles para la concertación. Esta actitud les va

papel político al impulsar el proceso de transición

lió el reconocimiento a la hora de la apertura, en

a la democracia; las diferencias estuvieron en su

que pasaron a formar parte de la Concertación Na

composición. En Chile prevalece una política par

cional Programática (CONAPRO) donde se dieron

tidista; el acuerdo previo y la misma constitución

cita las organizaciones sociales, empresariales y

del Comando fue impulsado por los partidos de

políticas para concretar un programa que tuviera

izquierda y democristiano que nominaban a sus

en cuenta las demandas, reivindicaciones y nece

dirigentes para la integración de la dirección gre

sidades de la población en su conjunto y de cada

mial. Los trabajadores depositaron la confianza en

sector en particular para la recuperación de la de

sus dirigentes. La aparición del Comando facilitó

mocracia. En Uruguay el uso de la voz sindical

la coordinación durante las jornadas de protesta

fue efectivo porque, si bien por sí solos los trabaja

al convertirse en referente no solo para los traba

dores estaban impedidos de instrumentar una sa

jadores sino para todos aquellos ciudadanos que

lida, pudieron ejercer la presión necesaria e inci

desde diferentes tiendas se incorporaron a exigir

dir para que ésta se lograra. En la transición uru

la caída de Pinochet y de la dictadura. El Coman

guaya los militares negociaron con los civiles en el

do tuvo importancia política al dar lugar y abrir

marco de importantes movilizaciones populares.

espacios a los partidos políticos que en pleno pe

En Chile, en cambio, el uso de la voz durante las

ríodo de protestas articularon sus alianzas y ocu

jornadas de protesta tuvo posibilidades limitadas

paron espacios públicos.
En lo que respecta al PIT uruguayo, todo pare
ce indicar que si bien sus dirigentes estaban

y concretas como fue la irrupción en la escena púf blica de los partidos políticos para comenzar a ne
gociar la transición hacia una salida democrática.

politizados y mantenían vínculos con los partidos

En Chile la transición y apertura tendrán otros

políticos de izquierda, su representatividad no es

tiempos. En tanto para Uruguay se hizo innecesa-

142

�-cud uox^3^UE\d pBpiiBui^iBiii bi X BZ9jqod ^\ 9p o^
-uauínB p 49}jBd bj}0 jo^ 'pBpipunjojd U9 Bpouoo
ou 9nb ib osnjip X of^iduioo oubuddsd un 9p o^
- jbd 9SJ90Bq 9nb OAn} ^oipuis o^udiuiiaoui jg *sop
-BUBIBSB 9p SBUOí^9}BD SBADnU 9p UOpUBdB B^ UOJ
-BDOAOid 0U9JiqD OJ^B p U9 SBppnpOJqUI S9U019BUI
-jojsubj^ SBpunjoad sbi X fBJoqBj opB9J9ui pe S9U
-9A0f SO] X J9Íhui B^ 9p BAI}BOIJIUí^IS UOpBJOdjODUI

-unj soiquiBO UBJ9fnpojd 9S 9nb uis ofnpoad
- j9dB Bq "BpBuopipuoo 9^u9uiB^npsqB X Bpi^
'BpB^IUJII BPBJ9OUI9P BUn B 9SJU9J9J BJBd BpBJJ
-BUIB OpBU BpBJ90UI9p Bp 9nb Jp9p U9pnS SOU9I
-iqD SOq 'BPBJ90UI9P BA9nU BI 9p JB}!IIUI BpU9J9q
BI 9p SOJBp SBUI SO^SBJ SOI 'SOXJO 9J^U9 4UOS
-od J9pod ib op9ds9J iB.qu9Q oouBg
BI X OS9JUOQ p U9 SOP!IB}IA S9J0pBU9S
-sp^^ Bq "SBAriBpnii sns U9 opBuopipuo^ X opBqimí

BJ SOpBipn^S9 SOSB9 SOp SO^ Ug 'SOIJBSDp SOA9nU
OUISTJBOipUIS IB OD^UBjd UDiqiHB^ BJn^I9dB Bq
•S9JOpBfBqBJ^ SO^ ^I^^ 9}U9UqBp9dS9 SBU
-B^uoud sbuijoj9j osndsod X sbai}bpiui ozqBJBd
J9pod pe o^ibsb 0A9nu un U9 u^J9ippui9J S9J^qiui
SO^ 3n^ 3P P^PÍIÍ^íSOd Bq •BI9BJ9OUI9P B^ JBAJ9S

0UI9JP^9 U9 0Aqn99.fg J9pO&lt; Un UO9 X SO9I9^B^IS9
S9JBf^^q U9 S9Jb^iitui soi 3P ^pu9ubuiJ9d bi UO9 ozq
-B9J 9S B9qBJ9OUI9p BJn^J9dB 9p OS99OJd p OUipUB
osbd p ug "BpBuipjoqns X BpBpj^uoD pBp^pos
Bun b BqpuB ops^p B^s9nduii 9nj uopisuBJ} bi 9p

9p U0pBJ9dnD9J BI B Bp9dS9J 9nb Oí U9 IIA

9nb osjnosip un oAnx^suoo 9S sosbd soquiB ug

-UOp 9liqO 9p BpU9J9Jip B 4JOpBJnB^S9J[ OUIOD OS9D
-ojd p aiuij9p 9^iuiJ9d opg 4soqD9J9p X

-9jd 9p oai^d9io9 osiuiojduio^ p U9 sisb:ju9 osnd

-9POS BI B S9iqBJ0ABJ 9^U9UIBAqBpj OJ9d
S9J0P9S SOI ^ 0p9dS9J OUJ9i

-9nj SBIA9jd S9UOPBPO^DU SBI U3 SOJB^HIUI SOI 9P

npojd S9jop9s so^ b Bjq9inb b^ U9 opiuins

gpns 9S XBn^njn ^ o^D9ds9g -unuio^ o^sbj p uoj

^91UI0U099 B^pipd bi 9p pBpinu^uoD ^q 'sred pp

-S9p S9UOpipUO9 U9 Oip 9S BJnpB^Dip BI 9p UIJ p ^Bp
-BpO^9U/BpB^9Bd 9nj UOpiSUBJ^ BI 9nb JBJ9piSU0D

-BUIO^ SBpip9UI X S0^U9IUTB^I0duI09 SO^ OUOpipUOD

uopBjnp B^uqsip uoj9iAn^ igeS9uopisuBj^ SBq

SBpn9p SBI Á }pipp p SBSOO S^X^O 9J}U9 BqBp9J9q

-n^unXo9 U9 uojbhojjbs9p 9S X XBn^njq X oiiqo U9

P U9 9^U9UipdpULld 'JBpiBS 9nb UBUpU9} 9S 9nb

OUISlUOx^^pjd p XBpU9S9jd BI OJ9d 4S9;U9J9Jip SBJ

9nb buj9^ui Bpn9p Bun Á 'oj^puBUij jo^99S

BpBJ9oui9p bi 'bso^dí9 opis ^iqBq ou Áen^xu[\ U9
B91UI0U099 BOqipd Bq BPBJ9OUI9P U9 SOpiU9}UBUI
soq

9nb 'S9puopBUJ9^ui souisiub^jo uoo ^jnp
B{ JOd SOpiUinSB SOSIUIOjduiOD 9p 9U9S BUn
uoo jiiduin^ OD^duii uoisp^p b^ X^n^niQ ug '

•UBjqs9nui oí tsb 4
9P so^u9^ux soi X 'opqo U9 soiui

Bpnp uis 9nj 9^sg 'SBjnpB^Dip sbi ^ sdibdi
S9IBJ^U9D SBADnU 9p U0IDB9JD BI 0pU9ipid

-OUI pp SO}PC9 Á SOJ^OI SOI u9 9^U9UIBpunj 9S

-BJJ ig "SDsred soquiB ud soj^oi s9puBj soi 3P oun

p ug "^8-1861 3P sisuD bi jBJ9dns 9p o"B9n\ *opp

-9J^ SOI 3P 0pBUB}9JD9S p JOd OpB^U9UIU9dX9 OSBD

-IUIOUO99 S99ipUI SnS UBqBIUOUiqS9^ Oí ISB '
BJ9 Opq^ 9p U9BUII BI BJn^I9dB Bl 9p

ou9nq9 osbd p ug 'SBjnpB^oip sbi Jod
B91UI0U099 B9UTI BI JBnUT}UO9 UOJ9ipp9p '
N ^POS pBpiIiqB}S9 BI J9U9^UBUI X

-uii SBjn}on.i}S9 sns jBpjBn^BAiBS uoj^^iui
-J9d S9I X OpBZBUDUIB O^UIS 9S O^UDIUIIAOUI
19 9nb Z9A BpBD ZOA ns 9p OSn JDDBq
-Dip SBI ^}UBJnp SBpBIIOiIBS9p SB^S9ndS9J SBq SBD

-UIB U9 B0qBJ9OUI9p BpiA BI BpBpiUl Z9A BUn 4SlBd

9p S9JOpBfBqB^I SOI ^ P^PíIí^íSOd BI UOJDip SBJnpB^

jb^ia9 9p uojb^bxi souj9iqo soq •
BI JBJn9SB X JBpqOSUOO B OJldSB 9S S9UOPBU SBq
SBldOid
SBpUBUI9p X SOUIBp9J SOI

-I}BJ0OUI9p SBJn^IDdB SBI U9 SO^UDIUIIAOUI SOqUIB B
uojBDiqn9J SBpBuaof sb^sd b^io n bj^ubui Bun ^q

-mn bi 9nj Dpq^ BJBd 'Bnoiiqo zoa bi jdud^ubui ou

BUIJOJOJ BI OUIO9

9S 9nb U9 O^XD^UOD Un U9 4BAqBUJ9^IB ZOA BD

p ouopipuoo sooqiiod soiquiBD 9p Bpu9snB

•BPU9IOIA BI X UOlS9jd9J BI UOJBZipn^B

uo X Bu^pqD BpBJ9oui9p bi 9p

�blemas urgentes a resolver. Al interior del sindica

partidarias. Al parecer este fue un tema que, inau

lismo se manifestaron problemas que hasta en

gurada la democracia, dividió y debilitó al movi

tonces habían permanecido contenidos. Los años

miento sindical uruguayo. De igual forma sucede

de dictadura resultaron traumáticos y sus conse

ría con la representatividad sindical en el III Con

cuencias no pudieron ser eludidas por los sindica

greso.

tos. El movimiento sindical desmembrado debía ser
reconstruido. Se hizo necesario conjugar las for

Las nuevas democracias:

mas tradicionales de acción con los nuevos méto

entre acuerdos y pactos

dos y experiencias vividas en dictadura. Pasado y
presente, tradiciones e innovaciones tendieron a

Las nuevas democracias serán escenario de dis

conjugarse en un proceso que no estuvo exento de

putas, incomprensiones y desavenencias al inte

confrontaciones.
En el caso uruguayo fue más visible la recupe

rior de los sindicatos y entre éstos y los partidos
políticos. La lógica política se separó cada vez más

ración parcial de los derechos sindicales, a dife

de la social, especialmente esto se dio en Chile

rencia de Chile donde los trabajadores permane

donde los trabajadores se vieron enfrentados a una

cieron rehenes de la legislación laboral. Para el sin

situación confusa y contradictoria. Sus demandas

dicalismo chileno la relación entre bases y diri

no fueron atendidas por el gobierno de concertación

gentes fue problemática. La apertura plan

integrado por los partidos que, bajo la dictadura,

teaba pues un doble desafío. Había que resolver

habían permanecido junto al movimiento sindical

por un lado, cómo permanecer y lograr transpa

utilizándolo muchas veces como eslabón entre el

rencia y representatividad por parte de la central;

mundo político y la sociedad. En Uruguay, en tan

y por otro, de qué forma incorporar nuevos y am

to, el hecho de haber participado en la CONAPRO

plios criterios que facilitaran el acercamiento a las

dio al movimiento sindical una experiencia inédi

necesidades de la gente. Fueron estos temas

ta, al compartir con los partidos políticos una mesa

medulares para el sindicalismo chileno.

de negociación.

Por otra parte pesaba el haber dejado pen

Los trabajadores uruguayos suscribieron los

diente la evaluación crítica del pasado gobierno de

acuerdos de la CONAPRO sin renunciar a sus de

la UP, que generó nostalgia, rechazo, frustración,

mandas, en particular el aumento de salarios y la

e impidió hacer un balance de lo ocurrido. Este

restitución de trabajadores, entre otras. En Chile

tema trasciende a los trabajadores y sigue siendo,

la existencia de un pacto social -el denominado

actualmente, una asignatura pendiente para la

Acuerdo Marco Tripartito- firmado entre el Esta

sociedad chilena en conjunto.

do, los empresarios y los trabajadores, colocó a

El proceso de reunificación sindical en

estos últimos en inferioridad de condiciones. La

Uruguay no se desarrolló tampoco de la

firma del pacto no contó con el consenso sindical,

mejor manera y la esperada integración de diri

algunos sectores entendieron que el acuerdo los

gentes nuevos e históricos no contó con el consen

ubicaba en una situación de subordinación y de

so necesario, se dirimió al interior de cada gremio

pendencia con relación al Estado, los partidos po

y su resolución fue desigual. El tema no pasó solo

líticos, y especialmente a los empresarios, que re

por el reconocimiento, -hacia los dirigentes que sa

sultaron fortalecidos.

lían de la cárcel, o retornaban del exilio- que sí
existía, sino más bien por el reconocimiento y per

Como síntesis puede afirmarse que en ambos
países, más allá de las peculiaridades y caracte

manencia en democracia de aquellos dirigentes que

rísticas propias, los trabajadores organizados se

habían surgido en la lucha contra la dictadura, y

vieron expuestos y sometidos a un tratamiento

que en algunos casos no definían pertenencias

discriminatorio que buscó eliminar sus organiza-

144

���¿^i

U9 O^UB^ U9 '
jod 0J9dn99J

poipuis o^u9iuiiaoui ^q

-UIB9 SO| B BPU9J9J9J S0UI99Bq OpUBnO UBnjU99B
9S SBI9U9J9Jip SB^ X UBJBd9S 9S SIBd OJJO X OUn 9p

p uo 'o^u9uioui p BpBq PidBOuiq oqo^q UBq S9U

U9 9nb 'ofBqBJj pp opunuí p U9 sopBJodjooui soiq

-siui oq "BjnpBjoip b^ 9p o9n^ uoj9pouBuiJ9d o^qo

9JUBS9J9JUI BU9S 'SOPPOUO99J 9}U9UI9JU9pijnS OpiS
UBIJ OU X SB9pBJ9OUI9p SBpi^BS SBJ B U0J9XnqL^U09

-oqB^ uopBz^iqrx9]j 9p osooojd p uod oip^ons oui

9nb- ppOS UOISU9UIip BJ SISipUB SOJ B JBJOdjOOUl

-09B BUI JOJ U9 X O^qO U9 9JU9UI9UIJIJ 0pB9l^dB '^BJ

SBUI BJOpBUIJOJSUBJJ BDIUIBUip BUn 9p 9}JBd BUI JOJ

-S9nds9J SBq 'XBn^njn u3 oXbsu9 9p opoui b X BpB;

so;s9 Jipoduii uojbjO^ ou s^jopBfBqBj; so{ 9p sb;

SOUBpBpnp 9p UOpipuOO ns U9 OJOS OU S9ppOS S9J
-OpB SOSJ9Aip SOJ B BJU9n9 U9 9UIOJ 9nb -BfejduiOO

uopBpunj^j bj b 9;u9iupuij U0JBA9H onb soiquiBD

3U^^ S9J S9U9inb B SOnpiAipui OUIO9 OUIS SOOIJipd

-99dsB so;s9 uo^ 'ou9^q9 ^BDipuis o;u9iuipoui pp

BJJSOnUI BpiA Bq "UOpBpipSUOO ns X BpBJ9OUI9p BJ

-Bn^IS S9^U9J9Jip U9 SO}U9IUIIAOUI SOqUIB B UB9iqn
'B9PBJ9OUI9P B.nrqj9dB b^ 9p o;u9uioui \e Pnb so^

-BUI 9S9 9p JipUI9S9Jd OUIO9 9JU9punjUO9 BUI JOJ 9p

Z9A BpB9 99Bq 9S pBp9I9OS BJ 9p J0p9S OUBJUOX

souiBpod 9nb b u^Xnqu^uoD X souopipuoo X s^uop

X ojpjJBS9p p BJBd 9ju9iupp9ds9 oso^noijip sbui

JOU9^SOd p J9pU9^U9

'BUISIUI BJ 9p SOJOpnjJSUOO U9JU9IS 9S X UOS S9J
-opBfBqBJj so^ 9nbaod 'BpBJ9Oui9p b^ 9p oprajsns

9nb s9^Bpos sou9uiou9j uo^iuio X ooq^od o^99dsB
X SB-inpBpip 9jqos soipn^s^ soq *
U9 OUIO9 'S9JB^ndod SOpiU9}UO9

•S9SIBd SOqUIB U9

S9pBpi|B9J SBq •u^uii^^j \b uopisodo B| uojBqduiB
9nb S9PU0JLU9J X S9JBI9OS S9p9J OUIO9 ISB S9fBnU9|

-OpOB 9JUBppB JBA9^ OJIJiqíSOd OJS9 X SOAISnpUI

uopoB ns X 'pBpopos b^ X soprpred so[

UOJ9IjnS 9nb S9JOJ99S SOJJO UO9 OJUntllOO U9 S9U

ouioo 'BUBpi^red uopisodo b^ 9p Boqqnd uopuBdB

soA9nu uojop^jBdy 'Bq^n^ b^ b uoJBJodjo^ui 9S X

Bl B OpUBJOdJOOUl 'OSBduiOOB O 4OU9|iq9 OSB9 p U9

OAIS9jd9J OJX9JUO9 pp JBS9d B UOJ9IJSIX9

-9nj s^jopBfBqBJ^ so^ 'ofBqBJ^ pp 9jns un9

-UBqojjBS9p zoa ns op osn uoj^piq S9jop
-B.fBqBJJ SO| S9SIBd SOqUIB Uq -0JU9|0IA X

-opisuBj; sb^ uojBsjnduii onb soa^^b so^^fns uoj

sb^ onb so^ sooqipd sopqjBd soi uoj^nj 0J9d 'S9u

9

9S U9iqUJBX "UOJB^OBd SBJ 9^U9UipUlJ X U0J9.fnpU09

-IS U9 JIJBqiUOO 9p BJOq BJ B 9JU9J9J9J 9p UOJ9IAJIS
SBOUOJSiq SBIJOJOOXbJJ SBq 'BJOpBAOUUI

-UIB U9 UOJ91AJIS S9^B9ipUTS SBjn^9nj^S9 SB^ SOUB^
-uo^nB X soAis9Jd9J S9U9uit^9j ofBq onb b^b^suoo

9JU9UIBjnpsqB S9UOpipU00 U9 X SBA9nu S9U0pBnj

-n}qsuo9 so^BOipms soq -sopqjBd so^ b S9sred soq

UOJ9nj S9fBSU9UI X SBJS9ndS9J SBq *SBSJ9ApB

uoqB|S9 p s^pBpiun^iodo SBqonuí U9 uoj^X

souopbuijojsubj^ sns X ofBqB-q pp opunuí
P 9J9TJ9J 9nb O^ U9 9^UB^JOduII SBUI BJ SBZinb 'Bd

BAIJB9J9

BJ9UBUI

9p

S9UO199B

Op

SBJS9ndS9J SB| X pnjqiUIIS BJJ9I9 U9U9IJ
-UBUI SOJU9IUIBJJOdlUO9 SO|

-B^9 BAOnU BUn BpO} UBpiUI 9nb S9J0pBJ^9^UI SOS

9p 9dp p JOU9JUB

-U9ipu9d ofgp X 9dp p O9ijijsnfojjo pp uopB^ip

B9U9UIV 3P S9UO9UU SO^U^Sip OOJBqB 9nb

9SJ99Bq 9nb uoj^iAnj 9nb bj 9p ppos Bpn^p Bun 9j

0J9dn99j 9nb 'opqo BJ9nj op^nb opg

'pjJUOO ^q "S9pBp9pOS SBqiUB U9 UOJBJBJ
-SUl 9S J0JJ9J p X 0p9IUI ^q #SBpBJ90UI9p SB^ O^IB9

06 SOI 3P ^P^O?P ^1 'S9pUOpBUJ9^UI S9UOPBUIJOJ
-subj^ sopuBJ^ op X sofojduioo sbui sodui9q U9 Bp

-nuioo so^sbj uoj^nj Bpu9pp X oju^iuiBu^dpsip

BUn BpOJ 0U9^iq9 OSB9 p U9 9S0pUBJ0dJ09UI 'S9U

9p BpiBO B^ 'BUJ BJJ9n B^ 9p UIJ p 9Ap OpunUI p
SBJ[^U9TUI 'BpBJ9OUI9p B^ U09 OpqO U9 BJn^nBUI 9S

-B^ipuis p uij osnd 9nb pjoqB^ ba^buijou BA9nu

qnduii sns bXbsu9 BuqBq BDLpuiy X SBi^opgpi sb{

soq JBUiuiop X JBUJ9qo BJBd JBpu9J9jip X Jip^vip

-S9 BJ B O^qO U9 !SBZUBJ9dS9 OUqB BPBJ9OUI9P B^

9p 0JCX9 JOU9UI O JOXbUI UO9 OSn UOJ9piq S9JBj^iUI

Bjn^i^dB Bq •^jquinpi^i^^ui b^ ouins 9S BzuBJ9d

-BJJ9 Bq •SOpBOIJSIJOS SBUI SOAIS9jd9J SOpOJ9UI SOJ

iopBzi}BJ9Oui9p opí9^uoo un U9 o^iosui 9S BXBn^nin

u^ *S9p.quo9 X sbuuou sb^

U9 osBq 9S SBjnpBjoip sb^ op jbuopob jq s^uop

�^ (,
I ''' i
'''.•''.. •^": ••/•: ••..'•

\

�-^rí^ ap oojbui p ua opaaBq ib anb B}uana ua jaua}
anb ÁBq ojad 'a^BjQ ap p sa XBn^run ^ aaaijaj anb
oinanJB oaiun jg 9Z-8Q dd '6861 'o^BquBS 1 ON
un^ pg sauoioisodojj üjsina^ sajB^pui sauauíi^
-aj ofBq apqo X psBjg 'Buqua^ry ¿ouisqBaipuis oa
-anu un? 'O 'BípqB^g -^86! 'urepjaisuiv 'V1CI30
'3}TH0 ^ vupua6uy ua sajvjijrw sauawi6aj ñ oiusjjvd
-jpujs y 'uosduioqx X g 'HP^sqjBO :uBDB}sap as Bp
-BzijBa.1 BaijBj^oqqiq Buasaj bj ug 'XBn^njn ^ ubj^
-a}ui anb soj sa}uanaajjui uos JBinaqjBd ua X Baq
-Buia} B}sa ua BpuasnB ns jod irenuq soAqBJBduioa
sofBqB.q soi 9n^ -TBIBuas aqBa soipn^a so^ ap \en\
-db opB}sa ^b sBpuajajaj sbi uod opuBnuquo^ z
d 9861 oap^a^uoiM -o^ ON H3V1D 13O SOMH3O
-VÍ1D ua 861-^961 'líSBjg X jns ouog p ua ou
-B}uo}nB ouisqBqdBa p ofBq saJopBfeqBJ^ ap souBq
-an so^uaiuipoui soq ^ 'a^BJa 'a^BJa \rva¿ oubdu
-auiBa^jou oaqipd B^squap p OAqBJBduioa oxpn^sa
ns uoa aXnpuoa apqn ua SBapa sns anb jouaui
oqanuí Bpipaui ua SBaqtpd a^uauiB^piidxa SBsnBO
uojapouiojd soXBn^njn so^Baipuis soi 'soAisuajap
a^uauiBuins soAqafqo unuioa o\ jod
I786I "oaixai^ qxx "S ^ "IOA "mnjrrjrxnjanuy
ua ouajqo oiuajvjmop^ jap vuo^sjh ua oXBn^njn
ojaaqo o}uaiuiiAom pp soub OS" T 'ITI3NICINV1 ^1
'VTVS^ 1661 -oapiAa;uow -opeas 9;uo^m (6¿6l-¿6l)
vpü^uaumaop v}6ojouojq sounaso soyo so^ -g 'SOPM
-vh zaaNnova ^ w "nan^a^ oovhovim -aiq^jap
-isuoa OAqB^qBna oiquiBa un Bjg -SB^piuiouoaa o
SBAqBaipuiApj a}uauiBjaui ou X sBaqBuiBJ^ojd sauoz
-bj jod iBiuiaa^ ojBd un BqBzqBaj--- [Baxpuxs o^uaiui
-lAOui p Buo^iq B| ua zaA Bjauíud jo^ saiBaipuxs
X SBaqqnd sapB^aaqq X ofeqB.q ap sa^uanj jod 'sop
-Bi^ai^ud so^ b uasBDB^B anb sajBaxpBj sauopnps
X B^oiiBDUBq bj 'BqsajBO B| 'uopByut B| bj^uod 'sred
pp sisua B^ BJBd opuoj ap sauopnps ap ourepaj ua
l Jd opBDOAUoa paaua^ ojBd oasa^uB^i^ un
as S96I 9P mQ^ 3P 9 P oXBn^rurn osbo p ug ¿
Z^\ d qp -qo 'OiiBzzi^
pp soaiuiquoaa souisiub^jo so^ ap uopaaj

-ip bi ua saJopBfBqBj^ so^ ap Bpaqp uopBdpqjBd
X uopB^uauo 'uopanpojd ^i\ b opB^uauo opqipaja
uauíi^aj 'opunuí pp sasiBd soi sopo} uoa opaauíoa
'SBUiud sbu3}bui ap uopBzipuopBU 'bubj^b buijoj
-aj oiduiafa jo^ -sred pp Baiuiouoaa uppBjnprLqsa
BAanu bi b uba anb sbu3}buj SBqanbB uos (•")
BuuojB}B^d B^ ap opuoj ap X so}Bipaui soAqafqo sop
qsaig OLrepig 'xflD ^l 9P 3}uapisajd saauo}ua p jod
oqaip o( ua o}sayiuBui ap Bpanb oqg oaqipd pAiu
b sajopBÍBqBjq soj ap SBUiapoad soi 3}uauiB}pndxa
opuB3}UBid '3}ubz!ib}0} ja}3BJB0 OAn} anb ouis sbo
-xuiouoaa sauopBaipuiApj b o}iuiii as ou ouisiui ig 9
IST "d '9861 "HnS P3 0161
-0681 '3HMD u3 v-13-iqo v6]am¡ xrj OiiBzi^ ouio}sosug g
'9861 '9i^0 9P
"o^ua^ao so] ua ouvauawDoupv] ouisi]
'saaoxnv soihva ua "h lzan6iHN3H ^
•sap-iru sajo}anpojd X sopBiiqnf 'sai
-Buoisajojd 'sa}uaaop 'SB}siAqBjadooa 'saiquBtpn}sa
'sapujBq 'sapaipuis sauopBziuB^jo ap sopB^a[ap
9ZCI ouisiui p ua uo.redpqjBd '^96I ua op^zi^ag
"8661 sajivsouane
'6 oN Z IOA 'oaiuiguoag oj^ojuvsaQ ua 'oai^opdq
X iBn}daauoa sisijbub un rsoaqqod SBiua}sis X soj
-ajqo so}uaiuiiAOi^ #s T 'BpnzuaiBA J3a BpnzuaiB/\
^•red 9 d '661 'oapiAa}uo^M nsaiO (6861-^861)
vapoa^oo ug\oo\oo6au ñ so^vaipujs 3 'IOOfld \uois
-ajd ap odni^, opBuiuiouap odq ib BjauBiu B}jap ap
BuipcojdB 01 anb 01 'sasBq sbi ap SBAqBaipuiApj SBp
-uBuiap sbi -iooqjsqBS ap Bjnaojd ua 'iB}uauinj}sui
pn}qaB Bun ^jaua^ oaqipd Buia}sis p BpBq auaq
'uopisodo ap Biua}sisqns o}UB} ua 'paipuis o}uaiui
-poui p 'oini^jBQ BiBuas ouioa 'a}jed bj}0 jod oaa^ z
9661 sbo
-bjbq -pBpapos BAanM -pg 'oavcaj^^ ñ ajiqg ua saj
-afinu ap sojuamnnow ñ sapajaos sauoiavziuoGjo 'so^
-vojpujs ¿V^DOS o^uamnaoui uis viovjoouiaQ? p 'SVP
-OH A "W 'NNVWTI3H "I 'NNVIAIXina ua SVPOH
ouapqa josajoad p jod SB}sandoad SBU0a}Bg

SVXOJ\[

�tro países -entre los cuales Argentina, Brasil y Chi
le-, el Uruguay ocupa el lugar menos destacado. (Los
cuidados con que debe considerarse a este trabajo
lo ejemplifica el hecho de que la CNT sea presenta
da en el momento de su consolidación en 1966
como una organización de cumbre joven y poco sig
nificativa DRAKE, P. ob. cit. p.30)
9.En este sentido debe anotarse que en el momento
del golpe en Uruguay el movimiento sindical estaba
más habituado a condiciones particularmente re
presivas que se expresaron en suspensión de los
derechos públicos, medidas prontas de seguridad,
detención de dirigentes, lo que otorgó al mismo un
prematuro aprendizaje en el funcionamiento clan
destino en un clima fuertemente restrictivo.
10.SAMANIEGO, A. Estructuras y estrategias de la
Central Única de Trabajadores (CUT). Cuadernos
de Humanidades n 17, serie 6. Universidad de San
tiago de Chile. 8/1994.
11.BITAR, S. Transición, socialismo y democracia, la
experiencia chilena. Siglo XXI. Santiago de Chile.
1979.
12.SAMANIEGO, A., ob. cit., 1994.
13.DRAKE, P., ob. cit, p. 30.^
14.Según Rial es bastante difícil hacer una evalua
ción de la representatividad del movimiento sindi
cal por la falta de investigación y de información
confiable para antes del año 1985. RIAL, J. El mo
vimiento sindical uruguayo ante la redemocratización.
PREALC. Santiago de Chile. 1988. Turiansky desta
caba en el año 1973 que en el congreso del la CNT
fueron representados un total aproximado de
300.000 trabajadores. TURIANSKY, W. El movimien
to obrero uruguayo, s/e. Montevideo. 1973. Sin
embargo el diario La Idea del día inaugural del even
to destaca que los delegados en números redondos
representan a una cifra de 500.000 trabajadores.
LA IDEA, Montevideo, 23/7/1971, p. 4. Lamenta
blemente para Uruguay no hay estudios ni referen
cia alguna a sindicalizados por sector; debe decirse
que la práctica de la estipulación del número de
delegados a los congresos en base al número de
afiliados a los sindicatos se llevaba a cabo.
15.FALABELLA, G. ¿Un 'nuevo sindicalismo'? Argen
tina, Brasil y Chile bajo regímenes militares, PRO
POSICIONES N17. SUR. Santiago de Chile. 1989,
p. 63.
16.DRAKE, P., ob. cit, p. 30.

150

17.RIAL, J., ob. cit, p. 514.
18.Véase CIPFE-PIT/CNT, 1972. Encuentro Nacional
de Comités de base en PIT-CNT. Un solo movimiento
sindical. Selección de Documentos. Resoluciones or
gánicas, programáticas, y análisis de situación de
la CNT y el PIT (1964 - 1983), CIPFE-PIT/CNT. Mon
tevideo. 1985.
19.Las conexiones de la CNT con la formación en es
tos años -1971- de la coalición de izquierda Frente
Amplio produjo repercusiones en ambos sentidos.
Se ha sostenido que fue la propia constitución de la
central unificada lo que contribuyó a superar los
rezagos que impedían la unificación política-ins
titucional de la izquierda; asimismo, la vía electoral
que abre el Frente Amplio repercutió internamente
en la autonomía de la organización sindical y en
sus corrientes ideológicas internas.
20.ERRANDONEA, A. y COSTABILE, D. Sindicato y
sociedad en el Uruguay. FCU. Montevideo. 1969.
21.La tesis dualista tendrá un itinerario particular
hacia el futuro donde será discutida. En una pri
mera instancia se asocia a otra proposición desa
rrollada para el año 1984 por C. Aguiar -la con
ciencia dividida de la clase obrera-, sostenida en
Clivqjes sociales y procesos políticos en Uruguay,
CIEDUR, Montevideo, 1984, pero posteriormente va
a ser cuestionada en 1986 por Luis E. González en
Los sindicatos en la arena política, Cuadernos de
Marcha N 9, Mont., julio 1986, y más próximo al
tiempo actual por M. Supervielle y G. Gari en El
sindicalismo uruguayo. Estructura y Acción, FCU,
Mont, 1995. Para los años que estamos conside
rando, -sin tratarlo bajo dicha terminología-, algu
nos autores parecen cuestionar la existencia de esta
dualidad cuando destacan la adhesión de diversas
fuerzas populares hasta entonces disgregadas en
su accionar y la coordinación de una movilización
de masas sin precedentes, por su volumen y com
batividad, contra la política gubernamental en di
cho periodo. SALA, L. y LANDINELLI, J., ob. cit., p.
272.
22.Al respecto de un diagnóstico sobre los estudios
del tema sindical para la época se afirma: En cuanto
al movimiento sindical, y en virtud del proceso de
transición y recomposición de sus fuerzas con pos
terioridad al periodo autoritario, es poco también lo
que se puede afirmar sobre estructuras actuales y
tendencias futuras. Incluso con respecto a momen
tos anteriores, a pesar de su gravitación como actor

�TSI
6¿-8¿ 'dd ip qo •••souiba apuop BpBq soiuaqBS

'1VNOI0VN NOIOVOIdlNVld 3d VNI0I3O 'ONH3IH
-OO 13d 1VH3N30 VIHVX3H03S OIH3XSINM '88
'L¿ "d 986T "^i^o 3P og^pires
•ppiBÍín pqaoui^ ojsn^ny a}uapisajd pp oujaiqo^
pp soj^oi soun^jv) souiba apuop BpBq souiaqBS
"TVNOIDVN NOIOVOIdlWld 3d VNI0I3O 'ONH3IH

-OO 13a 1VH3N3O VI3VX3H03S OI^3XSINI^ Z
'9^Z d Í786I "3IíqO 3P o^Bqires "(S30) sajBpos
soipn}sg ap oj}uag 'sauopipg -(souvqm sajopas
soun6¡v ap sjsjjvuv) jüjijju; uaunBa^ \a a^mmp oiusi]
-vojpuis \ap ugparuisuoDdj rrj VH3H 'Z3fl6lHN3H '18
9Z d -¿661 "^iíMO 3P
SIOHV p^pisjaAiun WO1 p2uoqpg 'ojii^
un ap mwoivuy qpnpv aji^o SV^MOX 'NVIIOOIM 08
QX d uiapi •" ua sbpbui
- jy SBzaana sbi 'OXSnonV 'aXHVOfl XSHOONId QZ
•^t-ei dd anqo ap o^^^ires '^861 ^P
ajquiaips ap ^^ Bjp ^a 'ounojaj^ ja oatpouad ja jod
spaj^ua oaqqod jaaa^uoaB ja ua s^pBui
SBZjana SBq -O^SflOnV '3XHVOO XSHOONId QZ
"^661 'oappa^
'ivr^anvapvwa]qojdviapsapanbofua
U[\ ñnn6ruf¡ \ap ^oovpxns vuojsrq v] ua ojquivo ñ pvp
-mupuoQ x 'VH^3IS Z3TVZNOO ^puauadxa ouioa
uoiaBjadns ns jpyíp sbui uaa^q anb 'a^a Uapod ja
jaaaafa ap sbuijoj ap 'sisijbub ap 'sauoiaBpjdja^ui
'sosjnasip ap 's^p^qoiduioa Á SBppouoa uopa^ ap
a} ap 'p^papos bj ua Á SBsajduia sbj ua jxuaA
i ap pBpijBpoui Bun ap B}Bjq as -uB^uapajaB as
Bpjaui ap so^sau soj 'sopB^nsaj Á sopaja soAqísod
ub^ auaq ouisijBaiputs apa ouioa oaijo^iq ouauíou
-aj un opuBn^ .-[Baipuis o^uaiuipoui pp BdBp B^sa
BJa isb ^661 apsap oÁBn^run osbd p ug
'^L d 'S66I "PL
-Bdsg SSXW •sauopBaqqnd ap o^juao
•fivn6ruf¡ ua sa^vjoqrrj sauoiov^a^ srrj HOSV13H
oujaiqo^ {b a^uauíBai^ijod
ns b anb ojad '{Baipuis o^uaiuipoui \e
ou anb 'BpB^uíii Biaua^stsaj Bun oqBa b JBAay Biqap
as anb Bipua^ua 'oub^uo^bui jopas un 'opBj ojp
jo^ Bai^i^od Bqaip JBjqanb b ubjba3ji anb 'Bqanj
ap sa^uapaja sBpipaui uoa oujaiqo^ jap sajBjndod
-^ub sapn^^aB sbj JB^uaajua Biqap as anb UBipua^ua
anb SBjnpod UBqspca opBi un jo^ iBaipuis bdi^db^
ap sauoi^sana b oujo} ua Bjajqo jBj^uaa bj ap jou
-a^ui jb SBaiuia^od uaanpojd as opouad asa ua uaiq
-uibx 'I¿ 'd "^a -qo "p 'OHVZNV1 'soidojd soui

-stuiBuip uoa Bai^yod Bqanj bj b BJjnauoa anb 'bpuba
-a^aj Bjp ap ojod un ua Bjajqo jBj}uaa bj b JipaAuoa
UBasnq anb 'ouBuotanpAaj ouisxpatpuis jap SBjap
-ajaq '.SBpi^uaxuipoui, SBiauapua^ sbj b a^uauíBAij
-aaja uauodBJ^uoa as 'opi^red ap sBpBi^ajpud SBaje^
sbj b -sopBUipjoqns 'Bpipaui Buanq ua Á sopBpau
-oa 'uopB^^B X oXodB ap soj^uaa '.uoisiuisubj^ ap
SBauoa, 'sBai^gjoapi .SBpnasa, ouioa so^Baipuis soj
b uaqxauoa anb sajopas so[ 'soai^Buianbsa Xnuí sou
-luija^ ug "SBpBJ^uoaua SBai^a^BJ^sa sa^uaujoa ap
uoiaaB bj ap unuioa opB^nsaj ja sa Bopyod uopbziu
-bjo ap oaoj ua {Baipuis o^BJBdB pp uoisjaAuoa b^ qz
•8^1 'd "^a qo "^ 'OHHVZId Z
Z¿ "d '0661 •oappa^uojAi os
-sih X ipjBuiq/OTJOjsjH sa ñon '986I-Z96I 'oaqipd
sisijbuv -sauíBjuí SBpBaaa SBq *o 'VHSHOSOHa 'VZ
ZL d '1P qo 'f 'O^VZNV1 Z
'lid '986T -oappa^uow
'H03 G86I-0^61 'fivn6rur¡ \a ua svapvjodjoa sau
-o}DV]a}j oa^ijod rniiajsis ñ sojnaipujs p 'O3VZNV1
•oan^uiapis oidoaB un 'BiABpo^ souiaua^ ou o
-jBquia uts anb sbj ap 'Baiuiajod a^uB^sBq opBjaua^
uBq anb s^uapui '¿61 3P ^djo^ p ua uBaoquiasap
^ 09 PP BpBaap bj uBsapBj^ anb SBpuappui sbj
uoa 'a^uauíBuo^ou 'ajjnao isb :sajBnpind sBpuajaj
-aj uaaBq as a^uauíBjos sajBna soj ap BajaaB 'sa^B^
-joduii SBuia^ XbiÍ" *¿ d 'Q86T oappa^uo^\j O83
/nS3I0/OS0V10 '^o^ ap ñvnBrun ja ua sajupos
soiuajwmopí (-pg) o 'VHISflOlId •oaypadsa oipn^
-sa un^uiu jod -sauopdaaxa sbjbj oajbs- sopBpjoqB
ou 3}uauiBatpBjd soaidg^ uos 'BSBiu-sajapij sauoia
-Bjaj X SBUja^ux SBinbjBjaf 'sajapij ap o^uaiuiB^nja
-aj 'sapaipuis SBJnpnjpa 'ofeqBJ^ pp uoi3Bziub^jo
X Biítopuaai 'ouisijBaipuis p X sajBJoqBj sauopBpj
sbj ap SBUia^ soq uoisuajduioa ns BJBd BpuBpoduit
ajqBpnpux ap sopadsB sojp ap aaouoa as anb oj sa
oaod ojad 'o^uaiuiiAoui jap soai^a^Bjpa X soai^ojoapi
so^aadsB soj ap JopapajjB opBjpjJBsap UBq as '^aip
-uis pBpiAipB bj ua sopBjanjoAux a^uauíB^aaJip sajo^
-aB soj ap 'SBpBJoqBja souaui o sbui sauoptsodojd
sbj ua X Baiuiajod bj ua sajBaipuis so^uaiuipoui soj
opBdnao UBq anb pBpijBj^uaa bj ap a^jed ubjq (•••)
•souBauauíBouqBj sasiBd soj^o X ysBjg 'Buqua^jy
bj ap sa^aipuis so^uaiuipoui soj BJBd auaq as anb
jb a^uajBAinba o^uaiuiiaouoa un jaua} ap sofaj B^sa
as 'sa^aipuis sajapij jod sopBJoqBja soya ap soun^
-jb 'sopBzijBiaadsa sofeqBJ} soaod soun^jB ap bjjb
sbj^ -o^aadsaj ib so^uaiunaop X soaqBuia^is soipn^
-sa sosBasa uaaouoa as 'oaqipd o^anf jap

�34.La doctrina militar que prevaleció hasta 1973 en
Chile, expuesta por los generales Schneider y Prat,
atribuía a las FF.AA. un papel profesional de cus
todia y salvaguarda de la Seguridad Nacional den
tro del total respecto del orden jurídico y acatamiento
a las decisiones soberanas de los gobiernos civiles
legalmente constituidos. TAPIA VALDÉS, JORGE.
El terrorismo de Estado. La Doctrina de Seguridad
Nacional en el Cono Sur. Editorial Nueva Sociedad.
México, 1980, p. 124.
35.TAPIA VALDÉS, JORGE A. El terrorismo de Esta
do... ob. cit. p. 221
36.TAPIA VALDÉS, JORGE A. El terrorismo de Esta
do... ob. cit. p. 226.
37.Clodomiro Almeyda, que en el momento del golpe
era ministro de Relaciones Exteriores del gobierno
de la Unidad Popular, relata: Fuimos llevados en
avión por la trayectoria del vuelo... me di cuenta
que íbamos en dirección al extremo Sur, hacia Pun
ta Arenas. Cuando llegamos... a punta de bayone
tas y de golpes descendimos del avión... A empello
nes nos hicieron subir en vehículos militares... En
tretanto yo cavilaba acerca de nuestro destino y lle
gué a la conclusión de que nos conducían a la isla
Dawson, situada al occidente de Tierra del Fuego,
propiedad de la Armada de Chile. Isla que hacía
muy poco tiempo personalmente había cedido a la
Marina, en solemne ceremonia, y como ministro de
Defensa, José Tohá, quien ahora estaba presente
entre nosotros... Eramos prisioneros de guerra y
nos aplicarían las reglas... Si desobedecíamos, se
ríamos severamente sancionados. Cualquier infrac
ción o intento de huida sería respondido a tiros,
pero no a la cabeza ni al cuerpo sino a las piernas y
los pies. CLODOMIRO ALMEYDA. Reencuentro con
mi vida. Editorial Ornitorrinco, Santiago de Chile.
1987. pp. 246-248.
38.La Junta Militar de gobierno decretó la hiberna
ción de los partidos, aún aquellos que fueron acé
rrimos opositores al gobierno de Allende. Artículo
publicado por el periódico La Opinión el día 23 de
enero de 1974. Buenos Aires, p. 2.
39.El magisterio tiene una gran importancia... por
que estamos extendidos en todo el territorio, por lo
tanto una huelga de maestros ha sido un tema conflictivo y político fuerte en todos los gobiernos. El
potencial de una organización como SUTE eviden
temente lo hacía de riesgo para la dictadura. Infor

152

mación brindada por el dirigente del sindicato de la
enseñanza, Miguel Pávez, en la entrevista realizada
el 21/5/99 en Santiago de Chile.
40.La prensa argentina denunciaba que el gobierno
chileno había autorizado por intermedio del Minis
tro de Relaciones Exteriores una lista de 300 per
sonas y grupos familiares de refugiados extranjeros
que pueden salir del país... el ministro de Relacio
nes Exteriores espera ahora que las autoridades del
Comité Nacional de Ayuda a los Refugiados, así como
el Alto Comisionado de las Naciones Unidas... le co
muniquen el día que los extranjeros dejarán el país.
Artículo publicado por el periódico La Razón el 20
de setiembre de 1973. Buenos Aires, p. 4.
41.La Junta ha desatado un alza desmesurada de
precios que afecta a la clase obrera. Artículo publi
cado por el periódico La Opinión el 16 de octubre de
1973. Buenos Aires, p. 3.
42.La Junta ha desatado... ídem. p. 3.
43.Continúan drásticos aumentos en Chile. Artículo
publicado por el periódico La Razón el 16 de octu
bre de 1973. Buenos Aires, p. 3.
44.Continúan drásticos aumentos... ídem, p 3.
45.Mientras siguen los arrestos en Santiago recrude
ce el desabastecimiento de pan. Artículo publicado
por el periódico La Opinión el 4 de enero de 1974.
Buenos Aires, p. 3.
46.Información extraída de un cable de la agencia ANSA
en Nueva York, publicado por el periódico La Opi
nión el 17 de noviembre de 1973. Buenos Aires, p.
2.
47.CAMPERO, GUILLERMO. Los gremios empresaria
les en el período 1973-1983 Comportamientos
sociopolíticos y orientaciones ideológicas. Ediciones
ILET. Santiago de Chile. 1984. p. 92.
48.CAMPERO, GUILLERMO. Los gremios empresaria
les... ob. cit. p. 94.
49.CAMPERO, GUILLERMO. Los gremios empresaria
les... ob. cit. p. 101.
50.El discurso obrerista revolucionario de la Unidad
Popular suscitó fuertes críticas de los sectores me
dios que no estuvieron dispuestos a aceptar que el
sujeto de la historia fuera el movimiento obrero. So
bre este tema ver en GARRETON, MANUEL MOULLAN, TOMAS. La Unidad Popular y el conflicto
político en Chile. Editorial CESOC-LOM. Santiago
de Chile. 1993

�es i

sbi uauyap as sauopBziuaapoui ouiuua^ p uoq ^9

'¿^^ d ^P qo -"OAíspap Bip un OX
-SnOOV 'XSHOONId ua JBRnsuoa apand as Biuaj p
aaqos •BpuauBuuad X Bpuasaad ns uBqBaijRsnf isv

-aj bi 'sbj}0 aj^ua qBuo^^aip oujaiqo^ p ofeq
ua uojafnpojd as anb sajBinpaui sauopBuuojsuBJR

•apRO ap obrubs ua
66/S/03 P BpBzqBaj Bjs^ajjua oaaNId SOTHVO 0¿

uapod p ua opidiunjjj uBiqBR 'W'33 S13l U^ld ajsa
ap uopBaqdB B[ JBjuva bjb^ aaquiaqdas ap ¿\ p
sopBuxsasB jas UBiqap anb sa^uoisajojd X sBjsipou
-ad 'soaRijod 'sbpbuijv SBZjanj sbi ap sap^pijo ap
sbjsr UBRStxa anb ireqBjn^asB X 'bpz ubu pp uop
-BaqdB bi uopuajuí jod Biuaj JBindod pBpiun ^\ ap
oujaiqo^ [a anb uBiuajsos SBjsidp^ sajBjipui soq ^g
•16-06 "dd
qp qo -saiVXHOd SOTHVO A OCITVH3H 'ZONOW "89
"16 "d '¿861
•apqO ap o^brubs 'uanqa^ pa 'ajmj ñ 'nn'33^P s^u
-opopj szrj vnmbsa pvjsmw rnif) *S3TVXHOd SOI
-HVO ^ OaTVH3H ZONflW •J^^ínuí uauíigaj \e bd
-tuiquoaa BpnXB ap so^uom sa^uB^oduii uojbu^isb
X ••sub^ ap qn^Q p ua apqo op BUja^xa Bpnap bi ap
uojBpjBdsaj pjoa p^Bjao 3p X uoxj^
ap sauopBJ^siuiuipB sbi 9¿Q\-^¿Q\ opouad
p a^uBJnp •••boubjq bsb^ B^ jod a^uauia^qBJOABj op
-iqpaj anj •••jB^qi^\[ B^unp bj ap japod ^b oqujB 13 ¿9
•apqQ ap o^brubs ua

'6861 '
'so^uautnaoQ apq^ uopBjado
-ang ap Bpnasa Bq -q NVÍ1P 'SSdTVA ua J3A
'soaiuaa^ sopa ap BuopaXBj} X uoobuijoj bi ajqos
qBJ^a^ui BpRBRdBO uopnpAaj BpBuiuiouap bi b
opiua^uoa X buijoj uojaip jbjuiui ojuaiuiRuasuoa p
uoa anb soi SBjBjaouaaj sojsa uojanj uBpajBa saj
-Bjniui soi 3nb PP 'oiquiBa ap ojaaXojd un jaqaouia
b uojapajjo BjnpBjaip bj asjBpjsui ap ojuauíoui
IB X (BaqcRBO pBppjaAiUQ) apqo ua X jouajxa p ua
sopBuuoj sauaAof buoXbui ns ua UBjg oaxuiouoaa
oppoui OAanu pp uopBjuBiduix bi BJBd sajBinpaui
SBUuojaj 'SBuaixqa sauopBzxujapoui sbpbuiui
-ouap sbi ojoqBp X oujaiqo^ ib ojosasB anb oujaiq
-o ap odmba p jBJ^ajuí b uojBSBd 'sXog oBaxqo
uatquiBj sopBuiBiq qBjaqxioau Buujaop bi ua
sopBuuoj soaxuaa; soi ^ SBjBjaouaaj ouxuiouap as ' 19
•apRO ap o^brubs ua 66/S/6T
p BpBZipaj Bp^ajjug OH3AIH OH3AI^ VIHVW 09
•apRO ap o^brubs ua
66/S/I3 P BpBzxpaj BjsiAajjug 'Z3AVd ISflOM 6S
•apRO ap oSbrubs ua 66/S
Z "d 'sajiy souang *t^¿61 ap ozjbui ap 81 P U9?u
-ido ^i oaipouad p jod opBDiiqnd oinaRjy 'ouispBU
-opBU ib BuapRa Bp bi ouiBpojd JBjipjM Bjunp br ¿g

086 T ^iíqo 3P oSbrubs "aimo ^p borcrbo
-iun ^pijRuo^ 'Bi^oiopos ap o^n^Rsuj 'ouajiqo oj^ü

/8I P BpBzqBaj Bjspvajjua Z3TVZNOO ISflOM 8S

66/S/I^ P ^pBzqBaj B^spaj;ua VOVHOW13IHX3 99

p ud soiqwvo ap svpvoap soa -OCINVNHaa '3SHVa
a zm 'vaaaao bubj^v blujoph bi ap 9^991 ^^\
bi o^ojap 6Z/9SZ3 Id P a^uauRBuij Bioau^v uop
-BziiBuiJOM ap Bupyo Bun oaja X VHOO ^í PV^psíP
'bubjv Buuopg bi ap 0^91 Xai bi ap uopBaijxp
-oui bi osndsip 8¿/Z^^33^Q 13 SBpajBd ap B^uaA bi
o^uauiBiaj 9Z/008I 1O 13 bubjv Buijoja^ bi jod
SOpB^UaSB SOI B SBpBU^ISB SBJJ3R SB^ JBUafBUO ap
uopiqiqojd bi o^uBAai as CZ/803 ^aq opjaaQ p jo^ 99
•OARafqo a^sa ua uojaXnuuoa opBAiid iBRdBO ib
o^unf opB^a 13 "Buaitqa uqpBziiBLRsnpui ap osaa
-ojd p jBaijiuBid X JBinuiRsa ap opB^reaua p anj oui
-siub^jo a^a Bpja^ ajjm^v 0JP3d '-reindoj a^iajg
pp a^uapisajd jauíud pp oujaiqo^ p ofBq '886T
ua a^jns iBLRsnpui o^uauíoa ap uopBJodJO^ Bq "^g
09 d 8861 "oatxapM 303 'vuprrj VDuauiy ua
sa]vjaqi]oau svpuauadx^ OHaNVPSTV 'A3TXO3 89
qBdpiunuí uopBziiBJ^uaasap bi
X pn^s bi ua 'BARBanpa qBuoispajd qBJoqBi buijoj

•apRO ap o^br
-ubs ua 66/S/6I P ^pBZRBaj Bjspajjua pniBS I ap
ojBaipuxs pp ajua^uxp 'OH3AIH OH3AIH VIHV^M 9S
•apRO ap o^brubs ua 66
/S/T3 P ^p^ZRBaj Bjspajjua •ajqoo pp jbuopb^
uopBjapajuoo bi ap ajua^uip 'VOVHOW 13IHX3 SS
•apRO ap o^brubs '66/S/6I P ^pBzpBaj Bjspajj
-ug 'biujouojjsbo X BuapjoH 'BpRuauípv Bujsnpui
bi ap ojBaipuxs pp ajua^uip 'VOVWflHV ISHNVW '^9
ua 66/S/03 P pBzijBaj Bjspvajjua sou
-BauBg ap ojBaipuxs pp ajua^uip 'OXOS OIOH3S SS
•apRO ap o^brubs ua 66
/S/03 P BpBzqBaj BjsiAajjua uopanjjsuoo bi ap
ojBaipuxs pp asBq ap ajuBjipui 'Od^NId SOTHVO 39
•apRO ap o3brubs ua 66
/Q/8I P BpBzpBaj BjsiAajjua qBujsnpui afBjuo^M
ap ojBaipuis pp ajua^iJip 'Z31VZNOO ISflOIW "IS

�71.La Economía Social de Mercado surgió a iniciativa
del general Leigh, integrante de la Junta Militar y
contó con el apoyo de las gremiales empresariales
como COPROCO, SFF y SNA. Fue una propuesta
orgánica subordinada a la acción del gobierno, y su
objetivo fue lograr la armonía entre capital, trabajo
y desarrollo. El 2 de agosto de 1974 se creó la Cor
poración de Desarrollo Social, auspiciada por las
gremiales de empresarios de la industria y el agro.
Posteriormente el general Leigh se reunió con estos
gremios y en diciembre de ese año se inauguró el
Encuentro Nacional de la Empresa (ENADE 74). El
objetivo por excelencia del gobierno fue estimular a
los empresarios y lograr que los mismos se sintie
ran seguros e invirtieran en las nuevas propuestas
económicas.
72.Chile puso plazo al estado de sitio. Artículo publi
cado por La Razón el 30 de noviembre de 1973. Bue
nos Aires, p. 2
73.Podría producirse entre los empleados públicos
una purga de opositores. Artículo publicado por
La Opinión el 27 de diciembre de 1973. Buenos Ai
res, p. 3.
74.Manuel Ahumada. Entrevista realizada el 19/5/
99 en Santiago de Chile.
75.MIGUEL GONZÁLEZ. Entrevista realizada el 18/
5/99 en Santiago de Chile.
76.Las amas de casa chilenas vuelven a agitar sus
ollas por el agobiante desabastecimiento que hay
en el país. Artículo publicado en el periódico La
Opinión el 19 de enero de 1974. Buenos Aires, p. 2.
77.MIGUEL GONZÁLEZ. Entrevista realizada el 18/
5/99 en Santiago de Chile.
78.CARLOS PINEDO. Entrevista realizada el 20/5/99
en Santiago de Chile.
79.MIGUEL GONZÁLEZ. Entrevistan realizada el 18/
5/99 en Santiago de Chile.
80.MIGUEL PAVEZ. Entrevista realizada el 21/5/99
en Santiago de Chile.
81.RUIZ-TAGLE, JAIME. Crisis de la experiencia
neoliberal en Chile. Cambios en las relaciones labo
rales. Respuesta sindical 1981-1988. Editorial Pro
grama de Economía del Trabajo (PET), Academia
Humanismo Cristiano, Documento de trabqjoN 61.
Santiago de Chile. 1989. pp. 15-16.
82.(con relación a la violación de los DDHH en Chile).
A la presión ejercida por organismos internaciona

154

les como la OIT y la Asamblea de las Naciones Uni
das se agregaron las exigencias por parte del go
bierno de EE.UU., durante la presidencia de James
Cárter, lo que marcó una nueva etapa en las rela
ciones Santiago-Washington. La defensa de los
DDHH prevaleció y llevó a que el gobierno militar
asumiera una actitud defensiva. A pocos días de
asumir Cárter, fueron liberados en Chile 304 pri
sioneros políticos. MUÑOZ, HERALDO Y CARLOS
PORTALES, Una amistad esquiva ob. cit. pp. 9596.
83.La Asamblea General de la ONU denunció y conde
nó en diciembre de 1977 la violación de los dere
chos humanos en Chile. Por su parte el gobierno
llamó a un plebiscito el 4 de enero de 1978. La po
blación tuvo que manifestar si apoyaba al gobierno
de Pinochet o la resolución de la ONU. El Departa
mento de Estado estadounidense denunció la falta
de garantías del plebiscito y manifestó que la po
blación carecía de garantías mínimas de libertad
de expresión. Lo cierto es que Pinochet consideró
que el resultado de la consulta le era favorable y
prohibió la entrada a Chile de la Comisión de Na
ciones Unidas. Posteriormente debió cambiar su
decisión. MUÑOZ, HERALDO Y CARLOS PORTA
LES. Una amistad esquiva... ob. cit. p. 97.
84.MIGUEL GONZÁLEZ. Entrevista realizada el 18/
5/99 en Santiago de Chile.
85.SERGIO SOTO. Entrevista realizada el 20/5/99 en
Santiago de Chile.
* Sobre el Plan Laboral ver en DOMINZAÍN, SUSANA
- MIRIELA LACUESTA, Políticas laborales en Chile
y Uruguay bajo las dictaduras. Documento inédi
to. Centro de Estudios Interdisciplinario Latinoa
mericanos (CEIL). Facultad de Humanidades y Cien
cias de la Educación. 1997.
Este estudio profundiza en el análisis de la política
laboral y sus efectos. Incluye un análisis por país
que en el caso chileno, hace referencia a las leyes
fundamentales que dieron origen al Plan Laboral.
86.El Código de Trabajo fue elaborado en 1925 du
rante el gobierno de Arturo Alessandri y promulga
do por el gobierno interventor del militar Carlos
Ibáñez del Campo en 1931. El código establecía de
rechos y deberes del Estado respecto a los trabaja
dores, y supuso la aprobación de normas que deja
ron al sindicalismo cautivo de las decisiones del
Estado. En lo fundamental reconocía la existencia

�QSl
'383-183 'dd qp qo —dj ap vamgjj
'T3V3VH 'OMVXO '¿861 ua a[iqo b B}isp ns a^uBjnp
BdB^ p jod soppouoaaj uoaanj sodru^ so^sg -BjnpB}
-aip ua sred pp pBp^Baj bj b UBqB}snfe as ou 'buoA
-bui ns ua 'anb sa[BdBd SBAipaaip sbj b Bpuaipaqo
ns opuapajB^oj '[Bao[ Bisa^i bj ap Biuzouo}nB bj
jod uojB^ajg 'oansBisapa ouja}ui o}uaiuiBuopBpj
^a JBiquiBa uojbjo[ sapBpiunuioa SB}sg
soj}o A sajBpaog 'uopBjaqiq A uoiunuiog 'o}suq
ap souBuoi^aq 'i^q uauínq 'bdi^buisubo uopBAOuag
ouioa sodru uooBuins as 'apqo ap Buo^siq bj ua
BLiopaÁBi} b^jbi ap 'pa sndo pp Bpuasa^d B[ y 'Olí
'L^\ *d qp
qo vwvjaouiap ñ msa\6¡ y 3SOP 'OTTVO-VH3IA '601
'3^^l "d "8861 '^1Í^3 3P obi}ubs auiiBp Jo^pg -vjudaou so] ap jvjqum \d ud
ua 'BpBjaouiap A Bisai^p -y 3SOr 'O11VO VH3IA '801
'99^ d qp qo
Buapqa ^Bdoasida uopBjapajuo^ b¡ á zanbuua^ ^a
-US IP^H odstqozjB ^BuapjBa pp uopBJBpaQ z\ oN
oxauy -"OAispap Bip buq OXSflDnV 'XSHOONId 'ZOI
'99^-99^ dd qp
•qo Buapqa {Bdoasida uopBJapajuo^ b^ A zanbuua^
BAps IPBH odsiqozxy ^BuapjBO pp uqpBJBpaa z\ ON

'689 'd '3/S 'oauíiui ouapqa oire^o^
-nB uauíi^aj p ofBq uopxsodo ap sopqjB^ "igniAIVS
T 'V33nZN31VA ^ OHflXHV 'V13nZN31VA '66
"901 'd qp qo 'BuqBq Bauauíy ua
saiBjaqqoau SBpuauadxg 'OHaNVPSlV 'A3TXO3 "86
•QOI 'd qp -qo 'BuqBq Bauauíy ua
saiBjaqqoau SBpuauadxg 'OHCINVr^TV 'A3TXO3 Z6
'apqo ap obi}ubs ua
66/9/03 P BpBzqBaj B}siAa.qug OOSNId SOTHVO '96
19 d '1661 aiíMO ap o^Bq
-ubs (X3d) ofeqBJX pp Biuiouoag ap BuiBj0Jd sau
-opipg 1661-9861 91JMD v^vjDOiuap v¡ v oiuo^aj p
ua v}iuouoo^ ñ ofoqvjx ua ouapqa jb}ijiui uauíi^aj
p ua opB^g A ouisqBaipuis '3WIVr '31OVX-ZIOH '96
'811 'd -I66T 'aiíqO ap oSb^ubs '(X3d) ofBqBax
pp Biuiouoag ap BuiBjgojd sauopipg '1661-8861
ua vjovjoouiap vj r&gt; ouuojaj ^a ua vjwouoag ñ of
ua '8861 -T 861 qBaiputs B^sandsaj A sa^^joq
-bi sauopBpj sb^ ua soiquiB^ 'apqo ua ¡Bjaqipau
Bpuauadxa bi ap sisu^ gwiVP '31OVX-ZIflH '^6
•apqo ap o^b^ubs ua 66/9/61
p BpBzqBaj B^spax^ug OH3AIH OH3AIH VI3VW '86
'a^qo op o^BquBS ua
•a^qo ap obi;ubs ua 66/9
/6I p BpBzqBaj B^pa^ug 'VOV^MnHV T3JTNVW T6

'681 d
qp qo •oapi]oj^üisa]i5/ oaNVNH33 'OTIIXSV3 '901

66/9/03 P ^pBzqBaj B^iAa^ug OOSNId SOTHVO '36 „

oxauy-OAispap Bip bu^ OXSOOnV 'X3H0ONH '901

•ajiq^ ap o^bi^ubs

66/9/13 P

'6CT 'd
qp qo -^opyiodñmsd^6¡ -OCINVNH33 'OqiIXSVD '80T

uo 66/9/03 P ^pBzqBaj B^spa^ug OXOS OIOH3S 06

qp qo ••o]
dp vomgjo -qgygVH 'ONVXO ua j3^ bui^^ p aaqos '^OI

6Z3 d qp qo -o] ap vomojQ qaygyH ONVXO '301
'8Z3 d 966 T 'aiíMO ap o^b^ubs
'VXSNVld IBUoppg 'uo?a7suüjj ü] ap vomgjQ "q3V3
-VH 'ONVXO uopBspojduii b^ b A ouispuB^uodsa
ye BpB^a-qua bdpubuioj Bjn^uaAB Bun ou A fenpBJ^
A ozB[d o^jbi b Bjqo Bun bj^ bubdi^^ bj uod Bipuajd
-uia as anb BajB} b[ anb japua^ua b oip ^BuapjBa
ig ajBDipajd bj ou 'a^qísod sa aui ou oipuBAg pp
a^red Bun opBuiuuapp o^uauíoui un ua is A ajqísod o\
ap a^B p sa Baqqod b^ anbjod 'Biinao sou as ouioa
BjnpB^aip bj JB^uaojua souiapod ou anb ojbp jaua^
souiaqaa :uqpn^qsui b^ ap souBuopunj so^
o^sajiuBui zanbuuan ^Aps iBuapjBa p '
bj ap buboia bi ap uopBaaa b^ ap pBpiun^aodo ug gol
"881 d Í766T aiíMO ap o^b^ubs 'gQS sauoptpg
'^^^ ON S3MOIDISOdOHd visi^n ua 'aauBiBq ouanb
-ad un iBaipiOd A Bisa^i -OQNVN^Sd 'OniXSVD '001

op o^BquBS ua
Z3AVd T3OOIW '68

18 d 0661 aiíMO ap o^b^ubs
(S30) sa¡Bpos soipn^a ap oa^uag 'OZ oN ofoqvuj ap
o^uaumooQ •aiqB^ia}sodun a^Bqap un :uopBzniqtxau
A ofBqBj^ ap oqaaaaa 'T3V3VH 'VHI3H3d '88
•aiiqO ap o^b^ubs ua 66/9
/8I P BpBzqBaj B^spaj^ug 'Z3TVZNOO T3HOIW Z8
'0Z6I "aU^O ap oBpues 'smnBX iBuo^pg 'soa
-Pl\od soprpvd so] ñ ouajnp jvojpuis o^uanumoiu ]g
'NIVTV 'TT3ONV JB^^nsuoa apand as bu} p aaqos
•soiJBsaaduia so^ a^uB sajopBfBqBj^ so^ ap soqaajap
so^ ap Bsuajap ua sajBJoqBi sauopBpj sb^ opuBJ^iq
- jb JopmqLqsipaa A jopBin^aa ouioa onpB opB}sg ig
•ojb [ap sajopBfBqBJ^ so[ A opB^sg [ap sopB3[duia so[
soqaajap so^sa ap sopin[axa uojBpanQ [Baipuis ¡Bjq
-uaa A sauopBjapajuoa 'sauoiaBjapaj ap uopBuuoj B[
'buibj jod BAqaa[oa uoiaBiao^au B[ BqBzuo^nB 'B[anq
b oqaajap p 'sopBajduia A sojaaqo ap so^Baipuxs ap

�111.MOULIAN, TOMAS. Chile actual: Anatomía de un
mito. ob. cit. p. 283.

124.MARTÍNEZ, JAVIER. Miedo al Estado, miedo ala...
ob. cit. p. 35.

112.CAMPERO, GUILLERMO. Las gremiales empresañales... ob. cit. p. 270.

125.MOULIAN, TOMAS. Chile actual: Anatomía de un
mito... ob. cit. p. 302.

113.MOULIAN, TOMAS. Chile actual: Anatomía de un
mito... ob. cit. p. 282.

126.Sobre este tema ver en GÓMEZ, SERGIO y
ECHENIQUE, JORGE - La agricultura chilena. Las
dos caras de la modernización. FLACSO, Santiago
de Chile. 1988.

114.RUIZ-TAGLE., JAIME. Sindicalismo y Estado... ob.
cit. p. 23.
115.CAMPERO, GUILLERMO. Chile: Las tareas del sin
dicalismo, en Revista Nueva SociedadN0 83, mayo/
junio de 1986. Caracas, p. 138.
116.MIGUEL GONZÁLEZ Entrevista realizada el 18/
5/99 en Santiago de Chile.
117.SERGIO SOTO. Entrevista realizada el 20/5/99
en Santiago de Chile.
118.Si el llamado de los trabajadores del cobre tuvo
una acogida distinta fue porque en los más diver
sos sectores sociales existía la percepción -refren
dada por la experiencia histórica- de que la minería
del cobre es la actividad económica clave del país y
un paro en sus actividades crea problemas econó
micos inmanejables que obligan a los gobiernos a
la transacción. MARTÍNEZ, JAVIER. Miedo al Es
tado, miedo a la sociedad, en Revista PROPOSICIO
NES N 12. Santiago de Chile. 1986. p. 35.
119.MOULIAN, TOMAS. Chile actual: Anatomía de un
mito... ob. cit. p. 287.
120.Pobladores es un eufemismo que se emplea en
Chile para designar a los grupos marginales que
habitan en las zonas periféricas de Santiago... as
cienden aproximadamente a 2.4 millones de perso
nas, lo que equivale a la mitad de la población de la
región metropolitana. Entre 1979 y 1983, unos 187
mil pobladores fueron sacados de campamentos
enclavados en áreas de residencia de grupos altos y
medios, y radicados en comunas más pobres.
TIRONI, EUGENIO. La acción colectiva de obreros
y pobladores en Chile en el umbral de los noventa.
Editorial Planeta. Santiago de Chile. 1988. pp. 78-

79
121.ETHIEL MORAGA. Entrevista realizada el 21/5/
99 en Santiago de Chile.
122.CARLOS PINEDO. Entrevista realizada el 20/5/
99 en Santiago de Chile.
123.MARÍA RIVERO RIVERO. Entrevista realizada el
19/5/99 en Santiago de Chile.

156

127.Sobre este tema ver en MURMIS. MIGUEL. Algu
nos temas para la discusión en la sociología rural
latinoamericana: Reestructuración, desestruc
turación y problemas de excluidos e incluidos. Revista ALASRU N 2. Valdivia. 1994.
128.AGACINO, RAFAEL, RIVAS, GONZALO Y ROMÁN,
ENRIQUE. Apertura y eficiencia productiva: La ex
periencia chilena 1975-1989. Documento de traba
jo N 92. Ediciones Programa de Economía del Tra
bajo (PET) 1992. Santiago de Chile, p. 54.
129.DÍAZ, ALVARO. Modernización autoritaria y régi
men de empresa en Chile Revista PROPOSICIONES
Nro. 18. Ediciones SUR. Santiago de Chile. 1990.
p. 56.
130.MANUEL AHUMADA. Entrevista realizada el 19/
5/99 en Santiago de Chile.
131.ROJAS HERNÁNDEZ, JORGE. Desafíos estructu
rales del movimiento sindical chileno en Añoran
zas, sueños y realidades Dirigentes sindicales ha
blan de la Transición. Ediciones SUR Santiago de
Chile. 1992. pp. 232-233.
132.El PEM y el POJH fueron organismo creados por el
gobierno para hacer frente a las altas tasas de des
empleo. Constituyeron una forma de asistencialismo
velado. Carlos Pinedo, dirigente de base de la cons
trucción, quedó cesante y permaneció durante los
primeros años bajo la asistencia del PEM. Sobre esta
experiencia comenta: Existía el PEM donde se ga
naba un salario mínimo que equivalía a 25 kilos de
pan, con eso no se alimenta a una familia de tres
personas. Hacíamos un hoyo y lo volvíamos a ta
par, en eso consistía el trabajo. En la cuadrilla que
yo trabajaba éramos 25 que hacíamos lo mismo.
Información que aporta el trabajador Carlos Pinedo
en la entrevista realizada el 20/5/99 en Santiago
de Chile.
133.RIVAS, EUGENIO Y ALBURQUERQUE, MARIO. El
debate en torno a la concertación social y económi
ca. Revista PROPOSICIONES N 18, Ediciones SUR.
Santiago de Chile. 1990. p. 96.

�¿SI
-ajip ap Bpuappca B[ uoa [Biuiaj3 joaiu b
Bjauíud Bun ua uojaip as [BjauaQ B^pnH bj ajqos
sa}uajajip sauopisod SBq op 'SBpBqojJBsap sap
-r^pOB '(UOI33npUO3 'O}UaiUIB}UBAa[ *BUO^B3OAUO3)
SBpBUIO} SBpipaiU- BUISIUI B[ 3p O[[OJJBSap pp S3JB[
-narpred sopadsB ajqos SBpunjojd SBpua^jaAip ap
BpU3^SDC3 B^ 3nb Z3A B[ B 'BpU3pU33SBJ^ JoAbUI B[
3p O}iq O}UB} U3 O^U3lUipOUO33J FIS U3 pBpTUIlUBUn
Bj :oqaaq apa aasod anb [Bnp BaipuapBJBa bj^o
S3 uopanpuoa ap buijoj bj ajqos A Bpipaui bi jb}
-UBA31 3p BPU3IU3AU03 BJ 3jqOS UBqBIJBA SSUOpiSOd
aUIJOUa}UB SBpBJBUOS S3^U3LUO3 SBJ 3p SB3l3
SBpU3J3Jip SB| UOJ3lAn}UBUI 3S IBJ3U3Q ^^
ap o^u3iuib^uba3i p ajqos uoxsnosip b^ ug 16 d '6861 •O3piA3}uo^ nd3 •biojbj^3icj opreso^
b afepioda^ ooi^jniB^aui un ap BpiA "o^ajaap a^a
ap oipaui jod sopipadsap uoaanj saaopBfBqBX) i^g^
apuop VHJ^WNH Bl U3 opipaans o\ oiduiafa ap Bpv b
jb}P apand as oiuiaj un ua opipaans o^ opuejapisuo^
•ivjonpuoo vjvui
ütjo^ou pjinjijsuoo jmjn6djji ofbqvjj ap üiujo/üj^o
vpo} ñ souvd 'sü^janq sü] vpvaud popinipn vj ug
(•••) jx}]n6ajj} otbqvjj dp vuuofvpoj o 'sonod 'svBjdnq
uaojjDdj anb souvuoiounf so\ ap ugisxuio aod ugiorq
-psap V] 'pvpijiqvsuodsaj ns oíbq ñ a^uawvuo^vBjjqo
'yjpuodsip oaiojafja '^^opa oiusjim6jo opoj ajqos ñ
'sajviuawvjjvdap soxua^qoB 'r&gt;pr&gt;z\\Djpjaosap ñ jru^
-uaj uowvj]S}inuipv V] ug '•¿QYL'^ PP opjaaa
•QI 'd '¿861 'oapiAa;uoiAi 'Oaa/HaVlD
-npip 07 ap vuojsiq anajg p 'VTII^ X o 'ONVX3V0
•.•saiqBqiauoaaj-ii uos sauoian^pui sBquiB
jod sopBziuoaajd souiuibd soi, anb opuBJBpap 'b^sia
-aa^ua Bqaip ajqos opBaiunuioa un Buqiuia sa^uep
-uBuio^ ap B^unp B^ 'sandsap SBia '.uopBzqtAOUi
B^ Á ojBd [ap BuuojB^Bjd B[ X opquas [a jB^pi[dxa,
ap uij [a uoa sbuijb saj^ sb[ ap sa^uBpuBuioa
so[ uoa SBpiua}UBiu sauoiunaj ajqos uojbuijojui sa[
-Baipuis sa^a^uip so[ (•••)[Bjaua ojBd un ap uqiaBz
-i[B3J B[ ap uoisbdo ua opBjqa[ao sbsbui ap opB un
ua 'saui asa ap qz [3 '.sapnpinbm sBsa ua^saijiuBui
as Bjajqo asB[a B[ uos ou anb sajo^aas sojp ua anb
B[ ap uopBJBpap B[ ua BqB^uas as- oqanuí
sou", :¿ Á ^ sop^atunuioa soaiuiapd bá
soj a^uauiBAi^isod opuBJO[BA Á XuaqBpjog ap Biaunu
-aj B[ opuaipid uopBJBpap Bun oqiuia j^mo B[ 'oz
-jbui ua" :soai[qnd sopBaiunuioa ap sosnjuoa
soiquiBDja^ux ojaua^ anb 'a^uapisajd pp Biaunu
-aj B[ ap ourepaj ua Á sisu^ B[ b sauoian[os ^p bui
-Bj^ojd [a jod 'oi[np ap 8T ^od opuB^sajxuBiu *opBzi[
-Baj BiqBq XNO ^l ozjbui ap qz p anb -[B^B^sa jopas

[B opuaXn[aux- ofBqBX[ ap saJBn[ soj ap uopBdnao
uoa BpBUJof ubj^ B[ oXn^qsuoa o[ aauB3[B a^anj ap
is o jad BjnpB^jaAua b^ub^ ou ap a}uapaaa}UB un
'0Z 'd '886T 'oapiAa^uoi^ nd3 'ojnpvxu
ojajqo oyjanmaouj ug BvnBrug -g 'ZSflOI^aOH "191
16 'd '9861 'oapiA3}uoiM
'OO3 'G861-0P6T 'BvnBrug \a ua svnpvjodjoo sau
-oíaopg oopi\od vuia^sis B so^vojpuis p 'OHVZNV1 '091
'06 'd 'g86I 'oapiAa^io^ ^nasID P
-vjaowap B ouisuvjuojnv 'vjauqo asvjg O '3SSOD '
'6861 '3íít[3 ^P o^brubs \L3d sauoiaipg vio
-vjaowap o] jod vqon\ vj ua oua\np \voypu\s o^uaivu
-moui jg 'OIOIHXVd 'SVIH3 ^^ a Biua^ [a ajqos
•uiapi
'NOIOISNVHX VI VHVd XOD V3 3O VXSSHdOHd 'LP\
6861 '^i^O 3P
-ubs 'X3d sauoiaipg -BiaBjaouiaa X ofeqBJX
•ouisipaipuis B ofvqvj^ 'uajjvx ua VI3VHOOW3a VI

V NOIOISNVHX VI VHVd XflO VI 3d VXSSfldOHd 9P\
•aiiqg ap obi}ubs ua 66
/9/03 P BpBzi[B3J B^siAaj^ug 'OO^NId SOTHVD "
9861 '31
-iqg ap o^b^ubs '^bz-iz [Buo^pg osoiaua^is uoia
-n^onau trj 'NIAVl NinQVOP ua J3A Biua^ p ajqos '
'99 d
•uiapi xno VI 3d SOIdlONIHd 3d NOIOVHVlOSa '

99 d
xno vi sa soidiONiHd sa NOiovnviosa 'zv\
99 d
'xno vi sa soidiONiHd sa NOiovnv^osa it^i
gg-t^g dd

xno vi sa soidiONiHd sa Noiovnviosa
'89 d 6861 ailMO 3P
'X3d sauopipg -BiaBJaouiaa X ofeqBJX
#ouisi]üaipuis B ofíoqvj) 'Jdftvx ua 8861 3P opo^B ap

o^ 'xno vi sa soidioNiHd sa Noiovnviosa esi
•3[iqO ap ogBquBS ua 66
/9/I3 P BpBzi[B3J B^siAaj^ug 'VOVHOIAI 13IHX3 '881
•a[iqg ap o^b^ubs ua 66/9
/8I P BpBzi[B3J BpiA3j^u3 Z31VZNOO ISflOIIAI ¿SI
•ajiqg ap o^bhubs ua
66/9/03 P BpBzi[B3J BpiAax[ug OXOS OIOH3S '981
3imO 3P o^BquBs ua 66/9/6 T
p BpBZi[B3J B^siAaj^ug OH3AIH OH3AIH VIHV1M '981
•a[iqg ap o^bi;ubs ua 66/9
/6I P BpBzi^aj B;siAaj^ug 'VOVIAinHV 13Í1NVIAI 'P\

�rentes documentos que evaluaron a la misma. A
nivel de bibliografía la polémica se inició en
LUSTEMBERG, H. Uruguay, imperialismo y estrate
gia de liberación, Buenos Aires, 1974 y RODRÍGUEZ,
E. Uruguay: raíces de la madurez del movimiento
obrero, Montevideo, 1973 y se continúa en
RODRÍGUEZ, E. Uruguay. Un movimiento obrero
maduro, EPU, Montevideo, 1988. BACHETTA, V. Las
historias que cuentan. Testimonios para una rejlexión
inconclusa, Fin de Siglo, Montevideo, 1993 (cabe se
ñalar que Lustemberg y Bachetta son la misma per
sona). Héctor Rodríguez también a dado su visión
de la Huelga General en publicaciones que repro
ducen sus charlas al respecto.
155.DRAKE, P. Los movimientos urbanos de trabaja
dores bajo el capitalismo autoritario en el Cono Sur
y Brasil, 1964-1983, CUADERNOS DEL CLAEH N
40, Montevideo. 1986/4, p. 49.
156.Cabe precisar que en este organismo volvió a inte
grarse el sindicato de FUNSA con los dirigentes León
Duarte y Luis Romero, los cuales se habían alejado
de la conducción de la Central, lo que para algunos
autores significa un cambio en la correlación inter
na.
157.Carlos Bouzas, dirigente bancario e integrante de
la Dirección de la CNT. Entrevista realizada el 12
de noviembre de 1996.
158.PIETRAROIA, R., ob. cit. , p. 135.
159.A fines de 1973 una delegación, compuesta por
Enrique Pastorino del cuero, Francisco Toledo, me
talúrgico, Mario Acosta de la construcción y
Jorgelina Martínez, textil, asiste al Congreso de la
Federación Sindical Mundial (FSM) que se realizó
en Bulgaria y allí denuncian la situación existente
en Uruguay, la falta de libertades y garantías, la
constante represión hacia el movimiento sindical,
los atropellos de las patronales. La solidaridad in
ternacional comenzaba a pesar. CHAGAS, J. y
TONARELLI, M. Eí sindicalismo uruguayo bajo la dic
tadura, 1973-1984. Ed. del Nuevo Mundo. Montevi
deo. 1989, p. 115. Logramos que se abriera una
investigación de la OIT sobre violación de derechos
en Uruguay. Cuando el golpe de Estado, Pastorino
pidió una auditoria a la OIT. La OIT envió a un fran
cés para hacer una auditoría. Hicimos contacto con
él en AEBU y tuvo una visión muy distinta de lo que
sucedía con el movimiento sindical. Hizo un infor
me muy bueno y a partir de ahí se empezó a meter
la OIT. BOUZAS, C. Entrevista.

158

160.Carlos Bouzas. Entrevista realizada el 12 de no
viembre de 1996.
161.Jorge Silvano. Dirigente del transporte (UTC). En
trevista realizada el 23 de diciembre de 1996.
162.Carlos Bouzas. Entrevista.
163.Luis Romero. Dirigente del sindicato de FUNSA y
de la CNT. Entrevista realizada el 2 de diciembre de
1996. Las citas que siguen corresponden al mismo
entrevistado.
164.Carlos Bouzas. Entrevista.
165.Multitudinaria concentración de trabajadores ante
COPRIN en reclamo de aumentos salariales (...) con
memorándums firmados por miles de obreros en
apoyo a planteo efectuado por los delegados a di
cho organismo: A. Tamayo y N. Béquer (28/3/74);
Jornada por el salario en decenas de fábricas, se
realizan actos de distinto tipo ante la negativa de
COPRIN, en algunas los obreros hacen ruidos con
sus herramientas(4/4/74); Nueva concentración
de gremios ante sede de COPRIN por aumento sala
rial y por preparativos para el 1 de Mayo. Entrega
de Petitorio de Aumento Salarial refrendado por
miles de trabajadores afiliados.(25/4/74); Paro y
concentración frente a Ministerio de Economía(15/
8/74); Treinta mil ñrmas son entregadas a COPRIN
por 200 delegados, representantes de 120 fábricas.
Expresan el reclamo de aumento salarial urgente
(28/8/75), RICO, A. (coord.) La resistencia a la dic
tadura, 1973-1975. Tomo I. Cronología documen
tada. Ed. Problemas. Montevideo, pp. 133-135-138.
166.Protestas en ANP por obligación de presentarse
media hora antes del horario EL DÍA, Mont., 15/3/
1974. Vidrio, gestiones por Seguro de Enfermedad,
Bolsa de Trabajo y Seguro de Paro, EL DÍA, Mont.,
25/4/1974, p. 10.
Manuel Pliegues, dirigente del SUNCA. Entrevista
realizada el 6 de diciembre de 1996.
167.Organizan mesa redonda sobre bancos interveni
dos, EL DÍA, Montevideo, 25/4/1974, p. 10. Sobre
la venta del oro, Bouzas, C, Entrevista.
168.Entrevista con dirigentes del COT (Ferreira,
Marius), AHORA, Montevideo, 4/4/1974, p. 5.
169.Carlos Bouzas. Entrevista. A propósito del trans
porte el T de enero de 1975 -Día de los trabajado
res del sector, los trabajadores de AMDET se movi
lizaron lo que redundó en 200 trabajadores sus
pendidos por una quincena; en mayo su sindicato

�691
'9661 3jqui3iAou ap \z p
-t{B3J B}siAaj}ua 'nSV 3P 9}uauia
9}uauia Bjpjjaa i^i^ '88T
'986 T 'ojbjíV ^ÍIÍW ^od BpBztjBaj B^spaj^
-ua (nS3V) OLreauBq a^ua^uia xuojduias JopiA '¿81
'9¿ 'd '¿861/OT loapiAa;uojM
'001 oN SOIOÍ1LS3 msi^U ua -y UBnp 'oaaiOL '981
'8
'd '9861/11/9^ 'TVDIONIS VHOH VI ua VH^XNfl
ap uppeziiiBíüo ap OLrepjaas 'ojajjanQ
¿861 ozjbj^ #ojbjiv B^qtpM jod BpBzqBaj B}siA3J}ua
VSNOd 3P o^BDípuxs pp a^uaguia Bjpjag
"8661 'oapiAa^uojM
"Duouuaui dj ap süjnpnja *opajB^ X
'HVNIA uopBjnp b^jb^ b[ ua saiBjnqna X SB
-isd 'sBapqod SBpuanaasuoa opBqnsaj jod o}sa op
-uaiua} '[Bpos odiana p opo} ajqos uojBaqdB as X
'jb^ijiui opouad ^a opo^ a^uBjnp 3}ub}suod Bun uoj
-anj 'SBjrqjo^ XsauopuBdBsap 'sauopuapp sb^ 'sbu
-osjad sbi ap ^Buosjad pB^aaqq B^ b sanbB}B soq _
*SBznog
'9861 ojbjiv B^ipiM jod BpBzqBaj
(naav) ouBauBq a^ua^uia xuojduias Jo^oia '181
'¿861 'oapiAa^uo^i 'opunj^
'P3 0861- ¿61 vñvn6run Bjnpop^Q vj ap
'S3HHOX X sio5uBJa 'NIH31 081
"9661 ajquiapxp ap n p BpBzqBaj B^s^ax^ua '
^l ^ HIMSVDaV 3P 3}uaLnp 'ojosuauíoo oouapaa '6¿T
'sajiysouang 'MOINIdO
V7 ^ Tl'd '9¿6I/S/I 'oappa;uo^M 'VIO 13 'oaJtu
pp oiucquy UBnp 'sred a^sa ap (VHOOfl) uoparu^
-suoo bj ap Bjajqo uoiug B^ ap a^ua^uip p oqduina
anb sauopBpo^au sb^ ap opB^jnsaj ouioa 'XWO 08 S
sbi b opipuadsns opanb ojBd p anb uojByBuas so^aa
-oa soq ou ouiiuouioq pp SBnB ua 'XBn^njg X bu
-qua^-ry 3p o^unfuoa oaLqaapojpxq BuiBj^ojd a^uB}
-joduii sbui pp sofeqBj^ soj uoxBzuauíoa oub a^sa

ap Bip p B^SBq BiquiBa ou osa ('") -so^soa so^ b oi
-jBpBpBJ^ ap pBpqxqisod b^ auap ouBsajduia p anb
B^B sbui- fexaos a^iodB p ouBsaaduia ^b X lopBfeqBX^
\e B^uanasap sa^ as jpap sa 'SBLqsnpui SBuiap sb^
ap X sajopBfeqBj^ SBuiap so^ ap unuioa jbioos pBpu
-n^as ap Buia^sis p jod ua^u as (•••) utqsa anb soiu
-3AU0Q ••pBptfBiAX Bjnpa^nbjB 'SBJoprLqsuoa sbs
-ajduia a^uauíBAisnpxa uos ou anbiod 'Xa| bi ap ua
-jbui ^B uepanb anb saaopas so^ ap uoisBAa B^ aquí
-jad anb oj .^buijou, -uauii^aj \e BSBd o^saj p saouo^
-ua 'SBJopru^suoa SBsajduia sb^ uopBaijiun B^ ua
sopmpui a^uaureps uoiBpanb -(ii^-^x) Xa^ BAanu
Bun ua- soppnpoj}ui soiqurea so^ ap oipaui jo^ '¿¿\
Z¿1 d 'qpqo -y 'OOIH '9¿I
-jai 'sanoaiHd 'S¿I
'W 'saflOaiHd "sojsod soi ap o^
un Bja uaiqure^ X 'uoisajdxa
buiiuiui b^ b sa[Bpos sa^JodB so^ ap uoisBAa bj jnanp
-aj o JB^qiqxsoduii Bja BpBq anb o^ SBpipaui sbj;o
aj^ua "-(ap 'BDiuiBjaa 'Bjqo ap SBuajjaq) uoporu^
-suoa ^\ ap BLqsnput b^ ap o^uaiuipa^sBqB sa anb o\
opo^- SBxauB sbuibj sb^ uatquiB^ ouis -pBpi^p 'jia
-p Buaiua^uí 'Bjn^aa^mbjB- uopanj^suoa bi ap bu}
-SnpUI BI B OJOS OU BUISIUI BI B BinpUI (SBJOSJ3AUI
a sBsaaduia sbi opas '^jaua^ buijou bi jas uxs
'UBipod uaiquiB^ anbunB) jopBjduioa a^ua^iuiojd p
sa 'jo^aruqsuoa oxjresajduia p iu jopBfeqBj^ p tu sa
ou 'uopB^inuiojd ns ap jqjBd b saiBpos sapodB soi
BBd uamb anb jpap sa 'uopanqsuoa ap opBjpBna
pp o^soa p ua uaXnpui as sa^pos sapodB
^oí ua 68'8I ^3l ^1
smq
'BZins 'BjqauíQ (XBn^njg p
uoa pBpuBpxios X uopBuuojuí ap odruo) HflSIHO
pp sauopBuiJojup sauqaiog '(XBn^njjq pp SBpq
-ou uoa sauopaapa) •SBXBn^nijq sauopBuuojuí ni)
Baoda bi ap Buqsapuep Bsuajd X qp qo "y 'OOIH '3¿I

qp -qo -a 'VHH3IS Z3TVZMOO ua J3A 0¿I

ap Bpipaui bi ap cquaiuiB}UBAai p ajqos ^Bpijo uop
-buuojui Bq ouqua^JB iBiAn^ o^^and a^sa b a^uajj
3p BXBn^run pBpqBoo^ B^ ua SBjqo sbj sop
SBip g 0An;uBui anb 0JBd un 'Xoq 'qiuba
-^\ .apuBjQ o^ibs, ap iBuopBuiq opaXojd pp saaop
-BpBqBj^ ap BaiquiBSB Bun- 08 Í'^-TV) Bipjoauoo -ap

"¿661 3P ojajqaj ap ^?\ p BpBzqBaj B}siAaj}ua
'XNO ^l 3P ^XOO PP ^^aguía UBUipqx 'S3OHO9 'I¿I

apuop 'iB}uauo pBpnp b^ 'o^^bs ap Bpqo^ ap Bjn^Bj
-ap bi ap oqjBd 'SBpBzuo^nB sa^uanj un^as 'Bzaanj

-ubjq o^^es ua fBJoqBi pBppqaB b^ ozqBUiJOU as *8¿T
'SaflOaiad 'opjaap un ouioa uauoduií o\ 'Xoq

'6861 *oappa;uoi^ 'anaaio
't?86l- ^¿8l 'ofmndrun^oipuisojuaiunnoiu\apvoug^
-s?q V}6o]OUOJQ x 'VHH3IS Z3TVZMOO ^ ^P Qo V
'oaig •sauopBDipuppj sbi uojaiAnjqo as a^ue^sqo ou
'OOVIMSa P ouiAja^uj qBiJBiBS o^uauínB ap ourepaj
ua X SBj^xa SBJoq ap a^ioa p jod uojbziipoui as anb
VQNO 3P saja^B^ soi 3P sajopBfeqBxi soi uojanj g¿61
ap sauxj y "BpBzqBAijd Bsajduia bi X o^pnsip Búas

�189.Carlos Pereira Dirigente del Sindicato de FUNSA y
del PIT. Entrevista realizada por Milita Alfaro. Mar
zo 1987.
190.Víctor Semproni. Entrevista.
191.Carlos Pereira Entrevista.
192.Juan Pedro Ciganda Dirigente bancario (AEBU)
Entrevista realizada el 28 de noviembre 1996.
193.Carlos Bouzas. Entrevista.

215.Víctor Semproni. Entrevista.
216.Víctor Semproni. Entrevista.
217.Carlos Pereira Entrevista.
218.DE SIERRA, G. Los sindicatos en la transición de
mocrática uruguaya. CIEDUR, Montevideo, 1989,
pp. 241,267.
219.Federico Gomensoro. Entrevista.
220.Carlos Pereira Entrevista.

194.Manuel Prie:gues. Entrevista.

221.Richard Read. Entrevista.

195.Carlos Pereira. Entrevista.

222.Richard Read. Entrevista.

196.José D1 Elía Presidente PIT-CNT. Entrevista reali

223.Mitil Ferreira. Entrevista.

zada el 25 de julio de 1996.
197.Carlos Bouzas. Entrevista. Juan Pedro Ciganda.
Entrevista.
198.Carlos Pereira. Entrevista.
199.Carlos Pereira. Entrevista.
200.Víctor Semproni. Entrevista.
201.Carlos Pereira. Entrevista.
202.Mitil Ferreira. Entrevista.
203.Manuel Pliegues. Entrevista.
204.Juan Pedro Ciganda. Entrevista.
205.CAETANO, G. y RILLA. J., ob. cit, p. 48.
206.Son significativos los reiterados intentos realiza
dos por la dictadura, en este sentido, que paulati
namente fueron abandonados por no lograr sus pro
pósitos.
207.Víctor Semproni. Entrevista. Carlos Bouzas. En
trevista.
208.Juan Pedro Ciganda. Entrevista.
209.Algunos de los entrevistados señalaron su disgus
to con aquellos militantes que participaron activa
mente de este movimiento y que no fueron capaces
de advertir de lo qué se trataba, y que estaban mar
cando a aquellos militantes o personas que en aquel
momento podían hacer algo para la reconstrucción
del movimiento sindical.

224.Carlos Pereira. Entrevista.
225.Luis Romero. Entrevista.
226.Luis Romero. Entrevista.
227.Richard Read. Entrevista.
228.Jorge Silvano. Entrevista.
229.R. Asiaín, L. Hierro López, M. Flores Silva, V.
Vaillant, J. R. Ferreira.
230.Con ello se producía así una resignificación de una
forma de protesta que había sido utilizada contra
Salvador Allende en Chile.
231.Asociación Social Cultural de Estudiantes de la
Educación Pública.
232.Unión de Trabajadores de CUTCSA, empresa de
transporte urbano.
233.Jorge Silvano. Entrevista.
234.Richard Read. Entrevista.
235.Víctor Semproni. Entrevista.
236.RIAL J., El movimiento sindical uruguayo ante la
redemocratización. PREALC. Santiago de Chile.
1988, p. 514.
237.Mitil Ferreira Entrevista.
238.Jorge Silvano. Entrevista.
239.Richard Read. Entrevista.
240.Concertación Nacional Programática.

210.Carlos Pereira. Entrevista.

241.Jorge Silvano. Entrevista.

211.Carlos Pereira. Entrevista.

242.Richard Read. Entrevista.

212.Juan Pedro Ciganda. Entrevista.

243.RIAL J., ob. cit, 1988, p. 520.

213.Luis Romero. Entrevista.

244.Sobre este tema ver en LESSA, ALFONSO. Estado
de guerra interna. De la gestación del golpe del 73 a
la caída de Bordaberry. Ed. Fin de Siglo, Montevi

214.Richard Read. Dirigente de la bebida (FOEB) y del
PIT. Entrevista realizada por Milita Alfaro. Marzo
1987.

160

deo, 1996.

�191

"1661 •sojjysouong
'^ oN sopred 'svp^pui svwvjoouiap sv] djqos sva
-qojuaj SduoisnpuoQ aimjuojnv oudd\qo6 un ^ps^p
sauopisutu^H3jj,iJAiH0S addHIHd A OWHSTIinO
'TI3NNOCI.O U3 J3A souopisuej} sei 3P ^ojoov IQ3
}p qo -jvojpms o^uamnaoiu ]g

'SVIH3 OSS

"Sej}0 3J}U3 'SOJOfnUI 3p S9U
-opezxue^jo A soppoiedesop A sosoad op
-ej ap s^uopeziue^jo 'rVdH3S ld330SV '
e Aen^nan ^P oseo p uo epuoaojoj souiooeH
•e^uesoo ei op sep
-uonoosuoo sei uoajns A uopezmaopoui ei op uo^
-jeui ^e uoooueuiaod soxio se:t^uoiui 'sojopefeqe^i
op soipoui sojopos sopop e jeoxeqe ej^oi A o^uoui
-lepiui ouoduix os *soiiAOuio^ne A soo^souiopojpop
op 3}uouiiedpiiud 'ouinsuoo 13 •souopezxujopoui
op edep ejouiud ei uo soso^pco jos e uezuoiuioo
sooiuiouooo sope^insoj soj opueno onqo uo o^uoui
-jepiui oonpojd os onb ouisiuinsuoo pp e^ex^ os
lp zoa e^
jqiuio jej^o^ eaed o^ueAopj e^insoj -sepuopputoo
sns oue^d ouisiui un opsop jeuuijeoj ejed is o^uo
sojo^nooiao^ui soi ^ einouiA onb e^- eui^in e^s3 je^
-uozuoq A leoipoA sodoa sei 3P uope^uouioiduioo
ej op ueijnsoj zoa e^so e^dope onb seopsuopej
-eo sei 3n^ sourejopisuoo Aen^run op oseo p U3 "

"Z66I 'sojivsouong 'sopie^
•pg •ugpvzpnjDouidp ñ owsunyuoint) ^uqos sop\6
-ODS9 soñvsu3 :ojundvj}uoo uo 'o^uopo
epuouodxo ei op jpjed e souopcojjoj '
sosnuojduiOQ ñ prqjü^j ñ zoa 'üpips 'ueuiqosaiH
op seaqo sei 3P sepuo^JOAuoo sejojipnjj sei
oaqos O^H331inO *n3NNOa.O OP oinoipe p joa
•e^sondsoa op sodq so^upsip soi uo sepe^uouioiduii
uoaonj ouioo A sojeoipuis sodoa sbsjoaip
sei Aen^rug A o^iio uo sepeziipn uoaonj ouioo jej}
-soui so uopuo^ui ex^son^^ enoipo zoa op o^doo
-uoo p ejodjooui o ejnpe^oip ei ofeq eupuo^jy uo
epuo^sxsoj ei e epuojojoj ooeq opueno ipuuog.o
ouiJonmQ jod epezqpn 'pei^eoi A zoa 'epijes uo
ueuisqojiH op ejojepui e^ e epuojojoj souioaeg
•p uo jeuoisjnoui op pep
-JS333U e^ e so^ofns ojod ^ejoqei opunuí ^e souofe
'pn^uoAnf ns opsop ejnpe^oip ei uojoiaia onb son
-onbe op p ouioo ise qejoqei opeojoui je eApeoyiu
-^is ejoueui op ojodjooui os opeipn^so opouod p uo
onb 'jofnuí ei op pded p ouioo seuio^ uoiquie^ so^
-uoxpuod ueponQ o^jede uotoe^psoAUi eun uooojoui
onb 'sopepneoj se^so o^uouqepjed Anuí jooouoo op
-^niiqísod ueq sou soiuouipso^ soun^iv sied epeo
op jou3}ui pp sopepnp A so}U3uie}jedop 'seunuí
-00 'souoi^oj sei 3P sojopefeqexi soi sopeipnpo opis
ueq ou ofeqe^i opo uo onb jepuos o^ue^oduii sg

��91
6861 -oSb^ubs HflS
'31I9VXSOO ^ opajjiv 'V3NOCINVHH3
'^661 -o^^ptres HflSPa -uopisuBJX Bl ^p
sa^oipuis sa}uagui&lt;q sapBpqBaj X souans
'sbzubjouv 3^iop 'SVPOH - opuBUja^ 'vraH3A3H03

-Bjg

9861 -oapiA^^
oNH3V1D13O SONH30VÍID '8861 -^961 'lis
ouo^ p ua ouB}uo}nB ouisi^icíbo p ofeq
ap sotreqjn so}uaimiAOui soq ¿ '33VHQ
BJ 3p SBPU3IQ X

souB^uauíBoupBq
soipn^s^ ^p oj^u33 #o;xp3 ou
-oa SBanpBpip sb^ ofeq XBn^run X apqo ua S9p2.ioq
-bi SBDnqod -^pui^M 'VJLSanOVl -Biresns 'NIVZNIWOa

'P3 '¿I oN S3NOIDISOdOUd '^U uopisuBj^ b^ ua
fBaipuis c^uaiuiiAOiu p :apq3 •ouuanmo 'OdSdlAIVO
j766rogBi}UBS HjqS -P3 -^^oN S3NOIDISOdOdd
•aa}] ¿uopaB ap oppoui OAanu un bpbh? iBaipuis o^
-uaraiíAoui X ouaapoui opBtrepsv "ouuanino 'OH3dWV3
•sbdbjbo 9861
omnp/oXB^^ *8 oN p^pawos nnanjv v^s)cib^j oui
-stiBaipuis pp SB3JB} sbi ^apqo ouuanmo 'OH3dWV3
•¿86T -oapiAa^uoi^ -O93/H3V1D -vmpviDip
o] ap vpojsíq aaajg psop 'VTIIH - opjBjao 'ONV^3V0
8661 "SBaBJBQ "pBpapos BAan^ pa 'oovcay^ ñ
dlV4D ub sbjbíttw ap sojuaninaoiu ñ sapo^oos sbuoidvz
-xuvBjo 'so^ooypws ua ¿jBpos o^uaxuipoui ui
-ouiaQ? -p 'SVPOH A W 'NNVW113H "I '

sisijbuv -sauíBjuí SBpBaaa SBq uboso 'VH3H0SflH9

'C66I ogBqiiBS "üñS sauopipa ^3 -oKS3MOIDISOd

"0661 -oapiAa^uo^M os
-sih X ipjBUiq/otiO^siH sa ^H '9861 -¿961 'oaqipd

066T oBquBS '
"81 oN S3MOIDISOdOUd '^
ap uatui^aa X BUB^ucqnB uopBziuaapopM 'OJBA^v 'ZVia

Odd ^3 tía 661-8861 3-^ti3 Bua^qo
Bq sa^Bpos so^uaitu^oui X SBjnprLqsa ^
'6861 'oap^a^uo^\[ HjqaaiO -BXBngn.ni BaqBjaotuap
uopistiBj^ b^ ua so^Baipuis soq •ouiiuo^ao 'VH^3IS 3CI
9861 -oappa^uo^v -otuap ñ owspvjuo^nv 'vaduqo dsvjQ *OAB}sno 'aSSOO
6861 opun^j OAanjsi pp pa P86I-¿6I 'runpvjoip v&gt;\ ofoq
oñvnBrun ouisi\vorpws ]a jai 'maHVNOX T 'SVOVHD
0861'og
-bi}ubs ^iíqo ap Baqo^B^ pBpis^aAiun Bpy^uo^
•Bigoppos 3p o^n^psui 'ouapqo oj6v \b ub soiq
-liioo ap svpooBp soa opuBUjaa 'SSHVa - znT Va3H3D
HOSP3 ^Z obi S3NOIDISOdOUd rjjsinsu ua
ouanbad un iBaqipd X Bisai^i -opuBu^aa 'OTILLSVO
'^861 ogBquBS \L3qi svojBgjOBpj sbuoibvjubuo
ñ oopr\odaioos sojUByumpodwoQ 861-¿61 opouad
\b ub SBjvuvsBjduiB soiwbjB scrj ouija^pn) 'OH3dPMVD

^661
ogBquBS NV^daiD-XaiI ^W4D ^b jvo^pms ugioov
ap svjidgq aua^ 'HVZVXHOO - ouu3j|ino 'OH3dIMVD

"6Z6T "oapcaiAi "IXX o^gis "oua\np mouauadxa
ü] 'movjoowBp ñ oxusx\moos 'ugwisuvux "oigias 'HV^I9
8661 -oapiAa}
íS 3P ul3 "P3 "Dsnpuoom ugvcaifaj vim vuvd
'uvjubtid anb svuo^srq strj a 'VvLL3H0V9
^861 ogBquBS -NVld3I0 *P3 '^861-PZ6I ^&gt;MD
ñ SBiDjoos sxjopyiod srrj '¿ asop 'ONVnaHV
0Z6I "ogBquBS sninBX P3 soopx\od sopp
-xod so] ñ ouB\xqo \x&gt;o\pu\s o^ianmnovu ¡3 ¿861 -oSb^ubs
-P3 upm riu uoo ojjuanouBB^ -ojiuiopoio '
^661 "ogBquBS -BaqjB^uv P3 (Btred
-S3) apuanv JopBAiBS uopBpuna pa Vld30
uotuis ouBauauíBouqBq soapiiog soipn}sg ap
-uaQ 161-8061 svpiBoosa svuqo uo
^86I -oap!A3}uoiAi -gnaaiü 'BvnB
-ruf] ub soop)]od sosaoojd ñ sajujoos S3Ívn}]j ua 'bj
-ajqo asBp b^ ap BpipiAip Bpuapuoa Bq -JBsaQ 'HVIflOV
3661 -ogBquBS X3d ^6 oN
-ofoqvj ap opiaumooQ -686I-8Z6I Buapqa Bp
-uauadxa Bq :BAqanpojd Bpuapip X Bin^jady ^nb
'NVWOH -OlBZUOQ 'SVAIH "PBJBH 'ONIOVOV

�to y Sociedad en el Uruguay. F.C.U. Montevideo.
1969.
FALABELLA, Gonzalo. ¿Un 'nuevo sindicalismo'? Ar
gentina. Brasil y Chile bajo regímenes militares,
PROPOSICIONES N17. Ed. SUR. Santiago. 1989.
FILGUEIRA, Carlos (Ed.) Movimientos sociales en el Uru
guay de hoy. CLACSO/CIESU/E.B.O. Montevideo.

1985
FORTUNATO, Rodolfo. Concertación social; una opor
tunidad histórica en Economía y Trabajo en Chile
(Informe anual 1990-1991) Ed. PET. Santiago.1991
FOXLEY, Alejandro. Experiencias neoliberales en Amé
rica Latina. Ed. FCE. México. 1988
FRANK, Volker. Sindicalismo y democracia en Chile:
percepciones, esperanzas, novedades, posibilidades
en Rev. De Economía y trabajo Nro.4.Ed. PET. San
tiago. 1994

HENRIQUEZ, Helia. La reconstrucción del sindicalismo
durante el régimen militar (análisis de algunos secto
res urbanos). Centro de Estudios Sociales, Santia
go. 1984
HURTADO-BECA, Cristina. Chile 1973-1981: Desarti
culación y restructuración autoritaria del movimiento
sindical chileno en Sindicalismo y regímenes milita
res en Argentina y Chile. Eds. Bernardo Gallitelli y
Andrés A.Thompson. Amsterdam. 1982
LANZARO, Jorge. Sindicatos y sistema político. Relacio
nes corporativas en el Uruguay, 1940-1985. F.C.U.
Montevideo. 1986.
LAVIN, Joaquín. La Revolución Silenciosa. Ed. Zig-Zag,
Santiago. 1985.
LESSA, Alfonso. Estado de guerra interna De la gesta
ción del golpe del 73a.la caída de Bordaberry. Ed.
Fin de Siglo. Montevideo. 1996.

FRÍAS, Patricio. El movimiento sindical chileno en la lu
cha por la democracia. Ed.PET. Santiago. 1989.

LUSTEMBERG, H. Uruguay, imperialismo y estrategia

FRÍAS. Patricio. Movimiento sindical y transición a la
democracia en Economía y Trabajo en Chile (Infor

MACHADO FERRER, M Y FAGUNDEZ RAMOS, C. Los
años oscuros Cronología documentada (1973-1979).
Monte Sexto. Montevideo. 1991.

me anual 1990-1991). Ed. PET. Santiago.1991
FRÍAS. Patricio - RUIZ-TAGLE, Jaime. Situación y di
námica del sindicalismo chileno en el contexto eco
nómico y sociopolítico. Doc de trabajo N. 91. Ed.
PET. Santiago. 1992
GALLISTELLI, B. Y THOMPSON. A. Sindicalismo y regí
menes militares en Argentina y Chile, CEDLA,
Amsterdam, 1982.
GARRETON, Manuel- MOULLAN. Tomás. La Unidad
Popular y el conflicto político. Ed. CESOC-LOM. San
tiago. 1993
GÓMEZ, Sergio - ECHENIQUE, Jorge. La agricultura
chilena Las dos caras de la modernización. FLACSO.
Santiago. 1988
GONZÁLEZ SIERRA, Yamandú. Cronología histórica del
movimiento sindical uruguayo, 1874 -1984. CIEDUR,
Montevideo, 1989.
GONZÁLEZ SIERRA, Yamandú. Continuidad y cambio
en la historia sindical del Uruguay. Un enfoque des
de la problemática actual. CIEDUR. Montevideo.
1992.
HENRIQUEZ, Hilia, en VARIOS AUTORES, El sindica
lismo latinoamericano en los ochenta, ILET/CLACSO.
Santiago. 1986

de liberación, Buenos Aires. 1974

MARTÍNEZ, Javier. Miedo al Estado, miedo a la socie
dad Rev. PROPOSICIONES N 12. Santiago. 1986.
MOULLAN, Tomás. Chile actual: Anatomía de un Mito.
Ed. LOM - ARCIS UNIVERSIDAD. Santiago. 1997
MUÑOZ, Heraldo -PORTALES, Carlos. Una amistad es
quiva Las relaciones de EE.UU. y Chile. Ed. PEHUEN.
Santiago. 1987
MURMIS, Miguel. Algunos temas para la discusión en
la sociología rural latinoamericana: reestructuración,
desestructuración y problemas de excluidos e inclui
dos. Rev. ALASRU Nro.2. Valdivia. 1994
O'DONNELL, Guillermo. Sobre las fructíferas conver
gencias de las obras de Hirschman, Salida, Voz y
Lealtad y Compromisos cambiantes; reflexiones a
partir de la experiencia argentina reciente en Con
trapunto. Ensayos escogidos sobre autoritarismo y
democratización. Ed. Paidós. Buenos Aires. 1997
O'DONNELL, Guillermo - SCHMITTER, Phillipe. Tran
siciones desde un gobierno autoritario. Conclusio
nes tentativas sobre las democracias inciertas. Nro.
4. PAIDOS. ler.edición.. Buenos Aires. 1991
OTANO, Rafael. Crónica de la transición. Ed. Planeta.
Santiago 1995.
PEREIRA, Rafael. Derecho de trabajo y flexibilización:

164

�991
'S66T
•BUBdsg SSXPM 'sauopBaijqnd ap o-quag ua sapuoqBq sauopBpg SBq HHSVISH - XIO
(0861) aiTO ap BoiiqndaH b^ ap Bapipd uopn^suog
•9861
•oapiAa^uo^ -XNO/XId-a^dlO '(886T - ^961) Xld
Ia ^XNO ^1 aP uopBn^s ap sisijbub X 'SBaqBuiBjgojd
'sboiub^jo sauopnpsa^ so}uatunaoQ ap uopaaps
jvojpujs ojuajunaoui ojos uf¡ XND-XId uo asBq ap sa^
-juiog ap ibuopbn cquanaug z¿6l 'XN3/XId-33dI3

T86T •o^BpuBS ^WHD ^p Baipunp ¡Buo^pg (8Í08I
oN ^1 'BApaapg uopBpo^a^j 'so^BDipuis 'ofBqBJ^
ap o}B-I}uoq) sajvjoqxrj svuuofau UBnp 'ZVIG SVTVS
"^861 'o^p^aw 'IXX'S '^ \o/^"ouprr¡vouauiYuao^ajqo
ojuajunao^^^ jap zruojsj^ ua oXBnrun ojajqo o^uaiui
-poui pp soub 08 "a^Jop '^^3NIa^A^ - Bpnq 'VTVS
T66I o^BpuBS
X3d 'P3 '1661-9861 ^jxqo 'Viavjoouiap vj v oujojau
ja ua ímuouoag ñ ofbqvjx ua ouapqa jb^íiiui uaui
-?^aj p ua opB^a X ouisiiBaipuis -auitBp '310VX-ZI0H
066T "o^b^ubs "X3d 'P3 SZ oN ofoqvj) ap ooq &lt;^\
-iqg ap osbd p 'sa^aipuis sBi^a^BJ^sa sbi ua oiquiBO
X uopBzqBjaouiap ap osaaojd "auirep 'gqovx-ZIflH

8661 "
'P3 Vld3D '^a\\oq uouijs ouBauaureourjBq
soipn^g ap cquag (opBuopjB^i ^nBH -duiog) Z661
-^961 '^W^D ajqos svpi6oos9 svjqo "ojpad 'DIAOMSHA
8661 -oapiAa^uo^ -goqiH^
•pg Buouiaui b^ ap SBjnpBjg -opaaBj^ X uajBj/\i 'HVNIA
'8861 *ogBnuBS -BpuBid
pg unuizBO auiiBp jo^ipg -vjuanou soj ap jvjqum
ja ua djrqo ua BpBjaouiap X Bisa^i 'OTIVO VH3IA

1661 "ogBpuBS 'X3d P3
'1661-Q861 9imD U9 "ojovjoouiap vj v ouuojau ja ua
vjwouoag ñ o/bqruj, ua 8861-1861: i^aiputs B^and
-saj X saiBaoqBi sauop^pj sbi ua soiquiBg anqo ua
IBjaqqoau Bpuauadxa b^ ap sisu^ auiiBp '
^661 "
'HílS 'P3 "uoxjisudjj vj ap uvjqvq sajpojpuis sajuaduiQ
'sapvpjjvau ñ souans 'svzuvjouyua ouapqa {BDipuis
o^uaiuipoui pp saiBjnpru}sa soyBsaa a^jop 'SVPOH
'8861 •oapiA3}uoi^í -fidS 'ompvui
osaiqo ojuaiunnoui uq -ñunGrurj -anbuug 'Z3OOIHGOH

'6861 'oappa^uo^\[ *sbui
-aiqojd *P3 "vpvjuaumaop vj6ojouojq q ouioj, q¿q\
-¿61 'vunpvjojp vj v vjauajsisau vq (pjooa) ojbaiv 'OOIH

6861 "sajiy souang -Bpz pg -so^uauinooQ apqo
uopBjado ^o^Baiqg ap Bpnasa Bq q UBnp 'S3QTVA

a}Bqap ig -oijbw '3n6H3n6HnHTV - oiua^ng 'SVAIH

-JBd -pnuiBST 'VianZNSTVA 'o^n^jv 'V13nZN3TVA

•066T 'o^BpiresHnS P3 '8l'o^S3NOIOISOJOUd
•aa^¡ -Baiuiouoaa X ¡Bpos uopB^aouoo B[ b oujoí ua

g/S •o^BquBg -oauítuí ou
-apqa oirepope uauíi^aj p ofeq uopisodo ap sopq

8Z6I "oap!Aa}uo]^[ nd3 P3 'ouauqo ojuajunaom jap
Zdjnpvw vj ap saomu :ñvnBruf¡ •anbuug 'Z3flOIHGO3

'8661
•sajiy souang *6ON "S^IPA 'ooruiouoog ojjoxmsaQ ua
'oaiítoiodi} X ^Brqdaauoa sisijbub un ^soanqod sbui
-a^sis X sojajqo so^uaiuiiAOiM 'pnuiBs 'V13nZN3TVA

"8Z6I 'oapiAa}uoi/\i *a/s *oX
-Bn^run oaajqo o^uaiuiiAOiu ig utuixpBiAv 'A^SNVIHflX
886 T "Oí^^nuBS -B^auB|d
pg vjuaaou soj ap jvjqum ja ua ajjyj ua sajopBiq
-od X sojajqo ap BAipapa uqpaB Bq oiua^ng 'INOHIX

886 T 'o^b^ubs 'OTV^Hd iiowvzpvjaowapaj
vj ajuv oñvn6run jvojpujs ojuaiunnout ]g -UBnp 'qviH
6861 -oappa^uopM -pidS odj6
-jnjvjaw un ap vpij\ -BiojBjqaid oubsoh b gpvXHOdSH
(puBdsg ua uopipa Bjauíud) "6861

•3661 -oapiAa}uoiAl T1S3ID '(6861-9861)
vnpoajoo ugjovioo6au ñ sojvojpuis oospuBag 'iDOíld

'6661 •oappa;uo^v "003 "^igiooy ñ vjniarujsg
ofívndrun oiusjjooipuis jg *o 'P^O - JAI '3TI3IAH3dnS

•oapcajM -g-gg '86l-P¿6l 'nv.pvq vouauiy ap jng
ouo^ J9 ua vjopvcuasuoooau vjwouoog qdasop 'SOWVH

OSeí'03^?!^ p^papos BAanM ua^BUii
BAan^^ipg ^ng ouoq ja ua jvuojdv¡sj pnpun6as ^p üuuí
-ooq rrj .opojsa ap ouisuoxiaj ^g a^jop 'SSOIVA VIdVX

•^66l/8 -o^bpubs -(HOVSn) -o^bi}ubs
ap pBpisjaAiug '9 auas '¿I 'OJN. sapvjpnmumH ap
soujaponQ '(Xmo) sajopBfBqBax 3P ^3íufl JBJ^uao
b^ ap SBi^a^Bjpa X SBJn^anqsg -o^sn^nv 'OO3INVIAIVS

986T -o^boubs -HílS P3 0¿6l
-0681 '^MD uavuajqo vBjanq vq ouio^sosug 'OHMVZId
066 ro^Bp
OZ oN otvqvuj ap ooq a^qB^ja^soduii a}Bqap un

�Ministerio Secretaría General del Gobierno-Oficina de
Planificación Nacional. Sabemos hacia donde va
mos (Algunos logros del gobierno del Presidente
Augusto Pinochet Ugarte). Santiago. 1986.
Pinochet, Augusto. Un día decisivo. Ed. Andrés Bello
Santiago. 1980.
Pinochet Ugarte, Augusto. Las Fuerzas Armadas en el
acontecer político. Entrevista realizada por el perió
dico El Mercurio, el día 22 de setiembre de 1985.

es Presidente del Sindicato de Alimentación, hoteleria
y gastronomía. Entrevista realizada en Santiago el

19/5/99.
GONZÁLEZ, MIGUEL. Al momento del golpe era diri
gente estudiantil, en los primeros años de la dicta
dura se incorpora al mercado laboral. Es dirigente
del sindicato de Montaje Industrial. Actualmente es
Presidente del Sindicato. Entrevista realizada en
Santiago el 18/5/99.

Declaración de Principios de la CUT en Taller trabajo y
sindicalismo: Dirigentes sindicales y documentos: Pro
posiciones del Movimiento Sindical. Serie Trabajo y
Democracia. Nro.2. PET. Santiago. 1989

MORAGA, ETHIEL. Al momento del golpe trabajaba en
El Teniente e integraba el sindicato del cobre. Luego
se exilia y retorna en 1983. Actualmente es dirigen
te de la Confederación del Cobre y Presidente de la
CUT. Entrevista realizada en Santiago el 21/5/99.

Propuesta de la CUT para la transición democrática, en
Taller trabajo y sindicalismo: Dirigentes sindicales y
documentos: Proposiciones del Movimiento Sindical.
Serie Trabajo y Democracia. Nro.2. PET. Santiago.

PAVEZ, MIGUEL Al momento del golpe era dirigente del
Sindicato de Trabajadores de la Enseñanza (SUTE).
Actual es Presidente del Colegio Nacional de Profe
sores de Chile Entrevista realizada en Santiago el

Santiago.

21/5/99.

1989

Prensa
AHORA (Montevideo)
EL DÍA (Montevideo)

EL MERCURIO (Santiago)
LA HORA SINDICAL (Montevideo)
LA IDEA (Montevideo)
LA OPINIÓN (Buenos Aires)
LA RAZÓN (Buenos Aires)
PRENSA CLANDESTINA (uruguaya) IU. Informaciones
Uruguayas, (colecciones con noticias del Uruguay),
Boletines Informaciones del GRISUR (Grupo de In
formación y Solidaridad con el Uruguay) Ginebra,
Suiza, entre otros.

Revistas
Cuadernos de Marcha (Montevideo)
Documentos de trabajo, PET (Santiago)
Revistas Estudios (Montevideo)
Revistas Proposiciones (Santiago)

Entrevistas
chile
AHUMADA, MANUEL. Al momento del golpe era diri
gente del sindicato de gastronómicos. Actualmente

166

PINEDA, CARLOS. Al momento del golpe era dirigente
estudiantil, luego se vincula a la construcción como
dirigente de base. Entrevista realizada en Santiago

el 20/5/99
RIVERO RTVERO, MARÍA. Al momento del golpe era di
rigente del sindicato de funcionarios de la salud,
cargo en el cual permanece.. Entrevista realizada en

Santiago el 19/5/99
SOTO, SERGIO. Al momento del golpe era dirigente es
tudiantil y dirigente en el sindicato de bancarios.
Actualmente es Tesorero de la Central Autónoma de
Trabajadores (CAT) que a partir de 1995 se separa
de la CUT. Entrevista realizada en Santiago el 20/

5/99

URUGUAY
BORGES, THELMAN, Dirigente del,Congreso Obrero
Textil (COT) y de la CNT. Entrevista realizada en Mon
tevideo el 14 de febrero de 1997.
BOUZAS, CARLOS Dirigente bancario e integrante de
la Dirección de la CNT. Entrevista realizada en Mon
tevideo el 12 de noviembre de 1996.
CIGANDA, JUAN PEDRO Dirigente bancario (AEBU)
Entrevista realizada en Montevideo el 28 de noviem
bre 1996.
D'ELLA, JOSÉ. Presidente PIT-CNT. Entrevista realiza
da en Montevideo el 25 de julio de 1996.

�4, .^ .:' T.^^,

L .' ^•. !'n-.'%!p*,

: Í-!.-.

�691
f^9ubziub^jo as sasBq sBq„
9*IBDípuíS an^aqdaj xam
29'"'*****sojJBsaiduia sox B^aBq sBia}B.i}sa sBAan^j„•
ig*auoduioaaj as BjnpBpip Bq

19BjDBJOomap bi BpBq oujuiBa o^jbi xa :i86I-^86I
ggBisaioij ap sBpBUJop-XNO ^P o^uaiuiifjns ia :C86I
ggBafuipuoaaopos sjspa B^ :286T086T
so^ B o^unf bubota ^q *
zoa uis so^ ap zoa Bq 'Bisa^i bj ap pdBd ^g m
so^ uri^as so^aja sn

ggjBaípuis uopB|norpBaj tb\ btdbh *
ggaABp Bzaid Bun :opBUBsajduia ig m
92•sajopBfBqBj^ so| ap uopaBaj Bq
g2B-mpBpxp b^ ap BAisuajo Á uopb¡b^su¡
g2**** u^poB bx B sisipxed b^ aa
wvzinwoQ rnmsng
12*:ONairao osvo ^^
61uopboijtu^is ap sBaquapBJBa
¿I•••••ppos uopisoduioa Á uopBzipaipuis ap bsbx*
¿\•••*oaqnod opca^uoa ^a ua paipuis o^uaiuiiAom pp uopjasui „,

gXuopBzqiiod Á paipu|s uopB^UB|duij ap
}6joiq
gX •••"•'^Bn5njfi A axmD ^a op^pa ^P sadxo^ so| b opaid
sapaipup so^uafuipoui so| ap

XX'AvnonHfi a anHQ Na owsnvoiaNis qaa

L
g

�*Iniciativas y desafíos para el CNT65
*Primeros intentos de diálogo con los empresarios66

*Se conquista la Unidad Sindical67
*Principios de la CUT68
Los trabajadores en democracia75
Sindicalismo en cifras83

*Evolución de la tasa de sindicalización en Chile (1970-1990)

83

El caso uruguayo87
Alvaro De Giorgi
Primera gran respuesta del movimiento obrero: la Huega General89
1973-1975: Mantenimiento de acciones significativas92
*La continuidad de la dirigencia sindical en la clandestinidad92
*Acciones más significativas94
*Respuestas claras en medio de la confusión95
*La actuación de los sindicatos98
1976-1980: Apuestas a nivel microsocial y simbólico como

defensa a la identidad atacada
*La agudización de la represión

103
103

*Polémicas al respecto de la resistencia
*Las múltiples formas de resistencia

104
108

*Solidaridad y actividad de la CNT en el exterior

109

*La tradición sindical en la memoria de los trabajadores

110

*Apoyo de diversos sectores sociales hacia el sindicalismo

112

Ensayos de reordenamiento de las relaciones laborales. Las respuestas

*El primero de mayo de 1980
*Las mensajes de la carta de AEBU

113

115
116

1980-1983: Reorganización sindical en el
marco de la recuperación democrática118
*La ley de Asociaciones Profesionales119
*La unidad en el contexto autoritario

*La importancia de AEBU
*La formación de las Asociaciones Laborales
*Los estatutos; ilegalidad y lucha
*Asociación de asociaciones

*Primero de mayo de 1983 y el nacimiento del PIT

170

120

120
121
121
122

123

�sopBd Á sopjanaB a.qiia :SBiaBjaoinap sBAanu SBq ^
sauoiaisuB-q sbx ap soaipb sopfns sajopBfeqBj^ soq
osinduii a sisa^uis

¡a ^

8glsapaj sBAanu 'so^ipoa soAanu 'saaoA SBAanj\¡ ^
OUJOpj UTS OUIUIBD U[\ ^
uwzuiuiOQ üiiüsns1

ZCI
S86I u3 l^^ípuis o^uaiuipoui jap uopBr^is Bq
ap Bzjanj B| BiaBq Baqijod BAanu Bun a^uy *
0Tofap o\ Á oAanu ox ap uopBxnai^JB ipyíp Bq ^
^Baipuis ouisiuoB}Ojd ^ap ouajj xa ^
9^ X
92X
92X

X^3^11^8 ^q^^] Bq „
SBXsa^ojd SBjauíud sbx á soaixixod sopi^oBd sox uoa sauoiDB]nauiA ^
Xld PP uoiaBziuB^^O Bq -os^nduii xa *
IBOipu|s c^uajuiiAOui |ap BJoq Bq :S86I-€86I

�Este libro se terminó de imprimir
en el mes de noviembre de 2000
en los talleres de Artes Gráficas S.A.
Rivadavia 2045, Telefax 208 48 88
Montevideo - Uruguay
Depósito Legal 320.487/2000
Edición amparada por el Decreto 218/96
Comisión del Papel

�v Por qué -^legir- c un pos coino C"&lt;h\\e para compar ¡r\a can Uruguay?

Porque aún c M peu*: ' arldcáet v diferencias, ambas realidades presentan simi
litudes a la larca de su historia:, e1 c^rá^ter demolida "al de su refarmisma, ¡o
influencia de la h, qulerda en el movimiento sir dical, ¡as mar afora: ucbnes en.relao-on

a lo Fuerza de macqjo que rio fueron simu'tánearnente iguales pero sí pueden
ubicarse en sirr m perspecmu Una ayuoa par^ canecer el popel de actees
soódes con cc&lt; aurrerístiecs especiales Un onál¡S:S delprataganismo de sectore^
populares que coo^to elementos r ara una inverpretacíón más rica. La \mp\ar^oz\on
de \a dictadura no i ;- '^ salo OC' 'a Je los dos ds^-onio^, ni la recuperador cemo-

cráiica só\o resulte ; es pactos político-militares copulares. Una aproximación
nocla una visión nos comprenzw/a oe un dignifica"1"vo taer

do de nuestra historia;. -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3867">
                <text>Respuestas sindicales : en Chile y Uruguay bajo las dictaduras y en los inicios de la democratización </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3868">
                <text>Alvaro De Giorgi, Alvaro ; Dominzaín, Susana </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3869">
                <text> Giorgi, Alvaro de 1967-:&#13;
Respuestas sindicales :en Chile y Uruguay bajo las dictaduras y en los inicios de la democratización /Alvaro De Giorgi, Susana Dominzaín ; directora del proyecto Lucía Sala de Toruón..&#13;
   Montevideo : UR. FHCE. Centro de Estudios Interdisciplinarios Latinoamericanos, 2000..&#13;
  171 p. :  fot., graf..</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3870">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educacion. Centro de Estudios Interdisciplinarios Latinoamericanos,</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3871">
                <text>2000</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3872">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educacion. Centro de Estudios Interdisciplinarios Latinoamericanos,</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3873">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3874">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="486">
        <name>ANALISIS COMPARATIVO</name>
      </tag>
      <tag tagId="488">
        <name>CHILE</name>
      </tag>
      <tag tagId="484">
        <name>DEMOCRACIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="483">
        <name>DICTADURA</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="485">
        <name>MOVIMIENTOS OBREROS</name>
      </tag>
      <tag tagId="487">
        <name>SINDICALISMO</name>
      </tag>
      <tag tagId="482">
        <name>SINDICATOS</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="351" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="584">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/bac467d66120992c04af3668f01e2c0d.PDF</src>
        <authentication>685927aaa826313d344de6f0c4d11afe</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3844">
                    <text>6^61'
svoNJo i siavamvvinH w avnnon

vonan&lt;J3* vi jo avaísa3AiNn

UD

^z

Z06

OAvnonan
ooiooioiaoisiH
01N3!lAIVSN3d
13Q VÍOO1O1NV

�J
I

lj

ll

lili., II lili •1

f\

^itu Bsuad |a P Bl 6o|O}UV
1^anzz7.06

j

zadgi

ap zeu^iuir 6opeAeDV

opaAaov ooueie 'l?9

OiN3ÍWVSN3d 33Q VI9010ÍNV

v^vnianz

^H 3Q
SVI0N3ID A S3QVQIN\/WnH 3Q

p_

�"i"

ep ^t^aed b BiJoqsjH ^I ^P eiBojopoqa'^ ^ pjjoai ap
esJBuimouep b gsed osuno ja ^piupy ^w sojueo uoqoop
¡a uod 1561 ap aíqaed b A" jaqipui Pjuei^^j gsop jos
-^8^.oj.ci ib jod 096i- ue ^ouaiuo^ sinq gsop uoqoop ja
jod 61761 ue openuiquo^ &lt;?&gt; &lt;t&gt; •pujidiosip pj^sanu
ap sooi69iopoq.aiu a sooijga^ SBuJajqojd sajpdiouijd
so] BtJBq.isjeA.iun Bjpaq^o ej b jBDjaoe jod oz^anj.
9 un ua osad jewijd ja 9Anq.1q.suoo (joiuequ^ oub ja
oppejo spoqjgqsiH sauotOBDiqsaAUi ap oqnqiqsuj jap
iuBu6iAB&gt;f o 1 ¡ t^ü3 joqoop ja spioueio A sap
ep pgqjnoBj pt ua pjgqojp 9^51, ua anb soo
-ijQqsiq sojpnqsa soj e UQioonpojquj ap osuno J3
^*0[pnqsa ap Biaaq
büí oiüoo uqiobzt jeiüjoq ns ap ospjqe ajqsjapisuoo un
ua PJ60T01joqsjh ^í ^p oubid ja ua opnpBjq as '(op
-u n6a s ja a q u a 1n 51s b p 8 o 9 p bj a p sa j bi o iu i s o u p soj
ua A 'oaaiüiJO ja Bquajsno soub soj ap peqiiü epuno
-es ej ua sauoqpj sns uBzuaiujoo A soau^jodiuaquoo ts
eo uos s (lse6iq.jt\/^ sejoseqojd ^p oqnqiqsui ja A seio
uajo A sepBpiuBiiinH 9p peqjnoej bj 'eaapq psa uauinsp
__ anb joijedns pzupuasua ap souqueo sop soj anb as
^iApp) praoqsjH ^a ¡puoisa^ojd upiOBiujo^ pj sjed
ja ue OAnq anb uqtopztjpuoionqiqsut pjpjpq eq

�la elaboración en 1955 de un nuevo Plan de Estudios
de la Licenciatura, que recién entró en vigencia en

1950. Ai mismo tiempo, se deslindó el campo de las
restantes materias historiológicas .(Ciencias Auxi
liares y Técnicas de la Historia, Historia de la His^
toriografía, Filosofía de la historia) que lograron
entonces su perfil específico en el curriculum uni
versitario. En el Instituto de Profesores "Artigas"

el Plan de Estudios incluyó en la Sección Historia
tres cursos historiológicos: Teoría y Metodología
de la Historia en el Primer Ano; Historia de ía Hi_s
toriografía en el Segundo Año; y Filosofía de la hil
toria en el Tercer Año (cada uno de ellos con una
duración de dos semestres y una carga horaria sema

nal de dos horas). Las Instrucciones adjuntas al
Plan previeron que en estos cursos se estudiaran te
mas que interesaran "no solamente a la Historia ünj_
versal, sino también a los cursos de Historia Amerj_
cana y Nacional". &lt; 3&gt;

Esta tardía incorporación de la problemática hi^
toriológica a los planes curriculares de la enseñaji
za superior pudo hacer creer*que los temas en ella
implicados carecieron con anterioridad de consider^

ción significativa en nuestro medio. &lt;4&gt; Sin emba
go, el caudal de reflexiones sobre aspectos teori^
eos, metodológicos, técnicos e historiográficos ve-

rificable en la producción bibliográfica, hemerogr^
fica y periodística del país a lo largo de casi un
siglo y medio, configura el más rotundo mentís a
una conclusión de aquella naturaleza. En el curso

del año 1987 elaboramos una primera Antología del
ejT_s_amjento Historiológico Uruguayo, que se editó
mimeogrlTicamente para uso de los estudiantes de la

�sasBp ue 'zadgq uauíapo ¡ap ejae^ a^1LlIi2M_JLL
jod sopBtuoq sop^^jDinbgq. se q. u n d y " s o 51 a 9 q s 1 h

soipnqs3 soí e ugponpoaquí *lN^N9IAV&gt;j 0I1IW3
_:*aj3) 001 qpa.601 rq ¡ q A ooiqsjanaq odiq ap vsoa
jpq d g a d s o f p q e a q a p u 91.3 e 21 j e a a b t b q b o i i d oí i * b j

?aaaq ^un (ni) *,,XX ^ XIX soj5ts so¡ ap bjíb^S
oíao^siH ^[ ap Biao^siH, ^ I *? BpBDipap ^Bpunbes
^^n (ti) ^(pqsiuoiseadxe 'BDíag^siq nsu^ijea
eui 'BqsiAi^ísod ^e^siienpiAipui 'eqsiíPniíaids^
BanaBu b^ ap saaoqDPi sot urjSes (?di^?..;d

:piaoqsu{ e{ ap sauoi3Bq.5adaaq.ui) ^iauasiu
_ 6] ap e^^oso¡x^ b] ap A (ODiagqsiq oquai^ijou
ooiap SBiuBd sp{ &lt;saapinxng seuiidiasip sb) uoo
b 1 a o q s 1 h ^\ ^ P s a u o i o b i a a s e \ *BDij.jq.ueio u 91 o
Bziaaq.DBJBO ns 'BiaoqsiH eI ^p oqdaauoo) sod
-i^gicpoqaui-ooTagaq so^oadsB ejnpai '.^seDiaoaq
iooN,, oaqna ia op^q '^aaunad pun (1) :sai
seaq Bjpuaadiuoo osano aqsa ap

1 u 1^

paaip Piouani^ui ^tianb9
enb p sauoioeetuaad saienquaAa sp¡ uoapaqsi^aa anb
o_sioaad oi^qia ¡a A oipaui oaqsanu ^b uoapzupD]P ¡es
_aaAiun jeAiu p seoiagq-Siq spiDuaio sq\ ua saqupuiiu
c¿paad saquaiaaoo sb^ anb Biauan^ui ap oppaS ¡a aiu
a^asíp p oiuoo oqupq '^euoiopu BjiPaSoiaoqsiH p 1 • i-pq
pd suj piuao^ ap apuoisuauiíp b painqiaquoo ug'íaeziq.
-piuaqsis A u^TDPiunqxa pAno oaibgioiaoqsiq íeíaaqpiu
un p soq.ua ítupoaaap uaAnq.iq.suoo ugiooaias aquesaad
p| A pjienbv 9 •spoiapqsiH seioueio ua panqpiouaDiq

�dictadas en la Facultad de Hü¡t;anidades y Cíen-cias. Montevideo, R.E.I. Ltda., 1949, pjp. 7/9)

CCüfC OlaZ 010 d pUOil1 i jq] Lila v -^ f t ^11

_- ~

gráfica corregida de las clases impartidas a los
estudiantes de los cursos de Pr^p^ratori^s de
Abogacía y Notariado, en la parte refería^ aleo
ría y Metodología Ge i a Historia y cr if e&gt;' i c^ a i s
toncos (Introducc ion a^I^ e s t u cri o^ ci e^ 1_?. J-i i s t^r i ¿~

Montevideo, (Tr g a n i z a cl"5?n?é*3Tn a\ "T9TiTrr""L ai n-~
tencional idad ele este esfuerzo estaba dirigida
a superar i! 1 a concepción frecuentemente pu : n 1 "
que los estudiantes portaban de la disci^li^a
histórica. Por lo mismo ei autor señaláis •:,'-. el

Próiogo de la obra: "Ciencia oe f o r ír¡ ¿i c i -^ n rec¡^
te, cuyo objeto, principios y métodos f i a ;:&gt; • r e c i ~~

mente se ignoran, no es extraño que se re ^; oe
la Historia p re conceptos rancios e i na c:c^ -ados.
1 ^o^bre común, porque la considera invencio
nes arbitrarias ("esas son historias'1) :. formu
la c i o n e s interesadas ("así se escribe i '-: b i s t o -

ria"). La medianía culta, porque sólo
-sotic;a
como producto literario que resulta at^-vcri^
por su ligero barniz de autenticidad hu^ana. El
error se mantiene también en el campo de la en
señanza y se manifiesta en la mala distribución
del conocimiento histórico dentro de los planes
de estudio, en la redacción concreta de progrji
mas disparatados y en la utilización de texto"s
(o, lo que es peor, de "apuntes") que constitu
yen una larga y desarticulada retahila de he—
chos sin plan ni jerarquía, y cuya significa —
c i 6n y trascendencia jamás se desentraña. El mal
se extiende fuera del ámbito universitario y se

�-g-

•(oauiíui) /86t 'EjSojoiuoqsiH ap

iouaio k sapppxu^iunH ap p^q.{noe^ ep pepisuBAiufi 'oaplAaquoi^ "P6einqnz
aod soqxaq. ap ugioaaias /C ugt^anpoa^ui * (i). o^
-enfinan gdiSqjoiaoqsiH cnuaituesuad iep bí6oio^.u\/ &lt;g&gt;
•nXX o¡5is
sann^¥ P ^^qo ^i ^' sbi^b^ísaeAiun sisa^, o
ínDssiuí^ sb^siabj sb^ UB sornDn^ie sounOi^
J s iuB^j.B^sea *a sinq ap sofeaBu^ soy^nbed pjbia
n% as o^qs 's^a^e soub oduio soun e^seti anb aoe^
^a *bj^ea^oi xqiq ap piaa^eiu ua sjpd iap |eaaua6
_osea'4B ¡a Á * soia^'^isjaAiun soipn^sa soj
sjh B] p opBDTpap ueq as anb ub BjpjBq. pujjoj.
_*soaq.osou au^ua saao^ina opiua^ eq s^uadp
iH6j ap ejjoai ua soppdnu6e. s^iuaiqoad ap oqunC
uod ¡a oaa^ "a^opuj esaaAip ap soq.xaq ap saaoqne
saaosa^oad ap ugiae^saiiuetu aquepunqe oaad *a^q
pi p oqunf 'ipuotdpu eiaoqsiij ua aquauj
ssoun6TP e^ opionpoad pq sjed ¡a saaop
eiaoisiu ap eiaaiPuj u^,, :aipap je ( tS6l 'puipa^
pg 'oapiAaquc^) piaoqsiH ^1 ap P¡5oiop
-oqa^t ^ B¡aoaj •sooiagqsin soipnqs^ soi e ugiao
-npoaqui oaqn ns ua euie^ oíaiaaóns pjaaapd jsy
^66 'd 'cSGi 'oapTAaquow 'eiaepunoas
ezupyasu^ ap saaose^oa^ ap ugiDBuiaoj *,,SV9I1^Vm

30 OiniUSNI 'VI^VONnO3S VZN^N3SN3 &lt;&gt;
(9/S #cící) "..saíPnpiAipui ouispis
-nqua ia /C PAiq.pTDtuT ei p pppaqn a^uauiieuaua6
pfap anb 'PDiag^siq ugiDP6iq.S9AUi P| p a^uaa^
saaapod soi ap pnq.íqDP e¡ ub ^ *spia
oi^P saiqeuaa^aaai ap osinduii 0{gs
oaaugñ ^ap OAi^i[nD aq.uanoaa^ fa ua p

�Esa Antología contiene textos de Dámaso Antonio
Larranaga, Juan Manuel de la Sota Juan Carlos

Gómez Alejandro Magariños Cervantes Elíseo F
Outes, Luis Desteffanis, José Pedro Várela, Al

berto Palomeque Carlos María de Pena Juan Z
milla de San Martín y José Enrique-Rodó. .

�k

epequaqsns ugiodaDuoo ej ue *aas e auaiA (e
ei ap *S8na aaqua X) soletóos seiouaio sei ep uquj
^oo ui^ n ^l^ioos o^diíí^o3 I9P ugiD^^edns ^\ e ap
rué X *(*D.^.e * eoi^.j jo^ 'oipajog 'eiao^-SiH) uaonpej^.

oí enb seui id i os tp se] sepo^. ap uniuoo uo^.oe^ |a oujoo
soio^ie^ zaiugg jod epeoe^sap sa leioos 0Dij.jq.uaiD 0%
-uaiuitDouoD ]ep eDiq^iu^ejd eza]eun^eu eq -a^ueqin111
^uiaoj ap epeieuas ^o^diaosueaq. o^uauiSe^^ ^a ua aoaa
de ^pepiuetuni^ e^ ap oipnq.sa ia -eoiugjioeip ugisuaiu
tp ua-aepjioqe eaed oaugpi oquauiruqsui ^a oujod sepiq
-aouoo *saieíoos seiDuaio sé 1 ap eiDuauíuiaajd eq
•soid

-eied zauj99 soiae^ aod oqxuDsns *opeuoiDDeias oqxaq.
la gnoape as anb ^e 'oAiqeinaadsa aquauiepeoaeui aaq
un uojaiui^uoD b\ oiueqeuiqsap od11QQd ^a X

ei ap ajopuj eq 'saieaaqi i-oDugsoi i j seapi
sns aod ope6aa6uoa &lt;t&gt; sojaeqisaaAiun saqueipnqsa ap
oqunCuoD un eqeqipa anb ^..OAan^ nqiajd$3 13,.
^P sauíj. pi
•. T _

S01X31 SOI A S3H01ÍW SOI

�por este autor, la armonización "de todos los anta
gonismos en una síntesis más vasta y comprensiva".

No parece ajena a esta visión la influencia de las
concepciones de Henry Carey (por entonces con gran
audiencia en los medios universitarios uruguayos),

difusor en los Estados Unidos de los principios de"
Adam Smith, y tenaz predicador de la idea de la "ar_
moni a de los intereses económicos".

-11 -•

"Ferviente cultor de las glorias nacionales", c_o

mo lo calificara Fernández Saldada, Domingo Ordoñana &lt;2&gt; realizó frecuentes identificaciones "in situ"

de lugares históricos relacionados tanto con episo
dios del descubrimiento y la conquista, como con
acontecimientos del proceso independentista. En oc_a

sión de un^ de aquéllas escribió el artículo que se
glosa, vertiendo interesantes reflexiones sobre crj_
terios históricos.

Advierte Ordoñana la distinción entre historian^
cional e historia regional (rioplatense), señalando
la necesidad de contextualizar aquélla en el marco
comprensivo de un espacio geográfico de perfil defj^
nido, y en consecuencia promueve la elaboración de
un conocimiento que conjugue los beneficios del lo
calismo con los del universalismo.
La Historia que Ordoñana considera necesario cuj_

tivar ("civil, política y económica") presenta los
rasgos de totalidad que la teoría actual demanda a
este tipo de conocimiento. En el mismo sentido, cuarji
-8-

�-6-

jó oqueTtueq.e^q' un epeij ^q.uaiueqeTpeii!Ui ^eAi^ap eued
*({eiDos of ep) oupi^np o¡ ep eiqesnaxaui pepiai^oq.siq
ei jeaeqsap- ^od ezuejujoo #(oqxaq. ^a ua e^odvtoauj as
etuoqsiH e] 9p eiJoai ap osuna un ap etuejñoad ]ap
eaeuem
*^n^an^^sa e/ína) osoiDtquie s^iu oipnq.se un
ep 9q.aGd ^euijoj. 9?qap gso^S as anb oinDjqjp ^3
_^

stq' eu'n^T^sip gi ap sai^ían^a soqaadsG soun6ie epeu
GuiS^d ^\ ue gp^oqe' &lt;&gt; eqoíoq zad^q u9mp^
n + ijjds^ ¡3,, ap spuiunjoa sanuaAnC se] ua
ns u^iquieq *ozt so] ap epea^p e] ua zay^p
sop ap edo^n^ e efeiA ap o^auediuoo
-III- •

*sa]ei3os-o3Tqj |od seDiqa^ad se] ue ojaeA ]a tía
• soqjes ueqtAa e^ed osioa^d opoui [a oiuoa otusiui ]ap
pepisaDau- e] jeiue]DOJd e eAan ^T ^n^ ^ 'oaiugisiu
oquatiuiDouoa ]e a^nqiaqe a] anb M^oppjapoiu(1 aaqogu
--eo ]a ua ope]nuiisipui aDauede (o/Cen6nun oiusijoppa
-jasuoD ]ep safeuos^ad sapuej6 soi ap oun) eueuopuo
ap sauoixa]^aj se] ap ¡eiaos oquaíuieuoiaipuoD 13

•]euoioeu ODi^gqsiq afep^oqe ¡ap ea
ugisuaiuip e¡ aod s^uequi ns aquapaDoaduii eqinsaj ou
uisiui o] jo^ • (ooi69iotDOS uaqes |a Á oai^gqstq aeq
es ]a e^qua ouiiüpd ap peqiui e ]enqDa]aqui eaueq eun
ckííqd opeiDaude eua eaod^ ns ud anb o]) OAiqeqaudviaq
ui oue]d |a ua ^eaanq e Á oai69]ououa osunasip ouaiu
|e uapuaaseuq e opuequnde gqsa •llo^i^9son^ oiuaq
-ijd uoa,, eiJioqsTH ^un ap pepi]iqisod e] aaai6ns op

�ganicista de la disciplina histórica, con adopción

(por momentos forzada) del lenguaje propio de las
ciencias naturales.
La influencia positivista es inocultable, sobre
todo en cuanto a concebir a la Sociología como la
ciencia con potencialidad omnicomprensiva.
Resulta reveladora de un planteo global izador de
los supuestos epistemológicos de las ciencias socia_
les, la distinción que López Lomba propone entre
Historia (= ciencia de todo el suceder social en dj^
mensión temporal) y otras disciplinas científ ico-sc)
cíales, como la Política, la Economía, o la Lingüís
fíca (= ciencias de objetos más específicos, o para
decirlo con sus propios términos: de un "orden par
ticularísimo de hechos de la vida colectiva").

-IV- -V- -Vi-

Entusiasta partícipe de la legión universitaria
que se expresara en "El Espíritu Nuevo", Isidro Revert &lt;4&gt; abordó en varios
artículos publicados
en los "Anales del Ateneo del Uruguay" &lt;5&gt; proble
mas teórico-metodológicos de la Historia, en clave
positivista.
Las ideas centrales del pensamiento de Comte re
gulan las expresiones de Revertí luego de haber pa

sado por el estado teológico (en el que las explica
ciones se buscaban en "la acción directa y .continua
de agentes sobrenaturales") y el estado metafísico
(en el que los agentes sobrenaturales eran sustituj_
-10-

�-u-

?j.aqiaj ey e oíoidoad oipaui un ua- apjiqiubis ejpod
enb o[ ap paqsaniü oiuoo 'obueqwa uis 'gpenb eoipgad
n 5 • q. a a a a y a p spot a. g a q. seuoioeyrioedsa s e y u o a a X a s o d

enb pppoiyde Piaoisiq ua eanqpXode yiqgp ey oq.saij.iu
püj ap auod sopionpe soydtuafa-soy ap oius t y duii s y 3
'ppunbas pt „ o t ouaqs ixaoo ep saXay,, e X 'paaiuiad ey
„ u g i s a o n s a p s a Xa y „ e e q. a f n s ' s e a 1 a 9 q s 1 q e o 1 s j 3 e y
X poiwjno p] ap pzaypanqpu ey apuiiuaaqap ap eaupq
e y p pp es q. a a a a y '(saipanipu s e 1 o u a 1 o s e y ap so id
-_^OJd soy

*sayeq. aod opuaipuaq.ua) sooij.jq.uaio sopea

3o p osun3ea

ya aq.ueipaui * e q. a a o u o o u g 1 o e 6 y 1 s a a u i

sy

e seyapoiydp ap sauoioipuoo ua ^q.sa aopPiaoqsiq ya
'y e i o o s u 91 o n y o a a e y a p s a X a y s ey seqaaiqnosap y en o
ey urjoas ' eq.siAiq.isod ugiadaouoo ey ap opjnqyjy
sesa ap poipjqaSjp ugisaudxa p¡
ap piouauiq.jad e^ auaiSns as osn¡oui "pepiiea^ pi
ua •souBUipuaj. soq.uaio uaoaupdp saipno spt unSas sajq
pijpAui spjSau ouíoo seppiniüaoi uos ,,sa/Ca 1,, sepipuaq.
_^aj.d se 1 'iP.no oj a^upqsqo on *ooia9rxsiq oquaioiioou

03 jap pppneo P{ uejofauj p jxnqiaq.uoo ap pepijiqis
-od pspopsa uoo ' saquaqsisuooui sauoiopii \ pj.auao ua

apo sa^a¡ spsa jpiounua auodojd as opupnp ^poiupoaiu
aquaiüPpiSju pppn^sn^:) ^^n ap uiqapd e uionpap ajq
1 s o d 93jd enb ' o o 1 a 9 q. s 1 q u a p j o \ a p s a K a \ s e \ u e u 1 ui
"uaqap ap pppisaoau e¡ e ouuoq ua eziqe^ua
&lt;9&gt; • „ spa 1 qoa^a saXax sns 'ugioPAaasqo pj X oq.
uaiiiipuozpu. jap oppuiqiiioo uaiq osn ia uod 'uiuqnosap
ua,, asjpdnooaud pjpd '^.osuaAiun jap ouiqsap X uabiuo
ja,, o ..souaiügua^. soi ep seuiíquj sesneo se] ueoouoo,,

ua uiqsisuoo ap saouoqua eqeCap uoppiuoq.s iq |ap uoq
-e| pq *OAiqisod o ooij.jquaio opeqsa ya ue uiq uod
pqp]poau PiuoqsiH ^l '(seqopuqsqp sezuan^ uod sop

�ción acrítica del pensamiento europeo^ el impacto
de ideas que cuestionaban los fundamentos del saber

histórico tradicional (básicamente iluminista)."

-VII- •

El texto seleccionado de Ruperto Pérez Martínez
&lt;7&gt; traduce un conjunto de reflexiones sobre los aj_
canees posibles, las dificultades reales y los lo
gros efectivos de la historiografía nacional, que
fueron vertidas en ocasión de dar inicio al curso

de Historia del Uruguay que aquel dictó en el Ate
neo, en el marco de las actividades pedagógicas con

que la institución intentó paliar los efectos del
decreto de libertad de estudios de .1877.
Las principales .dificultades anotadas refieren a
la carencia local de investigación, de docencia es
pecífica y de política archivística, cuya confluen
cia redujo por mucho tiempo la historiografía urugua_
ya al nivel de la mera crónica.

Afiliado a la idea de la Historia como factor mo
ralizante de la sociedad, Pérez Martínez advierte
el grado de desdén con que se ha considerado la di
mensión emuladora de su enseñanza (l!la más proficua
de las lecciones que debiera asimilar la conciencia
del pueblo").

Un rasgo destacabie de la reflexión de este autor
radica en el verdadero enjuiciamiento que formula a
una enseñanza de la Historia obsedida por el monoceni
trismo cultural y, en consecuencia, ignorante del eji
-12-

�jfiupeui caueiuiPU^DvieD un 'spotj-Paboijtoasiq sapppi^Pp
oujspfaiA pjquoo ugioopau eun ap ^tqupd e opupsaooud
&lt;scDi^.nQ^ sotpaij soi ap ouejd ja ugiopziíJM^ ap
oqdaouoo iap ua/Cn^xa anb ^uaoouoD ap pppt jiqísod. ei
_ap saq.ueuois^o^s ip sapn + n^^ se^^eía Bu^.uoD a^aaiA
_pp opi'4.uas \^% U3 '(soonjiod *saíe|DOS 'sodt^jSolu
ap * sosoiSi |aj^saiean^.[na 'so^Tu^^ ' soDiiiiguoaa j sou
^a-giQuai ap euj^^^ efaídi^oD á" e i d i a i n íü . ns ua 'pepaio

os e¡ spo^ ap stsiíeue sa pepaioos ^\ ap ootugjoeip
oipnq.sa o^'ueq. ua pi^o^sih ^I opaAao^ p

pu oujod

¡es^aAiun ugisuaniip ns ua oiu^% p^se op

.^-sa opnuas U^ ODt^jiod oí R oons^urp oí 'jp^iíIiu
oí ap oduiGD ia ua opeAaiaa ooi^p^ o^.De^^sqns un ^od
pppiuuo^uoo) leuoiDipp^^. poiano(^ p?^^-sih pí au^ua
_ugioui^sip Piupsaoau pi pp^oqp aPinoiqu.Pd .ua 'Piuo^
sihpi ^P pzueyasua pi ua aquatupiuoqou ua/Cni^ui anb
sooijgaq spuiaiqoad sounbiP oppuoiooaias oqxa^ ia ua
^_ aqaiuüDP &lt;e&gt; opaAaoy piDUPg laiuPQ 'ipuoidp^ á pij
PivioqsiH ap ODiqpjpeqpo ap pppupo ns ua
-IIIÁ-

•aiqpsnoxeui ooiSgfouiaqsida oj^csap'un pj
oquaiujpuoiDPiajjaqui ns anb auodns (ip^uau
) iPUQi6eu piuoqsin p ipuoidpu PtuoqsiH uauodo
apsoTaq 'ipiuoiod punqopu^ pi ep sppx6ans sauojopu
s_pi e pisip anb ,,pioupuou6i uqujoo,, pi jpaadns uod oz
^an^sa onpup un auodns anb oí 'a^uauíquoo iap.Pi uao
-ouoo uis sjpd iap ptuoqsiij ei aaoouoo aiqísoduii p^.
anb aqueiApp opiques i^q U3 "oupoi^aiue ouuoq

�si ble del todo social.
AI abordar la significación del materialismo hi_s
tóríco (al que califica como "movimiento de ideas
valiente y reformador") en su aplicación al campo
histcriográfico, rescata el carácter removedor -tan
to en el plano teórico como metodológico- de los
planteos de Marx y Engels. Pero previene "contra los
discípulos" que en una "exageración perniciosa" re
ducen las posibilidades de interpretación al terre
no económico. Advierte entonces sobre la necesidad
de estudiar los hechos económicos sin considerarlos
necesariamente hegemónicos en el contexto social y
sin articular sobre ellos las posibilidades hermenéjj
ticas.

Debido a las carencias de conocimientos básicos
de economía^ que constata en los estudiantes de la
enseñanza media, estima que el abordaje de los pro
cesos económicos en clave materialista histórica d
bería derivarse hacia la enseñanza superior.

-IX-

Coeténeo de las reflexiones de García Acevedo, el
memorándum -1 ^^r i*:.ifiTjlHHÉP 'n* sobre la enseñanza
de la Historia también encara la distinción entre

Historia política e Historia de la civi 1 ización ;se_
halando las limitaciones que en el campo de la se
gunda estrechan el horizonte de conocimiento en el
cauce del eurocentrismo.

-14-

�h ir

ppTI

eaa ^{ 3p agí sueqeade e¡ ue (equepíoui) oAfqae jad
ú un.opesed
\ a p o o i q j q. u a i e oqueuyioouoe ¡ p e i a i a e q
p
üod B.nb ^bó y 9 'aquasaad Á pppspd ddiud ugis^yaa 9 y
peno9pe aerneAe apand ^puj ey ap aiia^d p cop
90 uoix9|4ea 'e\ ep 3A9p eaao e¡ pa^^í^uoo 00
d
1 a p pppioiun p t 3p UQíSueaGiUOD p 1

^9a ooiayq.siLj siubdp o^ueno ua es?ui pí ep ugiasDij.

^ubis e{ opuea^asep 's^j^eaDOiq ap etuns giügj pijoi
_sih ^ I 9p S9TPU01 di pea a seuoiodeDuoj sei; uoo pepia
^pijos ep euuoj. aeinbTenD g^.uaa9 'oqeedsea \\j *oeia
qisil) oujs iuo^e^oad fe ue pepeieos Á onpiAipui aaq.ua
u^isuea 9i ep 1 a se ^aopeineiqae peprque eaepepaeA
ns eyopu^xa 1 quoe 'eaepisuoe ope^fes ^r¡b e^eq- un

ug

í^ ^. p 9 u o 1 e 1 p u o e
gpüam^ifa-m. p¡

ep

sauoij^gu sej ep

¡

9P ^^^^iiocluií ^ieao

u 9 s e t e q e p • •( u^ t qlue q
o p 9 o e n b e p e D1 q 5 a 6 o ^
ao pepaiaas P{ enb ^
1 m imi
1 1
j
'eioiqsnf gaaqua uo

- óqeeq " ei^HME^^^i;a
i,q..." e; {.. ep eqs y e
ba^ea^^ ¡ se 1 eep i osniDuí)
_ seaoqeej. soaqo ep Á soDiiiíguoaa seaoqeeq ep opeaqi
i_nba efepaoqe un e eqsende opiques ese ue Á 'sodí'oiq
oee soqeeq so¡ ep ugiDeaeptsuo:) e¡os ef 9 oeiagqsi
oque iuii eouoe fe aienpea ^eiqrubis enb ^iDPee
e oqeedsea eqaeiApe ueiq 15 •*^^}'^Jóduiequ
^*mJ.01 s xq 9] ep s 1 s n ? u 9 ya ua' ^p'
Jo p 9^P^y v- a o d ^ppaodaoDui se piaoq

f%f-í*aqe^i ^ff^fi^Du00 ey ap u91 d9o 141 u

�-X-

Planteada como un problema de metodología de^las
ciencias sociales la aspiración de Juan Andrés Rarní
rez &lt;10&gt; radicaba en hacer del estudio del Derecho"^
Constitucional un análisis de la realidad., más que

la defensa de tesis abstractas (o, peor aún, de do
mas irreductibles)^
Esta propuesta, formulada en ocasión de aspirar
a la Cátedra universitaria vacante por la muerte de
Justino Jiménez dx Aréchaga,."impl icaba un desafío á\
la tradición.^que éste había consagrado, fuertemente
apegada a la metodología jur^ico-dogmática.

Más que de un funcionamiento de la Historia como
ciencia auxiliar del Derecho, se trata en el textoglosado, de una propuesta de integración de ambas

disciplinas, que convierte todo abordaje de la rea
lidad, sea cual sea el ámbito de su desagregación
{en el caso: el de las normas de organización y
cionamiento político de la sociedad) en abordaje
histórico, es decir, dinámico.

. -XI-

Aunque producido un lustro más tarde, el texto

seleccionado de Justino E. Jiménez de Aréchaga &lt;11&gt;
resulta casi una réplica a la tesis de Ramírez. En

continuidad de pensamiento con su progenitor, Jimé
nez de Aréchaga repudia el "historicísmo" en la en

señanza del Derecho Constitucional, concibiéndolo
-16-

�-L\"

-soij soi opuoipn^o * jpjodíuoq. oqxoquoo ns uo pepoio
-os e] op.^ ojquuoq jop soq.uoiiuiq.uos R sopnqiqoe jop
^uojduioo op pepioedeo ej rjeioos oq.uoiuiejo.roui ie o^
nqjjq.uoo onb pepiouopí eun op oseq ei ouioo aoqne je
jod epeiooude so pepijen^ eqs^ *,,ooiJ9qsiq opiquos,,
op eATqino ei uotnb e opueqop *ienpiAipui etouoiuod

2&lt;o ei jeii^uie op peqsoqod ei oosod onbuod ouis *oq
oTqo ns uos onb souoluquo^ so^ so^oj e jionpoj epond
_ onbuod ou o^od *,,oqueuosuo oqooqo uej65, ns jod ep
o eiouoto euri ouioo eijoqsiH ^\ e eoiqn
*ezueu

j-osuo ns op opoui ¡o R u^ioeoi-^iubTs ei e oluod eiuoq
siHSI ^p Pjjooq ei e oqueq soAi^eíoj seuioq opeuoioo
--o^os oqxoq osueqxo ^o uo eueouo &lt;zi&gt; ^u
o^ueo*seoi696Bpad souoxxoi^oj sns op ooaeui 10
-I IX-

^i 9P oiqeuodso ezue^osuo eoiur^ ei so onb
,,souoiDnq^iqsui sej op oq.ua"iei u^ioeAPudep e^ op
es,, pepoioos ei e jxonpuoo uopond onb sop
sojo + dos soi ^P seuibipeaed soi uoo sojeuoio
ñq.iqsuoo seuiaou sei op ugioeoiqíquopí v\ *eioueq.sui
eiuiqi^ uo 'eoi^TuBis "PlDU^ueiujod ouioo oq.oij.quo;&gt;
_ jo eiouopiAo eq.s^ oqueq. uo 'pepii^^^ ^l ^P epjejq
sns e^bojoixe eun op exouobiA e^ e eqsende ísoaopeA
-josuoo oquouieoi69joopi soquouodiuoo op ouqnu os e6

p zou^uiíp op eoi69iopoqoui eqsondoud eq
v'..nqiajdso

^p sojoijedns,, sojojpa soj ji6oj uejoiqop opuop ez
ej op oijoduii jo Jionpoaqui op euijo^ eun ouioo

�f^err^ ira aprecia con sagacidad el ras

p\ rftivo (la especificidad) del conocimiento
g^co, en cuanto saber de lo mu 1 ti.pl ^^^^de lo
j^^rTiiff "11 totalidad en su dimensión diacrónicsr? y
pro consiguiente destaca el alto grado esquematiza
dor (reductor) que posee, y que le permite aprehen_
der la proteica realidad social sobre la que opera.
A partir de estos supuestos, fija claramente los lj_
mites del conocimiento histórico: la ignorancia, la"
falsedad, la naturaleza conjetural,
Una definición precisa de Vaz Ferreira estriba
en su rechazo a la monocausalidad histórica; esta
es considerada como una adulteración de la comple

jidad y del fuerte interrelacionamiento de los fac
tores componentes del tramado social, que configura
el acontecer.

Al abordar los problemas de la pedagogía de la
Historia el texto vazferreiriano identifica las pa_
tologías (o degeneraciones) más incidentes en el mo_

délo educativo del que resulta tributario el siste
ma nacional: la militar y la dinástica, ambas con
vergentes en una negativa reducción del campo de ob
servación de la disciplina.
Preocupación especial merece en la reflexión de
Vaz Ferreira la influencia europea (en particular,
francesa) que soportaba la enseñanza de la Historia,
y su correlato pernicioso: la visión eurocentrista
del acontecer universal, emergente de ella.
Un último tema relevante abordado por el autor
-18-

�-61-

_uod gtpnja [19 pioapzy ep piaoq.isinbaa panp pt *po
odg pi ep ipugiopu ooiujgppop oipaui ja ua jpnsnuí
pioueía,, oqupq ua
o^uatuii oouoo iap ^a K -ppunj.oad pppi^paj
p{ ap aoppa^oujpDsa ap ' j^iDi^aadns ap *ze6nj. ap au
i% p^sa anb oí ua *poi^sjpoiaad poi^o^ad pj uoo ap
un^uoo as ospd ja ua anb- poiq.^5i poiuq^o e¡ ep ia
sop pppiapio uoo appuiJS9P p p^und? *op
50i,4u6oijo^sti| ugtoonpoad pi p oiaCqo ao
pl| H9 pio^pz^ ^nb ap Me j f aja^,, ep ugiopsnop p~]
• sapppijo%np ap
ao jep pppaiapaaad pi ajqos omoo jsp 'paiag^
-su| pojq.^jo ap so^oedsp soi euqos pzíqp^ua as anb
_ ia ua eipqoi6 ooibgiopoqeiu oequpid un oppsoiS o%
x;a^ ^ i© a^aiuoop &lt;9i&gt; 119 Pioapzy anbiau3 sinq 'opaA
aa\/ opapnp3 ep sooiug^sjH saipuv soi ap PDi^
zapn^A ^I e poiqj^^ pqaaap pun ap o^xa^aad
-IIIX-

•opuponpa {ap ipnqoaiaqui zeunppai
p¡ uod (oppspd iap sepppif^^ sex p ..soai^g
scsiiuoadüjoo uis ^ spaafoequp uis o^uaiiiiPDaaop ia)
PDiqjaD pppiopdpo aofaiu pi opupuoiapiaa '(pzupyasua
apsaiaAiu) soppab aod esjeAjosau aqap ugisuaq ppia
a^aa pi anb punqse *pppaaA pi ap opanq o^ua

ap laAiu ia opupqaposac^^^lqgTaqpd ugiopqipxa
pi 9p^to$BE3t^inuuaq.ap pi :oAi^ino ns ap
-sapppMgu^ g#^^K^%ua POOAoad ipuoiopü. pía
P|^,ap pzupyasua P[. anb ugisuaq e¡ p aaai-iaa

�solvencia los eventuales flancos de una crítica im
presionista, y sustentó las observaciones teóríco-

metodológicas a los Anales en una ejemplificación
severamente servida por su erudición en temas de
Historia colonial rioplatense.

-XIV-

Elaborado dos años antes de que el gobierno emer
gente del golpe de Estado de 1933 dispusiera la se
paración de ios estudios secundarios de la Univers^
dad de la República, el informe que a nombre del
Instituto Histórico y Geográfico del Uruguay reda
tó Pablo Blanco Acevedo &lt;14&gt; sobre los contenidos
atribuidos a los Programas de Historia por la refojr
ma del pian de estudios adoptada recientemente, ce
tra el análisis en las relaciones posibles entre
Historia universal e Historia nacional.
Se contraponen en el texto seleccionado, a los

"perjuicios" del esfuerzo de contextualización (co
tinental y universal) de la Historia nacional, que
es el supuesto más importante del cambio de orien
tación dispuesto por la Universidad para la enseñan:
za de la disciplina, los "beneficios" de una Hist
ría nacional en buena medida "autosatisfecha". Por
momentos el informe de Blanco Acevedo adquiere el
tono de un alegato a favor de lo que podría denomj[
narse, sin exageración, una endo-Historia.

El texto glosado pone de manifiesto la resiste^
cia a todo esfuerzo por dimensionar adecuadamente
la significación histórica de "lo nacional"; tal a
-20-

�•},íptdgs osauboud ^a up¡6au R
-ep anb sauo^PA so^je so| e 'soídtuafa sapupu6 so| p
dq-ina ¡a ucd oppquasaudau jpuouj oquauiaia ia pzupyas
_^-ua ^í ue ^^'-i-Híd^P o uiunudns sa '&lt;"*•&gt; sauoio^od

ojd sns ua P(j.TDnpaa '¡euop^u pijo4Síh pt 3p pzupu
-asua pí Jimiucínsi, ip^uaiApp as oijoiiuoiupe 01104 ua
anbjne ^Q #pApn6nin pj oujod ipuotaríp pppeioos ^un
Lia aiqjn^i^snsuT •*a4up6naji óai^gioapi jo^dp^ un otu
00. aqpuoo pj as r^uoi^pu piaoqsiH si ^P ^zueuasua

p¡ p a^nqiaa^ ai as anb íeded |e apn^ opaAaa\/ od
epepuapiAa iPiaüe^sns ugiDPdnooaad pq
a R soAisaab
•-aa soai69ioapi so^aa/^oad uod epeogp esa ua sopp^na
a^aed ^a^o uod ^ (u&lt;piDBZTeua6oujoij pj p saquan^
Píouaqsisau ap sauoqopj. oqueq ua) soadouna souj
sj_íPuoxopu soí ap osad \d oqxaq ja ua aquatuaquaioi^
n"s aquaiApe es ou 'urjiuoo uguqpd un p saiqiqonpauui
soAiqoii1 saidiqíniu uod soAiqponpa seiüaqsis auqua

aquefaiuas ugbueued un ap ajqiqnasip o¡ ap sne S?^
•pqsi^ioed oubis ap oms luamnoa o ppptuua^puj. pun ap
seue ua ,,ipuoidpu oí,, ap -eoiugqsiq ugioeqiAeub e^
ap oquaiaíioaaosap ia uíqiujpe p saouoqua uod saquanu
-au *soadouna sooiBgéepad soipauj so| ua aqupuadiui
ugioenqis P] uod ugiopu^diuoD p¡ p auunoau opaAaoy
*spoi4JviD sns p osad uo^plu uinqtuqp pup^
_q oquaiuiíD
üod ip optua^uoD {oduiaiq un p *uoppzt ípuoiu R uoppi

iua} aqupztuPíduiata uo^pa iap (ppipugd P| o) ugionu
lujsip p] e uoiüaq. {a :uotuaq un uxonppuq aoaupd pnqiq

�-XV-

La circular que en su calidad de Director Gene
ral de Enseñanza Secundaria librara en agosto de
¿B^^' -E du a ro-o--d-e^-5-a1-t-er a i n He^e*^^ &lt;15&gt;, configura

uno de los primeros intentos nacionales por siste
matizar ^1 a recolección de testimonios orales
d^^ r c orno fuente spa-ra—H—e-e-n o c i m i e n i o n i s

anfropo-\-6yiüsm^ poniendo al servicio de ese fin al
cuerpo docente de la enseñanza media en todo el país
La preocupación del jerarca aparece por lo demés
vinculada a la promoción de una especializacion his
tórica de escaso cultivo en Uruguay al promediar la"
década da.,1 os^3 0 t..J a.^Hi stor i a

El carácter novedoso de la propuesta de Salterain
en el medio nacional estuvo referido básicamente al

cambio que la misma suponía en la identificación del
"hecho histórico"; este dejaba de estar calificado
por su relación con el poder y pasaba a radicar en
la cotidianeidad. Tal opción teórica, implícita en
el planteo de Salterain, comportaba una profunda
sobre los que has
ta entonces había operado abrumadoramente la Histc
ria tradicional-~~

-22-

�-zz-

X saquetpnqsa aod sepetuaoq setapjaqt¡ sauoiaed
-nabe sp[ 'safeíaíqo sotaoqpjedaad so¡ asaiuiíad
~n$ A '(¿¿81) aaaoq.e"] ap ouaaiqob ¡a a.od soip.nq
-sa ap peqaaqn ef asaeqaaDap iy *^aaAay oaprs;i

• 17981 X ZZ81 auq.ua X^nprun ¡ap oaueq\/ iap ou
-as \d ua sepeílojjpsap saquaaop sauoqei spi ap
_gdiDiqjed 'une aq.ue1pnq.s3 *ei3Tisnr ap ugioe^q.

siuiiupp pi auqos soaiuo^q sofeqejq sosojaionu ap
an^ 'jeinsuoa oíaiAjas iap A ¡ejquaa uqid
iuiuipv e] ap seainbj^jap sauoiounj. ses^aA
-ip ua Quadtuasap as "Ope6oqv *equjoq zad9i iguie^ &lt;&gt;
_^sopiup sopeq.

53 so| X edojn3 p sateíA saquanoajq sns ap pep
-tunqjodo ua *eXen6nan esuaad e^ e ejqtuiaj anb
sei3uapuodsajj03 sesoaqes ua sopijba sm seiuaq
^sot auqos sauoiuido sns gfaiqau 'onaiqojd joq
ij3$3 *saueqe sns ap jequauiepunq 01 gaipap anb
\ e 'Xenbnjp iap lejny ugiaeioosv e¡ tZ8i ua
gpunj 'oupijos ap oquauieqjedaa ^a ua opequase

O3SPA opepueaeH "(¿681-6^8^) eupyopuo oDuíujoq &lt;z&gt;
¡19 laiueQ on^9^l ^ zaujqaew
soiaeied zaujg^ soiaeo *suipiiTTM oituipo caq3
ojpad *zay9pjo X anqea sop 'qjaAa^ ojp
^^is 1 'sejjy abjop 'upaouoq lanuues *^6aA X zanb
z^a oiauapnjd *pdos oasiaueaj 'opaAaay opjenp3
_'oqaiM zaagd oeisiueqs^ 'paaen^ eiaiAsns 031a
s^j 'ii|33aa ouiqueqsuoQ 'zaaeAiy X qaoqna oqap
__euy 'efoaezy aribiau^ 'sipueag odsia^ *yp *oaq
seo oapa^ saaopeaoqeíoD ap odaana ^a uoaeabaqui &lt;i&gt;

SMiOH

�graduados universitarios se abocaron a orgarn_
zar cursos gratuitos para quienes no podían eos
tear sus estudios en ios colegios particulares.
Hasta 1884 se aseguraron de ese modo en el Club
Universitario, en el Ateneo del Uruguay y en la
Sociedad Universitaria, los cursos secundarios
gratuitos. Revert integró ese núcleo con Marce
lino Izcua Barbat, Ruperto Pérez Martínez y
otros.

&lt;5&gt; Aparte de los tres glosados en la presente Anto

logía escribió otro titulado La mecánica de la
historia (Año I. Tomo I. Ng 6". Montevid^o, 5 de

febrero de 1882, pp. 461/8)
&lt;6&gt; AüGüSTE COMTE, feuvres. París, Anthropos, 1968.

Tome I (Cours de phiposophie positive).
&lt;7&gt; Ruperto Pérez Martínez ( ¿

-1910). Abogado, p

lítico y docente universitario. Desarrolló una

prolongada labor periodística; ejerció la doceni
cía en Filosofía, y fundó la "Revista de Dere
cho, Jurisprudencia y Administración".

&lt;8&gt; Daniel García Acevedo (1868-1946). Jurisconsul
to e historiador. Desempeñó la cátedra de Hist
ria Americana y Nacional en la Universidad de
la República. Fue autor del Código Rural y de
numerosos trabajos técnicos en diversos campos
del Derecho Privado. Su producción historiográ
fica estuvo fundamentalmente orientada al perTo

do colonial. Integró el Instituto Histórico y
Geográfico del Uruguay, en el que desempeñó fun_
ciones directivas.
-24-

�-S2-

pt ap jo^oa^ o^aaja anj #i6l apsap pppisaaAiun
^ ap spiauaua^uoo ap papa^o pj 9uaduiasao *soia
^-e^ísaaAiun .so^.iqui^ so{ ua PiaoqDa^paq. psua^
xa ap aquaaoa *(896^-Z8l) eaiaaaaj zeA so

_
sa

psa uod soppuoppiau sofpqpj^ sotjpa 9ai

R IPuoiarunsuoo o^Deaea ap papaa^o v\ 9uadtuas
-a^ 'oiup^iSvOAiun a^ueaop R ODTq.j|od $opp5oqv
p -3 oui^snp

ap seiua^ so¡ aod oiusiuiíse 9sajaq.ui as oaipj^nf
_odiupo ja U3 #u9iuTdo ap oiusipoijad ^a -e^uaiups
ua^ui a ppp6uojoad- 9TD^afa R so3i^noí^ so^.sand
sa^.uPA3íaj[ 9dnao *p6p^djiv ap zauunp ouiq.snp
ep a^januj pi p a^upoPA p^ppanb anb ^
jod OAn^.qo
-SU03 oijoa^aQ ap
R soipn^.sa ap psp^
_9uadoiasap as oí

obR^j^ psua^xa ap oDnií0^
-ad 'oppboqy *(^SZ81)

-ui uoqp^
*1Puoidgu
-od soÓapD
oduiPD |a
_-opu^Oipap

ap oiapqa^aes ouiod
^iquj^ \b ü3 *pijoq
aquaaop 'P^sipoia
upnp &lt;oi&gt;

ap pq.unp pi R ^pnbrun iap
H oq.nqiqsui ie 9a6aqui * sp^s t a iqísod
aod eppq.npd *PAiqe6nsaA
psua^.ui pun 9¡¡dujnD aoppiaoq.siq otuo^

R ^P^uatupqaPdap oqiquj^ ^a ua soonn
saqupqaodiui 9dnao *nA13 oqaaaaa jap
ua aoiaadns PTDuaaop p^ p U9iqujpq as
*pppxsaaAiun ^1 ua jpuoidpm R pupdiu

ap pupaq.93 P| 9yaduiasaQl ^
q 'oppboqv •

�alta casa de estudios en tres oportunidades,

pando asimismo el Decanato de la Facultad de H]
manidades y Ciencias, creada a su iniciativa.

Su producción filosófica, pedagógica y socioló
gica conformó una vasta bibliografía, preocupcín
dolé en referencia a la Historia tanto los te
mas relacionados con su enseñanza como los vin
culados con la problemática del determinismo.

&lt;13&gt; Luis Enrique Azaróla Gil (1882-19 ). Diplomá
tico y publicista, desarrolló una extensa la
bor en el servicio exterior, abocándose asimis

mo al análisis de los problemas sociales y pol^
ticos del país, en algunos textos en los que óe_
mostró sagacidad y espíritu independiente. En

el campo historiográfico realizó investigacio
nes relacionadas con el proceso fundacional de
Montevideo y Colonia, rebatiendo informaciones
e interpretaciones precedentes. Impulsó los es^
tudios genealógicos, especulando extensamente

sobre el significado propedéutico de los mismos
para encarar análisis históricos de calado in
terpretativo más hondo.

&lt;14&gt; Pablo Blanco Acevedo (1880-1935). Político e
historiador. Ocupó la cátedra de Historia Ame
ricana y Nacional en la Universidad. Desarrolló
asimismo labor docente en el campo del Derecho
Constitucional. A su iniciativa como legislador

se debió la creación del Instituto Histórico y
Geográfico del Uruguay, que tuvo lugar en 1915.

Autor de una copiosa producción historiográfica,
conformó una biblioteca y un archivo valiosísi
mos, que donados al Estado fueron la base del cau

-25-

�_

•* p e p i s

aeAiun ^\ ap eiuea eq.se ep ugiseoes ej epionpoad
zeA eun 'eiaepunees ezueuesu3 ep ^eaeue^ uqiod
-~eaia ^í ^eyadiuesep e gsed ge61 ^i "eq.sii^nP?A
^-ipui aAg|D ue eiJO^siH ^1 ap soiuoq.ou sui so6
--seiu so¡ ep sounS^e ^ipnje 9t^.tuijt^d e[ enb o\
^jeieos oipeiu {e ue ugiouesui pdi^ eun Hseq.siu
o6eq.o^dlt sns e eiopu^p &lt;ooij5^6oiq eCepjoqe je
(^t^eiiAiad ej^ea6oiaoq.si^ e^ ep odtueD ie U3 ^eo
t^^jd A eiaeaeq.11 ugiDDnpoad eeieq.oad eun pepie
iiqnd e ojp 'soaq.see^ eaed íeiuaoM oan^nsui \d
_ue A peptsaeAiun e^ ep exao+eaedea^ A eiaepune
es ezueuesu3 ugioees e] ue eanq.eaeq.i^ ap e^uee
--OQ ^(9961-^68^) ^^eaaeH uieaeq.ies ep opaenp^ &lt;gt&gt;
_ODia

9q.siH oesnw jep le^ueiunoop A ooiia6oi |q 1 q ]ep

�- I-

&lt;Alegato formulado en 1878 por Carlos
Gómez Palacios, colaborador permanen
te de la revista "El Espíritu Nuevo11",

sobre la importancia del estudio de
las ciencias sociales en vistas del mo^

joramiento de "la condición del hombre
en la tierra"&gt;
&lt;...&gt; Dígase lo que se quiera, sin rebajar en lo

más mínimo el mérito y la importancia de las cie
cias naturales; confesando, por el contrario, ser
su estudio y cultivo, indicio de una civilización muy adelantada, preciso es reconocer que las cie

cias sociales ocupan siempre el puesto más prominejí
te en el árbol de la ciencia universal, porque de
su cultivo y desarrollo dependen el progreso y peje

fección del individuo y de la sociedad. Ellas con_s
tituyen la gloria de la humanidad, de ese ser que,

según la feliz expresión de Pascal, camina con un
pie en el pasado y otro en el porvenir.

Estudiemos en buena hora las ciencias naturales;
pero estudiemos con preferencia ai hombre en la hj¿
manidad, que es el centro adonde convergen y de
donde irradian en corrientes contrapuestas y mist

riosas, todas las civilizaciones y todos los pro
gresos de los pueblos modernos.
Por consiguiente, las ciencias que tienen por o_b

jeto el estudio de las relaciones del hombre con la
sociedad, consigo mismo y con Dios, son sin duda
-28-

�^6Z-

#dd s8Z8i ^p 6Z
ig 'oepiAequow m¿ 5N 'I ouioi '..OAenN nqi^jdSB I3,,&gt;

&lt;* • *&gt;

epiA e| ep ugiDDa^jad pi ^ Bjuoui^B bi ap
-uadap anb ep aoi^edns oiusiueSao ib sejoijeiux soiy
-stubSjo soi aBuipuoqns e * BAisuejdujoo ^ eqseA s^m
sxse^.ujs sun ue soujsiuo6Bq.uB so¡ sopo^ aeziuouiae p
*e^.ue^batnbe se enb oí 'o *p^uen p¡ ue e^quioq ]ep
ugiDípuoo bi jipaofeiu b ;oujsiuj uií un b ue^jnouoo
B¡ e B^-IBS R opxqps se ouioo 4enb spxoueio uos

*siuep sb¡ SBpo^ ep oh
--psep R pjnqino bi *Bioueq.sxxe bi ue^ueae^ enb spi
diueiq. otusTUJ jp opuets ^oupujnq oui^sep ie ue ¡p^uep
R p^Bipeuiui s^ui Bioup^aodují ep sBiouexo sbi

�-II-

&lt;Artículo que bajo el título de "En el
aniversario de la muerte de Solís oc^u
rriúa en el mes de febrero de 1516",
dedicara Domingo Ordoñana a sus ami

gos Juan Manuel Blanes y Lucio Rodrí
guez, en enero de 1879, y en el que
se alude al servicio que la Historia

debe brindar al país en la etapa de n\o
dernización a que se halla abocado&gt;

&lt;...&gt; En mi concepto falta para estudio, la his
toria civil, política y económica de la República',
pero desvestida de extraños ropajes, reservando pa_

ra la historia general del Río de la Plata, el ín
timo enlace que tuvieron los sucesos que se fueron
desarrollando, desde el descubrimiento hasta la i
dependencia de los colonos.

Fue este país el último que los españoles colo
nizaron en sus dominios americanos, y para esta c
Ionización entraron elementos y se allegaron mate
riales que no fueron necesarios en las otras divi
siones, en que se hallaron poblaciones estables,
con familias constituidas, con conocimiento perfe
to de una agricultura, con abonos e irrigaciones

En la ingénita historia de la República, hay^ nta
terial suficiente para escribir con criterio fil
sófico, y en el orden de la colonización y en el
-30-

��-III-

&lt;Artículo publicado en los "Anales del
Ateneo" por Ramón López Lomba, sobre

concepto de la Historia y principales
tendencias de la historiografía, en
respuesta a una invitación en tal sen

tido formulada por Isidro Revert. 18üí2&gt;

&lt;*.,&gt; Por nadie puede ser desconocida la prepon
derancia y la creciente extensión que el sentido

histórico adquiere cada día en la dilatada esfera
de los estudios que tienen al hombre, ora indivi
dual, ora colectivo, por objeto de investigaciones
incesantes.
El. punto de vista relativo de las ideas es el si
no característico del pensamiento moderno en sus

múltiples y más variadas direcciones, y tengo por
averiguado que un estrechísimo parentesco existe en

tre el espíritu relativo de la filosofía contempor^
nea y el sentido histórico que invade todas las
ciencias, proyectando vivos resplandores sobre la
marcha particular de cada una de ellas, y las suce
sivas etapas por ellas recorridas en el transcurso

del tiempo desde los humildísimos orígenes de su n_a
cimiento hasta las empinadas cimas hoy alcanzadas
en su ascensión hacia la luz.
Y la razón de ese parentesco entre el sentido re

lativo y el sentido histórico, no es otra sino que
-32-

�-ee-

aseaj. ey ap aiuaiAues e^ed 'epoqsiq ey ap epoqsiH
•soueiunq soquaiujpouoa soi ep oiue^ oiuis jquequoduii
aqsa Uo opipeans ueq as anb seuieqsis A saseq sayed
-puyad sey ap ugyaysodx^ "soaiugqsiq soypnqse soy
ap ugpnyoAa o oAisaa6oad oquaiunAyoAuasaa '^
•sayeumeu seiouaia s^iuap se{
_ap aseq e^oue ef aaqos ^pjnqxqsuoD A epppun^ eoi^jq.
uaio ^ijioqsTq eun ap pppiunq.uodo A pepinqjsod "
_* ( spiaoqisueaq ep
uauaqoDut a ugistAiq 'ODiqgeD *oiaeuoiuquia oqoadse)
soDpgq.siq soipnqsa soi ap aquasead opeqs3 'z
•apua^d
üíoa anb sauope^psaAui ap odiuea pp ugpeuiuiaaqap
A oqaCqo ns ep eapi 'epoqsiq e^ ap oqdaauoo -i
•ueaatunua e osed anb soaidgq soj
e aquaae^aad ugpuaqe xui ueabesuoa osuaid &lt; — &gt;
•epeutuwaqap

_ pepiieuopeu epea ap o eaodg epea ap ugpezn?A
lo ap ^epap^ed opeqsa p A ugianqpsui epea a^q
tía uojaiqsixa anb sauopepu sei A sosaans so^ ap
i^dj ugpenp ej 'soaibgppos souauiguaj. so{ ap

_ ugpnpAa ¿{ A sisaugñ p uenbpaAe ua^anb ua op
ep ueq sajopepoqsiLj so¡ *osa ap

soTaf An\u 'soCay

pepos uauji6gu o ugpeysi6ai pna o pq ep eqnps
-qe epiqsnC ey o pepuoq ey Piaap ayeA ^aas aqap
anb oy,, euiuiouap as equaiiieaiq^que anb osa ^ebiqsaA
-ui ap zaA ua A 'odiuaiq A ae6ny ap sepueqsuna^ p
_ sey ap eyauapuiasa^d uoa ^eiauaaua sey A sauota
nqiqsui sey *seapy sey js ua ueipnqsa ap soCay *oa
-pgqsiii eqsiA ap oqund ye ugiaeyaa uoa 'eaaueui ea
-iqugpi ap *oqnyosqe oy ap ugiaebiqsaAui epoq ueqa
-asap ua oybis o^qsanu ap sauopesuad saquauíiua sgui

soy op^anae áp u^qsa yanbe e oqaadsaj uoa oiüoa jse

�de un publicista italiano.
5.¿La historia es una ciencia abstracta o concre_

ta? Discusión importante sostenida sobre este punto
entre Herbert Spencer y Littré.
6.Posición de la historia en la clasificación
o jerarquía de las ciencias. La historia ¿es post
rior a la psicología, como afirman los unos, o es

anterior como declaran los otros? ¿Es cierto que la
historia ocupe un lugar intermedio entre la biolo
gía y la psicología, y que no pueda conocerse al

hombre intelectual y moral tal como la sociedad nos
lo presenta sin el conocimiento previo de la estru

tura y vida de esta ultima? Examen y discusión de
las doctrinas de Roberty, etc.

7.Relación de la historia con la sociología de
que forma parte como una de sus divisiones más im
portantes y con las demás ciencias positivas.

8.Unidad del método de investigación y de pru
ba en todo el vasto sistema de los conocimientos

científicos. Falsedad del pretendido necesario du
lismo del método en los estudios cosmológicos y sjo
cíales.
9.Importancia práctica de la creación de una hi
toria verdaderamente positiva en el perfeccionamien^
to de la Humanidad.

&lt;&gt; Indudable parece que la historia no es s^
no una rama importantísima de la vasta ciencia so

ciológica, y que no ha de estudiarse como hasta
aquí, aislada e independiente de las demás partes
de el la.

La honda y radicalísima revolución que en la S
ciología se opera, por fuerza ha de repercutir en
la historia.
-34-

�-se-

_enb oq.ueq ue js^ *oq.efqo opoq ap spuepunoas sauois
iAipqns sp{ A \ pquaiuepunj. ugisiAip eun ajq.ua eqsixa
anb e{ anb pjq.o sa ou eiouaja.j.ip esq * eoi q.s jnbui i

e{ 'e^iuouooe e¡ 'eoiqjiod eí ouuoo '{pidos eiouaio
__ P{ ap pjainb{pnD piupj pjq.o A puoq.sip P{ ajq.ua aq.
si xa anb Piauajaj-ip P{ \n'D^ jpuSisuod sa o s i o a j &lt;j

"uoisiaid p{{anbp ap
ouiujeq. opunbas {P ppuodsajjoo ou pijoq.silj p{ anb
ppnp ua esjauod apand ou 'oatüeiq. {a ua osajbojd o
ugionjOAa ns ap sa|PSjeAiun saA"a] sp{ o 'S3{pidos
soppbajfip so{ ap pioueq.sixa ap sauoiaipuoD sp{ eip
-nq.sa un6as PDitü^uip A PDi^^^sa ua -pj6o{oidos p¡spiouaiD sp{ ap pfa{dujoD A eq.sea suj pj ap ugisiAip
üpj6 p{ 'sa O{ {pjauab P{6aj jod ouioo 'epiq
• sapppaidos sp{ ap
Pijoq.sii¡ P{ ap ppipeoajd jes ep eq soDiq.¡j
^d soüjsiupSjo so{ ap P]DC|oiq p¡ ^emns uq ^sopioou
oo ugiDPioosp ap spiujoq o sodii soijpa so{ ap uqid
-PDi-).ise{D {puoidpj p¡ pqspq A 'oppjpdiuoD sisij^ue
_{e A ugiDPAjesqo p{ jeuiiui^ajd Á aq.uapeoaq.ue ope6
j^iqo oluod uPDi{duji o uauodns ' spdi69{ois ij. A seoib
o{oqjoiu seuoiDP6iq.saAUi sejapppjaA se{ :une s^^
•seui

-silu se{ ap oquaiuipuoiounq A pdia e [ ap oipnq.se {p
japaoajd opiqap eq sapepaioos sp{ ap ejuioq.eue eq
*soup6j9 sosjeAip sns A ejnq.onjq.se ns

'eza{pjnqeu ns sa j^no 'seiuiqin seqse uaqsisuoo gnb
ua seque jaqes uis ^s^p^p^iaos se{ ap ugiDn{OAa
e¡ o eqojeuj P{ asjpipnqsa epend ou enb /Coq eqseq
ap pjeqoe as ou oiugo japuajduioo e oqjaioe qm

�la historia estudia todos los fenómenos sociales ba.
jo el determinado aspecto de su evolución, las otras
ramas a que me he referido se ocupan exclusivamente
de un orden particularísimo de hechos de la vida c
lectiva.

&lt;&gt; nótase el antagonismo fundamental de dos
escuelas h istóricas .
La antigua, caracterizada por el espíritu teoló
gico o metafísico, que bajo cualquiera de sus mani
festaciones variadas, fúndase ya sobre la misterio^
sa acción de la Providencia, ya sobre la quimérica

concepción de la libertad absoluta de los psicólo
gos, ya, por último, sobre entidades más o menos in_

inteligibles y caprichosas.
La moderna escuela entiende que el estudio del
hombre colectivo debe tener por base inevitable el
conjunto de las ciencias naturales, y no un cierto
número de principios a priori; que debe fundarse e_s_
pecialmente en las teorías biológicas, sirviéndose
de las luces de la antropología, de la etnología,
etc., etc.

Cada una de
en dos grupos:
ocupan sólo de
vas a un orden

estas escuelas se subdivide a su vez
el de los sabios especiales, que se
investigaciones particulares relati
determinado de acontecimientos suce

didos en tal país o en tal época, y el grupo de los
sabios generales o filósofos, que se consagran a me
ditar sobre la universalidad de los sucesos desde
un punto de vista sintético, o de conjunto, a fin
-36-

�oluoo s^uj opu&amp;no ouis *sonpiAipui so¡
epatóos sei ep eqoueuj ei A Bjuiouost^ b\ ^ueutuueqap
enb seiqetJGAUt seAej oiuoo sepeuapisuoo ^os uapend
. ou *^o^o ugioeonpe ei 'equaiueaadujaq ja *soqiqq
oj *ezea ei '9tui xo je 'sgoi j.gj6oa6 sauotoipuoo sei
anb- iKpioeqdepe e{ R epuaqsixa gi uod Gqoni G{ ap
^u^iDoaias gj ap 'Gíouauaq gi ap saAai sgi g *sgiji
Gsaoau saAai g aquamiGaj sGp'Guoioipuoo R SGpi^aoios
uis opiquas aeinbiGno ua UGaqo ap urg R as
ap uapod pp *sa oqsa *Giouapuadapui ap
_ R pGquaqn ap SGpGqop u^sa *SGOiqjiod sapGpiAiq
Dapo sgi ouíod ajqiiioq p ^sg anb *aoip as &lt;*"*&gt;
•GUGiunq GzaiGjn^Gu gi ap oiusn
-Gnp ouaaqa ig *aoip as 'apuodsauaoo ooioo Gujaqa R
GiaGsaoau ouis ^GquapiDDG R GiJoqisuGjq aquauiGJind
_ sa ou opoq^iu jap R Giouaxo gi ap ouisii^nP
^9is
losa GsoCoua Gsa anb *oiuiaig uod R ísoigidos soi R
_soDi6gioiusoo soipnqsa soi auqua Giouaaaj.ip gi 'gz
ap ouis *opgj6 ap ugiqsano oigs sa ou anb
opuniu iap soiutuiop sa^oi^adns soi ^ SGtunig
_SG^sa ap OAiqísod opoqgm p uGDjidG R japuaqxa
_anb- SBDisjj. SGiouaio sg¡ ap gi g g^o^ug
suoo Gun Giuoqsiq gi g JGp aapuaqaud Gjauuinb Gun sa
anb Gianosa Gn6iquG gi ap saqueuaqpG soi
_i

giu aqueuiGuapGpaaA uos anb S6un6iG soiuaasod anb sgi
aaqua 'ugiodiuosap ap sGiJGjaqii aquatuGand SGjqo
ep p opis Gq *jnbG GqsGq 'sootjgqsiq soCGqGjq soi
ap aqjGd joAguí gi ua aquGuiiuop uaqo^aGO ia
•oiDGdsa
_ia ua A odujaiq ia ua gzgj Gjqsanu ap oquaituiAOtu of
aiduioo ja jiGon^xa ap zGdGo Gjaoaq Gun uinjqsuoo ap

�e influencias que el hombre por su libertad puede
escoger, aceptar o rechazar en cada caso.
Por esta razón se niega que los acontecimientos

y el movimiento de la sociedad puedan ser objeto
de previsión por parte de la ciencia, aún cuando
esa previsión fuera siempre más imperfecta que en
las ciencias más simples.
Tengo para mí que una de las causas de este
error, consiste en confundir la independencia o ar

bitrariedad de un fenómeno con la dificultad de pr&lt;^
ver o determinar de antemano la conducta o marcha

del mismo en razón de la complejidad de factores y
elementos, que es necesario conocer para ello.

&lt;RAM0N LÓPEZ LOMBA, Ensayos históricos, en "Anales
del Ateneo del Uruguay". Año I. Tomo II. Número

10. Montevideo, Junio 5 de 1882, pp. 252/3, 254/5,
256, 258/9, 260/1.&gt;

-38-

�-6e-

soppujiuop o spjaoaq spfaiA spy ua sop^nquit
-ja anb seuoppiuoqsyq soy ísouatugueq sot ua pppi^
-pynba^ pun ap eapi pi ajqaauoo uoaaioiq 'sopPA^as
-qo soyya uod 'soqaaq sosa sopoq opueno 'oqid^aqsa
uoo upjpo sauoiDednooa^d sns anb Á pqpuiiüjaqoí^ad
uJi ns anb uojaiquts seqsiuiínbiP soq •eueiunq ppiA e¡
• ppoq. ap A ^enpiAiput PpiA ei ap oidiouiud ia soip
-nqsa sns ap ^apuqxa upuiÓpuii as 'oppiqeq aq anb ap
oquaiuiíDouoosap ]e uoo *soqs^ í{p^oson^ e^payd py
soynuaoq sns ap ^aeuqxa upqp^noo^d son^nb^ *sop
^-iqaiuos Uqse saypna spy e saAey uaqsixa anb ap pq
uano asapp uts soupuinq soquaiuiíoaquoop soy upipnqsa
*sauoppi^oqsiq soy *so^qo soy ísod^ano soy ap ugio
-puiqiüOD py upj6au anb saypuaua6 saAay upjqsixa anb
_ ap pquano as^pp uis *spujaAPD ap pueupui p 'soi^oq
puoqey sns ua upqpfpqpaq * spqsiatinby p soy *soun soq
•poi^gqsiq PiouaiD py aqsixa anb apsap asopu^yanp
j^ojtd auaiA anb oqoaq un ap ugiDPAjasqo py sa :Pi^nf
ui pun sa ou oqsq 'spqsiiuinbyp sofaiA soy p uaoa^pd
as ^sauoiodaoxa spso^uoq OAyps 'souuapouj sa^oppiaoq
-siq soq "PDibgbpiuap pjnbapup pun sa pyjoqsiq pq

&lt;saypuoiDippaq sPD
-oqsiq spoiqo^^d spy ap odupiü ya ua
oduupo yp ODTjgqstq oquaiiu

ya jpqaa^ojid ap ppqynai^ip
py A saAay p Piuoqsiq py ^aqatuos ap

j^apppi y iqísod spy auqos quaAay oup
i s i uod 288t ua oppoiyqnd oynDjqa\/&gt;

-AI-

�por sistemas preconcebidos, sienten también que un
imperio se les escapa de las manos y procuran viva
menee conservarle a toda costa. Al hacinamiento de
hechos químicos sucedió la sistematización órele na
cí a^ y al hacinamiento de hechos históricos se sien
te hoy 1 a necesidad insaciable de que suceda un or
den mes regular. Entonces parecía como un s a c r i 1 e - ~
u 10 la idea nueva que trastornaba toda la cíe nc i a
antigua, y hoy se presenta como una herejía a los
ojos de los alquimistas históricos, esa aspiración
que se siente bullir y palpitar en el seno de la
ciencia histórica.
A pesar tíe todo, se siente necesidad de estable
cer para el estudio de la ciencia histórica princ_i_
píos más científicos que ios existentes. Esa anar
quía que reina en la apreciación de los fenómenos,
debe desaparecer. Cada escritor es una opinión y ca
da opinión un rayo divergente. Esto no puede ser de"
ningún modo un estudio que merezca el título de cien
tífico. Los hombres han sentido siempre la necesicfecT
de establecer una regla fija en sus conocimientos, y
si hubiera necesidad de presentar un hecho, recurrí
ría a uno de los tiempos clásicos. Polibio, cuando^
escribió su historia de un modo más general de lo
que hasta entonces se había comprendido, mereció por
ese simple hecho las simpatías de todos los hombres
de saber; hoy mismo esté colocado en el número de
los grandes historiadores. Pero la idea de fenómeno
es correlativa de la idea de ley. Eso que se verifi
ca en el orden físico, se verifica igualmente en eT
orden histórico. La historia es un amontonamiento
de hechos; pero es también una sucesión de causas.
Tomadas las sociedades en sus orígenes primitivos y

-40-

�^3 ^soqoadse sns sopoq ofeq so]oe|pnqsa eued sooiu.
__^qsiq sosaons so] as^euióeuii ep 'souaaiguaq sns ^eA
^esqo ep peqjnoiqip e] 'aAeaÓ sw oj sa osa ^ ^u^iq
-uieq aqsixa :seuia]qoud sns ua ueuqua anb soquauíaja
saquauaqip soj uaqsixa 019S ou epiu9qsiq eiouap
' b\ U3 'ugiD^A^asqo ^{ ap sapeqinoi^íp s^] as^ipeue
uaqap pepi faidtuoo esa v *eII^ ^ o^^eqiua uis *eoaaoe
as *pepj3A sa eudiuais ou anbune *oqs3 *sopeot ¡duioo
s^ui uos oqueno sa]ioj^ip s^ui oqueq uos seuia]qoud so^
•sauorqsano ap ase]o eqsa ap oipnqsa ^e aqaoios e]
as opueno as^efaqa^ ouioo aoaued eue^nq eioua6i]aqui
e] anb *saquapaoeque soqueq equano ua asuauaq uaq
-ap ísaAej6 sauouje ua uaeo ou eued ostab aaqos ^nm
^sueqsa aqap enb 'euiajqojtd- ]a ua sexoueqsunouio seq
ueq ueaqu3 "9]p^u v ¿sa/Ca] sesa uaoaiqeqsa eued saq
-uaqsixa sapeqjnoiqíp se] ueqjnoo a] as u^tnb \/?
•seqs iuiinb]e son6ique
90] e souueCauiase souiaqap ou *o]6ts o^qsanu ap seunq
-]e se] e ueqsa sooiajianb is íon *sa]eanqeuaaqos-ses
-neo e uipnoe anb uejuaq 'saue]n5au soquaituíaouj soq
--U3TD e U9joeoi]dxa eun uep uejaanb opueno /C 'soeo
asa ejqsixa anb ejauo as ooisjq uapao ]a ua anb
_ odtuaiq un oqnn 'jopejijaqe soeo un *aauo as sounñ
]e uod ouuoo *eutau ou eiuoqsiq e] ue anb aaauo souj
-aqap Á *epiA BAanu e] ub opeioiui ueq sou 'ouitueo
_]a oquaiqe ueH "soujaioajidsap so] ou *oqarqo ns op
in6asuoo ueq ou is íesoanbia U9ioeziqeujaqsis eun e
Suaiu9ueq sosa uaqauuos opequaqui ueq anb soun6]e op
^qeq en *se6o]9ue sexoueqsunoaio ua asuionpoad uaq
^p anb *utoap sa *. saquefaiuas soqoniu Aeq anb oqsand
*seCiq saÁa] e sopiqauíos ueqsa uaqap aquaiueiaesaoau
anb souaui9uaq ap pnqxqinui soiueuquooua *xTX o]6is
]ap seunqie se] eqseq sauoioepej6 sns opueijuooau

�que no sepa o no pueda abstraerse, no podrá tampo
co estudiar ia historia. Diferentes causas existen

aquí que impiden la formulación de sus leyes: la
raza, la herencia, el medio ambiente, la actividad

individual, y sobre todo la intervención gubernat^
va que puede hacer que se produzcan fenómenos en
oposición directa con la naturaleza de los otros
elementos sociales. Un solo ejemplo, tomado de la
historia contemporánea, me bastará para demostrar

lo. La Alemania es la cuna del individualismo y
de la libertad social; hoy, bajo la acción de la
monarquía prusiana, se introduce en el Gobierno el

socialismo del Estado, acción completamente opues
ta a la naturaleza íntima de la raza germánica.
&lt;...&gt; Para determinar convenientemente las reía:
ciones que existen entre la física y la química n-a
turales con las mismas ciencias aplicadas a la hi_s
toria, será conveniente, aunque a alguien le pare_z

ca baladí, determinar el objeto que se proponen
aquéllas. La química estudia la combinación de los
diversos elementos. Analiza las partes de que se
compone un todo, y, por medio de la síntesis, ^re
compone en su laboratorio esos elementos, separa
dos por el análisis. De modo que, en último resul
tado, la química estudia lo que es, la naturaleza
íntima de los cuerpos. Allí donde haya que investj_

gar la composición de éstos, allí está el campo de
la química. La física estudia fenómenos, si puede
decirse así, más palpables, más hirientes, que los
fenómenos químicos. Todo lo que sea un cambio de p
sición, o un movimiento en el cual permanece el
cuerpo siempre el mismo, eso es del resorte de la
física. &lt;...&gt;

-42-

�oppq.se je ue u^pqse o\gs 'oqontu opupno *anb jpqo^d
Bapd ^ pi3ue6jaAip pq.se apq.pq.su03 pjpd so3iuoq.siq
soqoaq ueuodxa ep pepisaoau ^ph? ^e^t i9^.^d uoiSn^^
pj ^'Bjj.osoni eI : ugiDPutquiOD ep sepppiutqp ooodiupq
uaueiq ou spiouepueq. spuisiui spi aeueq. ou uod anb
sí?api sop ^nbe aH 'opunui ib uB¡6iaip soiao6au9 soj
_anb ua sodiuaiq soi b pBpaiDOS pi aBAan apuaqaud bd
ligi^o BíDuapuaq B] ouíqd oujsiuj ^oq jBAuasqo soiüapod
•ouTAip oqoaaap ep /Ca^ un o *Aaa-pdBd un o^.siA pq
as *osoi6ii^^ oq.Dadsp ns ofpq ouíoo oonjjod oqaadsp
ns ofpq oqup^. 'sa^qiuoq soi p opuai6i^ip Á opupu^aq
-06 *pppaioos pi ap apidsrp pi ua 'opi^iuuiad upq 01
spoi^g^siq sauoioipuoD spi opupno K *oÁodp oooudp
-au ns spioupqsunouid sppo^. ua opupasnq esuipun^uoo
p opiuaA upq *uaiq sui o *sPiaiPUPd a^diuais opin6as
upq sauoi3nq.iq.sui sop spqsa osa uod #pq.niosqp uqiopu
^iiuop pun u^iquipq sa *P3ii9q.P3 U9i3nq.iqsui pi o pepi
_ bi í Biopuoomap bi aod Bppq.iuin soiqand soi ap aq
^pd joXplu pi ua ejquanoua as ugiopuiaiop psa Ro\\ anb
-unp *pqniosqp ugiopuiiuop pq ¿pjnbupuouu pi sa ^n^)?
•as^puxqujoo pjpd spqdp sapppiuiqp uoo spapi sop
o seu013nq.1q.sui sop uos ouis 131 pqpo ia Á pinb^puow
BI roquaitupsued aqsa BiouapiAe ua u^puod soiduiefa
soq •opBSBd ia Piopq oqueituiAOiu un o juuaA^od ia
pi3pq oquaiuiíAoui un o *aas ap pq ugiopuídsp psa anb
^pquano ua opuaiuaq *pppai3os pi ap o aaquioq iep sau
oíop^ídsp spi upozauoAp^ opupno u^puiqiuoo as spapi
soq "pppxuiqp ns asapuupii pjapod oqsa y *sp6otUP
_spi3uapuaq ap o aqupfauias pzaipjnqpu ep ^as '^^
U9131PU03 01U03 *uaqap 'soiqand soi oquauiaquano
uaAaniuuoo enb soquaituioaquoop sosa ap sauaSpo
'spapi spi ¡Pijoqstq pi ua apaons psoo P3iqu^PT sand
•oqopquoo ua upfiuod as soquaiueía soi 9nt&gt; pzeipjnq.
-pu pi ua pqspq on ¿ugiopziipej ns pjpd spopgqsiq
sauoi3puiqiuo3 spi jpuan ueqap sauoioipuoo gn^?

�de simple mezcla?Pues todos los siglos medios son
pruebas acabadas. Cuando la filosofía penetró en
las escuelas, la religión católica declinó; cuando
la filosofía penetró en las iglesias, los dogmas- y
los misterios católicos bambolearon; precisamente
porque la una representa la estabilidad y el abso 1 u_
tí sino, mientras que la otra representa el movimiento
y la democracia.

Que es difícil fijar las leyes de la química his_
tórica, podrá comprenderlo todo aquél que no haya h_e
cho más que saludar la historia; y más aún aquél qie
haya hecho estudios un poco profundos en esta mate
ria. De todos modos, en medio de todo ese maremagnum
de acontecimientos, se pueden distinguir claramente
estas dos leyes. La primera podría formularse así:
Cuando los elementos son semejantes, el fenómeno his
túrico de combinación se produce. &lt;...&gt; La segunda""

ley se formularía de este modo: Los elementos que
han de producir el fenómeno histórico de combinación
esián siempre en la misma proporcionalidad. &lt;...&gt;
&lt;...&gt; La oscuridad del problema, la imposibilidad
de encerrar en un laboratorio el objeto que se est_u
oía para observar su marcha, las diversas transfor^
maciones que sufre, y sobre todo, la imposibilidad
de producir a nuestro antojo esos fenómenos, hacen
que hasta hoy permanezca todavía embrionaria la cien^
c i a h i stóri ca .
Si'Ta química histórica permanece tan oscura y
es por" naturaleza tan difícil para el estudio, no

sucede Ib mismo con la física histórica. Aquí los
-44-

�"OOiqjq
uaio Xó]eA ns ueuqsaniuap sou 'saseuq seqsa uauafqau
as anb e souapepuaA souatuguaq soq 'ooiugqsiq uapuo
|a ua eoisjq e] ap eiouaqsixa e] ap eiuiquj eiouaauo
eun Aeq anb oqsaiqiueui ap auod sou 'urjtuoo uiquas
aqsa 'saa^bjnA saseui se^.S3 *so^.sando sopiauas ua /C
S3^.oadse sa^uaua^ip ofeq up^uasaud sou as seiustiu s^q.
-sa í pepi 19uoioeu eun ap seuuaq.ui sauoionq.iq.sux se]
ap uapod ]a auq.ua Á sauoioeu se] ap sauapod so] auq.
-ua oxaqi]inba un 'ae6]nA utq.uas ]a ua *^eH 'uoiuaq
-ui uapuo un ap sopeq.s3 so] ueui6 ]eno e¡ ua eq.iqug
e] uezeuq. sopeq.S3 sapueu6 soq "sonpiAipui so] sopoq.
auqos ugiooeuq.e ap uapod ueub un uaouafa sauoioe]qod
_sapueu6 seq *ouefa] souaui o sgtu opeqs^ un ua sauaq
oeueo soiusiui so] uoo ouqo aonpoud as odmaiq oood ]e
Á 'opeqsq un ua aonpoud as ouauiguaj. un "soquaxuiío
-ouoo ap opeuiiiiuaqap uapuo un ua eiouaio ap sauqiuoq
so] ap setouapuaq. se] e ugiooauip eAanu eun opeoiu
-niiioo eq onpiATpui ]ei "ooi^jquaio uapuo ]a ua euq.o
_
]eq auqos eiauani^ui aouafa 'aquauiaquanoauq soiu
j^o ^ugioeu ]ei #eoiagqsTq eoisj^ eq.sa aqsixa anb aq.
uaujeqeipaiuui apuaudiuoo as *seapi sequaio ap ugioeio
_--unua a]duuis e] v 'soiuiuiop sns ua euiau anb ooinb
u^-ue oqueq. un uapuosap ]e eÁnqiqsns anb ugioeziueéuo
eun ouis euadsa ou anb asuioap apand ^giauaio e] ap
aqued eqs3 *oqoadsau aqsa e sepeuwoq sauoiooiAuoo
seun6]e Á *sa]eioos seuaqsa se] sepoq ua sopipunqip
soquaiuíioouoo ap esouauinu s^uj pepiqueo eun *sgujape
souiauai *seqaCns u^qsa anb e saAa] se] opuaioajqeqsa
ssenqnm sauoioe]au se] pepaidoad s^iu uoo aeipnqsa
*sauoioeoiqipO!i] sesaaAip sns uopaui asuin6as uapand

�La conocida ley del progreso no es sino una rel
clon física entre los cuerpos sociales, o una m o d i ficacion de los mi smos cuerpos. Hay ta^blen otra
ley que podría expresarse por la siguiente fórmula:
El despotismo está en razón directa con ia masa de
la población (1). Es claro que en este caso no debe
entenderse por despotismo la persona del que ejerce
la fuerza social: debe comprenderse la institución,
i a fuerza despótica de la misma, y de este modo nos
formaremos una idea clara de la verdad de esta ley.
Ya sean los imperios como el imperio ruso, ya sean
las repúblicas como la república paraguaya en los
tiempos del Dr. Francia, la universalidad de esta
ley corrí prende estos dos extremos. Otra ley podría
formularse así: Los cuerpos sociales se atraen en
razón directa de su importancia. El desarrollo y la
verificación de esta ley puede hacerse en todas las
épocas de la historia; la Edad Media, sobre todo, .
presenta ejemplos numerosos y de fácil comprensión.
¿Por qué el imperio chino con sus cuatrocientos mi
llones de habitantes está relativamente tan separa
do del movimiento humano? ¿Por qué todas las mira
das se fijan hoy en cinco o seis naciones de primer
orden? Lo repito: es necesario que los historiado
res entren por los nuevos rumbos que la ciencia mo
derna les abre, si no quieren quedar estacionados
en medio del progreso universal.
Que no se diga que, mientras en las demás cien
cias, los hombres se acercan a la verdad, en lacier¿
(1) Esta ley pertenece al Sr. Arechavaleta. El 24
de Agosto &lt;de 1881&gt; departíamos sobre asuntos
sociales y tuve la íntima satisfacción de co
nocerla.
-46-

�//*6/8Z '9Z8
'S/Z *dd *^88i ^P S 0J9U3 'oapiAa^uow -g ojbujqm
I omoj 'i ouy *,,Áen6njn i^p O^ue^y jap saieu\/1( ua

a ei ap a^^ied pun oiuod a^uamafduiis pjop
'sauoiDPLUPiaap uod ueq.uaq.uoa as eai^^^siii eia

�-V-

&lt;Discurso inaugural pronunciado por IsJ^
dro Revert el 8 de marzo de 1882, sen-

tanto los criterios historiológicos a
los que ajustará su labor en el aula
de Historia Antigua del Ateneo del Unj
guay.&gt;
&lt;...&gt; la historia de la historia sorprende cuan

do se estudian en ellas las alternativas que ha su
frido, los grandes trabajos requeridos para producir
esos cambios y las grandes denostaciones que sobre
sí atrajeron los que dieron al estudio las nuevas
bases. Tres grandes épocas deben distinguirse enes
ta ciencia, sin que eso quiera decir que la divisi^n
pueda hacerse con rigurosidad matemática. En la antj^

güedad clásica,el historiador llega a ser máquina fo
tográfica que imprime y dibuja los acontecimientos
que caen bajo su mirada. Dos tendencias predominan
en ella, y la tendencia humana, triunfando sobre la

egoísta, contribuyó al advenimiento del historiador
filósofo. En la Edad Media, habiendo desaparecido
la unidad romana, se redujo la historia a la simple
crónica. La locaíización del poder político trajo
la locaíización de todas las manifestaciones de la
vida; y sólo con la resurrección de la filosofía,
con el nacimiento de la Reforma, con la formación

de las nacionalidades, con la aparición del espírj^
tu crítico, los estudios históricos tuvieron un fon
do filosófico desconocido hasta entonces. El siglo"
décimo-octavo, investigando más cuidadosamente los
-48-

�-617-

_oipn^.S3 19 anb ua pood py ap spqaand spj e oppooy
oo souaaqpq sa oíoiAaas otuiqyo ns 'saypioos soquaiiu
--yoaquoop soi 9P pppiappyyos py A pupiunq ppprün py
9iqiouoo as 'ypaauab oy p apynoiqapd oí ap asopu^A
-aya A 'ofnpoad soy anb ypioos oipauj ya ppioouobsap
saouoqua pqspq pj^osoyij. ^od ^iqiJDsap as ísoqoaq
sol 9P ^uiiq.u¡ pzaypunqpu pi ua paqauad as "aquapao
ajd pppa p¡ ua soppqoup souatupuaq sosa oppqinsa^ ^od
uo^aip anb saqua6p soy ap ^oqoa^^ad souaiu o s^uj *oip
-nqsa ya sauoi^aqsod sauqiuoq soy p pioua^aq ua pfap
_ 'OAiqpoTydxa ya 9ipaons OAiqísodxa jaqo^jeo yp op
upno *apupq s^w 'Piuoqsiq py ap oduano ya asupiuuoq p
pa saypno soy uoo soup6j9 soy ^sa^aqopupo soy jposnq
p solupa oasnui asa p A *ypioos oipnqsa yap oasnuj ya
s^ *oqyp s^ui opp^b ns ua piouaio py uppunq pupd soij
__^-psaoau soquaiuaya soy pjéooau anb puainbis pqpqoad
sos ou 'OAtqísodxa opoq9iu yp aquaiuayduiis pqpqiiuiy as
piaoqsiq py opupno "opiAyo ua as^pqoa uaqap ou anb
soppqynsau sapupa6 pppiupainq py p oppp upq^iuoqsiq
py ap ppiA py oqyanAuasap pq as anb ua sapppa sps
JaAip spy ap pun pppo A 'upisiui ns opiyduino uplj sop
__oq 'obupquua uys 'oioaadsep o sptuaqpup ouisoyya pa
pd souiauaq ou Á u^iopaapisuoo paqsanu ap ou6ipui sa
aquapaoaad oy opoq anb souipSznp ^PiDuaxo py ap sau
^oi6aa spy ua POiqiaaA as u^yonyoAaa py opupno aoaq
^uoop ospd ooiqu^pi 'saaoíaaqup sauoiopaaua6 spi uoa
aipuia anb soioiqauaq soy appiAyo aquaiuaquanoaaq bjj
-noo 'piapuotonyoAaa pood^ pun ua 9aia as opupno
_'saaoiaaqup sodujayq soy ua oppipnq

sa pjqpq py as anb uoo soqdaouoo soy sopayap aquaujypo
j^Tppa piouaaa^ip py anb *ypq U9iopiuao^supuq pun pío

uaio pqsa opiu^ns pq XIX oyóis ya ua oyps oaad ípij
-oqsiq py ap pj^osoyi^ paapppaaA py u^iquipq ofnpoad
saypioos sauoionyoAaa spy ap spsnpo spy A sauabjao

�de Id historia se va a someter a un régimen análogo
al de las ciencias físico-químicas; época que se po
dría designar con el nombre de legislativa.
Esta ultima tendenc i a se diferencia claramente
de las precedentes por un espíritu más práctico y
mas científico. Todo bien entendido en que para su
buen éxito no deben desaparecer las condiciones que
constituyen las anteriores. Pues bien: en lugar de
fotografiar o de buscar 1 as causas que produjeron los
fenómenos humanos, en la forma en que entonces se ha
cía, trata de clasificar estos, estudiar sus seme--"

janzas y sus diferencias, y entonces, observando los
modos de manifestarse, procura establecer la regla
invariable según la cual esos fenómenos aparecen. El
estudio de las fuerzas sociales es, por decirlo así,
el coronamiento de esta nueva faz. ¿Hay fuerzas so
ciales? ¿Hay agentes en la historia como los hay en
la naturaleza? Ciertamente que sí, lo cual ha sido
reconocido por todas las teorías que han surgido en
la segunda edad. Dicho queda que este estudio no pu
de ser sino un tanto imperfecto como lo es en la f_í~
sica determinar la naturaleza de sus agentes. Pero
esto que es verdaderamente fundamental, no debe ser
abordado sino cuando los fenómenos hayan sido desp
jados de ese tinte metafísico para hacerlos entrar
en la categoría y en las condiciones generales de
todo fenómeno natural.
La pregunta parecerá nimia; pero es necesario ha
cerla. ¿qué es un fenómeno histórico? Ya me parece"
que veo acudir a vuestra mente así, en tropel y em
pujándose mutuamente, esa serie de batallas, cuyos
gritos parecen oírse en las páginas de la historia,
o esa serie de revoluciones sociales que han conm
-50-

�-15-

-uepoiu X soipaui 'sonbiqup ue sojaipiAin •ooij.j^.ueio
oiaeqtao ap pqipq uoXpuí pi uoo sooia^qsiq sóipeij soi
upipnqso a$ '^en^De oqopqo oaqsonu ap ouquap puqua
ouptuoa oiuaduui jap 'oidtuapa uod 'ppjpo pi anb uioap
^_^dj^.ip aquatupuapppuaA sa on •eioui?^iujoDUOD ei e pea
^^ui aq-ueaieau^q-iniüís soi^eA asaianpo^d ap ^iDu^^suna
jtd ^i uoa *o^qo ua upa^ua e^ed ouis oun ap e^es ou
pppiupujnij p] anb A 'son9 9P euen ^sa P]^oq.STq P^
anb e^siA p^aiujad e apuajdiuoo as 'u^ioiui^ap ns pppa
•vi^^ínA opeiseuiap 'pppaaA ^ioap p 'esoo sa sois^
•sona ap soun6ie ^p^aoinua nojj-ip ^^as aiu ou 'sooiu
ij souaiu9uai so^ jpo^is^T9 opua^aud ou oujoq

anb sezuppaiuas sei A ueuibiuo sot anb sezuan^ ses
unbas U^upoms^l9 S9Í 9S eiuo^siq pi ua
__
¡sp *saqua6p sns ur)6as saoaA p A spzuppaiu
as sns UQbas uapiAíP 9s so^.sa pza^punqpu pi ua otuoo
jsp A ífe^9U9^ s^iu opiquas ns ua souauiguaj. soi ap
ugioipuoo pi p oqafns ^upqsa 'solusoo iap aqupd pun
_ anbij.iuaA anb oiquipo uainbipno anb olusiui oí 'ppp
psa ap aqupd pun anbmuaA anb 'sand 'oiqujpo
pno 'ooisj^ uapuo ap soi sopoq ap oquaisp ia
sa anb souusoo ip 'soqoadsp soquaio ofpq 'aquppamas
* souaujQua-j. sosa ap piaaqpiu pi sa pppiupuinq pi anb
p'linsau 'piuaqpuj ap oauis ai anb onanbp ua ouis
_ aonpoud as ou ouau^ua^ opoq oujod a •ODragq.siq ou
aui9uai un jas 'pqsa a^uasaud sou as ipno ¡a uQ6as
uas ap opoiu opoq o 'pppaioos pi ua ppionpoud U910
ppoq anb uioap souipjupod anb opotu aa 'sou
j
uos sosa :pppaaA S3 -souqosou souiapODaa soq
nu^ so^no A opPDiiiuaA upq as anb sosau6oud saquau
aqip soi U9ioput6puíi pi uod uaaaooaa souoa aoaupd
aiu *o6pa suí X ipuauaé suj oprquas U3 "aquaqsxxa
01 opoq ouisiuj Xou uaAanuiuoo X aquauiaquanoaaq op]A

�nos, es hacer la biografía de la humanidad; pero e
to no conviene, ni a las necesidades, ni a las exi
gencias de los tiempos presentes. A lo sumo nos limi
tamos a decir que la persistencia, verbi-gracia, deT
pueblo judío luchando contra todas las iras que so
bre él se han desencadenado, se deben a ciertas ca
sas especiales que se enumeran. Este trabajo es im
portante; pero no basta. Preguntad a cualquier his
toriador a qué grupo de fenómenos pertenece ese que
acaba de estudiar y no os responderá. Así, son fe
nómenos las caídas de los imperios, la esclavitud
de los pueblos, la fortuna de las repúblicas, la c

municación de las sociedades, la vulgarización de
las ideas, los triunfos de una fe sobre otras, la
comunión de diversas razas en ciudades memorables,
la aparición de los sistemas, el desquiciamiento s

cial, los triunfos del poder central sobre los pod
res locales, la centralización despótica sucediendo
a la anarquía demagógica, las revoluciones violentas
protestando y destruyendo poderes seculares, la te
dencia de los poderes constituidos a inmovilizarse,

y la tendencia de los poderes vigorosos e ilustrados
al predominio y a la dominación. Todo esto, que no
es otra cosa que las manifestaciones de la vida hu

mana, no tiene aún bajo el punto de vista científico
la correspondiente clasificación que nos demuestre

cuál es la ley a que obedecen y cuáles son sus rel
ciones recíprocas.

Estamos en los prolegómenos de la historia y por
lo mismo procuramos establecer sus principios fund
mentales, aclarando la materia de que se compone.

Bien se ve que estos prolegómenos difieren radica^
mente de los hasta aquí estudiados. De lo &lt;iicho más
arriba se deduce que, al propio tiempo, debe exis--52-

�-C9-

^b opupna 'aquauwoi^aqup anb oqs3 ¿upqsixa. anb ajqis
ojd S3? ¿sauoiapja^ spqsa pt^oqsiq pj ua upasnq ajqis
od 53? •oai^gqsiq ja ua u^iquipq paiqijaA as 'oaisjq
__ uép^o ja ua paiqi^aA as enb 03 'seuotapjaj ap U9TD
eqsaqtueui pj 'opuoj. ja ua *uos 'ouaiuguaq ja asjpqsaq
-tuptu ap opoiu jap ugjsa^dxa ej opuais 'sa^aj seq
ejaas
pj opouj o^^o bq *uapaDo^d apuop ap uabi^o ja
•oquoud oj uod &lt;^euTuuaqap iu 'euiíquj ezaje^n^eu ns
__*4PZTpun.jcud ep pepisaaau soujaua*j ou sauoiqsana seq
sa jpjpnqsa j\/ #saquoziJOL} soAanu seioua6i jaqui spj
e. aequasa^d aquauiaquaiai^ns opeuqsnjx a 'jpquatuep
-unj. sa oqsa opo^ 'sesuaAip sauoiaa^ seqsa ^iuiiadují
ap saaedpa spi^uaqod jaqeq aqap aquawje^nqpu Á sspjp
soj sopoq opuaiA soiupqsa oj oiuoa • saqupqiiuoDuoa
soqaaq ^pq ^pzajpjinqpu uainbjpna eaqo ap o sosoibij
-au 'sooiqjtd soqaaq p asuiaa^a^ uapand sajpna soj
'piDuappaap ap pX * soAisa^boad pX'soquaiuiíAoui Xpq
:papi pqsa ^pzupap souiapod 'objpquia ujs ^spjupuiiuaaq
-ap ajqísodaii sa opom ojqo ap ísoqoaq soj ap uc^iaeD
^1-j.ispjd pj :oiAajid oCpqp^q un a6xxa oqs3 ¿^nbp uaq
sixa spz^anj. ap saspja spqu^n^? 'Pjja ua aquaiujpn6i
paquanaua as pujstuj pz^anq pj anb oppuqsomap ppanb
oujsiiu oj uod X pi^oqsiq pj ua aqsixa oqsa opoq anb
^upuqsoujap opp^naoud soiuaH 'sosuaqui a sajqjsiA sou
auj o suj soquaiuuiAOiu auibiao soaxagqsiq sod^ana soj
a^qos opupnqap anb psnpa pujsiiij pj e^qujou aqse uiq
^jaau pi^oqsiq pj ua 'oquaiuiiaoui un uianpoud ap ajq
iqdaasns sa anb oj opoq p a^quiou aqsa pp as jnbp js
•spaisjq spxauaia spj ua apuarqua as anb oj anb psoa
p^qo asuapuaqua aqap ou pzuanq jo¿ *otpnqsa ns p oq
-upna ua oi^puoiuqtua oppqsa oiustiu ja ue u^qsa anb X
*soqaaq ap ^sai^as spj ap pun pppa p saquaipuodsauu
--oa spsuaAip souaiu o s^ui spzuanq ap ai^as pun uiq

�espíritu de las ciencias naturales no había penetra^
do aún en las morales, podía pasar por una herejía,

está siendo el objeto de serios estudios y elevánd
se a la categoría de un sentimiento común. Yo creo,

dada la tendencia que han tomado las investigacio
nes en los tiempos actuales, que esto pasará pronto
al orden de una verdad general. Dada una serie de f_e
nómenos y conocido también su agente productor, la

determinación de la relación natural que entre sí
existe vendrá espontáneamente. De aquí se deduce tam
bien una consecuencia importantísima. Toda relación
física puede expresarse algebraicamente, como en rea_
lidad se expresan. Si las relaciones históricas son

análogas a estas últimas, es claro que aquéllas pu
den expresarse del mismo modo. tEl estudio que esta
faz de la cuestión requiere, es grande. Es preciso

estar dotado en sumo grado del espíritu de observa
ción y de un gran poder analítico; pero al que sien
ta verdadera pasión por la verdad, estos obstáculos
no pueden de ningún modo detenerle. La situación a

tual de la ciencia no ha sido traída sino a costa
de grandes trabajos por parte de sus adeptos.
El procedimiento para encontrar estas relaciones,
entraña el dónde deben encontrarse. Sise tiene en

cuenta todo lo dicho, la cuestión no ofrece dificuj_
tad. En la historia misma, con exclusión completa
de cualquier otro campo, es el sitio a donde debe
irse a buscarlas. Esa es la naturaleza; ésta es la
realidad en la cual existen todas las causas y sus
efectos. La inteligencia más luminosa, como la más
activa voluntad, encontrarán combustible que las al
mente y un campo de acción suficientemente vasto en
el que puedan desenvolverse. Para estudiar las reU

ciones físicas ¿hay necesidad de salir fuera de la
-54-

�-ss-

epsep eq.se U9 enb seuq.ueiui í ¡equeiiiepunj. esneo ej se
^juiouoDe e^ ue enb epueu6 s^iu 'eq.sneepi eiouep
^ eun eudiueis opeuituope^d eq ei^oqsiq e^ u^ 'p^e^
ue pepjeA e[ se ou oued ic^^i^ ^e oqs^ 'opiAgud A
opid^a s^ui oqueiunA jOAuesep un uin6es ejqep oipn^.
-se ns e^.ueiueijeseeeu 'soDi^g^siq so^ enb soCeidiuoD
soubuj SO0TUJ9UO39 soueiü9ue_4 so^ opuejs enb sounéjp e
^_ioep 0610 enb eeea^d eiu e^ *IBn:l-^G opeq.se ns ep es
^ei^oíbeuPA epend ou 'so^uejeq souepepueA uoo soi^
ep sounbje *seaquuoq so^no A * jei^ouieuiui se OAiq.^no
oAnD*eiJo^sii| e¡ enb oq.ueq. ue íugioeAeie ep soq.und
soqoniu uezjeo *sepiainbpe sepepueA e oq.ueno ue *Aoq
enb A *eq.ep euaepoui ep e^ueb *seq.siiuouoDe sol ep
_ 041x9 {e uod sopezuo6jieAe souaiq.ues soaieqep ceiuoq.
siq e¡ e U9IDT49 eun6{e sotueueq. enb so{ *eq.ueiupoueuj
•eaeesep e#s ouuoo ono^^^sep un seioueio seuq.o set
ue uepiduji enb seiDuenij.ui sei ep Á seuoioednooejid
se¡ ep * pepi ieq.04 ns ue soueiu 01 ? o *e4ueuje4eidujoD
opipueadsep eq es jqe ugioeA^esqo eq *seAei e sop
-149LUOS opis ueq S0U9UJ9U94 sns ep soun6¡e enb *en9
ue opefeqe^^ eq es oqoeAOud oq.ue4 uo^ •j^zi\^^Ji op
-jpod ueq ou seuq.o se^ enb 01 ep o6{e opin6esuoo eq
e^iuouooe e¡ 'seie^oiu seioueio sei eaq.U3
•pepneea ej uod ejuoiuue ue oood Anuí e^ueiuep
-eioeuDsep oued 'seotq.^0^ o^ueq. un seuoioeuT6eiui ep
setuse^ue^. * sei^ejq.ique seuoioeieu sese opoui oiusitu
iep opioeiqeq.se ueq *^eea ^e uoo ejbojeue uis *eq.ueui
_ e^ ue opuniu un opueC^o^ íeui^^s ei A e^eq e^ obis
uoo uPAen ^n^ o^ip^uosep ese ue sooi^g^siq seiueq.sis
soj opjeo ueq *oq.sendo eq.ueiu^euq.etueip opoq-^iu un op
-inbes esueqeq ^od 'eiuoq.siq ei ue eoij.iueA es eoiq.
^u^px esoo send -seuoioeíea sns A soueuugue^ soi sou
e¡o ueoeq eued se^uejoij-ns soq.ep so^ ep eq.se enb ue
epun^ es ugio^^n^xe eq ^opouj uqBuiu ea ¿ezeiejinqeu

�sus^albores ha privado un espíritu práctico buscan
do en los mismos fenómenos sus relaciones, haciendo
abstracción de toda potencia sobrenatural, en aque
lla ha sucedido todo lo contrario.

¿Por qué en el orden histórico no ha de suceder
lo mismo que en el económico? Existen algunos rayos
de luz que empiezan a iluminar el paisaje. Se leva^
tan de su seno voces que auguran un porvenir más rj_
sueño, trabajemos! Es cosa vulgar que sólo así el
hombre triunfa de las resistencias que debe vencer.

Por el trabajo gozamos de la civilización presente,
y la historia está llena de esas personalidades cuj^
minantes que han dejado en el camino el corazón he
cho pedazos, pero que también legaron a las genera
ciones posteriores el fruto de su genio. Concibo
que la voluntad desfallezca cuando se tienen ios pre

sentimientos de la inutilidad del trabajo; pero cua
do se tiene delante un problema de resolución evi
dente, aunque lejana, las fuerzas de la voluntad de

ben multiplicarse y las energías individuales adquT
rir más vigor. El hombre lucha con el hombre y con
la naturaleza. Sus triunfos sobre ésta se han multj^
plicado extraordinariamente desde el oía en que e_s
tuvo en posesión de los principios que la rigen.
No debemos parecemos a aquellos profetas que se cojí
tentaban con lamentar la suerte de su patria sobre
las ruinas de la ciudad abrasada.

&lt;ISIDR0 REVERT, Discurso inaugural del Aula de His
toria Antigua, en "Anales del Ateneo del Uruguay".
Año I. Tomo II. N^ 8. Montevideo, Abril 5 de 1882,

pp. 114/120.&gt;

�-zs-

anb Siu se ou oqoedsp aqse 'pppijpaa U3 "sooiqji
-od soqunsp soj ipqidpo oqefqo ouíoo uptuoq seuoiopaa
-pu spqoíp aquauiipaaua6 : s^111 ^ph 'oaefeAPdoa ap u^o
--ptuip un o 'oqaeiouoo iu uepao uis sepepan6i^.ue ep
_oasnuj un ueaaapd anb ugisn^uoa p^.^anAaj ue^. ua so^
uaiunoe^.uooi? sot sopipun^uoo seDTjg^siq sauotDeaueu
sy\ ua opnuaiu e aA as j^na p| aod uqzp^ *sa^opei^oq.

siq soi ^od pppiaeio ppxqap ei uoo opipuaadiuoo opis
eq ou oaad 'aq-uapiAa sa oq.s3 'soqoaq ap opeuiuiaaq
-ap odna6 un e uabiao ep ezaanj. ppoq. pepneaa U3
^P oipaui
ouioo ugioPAaasqo ep ledtouiad odiueo ns aes ep eq ou
souaujgua^ soi ep oipnq.se ^a ^nb aod? ¿ouistuj o\ aap
-aooad ap ueq ou saaoppiaoqsiq soi ^n^ ^od? #eq.ua6p
iap eoesujaqui ezai^an^pu P] ap ednooaad as ou *os

j^uaosap ns ap pepiooieA ipnbi P] aaoaiqpqsa p opup6
11 *ojdpa ^a ua sodaano soi ^P ^pj^o pi Pipnqsa 00
isj^ ia opupno •pujsiuj ^s ap ppuaadsap pq.sa anb 01 p
s^ouaauaqp 'pppjn?^ pi uoo opupq.uauin6ap K oois¡^ op
unuj iap seaopPAaasqo soi
apqiuii anb Xph &lt;•••&gt;

•&gt;^pn6nan iop oauaqv iap sosano soi ua
eq.upaediui pq.sioi^iqueio oaq.upid ip oq
^diaospp 'piaoqsiH pi 9p sooxagaq soq

oadsp aaqos qaaAay oapisi ep oino¡qa\/&gt;

-IA-

�forma social y acaso la más insignificante. He aquí
otra demostración de la gran conveniencia de dividir
esta ciencia en formas, cada una de ellas aparecien
do como el producto de un agente, o por la coinci —
dencia de varios. No admite duda que, si en los
otros estudios, este procedimiento ha sido uno de
los más eficaces para llevarlos a un alto grado de
progreso, debe esperarse aquí el mismo resultado.
Hay evidentemente diversidad de fuerzas históricas,
como hay diversidad de fenómenos. Nadie confundirá
uno político con otro religioso o artístico; y cuan^
do se estudian en las civilizaciones primitivas los
dibujos hallados en las maderas o en las piedras,
no se ocurre confundir la causa generatriz con la
otra que da nacimiento ai desarrollo político.
&lt;...&gt; La noción de f_u_er_z_o_ debe penetrar en toda

la historia; debe dominarla en iodos sus aspectos
si se desea colocarla en la categoría de las cien
cias. Verificándose esto, los es^udios tornarán una
dirección más precisa, abriondolos nuevos horizon
tes y trayendo resultados mas p^olíticos y m^s ver
daderos. Se dice que^ diferenciándose los sucesos
del orden físico de los del orcen social, las fórmu_
las algebraicas son imposibles y su asimilación in~
completa. Yo creo otra cosa: creo que la dificultad
existe en poder aislar los fenómenos históricos con
la misma facilidad que se aislan los físicos, fa 1 —
tando además en aquellos las manipulaciones del la
boratorio; pero esto no es de ningún modo fundamen
tal, aunque el estudio sea más dificultoso, el pro
greso más lento y los resultados más controverti
bles. Se arguye con la complejidad; pues en ese ca
so debe admitirse la concurrencia de diversas fuer
zas, cuyo estudio separado dará el conocimiento de

-58-

�'6/89^

II
9iaoqsiq

^6S-

•&lt;'Z/UZ
cid '^881 9P 8 oiunp 'oapiAaquow -ot o^aturjM
'I oyy '..X^nSnan I^P o^uaq.y jap seieuv,, ue
ap S9zaanj. X

*saaop9suad soi ap sof9q9uq. soi so^e]dtuoDUi 9ja9f
-ap *oiJi9^^uoD opo^^iu un anb a^uauiejin6as *ueneq as
anb ua sauoiaeiau s^^ ^ ueuiSiuo so^ anb sez^anj. sei
's^ouaüjgua^ so^aip ap pepi^einéaj 9¡ ^apua^duioa 9 souj
_9Daao9 sou * saq.iiu j 1 so^.sa 9 oipn^.sa jap odiü93 \d o^
d
S9zu9faujas sns ^od uaun as X u9u^uaDuoD
jso^ |9iaos 9piA ^\ ap u9iD9q.sa^iu9iu 9p
9D U3 •sauoiua^sod X sa^oi^a^u9 sap9pa 9 uapuodsaaa
--oo anb S9j ap U9iouaae^ip as saj9no S9j '9u^o \^i
9 aq.uauiaiqipuiosauduji 9piun 9A 90ia9qsiq 9Luaoj. {9i
•s^uuap S9j ap onoji^psep 19 aquaipuodsauaoo 9j X p9p
q 9^ ap 9ood9 9un ap aquaiu9p9Luixoad9 u9I09uiuj
aaqap s\ 'S9ne ap 9un ap oipnqse ]a aod X 'sapepis
-aoau S9au^qaoo sns 'uauaiAoad apuop ap sai9aqsaou9
U9uqsoiu som "aquioo oq.sn6nv ^p ^api 9un
oqtuia jnb9 a *js aaq.ua soiatn6uxqs!P ^ souopu^uasua
'9U9uinq 9piA 9^ ua opioaa9d9 U9q anb sodaano soi ap
sauaq.D9U90 so^ 9a9p sou 90ia9q.siq 9j6ojo^uolu ^1
_

-

#soq.aianbse ap sauoq.uotu ouj

oo *S9p9UiO9i} 9quasaad sou p9piu9uinq 9{ ap 9iaoqsiq
9] anb sauoi09iuao^su9aq S9sa S9poq oíaaqsiiu ^ap
U9ap{9s ¡9no ¡a uoo 'opoq.9¡n aq.sa ap zija^ oq.ix9 ¡a
ua aquaiuauiai^ oaao oa 'aoaua^aad oun 9p90 9 anb 01

�-VII-

&lt;Consideraciones sobre la necesidad de

abordar el estudio riguroso de la Hi
toria Nacional y de contextualizarlo
en el marco de la Historia Americana,
formuladas por Ruperto Pérez Martínez-

al dar inicio a las clases de aquella
materia en el Ateneo del Uruguay en el
año 1884.&gt;

&lt;&gt; los estudios de nuestra historia se hallan
poco generalizados, y esta afirmación &lt;...&gt; por muy
triste que sea &lt;...&gt; es perfectamente cierta.
Ahí están para constatarla, junto con la escasez
de los textos que al respecto circulan, y como sen

sible deficiencia de la enseñanza superior que nos
brinda el Estado, la falta de una clase de Historia

patria que complete debidamente la instrucción lite
raria de la juventud. Están ahí, cubiertos por el
polvo de los archivos oficiales, pero no públicos,
innumerables datos que los investigadores del pasa
do, a imitación de Cuvier, podrían aprovechar para
rehacer la forma de la existencia que nos ha prece
dido.
De aquí que el conocimiento de nuestro pasado, la

más proficua de todas las lecciones que debiera asji.
milar la conciencia del pueblo, lejos de aclararse
y extenderse cada día, tiene, bajo muchos aspectos,
analogías remarcables con aquellas ciencias que en
-60-

�-19-

pjpd pj.9 .'.sn^ijjdsa soi ep ipuou^S ugiopquoioo
__ 91 9p UPqPdT0UPUJ9 9S 1S 9Hb 4S9U0I0d90X9
i\ uoo 'ugiopu pi 9p tpjoiu A ipnqo^foqui cf
^9 9n6u9UJP 'PAiqiuiiJd pppiAiqop puqs^nu eoqos
UI JP 'S9U0IDn|0A9J SP{ 9P 9Ul6J0A P^
*9nbuod pqs9ndS9a PS9 iiDjj.ip opis pa9iqnq sou a
¿991 ^S ou ^nbaod Pipnqs9 Ñ 9qiJ3S9 9S ou o '^qiaoj^-s9 9S ou 9nb^od 'ipuoidpu pi^oqsiq 99^ 9s ou? :oo
i^^uo ^9p P]uoui pi uoo uosp^unD^^d 'sooi^Qq-Siq seu
-96juo so^qsonu op OAi^íno {p osopu^iJi^^^ *^nb so¡
p jgpuodseu j i d j j.tp opis pj^iqnq puoqp 9p soquy
¿PO
IU^[9L( PZPJ P[ 9p PIJOI6 PI A OLUSIOJOq 19 JPZTUIAip
^_poiq\/ Í9P soiipa soi pjp un uojoia 9nb senanbe oui
oo *sP9iqujpsp Á S9joppiuo^s iq UP9OO 9p zpdpo pzuen-i
uoo s^uoioippjq op PI0U90P0 pi? ipuqpjpd pun uh
_¿n^iojdso I9p spppoiiu sp^sPA spi uonb
jpqp onb so^uozíooq iu ^qzpooo ip uos^ooqui onb spuj
-pop uis 'poiqo pioq.Pd pi 9p pu^oso pppqiiun pq?

{9 o
^siq I9p Piunid pi 9sap^i6p oqop 9nb uo aq.ueiquip.oip
aui 19 uoo 9iqpii^üo^ui 'ugiopdioupuí9 pi 9ps9p pjoa
-op sou onb pquenoo pqoni pi 9p sauoiooiuuoo spq?
¿osoiqiooso ppond A oqiaoso pq os 9nb oí upoi
9nb (S9aoqo9i op o ísoaoqnp 9p pqiP^ pi ospov?
upq apoii^xe 9p9nd
_'sopPiOTuí soq.

uo^o soun op oiuouiíoqpd io uooon^ 019S ppp9n6iqup pi

�dir tributo a esa cultura de invernáculo, sin méri

to ni provecho, que malogra y pervierte toda origi
nalidad y nos reduce a imitar, como el antropoide
que Darwin nos dio por congénere, lo que otros más
previsores han creado.
Pero en los días que corren, y aun en los de la
pasada década, se han asentado tanto los progresos
de las investigaciones históricas en ambas orillas

del Plata, tanto ha sido el trabajo de observación
y de crítica que nuestros más preparados espíritus
dedicaron a la organización de las tradiciones pa
trias, que, en veróaó &lt;...&gt; cometeríamos grande i

justicia si no le tributásemos el aplauso que debe
merecer de todo ciudadano amante de su nación, la

conducta generosa de los que a tan ímproba labor se
consagraron.
Merced a esos esfuerzos, no estaremos por más
tiempo condenados a conocer el gran drama de nues

tra emancipación y las luchas legendarias que para
alcanzarlo se libraron, por relaciones incompletas
o falsas, especies de romances, con que a la lumbre
del,hogar acortaban nuestros padres las pesarosas
veladas del invierno.
Desde hoy, el libro será el mensajero que, en

sus páginas imborrables difundirá, como el trovador
de la edad media, las solemnes enseñanzas del pasa_

do; la noble abnegación y el heroismo de los próc
res, que lo llenan con su grandeza y con su gloria.
Sí, ya no puede decirse que no conocemos el pas_a

do de la patria, porque nadie ha querido escribirlo.
-62-

�-€9-

e^atqsnC ej ap soaaAas sojjeq 'soquaia souieqsa 'uga
aaauaui enb 'sapepiJeus^e^ aesoipua Á sosaans aaaau
-naso ap oesap ia uoa ^ao 'seuiuqaop seai^.giua^.sis A
seueaqxa ap ofnjqui ¡a oCeq eao soqiaasa 'sofeqeaq
sosa uoaaiaaaaiu odtuaiq ns e anb sauoiaeu6ndun se¡
ap eanqaaj ej uoa eq.eq.suoa as 'opun6as oj e oquena

ua /C íepesed pepn^e^ eT aP oCa^u ^atq ^a :oaxu
-gqsiq oCeqeaq opoq aas ap aqap ugaaaio ap uiaap je
anb oj *soue soqaniu jod *oCjí ap 'ugaeuiaoj. ou sos
-^-nquoa /^ sosuadsip sajexaaqeuj so^na eaqo eun ap as
opugqeaq. *eaaipaans ¡se anb jeuoiaea sa o j j e ^ 'sau
c^iaeqaasip sns ap osunasueaq. ja ua o oiaeiaad ja ua
saaoqne soujsiuj sns opiaouoaaa ueq oj o^atuiud oq
•soqaaq sosa uei^
-•-ajdp as anb uoa ejqosojiq ej ap ^ ueuueu anb soip
--aq soj ap eqsiA ap oqund ja oCeq *ezueuasua ns ua
saquaxai^ap e¡Aepoq uaaauede *seq.ajdujoa sguu sej uos
anb *sauoiaanpoad seiuiqjg seqsa 'eunbje epnp ujs
•aquasaud epiA ej
ap ugiaeijiq ej ^eueinbis ofanbsoq ua *uaaouoa eaed
souaesaaaqui apand anb oj eanqje A opoq^iu uoa uauod
-xa ap oqiu^íu ja 'aq.ueq.sqo ou 'uauaiq 'soqaadse saj
-eiauasa oCeq seaxq^qxque anbune anb 'eauag A gznea
s-euoqaop soj ap seuqo sej A 'zerq A ejue^-aq ap sof
eqeuq souiisjjjqn soj ísoaqosou aaqua znj ej uouaiA
__ anb eaiiü^jod ap sauotaeai jqr.d A se¡qeu6ouoiu seqa
mu sej ap aquede 'oxjeuaqij jepnea oiuoa aeuasua ap
_and eAenbnjn e¡^.eu5oijqiq ej 'oaaCueuqxa ja ua ue6
ziC A ueipnqsa sou jeaauab opoui un ap enb soj uod eA
*souiqua6ae A soaajiseuq soqeubgiuoqsrq jod eA 'sop
--ipuauduia sajeiaiui sofeqeaq soj tu *sas¡ed soqsa
a ugiaeziuojoa ej A oquaituyaqnasap ja uoa ueuoiaej
au as anb 'sejouedsa seaiugua sej ueuoxauaiu ujs

�postuma.

&lt;„..&gt; ha sido de todo punto de vista anómalo y
en consecuencia pernicioso, lo que vino pasando eja
tre nosotros respecto al conocimiento de los sucersos pasados.
La propia historia, que en todas partes es la car_
tilla de la infancia, entre nosotros recibe, a mu

cho andar, la consagración de la curiosidad estudie^
sa, o la mirada de los que la consultan apremiados

por exigencias pasajeras y superficiales.
• Pero, ¿qué vale ese despego por lo que nos afecta
tan de cerca, comparado con la común ignorancia que
nos aqueja, cuando se trata de conocimientos, gene
rales siquiera, de lo que fue la América antes de
la emancipación, o en ese gran instante de la Demo
cracia?
¿Sabemos algo más que relaciones sueltas, sobre

los hombres y los hechos de esas dos grandes épocas
de la vida occidental del globo?
¿Algo de las civilizaciones-, todavía indescifra
bles de Méjico y Yucatán, de Bogotá y Cuzco? ¿Cono
cemos la filiación de esos progresos remotos del es

píritu americano, constatados por el monolito de Té
huanaco, las ruinas de Uxmal, las de Palenque, y de

Copan, descubiertas a la ciencia en los últimos si
glos?
¿Conocemos los trabajos de Darwin y Humboldt, les
-64-

�-99&lt;

* 1788^ 9P S oiunp coepiAe^.uow *V. oaaujgN *IA q
III oyv *,,Xen6Pjfl jap oauaq.y iap sajBuy,, ua cXBn6
--nap iap oaua^y ¡e ua asep e¡ 8p Bjnj-jadB 8p os

H €Z3NI1VW

•SOLU

^X S0U18^8S anb o\ aiujnsajd e ue68[| ^aed 'souj
os anb o\ K scuiín^ anb oj souiedas snb osioead S3

S89u^q.uodS8 X S8q.u9uiui¡no sns u^ ípuoiopu
jsp ugion^oAa e{ souieozouoD 'opepino jeioadsa-uoo
X ^BUBOTUaUiB UQÍOBZIIIATD B^ Bjp ^8 Ud S8 X OpTS B^
_anb oí jiaxnbui ap sotuadnoo sou *sonoij.oad soinuij^.
sa n^iajdsa oaisanu b B^.u8S8ad ou anb Ban^no Bun ap
oni^q l^ opB^ ep opuBCap anb ap odujaiq. *sand *S3

¿SBpBJBduioD BjjBaboaiBd B{ X BjbotoanbaB B^ aqap sai
saa^.snn ub^. b anb oí aq^s ou uinb?

¿Btpui B[ ua uassBi X bu
~iijO bj ua poiujv "d 19 'Biaisy BI ua pjbXbi coq.di63

ja ua snisda^ X suaq3 ^uoijIodujBqo uoaaioiq anb
of aoouoo ou soaqosou ap uxnb? *o6aBquja uis a
•U9IOBut6bujt Buq.sanu o%
-uamoai un opBdnoo blj ^ouBOijauiv un BJBd s^uaj-ui ns
aaduiais auaij. anb *oj.sa ap BpBU anb aj.uaujBan6a$
^
bi ap soAi^iuuxad sodi^aiq. soi opBJ^snn M
anb saquauíuia soiq^s sosa sopo^. ap soTpn^.sa soi X
SBoaq.zB soi X sBDza^BonX soi ap Bj6oioanbuB bj auq
-os masnBjg X uiMpiBg ap soi 'uooq-io^ X *ztzb6^ ap

�-VIII^

&lt;Informe del catedrático de Historia
Americana y Nacional de la Universj_
dad, Dr. Daniel García Acevedo, pr&lt;5
sencado en 1903, sobre el concepto
de la Historia, su evolución y meto
dos, y los criterios sustantivos de

su pedagogía&gt;

I. El concepto de la Historia; su evolución.
La razón humana, en su incesante marcha siempre hai
cia adelante, ya ligera, ya lenta, todo lo mejora,
todo lo perfecciona. La historia no se ha substraí
do a este movimiento de progreso.

Estamos ya muy lejos de aquel tiempo en que la
historia era la relación seca, descarnada, árida,
de un cierto orden de hechos pasados elegidos entre
aquellos que más vivamente impresionaban la imagina
ción y el sentimiento de ios pueblos, los que tenían
gu8 ser, ya los sucesos militares en que se desarro
liaban los actos de valor, de constante prestigio,
en que caían sin vida los miembros de una sociedad;
y^ la vida deslumbrante de los monarcas, sus muer
tes, sus coronaciones con sus fiestas, la vida de

estos privilegiados y la de sus preferidos genera
les que los acompañaban a la guerra y les ofrecían
su presente de gloria. Esta era la materia de la his^
toria, esta era la historia condenada por Voltaire
-66-

�-Z9-

pq as anb eiaueio py ap oujapoiu oqdaDuoo aqs3
•ypioos oujsiupDjo yep pqo
-j.püj ^sa ue opjnyqui pq saq.jpd set ap eun ppeo oiuga
pjeupuj ey A up;. apu pj ap eas o oqunfuoo iap eipuBtu
p y jeoiydxa A japuaaduioo japod pjpd sauoiounj. sns ^
s e 3r s a a p p u n p p e a a p p i a u p a a o d iu i p \ ^ a a o u o a o r ^ a s a a
~^u 53 ^seqjpd s^s spponr ap oipnq.sa ^a uis oq.unfuoa

{ap eapi esapp aiqísod sa ou :so[qend so¡ uos guío a
somsiuüDio 'annjoo *ei..io^.sip p{ ap oipnisa ia ^as

oisandxa ofep cjioj o^aidiuoa ue+ anb {Pjn^pu sa a
•aio ' sa ;•^&lt;••'•-;j -spsoi61 Tea spapi sns 'opiq.saA ns
ssajqiünq.soo sns 'jaijpjpa ns * sppppaa.ausep sp{ ap P{
_ anb snaii sa--p;a sp{ ep ppiA e{ ap omsiiu o¡ ^{Pía

^aujoa * len^aa ia:.u t '^pqiiiiij '{Piaipnf 4paiqnod 'pa
-i.qjq.uaia ^Pi.iPuaqii '{Piajauioa '{Piaqsnpui epiA P{
_&lt;oipauj' ^a ejqes ^seueiunij sapBpiAiq.De sp{ sppoi eaq
os oipnq.sa uis *ani anb o y aq.uasaj.daa anb pjaupiu ap

_e|Jiq.saA eqseq paugqstq paod^ pun jpjnpq.saa a [ q ¡ s
od sa ou í soq.uatujtaouoa ap apupjb ^niu odujpa un sand
pajpqp erjoq.suj pí ap ouaapo^ju oqdaauoa {3 &lt;•••&gt;

II

--oqijjaq puoz o aq.uauiq.uoD jaxnbypna ap jpynaiqjpd

^p{ p oaioa {PSjeAiun pijoqsiq e^ p a{qeaT{de c „ u^i d
pziyiAio pí ar&gt; piJoqsiH„ sejqeypd sp{ uoa oppsaadxa
opis ¿g pij.oqsiq p{ ap oujapouj oqdaauoa {3 &lt;••••&gt;
• b 1 j o t s t q P{ ua jouoq ap o t q. 1 s ns u^iqiueq. ^%

-sa asaiDaaaüj ou A s^oupjq oyqend ya opiqsixa asayq
-nq ou is oüjod A * sajqiunq.soo se y * sauoi onq.iqsui spy

_ 'saAey spy ep oyjaoeq opuppiAyo 'pioupjj ap sayea
aua6 A seAaj soy ap py ouis oqiaosa ejqpq es ou sao
uoq.ua pq.spq anb opuaioip * 111A X oybis yap sopeipauj e

�llamado la "maestra de la vida" ha sido seguido por
buen número de historiadores, pero algunos de ellos
no están libres de censuras, pues que no han podido
sustraerse a las exageraciones, verdaderamente huma^
ñas, es cierto, a que se llega en los primeros tiem

pos del predominio de una idea o teoría nueva, fen^^
meno que se reproduce continuamente y sin el cual
no se llegaría al justo medio. Me refiero a que en
las historias de la civilización, como reacción con
tra el antiguo concepto, se ha llegado casi s suprT
mir el cierto andamiaje indispensable de hechos im

portantes de la vida política, como si ellos no tu
vieran también influencia en los sucesos históricos.
Las guerras influyen vivamente en la marcha de una
nación determinando su felicidad o su ruina; la po

lítica externa es un factor no despreciable que d^
be concurrir como un material de interés a comple
tar el cuadro de una civilización; esto, a pesar de
los que sostienen aún en estos últimos años, que no
debe mencionar la historia sino aquello que ha sido
eficaz para el adelanto de la civilización, como si

no fuera también digna de estudio la fuerza que ha
ya retardado esa civilización o como si la historia

no debiera pintar sino los triunfos dejando de lado
los fracasos.
Si la historia persigue, como uno de sus princi
pales objetos, el conocimiento de las consecuencias
producidas por hechos determinados en circunstan
cias dadas para prever los fenómenos futuros y for
mar reglas de conducta, es fuera de duda que debe
ser materia de ese estudio, tanto lo que ha hecho
ganar a un pueblo un paso en la vía de la civiliza
ción, como la causa que le ha dejado por un tiempo
-68-

�^es *soq.3npoud soi uBiqujBO as 011193 X uaonpoud as oui

93 X nb ap uapuadap -sasBio ua pepaiaos bi aP U91S
— lAip ^i ^[{^ ue X- soq.anpoud soi ap U9ronqiuq.s tp
B| Biuoq.siq ei ap sapBpaioos sbj s^poq. ua íibioos

uapuo opoq. ap asBq bj sa soqonpo^d so[ ap oiquiBa \d
*B[ia ap s^ndsap equaujB^eipaujuí a *u9i33np0vid b| :b%
axn6is U9i3tsodoud B{ ap b3ubjjb Bijoq.siq B{ ap B^.
e^,, :a3ip *zaA ns b
• „ lBnq.33]: aq.ui a B3t^.II^ 6 Te T os ^ptA ^l ^P osaaoad
ia íBjauaS ua buiujop ^Bjua^BUi BpiA bi ap U9i33npoud
ap opoiu 13 ^[Biaos Biauaxauoo ap sBpBuiuua^ap sbui
--joí uapuodsau^oo iBna bj b X 'oaiq-jiod X oaipj^nf
oíaiiipa ns B^uBAat as ^Bna B| auqos ^Bau asBq bj
*pBpai30s bi ap B3iiü9U03a Bunq.3nuq.sa bi aXnq.1q.su03
U9i^)npoud ap sauoiOBiau SBsa ap oq.unpuo3 13 *saiBiu
-aq.Biu SBAiq.3npoud SBZuanj. sns ep onouuBsap ap op^u
^iiuuaq.ap ouau^^ un b uapuodsauuoa anb U9t33npoud ap
_sauoi3Biau (pBq.uni0A ns ap saq.uaipuadapui a sbiubs
aoau * SBpBuiiuuaq.ap sauoi3Biau ua sauqiuoq soi uBuq.ua
'epiA.ns ap IBI30S U9i33npoud bi U3,,:a3ip
•Bjuoaq. bi opuaiuodxa sia6u3 ap

ap BuqBiBd bi Bptnbas ua ^uiq
•SBq.ST IBT30S X sBq.siujouoaa tsia6u3
•j ouauBduioa X oind¡3stp ns X xub^j soiub^ ap 403iu
-9^siq oujsiujouoDa iap Bjuoaq. bi b ouaiiau aw 'Buueq.
-biBui ue ^inbis *B3i6i9a X bioubuj ap anb oujsiuj 01
'iouq.saeiji ns opesjndxa 'apuop ap *BiuBtijaiv ua oq.uaiui

^3bu ns OAnq. anb uopBtuuojau X eq.uaiiBA SBapi ap oq.
"uaiuiíAoui un u^q.Buq. oiuBsaoau asanj. ^ztnb anb uioap
Bjupod as aq.uasaud bi 011103 Biuotuaui Bun U3 &lt;•••&gt;
•uapaoouq.au oqoaq blj ai o oiuBuoi3Bq.sa

�gún eso, no hay que buscar las causas últimas de
"las transformaciones sociales y de las revolucio
nes políticas en la cabeza de los hombres, en su

visión cada vez más clara de la verdad y la justi
cia eternas, sino en las transformaciones del modo

de producción y de cambio; no hay que buscarlas
en la filosofía, sino en la economía de la época".
Resumiendo: los factores económicos dominan en
general el proceso de la vida social, política e in_
telectual según Marx, y las causas de las transfor;
maciones sociales hay que buscarlas en la economía
de cada época según Engels.
No se puede negar que los factores económicos

tienen una importancia capital en la vida de los
blos, pero es necesario estar prevenidos contra los

discípulos de Marx y Engels, que dominados por la
importancia que atribuyen a aquellos, abandonan los
otros factores concurrentes que en muchos casos han
actuado solos, aislados, aun sin que los económicos
ejerciesen su influencia.

Esta exageración perniciosa ha sido condenada pre
cisamente por Engels, en los siguientes términos:
"La situación económica es la base, pero... las fo_r
mas del derecho... las teorías políticas... las op_É
niones religiosas, etc., ejercen también, su acción
sobre el curso de las luchas históricas, y en mu
chos casos determinan la forma en primer término".
Los factores económicos, pues, no excluyen a los de
otro orden que deben ser también materia de estudia
Marx y Engels no los excluyen, sino que estando o
no en lo cierto, pretenden que los económicos son
los que dominan.
-70-

�-iz-

-sip A ugioeinouio 'uo^pa 'oiqiupo 'ugioonpoud auqos
_ sauoioou ep uaoaupo piuppunoas pzupyasua ap ugioo
as pj ap saq.uprpnq.sa souqsanu oluod anb sof &lt;•••&gt;
&lt;• * •&gt;

•poniiod ejuiouooa p{ ap Piueqpiu sa *eq.uaujipdi3uiud
'Á uoiuadns piuoq.siq b¡ ap odiupo ^a ua asup
aqap anb oqunsp un sa S^e6u3 Á x^e^ ap ejjioaq eq

i

^^

a^ sa ugisiuj ns '^Piaadsa eqsiA ap o^und unbuiu uep
aoqp apand ou eiuaqpijj p^sa ap Piuppunaas pzupyasua
p{ Á 'eijoasiq pt ap jpiaedsa p^sia ap oqund un sa
sooiiuguooa sauoq.DBj. sot ap aqupuiujop oipnqsa {3
•sona

a oun jpqpj^ p enbipap as 'sopoq soiopugioouoo (aq.
uauja^uaiosuoo Ñ 'oppp osaons un ua oppnqap upq anb
spzaan^ spj uos sai^na paA as enb pjpd o^unfuoD ^a
aiupj^soiL' ua eqsisuoa aspq psa Ñ jpioadsa uoqap^ un
jpipn^sa p pa anb {P piapsaaau aspq p^ pp anb pi
q P[ ap Piuppunaas pzupyasua p^ S3 &lt;•*•&gt;

q p^ ap osuna ^a ua ue^n{j.ui
Z9A ns p enb sajo^ap^ sd{óii\nui so\ ap [a anbipnCuad
oipn^sa ns anb jis A^ ejn6 paiun ns 'opipuaq.aud pq
as otüoa'upas anb uis soq.ua iiuiaaquoap sot ep oquinu
{a uibiuip p uaAnqiuquoa anb soquaiua[a soqupq. ap
oun c:.íioa sopiuaq. uas uaqap soaiüjguoaa so^aaq so¡ anb
_ ouapisuoa o u a d í e 1 a \ á u o a u 1 p j u a s e 1 u o q. s 1 q p i 'uas
aAniuxa as xs anb A 'Biuoasiu p{ ap odiupa iap aqupd
uptuao-j. anb 'oípnq.sa ap Piuaq.eui uas uaqap soaiiuguoaa

soqaaii so¡ anb -oppsaudxa aq o^ aqueuuuo iuaq.up pa Apuo^xo ep pppisuaATun e¡ ap PDiq.j^Od bjujouodb ap uos
suaoo^ *i*3 saujpp equauíiua [a otuoo 'oeuo

�tribución, no están preparados para darse cuenta del
desarrollo de una materia cuyas bases elementales
no les son familiares.

4-

&lt;DANIEL GARCÍA ACEVEDO, La enseñanza de la Historia.
I. El concepto de la Historia; cTe~su evolución. II.
Métodos?' III. Indicaciones pedagógic^s. IV. Texto
'y P^ograma, en "Vida Mo'derna".' Ne 30. Montevideo

Mayo 1^ÜT7 pp. 306/7, 311/3, 314/6, 317.&gt;

-72-

�-eied bj ap 3Dubd[b jb auai^au as
ap BjABpoq aquatpuad &lt;•••&gt;

anb ia sa u^i^n
ouj.o

13 &lt;"'•&gt;

__iap ugpDB e[ sodiuaij. soi sopoj. ua opiuaj. Bq anb aj.
UBuapuodaud onoj^es^p ja e^uano ua opuaiuaj. BOipx^
as *Biuoq.stLj bí ap Baij.jiod a^uBd bi ap oiuiujopaud
pi •sauopBíuo^siij so] auj.ua {BuoxoipBuj. &lt;•••&gt; op
-púas ^aiijiod a^uaujBund ui.j un uod ouad 'ugioezn
-lAp ns ap sauapu^ soi sopoj. ua opand un ap Buaq.ua
_pptA bí uBTpnj.sa souj-0 *oj.a •ejj.osonj. ^í 9P c u g r 611

dj B[ ap eaj.jB [ap Biuoj.siq B[ b sopBDrpap so[nj.jdB3
sounbp 'soiuBpunaas soj.unsB ouuoo saaipu^dB ap opoui
b 'opuarpBUB ^ *BDtj.¡[od Biuo^siLj B[ ap oiuiujopaud
[a opuaiuej.sos anj *eapi BAanu b[ 9i6odb as anb u^
biuuoj. Buaiuiud bj #Biuoj.siq b[ ap ouuapoiu oadaauoD
[a BuauBui Bj.uij.sip ap uapuaij.ua sauopBTuojs iq soj

¿auq
ujou ianbB oC^q asuapuauduioa aqap ^nb ^ 'bdijjiocI sa
ou anb oj ap ^oqaip uoCaiu o *u9ioBzinAP ^T ^P OTP
-~nqsa ja puaueb Biuoj.siq B[ ua uBuj.ua aqap Bpipaui
nb ua? :sauoij.sano sop SBqsa uaA¡osau uod UBpanb
audiüais •sauopBiuoj.sxq so[ ap [BuoioipBuq oqdaouoo
ja coj.n[OsqB ua 'UBuueqsap opipod Bq as ou &lt;•••&gt;

&lt;06L ^a op
-6uoqB[a 'sapBj.jnDTj.ip Á SBfBquaA sns
'BUBDiuauiv biuoj-Sih e[ ^p BzuByasua
bj auqos opb6jb$ ^sop ^uq jap aiuuoj.ui&gt;

-XI-

�bra civi 1ización. La mayoría de los autores limitan
el sentido de esa palabra al estudio de la cultura
y del desarrollo material e intelectual de las na
ciones europeas, apreciadas como tipo absoluto de

progreso, excluyendo el aspecto militar y político
de las mismas, tal como se entendía antes. Quedan,
con ese criterio, fuera del campo de la historia iri

finidad de hechos importantísimos que en otros tiern
pos se estudiaban, y, además, aquellas naciones, co

mo por ejemplo la China, cuyo tipo de cultura se dT
ferencia profundamente del europeo.

Ese criterio es limitado. No se puede prescindir
al estudiar la historia de la civil ización de tin
país, de narrar los hechos externos, militares, di
násticos, etc., por intermedio de los cuales, se re
vela al mundo la energía de las instituciones y de
los hombres, y la fuerza de expansión de los pue—
blos. Tampoco se puede prescindir en un cuadro de
la civilización universal, ni del estudio de agüe--:
líos países que se encuentran en un lugar inferior
en la escala del progreso, ni del de los tipos de c_i

vilización completamente distintos del nuestro.
Novísimos conceptos de la Historia
El grandioso desarrollo de los intereses económ^
eos en los tiempos modernos ha llevado, a diversos
autores, a establecer nuevas teorías sobre el concep
to de la historia. Algunos, como Rogers, sin llegar y
a afirmar que los hechos económicos de un país cons.....

tituyan toda la historia del mismo, sostienen que el
omitir o descuidar su estudio "equivale a condenar

la historia a la esterilidad, quitándole toda base
sólida y verdadera".
-74-

•^•

�-91-

' e idu9q.^oduji upj6 u^yqiüpq. uauaiq. ye api uapao ap saa
-oq.3eq son "sooiujQuooa saaoq.oej. soi ua 'pjeueuj eun6

-uiu ap 'asaeosnq apand ou u a 6 i j o o A n o ' s o y q a n d soi
apepiA py ue soqoaq uaqsix^ •eioueqsip ueaé eun Aeq
_J souj i q. t D so^sa e epianpaa epanb ene epoq anb uauai
sos e 'soaiujguoaa soipaq so{ e oiqand un ap eiuoqsiq
e{ ua eiau^quodují ue^b ^apaouoa ap oj^¿ &lt;*•*&gt;
&lt;• • *&gt;

_ *s5iu G|p ep^a opup^uaiune ji soiqand soj ap pi^o^
siq pi ua soiui^ig soisa ap joipa ¡a anb uaiquipq oaap
•sooiüjouoaa sauoqapj. soy uod u e o i y d x a as soaijo^siq

soqaaq soy ap soqontu anb ap punéyp ppnp /Ceq o|\j
*,,pijioqsiq py ap poiq^quaia Á PAiq.
"aCqo uoiodaauoa py aquaiuayduii s ^pqstA ap oqund a^sa
apsap fsa Pijoqsiq py ap Pisi\Pi^div\ii uoiDdaauoD pq
'jijqnasap ap pqpjq as sauoiapyaji sp^na soqaaq Pijoq.
siq py ua 3A á 'oaiuoisiq oius i u iiujaqap ya uoa oqaaq
ap apun^uo^ as pyyq *pai^íquaiD pyuoaq pun ap sauaq
-dpjpd soy sopoq. auay^ A pppiyeea py p splu pujixoadp
sou Pijoisyq py ap eq.sTypTjaq.euu uoiadaouoo ey ap
's^.ndsap ebaj6e 'eyqes uqToeq.ajdjaq.ui eq,, •,, nq_ i j y d
se ye eq-uaiueqj?j_p_aiuun ^u_^^u^aia.jd as anb sauoiaaCqo jpq
-TAa pjpd 'sisiypup oiuiqyn u^ aq.uauuaq.uanoajj. e6aj6e
as 'seuoiOTpuoo sesa uod eppuii'uaqap aq.ueuipjaq.ua

q.

s a p i j o i s i q n s ' o y q a n d un a p s e a i lu 9 u o a a s a u o 1 a 1 p u o o
spy j o d o p o q. o y j e o 1 y d x a ua aqsisuoa pyjoqsiq py ep
sqsiypijaqpuj u 9 t o d a o u o o e y 'ejaiuiud py uri6a$ *soyqes
soy ap u9iDpqajG,;aq.uT py A * a e y n d o d uoyopqajdjaqui
py : sauo i jpqajdjaiu y sop souipjquoaua 'oqajpq aaxp
^piJOiSTu ey ap eq.syyeTja^euu ugiodaouoo ey e oqaad
-saa uoq,, * „ e i joqs t q py ep pqs 1 y e 1 jeq.eiu Píjoai,, epeuu

~eyy ey opyoeu eq oqdaouoo aq.sa aq * soaiiuouoaa soqo
aq soy e oyqand un ap epiA ey epoq ueanpaj sou^o

�y son los únicos que pueden explicar muchas de las
grandes revoluciones de la humanidad.
Además, si las condiciones económicas determinan
los otros fenómenos sociales, éstos, a su vez, obran

sobre aquéllas. ¿Y por quién son ellas determinadas?
No se puede sostener que sean anteriores a la forma_

ción de toda sociedad. Lo que hay en el fondo entre
las condiciones económicas y los demás fenómenos s
ciales es una relación de mutua dependencia. Pero
de ahí no puede sacarse la consecuencia de que las
primeras sean las causas de los segundos.
Estas conclusiones no constituyen un obstáculo
para que se sostenga, con fundamento, que en cier

tos instantes de la vida de los pueblos, los facto
res económicos soportan solos, &lt;...&gt; todo el peso
de la historia.
&lt;...&gt; La conclusión práctica que se saca de este
ligero resumen sobre la teoría materialista de la
historia es que, si bien ella es errónea como explj_

cación de todo el contenido de la historia, ha he
cho resaltar, con entera justicia, la gran importan^
cia.de los factores económicos en la vida de las n
ciones. Al estudiar la historia de un país no puede

hoy ningún historiador serio, prescindir de exami
nar, atentamente, aquellas manifestaciones.
Otros caracteres de la historia moderna - Antes de
pasar adelante haremos conocer otros caracteres de
la historia moderna para que sirvan de complemento

al capítulo sobre el contenido moderno de la hist
ria. Nos ocuparemos brevemente y por su orden, en

la influencia que ejerce el medio físico, en la d
-76-

�ugiqtupq outs * p o i q. j x od pjjeaSo^aeD pi aquatupios ^au
aqap ou anb pi 'poiugqsiq pjiPubogjpo ei e au
as *ppun6es p¡ íopiAtA upq ig ua anb so^qand
soi ap o ojqand iap ooiugqsiq uauuexa ip aquapaoaque
oujoo sjpd un ap ooi^p^óoa6 oipnqsa iap pppisaoau pi
_jouaqsos ua aqsisuoo puaiuiud pq ^o^^pno p as^ionp
aa uapand 'pxjoqsiq P{ ap pzupyasua pi ua soipn^sa
ap uap^o a^sa opo^ ap spoi^o^^d spiouanoasuoo spq
#pzp^ pi p ppun6as pi íooisj^ oxpeui
IP pidois m p¡ ua oiuiujopaud ia a^nqij^p p^aiui^d pq
• po i j.pu5ouqa pi á PDij.P^6oa6 pi rspojjgqsiq spianosa
s^apupu6 sop put6i^o ^upapo^ soi anb spoisjj. sauoioip
uod spi p a^ua^q saipioos sodnu6 soi ua ^auodns aqpo
_anb ugroopa^ ap pzjenj. pi ^ 'ouptunq iap ^ ipunqpu oq
uaiuaia iap jo¡pa OATqoadse^ iap ugiqsano pq &lt;•••&gt;
_'oquaiujipuaq

ua iap o ugiopuiSp'iji pi ap onoaupsap ia puoioipuoo
* soo t do [Ovioaiauj souaiüguaj. soi K aAati^^1 Ia *ugio

diuoo anb 'ounqin ig •spoiqno^ spjnb
ugyDPiqod ap oquaoinp ia ozpqoajt ap ^
rípojd soi ^od Ppeuj^oj. *ipioiut pzanb
nqijqsip ^ ugioonpoud pi apuadap soa
n -pzaipjnqpu pi ap ipuaua6 oqoadsp
o\ 'o ¡ans ¡a c ^uj t q d iap ppppapuj pío
qsos *p^uaqpi6ui ua ugiopzinA!3 ^I
ua ^ai^ong *sapppaioos spi ap ppiA
^6oa6 sauoioipuoo spi iPioadsa ua Á
aojeía anb Piouani^ui pi ap oipnqsa
ia püjepouj pfjtcasiq pt ap spoiqs \ uagopupo spi ap pun
sa ar;b soujtCiq - ^iaogs i y pt ua ipanqpu oquaiuaia ¡g
•ETuoqsiq pi ap pppiun p[ utqaouoo ap opoiu
jaua R pupüinq Gijoqsiq pi ap oqafns iap ugiDPUtiuuaq

�la geográfica, y los cuadros geológicos; la tercera
obliga al estudio del escenario histórico, lo que
comprende las visitas al lugar de los sucesos, y la

cuarta y última, compele al estudio del tipo físico
e intelectual de los pueblos o razas.

^^ sujeto de 1 a historia - Ha variado también mucho
la manera de concebir el sujeto de la historia. Des^
de la edad media, la historia se refería siempre a
los reyes, a los príncipes, pero nunca a los pue—
blos. Esto provenía en parte de la ignorancia con
respecto a la forma en que se desarrolla la vida de

las sociedades, y en parte de las doctrinas políti
cas que resumían toda la vida de un país en sus go
bernantes. La Revolución Francesa llamando a la vi

da pública a todas las clases sociales, dándoles la
intervención que legítimamente deben tener, rompió,
de hecho con aquella tradición errónea. La sociolo
gía ha completado la obra, haciendo notar la impor
tancia de los distintos elementos que forman el or
ganismo social, y la mutua dependencia en que se eja
cuentran ios unos con relación a los otros.
~
En nuestros días un historiador no puede preten
der haber escrito la historia de un país, narrando,
solamente, la vida de sus reyes. Debe historiar la
vida de todo el pueblo, incluyendo como una de las
tantas partes de la misma, el estudio de sus gobiejr
nos.

La unidad de la historia - De dos maneras se ha en
cendido la unidad de la historia humana. Como uni

dad psicológica, fundada en la constante igualdad
del sujeto histórico, y como unidad mecánica de re
petición uniforme de los hechos. -Següín la idea moder
-78-

�*0Z

*6/Z9
/

-6Z-

&lt;"9/i7ze 't^/eze 'ize
*

^..eujapow gpiAn u^ 'BzuByasua ap opo:}.w 'sefeq.

-U9A sns eaqos üjnpug^ome^ -eup^iaeiuv eiuoq.siH ^p euj

6ei ap ezueuasua g-| '0QV91VS 3S0P&gt;

_ai idxa ejjpod ou epiJinbpe ez
uanj. ^ ^iaua^aLj e/Cn^ uts *saq.u3paDa^d sof e o^oadsaji
uoa ej^.uanaua as ^en^.D^ oq.uaujouj {a anb ua ciauapuad
_^ap ei oq.ueq. Jiod ^ (.oúu¡bx^ \d ua onojjesap iap *ep
iduin^^a^ui ou*pepinui^.uoD bi Bq.^nsa^ jnbe aa *^at ns
_ sa anb ^ejauab ugiooa^ip /C opx^uas o^.aaia un ubu^.
santu se^eno so[ 'ugian^oAa ap sopruij.apui sop^sa o
sauoiDisod ap ei^as pun ua ^fio^aesap as enb uauiaab
|_ap e 13ue^.sns ap pBpiun b^,,' *bjiujb^iv ^^ÍP 'sa 'BAiq.

n|OAa ap ja^-D^jBa auat^. Biao^sxq bi ap pBpiun' B^ bu

�&lt;Fragmento de la exposición de motivos
del Programa de Derecho Constitucional,
presentado al tribunal del concurso p^
ra proveer la referida cátedra por el
aspirante Juan Andrés Ramírez, en 1906,
en el que se sostiene la pertinencia
del método histórico, enfatizando sobre
los aportes que la Historia está en co_n
diciones de efectuar al mejor estudio

de las estructuras y prácticas instit^¿
c ionales&gt;

&lt;&gt; Regla aplicable a organismos en movimien

to y en actividad perpetua, la constitución polítj_
ca de un pueblo es movimiento, es actividad, es vj_
da, y como tal debe ser estudiada, no sólo en el
momento actual, sino en sus antecedentes históri
cos. La Humanidad, se ha dicho, está constituida
más por la obra de los muertos que por la obra de
los vivos. Por lo menos, es indudable que la labor
de los vivos encierra enigmas indescifrables si no
se la interpreta buscando la clave en la labor de
los muertes. El día de hoy no es más que uno de
tantos eslabones en la cadena eternamente repetida
del ayer y del mañana. Roto un eslabón, los demás
aparecen como fragmentos dispersos, cuya naturale
za escapa a la investigación. &lt;...&gt;
&lt;...&gt; Es evidente, que antes de estudiar la v^
da constitucional de los pueblos en el momento en
que nuestra mirada los sorprende, hay que apreciar^
la en su desarrollo histórico, para remontarse de^
-80-

�-^8-

ui souqosou auqos ouioa son9 auqos *js^
souopueuebue 'sodiuaiq souqsanu ap soqaaq soj ap A
seapi S81 9P spAe^q je sonbique sojqand soj audiuais
joa ap A 'eutqej o e6aju6 pepaiaos ej sofo soj aque
ajdujais uauaq ap oqiq^q ja 'euuapouj pepaiaos ej ap
eqajeiu ej e uauodo as anb sapeqjnoi^íp sapuej6 sej
ap eun oujod ejeuas sa6uejnoa ap jaqsnj &lt;•••&gt; ^sap
- - e p a sen^jque sej ap eiéjeqsou eoijjj ej ejeiuejj
_ejoz anb epiqjcuj uoiae^ídse eun ajqaioq ja ua aseq
jaidsap 'epezij^^PI pepin^pi U0D ^quasa^d sou eio
-ueqsip ej anb 'pepan6ique ej ep oqoequoo jv *sod
_--iqjjod scTABJixe sosouiíqsej opejpuañue eq ei^oq
$vj[ ej ap oqualüiioouoa ja A soqsaunq sajoj^a e ua6
^^o ep opesed jap oipnqsa J3 *os^aAaj ns euaiq op
_iqiqye aq anb ejjepauj ej -ugiDejqsnji ap iu eioeo
idsjad ap soqjeq aquaoieqjaio ou- snqi^jdsa soqjaia
eaed *ejjeqsaquoa e Aoa A ugiaaCqo ej
&lt;"•*&gt; *oquaiuji aoui ua soq

-afqo ap ugioequasa^daj oujod eiuoqsiq u^iqiueq uos
anb * sepeuedujOD seoiqsjpeqsa sej 'eoiqjjod ejqe^b
~O8o ej 'ejqeooouqa ej ^od ope^ejoe ojja opoq ^sej
-eqijiiu sauo í onq i qsu i sej ap 'seiu^e sej ap 'J^:)SK4
A euaiDueuiq euoqsiq * e ijequauie j aed A eAiqejsiD
--9í eijoqsiq 'eDiqeujOjdip-eiJoqsTq^sopeqs^ soj ap
_üQiDe¡iíJoq ej ap ei^o-qsiq : sepe i u^a s^uj sauoioeuiuj
c\¿^'~&gt; sej A seuj^oj. sns sepoq ofeq '&lt;••*&gt; oipnqsa oa

t ^ j u 6 e ui un ua Aiuqnog oqDjp eq *sa oq *S0Diq.^ jocl A
P^ídos soipnqsa soj ap jeunqeu oupenD ja sa eiu
oqsiq eq *ajqeuopaaoiui opotu un ap eiDuaiD euqsanu
uejiqnuj sa eDi^pqsiq aq^ed esa ap uipu
'seuewnq sauoisiA

a:j.d sej ojueDjeqe uepand oquena ua 'ounqnq je s^nd

�Sí: todo esto es cierto, pero no proviene del

estudio de la historia sino de su ignorancia y del
desconocimiento de las leyes. &lt;..*&gt;
Pero, la historia -ya lo he dicho- no es respoin
sable de tales extravíos ni de su consecuencia in
vitable o sea de los anhelos regresivos que provo^
can. Por el contrario, todas sus enseñanzas pugnan
contra ellos, restableciendo, en primer término,

la verdad de los hechos y demostrando la relativi
dad del valor de las instituciones, que no deben
ser juzgadas en abstracto sino con relación a los

pueblos a que serán aplicadas y a las circunstan
cias todas que rodearán su funcionamiento. La his
toria es el mayor enemigo de la tendencia funesta

a confundir bajo la misma ley sociedades y épocas
diferentes, con absoluta prescindencia de los ca

racteres propios de cada pueblo y de los elementos
que pueden influir en cada ciclo de la vida de la
Humanidad. Por lo tanto, el modo de combatir esa
tendencia no es suprimir la enseñanza de la histo
ria, sino enseñarla bien, creando un curso supe

rior de la materia en el último año de la enseñar^
za secundaria, y dándole, además, cabida importan

te en los programas de ciencias sociales y polítT
cas.

&lt;JUAN ANDRÉS RAMÍREZ, E^ Derecho Constitucional en
la Universidad. Montevideo, Imp^ "El Siglo 11us-~~
trado", 1906, pp. 22/3, 28 y 30/1.&gt;

-82-

�-uas,,

pppjp
--ota

-^8-

iaiJV ep eiqppiuiaoj. pqonp pun *J(adaoq. X ^pns
oq.uiq.sui ¡a X ^poy paafip enb *Hnqtajdsa iap
X ejqou aq.apd pi,, aaq.ua sauoioopaa X sptouei
ap sisiao puaeqa pun ua *ppia ap saaoCauj spuj
piopq aioadsa p{ ap aiuaAap onqadaad ja aonp
spi ap pjboiouoao P{ sa Piaoq.siq pq &lt;•••&gt;

--luí

ia ^so|qand soj ap X saaqmoq so¡ ap sapppinb

puq. P

•pqoaapoupq ua
a b| anb ap Pt^sn6up ap oqia6 {anbp aqupd ua
oppoi^íqsnr pq anb X pood pjq.sanu p oppziaaqopjpo
pq anb ipnq.iaidsa ugiopquaiaoui ap aioadsa psa pes
seiouapuaq. sPAanu spq.sa ap aAPu6 ¡pui ^a ospdv
•piaoq.siH

íp soq.daouoD sns aaA{OAuasap aaainb X sPínuiagj. sb^
ap oiusiaq.aujoa6 qa apiiiPn soiupa^ipnd anb oí ap as
apq.apdp posnq puaapouj poxq.
pq &lt;•••&gt;

.

_ pj6oiopoq.aui pi ap ppppajp * itiPuoiDnq.
j[qsuoo Piouaio pi ap poiquj6op-03ipja
"nC pzupyasua pun,, apzii^^^ pqp^snq as
-zaajujp^ s^apuv upnp aod pppanpq.sui-

„exne iap aquaioaa spuj
uoioippaq. pi
paq.uoDH enb pi ua 'p6puouv'^P zeu^ujip
•3 ouiq.snp aoqoop * oujs tuj jap opp6apoua
la aod it6t ua epeiounuoad 'oup aaiuiad
* Ipuotonqxq.suo3 oipaaaa ap osano iap
ipan6npui PiDuaaaquoo pi ap oquaiu6paj&gt;

-IX*

�libán, de la que no siempre el héroe alado de Sha
kespeare vuelve vencedor.

Si algo profundamente educador tiene la historia
no es tanto el tortuoso desenvolverse de las inst^
tuciones, que no siempre traducen una necesidad or

gánica de adaptación a nuevas e ineluctables condT
ciones de vida, sino esa consoladora filosofía que
surge de algunas de sus páginas y que enseña cómo
la iniquidad ancestral puede ser vencida por el horn
bre educado en fórmulas de justicia.

Por el método histórico no podemos llegar al rej_
nado de la justicia y del orden, porque él abre la~
vía de la revolución a todas las reformas. Es una
curiosa consecuencia de un método que se dice pro
fundamente evolucionista. Yo me pregunto con inqui
tud de donde, que no sea del dogma jurídico, puede
surgir la fórmula de justicia y de verdad que nos
salve de la depravación latente de las institucio
nes sociales sí la Historia no nos enseña otra so

lución que la v^olencia de los oprimidos y la bru
talidad de los Césares.
Creería haber realizado una noble enseñanza el
día que entrara en mi espíritu la convicción de ha_
her enseñado a ustedes a desconfiar de las afirma
ciones de la Historia, que desconoce, las más de
las veces, la ^erdadera relación de causalidad del
fenómeno social y a la que es necesario definir
corno la sucesión; al través de los siglos, de im
pulsos ideológicos sobre fuerzas inquietas y cam
biantes, ene buscan siempre desplazarse.
Yo quisiera que la Historia fuera historia de.
-84-

�S8-

&lt;'¿í ^ Z\IZ\ *0l • cid ' U6l 'somg^ A ojiajjgg -y
jgJ9 *i[gi 'oaptAaq.uow "iguoiDn^.1^.suo3

gzueyasua ejqo$ 'V9VHD3dv'3a Z3N3WIC '3

• japuodsaj
epand goipqjnf eq^osoqi-q ^\ ^P oipn^sa [a ojqs anb
__g ^ uep apand ou gxuoq.siH bi anb gzugyasua gun ap
id anb ugiDg6ojjaq.ui bi sa 'giauaio gj^sanu ap eiu
-aq.giu bi sa 'sauoiDnq.iq.sui ap safqgiugA ^ sosuaAip
soijqinnbe ua opuapnpga^ ugA es anb sgDiq.jtoci sgu
^pqDOp sg{ ue ^aqqgqnujuí oqugq oq uod /f 'gqsijgnq
daDuoo s^iü ap *0DiJ9q.siq souaui ap 'qgnqag souauu ap
s tu ap /Cbij anb oq 'aq.uauigs iDajid '0S3

ap ug
s oluod PiDuaiD gq g apuodsauuoo oqgs anb
eq B ^oijadns gDiq.quD ugiDunj. gun /Cbh &lt;"
•ouuaiqo6 qap saqgq.uaiugpunq soid
-iDuiJd soy Dpgüjjij.g upq as oujod A aaqujoq qap qgnq.
--luídsa uQijgjaqiq eq pgpiugiunq gq ue opiqdiunD gq
__es oiüOD BiiiJO^. gq se PiouaqoiA gq anb gyasua giuoq

siq eq anbuod uaiuiaD qe eioey anb sauoiDgAiaap s^uj
oip ou gqj.oq.siq gq uainb e 'ngassno^ sa eepi gq A

I/\x stnq ap euiqoqqinb eq A ugiDnqoAa^ gq A uaiui6^^
ori6tq.uv '¿^ sa oyaaq \^^ anbuod 'soyaaq ap ou-'sgapi

�-XII-

&lt;Reflexiones sobre la naturaleza del c

nocimiento histórico y los fines de su
enseñanza, formuladas por Carlos Vaz
Ferreira en 1918, con ocasión de inco_r
porar a su obra Lecciones sobre pedago
gía y cuestiones de enseñanza un capítu

lo Sobre la eTTseñanYa de laTistoria en

&lt;...&gt; la índole de la historia es distinta y, en

cierto sentido, opuesta a la de las otras discipli
nas del conocimiento.
Las ciencias de los hechos materiales recogen lo
que es general, lo que se repite; precisamente en
ser susceptibles de repetición reside, en ese sentj^
do, su carácter científico: repetirse, y ser de re

petición previsible; por consiguiente, poder admitir
la reducción a leyes. La historia, al contrario, tra_
ta de lo individual, de lo que no se repite.
A causa de tales complicaciones, existen respecto
al valor de la historia en sí misma y a su valor en_
señante, dos tendencias opuestas extremas. La prim
ra subestima esta disciplina, basándose: primero,
en lo incierto y conjetural de sus conocimientos;
segundo, en la. imposibilidad para la historia de te.
ner carácter científico, precisamente por referirse
a hechos que, no repitiéndose, no pueden ser reducj^
-86-

�-Z8-

ue *zeA pq. *o^ ¿saaquuoq soaq.o soi ap epueaaj.ip ^s
gnb ua? e^piA ebaei esa ap epuaiaadxa ei aeqoaAoade
opiqes eq anb A oqonui opiata eq anb eaquioq un e souu
^ etuoq. : uqideí xuiíse eun uoo sisaq. tiu odocj un odpiq.
ue pno o[ ^od íezueuasua ns ap A eiJio^.siq e¡ ap 06
-ttuaua oujod ^aaajede uej^eq auj anb seDi^.jjo se^uap
aaaeq e Aoa eosa jaaaa ap aesad e *o^.ue^. aaq.ua *A

íOATq.eanpa ao^eA aiqinq.iq.snsui *apueab *epeuasua uaxq
eiaoqsiq ei e fAop íepiA e{ ap eaq.saetu apesuadsipui
a eaaAas ^ajqou seqaaq uaiq eiaoq.siq e^ e oaao
.

"aauaq.sos

ieaaua6 sa otuoo anb opoiu oaq.o ap o sauozea seaq.o
aod sa ',,epiA e¡ ap eaq.saeuju eiaoq.siq ©i e uaaao
anb soi ap *sa oqsa 'ugpisod epunéas ei ua uau
_-od es anb soi ap Aos oA uaiq is anbaod 'seuoiouiq.
sip seunSfe aaoeq anb o6uaq. oq.und aq.sa aaqos aeuido
ap saq.ue anb apap aod opezaduia aq :uatq eaoqv
•seoiq.guiaq.euj seiouaio se¡ e -op^uas aq.sa ua oq.uaq.ui

u^óie Aeq eq.seq- ees *saieanq.eu seiouaio se^ e ees
eiopugnuiise saoaA e íugxsiAaad A seAai uoo *sena
ap i© aq.ueCauias oq.oadse appugp seiouaio seaq.o se¡
e exaoq.siq e^ aenuiíse aanooad anb *ejAepoq. (uniuoo
sa A íeaauiíad ei eAode as anb ue soqoaq soi aebau
aanooad ugiotsod epunbas eq.sa anb uqujoo sa A !,,epiA
©I ap eaq.seeuiH eotsgp ugisaadxa e^ apuodsaaaoo anb
e saq.ueuasua eut[dtosip euiaadns e{ etaoq.siq e^ ap
aoeq anb sisaq. ©i soiiíeaq.uooua oq.sando opeí {a u^
••'oanqnj. pp A aquasaad pp souaui
_o sgui oppugsaaaq.uisap 'opesed p epeq oueuinq nq.ia

jdsa p J9AJ0A ap ejAepoi opesnoe eÁeq ei uainb Aeq
eq.seq A s.soq.siAaad 111 ^opeondxa xu * saAaj e sop

�recordar y poder narrar fiel y detalladamente muchas

más hechos que otro hombre cualquiera que haya vív^
do menos provechosamente, y no tampoco, casi segur^
mente, en la posibilidad de darnos condensada en
fórmulas, en leyes, en reglas o en consejos práctj_
eos, esa experiencia. Quizás si se le pide que narre
hechos que ha conocido en su vida, no narre más ni
los narre más exacta o detalladamente que otro hom
bre; y, sobre todo, si se le pide que de, que fornui
le las reglas que sacó de la experiencia de su vi
da, puede ser que no nos de, en cuanto a reglas, na^
da muy útil. Entre tanto, tiene una gran superiori

dad ese hombre, superioridad que no consistirá priji
cipalmente en la capacidad de dar fórmulas, sino en
una ampliación de experiencia, y en los efectos
-efectos mentales: intelectuales, morales, afecti
vos- de esa ampliación de experiencia, que se tradjj
cen, no precisamente en reglas, sino en una capaci
dad mayor para pensar, sentir y obrar con ,originalj_
dad, personalidad, acierto y altura en los casos
que se presenten.

Y bien: el gran efecto enseñante de la historia
podría ya entreverse por esa asimilación, sin necesi^

dad de ilusionarse atribuyéndole una gran precisión,
una infalible exactitud, y, sobre todo, huyendo de
la imitación de las otras ciencias, imitación que
la desnaturaliza: la historia es una ampliación de
experiencia, ampliación de la experiencia individual

que educa, insustituiblemente más que dando leyes y
reglas, produciendo un efecto, que, en estas expli
caciones, me esforzaré por "precisar en qué consiste.
Expresado todo.esto, vamos a entrar en ciertas
consideraciones preliminares necesarias para núes--88-

�-68-

ua 'opoiu ojqo ep Buiídiosip Bjqsenu uiptAip -eq.
iD sgw JBSued bjbcí *ooi696Bped Bq.siA ep oq.und
epsep equaiueAuoo 01 A- send 'se ooiq.ojd 01

9p ei opipjad o

\

-snv 9P en^eq b¡ opbub6 bAb^ ugeiodBM enb \o oiuoo
sopoeq ub^. uos ^so^bBiiui so^q.o Á sose uo^eiDBU enb
ue sodi^-Sí^-jb sojpeuj soi uBqiJosep *eiqisod o{ ue
•enb 0| opoq Á' 'eqoo^ Bq opidin^se B/^sq iebuv íen6i^
enb ^bjuo^uts buoaou bj oqijose báblj ueAoqqeeg enb
{e enb *equeiJJOD ugisiAip B| epunj.uoo 0| 'objBqiue
uis oqse A"- equepiAe se :uepjo opun6es ¡b uBjjap
j
enb *seíBjeue6 seuoiDBjepisuoo sbí ep suj
epB 'sojeunjd soí oluod sog^eq u&amp;q •soqDeq sojqo p^p
-i{Bej ue uBipnqse • (1uqidbzí í i a id,, ep ejquiou íe uoo
_^_enb oquBq ue í'Dqe 'sejBq.iíiuj •sooiqs^uip •soDt^ji
od :se{Buosjed soqoeq soí ueqBS b ssoqoeq ep ^sbíd
BqjeiD equeujBDiun uBipnqse SBuuBjboud sose A SBjqo
SBse ^.soipeii,, ep eaqujou \o uoo
•opoq epun^uoo
__ oí enb • U9IDBZ i í 1 a id A soqoeq ue u^istAip bí :bp
_3qjeoB soueoj opontu ugisiAip Bjqo ueuodnsejd *sbujbj6
ojd sounbíB A 'sequeijjoo sbjqo !bjbío uBq A eídtuis
ubx ugisiAip ese ueoeiqBise 'BzuBuesue bí ue bij
bq.siq B[ ep oqdeouoD ^e o SBiuBj6ojd soí *soqxe^ so[
_ejdiuexs cu 'sisequJBd ejqu^ *soqDeq sose ep oqDed
sej 'íbjcu: BzuBuesue 'soq.uexujiq.ues * seuoiDBjepi suoo

•seuoixaí^ej sopun6es *A ^opBSBd íep soqueiuiíDOuoD
'soqoeq 'oaeuiijd :seqjBd sop 'equeiueiduiis A íBjnqBU
A_nuj 'Bijoq.sxq bí ue jBjepisuoD ooiqDBJd se ^szuBues
ue bí ep soqDeia soí ^ 'se oqse &lt;aq.ueujB0i696Bpacj
" BzuBuesue

B| ep iBioedse pqsiA ep oqund \o epsep oqunsB

�partes: conocimiento del pasado, hechos, sea cual
sea su clase, y reflexiones, consideraciones gene
rales, juicios, etc. a propósito de esos hechos.

Después diremos en qué sentido puede esta segunda
parte llamarse filosofía de la historia.
Ahora, los hechos son de dos tipos: hay los he
chos especiales o individuales, lo que hizo -entejí
diendo "hizo11 muy ampliamente, no solamente lo que
hizo como acción propiamente dicha, sino lo que

pensó, lo que sintió, lo que psiqueó tal individuo
en tal circunstancia,- y los hechos generales o sc&gt;
ciales, instituciones, leyes, costumbres. En cuan

to a los primeros, lo que nos da la historia tiene
que ser en general, en su mayor parte, una simpli
ficación, y, además, fatalmente, casi siempre muy
poco completa o exacta.
Volvamos: conviene penetrarse bien de la diferen

cia esencial entre estas disciplinas y las discipll
ñas científicas propiamente dichas: las ciencias na^
turales, las ciencias físicas, son ciencias de lo

general; y precisamente porque eliminan lo concreto,
lo particular, lo especial, lo individual, y genera^

lizan, pueden simplificar en un sentido científico
y útil, en un sentido que constituye precisamente
su valor y su superioridad como ciencias. Entré taji
to, si la historia, en cuanto al conocimiento de lo

individual, de lo particular, intenta simplificar,
seré en mal sentido: su simplificación será omisión,
cuando no alteración.

En uña ley física se condensan millares de hechcs,
todos asimilables desde el--punto de vista del cumpli_
-90-

�-16-

a^qos asasu^id reiuoqsiq ei ap aquaijjoo oj a^q
--os ^aoeq ej^pod as aquefaujas equn6aud eun ^ v,,¿9q
^-uais as anb o\ ap opeí ie ^^oip ^s anb oí X equeu

ede as anb o¡ 'euqo as anb oí sa ^nb? ¿sauoiooe ap
aijas eu^aqxa X aqueoiqiu6isui esa e 'eaqujoq un ap
ejqeuboiq ei soiueuieii oqsa e X?(I :euatnbiena
oiq eun aque opioouoo o6oigoisd un eqequnba^d as
_oTsd soqo
aq soi e oqoadsaa uoo ugxodaoxa e^^as oqsa 'estoa^d
pnqiqoexa uoo soptoouoo uas uapand soqoniii sou^aq
_^-xa soqoaq soi ap anb oqueq ua '.opezi le^nqeusap ep
aib o 'opioouoosap epenb o *ejaoXeui ueab ns ua 'uoiu
--aquí *iequaui *ODi69ioDTsd sa anb oí ap oiuisjqonuj
*oLjoni^ •asueuiAipe euaipnd *opoq ap opunqoad s^tu oí
^ouuaqui oí *iequaui oí anb eaed sesoo sei e^ei6aaue
snb aoqne un oqnq ou *eiJioqsiq e¡ ap oseo ia ua *anb
ap eioua^aqip ei uoo í^ioap uajainb safeuosuad soi
anb oí aXo as oigs anb ua ' i^jL^^d^ ugioequasaudaj
eun e sm opueno ísoqsab so{ ueA^asqo as oigs anb
ua *eoiqgj6oqeujauto ugioequasaadaa eun e aiqe^eduioo
'optquas oq^aio ua *^as ej^pod eiuoqsiq eq &lt;•••&gt;
• • •epeztqeuianbsa uaiq
ap sauoioeqsaqxueui X soqoaq sounbie ap as
-eq e ^s^ui opueno :eqa{dujoo aquauiíeqoq ^as ap euaiq
j^nq is ^auqtuoq oíos un ep etaoqsiq ei e^ed ouis sos
^aAiun ia e^ed eX ou 'sa oí anb 'i.eiuaqeuj pepi i iqis
Gdiüi eun oqund jeq e sa osa X ^opuniu ia ua opiuunoo
ueq anb 'soAiqafqns X soAiqaCqo 'soqoaq soi sopoq
ap eAiqsneqxa 'iaiq 'eqeidiüoo ugioej^eu ei 'leapi
_
oiiíoo *aas ejaaqap eiuoqsiq eq • • •opuaiqitüo n op
LBiüJiudns ouis '^eoiqi idíüís apand ou 'aquauíieqoq u^^
-amase as ou anb 'uaqida^ as ou anb 'soqajtouqo soqo
--eq soi e oqueno ua 'eiuoqsiq ei íXai ei ap'oquaiui

�cualquier caso, sobre el caso más vulgar, sobre el

de la vida pública, ilustre o modesta, de los hom
bres; sobre la actuación ordinaria, continuamente
desnaturalizada, mal conocida, mal comprendida, ig
norada o calumniada o tergiversada; y en general To
que falta, lo que se desconoce, o lo que se desnat^j
raliza^ es lo más, y lo más hondo, lo más profundo:
todo lo ignorado, todo lo no dicho, los heroicos sj_
lencios, lo calumniado y lo incomprendido; y esta

imposibi lidad jJe hacer siempre justicia en los juj_
cios histórico's constituye un mal irremediable.
Es cierto, pues -y esto es lo primero que debe
mos reconocer con sinceridad- que en la historia

existe lo ignorado, lo falso y lo conjetural inevi
table, y la injusticia inevitable, también.
Por lo demás ¿quién no encuentra fácilmente la
contraprueba de esto en la facilidad de ese deporte
a que se entregan tan a menudo cierta especie de his_
toriadores, de rehabilitar monstruos o de deformar

reputaciones históricas? ¡Qué poca resistencia hace
la materia histórica contra esos juegos más o menos
serios: y ese es el falseamiento teóricamente inevj_
table; todavía hay, para reforzarlo, el falseamien
to de los sistemas, el falseamiento de los sentimien
tos, como por el patriotismo, o por el orden, y to
do lo demás. Eso, en cuanto a lo individual. Ahora,
los otros hechos, ios hechos que podríamos llamar
generales -civilización, instituciones, legislación,
costumbres- son relativamente bien estudiables y
cognoscibles, y escapan, por su naturaleza, a las
críticas anteriores. &lt;&gt;
Ahora vendría, por otra parte, la llamada filos
-92-

�soaqo iseuosuad seq ap qaded {9 uinuitusip o uiunudns
^ uapuaiq (ioqsqoi otuoo *soqeuaqiq o) eiuoqsiq eq
9p soqosgqiq :eiuoqsiij eq ep onoaaes^p qa ua sbu
--osuad seq ap qaded [a auqos sepeuabexa seoiugqsiq
sejuoaq seq *oqdiueCa uod *saieq rseutuqoop sop seq
ap *aquaiuqeuaua6 s^tu (o oaisiuiuj^aq.apui
-ujoDui ap utqiue^. K *oiüsiuTiu^a^ap iap
ap sbujjo^ sef ap eun sa ^epuaiuede ua anb s^uj
D /C *buba aq.ueq.seq eiouapua^ BS3 &lt; — &gt;
•saque set¿oDeq sa anb aiqisodun o
H^IilP 0[ ua /C *s^ndsap seíaaDeq sa anb noj- o{ ua
weuotxai^aa eqseq e sepeoi^i i^uíi$ sauoiDBDn^^^ seqsa
sepoq ap pepiíieiai^q. e^apequano asaep bjbc! *a "ouísiu
-lauaqap íap ugtsuajdujoaopnasd eun uoo aquaiu^euaua6
as oqs3 "aqa *gAeD anb ua BDod^ e^ ua Ñ. eiu

ua ugayode^ ap bpjbd eq íeqe^ e^a anb tseuqo
saqeq ^od eioau^ !sauozea saqeq k saqeq uod jaeoap
anb ejuaq. eiuo^ anb reiaoqsiq eq ap soqosgq i^opnas
soq opnuaui e ueq ue6auqua as anb e ea^eq *uoaaip
--aans ouíoo ^apaons uo^atqap soqoaq soq anb ^ejqsoyui
^ap ap eq sa *eDi^jquaTD eiauai^ede uo^eiü uod as^eq
uasa^d e^nacud anb eq Ñ ssepoq ap eosaquepad Ñ eaiq
-^dique seuu eq *epnp uis *sa anb *eiDuapuaq e^qo
• * *soip

—aq soq ap eipaetii eq aeoiqdxa e^-ied aquaiueoxqsjapt
j^ououi as^etuoq u^iqiueq aqans anb oiüSiqeiouapiAoud oq
vBio o ísoueiunq soqoaq soq aquauieoiqsjapiououj ueoi.qd
^^xa e^ed etuoq soq as is
&lt;•••&gt; sosqeq o soqeiu seuu
qsis soq ap oubts qa *eDjeui eq sa eqsa qeaauab eq5
aj do¿ "eqos eapi eun o euiaqsis un *eijoqsiq eq jipo
qjcka eued ueiuoq anb seq uos anbuod 'q^uauaé ua 'uao
ñas anb *seqetu seqonuu seqqa auqua *A *seiouap

seqonw ^eq qena eq ap ouquap ^luoqsiq eq ap ejq

�al contrario, tienden a hacer demasiado exclusivo
en los sucesos históricos, el factor personal.
1 En la primera exageración caía el mismo Macaulay;

y es célebre su comparación de los grandes hombres
con personas que, habiendo subido a una montaña, ven
.nacer el sol un momento antes; ese sol que un momen_

to después hubiera salido para todos. De manera que
los hombres aparentemente creadores de acciones o
de ideas, serían simplemente hombres que han visto
un momento antes, lo que forzosamente tenía que ve

nir; a lo que hermosamente respondía Stuart Mili:
No es así: en muchos casos, el hombre sube a la
montaña, no para contemplar el sol, sino para evo

carlo; y puede darse el caso de que, sin la acción
evocadora de ciertas personalidades; ciertos soles
no hubieran salido jamás.
En la exageración opuesta, e igualmente extrema,
encontramos doctrinas de que sería tipo la de Carlyle: la reducción^de la historia humana, total o

casi total, al fac^or personal; la reducción de las
causas de la evolución histórica a la acción indivj^
dual de ciertas personas. La verdad,

en este caso,

es tan sencilla que no vale la pena reducirla a te
rías. La verdad no suprime el factor personal, ni
explica todo por el factor personal, y, según los
casos, da más valor a uno o a otro.
Decía que las doctrinas exageradas sobre ese pu_n

to representan también una incomprensión del probl
ma del indeterminismo y del detern^nismo, pues ni
la concepción de la libertad obliga a magnificar o
a e^a^erar el factor personal, ni la concepción de

terminista obliga a suprimir ese factor personal,
-94-

�-S6-

*je\ sa anb 'o^unse oaqsanu ua aeaqua soujepod *sapu
aua6 sauopeaapisuoo seqsa aod sopeaedaad *eaoqy
•eiaoqsiq e¡ ep aofaui oí
üs saaopeíaoqsiq soj ep pe soquaujotu A pe saaopeía
0^.STH jejuoqsp e¡ ap B^j.osoni cjapep^eA bi ezife^
-n^.Busep e^.ueuiieuaueS anb o\ sa anb 'eoiur) Bepj eun
uod op^utuiop ou 'e^uemeuqn o^ad :bziib^ouí ^ u^^quiB^.
___B3iidxe *Ji^.uas aa^q 'a^uáis ^ebznC 'bjjbu -ueuiui

P 01 ou soq.s anb ua oq.uauioiu un ua eas *sooi^.uie^
sis soius¡apiououi soi ap so^.uaujBuadiijaq. uod 'aadiueis
eaqi[ eas- aaqii nqtujdse un opueno *oq[e nb Á ou
-es nb Á osoujaan nbi osa opoq ap oiquieo ua *a
q soquaiiüioouoD soi e epuaio esp^
ap A ugispaad bsie^. ap oqoadse un aep e uapuaiq
nb A *eiouaio ap aaqtuoq oaapepaaA \b eaed otaas 00
od oqoadse ap ejbo^ouiuiaaq eun aod aquaiuieaauab uao
-ouooaa as anb seiouapuaq ísoueiunq soquaiiuioaquoDe
so| ap pnqr nujisoaeA ei A pnqiqoexa e{ ^
__aod {oqsa e opeban eM 9s) aequasaadaa e íe
buí eioueio e[ e eqseq saoaA e ^oibgioiq eiouaio ej
^e efaen^T5^ ^ ^etouaio seaqo se¡ e eoiagqsiq eio
ueiD bi ubiiujisb e eo^jquaioopnas eiouapuaq eqaaxo
seiaoqsiq bi ap -e^osónJ- ^1 ^P aqueasiej. o e^s^api
-ouom epuapuaq ouioo aíqeiounuap S3 opoq aaqos a
*u9tooe ap saaoaoe.^ ap
!.jQiDBiniünDB o ugtoesuapuoD esa uequasaadaa anb seuos
^eq sbi b sesneo ouuoo opueaapisuoD lesneo ugiaae esa
aiueujGSioaad aesaadxa sotuapod ofgs A '{epedsa ea
-auEiu eun ap sepeuiquioo A sepepiünoe sesneo ap ugp
-esuapuoo eun o sisaqup eun equasaadaa 'ouisiuiuiae^.
-ap osoanbia siu ^ap oaquap une 'euosaad eun anb eA

�-nseñanza de la historia. &lt;&gt;
&lt;.,.&gt; podemos empezar por señalar en la enseñar^
:i3 de la primera parte de la historia, o sea en la
enseñanza de los hechos, lo que en este curso nos
hemos acostumbrado a llamar degeneraciones patoló
gicas: hemos procurado mostrar cómo hay, diremos,
una pedagogía mórbida -como hay, por ejemplo, psicc&gt;

logia mórbida- hay una patología de la pedagogía; y
a propósito de la enseñanza de cada materia, hemos
hecho notar sus enfermedades y degeneraciones; en
la enseñanza de ia historia son comunes, desgracia_
d a ni e n t e.
Primero que todo podríamos señalar la que llama
ríamos degeneración militar.
El que observa cuan extendida está esta exagera
ción francamente patológica de la enseñanza de la
historia, el que se pregunta por qué y con tal in
sistencia se tiende a hacer, en tanta parte, de la
historia militar la principal enseñanza; el que se
pregunta por qué tan a menudo eso es lo que más se
enseña y lo que más se examina, no encuentra expli
cación,
&lt;.. ..&gt; es el caso que muchos profesores se han

^costumbrado a ensenar como ío fundamental de la
historia esos detalles de batallas y su discusión
militar (en un grado que no corresponde a la ense
ñanza secundaria sino a las academias militares)

Otra forma un poco patológica de la enseñanza de
a historia es lo que podríamos llamar la degenera-96-

�.

-¿6-

soqoaq so^ e oqoadsaj uoo :^s ejoqy
•seueuinq sauotoeíaa se|
ua eiDiqsnfuí opuejapoui o opuaíqiqut *exouejeioqut
opueidu¿aq :aquaijjoo epiA b¡ ap soioinf ^ sauoioefaj
sei Bjed ouxs 'sooijgqsxq sotoinC soi eued o^gs xou
__ ugiofsinbpe Bun 'pepijoiJadns ^un j^^uasajdaa o%
uaiiüi^uas asa pn^uaAní? ej ap ugtDeonpa p¡ ua ant^c^
¿o^sa a^u^^jodují sa gnb do¿1 ^saíqisod s^fDiqsnC
-ut e sopeuapuoo a^uauiíeqei ueq ugqsa * soDi6gtO3tsd
^oqoaq soi ap bidub^ouSi jod *soDi^gqsiq sopinC sot
anb ap esoao¡op Á aqsi^^ eiDueqsunojio ^sb eo[Jip8Aa
uts *aquauj^q3aj saquauiBjaauis 'soq^aj-a sns sopoq ua
.;.iiuas jeaeq ^ jaaouoD ^aDBq *ouiun|8 ¡e ut^uas ^ao^q
sa -a|q^n^.i^.snsui ugisiuj eun auaiq eiao^siq ap jos
-a^ojd ¡a anb a^uauiíBaj oa^o o^und aqsa ua- ejaujiad
b'í anb aqueqjodun stu une *ugisilu epunfias e^ Á lopp
-ouoasap sa anb oí ap /( le^n^aCuoo sa enb oí ap uní
--jsojaA sa anb oí *aiqeqojd sa anb oí ap o^aio sa
anb oí jinbuiqstp é jeuasua *eiouaajo ej j^npejb e
jeuasua tesopnp /( ieanq.aCuoo sa apuop ^ne *8sopnp
ap A lean^afuoo ep auaiq eijoqsiq e¡ anb o[ jiquas
jaoeq ^apuajdüioo aaoeq sa Bjatuiad ei :oumnie iap
bi ajqos jin^ut uaqap anb saqueqjodiut
s sauoisiui sop ugioae ns ap aqjed eqsa
ua auatq josa^oad ¡a anb 'a^uainbisuoo jod *ae6aj6
-b -soujaqap oigs A 'opiquas ^q ua ezueuasua aaoeq A

Bujejbojd jaoeq *soqxaq jaoeq ip^j sa ^aoeq ap \io
-1 sa oqs3 "ezaqjao ns opuenpeab Á opueioaade 'son9
?p ugiooaias euanq jaoeq e • saienpiatput soqoaq e o%
^bi a ub *aonpaj as opo^ * aquatiíiejnqeu * sauoioeaabexa
_ spjqo A seqsa sepeuiüJip A *soqo-ei| soi ap ezueuas
ub ei e oqueno ua *sa oqsa *oqund aqsa ua a 'souejaq
os soi ^P eiuoqsiq B{ b Bijoqsiq ef ap Bzueuasua bi

ap leqoq isbd o leqoq ugioonpaj ei *BDtqs^uip ugto

�;oe se conocen relativamente tan bien y cuya ense-~
^riza, es obviamente tan útil, no hay problema; baste
^^cir que esa enseñanza debe^ por razones comprend^
es de todos, ocupar un lugar muy importante. Expre_
reo todo lo cual, podemos, pues, pasar a la ense•::nza de la segunda parte: de la filosofía de la lis
•-'•ría, si queremos llamarla así; más llanamente, de
es juicios, reflexiones, sentimientos, etc., que
^scita la historia, y que nos auxilia para determ_i
-.-.r sus efectos instructivos y educativos.

&lt;...&gt; En este sentido, sobre todo, tiene la his•';^ia un valor educativo de primer orden e insusti.uible; y, dentro de esa ampliación de experiencia,
o que vale más espiritualí^ente, es esa capacidad,
ue la historia produce o desarrolla, para compren
^er y para sentir diversos estados de espíritu ade¡ás de los que son vulgares en la época en que se
ive. Puedo ser, así, partidario y defensor del gran
alor educativo de la historia, aun sin tomar exage
•adámente en serio la mayor parte de los sistemas
eudoc ient í fieos , seudosociológicos , etc., que se de_
ienden o preconizan con el nombre de filosofía de~
a historia; tanto más. ya lo dije, cuanto que no
oy gran valor a aquel argumento, contrario ai efeco educativo de la historia, basado en la suposició^
: que tenderla a volver hacia atrás el espíritu y
^ipnotizarlo con el pasado. Este efecto no se pr_o
..ce en el que aprende., cuando la historia viene, co

: debe venir, mezclada con otras disciplinas ment_a
•• s. Ni es, siquiera, un efecto del aprendizaje de
a historia, sino de cierto excesivo especi a I ismo,
^e no se produce ni en alumnos, ni en verdaderos
rotesores, ni en los historiadores superiores, sio, cuando más, podrá ser en esa especie de auxili^
-98-

�-66^_oqdujefa uod 'oquaiuuioouoo- ezueuasua eq ua ueziuoo

aad as anb soipeuu soi sopoq uod asuauaqqo sp oíoinf
__- a a d uis * [ e n o o q ^ o p e s e d ^ap s o p o j a a d uoo ' s e o i a g q
siqseoodg seq uoo ouiunqe qe 'aqqisod oqoauíp sg^ ^a
'oqoequoo ua ueuod 'oueiuiud ¡sajediouiud sotpeuj sop
uod 'opoq. ajqos 'esueouoCe ep eq ¡nbe enb 'ieq.uaouej.

opeiuen sotuaq anb ugiooe e^ auaiA 'eiooqsiq p¡ ^p
epeiBeu ezueuesua e¡ ap s^iuepe !(eruepunoas ezueuas
-ue e 1 epoq. ou ouad *a{qipui3se^dujr

* siuis ¡q.ueq.jodujt

'aiqesuedsipui ze^ !eiuepunoas ezueuasua eq ap ze^
eun anb sai sa ou 'saseqo seqsa sepoq ua opeiiouu
_-esap soüiaq anb oqdaouoo qa unbas 'anb} epeq6au ez
ueuasua eq ap s^iüape 'ezueuasua eq ua 'aq.uain6isuoo
uod 'a *eiuoisiu ap uednoo as anb snqquqdsa sapueub
soq uoo oq-oauíp 0q.3eq.u03 \^ aonpoud anb eqouanqj.ui

eq 'snq.iujdsa sapueub soq ap o^oa^a qa 'opunoas taq
-uaujeqoauíp sopiques 'opesed qap uiquas ap Á uesuad
ap sopOLU soq ap 'seoiaQqsiq seoodg seq ap oqoaqa \d
'ouaujíud :saqequaüjepunq sesoo sop ^"bh *ezueuasua ns
apoqdeouoo ouqsanu u^ qeuqueo sa anb oq e BAaqq sou
eiuoqsiq eq ap OAiqeonpa uoipa qep oqdaouoo eq$3
_"uaiiíaq anb ep

e_u /Ceq ou jq\/ •seuiqdiosip sgiuap seq sepoq uoo epeu
iqujoo uaiq eijoqsrq eq ap ezueuasua eq aonpoud anb
s_o q uoo s o q o a q a sosa a 1 p u n q u o 3 anb e q o u o a a d \ s a q
equaiu seuiqdiosip seaqo ua epeqiiuiq ug qoezi q e qoadsa
uoo uaonpoad as omoo 'saaoqaadns ou soqoaqa aionpoad
etaoqsiu eq eapod 'seqs1 re 1 oadsa ap aseqo eqsa ua
J^ \ x^id'ó^'ú^ apugiunaa eq eaed 'aaainb as is 'saqqes

uadsipui 'sooiis^qiqn 'obaeqiua uts 'saaeqqixne ^soiq
--es sapueao soq Á soaapepaaA soq aquaujesioaad uos
ou anb 'aqqeqap ep saaopeEeqeaq 'seaeiqixne eqis
-aoau ^ eziqiqn eioueio eq -sgoiap seq sepoq ua oiuoo
euqqdiosip eqsa ue Áeq soq anb 'eioueio eq ap sea

�de los productos artísticos, monumentos, etc.- se
obtiene, sobre todo, por la lectura directa: la lee
tura directa de documentos, obras, discursos, publT
caciones, libros científicos, religiosos, etc. de
las distintas épocas. Y, segundo, el contacto díre&lt;c
to con los grandes espíritus. Venimos siempre a las
mismas conclusiones: también en la enseñanza de la
historia como en la de la literatura, es ésta una
de las misiones que la enseñanza no puede de ningu
na manera descuidar.
Primero, decíamos, lecturas directas de las dis
tintas épocas. Por más que se expliquen en resúme
nes, en textos, las instituciones, las civilizacio
nes, las costumbres, las tradiciones, y por más que

se intente dar una idea de los estados de espíritu
de las distintas épocas, eso nunca es, ni remotamej^
te, tan vivo, nunca será comprendido y sentido como
por las lecturas directas.

Esto sólo puede apreciarlo bien quien lo ha exp&lt;^
rimentado. Yo, por más que explique, no lo puedo ha
cer sentir sino al que haya hecho esas lecturas, aT
que haya sentido esas sensaciones que hacen revivir,

aunque sea débil y apagadamente, estados de espíri
tu, que amplían, que ensanchan nuestra experiencia
y que, por reacción positiva o negativa, nos mejo
ran.

&lt;...&gt; Son, por lo demás, los grandes historiado
res, casi los únicos que, fuera de las lecturas di
rectas, de los documentos de la época, pueden hacer
nos sentir el espíritu de épocas pasadas. Digo casi

los únicos porque, además de los grandes historiad^o
res, pueden contribuir los literatos. Pero aquí hay
que entenderse bien. No pienso tanto, p.ej., en las
-100-

�-ioí-

^ \b :aqueiüeuen ^?^ •eA iqa^dsuad ej sa anb *¡nbe eq
uequodun oiiDaLj un ap ueAiuap anb se{ 'oiduiaía uo^j
•eiuoqsiq \ ap ezueuasua e¡ auqos se ^eto
-adsa seuotqsana seunoie uod soiuejueutuiuaq euoqy
&lt;•••&gt; opiquas ¡eq ua asueaeq eaatpnd soídiuafa
jod *oye jod oíos oun 'oíaiauafa unoie anb a^qísod
sa ^o^n^osqe ua asjaaeq epand ou anb ap cunSas ^oq
-sa on 'ei^^punaas ezueyasua ua aquaw|equapTDut une
iu as^aaeq ejjpod ou aquaiuaíqisod anb ^odajaiq oqueq
_ eqísaaau ^¡ajiíp ueq ^X sa *js 'oqsa ouad ^exuoq
s 114 e6eq sena au.qos anb eued saquan^ se x uoo oqaaa
-ip oqoequoa ub aquetpnqsa je aauod '^oiaadns opeub
¡a ua etuoqsiq p^ ap je^uaiuepunj. K oaid^q oíaiajaCa
¡a S3 "saíeuiDijio soqxaq soí aaqos eiaoqsuj uiqíjiosa
:jaqes e *eiuoqsiq ei• ap uoiuadns ezueuasua ef ua
^eqidea sa anb 'ojaauaq un ei^epunaas ua etjoqsiq
e| ap ezueuasua e[ ap saiequa^epunq soiDiauaCa so{
auqua obuod ou ugzeu esa uod a^uamesiaaud *eqsa ua
uacpa ou eA anb euan^ ap seoiqo^ud Ae^ 'eiuepunoas
2\ ua uoiuadns ezueuasua uianpouqur ap ejueiu eun ap
ouíod eu^ns tu 'oaua 'auabexa oA anb sa ou &lt;•"•&gt;

&lt;—&gt; • os

[eq ua asuaojata apand anb 'soqeuaqij soí 3P u g i o d t j.
ap A uQioeooAa ap eiDuaqod esa ap asuepuenb anb Aey
s[e.jaua5 ue soaad í sa {euoisaqoud sauopeiuoqs tq soq
--uaia anb ' aquaiuzea íqa s^uj zaA eun6{e * aquauizeoiqa

ueq ofu ¿q riuseuq uapand cseaod sej ap nqtujdsa o
_opeqsa {a urquas ap saoedea uos 'ejqedtijis ap sapeq
[noeq sns aod o soquaiujpouoo sns uod anb soqeuaqn
* s e j q o ap asero esa ua * z a a eun6¡e 'epnp u r $ 'eood^
ap euanq sisaqgdiq uod seqiuasa 'seaiugqsiq se¡aAou

�país en que se enseñí
&lt;...&gt; Si la historia que se enseña en un país y
la que se enseña en otro difieren, es, en parte, sin

cuda, per razones análogas: por falta de buen c o n o o_
^iento o por desfiguraciones de los hechos; pero en
otra parte esa dife^encia es legítima e indispensa¡: 19. Según la perspectiva, Id historia debe diferir
por posición y per selección. Aun en el caso de que
los hechos conocidos fueran los mismos y aun en el
caso extremo de c¡ue f¡jer7n apreciados del mismo mo

co, aun ds í , la sel^cción q u e cebe hacerse sobre esos hechos es distinta. De manera que no debe haber;
pedagógicamente, una física francesa o una física
ing1 esa, etc.; pero debe haber una historia francés
y una historia inglesa o de cualquier otro país: ure
Historia para cada posición, para cada nacionalidad
lina o *- las o r i m cv' a s o o n s¡^ c u o n c i a s o u e resultan de
c g u i da r a i 3 ur5 or 1 c a es e i a osu rcjo que re su i ua gs '•&lt; e r a 1 m e n t e ci e la wdnera como se suele aprender Id
historia europea eo países sudamericanos. &lt;...&gt; que

^osotros estuc i emos la historia europea por libros
europeos, genera-mente, todavía, tomados de un país
:-• 71 c : que noc creares, por tova parte, en la obliga••• ido 7 e a ¡:, r e n d e r : 7 s m 1 s m c s c c o i o sos hechos que el
7 i c i c o c p r o c d r .. per o o o nosotros; y que, al mis m o
i, ^. ¡.-. •. p o-, ¡n i r g u o o j ^ i i ü .^ c d b o o por u na ^ o ¡ 3 v e ¡i a a ^ 7 ,
u ::;s condenemos a vener ce j a historia mundial una
v s} 7 7 u r¡ 1 1 a 7 eral, incompleta, más o menos falseada
e • •:• r o p ••;. r c 1 : n ex^ ?;• p 7 o rio caso insuficiente, es u n
O '• 7 I) 7 3 i M 7 v • ; i i ^ •••; f j '; 1 7 ;;

j : ; S f i M C 8 C 1 Ó O G 1 Q U Ú C .&lt;...&gt;

v - ••:• • i: c • t •- d: r :•. '••...; v ^ucho m d s ce la misma clase.

5;u que,;, un libro de historia mundial hecho aquí.

�-0í-

S?W ¿pepaaA ej 'ugioednaoajd eoiun jod *ena
ua ugiqsueq jeueq. soiueqea? ¿osea oiustui ^a ua opoq jep
gq.se [euoíoeu eijoqsiq eq? ¿seun^iosip sguiap se¡
ua oiAqo sa oujod *aeu riuop uaqap 'eatqjjo peqaaqrf 61
e 'pep.jaA et e oqntosqe oqedsaj te oqund enb eqseq?
teuopeu eiaoqstq ap esopugiejq. :eq.uein6is {a sa /C
íoijas sa anb oun (sof[3 aaqua ^ /C ísojqo /Ceq 4oiq
--oiBD ua 'oaa^ *euiaiqoj(d Xpq ou 'osa u^ *ienq.iJidsa

upioeonpa joCauj e[ gjeqjnsa^ ¡eno o{ ap 'aquauia^q
-i\ u^tqujeq. ueqant 'aquaujajc t [ ueuiqtuoo as sepunoaj.
seiouepue^ se¡ sepoq. anb jeCep anb /^eq eq.ueiuiBjnq.eN
&lt;•"•&gt; *n^D ^ eiaas pjio eunbuiu ezuBuesue esa e

j_euipjoqns e e6Ttqo ou 'eidoad Bijoqstq et pepipunq
ódú A pepa i jas *joujb uod 'eq.ueujpi {dtup euesue as en^
:seiupj6ojd Á spzueuesue spjq.o se^ sepoq jpzjjetod
o jpuiiuop aqap ipuotdpu pijoqsiq ei ap ezupyesue p¡
__anb opiuaqsos ueq sauainb ap ugiaejaDexa p| oaapep
j_3a oun eqiosns oq #spuietqojd sojqo /Ceq oaed *aiqxs
od uQiDOijqsaj iu eqndsip uis '¡euoioeu eijoqstq et
p teuoiodaoxa e ioueqj.od¡jji eun uep ao opxquas ra U3
¿eqs 11 euo i oeu -pjqpied ei jeafduia ajeinb as is- Ñ
teuoíoeu jas aqap 'oedojne sjed un eued eadojna p¡
ouíod 'sojqosou eued eueoi^atL'e eijoqsiq e¡ opiquas
^nb ud? pjoqy * t puo i opu eqsi a ap oqund un Á as pjq
eun jeueq equamesozjoi aqap tequauiquoa eijoasiq p^
Ñ 'PAiqoedsjed e \ s e uj une a u o dui t es \ n b v * s o u i q s a p
soj.qsanu ap ^jiueAjod [ap ugiDDipejd jeqpq epend oq
-ueno ua lÑ ^sauao^uo sns ap 'aiuauíquoo oaqsanu ap

'ejqsenu eiaoisiq ^t ap oinnqsa \d ua aquauiteioadsa
s^iü equasead sou es u9^qsana et 'oaeta sa 'ejoq\/
•eqsiA ap oqund t9P PeP I íeaaqe¡tun et
ep e^jeqjeqit sou ejduuets 'sopet sopoq caed souje^jaA
:seuequeA seqonuj uoo uoioisod eun 'souauj oj jod 'ejj
ep sou íequeuiuue ahuj jopeijoqsiq jod eaanq ou anbuns

�mente todavía: ¿hasta qué punto estaría autorizada
la enseñanza a modificar, o desfigurar, o callar la
•ardad para servir fines patrióticos? La crítica
¡el propio pueblo, de los propios hombres ¿debe ha
cerse aquí también a base exclusiva de verdad, con
; a única preocupación de la verdad, y esa preocupa• ion puede y debe llevarse a la enseñanza? Y, si se
••iere reóucir esto, todavía, a menos palabras: ¿Es
lícito en la enseñanza de la historia nacional, des^
•igurar hechos u omitir críticas con un fin patrió

tico?
Dos tesis podrían sostenerse aquí: la tesis déla
verdad absoluta, completa, y la opuesta, sin perjuj.
cío de una tesis conciliadora, preferible, que con
sistiría en reservar el estudio crítico para cierto
evado de la enseñanza, en espera de cierta edad, de
cierta experiencia de los alumnos.
Ahora, si la enseñanza ha de acabar por ser abset
l^tamente verdadera ¿desde qué momento? Se resuelve
por grados de laenseñanza.
Ahora, para completar lo anterior, no está demás
advertir que la doctrina deliberada, consciente, de
'^isear o de omitir la verdad en la enseñanza de la
historia, con fines patrióticos, no necesita v i o 1 e_n
'.:r a muchos tanto como pod^ía parecer necesario, ~

^^r cuanto tiene un sustituoivo práctico, y es la
condene i a natural de los hombres de cada nación a
•ca^ sinceramente su historia mucho más favorablemen
fe, más heroica de lo que podría parecer a un espí-"
•,'• i t u crítico muy frío e i m parcial. De manera q u e e s a

••:área de arreglar la historia para que su enseñanza
sirva los fines patrióticos, la realizan casi todos
_ 1 0 ü. -

�~S(H-

~end so^uaio ap osau6oud iap aseq ef e^nqi^suoo anb
•^p^zn^^piAtpui sou^uj euqo esa 'eunupue souaui o s$ui

eaqo esa R íjeiDos oí ap aseq e 'OAiqoaioo oí ap
^aseq e ouisi^ot jqed ia ueuexa anb uod euqos ap eud
iats auaiq saienpiAipui saou^q euaiAn^ ou anb eiaoq
siq e^ ^od optoauÓAe^ oood ueq oiqánd un
*eijoqsm ei ap ej6o6epad epip
^jeui eun uod saoaA e sopeqndtue 'a^uauiíeíoi^ia
je sopeDoqau anb seueujnq sauoiaoe^jaduii sns uóo sáu
--opeonpa siu vsapueub sm -*soDiq^duiis sui ueq^nsau

sounO^e :osaoxa uoo soiunnd ap euainbis pepiseoau

^\\ ou *.eq.uauiieiDi^iq.je so¡jepueu6e ap xú *soiji6uij,

ap pepisaoau /^eq ou ísaueqin^ ^^5 ^n^ aquamesoz
^jo^ uauetq. ou anb seuqeied ei ap on^me optq.uas ¡a
ua saou^q'uauaiq. soiqand soi sopo^ ¿seo -s.oñpiAipuí
ua uesuad e sa eiouapua^. ej enb e&gt;C R- opoq

iiq asa
^anb uoo -euqos ap auata ^- auai^ óiqand opo^

n

uauj ei ap pepisaDau uis *equaujeDi^D^Jd anb oauo *js
osa 'ouad íieuoiDeonpa uqiddb ei uod upioeiiexa e^.
-jaiD eqseu R ugioepi iosuod e^-uaiD *osaudxa OAi^.irsD
oiuaio e^.isaoau *ouanq ^a une *ouisii-oij^.ed ia anb
íoios osa ua uei^ ope^uaDe a^uauie^aidiüoo oaua
ou oua^ 'jiaia uaDauaui anb sauoioeu se] *ejp Áoq

p

auqos íueqeqoadsos ou^zinbanb ouisiioijq.ed ap

&gt;;do^s un *eüjje eidoud ns ua ^puo^ oidoad ns ua ueuq.
^ uan^ua *ueqisaoau oí opuen^ sgui R sauoioeu sef ep

puis :jp?i sa *eijo^siq e¡ ap ezueuasua ei jod oiu
^ap oAinno asa e o^uen^ ua *sujap o^
•{SOSBD ODZOUO3) *{'*•SAaj I ^ U8DII

S0Aiqe6au sn^iujdsa sounbie anb ap osed ap oí
p *oiDintjad ui$) a^uaiuejaouis R a^uaíDsuoaui

�blos, que los ha levantado por la acumulación, por
el residuo de tantas vidas, como se levantan las is

las de coral; ese trabajo bien entendido, bien ej^íla
lado por una pedagogía que no tiene aquí otra tarea
que la de ser verdadera, noble y sincera, puede te
ner quizá un efecto aún más educador, aún más enma

blecedor que la utilización exclusiva de las perso
nalidades y de los héroes, a los que en algunos ca

sos es difícil librar de cierta teatralidad y de
cierto artificial ismo.
• Y, finalmente, otra nación menos favorecida aún,
que no tuviera un pasado educador, se encuentra to
davía en condiciones, siempre a base de verdad, siem
ore a base de sinceridad, de labrar y de formar y
de exaltar los sentimientos patrióticos, aunque sea
solamente a base de porvenir; hasta es cierto, a ve^
ees, que el exceso de pasado, que la carga de un pl
sado demasiado heroico puede abatir, inhibir. Un pa_
sado demasiado grande, no diré que ha motivado cie
tas decadencias, pero, sin duda, en ciertos casos,
las ha agravado.

Hasta un orgullo especial puede salir de ahí. Del
mismo modo que en los hombres hay dos clases de or
gullo; del mismo modo que en tanto que algunos se
envanecen y se exaltan con el pensamiento de noble
za de sus ascendientes y otros se envanecen y se
exaltan por un sentimiento contrario, pensando que
^jí^nen de la nada, Que sus padres no fueron nada y
use ellos son y serán, así también, no sólo al orgu:
; lo sino hasta la exaltación envanecida hasta el e:x?.
tremo puede irse en las naciones a. base de esta otra:
exaltación del patriotismo, a base de porvenir.

Sin duda, la mejor base para la educación patrió
-106-

�-¿oi-

&lt;*9/6m ^6
'¿H '9H

/Zi 't/0l 'Oi/BZl 9/iZl *dd ^ 961
(oquatuaídn$) HXX 'soqipgui 'V^I3^^33 ZVA S0~!¿íV3&gt;
•jiquaiu ep pepisaoau Aey
J1IE euainbts iu 's^ujap oj opoq ue owoo bi^o^sim ua
^zupubsub ei ua onojjesap jo^puj un uod •le^.uatu on
ojjp-sap jo^euj un uod o^sa apueA bA :ueuasue as anb
seDisj^ o ssdiuiQuojq.s9 saAaj sapueu6 s^¡ ap sapepaA
-[es se[ o *oídujara uod 'sauoiodaaxa se[ jeyasua ep
pepisaoau Xep ou anbaod ugzeu püjsilu e{ jod biubujijcí
_ezuByasua e[ ua sa¡euoi3eu saoa^Lj so^apepuaA a^ sap
ubj6 so[ 3P sauoiDoa^^aduji seuanbad se[ ueuasua ^nb
j.ed ¿eq iu pepisaoau ^eq ou :a^.uauuiB^.uaujepunj. euas
_ua as nip 'osanj.6 ua euasua as niB íeundiasip eu
nbuiu ua epiA e¡ ap soye souaiuiud soi b tu eijeiuiad
ezueuasua e[ p ji aqap ou eui^ A epen^^-9P ^ai^j^o
BI anbuod a^uaiuaidujis ouad *.butj. A ppBneq.ap eoi^
-jjo e{ ^il^ ^ ^T aqap ou 'epnp uis '.soye so^aiinad
so { ap 9[ 'erueiüiud ezueyasua e[ ap e[ ugTOOijq.sa^
eun oiuoo uaoaiqe^sa oiuesaoau eas anb euatnbts oauo
ou A 'pepuaA eand e[ ap aseq p ^euainb as anb zeoij.a
0[ opo^ *zpoi^a eoiqgiuqed ugxoeonpa auduiais asuao
--eq apand anb *souatu oí uod oquais 'obuaisos oa
'd iu

-aAuod [ap eiSTíüiqd.o oquaiiuiquas [ap A pepuaA eund
B[ ap aseq e ejiqoí.jqed ugioeonpa uezu^ou audiuais
u^upod *sas^ed souqo p ueaeqie^ soquaiuaia soun6[e
opueno une oaad "''osa opoq soiüauaq. • • fa *d

souio

s"mj í uíuaAuod sopesed ap seuiape 'uauaq ua A *saieio
os saquapaoaque uauaq ua 'saueqin^ ou A saueqin^
csaougi( uauaq ua :opoq ueuiqiuoo uapod ua gqsa eoiq

�-XIII-

&lt;Críticas formuladas por Luis Enrique
Azaróla Gil. a la labor historiógraf^
ca de Eduardo Acevedo, a pretexto del
decreto del Poder Ejecutivo del 30 de
mayo de 1933, por el que se dispuso
constituir una comisión con el cometj_
do de "revisar y corregir los textos

de historia de la República, en forma
que expresen los hechos de la vida n
cional en su expresión más veraz"&gt;

Los gobiernos del Uruguay, la Argentina y el

^

sil acaban de reconocer en documentos oficiales la
necesidad de proceder a una revisión de los textos
adoptados en sus respectivos países para la enseñar^

za de la historia, a fin de depurarlos de inexact^
tudes que deforman ios hechos del pasado y de jui
cios que predisponen el espíritu nacional a la ad
versión hacia otros pueblos.

Si la acción oficial se ejercerá acerca de obras
que sirven de texto en los establecimientos de edu
cación, la crítica debe cooperar al propósito ponien^
jo de manifiesto los errores contenidos en libros
le historia que, sin revestir aquel carácter, circuí

ían entre el público y son consultados por profeso
^es y alumnos. Entre aquéllosse hallan algunos de
que es autor el doctor don Eduardo Acevedo, especiaj_

lente los titulados Anales históricos del Uruguay,
luyo tomo 1 ha sido publicado en los Anales de Ta
-108-

�-601-

pq A ^ojuaoeq opiqíujo eq opaAeoy uoqoop 13 •&lt;
Bijoqsiq ap sajequaujepunj. soqund jeoiqjqoau Á
--epe ap soipaui soj eoueofe ns e ejuaq opueno
s¡ opponclncí ^M opBAaoy uoqoop {e 'soue oouto A eq
uiauq souji^.iD so¡ ua eppnpoad |p^.uauinDop ugiaeujjoi
;í esoidoa pi ap ejoaaso as anb ua eqaai eun ua e^qo
ns 9iqtJDsa zneg is o^ad !&lt;•••&gt; oziq o\ ou ^zn^g
u9pp6iqsaAui pun e spjjaqaujos uis sauoio
sns jpqdaae a¡qisodují sa anb ap epnp /(pq ou
sppansqa uoo etjoqsiq \ ap pepiuoip ej
ou^zoq anb ap 6sns6uy ap o^pad uop ap
upia^snoe e^ jiq^^diüoo uis 'eaaubpn^ apua/(a{ ef A
oaipj^aA oqaaq {a ueuuaqie anb B| ua esoud eun gñd\
_ sou ouezoq 'oqeijseoapua ib pepuaA bi saaaA seqo
nuj 9Oij.ijobs A osuaA ua soqp{aa sns giqíjosa son9
ep oun6iv •íeunqeüajqos o¡ ap seqsipuebedoud uoj
'anj.-*sosoi6i i9^ -eunsuao e^ ap uofejquoo jap uoaaio
-au.eo A sa^eb^nA sauoiaipe^q ua seoiu^aa sns uouea
^dsui sauoqne sofaiA so^ anb oqueno ¡biuoiod eiuoq
siq ap ueqeuq ¡e aiqBsuadsiput s^tu oqueq sa l
--noop eoiqjjo ap A eiAaud esindiooo ap opoq^ui ¡3

íq

ap u^tsboo opiuaq B^feq ou anb uopebiasaAUT ^eq
01ueiunioau 1 o sopeaeqii9P saaoaaa aauaquoo o epeu
-ai¡npe asueneM a pan tí anb 'a^uanj. eun ap oquaiuiei
Vuas ¡a aquaioiins sa ou soseo soqonuj ua A íugioez
Tiqn ns ap saque o¡;jeo 1 j.iuaA j.aqsauaiü sa :oqoaq un
aujJiqB uoqne un anb eqseq ou 'eiaoqsiq U3 &lt;•••&gt;
&lt; — &gt; -saquaiuiq saoaA b *'sopeo

CAinba soTOinf ep A sBDipjjiaAui sauoxsuaA ep epeb
'•• [6 as a A s o 6 t uíb s o [ qand e 1 oe q 11 qs oq o 1 jaq 1 j o un
lounua *oqoauqsa olüs i jbuotdbu ap oquaiiuiqu^^ un ua
^oB^ídsui ^euqo eqoíQ *Q^l oN ebejqua *pBpxs^aAiun

�jjesto en descubierto los métodos de que se sirve

cara escribir historia colonial: la recopilación de
versiones estampadas por otros y el resumen fácil
ce producciones ajenas.
&lt;...&gt; El hábito de verter juicios cuotidianos S

ore toda ciase de asuntos de mera actualidad le ha
persuadido de que su pluma podía abordar también la
exposición, la dilucidación y la crítica de valores
Históricos. De ahí que haya incurrido en dos erro
res: el uno, no creer en la limitación de sus fa
cultades; y el otro, juzgar a las ciencias histórj_
cas corno susceptibles de ser tratadas como simples
relatos bien o mal fundados y escritos. Este crit
rio evidencia que el doctor Acevedo vive atrasado"
de un siglo; y si para ^convencerse de ello no bast_a
ran-las inexactitudes de hechos y de juicios que
quedan demostradas, podría añadirse una comparación
de su caduca escuela con la de los filósofos y so
ciólogos que han transformado la doctrina, los mét

dos y los objetivos de la historia.
Nuestro país se acerca a la etapa cultural en
que se hará ciencia auténtica, y a ese advenimiento

debe contribuir la crítica con un firme propósito
^ectificador de yerros y de hombres.

:.UIS ENRIQUE AZARÓLA GIL, Las Herejías Históricas
:!el Dr. Eduardo Acevedo. Buenos Aires, Librería y
SILa Facultad71", &lt;1933&gt;.

-1 10-

�-uooe souq.0 soi ap bi anb ugiouaqe s^uu fuaoauaw ?u
*opeoi^iu6is i^upuaq ou 'soueotuauje sasjed souq.o soi
a^ bj X sopiun sopeqs^ soi ap etouapuadapui ei *es
_aoueuj ugionioAay ei uoa o[Did olusiuj un ua BpgDt[d
xa *B/(en5nan eiauapuadapui a ugianjoAej B| ap
-siq e¡ rBJ9ueui B3i^u^pi aa 't^uoiDeu s^aa^u
ap u^^aaajBD *sa|BiuoTOD sauopepun^ s^uiap se[ uod
j?pBjio^esap oapiAa^uow ap upiaepunj. e¡ o cpepiueuj

nq bi ap soiqend s^ujap sof ap B[ anb odoiat^. oidojd
^b eqaaq /"enbnjn I^P sa^.UBq.tqeq soAi^iuitad soi ap
*ofduiaCa uod 'ezueyasua bí anb B/C •soq.uatuitDouoa
sns ap a¡qeuaptsuoD ugionutiusip Bun peptfeau ua eq.
-uasaudau '^euotoeM etuoq.siH e{ 9p l^^oq. ugtsaudns
B{ auodns ou ts *U9iOBOt^ipouj aq.uapuaosBu^
•

*aq.uau3Btdoud uayCnq.iq.suoo

ou anb Ovad 'saut^e seiuaq. uoo ibuotobm etuoq.siH
i opuBuuaq.iB oq.ueno ja ua ^ *soue souaujiud sauq.
u^ souaui of uod lesuaAtun Btuoq.stH ^\ uoo aq.uaiu
^uoo outs *epBUBdas etuaq.Büj eun opueu6aq.ut 'bu
oqe eq.seq oqoaq eq as anb ua euuoj. bi ua ueztieau
as ou sjed iap 8tuoq.stq bi ap otpnq.sa ia &lt;"^&gt;

&lt;Btuoq.euBdaud ^
Biuepunoas ezueuasu^ ap oCasuoo ia uod
sopeq.dope oipnq.se ap saueid soAanu soi
ua Btuoq.STH ^í ^P ezueyasua bi auqos

I 3P oí tnf ap a \b opeqoai /() op
oouBfg oiqe^ uod opeuoqefa */Cen6

iap ooti^uboe^ X ootugqstH oqnqtq
iap {Btoadsa ugistuioo B[ ap

-AIX-

�tecimientos. Aun más,podrá decirse que dada la ma
nitud de muchos de aquellos grandes sucesos y sus
proyecciones en la vida de la humanidad, los he
chos nacionales perderán.su importancia y valor.
Una consideración semejante podría hacerse con res
pecto al cuarto año, ya que el estudio de la evolu_
ción social, constitucional y económica, sin una
previa enseñanza básica de los orígenes y desarro

llo de la nacionalidad, está expuesta a ser fácil
mente olvidada o a quedar enteramente incomprendida
por el alumnado, en su significación real.

¿Existe algún interés de orden técnico o pedagó^
gico que aconseje seguir, un método como el aprob_a
do por el Consejo de Enseñanza Secundaria y Prepa_
ratoria?
La reforma implantada resuelve,en realidad, uno

de los problemas más difíciles que han podido pre
sentarse en Europa, en cuestiones de educación, y
en los cuales, sí bien se han sustentado tendencias
próximas a las soluciones encontradas en nuestro ,n^e
dio, no puede decirse que ellas han triunfado, ni
menos que existan opiniones definitivas.

La modific^ción de los programas de enseñanza
de la Historia surgió, en efecto, en Ginebra, en la
Sociedad de ] :•• s Naciones, a consecuencia del movi
miento pacifista creado en ios países europeos de_s
pues de la guerra, buscándose con ello eliminar de
las enseñanzas escolares los sentimientos de host
lidad entre los pueblos, y procurar así alcanzar
un ideal de fraternidad. Una extensa bibliografía
fue la consecuencia inmediata de esta iniciativa,
la cual -$e concretó primero en el Congreso de Gine_
-112-

�-ül ^qtiuoq ¡a *aqjed ns jo^ ^sajefoosa safenueuj ap
ugisiAaj e¡ ejed s^^si i^TDadsa ap sauoisiuioo opuejq
suojeque¡ape as *(#Dqa ^luofo^ * e11^^.1 *e|j6
) sasjed so^.uii.siQ ^soue g¡ soy á g so¡ ajq.ua
soptpuajdujOD 'souuinfe sof ap pepa e¡ ugbas etjoqsrtj
pj ap ezueuasua ef ejed se{6aj uojaiDafqeq.se *o5
-jnqtuaxni ua sepiunaj ssojqsaew ap safeuoioeujaqui
ssoqdape sosojauínu
eyedüiad eqsa e jeiuen ue BJeip as ouiod
Qn
.*"fBJOiu auijesep ¡ap ejapueq eq *eoí¡qnd ezueuasua ap
sauoioejodJOD sef ap
s0DTj.5q.uaid soqnqiqsur sof

^p UQtDuaqe pf ofejqe *ejjan5 e¡ ap sajojjoq so¡
aquatíie6je¡ optjj.ns uejqeq anb sofqand sof ajqua zed
ap fequaujepun^ oquaujafa oiüod soaaif ^C sefanosa se¡
ua eiJoqsiH ^i ap ezueuasua e¡ e¡jtnbpe anb soqoad
-se soAanu sof ^ejqauí^ ap fenq.oafaq.uf ugioejadooo

_ ap oqnqiqsui fa jod opuntu ¡a ua á edojn^ ua sep
ipun^ip *seapi seqsa uojaiAnq anb exoueuosaj eq
__•safeipunuj soquaiiu

toaquoDe suiap so¡ uod oqoeiuoD ¡a japjad uis ojad
eojquao oiüod eqs^ epeujoq ^feuotoeM eijoqsin e¡ ap
^ oipnqsa ¡a ísafeuoioeujaqui sauoisiuioo jod sojq

íf ap uQiooepaj e¡ ísajefoosa soqxaq soy ap uqisía
-aj e¡ efuoduit as anb o¡ ejed * sapepiAisajbe ap ep
^-efodsep eijoqsin ^f ap ezueyasua e¡ :ueTjas sopeq.

¡jisaj sapuejb u^% jfnOasudo ejed sopeziuooajd soip
aiu soq 'sasjed sof ajqua ofnoujA un oijejquoo fe
ouis 'sofqand sujap soq ejquoo oxpo ap joqoeq un
opueis ejenuiquoo ou ¡eoof eiJoqstH ^i ^p otpnqsa
_¡a anb opow ¡eq ap 'sopeaídiüa sopoq^ai soy ua oiq
uiBD un jeCfM^UGi ueja *oqDip soiüaq o¡ oujod *sauiq
__soq "ouisi f euoiDeujaquq ¡a K otus t \ euQioeu f-a *¡eiD

os ^ fejoui UQioeonpa e¡ ua eiJoqsTH ^f ^p jo|ba ¡a
ajqos soqdaDuoo uojaiqiuja as apuop ua ^ ZZ\ 9P

�XÜXÜX33t— t— rtXürtt— IDOt— i-CTCTÜ WíD 3CT3rtCXO =CTXCTCX
03 o ?-•a cu a &gt;-" o a &gt;—'3aa&gt;— a&gt; o &gt;— • 3 a&gt; •—'y--00530000
ex a&gt; (o -t3 o ex
a
cb 3 o cx o re 3do •—• o 3 3 to
f*s ex fü t-4- mxü ti cd co o -• rr &lt;-- &gt;—*fü 3 co ex &gt;-&gt;•*-• -co as
a ^o^; o o 3
Q&gt; t-.^&lt; fD y--3 i-a a
lo 3 f3X fD
h. 3 t- (D 3 a T (í3 fü O CX -hXÜ
o a&gt; coi—- lo
ex &lt; do ex cxxü a&gt; co ex •—• t-4- 3 ?— a&gt;
&lt;•—' cr 3 o ir &gt;— • o
toa3etDo3-'-cxrüOfDrtfD33 — fü a fD ex rü o cx 1— íüa3 fü •— 33
i—•
o O *-••rt&gt; o ix&gt;
•— do o co i-afD t-u-cxü co 3 a 3 a 3 a 3t-.*&lt; 3
&lt;O XX es
33a
•—• fD r^- 3 O Q.COQ. 3s
rt 0 ÍH t n ^ ^O3
rTfD-h
3 3
1—4-0a cx a&gt; 3 *-"•-"• c ot-4- a 3 = o
&gt;—•
&gt;-•&lt;x" ex t— 1-4. ^ cr
t-&lt;- fD 1—- Qi 1—-rr fD do rt- CQ ai crO CX
&gt;— CX i-4- 3) 3 —• fDCO
fD a LO
CD
-hCXa
•-•t— c-t i-4i.aCX^4'CX3t—4fD3"rDNC fD 3(ÜX3COCOr+fD3
•— • os co ex co•&lt; i/i id a -hfi o id D
dj^i-4aaaD&lt;x3 o rt
o ?- n
o^
(Ia3ct 3 •—• i-1- 1-4' 33ai—icorDLonn3 íd oj&lt; 3 i—- 03 a
a
d 30ao%3fDoos &lt;-t t—1—3 corto—• exxü corta es cu y- cb ka
11/1 w -._3&gt;—-3O3füaac^no rOs3OOa —•ofüo^aco
HO t-at-= t— 3 O CO
tocoÍÜ •— 3
3rt3
3CXIXy- &lt;— DOCXrta
13 cb
cbtü o a t— • o r-t
ocr3QLo&lt;-4-3íücortíüao cxaoacr
iü
o aá&lt; a 3 a y&gt; oaot—o3 to &gt;— 00 y- ka cd y *—eo e cd ka s Cx ka
3 ÍD Ct) t-ifü co
DOCÜ3 a3a O fD 3 O CX
3
CbvLOt—
o rt
3 &gt;—• O O(O " t—' 30fÜLOO1— (O
3 i--"O
O3O rsa 3
3 O" a ^t LOa 3 r+ 3 3
CbO LO
-h
t— 3 3 CX 3(O
3 3 íü O a
3a&gt;oaexio
xíüíü
i—-oafDao2C3OorDcXrt3 cx 3 rtc-t. t—. o
O t-4. rt fDfD33rt3c-+OfDn
"O3O OXÜ
fü Oka y y y cu (D rt
3 cd o 3 c-4.3,. a cr a. a o '•&lt; f-4-cxcoa3 a3O333&lt;ü&lt;3cx3cu
ÍÜO33 1ÜOiÜrt3i—^ 3(ÜOsfD3 33O CO33 3t-43lüaartCO
0" fD Qi 3Ortcaiü
O. to 3
(D(üi-*CT3i-.rDQiXOfD
3CO
tA&gt;_
yka
roíü a 3 —- 3 3 yfD •—• o a co fü co
t-.&lt;&lt; o ka
íü ~t¡ &gt;•
00 &lt;ü ^—x
ai íü a ft' o 03^ fü fü art^- rtrüotoarüoocx3t-.
Ort3Oy- Cu y• to O CX 1— fD Oa33aaiOfD30irtto3 :fD CTO XO 3 Cb
kato
(ü •—' i-. O
DOCOfDt0333330st—^CX
OQOJ
300rcrt-^^XOCuCS&lt;-^y
O
rtar+3t0 3aCD y- y 3
0S y- Cufü 1—• a
O3füac3— ^-4 t-4- O (ü 3 fü O a t-4--t&gt;3XCTOOOX
X3 3 ^-4. to CX3 fü
70 3 r+ to
t—fD Cu fD O
CO t-4. t— O 3fü Oí CU W (ü
?-•
i-4- 30 rt 3O ^ 0fü
fü
fü&lt;*&lt;;
33—'?—• • cu ^-• OfDOCX3 COXDCO
OfüaOO1— • Cb CD &lt; rt
CX &lt; y-Cb X0 rt O O Cu
1 0 ni+O Di -ti
Ort
t— • co co 3 t-4-ato
fD a fD fD o 00lofco
o
a
rü•—•
fDCXtoo
Ort y CX^ 1-43 t—• y4
1—urt3^03000^ CXXX KA&lt; CXtü 3 íü t-- 3
3cxaocxar+iü
aoa
rt
iüca3to
3^.aiü3O &lt;-t •-•
aaiü
dot— o
co 3 "O o •
?—• -hto a &gt;—*
cu i id 0do i— iü 3 o r. a
aa ,0 w 4 fD 1—• 1—'es cb y-• &gt;—' h. id w t-i
ar o (ü o &lt;
-4 0 33 3Do 3 fD
O 1—• Oto
Cb O Cu ^ CX KA
COOCX3O33O3
01(Ü Cb 1— OLO C ~a
t— 3 O 3 (Ü
3 O LO
a a y- t-4. -5Oí C O V. • fD
&lt;t-"3(ÜO3CXO301 cQ
O3 ^ 0 n fü 0 (ü 0A N "O W ^. O
^ i- fü n fDSO Cb y Cu ka to 3 to Cv
1— fü t-- a
Di^ Oí (D D^O O) = to r~ aCb O S Cu3D0O
O &gt;—' O 3
O) 3 3 W0W (D 3V33 rtCUt—
t-4.
rt Ci. cx3 t-. a a xü
a o
o &lt;
(ü cu w (t&gt; r 0a to o •-••
a
ct xx • a íücx os
3 a lo t-4. t—i
cx co ai -o i-—
es o cb3 fü
3 y cr
fü 3ai es *&lt; t— o
o cu
a?
3 3 -o o rt w rt1—• _ =
a a
3 fü C/O-Q 3• = a i-3 a ^—•
ro t-. o o cü a &lt;ü| t-4- ocd X" fü e. 1
ía
3 e I a1 1 üs
31 a i I o 1 ü
¡3i 3 Ir ?— -3
ü~&gt;

-.
••'.':..
'. : ..-'•." ••:••:•-; i- • :^ p1---1X1 -j :j í + x :.•&lt; u_ •^ a ^
' • .- • .••• .... r
. • -o . i- •• ^ .-: •.• ;;.• -; ¡o ;'D iX ü¡ fD3 O o- fD ^ e: 3O fO 1— —a O
a -• ..r &gt; •^ -.
•-, •"•• 10 -'j
rD 1— ex cb o "o"O
'—• co 3 rD *-&lt;•1—4
o do 3
^,'' ;.:. co a rü *-•
re ai 3
ro e
a a a —• c+ 2:o rD y •- a
o coes •— cu - 3
rt &lt;b 1-- r:); ü Cx •-'• lo X ^; 3 3 "3 o O to O O O3 3 co
co
O3 a
a
1— fü &lt;o
ir. 3 fü do
to
*-'•
-5 1- O • 3 Wc-t
rt O 3 fD fü 3fD
*&lt; CX O
a .. s, oj e 4 ,-- , 1 cx
a 3 o 01 o ?^•
fü
-3a r~ 01 ü 2
•—-ü x cd yr-,
o o o fD a 3 3 Os co co x&gt; 33 a a *~-•
er
&lt;-tcd •— • rn co o
y-XX ^: •"""" ^ '^ &lt;13 "^ '^ "^ '"•' 3 ^""' fü fD 3 fD ^ a IDrt
fü a O &gt;— aCO co 3 XJ 3
CO &lt;;;:
O
X ío — cl •—• 3 r¡- Di '-• lo
O3fü eO-^ CT rt 3 — &gt;—'rt 3 3 a
c-t fD 3 lo 33 --i- a i-u. o-i -•••: ai
a
ex a do 1—- oco cu
3 a 3 a_ O O fD^ ?—'
O
cía
fD í 3
3 rt f—- Cx C.X
&lt;ü ÍÜ CT -•-+&gt; 3
*&lt; -o OjQ Cu 3 en^r 3 "O to
"^ ^"1 d-i 3fü ex "O a r- cr ci cd '•&lt; 3
o 3 &gt;-•3^3 io 3 lo oj cíT) t— a
cx
^P
fus t— :/i ^4. o aaiUw rt
rt t— 3 O lo 3sfD
O ,13 10 Ü CX 3a Cl ID
¡li fü 3 a 0' O i— X 3 O
Cb I&gt; 3 — Ort 3W ^ -t,
3 O ar^ - •— fD
3 3 o o
-x t-A ut cx
-a 3 1— fD cx a ro a t—o ^-. ;o ^ o
_~ o
ro
a ^o 3 id x: o n r.do ai o -3 ^
3 3 3 lo o•-- c lo a
ex *;— cx-^ 3 lo 3 &lt;-•
0 ü^ r&gt; do ?••-•
3 y- a
3 3 1— 3 i—* o O a)
o&gt;31—0 c rü fL olo fD
Cb cd
o' 0&gt; "^
01 Ci ^-4 3
t-n
3 Qi O 00 3 -XX 3O y— 3 O 3
^~"1—• 3 "O 3) 3
^ -1 fD 3 rt fü 3 0¡ a 3 "O 1— cu 3 DO
• XO 3 fDt— O fü O
&gt;— DO 0iCX 3 3 3 (3
cu Ñ rt a o
3
3, ,-t a c tx •-•
fD O a o 3O co 3 3 O a&gt; 2o y O fD •—
i—• a a o 3 cx 3 3 1— ro 3 &lt;o o a xo 3 rt 3 tü rt3 ex ^ 3 a lo cr c-toslq 3 a
&lt;^ ,- 3 i-" i-'- *-• a a 3 3 -ri
-44.3 3 rt 3 fDfD 03
fD 1— •—• fü"O
3 &lt;-&gt;• lo
"* ^t rt) o a -t t-u n '¿3 o (b o
fü 1— o &gt;—• füco
-a 3
rt- o oc rt a 3
?— ' e es
cd
-4. a a
rt o o cx o co fü lo t—* --•^ 3 id fü rü
n&gt;ero 3
re
a 3*. rt a cx 3 o., o 3 o x:¡ 3 o
t— ta
3 &lt;-t q
lo i—. 3 3 x 3* exi—1 ex a o., t-.
^—' fD t—' fü fD ID 3
i-- 3 O 3 co O
Cu CX O DO
CO 3 O &lt;-t &lt;•+ 1-4. üt— O CO fD lo
-^ n ^ q üx
0&gt; ^^ o 1—• co ex re lo o co o co
ro rü —• o O to 3ort
^' " co cu ri• t-4. t—. cr 3 3 • t— • 3 XO
rt
•5 a 3 do rt r+a fü &lt; CX Os
f-i- ^j a
3 fü a
id a o
o fD
a rü o. fD rü
^ a
ex.
o rocx t—- 1—. •—•- —s
O 0) 3 &lt;-&lt; .-a
3
&lt;— 1— S^- •— 3 X3 &gt;-— O fD 3 3
3 CX 1— rt 3 DiO LQ Co 1—
3
2
a 3 re o rü fü xü rü o to a rü c-t
a
^^c (b (b cx o y-ka 3 co rt o
^^" S"Xü a 'ai— 3ooa 3fD3cooa~'do
3
O'Xa^&lt;cu 3 •-• a
^ [^ 3. ex es &lt;a ka
- &gt;-&gt; cb cu e^ ct
coj^ai
cxrtrc
o ex(Dc-trt3Lo
crafüaaifücxrDt—
coexa^-co
3
rt
o fD •— • fü
oae¡ &lt;x&gt; (b rt •^
33 J333O aLOeXrt0&gt;LOOfDrtrDCO)3
3
(O 3 •—• 33D0O
)~'-3r)3Loa3XÜ
iD fD tt
ÍD C
fD t—- O a
eXfDrtr+O t—-4,1—.
COO
^ o C (b Cb - •— O ÍC
W Oj
i—- fD 3 t— O rt
CÜ3O3 0&gt; COíD üi a O
l2 ^^ 3 •—•
cu ex 3 1— —
t~4cuLoexat-4-a
-s D^ 1— enco 1— fD X3 3
co a
i-c0 i-a lo 1—• a X3 1—' a 3 rt i-^, lo rü ex
lo t^ — 3 &lt;-+roa
0i3aiO33crain&gt;rDDn3O 3 c íD
ao
&lt;d a a i— cü a o* cu cb *-^ ka
y— ex &gt;— ^o a rü 3
e^ &lt;xx
o^^iDar^Diw
3 ex a
3cro es m cb
"^tO
y--XO Oj cj O&gt;ro
1-4-3 1- rt -5 0 4
Cu y-*&gt; Cb &lt;a S *-*• CuOtofDCX
--. 3 CXXÜ fD&lt;333CoOOLOrtafDt-4.
(XCO3 fD3'—'3fDcofD
0j3fD03fDfDNOOcoartfD3eo3CXi—•
O
D ü ti 0 iT&gt;c+3¡
3 0)
do
3coa30'-&lt;-30 a
CÜIÜO
D^ W cu 1
toaaCXfD
a
o H't-w n
i-, o ct ^ (t
a3 lo
rt
^ o cb roex3fD3
rt- n a a —• ex 0 a f-1- &gt;-" t-" 3 "—•
a 1—&gt;
a •—&gt;
*—• co a coo n
id Di ^ h. :—jr¡ ,DlOOaiat—'DoaO333:OtD3fDüi &gt;D
¡ailOO v..11 do
iioa coOOI fD IO I 13 afü
31 a
LO 3|333

�r I I-

-ui ojqiü^iiji \d xoú oisandxa gqsa oiuequauiQD o/Cno Ñ
epuejOH ap seíanosa spun6{B ua opinbas eweqsts ¡a
BjJitnq.iq.suoD e¡ BíBaj eqsa b ugiodapxa eoiurj e~j *aq
iede eijaqeiu eun opupuuoq Ñ ugisuaqxa PAiqe¡aj eun
uod aipnq.se as ou tpuoidbu eiuoqstq e¡ apuop ua
*¡BtDij.o uaqogueo ap !opos oun opuejqsibau ou sbd
_-ijíujv ^ edojnq ap sasjed se[edioutud so| ap eiuep
unoas Ñ BíJPUJíJd ^iuoqsiq e^ ap ^zueyasua ap sbujbj6
oud soy ceq.u8Lu^uaToa.i ouoxp soujaq o\ oiuoo *9^t iqnd
'saietpuntu sapepiuoqnB s^jauiíud sb¡ ap eun epnp uis
__ sa anb Ñ eoi^iquaio upioeuodjoo Bq.jB eq "sopeqins
au sauoCaoi ooodiueq. oip ou ^sjue^ ap seoiagqsiH seio
--uaij ap 1 buo 1 oeujaqui oq.nq.iq.sui [a uod epezti^9^1

leipunui eqsanoua e¡ anb ouxs 'ugionfos eqsa b 969\\
b^bh bi ap eiouauejuoq e\ 'pepuaA ua coigs ou a
•nsaTejaua6 sauoisniouoo uto
-npap asopu^ipnd ou s ugioequaujiaadxa ap opojuad ¡a
ua B^ABpoq. eqe^sa as ugiqsano u^ oiund ja auqos anb
*sasai6ut souqseeuj ap odnuS un ap opipad e '0193
uBq. asopugí Douooaj ^epesaudxa apis ejqeq {esuaAiun
_ eijoqsíiq e¡ uod-ipuotdbu eiuoqsiq b^ ap sauotDBi
^.x s^i b oqoadsej. uod aiqeqsa ugiuido eunbuiu anbti
:bj. i^ i e¡ p soííi i q 1 j.asueuq anb 'ugisnjouoo equainfiís
ei opueqdope *aqued eqsa ua 'aqeqap \b gxxdd ^ZÍ6Í
ap oiinr ap z 9P ugisas ns ua 'eiouauaquoq p[ jsb ñ
s3jqba[bsui uojanj jesueAiun eiuoisiq bt á ibuoiobu
e 1 ^oqs 1 u e 1 ^xxud seuoioeíaj sb 1 ap eujaq [a auqos
o p j a n o b u^ p x p d sapeq inoiqíp s b { ^saieiDiqo Seiue^D
oxú soi 9P o u q u a p ugioonoau n s 1u 18u o i a 8u b 1 u o q s i q
ei ap ezuBuasua pt ap UQisaudns'ei ueqeueaiua ou

sena uaiq k * a í o p u í i b q ap sauoioeue¡jap euquoa
uojpuidIvío as ^o.b seiouaqstsau se¡ ueuqseniuep* aquaiu

-~aqua1 oex sbpeo 1 ¡ qnd * sauo 1 sas se 1 ap spqob s bq

�y
formante de ese país en la siguiente forma: ""es c^i
rioso señalar que en ciertas escuelas medias como
los gimnasios, liceos, etc., existe una tendencia
a hacer entrar la historia nacional enteramente en

la historia general, tomando aquélla un lugar mo
desto".

•

.-••

4

&lt;.,.&gt; Tal es la primera crítica que corresponde
hacer a los programas aprobados y puestos en vigeo

cia por la Universidad y que adquiere singular re
lieve por cuanto la idea directriz de la reforma
no ha sido enseñar la historia universal dando una

situación especial a la historia nacional al me
nos en los tres primeros años, sino subordinando
ésta enteramente al conjunto general de los aconte;
cimientos y reduciéndola a extremos mínimos. &lt;...&gt;

do sugiere la posibilidad de una Historia "con cri
terio filosófico", está apuntando a trascender el
mero discurso cronológico y a bucear en el plano in_

terpretativo (lo que en su época era apreciado como
una tarea intelectual a mitad de camino entre el s_a

ber histórico y el saber sociológico). Por lo mismo
no resulta improcedente su interés por la dimensión
demográfica del abordaje histórico nacional.
El condicionamiento social de las reflexiones de
Ordoñana (uno de los grandes personajes del conser

vadurismo uruguayo) aparece indisimuíado en el ca
rácter "moderador" que le atribuye ai conocimiento
histórico, y que le lleva a proclamar la -necesidad
del mismo como el modo preciso para evitar saltos •
en el vacío en las prácticas político-sociales.

Un pensamiento así expuesto, podría ser de apl^
cación en los países del viejo continente donde
las sociedades se desarrollan bajo el peso de tra
diciones seculares, y la historia local, 'cierta o
deformada, se aprende en los hogares, trasmitida de

oadres a hijos, y en donde hasta en la última de
las ciudades existe el monumento o el símbolo mate
ríalizado del pasado heroico o siniestro. &lt;...&gt;
Pero, entre nosotros, en los países del sur co
cinental que ni siquiera sufrieron como otras re

^iones de América la influencia de la nación colólízadora en su edad de oro, ¿cuál es la historia
jue. conocen los habitantes
con prescindencia de
iqueila que se enseña desde las cátedras oficiaes? Sociedad la nuestra en continua transforma:ión, como corresponde a un pueblo integrado
-116-

.-III-

Compañero de viaje a Europa de José Batlle y Ordóñez en la década de los '70, también su conmilitón
en las juveniles columnas de "El Espíritu Nuevo",
Ramón López Lomba &lt;3&gt; .aborda en la página selecció-.

nada algunos aspectos cruciales de la disciplina hi_s
tórica.

El artículo que se glosa debió formar parte de
un estudio más ambicioso (cuya estructura, a manera.
del programa de un curso de Teoría de la Historia
se incorpora en el texto). Comienza por -destacar la

historicidad inexcusable de lo humano (de lo social),
para derivar inmediatamente hacia un tratamiento or

-9-

�-7-U-

_uoo enbjod qeiuaujepuni eoisgq ugzeu eun joú ^sou
ujnqe so¡ 9p aquatu eq ua ueuqeuad eoeq as A eoiqdxe
as anb e q q e u o t o e u e i j o q s i y e q sa ^seuiqdiosip /C
seuueqsis sopei^PA sosa sopoq ua 'soseo sosa sopoq
ua ooad íugionqoAea eq ap sndsep A saque sja^oo
asp¡o e¡ ap 'saq.jodsup^q. ap soipaiu so\ ap 'ugroonp
-oad P] ap puiuoq. e^ pipnq.sa as epuop ua ^gosow 9p
spianosa sei ua eot^De^d as ouiod {eq. 'eijo^siq e¡
ap pzueyasua P{ ap oq.daouoo qs *sosaons soq ap ^\ú
— ui i s eoíugjo uq *. e^s i qpq jaq.piü qe 'ooTq-agqaa oiuaq.

-uto qa ísBJuané seq ap eoqSgqouo^o ugtoejaiunua eq
e_ s sauoqoeuijo^suejq. sapue^6 seq uaonpoud anb sauoq.
dbj. soq ap A ugioezi q ia id eq ap eq !paqq.jqod eq e
* {Píaos eijoq.sip eq '.so^oaq soq ap q eioueq.suno^ 10
oq.eqaj qe 6saouaq soq ap sejj.ej6oiq seq *oq.unruoo
ap seq.siA seq soun6qe uod guiuaia^d as íugioeonpa
esa ap sopoq.^uj soq A eui^oj. eq Jiqnosip a
joa*
-suí A Oi-uaiujíoapueabua \^ eioeiq (eÁ epeqeuas eq.nu

eq ue sain6asoud e seqne sns uod uesed anb sauoio
-ejaueo seq e oqnmqise osouapod ap pa^is anb eaed
^pepa i oes eq ap aiuapuaose eiiojeuj eq ua uoaaipao
-ajd sou anb soq ap ozaanj.S8 \b ^aTuaipuadapu i ugio
n'^.i^suoo ns ^eoqjig^sii! ugioeiu^o^ ns ap 'eqoue^sixa
_ ns ap ugzpj. eq 'sqed qap sauaBiuo soq aeuasua aq
ap anb eq ^pepisaaAiurq eq 'eqanos^ eq *sand 'Sj
•oAiioaqo.j osa.jbojd qa ua upiooe ns ap exjoiuaui eq
Boainbqs iu saoa\ e opueí'ap ou 'aiuaujepidgj epoaid
as A euun^.se as qeooq oiüixgjd opesed qap *jaAe ep
opoanoaj qe sseis i qeuo ioeu seiouapuai sa^uan^ uoo
sesqed sapue^^ sop aoiua eiueiueoqj^uSoaB opeooqoo
:opunui qap seuoioeu seq sepoq ep saiuapaoojd soq
seluoqejb luiu q saiuaqu^oo seq.ueq.suoo uod

�ella va envuelta la vida nacional, la de las gen&lt;?
raciones presentes y la de las generaciones futu
ras^

&lt;...&gt; Suprimir la enseñanza de la historia na
cional, reducirla en sus proporciones, despojarla
del sentimiento patriótico que debe tener, es ata_
car la fuerza vital del país. Es suprimir o debi
litar en la enseñanza el elemento moral represen
tado por el culto a los grandes ejemplos, a los
altos valores que determinan y reglan el progreso
social. &lt;...&gt;

Y es todo eso la Historia Nacional, suprema maes
tra de la vida, y lo es doblemente para la juventu^
en cuanto forja el carácter, el honor, la austeri
dad y los grandes sentimientos; en cuanto hace del
niño de hoy el hombre de mañana, conciente de sus
actos en el ejercicio soberano de sus derechos, que

sólo la historia le ha enseñado al mostrarle los
sufrimientos y las rebeldías, las luchas sin tre
gua para cimentar y consolidar los principios de
libertad y democracia. Todavía está en pie, y lo
estará por mucho tiempo, el postulado central de la
Reforma de -José P. Várela: que por cada niño que e
tre a la escuela, salga un ciudadano, ideal supe
rior que no se alcanzaría sí la enseñanza de la
Historia Nacional no lo alentara en el paso por
las aulas y no se le señalase constantemente el camj_
no del bien y la virtud.

cPABLO BlAHCO ACEVEOO, L3_üil^p^ia Nacional en la
Enseñanza Secundaria. 7\partado^"3^ la "Revista del

- * 18-

��-XV-

&lt;Circular de la Dirección General de E
señanza Secundaria fechada el 30 de
agosto de 1937, encareciendo a los pr
fesores la necesidad de recopilar da

tos históricos, tradiciones populares
consejas o simples narraciones de los

distintos medios locales del país&gt;
Señor Director:

Los profesores del Liceo de la Dirección de us
ted, pueden prestar un señalado servicio a la cul

tura pública
Me refiero al que se desprende de reunir los d
tos necesarios para la redacción de una monografía,
una tradición, una leyenda, o una relación síngu-larmente interesante de ese Departamento, sirvién

dose los profesores para ello del conocimiento o
la información personal o de lo que pudieran alle
gar sus alumnos, repitiendo versío-nes oídas en el

hogar

;

Nuestro país y con él cada uno de sus •Depártamela
tos y regiones, -casi sin excepción-, carece aún
úel género- de referencias locales escritas de cará

ter.histórico o folklórico Es raro el Departamento
que cuenta con monografías o propia narración pop
lar para la ilustración.,
Dichas versiones, verídicas o legendarias* son
-120-

�~ueq[n$uoa '^^j^i aiqpiaaudeui e| eq.uetuei.0A9p jeta
— tut uepand son9 an^ aP u?i e 'ugisnqtp
s^ui e^ uo3 saaosa^ojd so| e Biopugiqtaa
-nauta eqsa equena ua auioq 'oeon íaP ugiaaauto
-euqsnn e^ e i^uauas ugiaaeutg e^ Bpuetuiooej a
•sofqend so| ep oqueiuiíDouoo joCaui \s
n^o ^^s ^1 esjepuoDaa ueozejtetu enb *Biouequod
-uji ^q^9tD ap soAiq39¡OD seji^ap o soiqj^Aoad so^
X BCasuo3 ei *u9i3tpeaq B| o 'u^ioepunj. ns
p eojeuiOD b¡ ap epeiAeaqe Bial-S^M eI so]^anb
-b ueas ba 'sjed ¡ap soiund X soquaujpqaBdaa so^ ap
oun ^pBD ep *epTDejBd esoa o ejj.ea6ououj eun *e(q
-isod o¡ ua 'jBqa^paj ap oqeCqo e *sope3ipui se^^a
-oí soq^p X soqoeq so¡ equeiuefcluiTS ua6o3aj e ssei3
-uefQ ap o seuqaq ap uees 'oaaiq asa ap
so¡ b ^qiaui *ie^aua3 ugTaaauíQ eqsa *
"IPÍJ-IP oun6iB opoui ua X
aiqeiíüoaua equauáeqiB'soqep ap upi^endoDej X ugio
--^Sapui ap ^auaq aquaioed aun ua aj. e{ X joujb ia
•oyeduie je 'eaiqsjqaB ugtaBdnaoajd epoq ap eunaua
uod opuaiuod ^pepijeooi ^p^a ap sepeatpuf sapeptu

^einaiqued sej eiqxsod ouep s^ui opoiu iap aquatuen
xauas aeqoue ^ouins oí y #seAiqdija$ap ugisaudxa ap
SBiuao^ p asuiyaa tu *etaeaeqi¡ bjqo aun asaeqa^paj
p ^Xpq enb eugtaeaipui eqsa uoa 'epueqejd as ou
*s^ed ^ep ^aiugua ai X pjseod ei ap i^pnea ta
opuaiaeja^ X pbdi[buoiobu e^ ap oaiqugqne opiques
ía opuBatqipa uba 'soiq^aoA soi ^qs^q X sotquaAOJd
^ soi • seuoiaipejq sej *soL|aaq soi *saieuqt8aj sap
e^ptjBfnaiquBd sei opueanbiquoa oquatuitaouo'a fe jia
jas ap s^iüapB anb oqsand *aiqetaajdpui jo¡ba un ap

�do si es preciso ai que suscribe, o remitiendo en
cualquier momento ei resultado de su labor, para
ser publicado en los "Anales" o reunido en la fo
ma más conveniente.
Saludo muy atentamente, al Señor Director, '•

E. de Salterain Herrera

Presidente del Consejo y Director General
de Enseñanza Secundaria

(Circular HQ- 95)

:"Anales de la Enseñanza Secundaria". Publicación

Oficial de la Dirección General de la Enseñanza
Secundaria. Tomo II. Entrega 5a. Montevideo, $

ciembre-Octubre de 1937, pp. 657/658&gt;

^122-

�686T aP

c ap ouxuua^. as

9P S9UI

ap

t?I ap

68/¿TS"8^ •
68/0S8-¿8¿
8^1

�V

V-T

DEPARTAMENTO^^^
DE PUBLICACIONES^
FACULTAD 01 HUMANIDADES T CIENCIAS

•i^^'i

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3845">
                <text>Antología del pensamiento historiológico uruguayo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3846">
                <text>ZUBILLAGA, Carlos </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3847">
                <text> Zubillaga, Carlos 1941-:&#13;
Antología del pensamiento historiológico uruguayo /Carlos Zubillaga..    Montevideo : FHC. Depto. de Historiología. DP, 1989..&#13;
  122 p..</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3848">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3849">
                <text>1989</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3850">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3851">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3852">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="325">
        <name>Enseñanza</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="393">
        <name>HISTORIOLOGIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="347" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="580">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/a4b344c643e803ac58d412c5481c5c80.PDF</src>
        <authentication>38bb28f3f7588ede59cdf2d2f6f0d424</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3806">
                    <text>SVI0N3I0A
$3avaiNV
avnnovd

OHd

8 OdlAJ3ll

OdS3flN
3Q SVIAI31

nñ

91086

ep ejes

�19

^V3Süi

096

9P

svidímhd a saavaiMVwnH aa

(XIX
VNI1V1 V3IUMV
ja oíamsj
u vuvd vino

sepuaiQ A sapepiueiuriH Qp

vonand3a vi 3a avaisb3MNn

�COLECCIÓN TEMAS DE NUESTRO TIEMPO

1— Maño Benedetti: La cultura, ese blanco móvil
2— Rafael Guarga: La marginación de la ciencia en

América Latina
3— Bertolt Brecht: Cinco dificultades para quien
escriba la verdad
4— Osear J. Maggiolo: Política de desarrollo cientí
fico y tecnológico de América Latina
5— José Luis Massera: Dialéctica y Matemáticas
6— Roberto Fernández Retamar: Naturalidad y
modernidad en la literatura martiana
7— J. Raúl Grigera: Tendencias actuales de la

biofísica

UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA
Queda hecho el depósito
que marca la ley

�•Bpuapuadapin bj uod ^piui as anb osaaoíd un
opoj ap ¡BpuB^sns ajjBd ^un ap uy p s^ uaiqure; anbjod 'sajoua^ire ssdpa
SB[ B O^Unf BpU3[OlA BpBlSBUiap UIS OpinpUl J9S 9p9nd SBJ3UBUI SBpOJ 3p
•oombjBSijo odi; ap opB^sg ¡^ BpqosuoD ^s X ouisqBuadun pp ojuaiiu
^p opou^d p ua pipunuí opBOjaui [B ajuauíBp^os sbuj oipnm ubjS
-ajui as sasiBd soijsanu anb ua 'safepos sauopeuijoj sbj u^ a^uBuiuiop ua
as ouiSTjBjidEO p pno bj ua edBp B| Bjapisuoa as buisiui b^ ug *bd
pBpiun Buii;^n B| JBJBdas X a^oa un asiaoB^ opnd 'Bpnp ui
•aja 'BAijBpj BiuiouojnB ns 'BiSojoapi b^ X op^^sa pp
uopBoyiuis bi ^oi^jiod a^uauíBayjaadsa o\ ap OAispap ^adBd p uaiquiB;
oiad '[B^uaurepunj Binpa^sa b\ ap ouiuiía^ ouii^^p ua o^uaiuiBuopipuoo
p uod 'BiSojoapi bi X opBjsa ¡a 'asBq b¡ ai^ua o^uaiuiBZBjai^ua jg *sajuBu
-luuapp Biapisuoo anb soj ua sopa ap oun epBD ua opuBzyBjua 'sopadsB
sns sopo^ ua SBuia; so¡ ap oun Bpeo jBpjoqB Binooíd BuiBjSoíd ig *xx l^!S
¡ap s^pBoap SBiaiuud sb[ B;seq o;unfuoo ns ua Bzipaj as ou 'ajuauuoua;
-sod UBzipuadapui as anb so¡ b souiinpxa is unB 'sa(BuopBU sope^sa so[ ap

uopBpqosuoo B| X niAX l3ís 19P S9UÍJ B B!DW ^ t^iuo¡oo uauíi^aj pp sis
-uo Bg ^a uod BqBDB iu XIX 18ÍS I9 uo ^P!11? ^ ou 9*s? ^;uauiBiAqo op
-ojjad [ap soaisBq sopadsB so[ uaXnpui sbuisiui sb^ anb souiapua;ug
*ouisi[Buadun [ap BdBja
bj ua sapuop^u sopB;sa so[ ap uoiDBpijosuoD B[ X sopBjsa soAanu soj ap
uopbziubSjo [pjjip B[ 'Biauapuadapui B[ uod BuiuqnD anb ojuaiunAOiu ja
'piuojoD uauíiSaj [ap sisud b[ :sbdi;bui3; sapBpiun ojjBnD ua apiAip a
•BDiSBq

-iq X BDi^uiaj Bjn8 Bun *XIX I^ÍS I9 U9 ^^?^! bou^uiv ^iqos soipn^sa
-nn aasap uainb b jBuopjodoíd b opBuxjsap psa BuiBjdojd ajuasajd [g

�Es extremadamente difícil analizar de conjunto a América Latina.
Aunque existen líneas generales comunes entre las diferentes formaciones
sociales, son también muy considerables las diferencias estructurales y de
su peripecia política. No obstante, consideramos que América Latina —y
aún los nuevos países que emergen a la independencia en el Caribe— tie
nen algunos rasgos en común que permiten conformar un objeto de cono
cimiento válido. Estos son, en particular, su carácter dependiente —en pe
ríodos más recientes, del imperialismo norteamericano fundamentalmen
te—; el haber nacido de la independencia luego de haber sido colonias, el
momento en que la mayoría adviene a la independencia y además elemen
tos esenciales de sus estructuras. Por otra parte, nuestros países son, en
su conjunto, el fruto de una fusión de pueblos y culturas. De todas mane
ras, reiteramos que existen diferencias muy sustanciales, que no pueden
obviarse. En nuestro programa hemos procurado sobre todo enfatizar en
l^s-grandes líneas generales.

La orientación bibliográfica incluye un conjunto de trabajos de ca
rácter general y otros sobre algunos temas nodales de cada unidad temá
tica. Procuramos indicar —por lo menos en la bibliografía básica— libros
que pueden conseguirse en el país. Tratamos de orientar el estudio par
tiendo de algunas lecturas generales hasta otras sobre aspectos más espe
cializados.
Incluímos algunos libros básicos sobre aspectos teóricos.
Desde luego no se trata ni mucho menos, de una bibliografía exhaus
tiva y probablemente podría ser actualizada a la brevedad.
Con las limitaciones antedichas —y muchas otras que sin duda po
drán encontrarse en ellos— este programa y su bibliografía de apoyo es

tán destinados a orientar el estudio inicial de temas muy poco trabajados
en nuestro país.

Lucía Sala de Tourón
Montevideo, diciembre de 1985

4

�-ap cipaijsa sbui Bun ua SBApanpoíd SBzianj sq ap onoiiBsaQ (y

:Ü1AX l^ís I3 ua sqouBdsa squopa sq ua soiquiBa sog ([
H9 soupq sasrBd
so^ 9P suiuo[oo sq ua sciuajxa sauopBuuojsirep sq ap sopaja so^ (q

Bjjo^ru b^ of^q ^s^jg ap uopqo[d
-xa jofaui r^Sn^o^ ua ^quio^ ap sBiuiojai sq^e^iuni sbui s^^ (g
•godoiptu B| ap ogou
-Bsap pp oppuas [B Bouauív ^p pdBd ig *SBDi3o|oapi sauop
-BuuojsuB^ X SBAi^Bj^iuiuipB 'SBOiiuouoDa SBuiioja"g *uopni
-OAai uis B^si|B^idBD onoojBsap [B os^duii isBaiuoqjog sbiujoj
-ag SBpB^iuin sbui unB sb¡ X |ouBdsa ouistuuojag opBjapoui ^g (y
:soauaqi sasiBd soi ap SBonpsa SBinpn^sa SBg
ouisi^odsaQ,, pp oui
ig •uopBJ^srqj b¡ ap odijijo o^uaiuiBSuad jg 'Bdoing ua
sasiBd so^ ua SBuuojaj SBpBiapoui ap sqouaS
-txa sq X qauBig ua sanSinq o^ouBsap ¡a 'tíuauii8ag on8i^uy^
pp qauaAiAiad b^ aiiua sauopoipBJ^uoa sb^ ap uopBzipnSB Bg (p

OUI
pp uy pp ozuaiuioa ig *squopa s^qoíp uBiua^ bX anb
ogojjBsap p uoo [biuo|od Buia^sis [ap pBpqiqipduioom B[ ra^ofs^
¡ap Bauaury ua SBOiu^uq SBiuo[oa aoai^ sb[ ap qouapuadapui Bg (
*sa[Biuo[oa X soadoina sopijjuoa .giIAX ^^^l^ 13P SB-^an^ ssg (^
•sapruofoo sopad
-un so[ ap qauaAiAiad q ap pB^noxjrp q :sa[Bipunui Bop^od B[ X
Biuiouoaa q ua qauapioux n 'qsi[B^idBO uoiaonpoíd ap opoui [ap
a^uBuiuiop ua uptsjaAUoa :BXia;B[8ui ua [qj^snpui uopqoAag Bg (^

apofsl pp Bau^ray ua ooni^uq pni
-ofoo uiuajSTS [ap sisua q X üdoing ua sauopBuuojsuBjq sapu^iS s^g (\

SVS3DNWd SV77I1MV SV7
N3 X VDM3KVO^38IÑ3 IVltiOlOD VVI31SIS13Q SISMD '• 1

�pendencia de España. Reforzamiento de los sectores mercan
til, agrario y minero exportadores.

B)Fortalecimiento de las fracciones criollas oligárquicas, sus
contradicciones con el poder español y el sector español de
las oligarquías locales. Las "inquietudes" de las heterogé
neas capas medias criollas. La mayor explotación de los sec
tores populares, las distintas etnias que los componen, la im
posibilidad de resistencia común.
C)Los numerosos movimientos de protesta, sus formas insu
rreccionales. La importancia especial de los levantamien
tos encabezados por Tupac Amarú y Tupac Inca Catari, en
el Perú y el Alto Perú; de los "Comuneros del Socorro" y
de los esclavos de Coro: alzamientos indígenas, de escla
vos y sectores populares.
2)Moderada expansión económica brasileña, los estímulos estata
les, compañías y nuevas formas de explotación. La tutoría bri
tánica.

A)Los límites de la expansión económica de Brasil en el siglo
XVIII.
B)Las contradicciones de los "brasileños" con las compañías
y ios comerciantes portugueses. La resistencia de las clases
privilegiadas. Su expresión en las capas inedias.
C)Las tradicionales tendencias de los esclavos a la lucha por su
libertad.
D)Estudio especial de la "Inconfidenc^a mineira".

3)El retroceso del colonialismo francés en el continente. Contradic
ciones en las Antillas.

A)Las guerras del siglo XVIII y la pérdida por Francia de Ca
nadá y la orilla izquierda del Mississipi, cedida a España.
Los efectos de la expansión azucarera y las contradicciones
en las Antillas.
B)La expansión de la explotación azucarera en las Antillas
Francesas, en especial en Saint-Domingue. Alta tecnología
y esclavitud. Expansión económica y contradicción con el
dominio comercial de la Francia Atlántica. Las profundas

�^, sojuaiuiiAoui soq(j

ua jouFdsa japod pp pFpqiqap Fq(p
•orjodououi pp soipaq soj ua Finjdru ajuapaia Fq(o

FPFq Faiupqiog Faijijod fj ap osfofjj ig(q
uopFDqdF ns
OS Fl3U3nD9SUODUI '(S9[FJ^n9U SaSIFd X SFJ9fUFJ^X9 SFlUOf
-OD UOO Opj^UJOO) S9iqiX3U SFOl^JJOg *(FIJ9^|^UI FI^UOO

FuanS) 8081-S6II *(^UBJd fj^uoo FuanS) g6-6¿I
:¡Fpjauioo ooijfj^ p ua pFpmui^uoa F[ ap Firqdaí Fq (b
:FDuauiBouFdST^ aiqos Fin^
-unAoo F[ ap Faio¡oapi a Foijjiod ^Foiiuouooa Fpuappm Bq (3

a^uapFaap [Fgn^iog pp uop
-FipaiiLia^ui fj ap FiauaAiAjad F| X oaiuFjuq ouisi|F^dFO pp
a^uaipuadap a^uauíajuapaia 'ns^J9 ^p uopFn^is jFqnaad Fq (g
"J^!BH U9 uopnjOAaj f¡ ua anboquiasap ns X uauoduioo
sfj anb SF;siAFpsa safFpos sauopFuuoj sfj ua seujajuí sau
-opaipFi^uoa sf[ ap uopFzipnSF fj '¡fiuoicx) Fiua^sis [a jod
sopFiauaS so^aifuuoa soj ap uopFnjuaaF .SFsaauFJj SF^^uv (V
'OUFDU
-auiF |Fiuo¡oa opunuí p ajqos XIX l^?s 13P sozuaiuioa X HIAX
o[Sis pp sauy ap sauopFuuojsuFJj sapuFi3 sf| ap sopaja soq (^

•sfjj
-an se\ iod FpFDOAOíd sisuo Fq 'FDiiauív ^ Fdoing ua u^pn^OA
-a^ F{ ap soaiO|oapi a sooijj{od 'saíFpos 'soaiuiouoaa sopaja soq
•oaiuoaiodFu anboquiasap p X FsanSing uopn{OAag ufi3 f| ap
sajFpuasa SFdFp X soSsfj soq 'FAisuFdxa X BUFuopnjOAaj FpuFjg
F| uoa ojuaiuiFjuajjua ^g -SFuanS sf^ uFjFOOAOJd anb foijijo uop
-Fn^s Fq *sa|Fiuo|oa SFuiajsis ap FpuaAiAjad b\ X sap^xaj ap Biop
-Fjjodxa Bua^FiSuj b\ aijua sauopaipFijuoa sf[ ap uopBzipnSB Fq (\

~Fau^uiy ua safFiuopa SFiuajsis so{ ap FpuaAiA

-jad ipíJ?P I ^ FsaauFig u9pn{OAa^j fj X jFujsnpu¡ uopnjOAa^ fj iod
ajuauíFpimjojd opunuí p aijua sauopaipFijuoo

ua
joXfui Fzapn^F n^ -F^siABjasa p^papos bj ap sauopaipFxjuoo

�Tema O: MOVIMIENTOS ANTICOLONIALES: REVOLUCIÓN, GUE
RRAS Y TRANSICIÓN PACIFICA HACIA LA INDEPENDEN
CIA A COMIENZOS DEL SIGLO XIX.

I) Incidencia de la coyuntura que se abre con la agudización de la gue
rra a muerte entre la Francia revolucionaría y napoleónica que se ex

pande por Europa y la alianza británica con las monarquías feudal
absolutistas. La época de la reacción; la Santa Alianza y las ^revolu

ciones^ liberales. La nueva república norteamericana: su política de
neutralidad y expansión en América.
1)Repercusión política de la Revolución y los conflictos entre las
potencias en las Antillas Francesas: la venta de la Luisiana a Es
tados Unidos.

2)Invasión napoleónica a la Península Ibérica precedida por el
"bloqueo continental". Restauración y Revoluciones Libera
les.

A)El traslado de la corte portuguesa a Brasil, su subordinación a
Inglaterra. Su política hacia Hispanoamérica. Revolución de
Oporto y regreso de la Corte a Portugal.

B)La Guerra de Independencia en España: etapas,frustración de
una "revolución burguesa", alianza británica y contradiccio
nes en Hispanoamérica. Restauración de Fernando VII, abso
lutismo e intento de recobrar las colonias. Santa Alianza: una

ayuda frustrada. Liberalismo e imposibilidad de conciliar con
el movimiento independientista americano. Endurecimiento
luego de la restauración absolutista.

3)Política británica hacia Brasil e Hispanoamérica. Sus etapas y
efectos. Creación de las bases de la dependencia Hispanoamerica
na. El mantenimiento del colonialismo británico en las Antillas.

4)Política de Estados Unidos hacia las metrópolis y sus colonias in
surgidas:
A) Expansión hacia los territorios del Oeste de los Apalaches, lí-

�X S31U31U31EU9J X
-jamoa 'soya^sBjq X sasan^ryíod a^u^ sauopaipB.yuo3
•SBzuBuy sb[ X Biuiouooa B[ aiqos sojaaja isauopB^Jodun
sb\ ap uoperjdure 'Boiuiouoaa Bpuapuadap rouiuBOf
"(Z8l) ^xianS iu u^pnfOAai tns Bpuapuadapui B{ b

BoiuB^uq Buo;n^ ofBq oqaaq ap Biouapuadapin B| ap ípsBjg (g
•adnfBpBm) X bdiu
-i|jbj^ ua saauBij iap&gt;od [ap BrauauBuuad X sauopouiuo^ (a
•pAjas uoiaB^o[dxa ap sbuijoj ap uoidbj
-npjag *o^uaiuiB[siv "souBi^iBq sopB^sa sop soq -[BuciaBu

uopBziuBSio ap osaooíd nÍJ?P IH '^ts^ Bl 9P u9PB0Uíufl (P
&gt;08I ^p^iauap
^-uadapui Bq quiessnox ^p uo^u^ -Boiuoa[odBu uoiaaBa^j (a
-souBuopnjoAaj sajaf so[ a^ua
oopnqLnsipa^[ 'BiopB^Jodxa BpuapBq B[ ap ojuaiuiiuaj
-ubj^ •Biua^uí uoioBziuB^joai X Biuiouojnv 'aan^aAo^q
juiBSsnoq ap oSzBjapq [g -pn^iABjosa B[ ap BuiqoaBf
uoiDqoqv '^puBjg X Bjja;B[3ui uoo uopBn^s Bfa[duiO3 (q
•B^uaAOU so[ ua BABjosa BpuaSinsuj
*so^B[nui X 4tsoouB[q souanbad,, ap uopBaiqn B[ ap pBp
-líajduioo 't&lt;soouB[q sapuBjg,^ so[ ap u^poajap ri^Bj^ (b

-^uy sa^u^sai sb[ ua ¡biuo[oo Buia^sis [ap BiouaAiAjaj 'Tiren
ap Biauapuadapuj 'souiqooBf X ouisiuopi[oqv 'ítS^^S^^,^
sb^ ai^ua SBqon[ sb[ ap uoioBzipnSB X BsaauBig uoion[OAa^ (v
•psBjg :uoian[OAaj iu SBxianS up Biouapuad
-apuj *BDuauiBouBdsrj{ ua ttBUBuouquia,, Bsan^inq uoian[OAaj
X SBjian^ "i^iBu ap Biauapuadapui a B^iAB[asayuB uopn[OAag ([

p^papos v\ ap jou
-a|iii [B sauopaip^t^uoa sb| ap oiuanneioye X eadoina Bii^unXo^ (q
o^oaXoíd [ap BUBauauíBouBdsiq [B^uauyuoo
-run B[ ap ozBqaa^ *oorg o^iang X Bqn3 ap u^ioBjaqg B[ b
U9iapodo X aquB^ [a ua tío^ayiuBui ouysag,, -souBauaui
-BOuyB[ sopB^sa soAanu so[ ap o^uaiuipouoaai [B Biauanua^[ (g

(6181) ^u^^dsg b Bpuo[j B[
ap X BpuBjg b BUBisinq B] ap uopisinbp^ ' [

o[a[BiBd [ap Bau

�b) Levantamientos de esclavos y populares libres,.

2) Crisis española y luchas que culminan con la independencia en
Hispanoamérica. Sus etapas.

A) Invasión francesa: primeras Juntas con el inicio de la crisis
política que culminará con la independencia (1808-10); la
época del comienzo de las luchas armadas (1810-15), la con
secución de la independencia (1815-24).
a)Primera oleada juntista (1808-10): los criollos y las jun
tas, casos extremos en Montevideo y La Paz. La inciden

cia francesa y portuguesa en el Plata. La liquidación del
movimiento juntista por las autoridades metropolitanas.

La ideología justificadora del movimiento juntista. El
apoyo en el pensamiento tradicional de España.

b)El tema del poder en la coyuntura de 1810. Juntas crio
llas y movimiento criollo-popular en México. Puntos no
dales de la lucha: México, Venezuela y Río de la Plata. Re
giones poco conmovidas: Perú, Cuba y Puerto Rico.
c)Distintas corrientes en el movimiento revolucionario. De
mócratas radicales o Jacobinos: México de Hidalgo y Morelos, Revolución Artiguista, la corta etapa de Mariano
Moreno en el Plata. ¿Jacobinismo en el Paraguay del Dr.

Francia? La incidencia del pensamiento radical y la Revo
lución Francesa. Teóricos y constituciones de la Revolu
ción norteamericana.

d)Del eclipse de los movimientos criollos en 1815 a la con
secución de la independencia de Hispanoamérica, a ex

cepción de Cuba y Puerto Rico, en 1824-28.
*Las bases de la conformación de los ejércitos que des
de el Río de la Plata y Venezuela liquidarán el poder
español.

*El proceso social y político de la conformación del
"mundo bolivariano". Imposición del liderazgo de
Bolívar, política con los bienes de los enemigos, li
beración de esclavos, abolición de tributos indígenas.
Las concepciones políticas bolivarianas. Su proyec
ción continental.
*Independencia del Plata: invasión portuguesa y derro-

10

�n
eouaury uoo uopepj ua sauopoipei^uoo sn^ -sasied
sojjo ap jouaui opeiS ua X 'sopiu^ sope^sg so{ ap saiuapao
-xa sope^iiuq so{ ap 'sasaouejj ofnj ap so{noijjB ap 'ejsiu
-mbeui euaje{3u{ B{ ap op^aiaui ouioa sopBjsg soAanu scr^

(y

rsasiBd soAanu so^ ap buoXbui
Bf U9 osaaoi^j ^a unB X ojuaiuiBou^sa [a 'uopBiadnaaj B^ua^ B^ (^

•[Buosiad Biauap
-uadap ap sauopBpi 'Biaadsa X ofBqBi^ ua Bjuaj 'Bua3ipui o^nq
-u% ig *pn^iABpsa ^ ap o^uaitupaíqBjsai ¡a unB X BpuaACAiad B3
•jouaixa
opBDiaui p uoo uopBpi BAanu B| ap X Bpuapuadapui bj jod SBip
-n\ sb¡ ap Bpuaiaq b¡ ap fadBd [3 •BjapuBuij-ooiiupuooa sisua B3 (\

eixas q b Bjaojaj q aq)
ajqos jod X sapAp sexian^ 'SBjafuuj^xa sauopuaAjaju^ •Bou^qi uop
-qpauuajui q uis opea^aui p uoo uopqaj e^ \jquo¡oo Bpuaiaq,, ^3

oiois nasvavoia vávido vi v v^io^i vi aa)
SOQV1S3 SOA3Í1^ SOI Id MOIDVZIMVD^O IIDUIQ VI ni

•|Biuo[oo [qqsa o^BJBdB {ap enqdiu q ap X sej
-seo X sasqo ap eipiq ap sapepqBpoui sesiaAip sq 4eiuiouooa q ajqos

soioaja sns ¿eueuouquia esan^inq u9pn{0Aa^{? :qouapuadapm ^r\(\\
seueXeit^) sq X
sqpjuy sq ua s^puqoq X ooiu^uq afquo{oo (ap o^uaiunua^ueui [3

oyan^
X Bqn3 ua ¡ouBdsa [eraofoo euia^sis fap qouaAiAjaj
'BUBOUaUIBOIJUaO Bü
-uadapui B{ b {Buaduq ooixaj^ jb uoioBiodJOom B{ aq
'oueoixaui ouisunpBAjasuoo X qouapuadapu{
'{Buopeu uopeziue^o fío^jip Xnuí e^ *B^sin3i|ie b;

�na. La ausencia de inversiones directas luego de 1825 has
ta la segunda mitad del Siglo XIX.
B)Requerimientos limitados del mercado exterior. Sus efec
tos en los distintos países de América Latina. Estancamien
to y aún retroceso de las exportaciones de México y de la
mayoría de los países del macizo Andino. La expansión de

las derivadas de la ganadería en el Plata. La importancia del
trigo para Chile. La más matizada situación del resto de
América. Retroceso y expansión del comercio entre países
de América Latina. Las contradicciones provocadas por la

limitación de las exportaciones: conflictos entre países y
regionales.

C)La incidencia de la nueva relación con el mercado. Déficits
de la balanza comercial y de pagos, fuga de metálico, depre

ciación monetaria, dependencia del Estado del capital usura
rio. La limitada monetización de la economía y la acentua
ción de tendencias a su "ruralización". Retroceso de artesa
nías. La no conformación del mercado interno.

3)La orientación del capital, el segmento capitalista y el predomi
nio de relaciones precapitalistas.

A)El dominio del mercado metropolitano, del transporte maríti
mo y del comercio de exportación y parcialmente del de im
portación y el crédito por el capital extranjero, particular
mente británico.

B)La orientación del limitado capital hacia el comercio, la usura
y la especulación, especialmente con el Estado. Carácter capi
talista del comercio exterior y mantenimiento de formas pre
capitalistas al interior.

C)La limitada inversión en actividades productivas especialmen
te en las destinadas al mercado exterior.

D)El avance de la propiedad privada de los medios de produc
ción y la pervivencia de la no consolidación de los mismos,
en especial de las tierras y de los ganados en zonas ganaderas.

4)Articulación de relaciones de producción capitalistas con las pre
capitalistas predominantes en el período. El carácter abigarrado
de la estructura social. Las modalidades diversas que asume la lu
cha de clases.

12

�€1
sbui SBjsrp^idBa sasiud so[ ap 'jouajxa ja ua xrpaAin ap pFpp^dea ap
X eiuajxa epueuiap JoXeui e{ ap ojuaiuajaui [ap so;aaja sojatuud soq (jj

B[ ap UOIOBDIJIU^IS 'tíSODlJl|Od,, X SO[[
-sbsbui X so[[ipnB3 *sajBindod sajopas so[ JBziuouiaS
-aq ap pBppBdBO ns 'uBsaidxa anb SBzianj sb¡ 'SBj8o[oapi sng
•sajopBAjasuoo X sa[Biaqi[ 'SBjsijBjapaj X SBjsijBijuaD 'soubo
-iiqndaj X soainbiBuoui isopB^uaijua sopireg -sapAio SBJjariQ (3
•sBiafuBJjxa sauopuaAjajur a [B^B^sa pBpipqaQ (q

pAiD pBpapos
B[ ap opB^s^ pp uopB^aiSas ou B[ ropBjs^ [ap uopBzuB^ipj^ (^
•SOU103A
sopB^sa ai^ua SBxianQ -[B^B^sa op^dsa [ap uopBinuucappin B3 (g
•[isBjg ua pBprun B[ ap o^uaiuiiua;uBiu ap osaa
-ojd osofBqBi^ [3 •oSuiuioq ojub ua Boi^^od pBpiun bj ap bj
-mdaí B3 -BDiiauíBOUBdsrH ua Bpuapuadapui B[ jod SBipnj sb[
ajuBinp 'SBAanu sbj^o apuop^aioap sojuajuí so[ ap X sajBiuoj
-oo SBAi^cj^siuiuipB-oDi[i[od sapepiiin sb[ ap uopB^uauiBJj B3 (y
i a sciuaixa sa^uBuopipuo3 'ope}S3 jap pepqiqap cq
•jB[ndod uopBdiai[jBd X tísauoyaDBj,, ap
-nq *BUBqjn aqa[d B[ ap 'SBuaSipui 'soABpsa ap sauopBA3[qng (3
•BpBJJBSiqB 'BauaSoiajaq p^papos Bun ua 'oai;buj3^[b bui
-BjSojd un uoa iBnpB ap saoBdBD sajB^ndod sasB[a ap uoidbui
-jojuoo ou B[ ap X sopB^sa soAanu so[ ap [3aiu b ttBaiuBjo,,
a^uBuiuiop asBjo Bun ap uoiOBpifosuoo ou B[ ap sopaja soq (g
BU
-Bqin tíaqa[d,, Bq *pAjas uoiDB^ojdxa ap sbuiioj b sB^afns (saiq
-od soouB[q 'sozi^aui 'SBuaSjpui) sBuisadureo sbsbui ap X (osaa
-oj^aj ua) pn^ABpsa B[ ap BiauaAiAiad :sajB[ndod sajopas soq
*oja[D ofeq jap jBpadsa uop
-BoyiuSis Bq '^sodiub^jo sa[Bnpa[a^ui,, ouioo [adBd ns #sop
-Bpupd so[ ap soppajqoduia sodniS soq •soiapBUB^ X saio^
-[nauSB souanbad 'sa;uBpiauioo souanbad ^souBsa^B ruauod
-uioo sb[ anb sodniS X sauopaBjj 'sBipaui sasB[a SBpB^iui[[ sBq
*B^gB;idBaaid ajuauíajuBuiujopajd japBJ
-bo ns 'sodmS X sauopaBjj sns 'sopBpuaoBq X saiopBpB[j ^sbj
-ainpBjnuBunuias X SBiainpBjnuBui sauopoBjj sb[ ap uopB^iui
~n ^1 \JenP',t ^ oaipSojapq japBiBa ns 'sauoraoBJj sns :[bid
-jauíoo asB[D Bq *B^i[B^dBDajd uopnqujsrpai ap sapBpi^poui
uoo ^4bubui3ijo uopB[nuinoB,, ap osaaoíd [ap Biauapixao^ (y

�desarrollados, en el período del auge del capitalismo competitivo y
de la hegemonía británica. Intentos limitados de "capitalismo Nacio
nal". Cambios internos. Avances del liberalismo. (De la sexta a la oc

tava década).

1)Los efectos de la más estrecha inserción en el mercado exterior.
A)La mayor demanda externa, estimulada por las transforma
ciones tecnológicas, productivas, en el comercio y las finan
zas, en los países capitalistas en el período.
B)Incremento en la producción para el mercado exterior, crea
ción de las bases de una nueva infraestructura comercial, en
las comunicaciones, en las finanzas, etc., especialmente en ba
se a el inicio de la inversión extranjera. Inversiones británicas,
su localización y destino. La más limitada inversión de otros
países europeos. Estados Unidos y su incidencia en las re
giones próximas.
C)Algunos muy tímidos ensayos de "capitalismo nacional".

D)El inicio del predominio del proceso de "acumulación origi
naria" en los países de mayor desarrollo relativo. El fin de
la esclavitud en Hispanoamérica independiente. La pervivencia y aún incremento de la extracción en renta en trabajo y
especie. El avance sobre tierras de indios. El desarrollo del
régimen asalariado. La pervivencia de la esclavitud en Bra
sil y Colonias españolas.

2)Tendencias a una más eficiente organización del Estado
A)Proyectos y ensayos liberales de consolidación y laicización
del Estado, las diferencias a nivel nacional.
B)Pervivencias del colonialismo en Cuba y Puerto Rico. Ensayo
frustrado de recolonización en Santo Domingo.

C)La debilidad no superada del Estado latinoamericano en la
mayoría de los países.
D)Reestructuración del mapa político regional: tendencias expansionistas en los países más fuertes, impulso interno y ca
pital extranjero.

3)Principales corrientes ideológicas y políticas
A)El nacionalismo, la idea de lo latinoamericano. Sus distin
tas vertientes: el nacionalismo conservador, el nacionalismo

y latinoamericanismo incipientes ante los avances iniciales del
imperialismo. Bases sociales y principales expresiones.

B)El liberalismo y sus distintas vertientes. El liberalismo y el
14

�Sl5^3621
-ap q X joua^ui op^aiaui pp uopBoranuioo tpijip q ua sapxreoou
-aj soi 3P p^Bd jg sauopBDiunuioo ap Biua^sis un ap uop^aia Bg
•sauopBjJodxa sbj ap o^uoui X bui
-bS joábui Bg qqpunm op^aiaui p ua uopiasui Bipansa sbui Bg (\

*sepuecoap SBAanu sq b BupBg Bau^uiy ap u9ppdüpB Bg (q
•SB^SIfBU
^adun sasiBd soj ua uopBpiuinaB q ua Bin^Bg Bouauív ^p pdBd tg (
•SBUBaua urea^iou
sauopuaAja^u¡ *ouisTiÍBDuauiBUBg *uopBaiqn X uopB^uauo :sbu
-BouauíBa^ou sauoreíaAui a opiauío^ ^SBadoina sqoua^od sb4o
ap uopB^uBjS jouaui Bg •Box^jpd Bpuappur ns 'sauoisjaAui sns
^p u^pBzijBDOi X u^pBjuauo rBUBpig ubj^ ap pdBd ig -Bui^g

Bouauív ua SB^r^uadun sastBd so^ ap uopbjiabiS a^uaiajip Bg (3
Bouauív X B^sipuaduiua^ut B^on| Bg -opunuí

pp o^Bdaí ig "BDOda q ua ouisipijadun pp sapdpuud soSsbj sog (\
•uppBpgosuoa

ns X ouisipuadun \e oAi^paduioa ouis^^idea pp oiisu^j; ap Bdqa Bg (j

SVDIDOlOmi S31M3nniO3 1VIDOS
VHDÍ17 VI lü S3IM3I1^3A S33V3ID^I33 SV3 ODIÍlO
-^vono oaviss 33a MouvmiojNOD vi visnvuj
-VD NOIDD/iaO^J 3Ü OOOW 33Q 3I^VMMOÚ N3 NOIS
'N3ANOJ V3 3Ú OIDIMI 33 0WSI7VM3JWI 73Ü VD0J3
V3 N3 VNI1V3 VDI33NV 3Q S3NOIDVmiOJSNVXl SV3 * AI

[a ua ouispr^uBiuoj X ouisiareq^ (q
•sauoia^sajTUBui sapdpuud X sa¡qoos sasBg -jopBAjas
-uoo ouisgBjapaj ap soiduiafa 'ouisgBjaq^ [a X ouisipjapaj ig (3
*sa|qoos sasBg 'qsaySj v\ ap qauBjiodun b¡
'jopBAiasuoo o^uaiuresuad {g SBUBuopn|OAai-^sod SBpBoap
SBiauíud sb^ ap opbzubab ouisgBjaqq p 'ouisqppnBO p o^
-uaiui^uaijua ns ^ouBUopnpAai o^uaiuiBsuad pp ouopuBqB

�pendencia externa.
2)Inversiones extranjeras. La importancia de los empréstitos en la
organización del aparato estatal. Las inversiones y el crédito en el
sistema de comunicaciones y en la actividad productiva. Los efec
tos desacumuladores de la extracción de beneficios, intereses,
amortizaciones, etc.

3)La mayor inserción en el mercado y el inicio de la incidencia de
las crisis capitalistas en América Latina.
4)El llamado "desarrollo hacia afuera". Sus efectos dinamizadores
sobre el conjunto de la economía de los países latinoamericanos.
Especialización productiva agraria y minera. La "deformación"
de la economía. El nacimiento de una incipiente industria en los
países de "industrialización antigua". El mantenimiento de una
amplísima producción de autoconsumo. La acentuación del de

sarrollo desigual entre los distintos países y en el interior de los
mismos.

El proceso de conversión en dominante del modo de producción ca
pitalista en las formaciones económico-sociales de los países de Amé
rica Latina.
1)"Acumulación originaria": definición teórica, las distintas vías.
Las modalidades de consolidación de la propiedad privada de la
tierra. Expropiación a la Iglesia, comunidades indígenas, peque
ños productores, etc.

2)La articulación del modo de producción capitalista, que comien
za a convertirse en dominante en gran parte de los países de Amé
rica Latina, y modos de producción precapitalistas.
IV) La estructura de la sociedad transformada en las últimas décadas del
siglo XIX y comienzos del siglo XX.
1)Incremento de la población. Urbanización.
A)Emigración hacia el Río de la Plata y sur de Brasil.
Introducción de fuerza de trabajo asiática.
B)Crecimiento vegetativo.
C)Urbanización: inmigración interna y externa.
2)Cambios en la estructura social.

A) Conformación de una oligarquía mercantil-agraria vinculada
al capital extranjero.

16

�¿I
'OUISIUUOJ3J X OUKIJBUOpBf^ (^
MOpBAJdSUO3 OOI8T[BUOpB^ (H
•OLreuopnpAai ouisqBuopB[q (q
•sa^uanj sng -sajBoipBi sajuaixiCQ (3
•oanuouooa omsgBiaqig 'ooi^ijod ouisijBjaqig (g
•ajueziuiapoui ouisiAi;isod ¡g (y

A ppos ojuaiuresuad [g (\
*opoid p ua SKM9|o^pi s^^uaujoo safBdpou^ (j^
o^uaiuiiAOUi a^uapBu ^g (9
-sbu
-ac^ ap ofodsap ^ BinsaduiBO ^iauaS ua A BuaSipui etdu9Jsis3j Bg (&lt;;

uopn|OA9g eg (^
poip^g ou
[g •oABn^run ouisig^Bg \9 :sB|Siuuojaj-{BuopBu soiuaiqo^) (

BpaoBiii|Bg ap ouiaiqoS ja iBpioi^red ua 'sB^sqBuopBu sa;uauio3
A Bouaury o^ua3 ua BUBOuaurea^ou uopBdnao ^ bjj
-uoa SBqong 'ooig o^ang A BqnQ u^ saprao[ODrjuB soju^iiuiaoj^ (¡
*SBuisaduiBa seqang *oxaiqo ojuaiuiiAoui ajuaidpui
|g ^spsiuuojaj-jBuopBu sa^uaujo^ 'Bpuapuadapui b¡ jod s^qang (a
•t&lt;BoinhiBS
-^o,, Bd^a bj ua UBuiuiopajd anb sBDi39[oapi sapBpijBpoui SBg (

A op
-adsa ua ^u^j uauodns anb a^uapaoxa pp uoiooBj^xa ap sbui
-joj ap oruxuiopajg *pBpqBuopdaDxa ns 'piiu opBUBpsB ig (g

SBdBO sbj^o "opBUBp|oid a^uapBu |g (g
A Bqn^ ua pn^iABpsa b\ ap uoio^oqB cg (q
•oduiBO ja A p^pnp B|
ua &lt;tsa^ua3iauia,, sBipaui SBdB^ -Bomb-reSgo pepisiaAiug sg
•Bin^jno b^ A opB^sg p ua pdBd ns :ttsa[Bnpisai,, seipaui SBdB^ (3
*B^sg^idBü ogauBsap joAbui ap sasiBd soy ua

{Buop^u fBu^snpui ejsanáinq a^uardpui eun ap o^uaiuiiExn^ (g

�G) El latinoamericanismo.
H) El internacionalismo anarquista.
I) El incipiente marxismo.
J) La Iglesia: las distintas vertientes de su pensamiento.
2) Corrientes culturales.
A)Realismo. Modernismo.

B)El nacionalismo cultural en el arte y la historiografía.

18

�*sopun3as sof ap uopEinuuapp ej opuEiSajiAud 'somajxa A sou
-jajuí sosaaoíd sof ezupijua anb anbojua un oiqq ns auaij uop^ui
-joj ns io¿ 'psEig ap Boiuiouoaa uppnjOAa B[ BpjoqB ojxa^ ajsa ua
anb 'oyapsBjq ouipdao Bjsimouoaa oppouoa pp sisajuis ap oiqr^

III ^II 7 Sd^oj 'Z961 'ooixdyi 'voiuipuoD^ tunjinj
ap opuoj t,fímtff ¡^p DOttupuooa uoijviujoj,, :osj9j 'oaVI^fM (p
sa^uapoxa auai^uoo
^osaidun uaig 'aiqBun^sa Anuí sisajuis esua;xa eun ap jopeuipjooo
*|ouBdsa jopeuo^siq pp BunpBgjaAua ubjS ap ofBqBi^ un ap
'6961 'vuo^ouvq 'apid^ 'p^ '/ owo^ 'AI U9lunloA

mwds^ 9p D7tutpuo^9 /C pnoos DuojstH,, :aunüf 'S3AIA SN3DIA

(

•BUOp
•"-ipuoa so| anb anbojua pp oijuap bjsia ap sojund sajuBsaia^uí uoa
ua sopBZTfBiaadsa souEauauíBajjou sosoipnjsa so¡ ap

souaiuud Sdj¡ so¡ 'DpunSBS ^uvj '0¿6I 'ooixb^ '¡XX 1^!S Pl \*m

'MI31S (Z
*ajuauuouajsod sapuoiSai sosaaoíd ap uopuaui

tb\ A opeipnjsa opoiiad [ap [eiauaS anbojua un auaijuo3 soipaq so[
ap uoisaans B[ B^pi|dxa sbui ejaueui ap a[[OJJBsap anb ojxaj un ap
Binpa[ B[ jod opBireduiODB jas ^uoisuaiduioa jofaui ns BJBd 'aiainb
-a^I 'BUBDuauiBoui;B[ BijBiSouojsiq B[ ua ojiq un auodns anb ^sa[q
-i)jBduioa ajduiais ajuauíBUBsaaau ou sisa^ uoa 'sisajuis ap ojqi^

'(8081 dP vo\ii\od sisud D¡ ap sozuatiuoa Djs^tf otup
-pi aisa) a A. i soityidvj '6961 7W*W 'I^Oitp^ dzuüi\y \tuut^trj

:ot¡nx 'JHQ^CKIMM3J7VII (I

I VWHX

�5)PRADO JÚNIOR, Calo: "Evolución política de Brasil". Ed. Pales
tra, Buenos Aires, 1964. Capítulos I y II.
Síntesis de la evolución política de Brasil, del conocido historiador
brasileño elaborada hace varias décadas, que incluye los capítulos
citados en los que se aborda el proceso político en la etapa, de ma
nera sintética.

6)BOSCH, Juan: "El Caribe, frontera imperial. De Cristóbal Colón a
Fidel Castro". Ed. Alafragua, Madrid, 1970. Capítulos I al V. ••

Libro del conocido publicista y hombre de acción dominicano, que
de manera atractiva informa del proceso colonizador del Caribe,
tan poco conocido en estas latitudes y que encierra singularidades
por la confluencia en un corto espacio, de las diferentes coloniza

ciones europeas del Siglo XVI y XVII.
7)HOBSBAWN, Eric: 'En torno a los orígenes de la Revolución In
dustrial". Ed. Siglo XXI, Argentina, Buenos Aires, 1971.

Conjunto de ensayos del historiador británico, muy sugestivo acer
ca del tema de su título y muy útil para estimar la significación de
la Revolución Industrial a nivel mundial. La comprensión de sus
efectos sobre América se enriquecería con la lectura del artículo del

mismo autor sobre "El impacto de la Revolución Industrial, 17801840", publicado en Fichas N 27, Ed. Nueva Visión, Buenos Aires,
1973.
LABROUSSE, Ernst y MOUSNIER, Roland: "El siglo XVITT
Historia General de las Civilizaciones, Tomo V, Barcelona, 1958.

Primera parte. Capítulo VIII, Capítulos II y III del Libro Tercero
y Libro V déla Segunda Parte.
Historia general del período que intenta abarcar el conjunto de la
historia humana, combinando con mayor o menor éxito un esfuer

zo de interpretación con la información necesaria. Es útil para ubi
car la crisis del Régimen Colonial en el marco de un proceso más
amplio en el Siglo XVIII. Sobre todo en la apreciación del caso de
América Latina colonial sus opiniones distan de ser siempre compar
tióles.

9) VILAR, Pierre: "Historia de España". Librerie Espagnole, París,
1963. Capítulo IV, parágrafos A y B.
Pequeña síntesis del historiador que ha sabido combinar una riguro
sa labor de elaboración teórica con la aplicación a los análisis his
tórico concretos. En esa pequeña síntesis histórica que seria útil

20

�-uaiu sopujdBo soi u3 ^Xnpui ^nb 'oupuaSiB [Biaqrj jopsyopiq ono

-yoíd pp asuap^d Boiuiouooa Buopiq bj djqos ojqq pp soin^idB¡^
X ^ XI soimtdDj 7 oio^
l*a^?K souang 'oauaiy j^ mjajqtj \4nmui ^t P o^í PP ottm ^
PP ^uojsi^ d¡ ap dm9Jü s9umoDat$S9&lt;ui¡t, .opjDMX '3^3A31 (S
OS300B p 303JOABJ
-ip o^isodojd ns X ODip^ins japBiBO ns jod '^nb soXBnSiun sdiop
-Buo^siq soj ^p Boipiuy X BUBds^ ua ouisiuuojai p djqos o^n^xdB^

7^l o¡midüj g¿6i 'OdpiAdjuow 'piuduo vpuvq v¡ ap p^ 'j
oiuo^ 'v^DnSrufl üuoisih \fsouadiui soj ap oiprtj oj ua fOfuauo op

*!„ 'So^wj 'SNOd VZZIMVd ^ ofpm&gt;D aso/ '(^) MVM77IM (p
•fouBdsa niAX I^ÍS PP SB^situjojai
so[ jod Buia^ pp anbojua pp Boiaot sbai;dbj^b sisa^pdiq a uopBuuoj
-ui auai^uo3 'oubiSb ouisiAipapa ap uopipBi^ B| jb3jjsbj Binaoíd
as anb ua ^o^is ap soidpuud ap BjouBdsa Boi^ipd B{ ap io^ob X saj
-Bpos SBiuaiqojd so^ ua opBsaia^uí ajquioq 'pnpap^ui pp ofBqBjj[
'PP61 'sajty souang 'aajDauaiuy

¡mjojip^ ^wypds^ ua outuSv omstAi^a¡oo /^,, mtnboof 'yiSOD (S
¡ ap sopadsB so^ sop
-o^ ap sisi^inr p Bzipjua anb 'o^jjj ns ap Biua) p ajqos oais^p uq

P961 '!X?W '^attugu
•oaj odwinj ap opuoj \tüpw9na ovods^ trj,t :uoa/ 'HIIVTMVS (Z
uopn^OAa^ bj ap ji^
-JBd b ByBásg ua BpBaio uopBn^re B| b uajayaj as anb (\\x p saioua;
-sod so^ X '€4B|iaasod ap btsub p X BJiay B| ap a8nB ¡g,, 'y\i [g 'ítBii
-Bdsg ua uBjpuad saon^ s^g,, *jjj p :sa;uBsaiapt ajuauiJB|nDi^jBd
so[n^dBD soun^p aXnpui anb ouBauauíBapou JopBuopiq pp ojqrj
'P961 'vu

V3 MAX ^^
sooji^qj sas;ed so¡ ua mAX l*^ÍS laP

ua SBuia^ sounSp b sBpuajaj u^pg)

^oyBdsa oasaipopaip ouisiui
p ajqos sa)uaja3ns sauoisnpuoo B[nuuoj 'pBpq^o^ ns ua iaa^

�cionados un examen de los pensadores y hombres de estado españo

les y sus realizaciones y de la política comercial de Inglaterra y Es
paña durante el siglo XVIII.
/•

6)FLORESCANO, Enrique: "Ensayos sobre el desarrollo económico
de México y América Latina (1500-1975)", Fondo de Cultura
Económica, México, 1979. Artículo: "El mercantilismo ibérico y el
crecimiento económico en la América Latina del Siglo XVIII",
de D. A. BRADING.
Artículo incluido en la recopilación realizada por el historiador me
xicano E. Florescano, en que se cubre desde el inicio de la colo
nización hasta el Siglo XX, cuya lectura total es importante. El ar

tículo de Brading aporta un análisis global del tema en relación con
el crecimiento económico del período.

7)FLORESCANO, Enrique y GIL, Isabel: "Historia General de Mé
xico", Tomo II. Ed. El Colegio de México, México, 1976. Capítulo:
"La época de las Reformas borbónicas y el crecimiento económi
co".

El recopilador del libro anterior, junto a Isabel Gil, analiza con ri
gor metodológico los efectos de las Reformas Borbónicas en Mé
xico, en un trabajo que ayuda a la comprensión más global de las
consecuencias de las mismas en Hispanoamérica.

8)ARCILA FARIAS, Eduardo: "Reformas Económicas del Siglo
XVIII en Nueva España", Secretaría de Educación Pública, México,
1974.
El historiador venezolano que también estudió en México, analiza
el tema en un trabajo de síntesis sobre cuidadosos estudios anterio
res.

9)SUGAWARA, Maseae: "Reformas Borbónicas y luchas sociales",
en "México: un pueblo en la historia", Ed. Nueva Imagen, México,

1972.
El artículo, parte de un libro que procura una interpretación global
de la historia mexicana, aporta el aspecto de las luchas sociales, en
general descuidado.

10) KOSSOK, Manfred: "El Virreinato del Rio de la Plata". Ed. Cartch
go, Buenos Aires, 1958.

Libro de síntesis del latinoamericanista alemán sobre el Virreinato
del Río de la Plata, creación dieciochesca del Imperio Español, mar
cando sus peculiaridades al interior de dicho Imperio.
22

�*sapjui3uo X S3JUES3J3JUI sisaiodiq uoo 'bui

OUISIUI p 3JqOS OUBIJB^l BpiUBOUatUBOUyBt pp BOUOpiq StS^JUJS
'9961 'S9JfV sou^n3

diUBtx pp ouqtj ^V9U?wy 9p VDdioiiqig 'vqdpn^ \JJJAX
p ud 9jtqj pnuo¡oo mtuouoo9 mi{},, :oj9t88n^ 'ONVWO^ (¿I
•B^STXJBUI
anbojua un uoo 'ofmuopo ^p souy op onií3 ^ uo soidoíd sosojo^ui
uoo ojjuoo un op uoiobuuojuoo bj ojqos sxso;odiq uo oou ofeqBJx
'6961 'oSdijuds l9\\MJ 9p püpisddáiuf} 'p^ '..WWD 9P tnou9pu9d9puf

D¡ 9p 5O91UipUO99 S9JU9p999JUV,, .'UpiJJ9ff 'V3HJOD3N Z3^IWV^ (91
•OOILUOUOOO OnOJJBSOp
sooyxoodso sosojo^ut op o^uoiun^ins jop X oíBiuo^o ^p souy b ^bS

-op o jbSoj ooyBj^ pp pdBd p ojqos ouopqo JopBuojsrq pp siso^ui
'P961 *S9J!V soudnq ^voudvuy DJjsdn^^ ¡oj 'vqdpn^ \,9\\qj ^ djdjj

d¡ 9p ot}{ p U9 optiDqmtuoo ¿C opj9uiojft :oi8á9S 'SO8O7V71IA (91
OUISIUOIS1AOI,, [Op O\
-n3uB p opsop 'sisa^ sa^uojaSns uoo uopB|nAip X stsojuis ap
'9961 '
d¡ dp 'p^ \t 0U9itd /C DJdjuojJ 'Dj9pojd t

"1 'ONDO73W^'O 'V^3HDS/2^S "Ai '3ICIV8VS3A3X (Pl
XIX

rs iap sozuaiuioo X niAX ISÍS I9 U3 oouo^siq osaooíd ja ajqos
sopaja sns X buisiui b^ jod Bqoni B^ 'piuopo opoiiad p ua

Bpuey b\ ua Bxiay b^ ap Buia^ ¡a opo^ ajqos BfBqB^ anb
'¿961 'Odpi^^iuoyi 'sopm/j so\q9n¿
vpuvg i^ 9p notiuquoJd uptonjod^ :soifo ^ j ogrtf 'Z3HDI^ÜO^ (1
•oidoíd anbojua un uoo sappos ooiui
-ouooa sopadsB opuBpoiresap 'ouBuopnpAaj osaooíd pp saoiBi sb^
ap sisipuB p ua oaouui anb 'oXBnSnin JopBtiopni pp ooisb^o oiqiq

'¿961 'oapi^uo^^ -vuipaw p^ \JJ81 *Pm
-U9uo uppn¡(M9}[ n¡ ap S9pmio\o9 s^otn^,, 'unnf 'O1OA3Ü 73AId (Zl
TiopBjysiuiuipB X ouiaiqo^ ap Buia^srs p ua oiqureo ouioo uppBoy
-fu3is ns ua SBpBipoui uos sbuisiui sb^ "B^b¡j b\ ap oj^j p ua SBiouap
-ua^ui ap Buiapis p BzrpuB anb ooruB^uq jopBuopiq pp
Z961 'S9&lt;QVS0U9ng

\.0l8I-Z8Ll 'oioynds^ imuo\o9 ugpwsiwutpy,, :uqof 'HDMA7 (TI

�18)ARCILA FARZAS, Eduardo ."Economía colonial de Venezuela10.
Fondo de Cultura Económica^ México, 1950.
libro del autor venezolano citado, ahora referido a la Capitanía
General de Venezuela, con importantes aportes sobre todo en el

plano de la información.
19)BRITO FIGUEROA, Federico: "Estructura económica de Vene
zuela colonial". Universidad Central de Venezuela, Caracas, 1963.
Investigación del historiador venezolano, quien sugiere el tránsito a

fines del coloniaje del modo de producción esclavista al feudal en
Venezuela.

20)LE RIVEREND, JuUo: "Historia económica de Cuba". Instituto
Cubano del Libro, La Habana, 1971. Capítulos I al XII.
Trabajo clásico del historiador cubano, realizado con rigor meto
dológico y muy abundante información. Trata la expansión econó
mica de Cuba a fines del Siglo XVIII.
21)PRADO JÚNIOR, Caio: "Historia económica del Brasil". Editorial
Futuro, Buenos Aires, 1960. Fundamentalmente capítulos 10, 11
y 12.

Ensayo del autor brasileño ya citado, que enfoca ahora la evolución
económica y que incluye, en los tres capítulos citados, una apreta

da síntesis con abundante información sobre la expansión económi
ca del Siglo XVIII.
22)BUARQUE DE HOLANDA, Sergio: "Raices de Brasil". Ed. Fondo
de Cultura Económica, México, 1955.
Trabajo del historiador brasileño en que se enfoca, entre otros, el
tema del título. El autor aporta importantes elementos interpretati
vos.

23)SOMOENSEN, Roberio: "Historia económica de Brasil (15001820)". Compañía Editora Nacional, San Pablo, 1972.
Ensayo con muy amplia información del economista brasileño, con
capítulos que aportan abundantes datos sobre la economía a fines

del período colonial.
24)HÉCTOR, Michel y Moise: "Le régime colonial pangáis a Saint
Domingue". Port^au-Prince, 1962.

Ensayo de los sociólogos haitianos que analizan la peculiaridad de
la economía haitiana a fines del coloniaje: alta tecnología y esciar

24

�SI
-ndod sauoipqai sB^u^sip sb| ap oju^iuiBAspj un Bzrpaj jo;ne jg
76/ *oaixap\[ 'vaituguoo^ mni\n^ ap opuo^ \tsou
-oauawnpm sapnuofoa sauoqaqa^tt :p^uDQ sojjdj '73D3VD7VA (
•Biua^ {9 aiqos a^u^jJodun a^odB un boijiuSis anb ouyuaEiB
osoipr^sa pp uopü^^saAin Bun ap eoi^;uis X EijdwB sauoisjd^\

961 'sajty souang
\ttumuy 3üdn ap uptaoajjnstq 07,, :ovjS3¡og 'ttl^^TI (p
'¿61 '

-os svpuatj 7&gt;2 \tmanuy aodnx ap ugpaqad trj :ovjsajog '^mtj (
*sa}uaja3ns sissjodrq a uoiobuuojui a^
n auai^uoa uaiqurej, •jouajire p ojunuj anb ua osinauoa p

ua oiuiai^ opunSa^ p Biatqpaj anb ouBmad e^siÁesu^ pp ofBqBJX
'ZP61 'sajty souang 'aaivou^iuy 'p^

\t mmouatuy uptatqoda^ o¡ ua o^qand ^„ :ojjaqjy ii/17 'Z3HDNVS (Z
•sapjn Xnuí sauopeAiasqo auaijuo^ 'souisiui so{
ap uopBDyisBp Bun opuBzrpai sapiuo]oa saiBpdod so^uaiuiiAOui
so¡ uBipn^sa as anb ua oXBnSmn JopBuo;siq a josajoíd pp oXesug
'0P6I 'sajty souang 'pDpuvjj p^ \tsojoyüdsa smuojoj

so¡ ap souDuotanjoAaj sojuatuiMO^^, :u\oomj 'sVffl^ OQVHDVW (T
Ttau^uivouDdstff ua XIX t^iS
jap smdpuud ^ UIAX 1SÍS laP ^^U 9P sajojndod so$uatunAow —
SB^i^uy X Bqn^ ua oipunji^i pp so^
-aaja soi X BiaiBortzB u^pB^o^dxa b^ b apnp X 3 ' \ sop^dBO so] ug
'0L61 '^vqvH Ü7 &lt;OJLCIM PP ouvqnj 01
\4SBflifuy soi U9 uptatqqod &amp; joanzy,, :attiuv^ 'y^^SIlD (9Z
*III ^ II SOJBiSBJBd SO^
ua SBsaauBig saioua^ sB^yuy sb^ ap oauo^siq osaooíd pp STsa^ui^
'0861 'ooixa^^i 'wyNfl 'sajuiaos sauotavStjsanuj ap
ojnjtjsuj \taqttDj ¡a ua SDOi^joj-oiaos svjwanijsg ¿C sa¡mioiamua}
-uj sauopi^a^,, so¡naijjx&gt; ap ugiooa¡oa u^ '^adrqoponQ K oatutfjp^f

ua 4oftaunsapqn$ pp offauosaQ, pp sodma so^^, :?uaü '^33HDV (Z
opiauíoa pp
ojuom p ua oíaiBanzB opjauíoa pp u^pBayiu^is b¡ X

�lares con una consideración especial de las de Tupac Amarú y Tupac Inca Catan, en el Perú y en el Alto Perú, la de los ^Comuneros
del Sococrro" en Nueva Granada y los levantamientos en Venezue

la. En el capítulo XII realiza una síntesis de los levantamientos y
conjuraciones en el Brasil.

6)VALCARCEL, Carlos Daniel: "La rebelión de Tupac Amarú^. Im
prenta Cedí, Lima, 1971.

Trabajo del mismo autor concretado a un tema al que ha dedicado
su mayor labor de investigación.

7)ARCINIEGAS, Germán: "Los Comuneros". Ed. Zig-Zag, Santiago
de Chile, 1940.
Trabajo del conocido ensayista, con ideas sugerentes.

8)ACOSTA, Pablo: "Los Comuneros. Reivindicaciones Históricas y
juicios críticos do cu mentalmente justificados". Bogotá, 1960.
Ensayo sobre el levantamiento neo-granadino.

9)BRITO FIGUEROA, Federico: "Las insurrecciones de esclavos ne
gros en la sociedad colonial venezolana". Ed. Cantaclaro, Caracas,

1961.
Trabajo del conocido historiador venezolano sobre el tema. El autor

sustenta la tesis del tránsito del esclavismo a la sociedad feudal en la
Venezuela colonial.

CHE CÁNOVAS, Agustín: "Historia social y económica de México.
(1521-1854)". Editorial Trillas, México, 1975.
En el capítulo XVI el autor realiza un relevamiento de las rebeliones
de los pueblos sometidos, con una larga lista de los producidos en el
Siglo XVIII.

�LZ
"SOIA
-oíd saiBfndod so^uaiiuiAOui sof X Bpuapuadaput bj ap stsipuB

\tmauapuadapu/,, ojujidü^ '^961 '*saJíV souanq yq^Qñ^ \
pp oattuguoaa ¿C jopo^ ugiar^oA^9í :uos¡aj\[ '3W1OS XJ3AM3M (l
X FousuiBoiiBdsiji ap Bpuapuad
-apui v^ ^p osaooíd {3 bdij^^uts bi^ubui ap bzijbub 'b^sia 9p o^und jb^
-noi^Bd un uoo 's^dubjj b^siubou3uibout;bi ¡a snb soi u^ soin^rdB^
'ajjoj opunSas '^961 'sajiy souanq ap ouofts ^^
-jaAW/2 \vuoi\p^ '^oupoj oauatuy ap ouojsi¡j9t :ajuzi¿ 'fJMÍlVHD 'Í9.)

p ajqos Bp|duioo sbui uoiobSi^s^aui Bun b outui
-bo uaiqs ^nb sisa^odrq B¡nuuoj ^nb OAijsaSns Xnm o^noi^B ou^nba^
'¿61 'sajjysouang 'ugm^ VAan^ p^ '¿z 'oM^H^
-ij ua ojnaiuy '^nwi oouatuy ap otouapuadaptn ap sojuattutA

-oui so¡ ua sajojndod saso¡a so[ ap ugpodmjjod trjtt lauayj '}JVUA (S

-BI SOO^BJDOUiap SO^U9IUnAOUI SO

sbi sp uopBpmbij B| o o;u9iunua^uBui p uoo puopBu opB^^ pp
p B|nouiA ^nb ouauíBUBd jopBuo^siq pp oXbsu^

'0861 'oaixaw 'oauaiuy vdisan^^ ug\aoa\oj 'JXX o^^^S 'P3
'^souoauauwoutjoi jouotaou uotjsana ¿C napjtt

:aunoat}¡ '^J3JOS

*ouBauauiBOUBdsrq e^si^uaipuadapui
osaaoíd p aiqos SBdBui souanq X uopBuuojui a^uBpunqB

-uauQ opuoq o¡ ap p^ ^ktmSrufj pp puauaf) oanipjj^ ^'SOIHVA (
UB3S 9Jdui3is ou ^nb
*sis3^odrq SBAi^saSns X uopBuuojui a^u^pyns ^u^i^uoo l^m^a\
IP?J dQ 'lí^^fl • ^ousuiBouBdsi^ ^p Biauapuadapuj ^\ B^s^q bubtj
opu^Aa^ B| apsap BOJBqB anb BuiBJOUBd oqduiB un auarpio^

IIIA Vil sojnjidzo 86J 'oatxaw '^o^ ojwrí^^ sauotatp^ \tou

ap ouojstHt, rj ^^i^Z3nS * hl HDIAO^13J7V (Z
\tmauapuadapuj di ap stsuj oj9l oinjjdoj yp 'do \toutnrj oau
-?my ap oaupjodtuafuoa opotsm,. 'fVl 'IHDNCKI MM3&lt;nVH (I
seais^q sentpa^

�8)PRADO JÚNIOR, Caio: "Evolución política de Brasil", op. cit.
Capitulo III.
9)BERETTA, Alcidcs: "Las Revoluciones Americanas. (1774-1824).
Tomo I. la Revolución Haitiana. Independencia y Abolicionismo ".
Ed. de la Casa del Estudiante, Montevideo, 1980.
Apretada síntesis muy útil como tal para aproximarse a la revolu
ción haitiana.
10)LEPKOWSKI, Tadensz: "Haití". Casa de las Américas, La Habana,
1969. 2 Tomos.

Estudio sumamente documentado sobre la independencia haitiana.
11)KOSSOK, Manfred: "La sal de la Revolución", en.Historia y So
ciedad N. 13, México, 1974.
Artículo del historiador alemán en que intenta caracterizar los mo
vimientos "jacobinos'* en la Revolución de Independencia latinoa
mericana.

12)ZEA, Leopoldo: "Filosofía de la historia americana". Ed. Fondo
de Cultura Económica, México, 1978. Capítulos Vy VI.
Capítulos del libro del pensador mexicano en que se procura ha
cer un análisis del contenido liberador del pensamiento bolivariano.

Lecturas complementarias

— Sobre Guerra de Independencia Española

1)AYMES, J. R: "La Guerra de la Independencia en España (18081814)", Siglo XXI, España, 1974.
Breve ensayo en que se estudian las luchas por la independencia, las
formas que revisten, las corrientes que incluyen.

2)WILUMAN, José Claudio y PANIZZA PONS, Carlos: op. cit. Ca
pitulo "La invasión napoleónica y la crisis dinástica en España".
Capítulo de un libro de carácter didáctico, útil como lectura intro
ductoria.

28

�oSo^opos X jopBuo^siq pp g^ugxgSns X ougs oXBsug o^gnbgg
"9961 'sd-^Vsou^ng

yaian^ '^**^*&gt;^ &lt;*^uw~ -oí^s ^nova (p

-ugdgpui B] ^p osaocxid pp o^u^iuipouo^ p bjbcí ^B^u^uíBpunj
'ZL61 'saJty sou^ng

IXX o^S '™^nO &lt; 9PW&lt;*^U.. -/^ 'IHQNOd ÑM3&lt;nVH (
i osaooíd pp ojunfuoD gp

'0961 'PUPVV^ 'Dotttpdsijj tu

^

*OOVDrJ3Q (Z
p jod o^unfuoD sp ouBUopn{OA3J osgoojd pp gnbojug
'9L61 '^uopojüq ^puy \vuoiip^

'HJNI7
^vfo\¿ n¡ 3p ot}[ ¡a &amp; vprrzsu
9p fOt99éS9 U9 K Vpti9pU9fopW D¡ JOÓ DlfJrtj Ü¡
•Bpugpuadgpui b^ jod
Bqon| B] gp opougd pp gnbojug fBuxSuo un g^igpggg^uB ouiod

'0^81 ap l^iqíl uopnjOAgj v\ ug opBj^ugg 'gnb oÁBSug
'9P61 t

:'o 'NIAS3U (9
•Bdnoo
sou gnb o^und p opBzrpuB sg Buig^ p gpgoxg gnb oipn^sg un ug

'8961 ^^W €9dpo vsüds^ \tDuvds^ 9p
,^ U3 \jjji opumudj 9p Duvdsj trj^ :¡9nSi^ 'V7O1^V (S

SBgpi uoo *)Ans sq[ sopo^ ouioo 's^ouBij Bísnredsiq pp
'8961 'S?JDJ '^touvj
SVSUdAJ -VUVJlSJdAtUn U^t9ü$li9UinDOp 9p OJJUdJ \tDS90UVlf U^lDVU

-puop di otoq siDd ¡^, U9 ^u^odo/^ 9fiw dudús^,, :9jjoi¿ 'W7IA (p
•joug^ur ns ug ug^srxg gnb sg^uguiog sb¡ X

Bioyedsg Bpugpugdgpui gp o^ugiunAOui p gjqos so^^idFO gugi)uo3
'ZL61 tv^&gt;d
^XIX !^s •Knmjodut9fuo9 mmdsj vj^ .uptsfjl 'VSOWIV7 (€

�5)LEVENE, Ricardo: "La Revolución de Mayo y Mariano Moreno".
Buenos Aires, 1935.

Un libro clásico en que Moreno aparece limado en sus aristas jaco
binas.

6)PUIGGROS, Rodolfo: "La Época de Mariano Moreno". Editorial
Sophos, Buenos Aires, 1960.

Ensayo con interesantes hipótesis polémicas.
7)MORENO, Mariano: "Escritos políticos y económicos". Orienta
ción Cultural Editores, Buenos Aires, 1961.

Recopilación de los documentos fundamentales.
8)PASO, Leonardo: "De la Colonia a la Independencia Nacional".
Editorial Futuro, Buenos Aires, 1963.
Ensayo centrado en el estudio de los antecedentes coloniales de la
independencia.

9)CHA VES, Julio César: "Casteüi, el Adalid de Mayo ". Ediciones Leviatán, Buenos Aires, 1957.

Biografía sobre el revolucionario y su acción, sobre todo en el Alto
Perú.

10)PETIT MUÑOZ, Eugenio: "Artigas y su ideario a través de seis se
ries documentales". Facultad de Humanidades y Ciencias, Universi

dad de la República, Editorial Colombino, Montevideo, 1966.
En el estudio introductorio a la documentación, el historiador uru
guayo realiza un sugerente y amplio análisis de la ideología artiguista y sus fuentes.

11)PETIT MUÑOZ, Eugenio: "Artigas y los indios". En colección de
artículos editada por el diario "EL PAÍS" en ocasión del Centenario
de la muerte de Artigas. Montevideo 1950.
Importante artículo sobre un tema poco transitado por la historio
grafía artiguista.
12)PARÍS, Blanca: "Colonia y Revolución". En "De la Colonia a la
Consolidación del Uruguay". Ediciones de la Banda Oriental, Mon
tevideo, 1973.
Breve ensayo que contiene aspectos fundamentales del tema expues^
tos con sencillez.

30

�l€
suod Bpu^pu^d^pui b¡ ap os^ooíd pp sisipniB jg *Bo^qnd3"^i
bj X ouaduq p 'W-0I8I ^P uopnfQA3^i bj aiqos oipnjss osua;xg
PL61 'opixpw'vuivj pg ^^-\

'J0S8J-808I) &lt;^P^ *P W^*istH -^7 'ODZOXO Z3AVIID (61
•ojunfuoo ^p aois
-ia Bun u^ BpioqB ^nb b^ b *BOBopcai Bpu^pu^d^pui sp uopn|OA3^j
BJ 3p O}U9lUIBSU3d [3 U3 OpB^U30 'OUBODOUI

'861 *o^x?W
17 *p oaí8pjO9p! osx&gt;atd ¡3,, :stnj 'O^O71IA (81
'OU
-BUOpnjOA3J OS33OJd p X S^ifBfUOfOO S3^U3p333^UB SO^ 3JqOS
-oi^ui Bsu^^x^ Bun sXnpuT 3S BUB0IX3UI uopip^ v\ ug "SISI 9P

-UI3I^3S 3p 01 PP O^U3UIB^3^ ¡3p UOpBOqdB BJ djqOS UOpBSTJSSAUJ
'8161 'IXX
o¡2is T&gt;3 \tvuvu8v umonjoA^J ns X sd2iuv,, o\m}^ p uoo ootxdf^

m opvjtp^d}¡ '6961 'odpidaiuo^^^ 'soptu/j so\qdn¿ s^uoi^p^ \tv$
duojSo uopnjo&lt;i9}¡ ojt, :soj^o X uosia^^ '3DMOI VI 1Q (Ll
is oj3d o^siouoo Xnuí op^dsB an sjqos

'0961 'O9pi¿i9juo^^^ oitojdl^ pp io¿
oppjs^ pp upajog pp opvumdy \tlSJ ^P svjsinStuy sosbjS
-uoj so¡ ^p spumoppp sojt9 :tuamy SONV77ZISVD P V77IdVD (91
*siS3j sspuiSuo aoo OAijepjdj^juí oXbsus
l'otsl \4v/(Dn2ntf) upiovztpdtj d¡ pp opDJisnp üuojsifjti

'^soptprwp sns X sdjpuowoui sdj,, : -j otjnp 'ZZ/lDIUdOX (91
op
-BTSBUI3P OU S33UO}U3 B)SBq BUI3^ Utl 3p STSIJBUB UT\ B^JOdB dnb 'XBTl^

pp BUojsTq djqos u^ioonpoíd Btfdure 3p 'ssio^nB so¡ 3p oXBSug
P96\ 'opp
'jüjupuq opuvg v¡ pp spuototpg \tDtsnt2t$JV upior^oáp^
DfppsDonupuoppsp^vgtt latppjpsof^Vif^ygXutuwíupg 'WfiHVN (PI
sns 3p sisa^ SBpniyap b 3SBq U3 'uopBuuoj

-ui BpBiu&gt;3pB X Bjnpni^S3 Bpqos 3p *B0ip^pip pBpqBuy uoo
'[¿61 'opptdpjuo^^^
pp pjupuq opijqndp^ 27 pp pvptsjpAiu/} 'sowoj z \tvjstn3íuy op

t 11 •"! 'ONOO73W ^ O 'VV3HDSÍ18 -M ^37QV8V S3A3H (1

�énfasis en el diferente carácter de las distintas etapas. Contiene un
apéndice con información sobre la evolución económica y la diplo
macia mexicana durante el período estudiado.

20)MANCISIDOR, José: ^Hidalgo^ Guerr^ro elturbide". Ed. Grijalbo,
México, 1970.
A través de tres personajes fundamentales se analiza el proceso de la
independencia mexicana.

21)LEMOINE, Ernesto: "Morelos. Su vida revolucionaria a través de
sus escritos y de otros testimonios de la época". Ed. UNAM, Méxi
co, 1965.

Estudio introductorio de documentación del período, obra de un
erudito en el tema.

22)GRACIDA, Elsa y FUJIGAKI, Esperanza: "La Revolución de Inde
pendencia", en "México: un pueblo en la historia", op. cit.
El artículo, obra de dos historiadoras y a la vez economistas, procu
ra proporcionar una visión en la que están presentes los sectores po
pulares.

23)CUE CÁNOVAS, Agustín: "Historia social y económica de Méxi
co". Ed. Trillas, México, 1963.

En los primeros 8 capítulos del Libro Segundo el autor estudia el
proceso de independencia. Interesantes estimaciones y la presenta

ción de las medidas sociales y económicas —incluido el Plan de
Cautla— son algunos de los aportes estimables del autor.

24)ZAVALA, Silvio: "Ensayo histórico de las revoluciones en Méxi
co". Ed. Porrúa, México, 1969.

El erudito historiador mexicano se refiere al proceso de la indepen
dencia como etapa de las revoluciones mexicanas. Como el resto de
su obra, es importante para conocer la historia de México.

25)PARRA PÉREZ, C. : "Historia de la Primera República de Vene
zuela". Biblioteca de la Academia Nacional de la Historia. Caracas,

1959.
Libro erudito, escrito por un historiador tradicional, que estudia de
talladamente la Primera República, sus realizaciones y problemas.
26)MIJARES, Augusto: "La evolución política de Venezuela. 18101960". EUDEBA, Col Nuestra América, Libros del Tiempo Nuevo,

32

��34)BOLÍVAR, Simón: "Escritos políticos". Selección e introducción
de Graciela Soriano. Alianza Editorial. Madrid, 1969.
Selección de los principales escritos políticos, precedidos por una
aguda introducción.

35)BOSCH, Juan: "Bolívar y la guerra social". Editorial Jorge Alvarez,
Buenos Aires, 1966.

El ensayista dominicano aporta interesantes hipótesis sobre las con
tradicciones sociales y sus coincidencias o no con las luchas por la
independencia.

36)IZARD, Miguel: "El miedo a la Revolución. La lucha por la libertad
en Venezuela (1777-1830)". Editorial Tecnos, Madrid, 1979.
Visión moderna de la Revolución venezolana que, entre otros as
pectos, aborda la que llama Reforma Agraria Bolivariana.

— Sobre política de otras potencias hacia América Latina durante la
lucha por la independencia.
1)PRESTON WHITAKER, Arthur: "Estados Unidos y la Independen
cia de América Latina (1800-1830)", EUDEBA, Buenos Aires,
1964.
Un documentado estudio de los diversos aspectos de la política nor
teamericana hacia Hispanoamérica y sus condicionantes en el perío
do.

2)PERKINS, Dexter: "Historia de la Doctrina Monroe". EUDEBA,
Buenos Aires, 1964. Capítulos 1, IIy III.
Libro que aborda el tema desde un punto de vista norteamericano,
con opiniones no compartibles.

3)GUERRA, Ramiro: "La expansión territorial de los Estados Uni
dos". Editorial de Ciencias Sociales, La Habana, 1975. Capítulos

II al VIL
Estudio circunstanciado sobre el tema, con abundante apoyatura
de información.

4)FLAGG BEMIS, Samuel: "La diplomacia de Estados Unidos en
América Latina". F.C.E., México, 1944.
El autor norteamericano aborda el tema con información y con los
enfoques generalmente característicos del punto de vista norteame
ricano.

34

�\tviuottotfuy n¡ udivquioo sopiu/) soppjsj
;p 'do .oxputuj 'IVdlAIJ (¿
•opBuuojxn uaxq Anuí *o^und p ojqos oois^^o uq

'8S61
Ü¡ 9p S3UOl7lp3 \t(0S8I"ZJ8l) T^*&gt;7 03U
•ftuy ^p opu9pu9d9put n\ X ouD^g utuQtt : ^ s^ymQ '^31S83M (9
•p^^pipunjaid joXbui uoo o|JBzr^ire uupod
p Rred ^fqipuiDsajdun *uopBuiJOjin bou uod of
'961 'sdov^dj 'D¡dnzdU9A

-tu/) V) 9p m9toi\qiq V) dp sauotoip^ JSZ81"PO8I)
9p opu9pu9d9pttt o¡ XDOiuvjuq üdtinod tn&gt;. 'tumatM 'NNVWJÜV3 (S

�TEMA ffl
Lecturas básicas

1)HALPERIN DONGHI, Tutío: Op. dt., Capítulos: "Una larga espe
ra" y "El surgimiento del orden neocolonial".

2)HALPERIN DONGHI, Tulio: "Hispanoamérica después de la In
dependencia". Editorial Paidón, Buenos Aires, 1972.

En este libro el autor desarrolla más ampliamente el estudio de los
aspectos económicos y sociales de los países hispanoamericanos lue
go de la emancipación.

3)CUEVA, Agustín: "El desarrollo del capitalismo en América Lati
na". Siglo XXI, México, 1978. Capítulos: "Las estructuras precapitalistas, antesala del subdesarrollo"; "La problemática conformación
del Estado Nacional" y "Las luchas sociales y sus perspectivas demo
cráticas ".

Ensayo interpretativo con abundante ejemplificación. Serio intento
de plantear la interacción de la incidencia externa en el período de
auge del capitalismo competitivo y de las complejas estructuras y su
correlato político e ideológico en los nuevos estados independien
tes.

4)FURTADO, Celso: Op. cit. Capítulo correspondiente a la primera
mitad del Siglo XIX.
5)PRADO JÚNIOR, Caio: "Evolución política del Brasil", Op. cit.
Capítulo IH("La Revolución") y IV ("El Imperio").
6)CHEVAUER, Frangois: "América Latina de la Independencia a
nuestros días". Ed. Labor, Barcelona, 1979. Primera Parte: "Los
Hechos".

Trabajo de conjunto sobre América Latina del historiador francés,
en el que plantea realidades y problemas de su historia. Adjunta
cronología. El capítulo citado contiene importantes datos sobre al
gunos países latinoamericanos.

7)SOLER, Ricaurte: Op. cit.. Segunda parte: "La organización nacio
nal de nuestra América". Capítulos IIIy IV.

36

�L
•ouapsBiq osoipt^sa jap opBjuamnoop Xnuí

'9¿61 'omxd^^ '/xx
'P3 '9161 *viuo^ '0SDV1D ^P otsodiut^ ja auqos ojqtj '^mitnrj do
-uauiy uo sauotODjuDjd ¿ soipunJi}Dj 'SDpuotovfj,, ug \toat^ d$soj

U9 DJ9JD)9¡D9 DpUdiODq ÜJ 9p UOtODUJJOj DJ,, .* J 'OJtJ 'OSOCTdVD (S

uod *]BJ^U33 eoii^uív ^p ^oí^JIod Buojsiq v\ ap sisa^uis ap
'ZL6I 'ZoM '..souvouduiDOd^uo^ sojznoos soipms^,, vísiao^ ug \tmt

-DOU9WDOJPJ9O Doiiqod DUO^Siq op oipu9dwojpt : f) g '^3I/2ÜS (p
osoiprqsa ap aiJBd jod
*ouBouaureoj^uao osaaojd pp ^;uauiBpunj opadsB oi\o ap sisi^uy

ZL61
ud$ 7 o/V \,soudou9uidoj^U9j s^^ütoos soipnjsg,, visiAd^ ug

ap oofw^uooa onojums9Qt% rff 'HONDI^ff Z3^3¿ (
•miBDuaureoijiía;^ p^ap

B{ ap cxi;uap sBAisiadsip SBpuapua) sv\ ap sBsnBo sb| a;
-uauíBsopBpma ubzi^bub as ¡BjauaS j3^objbo ap 1191SIA buti ap
-o/ uv^ *vot^ d^soj ap pDpisjaAtufj jmjoitpg \^muappoo DtwouQoa

~ &lt;
,¡¡

ap ofBqBj; un ap oquap pBpipunjojd uoo opB^uasajd sa 'sopa a^ua

SBiauaiajip sb| ap A sopB^sg soAanu so^ ap uoiobziubSjo nJJÍP Bl 3P
'BUBouauiBoi^ua^ uppBjapag B| ap BjnpBij B| ap Buiaj ¡g bou^uib
-oj^ua^ ap sopB;sa so^ ap uopn;i^suoo b^ ap Buia^oíd ¡a a^uaureoyp

-adsa b^bj^ as apuop jxx 1SÍS 3P uqpBpdooai v\ ap oinoi^JB Jauíug
IIIPI so¡m)dvj '$¿61 'ootxd^^ '¡XX o^^^S '..ooijijod osdoojd
igtt .ojnoiuv \AH oatiaiuDOJjuaj,, .ouaqjapg 'SVAM SdUVOI (I
jDJtua^ Dop^wy ap „uotoDznwopg,, o¡ ajqog

-

Süupuauíafduioo

ttJopDAjasuoo ojoa^otd ¡gff
:IIA opuidoj :ttaiuaw v\ ap u^ioDjaqn vgit ^ ttütwouawD popy
-D9J vjnp vgyt : K z so/djSdjdj '^j o\ni}dv^ tímw9ti9wy npuap

^uoj 9[ ap ouo^stjf dj,, :npunSas a$jo¿ "jta dQ sopjodoag 'ygz ($

�6)VILLACORTA, Calderón: "Historia de la República de Guatema
la, 1969.
Libro que aporta información sobre el período.
7)LAGUARDIA, José María: "La República Liberal en Guatemala".
Ed. EDUCA, San José, 19 72.
Trabajo que aborda problemas políticos e institucionales.
8)CARDOZA y ARA GON, Luis: "Guatemala, las lineas de su mano ".
Fondo de Cultura Económica, México, 1965.

Libro de divulgación con observaciones profundas del conocido es
critor, publicista y ex-diplomático guatemalteco.
9)DALTON, Roque: "El Salvador". Editorial Casa de las Américas.
La Habana, 1963. Especialmente los 6 primeros capítulos.

Trabajo sintético de divulgación con información del proceso his
tórico salvadoreño.

10)GAMEZ, José D. : "Historia de Nicaragua". Ed. El País, Managua,
1889. Parte Tercera.

Libro fáctico que analiza la historia centroamericana hasta la sece
sión de Nicaragua de la Federación Centroamericana y la posterior
historia del país.
11)WHEELOCK, J. : "Raices indígenas de la lucha anticolonialista en
Nicaragua". Siglo XXI, México, 1976. Capítulos I y V.
Síntesis histórica sobre el tema.
— Sobre "Brasil, la unidad pese a los movimientos secesionistas" y

"Chile: su extraña estabilidad"
1)PRADO JÚNIOR, Caio: "Historia económica del Brasil", op.
cit. Capítulos XIII al XV.
2)FUR TADO, Celso: Op. cit. Cuarta Parte. Capítulos XVI al XXV.
3)SODRE, Werneck: "Evolución social y económica del Brasil". Ed.
EUDEBA, Buenos Aires, 1964. Capítulos titulados "Crisis del siste
ma" y "El Imperio".
Trabajo de síntesis que menciona los movimientos revolucionarios

brasileños del siglo XIX anteriores al '50.

�6
'0961 '

sruf onauD^p op osdj íi/7 -9WO,, '\vqiuv 'ZflXD V1NVS O1MIJ (Zl
•ooijiob^ yop Biion^ By uoo eli^io os onb
opouod yo uo Buoynyo Buo^iiy By BzrysuB jo^nB yo o^iBd Biouiud ns ug

•09&lt;5^ 'oSnt^UDS 'pusny ¡vuoiip^ \t9jiiO
u ouisipu9dut! pp o^otstH., :uptu9ff 'V3HDOJ3N Z3WWYX (IT
*XIX ISIS PP sopBipaui b ouopsBjq osoooíd
JO BZl[BUB BJO^nB B] 'JBUOIOBU OmSTfB^ldBO Un Op OnOJJBSOp Op OJU3^
-ui p uo {odBd o^uB^Jodun \xe\ op 'b^bj^ op uareg pp o^isodoíd y
'0P61 'Sd-tlV sou9ng 1tK&gt;od9 ns¿pm&gt;wtf :mptj '13HDÚOS38 (01
OpOIJOd p UO BJUIOUOOO BT Op SO^OOClSB B OJOTJOJ OS
Biouitid ns uo onb uopBz^raisripui B{ op osooojd yo oiqos
•o\qv¿

^p pvpisjd^Uf} '9^oM womu dp msiAB^ \.(0Z6I'808J) físvjg pp
ootuipuood offauDS&amp;p p K owst¡DU)snput ¡^yt -"w^y 'ZJ17 V7731IA

(6

b Bpuoi
-ojoj ojuBpunqB uoo oyn^i^ yop buio^ yo ojqos ^bjouoS ofBqBix '9¿6l

\totustjDtídoo ¿ pWMDjjs^,, :otADpo 'INNVI (8
pp o^uoTuiBjqod
pp A ptuiAByoso y op Biuo^ yo BpioqB onb oprynosip Á ooisByo oÁBSug
'Z96I 'ojpuDfap oi^ 'vjojip^ oíd

-ut¿lO ?so/ mjDJAiq \tDpzti9S ^ 9puouo ^^O 'OV*qt!D '3MA3MJ (i

bououiv 3p oubououibo^jou jopBuo^sny yop osopBpino ofBqBi^ upy
'8961 "SSW '3^puquiio fí^g ? ^nd^3t. • H D 'DAIIVVH (9
•ojdoouoo o^so jod osoiyBA Anj^ -uopooyoo Bpejp By op sojqq soy op
uopBuuojin BorysjJopBiBO By uoo 'ByoyisBjq Buo^siq By op ooxsByo u¡\
ttSOUD0U9UtD
sojqand soj dp K voudiuy dp vuofsijj,, uptoodjoj puopojog 'jda

-¡OS puoitp^ 'sotp sojfsdtm d 0081 *P R^J8,, -ojp9¿ 'MOW7VJ (9
•opouod yo ojqos
yüuojBui oyuB^Jodun ouoijuoo 'jouo^ub yo onb opBZTjcui A oou s^p^

\t9S9U9Qt, DpDlW^ 91JDJ '9¿6I ^rtD^ OD$ 'DjppSDJg ODÓ
V3 \t'msoáq ms^nSmq op ouo^\H '^^WJ9M ^3^QOS (P

�Trabajo imprescindible para un análisis del período. El conocido es
tudioso chileno plantea muy vivamente las posibilidades y frustra
ción del desarrollo autónomo del capitalismo en Chile.
13)DONOSO, Ricardo: "Breve historia de Chile" EUDEBA, Buenos
Aires, 1963.
Pequeño resumen de la historia de Chile que contiene algunas refe
rencias al período.

14)DELANO, Luis E. : "Pequeña historia de Chile". Secretaría de edu
cación Pública, México, 1944.
Síntesis histórica con referencias al período e información general.
15)GUNDER FRANK, André: "Capitalismo y desarrollo en América
Latina". Ed. Siglo XXI, México, 1976. Capítulo I, parágrafo G y
Capítulo III, parágrafo C.
Análisis del período por uno de los fundadores de la teoría dependientista que defiende la tesis del carácter capitalista de América La
tina desde su colonización.

16)VICUÑA MACKENNA, A. : "Obras completas". Volumen VI:
"Don Diego Portales". Universidad de Chile, Santiago, 1937.

Tratamiento del período y el personaje por un clásico de la historio
grafía liberal.
— Sobre liberalismo. Casos de México, Venezuela y Colombia.

1)DÍAZ, Lilia: "El liberalismo triunfante", en "Historia General de
México". Op. cit., Tomo III.

2)REYES HEROLES, Jesús: "El liberalismo mexicano". 3 Tomos.
Fondo de Cultura Económica. México, 1974.
Un cásico sobre el tema que estudia la historia del liberalismo en
México, enfatizando sobre los aspectos ideológicos.

3)ZEA, Leopoldo: "La ideología del liberalismo mexicano". En
"Liberalismo y Reforma en México ". México, 1957.

Análisis del tema por un especialista en la historia de las ideas de
México y América Latina.
4)ARGUELLO, Gilberto: "El primer medio siglo de vida independien
te. (1821-1867)" En: "México: un pueblo en la historia". Op. cit.

40

�•sappos A SBaiuiouoaa sasBq s^ o^arjniBiu ap jan

-od opuBirexxid Biua^ pe ajayaj as icqnB p XIX T% P -rezrpn^^ [y
'Sdiiy soudnq 'vuijvjq ivuo^pq -,,/aa/

V^V1NOW (II
•oire¡ozauaA ouisi|Bjaqi| pp
saseq sei aAaqai ap auod ^iapa^ ^nan^) ^ ap sbstibo sb^ iBzifBiiB ^y
tül9nZ9U9/i dp pjJUdJ pVptSJ^MUft 'ttVJ9ft29U

01MH (01
*XIX ^I^ÍS PP oipt^sa pp
oojbui p na ouB|ozauaA ouisqBiaqq p Biapisuoo as ofeqBH a^sa.u^
\t vpnzdUd/{ dp vouotsi^ uoiomu
^toj,, opüjmp vivyt dtLüppi uojodfj dp ofnDiuy '086 í 'ooixd^^ 'od

-tudtj; ojjsdn/^ pnuopp^ t&gt;idnzdU9y[ dp pjjudj pDpisjddiuf} \t opon
tas ofudtmtodjo 'vjdnzdtíd^ :sojjo ¿C 'q *VTVAVZ VZVN (6
p opBpioqB uaiquiB^ aA as anb ua oorp^uxs o
'P961 'Sduty soudnq

pmotdnjttsuoo Duotst^ :?sof 'inoi^od 7ID (8
"XX
p ua opBj^uao ofBqBjj un ap a^uapaoapiB ouioo Buia; pp anbojug
'8¿61 'ootxdM
'„ ojSts oipdiu dp mjojsiff 'miiurj VdUduty,, ug

o¡8ts otpdtu dp Duotstff,, : q 'V7VAVZ VZVW (¿
BOLpury ^p opbzubab sbui iBuaqij oju^iuitaoui
p ^Buuoja^ bi ajqos oujapoui B^nuouoaa un ap e^sia ap ojun^

iiia ¿ha
sojnjtdtQ '¿¿61 'ootxdj^^ 'odtudij ojjsdn^ ptuojipg \tvwmx3tu

mtuouoog 27 *p odtjo^mQ,^ :osuo¡y '3CRI3A31MOW UV7IHDV Í9
*BJOp
uoisia Bun apsap ouisrui p bzi¡bub upioBuuojuí Buanq uod
anb ^opBipn^sa opopad pp oauBiodmaiuoa JopBuojsiq a

^MVWV7V
•opouad pp STSTpiíB ]ap ojisodaid b Bura^ p BpjoqB anb *ouBopcaui

b^siuiouooq A JOpBUoisrq oppa^Bj a^uauíBm^Buiajd pp opiajjjy

¡I

�12)JARAMILLO URIBE, Jaime: "Las Sociedades Democráticas de Ar
tesanos y la coyuntura política y social colombiana de 1848". Po
nencia al Segundo Encuentro de Historiadores Latinoamericanos,

Caracas, 1977. Edición Universidad Central de Venezuela.
Trabajo sobre un tema importante del proceso colombiano, donde
se analizan coincidencias y divergencias de los artesanos con los li
berales colombianos.

13)MOLINA, Gerardo: ^Las ideas liberales en Colombia". Colección
de Manuales Universitarios. Edición Tercer Mundo, Bogotá, 1975.
Resultan particularmente

interesantes los capítulos titulados:

"El movimiento del 49", "Las dos líneas del liberalismo", y "El
Radicalismo".

14)OCAMPO, José Antonio: "Colombia y la economía mundial.
(1830-1910)". Siglo XXI, Colombia, 1984. Capítulo "Desarrollo
exportador y desarrollo colombiano en el Siglo XIX".
Examen del proceso económico y su incidencia en el desarrollo
global colombiano en el período.

42

�^qtt
-OJ p U9 OUDJU9UW9^JOU OUtStUOf9U90J9fUf 9 OUtSWOtSUDdx?

SBUB}U3UI3jduiO3

•oonrejuq ouisifBU3dun pp pdBd p 3iqos srssjodiq
S3^UBS3J3JUI UO3 'OUBIJBJl B^SIUBDU31UBOUIJB| pp OJqi¡

A ^AI III so¡iu)dro '9L61 'ooixd^^ '¡XX
-f/ Dui9fsts un 9p stsuo ¿C uqionuuo¿¡tt :o\\90iD]^ 'IMVMDVWXVJ (L
\3 U3 UOISUBd
-X3 nS A OUB3lJ3UIB3^OU OUISqBIJ3dUll pp S3J3PBJBD SO{ BZIJBUT? 'op
-Buopu3Ui o|n^idB3 p us '^nb oin^j^ pp bui^^ p 3iqos uopB3i;s3AUj
\tdquvj p ud vjdíouvuif uoisuvúxb k visi\viidno
'sopiufl sopvjsg sojt, :j/j ojnjidvj '9¿6l 'mivDiuttuoQ
'OSUÍIUOQ OJUVS 9p DUiOUpjnV püpiSJdAlUQ \VUOl\p^ \tDUD9tUtUlO(J

DJi¡qndd}j v¡ U9 mstjvuddiui ugpmitiuop Djtt :opdjJ¡!^ 'OMVZO7 (9
•B0Od3
b^ 3p ssjB^ndod SOJU3TUIIAOUI soppouoo oood 3p snboju^ p jod
OSOIpA 3^U3LUJB|n3i^Bd 'OUB0IX3UI B^SIUBDU3UIBOUT^Í

II Ajso¡midvj '8¿61 'ojtxd^^ '¡XX ls!S '..
U9 ugpDJdqij Á ouiSijDU9duájtf :o¡qoj 'VAOMVSVJ Z37VZNOO (S
s,, jsp
-J3^U1 Bun B^us^in ss snb us 'sb;siuiouoo3 sop sp ofBqBij oppouo3
,f :uuid opunS^^ AI ojmtdzr) 9pv¿

13IS \t&lt;n\ojums9Q pp m*O9i ü¡ ¿ oudo
^U9WVOUUDI onauDS9pqns ^„ :oip9j ZVJ ¿ oppdso '73XNÍ1S (p
IIIA PAI so¡njidDj vp do tupsnSy 'VA3/1D (
TU90J9J 9UDj 7P 'do '7 ^saXZinS ¿ M 'HDIAO^3J7V (Z
A o¡widvj ip do \tmn$ffj m
*p KntDJodut9$uo9 vuotstH,, -omi 'IHONOQ NDI3d7VH (l

AIVW3X

�1)FAULKNER, M.: "Historia económica de ios Estados Unidos". Ed.
Nova, Buenos Aires, 1950.

Proporciona abundante información sobre la conformación del gran
capital norteamericano a fines del Siglo XIX.
2)MALDONADO DENIS, M.: "Puerto Rico: una interpretación histórico-social" Siglo XXI, 7a. edición, México, 1977. Primera parte,

Capítulo III. Segunda Parte, Capitulo IV.
Trabajo del sociólogo puertorriqueño que, en los capítulos men
cionados, estudia el colonialismo español y el estatuto colonial de
Puerto Rico después de la Guerra Hispano-norteamericana.

3)BOSCH, Juan: Op. cit., Capítulos XXIII, XXIVy XXV.
4)GUERRA, Ramiro: "Azúcar y población en América Latina".
Casa de las Américas, La Habana, 1968.
Ensayo sobre la expansión de la producción azucarera, particular
mente en el Caribe.

5)GUERRA, Ramiro: "La expansión territorial de los Estados Uni
dos". Op. cit., Libro IV.

6)LE REVERAND, Julio: Op. cit. Capítulos XXIX y XXX.
7)PIERRE CHARLES, Gerard: "Génesis de la Revolución Cubana".
Siglo XXI, México, 1976. Partes I y II.
Ensayo del sociólogo haitiano que —en las partes indicadas— realiza
un sugerente análisis de la evolución cubana en el Siglo XIX.

8)DIRECCIÓN POLÍTICA DE LAS F.A.R.: "Historia de Cuba".
Instituto Cubano del Libro, La Habana, 1971. Quinta Parte, Capí
tulo VIH y Sexta Parte, Cpítulo I y II.
Síntesis histórica de carácter fundamentalmente política, sobre el
período.

9)FONER, Philip S.: "Historia de Cuba y sus relaciones con Estados
Unidos" Instituto del Libro, La Habana, 1973. Tomo II, Capítu

los IV al VIL
Un punto de vista norteamericano sobre la guerra de independen
cia de Cuba en sus dos etapas y la intervención norteamericana.

44

�rnbJBí^^fo opB^sgf pp uopeouoj
1 b a^uauyB ©i sipn^sa as *xiX oí^?5 V^ ua^ayai as anb *sopBU
-opuaui sopyídBo soi u^ *oiruij pp euia; [a ajqos oouoaj oífsqejj^

IA
^A so¡njidvj '6961 *dPMD ^P oSmjuvs *vtjDji$/9Atu/} 'pg \tmaftrj

opvisg pp uopmuM&gt;gt^ :soojüj^ 'tfYldV^ (l
^ mnbjoStjo

sb| ajqos asjBiuiojux BJBd
-uii Xnuí 'pBpxupx ^p JopBucnsiq a ooujiod oppouoa pp

'0161 '^jA d^W '^o^ puv i9dtDfí J696J'Z6PJ&gt; ^&lt;1
•uvj pp mjoism mtfi oj$soj PPU * U91D ^a,, '^^ 'SNVmM (SI
'OOU
a^uapaoa^uB opB^uauíBpunj un uoo Buia^ jap uaurexa oqduiy

'I¿61 'ooixm '¡XX oiSis Jp6l'SI6Ü smou^tusx
-uoo sus ¿PPH 9V m^ouauivauou ugpüdnoo ojt, :^zns '^O1SVD (Pl
*B{Si Byanbad bj ua;
-jBduioo anb sasiBd sop so^ ua BUBauaurea^ou B^siuopuaAja^ui Boy
-yod b^ 'ajuauiBspaid 'b^bj^ anb bubi^ibij BiopBuo;siq v\ ap

*„(PZ61'9l6l) miDoiwwo
vj U9 A. (PS61SI6I) }^VH Ud DUV0U9UW9UOU ugpvdnoo v\ ap oj
-joduit 13,, .jojsdj ¿ízns 9p oinotuv PL61 'ootxa^ '^WM/2 "^/^a
-os sduoioüSijsdduj ap oiwpsuj \tmwonnuiOQ DOtjqnda^ v¡ ^ t$

s

ua otSojopos K uapiio¿tt :soj$o ^ pjvjao 'SZ7XVHJ 3^^3Id (1

'861 'oSutiuorg o^uog 'oSuuuoq otuos 9p popisjaMUfj \touoannui

-oq oajjqndag o¡ ua ouistjvstdoo jap sauaSuo soj ¿XIX 1SÍS PP SOP
-ojpaui ap ouistptidoaajd jg,, ijosaj ojjnf 'Z3N3MI ZlClDmQO^ (Zl

jp do *opa4n^^i 'ONVZO7 (II
sauopua/uajui a Biouappui
anb *ouja^ui osaaojd p ua BpByuao sbui buo^stj^

IIIXX P XIX soimidro 'II
^oG o?uvs 'vSaiuo A v/¡y ¡ouojipg ^dudoiuiwoq

ottuguoog A jopos P&lt;&gt;WH., -o^ago^ 'VSSVD (01

�2)IANNI, Octavio: "La formación del Estado Populista en América
Latina^. Serie Popular, Ed. ERA, México, 1975, Capítulo VIH.
En un trabajo centrado en el populismo, el capítulo citado con
tiene interesantes proposiciones sobre el tema, del sociólogo bra
sileño.

3)CA VAROZZI, Marcelo: "ElEstado Oligárquico en Chile". Revista
Historia y Sociedad, N 19, México.
Con un enfoque del tema centrado en Chile, incluye un fino aná

lisis teórico sobre el punto.
4)BAGU, Sergio: "Tres oligarquías, tres nacionalismos". En Cuader

nos Políticos N3, México, 1975.
El historiador y sociólogo argentino enfoca el tema de manera
comparativa, refiriéndose a Chile, Uruguay y Argentina.

5)ALIMONDA, Héctor A.: "Paz y Administración, Ordem eProgresso. Notas para un estudio comparativo de les Estados oligárquicos
argentino y brasileño". En Revista Mexicana de Sociología.
Instituto de Investigaciones Sociales. UNAM, México.

Análisis comparativo de la formación del Estado Oligárquico a fi
nes del Siglo XIX en Argentina y Brasil.
6)COTLER, Julio: "Estado, Nación y Sociedad en el Perú". Institu
to de Estudios Peruanos, Lima, 1978.
El sociólogo peruano estudia los aspectos mencionados, a lo largo

de la historia del Perú, incluyendo la etapa posterior a la Guerra
del Pacífico, cuando se estructura el Estado peruano sobre una so
ciedad en la que perviven relaciones precapitalistas en el campo in
dígena.

7)BONILLA, Heraclio: "La coyuntura comercial del Siglo XIX en el
Perú". Revista del Museo Nacional, Tomo XXXV, Lima, 1967.
Trabajo centrado en aspectos económicos del período, por parte
de un investigador que ha hecho aportes al estudio de la etapa posr

terior a la Guerra del Pacífico.
8)YEPES DEL CASTILLO, Ernesto: "Burguesía y Gamonalismo en
el Perú". En Revista Análisis No. 7, Lima, 1979.

9)YEPES DEL CASTILLO, Ernesto: "Perú 1820-1920. ¿Un Si
glo de Desarrollo Capitalista?". Signo Universitario, Lima, 1981.

46

�'9¿6I 'vuoidoioq *rmrj sauoiotp^ \toaupjoduiafuoa ouvauauwou

¡dúos ^ OJdjqo ojuatuitAom pp mjofstjj^ rw sojjdj 'VWV^ (p
BdBp B[ ua aonpoíd ^s anb oíaiqo o^uaiuiiA
-oui pp o;uaiuipBu pe uajaipj as sofeqBj; soj sopo^ tsbo 'XX ^íS F
ua uBj;uao as anbunv'sai; bX opüjipa u^q as ¡Bno B{ ap 'sasiBd so¡ ap
oun BpBO ap saiopB3i;saAin jod BpBzi^Baj souio; oj;Bn3 ua

'P861r 'oj?x?w '¡XX ls¡S SBuotoip^ -¡MVM/1
SBUOlOVSlJS^dU/ dp OXmilSU¡ \tDUtfDJ DDU^lliy ^p OJ9JqO O$U9tlUtA

-otupp mjotsiH,, .'(JopDtitpjooj) ojqoj 'váOÑVSVD ZTIVzkÓO (
•BOinb
-jbSijo BdB;a bj ua aonpojd as anb oíaiqo o;uaiunAOui ^ap o;uaiui
-láins pp sisipuB p aÁnpux anb 'ooipiAos JopBi;saAur pp o^noi^y
'P961 lvuvqv'Hrr¡
*injojsi¡f dp Sduoixsdnj vjsidd^ uj \tmntirj Dou^tuy ua svjajqQ

swaunjsj sd¡ ap ojuaítutSun^ft r^ 'A3V7OWH3 (Z
vdvjj üpunSa^ K \t Djopvjaqij
vdvja Djawuj d¡ ap soiposida oj}ün^jt :vdvj^ nuauiij^ '\fug\oviaqi\

Djt, opvpnu oimidüj -ftj do :o¡qv¿ 'yAOMVSVJ Z37VZNOD (I
'ootnbipSijo opvfs^p ¿( DtnbjvSt¡o d¡ djíuod 'sotpaw svd
-vastqap &lt;f DtsanSunq aiuapvu d¡ ap 'sajüjndod sojuatwtAoui auqo^
•soiiBnjad opBUEpjojd p Á Bisan3
-jnq bj ap o;uaiuipBU p Á oombreSijo P^^SH F 3-iqos sisipuy

II oimidüj ¿ S
¿ p sopjSpiDd '/ opmidro '0861 '^d 'v^i "d'3T3'D \.06l
'0Z8I
*Buia; ¡ap upis
-uaiduioo bj BJBd a|qipupsajdun *uotoob ap ajquioq A JopBsuad un
jod opBzipaj ^rua^ jap oouo;siq osaaoíd pp so^aadsB ap sisipuy
mutj 'Djrwiuy ¡Duojipg Dsajduij \ttnwruad poptpaj d¡ ap

ap so^^sua ajats,, : sojjdj ^so^ 'l[\031VIHVM (01
*uop
-onpoíd ap sauoiDBjai sb[ ap uopB¡nai^B B[ ouioo jsb '¡i^uBOjaui

uoisuBdxa B[ uoo u^pEjai ns X XIX ^?S FP S3U?J B opB;sg [ap
uopBJtipnjjsa B[ ap sopadsB sosjdAip bzi[bub oueoiad JopBuo;
-snj p 'opBjp aiqi[ pp sopi^jdBo so[ ua ouioo opioi^B p ua o^ubj^

HA ^IA 'A

�Capítulos I al VI.
Ensayo sobre aspectos del tema del estudioso uruguayo.

5) GUERRA, Sergio y otros: ^Historia de América Latina durante la
primera crisis general del capitalismo". Departamento de Historia de
América. Universidad de La Habana, 1981. Capítulo "Anteceden
tes".

En un tomo, centrado temáticamente en el período 1917-1939,
se analizan los antecedentes del movimiento sindical y político de la
clase obrera en América Latina
d^ CISNEROS, Luis Benjamín: "El movimiento obrero en América La
tina". México, 1964.

Breve análisis del período en una historia general del tema.
7)HUIZER, Guerret: "El potencial revolucionario del campesino lati
noamericano". Ed. Siglo XXI, México, 1980. Capítulo I. Parte titu
lada "Factores históricos".
En un breve capítulo introductorio, el autor da cuenta de los prin

cipales movimientos campesinos de fines del Siglo XIX y principios
del Siglo XX.
8)GONZÁLEZ CASANO VA, Pablo (Coordinador): "Historia políti
ca de los campesinos latinoamericanos". Tomo I. Instituto de Inves

tigaciones Sociales, UNAM, Ed. Siglo XXI, México, 1984.
Es el primero de cuatro tomos sobre un tema muy poco estudiado
en América Latina. En cada uno de los artículos de esta recopila
ción hay una parte referida a las luchas campesinas en el período.

9)SILVA HERZOG, Jesús: "Breve Historia de la Revolución Mexica
na". Fondo de Cultura Económica, México, 1960, Capítulos I al
V.

Análisis de la crisis del Porfiriato y los antecedentes de la Revolu
ción Mexicana, en el texto de este intelectual de destacada actua
ción durante el Cardenismo.

10)SÁNCHEZ, Andrea y CARBO, Margarita: "México bajo la dictadu/

ra porfiriana". En "México: un pueblo en la historia". Op. Cit. En

especial el Capítulo IV.
Trabajo de las historiadoras mexicanas que, en el capítulo mencio
nado, analiza el surgimiento de la oposición, incluyendo los sectores
populares.

11)CHASSEN, Francie: "Lombardo Toledano y el movimiento obrero
mexicano". Ed. Extemporáneos, México, 1977, Capítulo I.

La historiadora norteamericana estudia en dicho capítulo los antece-

48

�'ouapip uamtí^j pp zapgos q jreagdxa Basnq as 'BDinbiB3ijo
q b opuapj ópujdBO p ua X BwjuaSiB BSo^pos q ap oXBSua p ug
II ojmidüj
'6Í61 'ooixd^q 'fWMn ^^/w^^y sauotovSijsaAuj ap oimiisuj M (faqa
-outgo sajo'uoj ap) apqj ua oatftjod K popaiaos :mnnm 'ZM 3Ü (61
*ouapi|0 oiajqo o^uanuiAoui a^uapBu pp upp
-bziubSio b] ua uaxreqBaa^ ap bjtiSij q ouioo xsb 'BinbiBSno ^I X oui

-sqeuoduii ¡ap pded p bzijbub anb ouapqo JopBuo^srq pp oXBSug
'%d

•muajuoqpaa^ ap sdiq so¡ ¿ soloqnjg soj,, .ojpuoiajy '^gjfJil/H

(81

ua oombre^ijo op^^sg pp uopsuuojsuBjq
jod Bqanj b^ ap ajuB^odun opadsB un ajqos ooisqa oÍEcpjx

'6561 '^HD dP oSmjiws 'tnjDjisuadtuf) p^ \J68I ^P U9P
d¡ ^ ppaoDwps,, :umuan 'V3HDOD3^ Z33IWV3 (¿I
•Bpuapisaid b^ b uaXoSu^ o^qodiH P osuaosB pp
sa}UB omsipoipBi pp uopoB b¡ ap X B0U9^iq U9ponpoj;ui Buanba^

7 o\m\dvj '¡¿^i 'oap
ap Daajoijqig \t ua/Co8u^,, : y \anuvp¿ *SdV3D (91
-sajuajaSns SBapi uoo B^stpouad X osoipn^a oppouoo pp oX^sug
'5961 'sauiy sou

-ang lajPAjy a&amp;iof pg \touispiaKo8u^ ¡^, .o^jopog SONOOI/ld (SI
'S061
X 08 PP ^p^^ap B| aj^ua *SB^qnbJBUB soi ap upiaoB q ap iB|noi;
-iBd ua 'oiaiqo o;uaiunAOUi pp o^uaiunoBu p ajqos ofBqBi; osua^xg

'8¿6rooixa^¡'jxx oi2¡s pg \.ou
•puaSjy ua otajqo otuatuoAow ja K oiusinbjmw ¡gtt :aoovd¡ 'Q3AO (PI
•opouad p ua Bur^ua&amp;iB pBp

-apos q ap U9pBuuojuoa q ap jquaurepunj opadsB un ap oiprqsg
l^['sauiy souang'¡maos mjojstffap

ojwitsuj '^oatui^uoaa ogoaiosap ^ u^tatu2tmujtf :q 'MVHA38 (SI
*916I Ud iopBAjasuoo uauí^^^j pp qsuo q qseq sBoi^jjod X sa|
-qaos SBqan[ sb^ X sasBp ap Bjnpai^sa q BzrpuB jo^nB p '(ttBoi^jjod

B^,,) ayBj Biaojax q ua X (ttpBpapos B^M) a^rej BpunSa^ q ug
'ZL6I 'sa^ÍV souang 'sppwg¡vuoitpg 'a uaiunjOA ',tvuijua8jy
tnjoistfj,, ug \t9l6I'068I -JOpD¿uasuoa uauttSau ¡ap sapwtstatA

K ojopvfjodxa tnuiouoaa u¡ ap a2nytt :opjoatg 'gdMOJ S313OD (ZI
g p X aiaiqo oí
-uanuiAOui pp BpuB^odun q 'pioadsa ua ^X u9pn{OAa^ q ap sa^uap

�aún con los conflictos entre las clases dominantes y las luchas obre
ras y populares.

20)PINTOS^ Francisco: "Uruguay, de la liberación ai afianzamiento de
la burguesía liberal". Ed. Pueblos Unidos, Montevideo, 1966.

El historiador uruguayo realiza un interesante análisis del período
militarista, incluyendo las luchas de esta etapa y el período poste
rior, en un libro que abarca un período más amplio.

21)PINTOS, Francisco: "Historia del movimiento obrero del Uru
guay".

Suplemento de Gaceta de Cultura. Montevideo, 1960. Ca

pítulos I al III.
Estudio del nacimiento y primeras etapas del movimiento obrero
y sus corrientes ideológicas.

22)ODDONE, Juan A.: "Los Gringos". En Historia Ilustrada de la Ci
vilización Uruguaya. Fascículo 28, tomo III, Montevideo.

Síntesis sobre el proceso inmigratorio y las transformaciones de la
sociedad uruguaya.

23)BENVENUTO, Luis Carlos: "La quiebra del modelo". En Historia
Ilustrada de la Civilización Uruguaya: Tomo V, N.45. Montevi
deo.

Ensayo que pese a ser sintético contiene sugestivas hipótesis.
24)BARRAN, José P. y NAHUM, Benjamín: "Historia Rural del
Uruguay moderno". Ed. de la Banda Oriental, Montevideo, 1972.
Tomo IV. Parte Segunda.

Análisis de la Guerra Civil de 1904 que, en la parte citada, contie
ne aportes sobre el papel de los "pobres del campo".
25)RAMA, Carlos M.: "Obreros y anarquistas". En Historia Ilustrada
de la Civilización Uruguaya. Tomo IV. Fascículo 33. Montevideo.
Pequeño ensayo sobre los orígenes del movimiento obrero en el
Uruguay y los anarquistas.

SO

��^

^^

• : ;.. '•

&lt; • "i
•.;.;U;* 1
"i':.".4Í-

i

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3807">
                <text>Guía para el estudio de américa latina :  (Siglo XIX)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3808">
                <text>SALA DE TOURÓN, Lucía </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3809">
                <text> Sala de Tourón, Lucía:&#13;
Guía para el estudio de América Latina :(siglo XIX=19) /Lucía Sala de Tourón.    Montevideo : FHCE. DP, 1987.   50 p.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3810">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3811">
                <text>1987</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3812">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3813">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3814">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="386">
        <name>AMERICA LATINA</name>
      </tag>
      <tag tagId="480">
        <name>BIBLIOGRAFIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="381">
        <name>SIGLO XIX</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="339" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="572">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/fecf88f7109c6f267986193b0bb14f97.PDF</src>
        <authentication>595e6149955d117e77ed86fc128edce2</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3733">
                    <text>- "i
5961

SVI3N3I^ a saavaiNvwnH aa
ua ivxNai^o vonanda^ vi 3a

(08I-ST8l)

Moiovdio^vp\[a vi
saNv^aav soavxsa soa aa
voixnod va x vz^viav vxmvs va

XI
a soianxsa 'soavsn3

svdihoxsih saMOiavoixsaAMi aa oxnxixsxfi

�SVMVHOONOK A SOIOÍLLSa 'S0AVSN3

orf

�í9980
S96 l

sviontjo a s^ravaiMv^aH ^ra a
isa ivxn:íi^o vananj^^ va ^a

"799S90/3DHJ

B| A BZUBHV B1UBS B~|
ues

o^n.ii.sui

ZO^ñM XI¿3d OIN3OÍ13
ap Bto

(0e8I-T8l)

xvi
va ai^v
soavi^a ^oa aa
vounod va a vzmvhv viwvs va

XI
a soianisa 'soavsn3

svamoxsiH saMoiDvoixsaAMi aa oxüxixsmi

�—A —
X sauBiuap sopBjsa soj ap uopisod B[ ap oipnisa oAanu un ap peptá
-aaau b[ ouBjd aaunad p jasa) ap oqaaq p ^od 'sBuiapB 'sa o[ j^
•BiauapiAa ap
'jBuutjuoa ouis 'aiuauíB^aap 'aa^q ou uopBiuaumaop ap asBq Bpipnp?
B^ anb oj ap B^uana b 'opBdiaijuB aod aaainbpB X ^pqBA ajuBj^nsa.1
Bun ouioa aaaaBdB stsaj Bsa sa[Bna so^ ap soaiácq Á sooijobj sojsandns
o^ 'uBJisanuí as inbB anb ua Bptumsaa buijoj bj ua ane 'sopBuajBauoa
uaaaaBdB anb uoa BiauanjSuoa B[ aod 'sopoui sopoj ap 'sa o^
•4tSBatao^siq SBpua^a^ sb^ ap ouiaa |B SBuad b uaa
-auajaad 'BUBOtaaniB pBjaaqi^ B[ ap saaopBA^BS ouioa Suiuub^ ap A ao.i
-uoj^[ ap bijojS BpBpunjui B[ BiuauíBpunj as sa^na so^ aaqos 'BZUBqy bi
-UBg b^ ap uoiauaAaaiui ap sauBpi sojsandns sosa^^ 'aiaadaaiui a^qBsuod
-83J ubi aqiqxa BiouBjsns ua anb soqaaq so^ b auuojuoa 'pna Bp un^as
sisaj BUBuopn^oAaj bj Bpunj as anb ua uopBjuauínaop ap asBq b[ aaa
-ouoa aod oppB osoipn^sa aojaa[ ye Bfap anbaod opoj a^uB sa crj
ti ButBd ns ap aid ye orasrui
ya aod Bisand bjou b^ aaaipa as pna bj b X 'uqaag 'S^pa^ aiuiapB5[y
'P96T 'sv^iuawnpn^ pun - \aw\iy 8nn$acnaqsia^8'i8 unqqvujq uap uaqnua^^
-a8 •uaitwj^ uaqastnap uap ^pjjoj un^ í08l ' 9181 ^^^duimiiatD'j pun
puvjqos^naQ zuvijjy uaSijiajj uap uanoqa^ tuj ap aaquiou p ofBq BpBj
-ipa bX Bjsa Xoq anb oaad Bjiaasa anj stsajuis Bjsa anb ua ojuaxuora
p ua Bsuaad ua bX Biuaj 5[osso^| aosajoad [a anb Baqo 'spiBaixa opis
Bq pna B[ ap Baqo bjsba b[ ap Banjaaj B[ BJBd uopBjpui Bun 'opoj aj
-ub 'Bps is aod sa 'Xoq opaa^q ua aoBjduioa as ouioa 'aBaqqnd ap oiáo[
-piad p ajsa ap Bzajxjua^ B^ ap OAniqo 'aojnB opBaisng ns aod ouBg
-ajsBD oiaapad ua X Bpuaaa^uoa ap Buiaoj ua aaaouoa b Bp^p onj ap
-as BXna ua 'sBaiaojsijj sauopBijsaAuj ap ojnjijsu^ p anb '^psso^ paaj
-ubj^[ aosapad [a 't4iBiisaaAiujq xaB]^ IJB"^S,, ua Xoq BpBiuaojsuBa^ 'oiz
-dpg ap pBpisaaAiujq BfaiA b^ ap pBptpiuaiu b^ ap aiuB^uasaadaa 'j
a opinSuijsip un ap aoq^j B[ ap o^naj 'sisajuis aAaaq

V¡JM3IU3AaV

�no sólo de Austria y Prusia, en los problemas derivados de la revolu
ción hispanoamericana o relacionados con ella, y, todavía, por la
multitud de problemas conexos y matices que exhibe en el moviente
cuadro de los intereses y, consiguientemente, de las cambiantes posi
ciones diplomáticas, de las potencias que integraban la pentarquía
europea —Inglaterra, Francia, Rusia, Austria y Prusia— siempre ri
vales entre sí en el fondo, aunque ocasionalmente coincidentes, todas,
o tales o cuales de ellas, con las correspondientes alternativas y con
tradicciones, y, dentro de esa pentarquía, las de las que integraban
la Santa Alianza, y fuera de ella, las de España y Portugal, en su re
lación con aquéllas frente a la "Cuestión Suramericana".
Uno de esos problemas conexos es, por ejemplo, el papel, que
los historiadores hispanoamericanos no hemos destacado todavía en la
importancia particular que tenía, de las ciudades hanseáticas dentro
del conjunto de los estados alemanes, con respecto a la posición de
Austria y Prusia. Es fácil, sin duda, rastreando nuestros archivos, re
gistrar la entrada de buques procedentes de puertos hanseáticos, por
los años de 1797 y de 1804, es decir, los del comercio con los neutrales,
en el puerto de Montevideo, y encontrar, ya en 1803, algún subdito
alemán radicado aquí, y más, todavía, en el período revolucionario.
Pero las raíces diplomáticas que se entretejían con las económicas de
donde esos hechos dimanaban, hay que pesquisarlas en los fondos
europeos, y estas son las que ha desenredado allí el profesor Kossok.
Y uno de esos matices, a les cuales he aludido, y que tomo tam
bién por vía de ejemplificación, es, valga la oportunidad de su elec
ción entre otros, la afirmación del autor de que "los conflictos de las
ciudades hanseáticas con España alcanzaron su punto culminante en
1818", y de que el gobierno español inició "una ofensiva diplomática
centra esas ciudades a causa de que los hanseáticos no sólo continua
ron adelantando el comercio prohibido, sino que, al mismo tiempo,
permitían que agentes secretos de Bolívar reclutaran voluntarios para
el ejército de los patriotas". Estas precisiones, en efecto, arrojan luz,
parece, sobre el por qué de hechos que hasta ahora hemos tenido có
modo debidos al azar, pero que resulta evidente que no son sino un
aspecto más de los muchos que, aunque no los ha mencionado el
autor, han debido acompañarlos para configurar, integrándose en una
misma relación de causalidad, la serie histórica cuya importancia vie
ne a señalar él mismo en esos breves párrafos que acabo de transcri
bir. Se nos viene de inmediato a la memoria, por de pronto, uno de
ellos. Fue precisamente en 1818 y en Hamhurgo donde alguien, re
lacionado sin duda con esos agentes secretos de Bolívar, publicó, tra
ducida al alemán y bajo los rótulos y pie de imprenta de "Der Freiheitskampf in Spanischen Amerika, oder Bericht von dem Ursprange, Fortgange und gegenwartigen Stande des Krieges zwischen Spnnien und dem Spanisches Amerika. Von einem S'ádamerikanisches
Offizier. Aus des Englischen. Hamburg. Bei Hoffman und Campe.

�— IIA • —

AIX1JM3JV
•{Eiuauimop 3Dipu?dE 1103 "zo.vnpv J.ix3d oiN3on3 ap oSo^pjd k
•se.") je uppDnpEJj 'S181 U3 s}uvd u^ vpvjtjqn4 opxvlvj oiavpj pnuv^i ap 3]ou3v4s¿i
anbixaxuy,] ap uotin/oap^ vxqo v\ ap vsaauvx^ uppipa vpunSas v] v oppouoo^ap
xojno ap tíju9wp]44nS,. 'AI owo^ •souvaixamy soxv}j sosax4^uj ap vaaioi]qt^ 'sb^
-upistfj sauopv3iisaauj ap oinjtisu/ 'svpuatj k sapvptuvuxnfj ap pvjjnavj
'^181 '81 óN '^a^luossio^ ^jBA3inog '^iTEjqri '3uie,[ ^iSuojv '^ ísue^
"X '1U 'uay •^uaiu^nui tuvia v^dj 'sw^^uv^ ap jtnpüxx 'ajDuoippp^ anbuaiuyj ap
uakoip un xv4 -'ap '-aja 'sjvqmoa sxanip sa¡ p s^pf xnva4putx4 sa¡ pivuajuoa 'a¡on
-^v4sa anbixaniyt] p au3v4s^j,] ax^ua axxanS vj ap pnpv jvp,] ap p 'saxSoxxf sap
'auiStxo,] ap Jiaan no 'ajouSvcfsg anbixa\uyt\ ap uotjn¡ona}¡ v\ ap asstnb^g ^
uoiuti3 'ÁBMpEoig 'nsaing ^JEjqi^ "03 puE uanqjsE^ sauí^f Xq p^qsqqnd :sa
oa M3M ap upiaipa ej ap Eiuaaduii ap aid ^g -^I8[ Mo^ jaj^ou.ia^Ej 'UMOjg puE
'saa^g 'is.itiH 'UEtuSuog iiiopuog -oí ~qi¡ 'uay juatuaaut uxvia vpj -uvatxauiy
v kff '3]3Sunxp aqi p^xviu aavq qaiqm. sjavf jo4putx4 aqj Suiuwfuoa fvaix
-auty qsiuv4s Pu*&gt; uiv4s uaaoipq uo paixxva xvcn aqj fo a^vjs pnpv puv ssaxox4 '^iS
•txo aq^ /o ^unoaov uy xo '.vaixauxy qsiuv4s ^? uoiinjoaa^ aqi ¡o
-oi^S3no se[ ap pBpiDi^d^^mn b^ jbjjsoui ap ojaaja o[os ^b 'uBiaajjo
aui as anb SBtjanm sb[ aa;ua 'Bun^^ jaoeq ounjjodo jajá oaa^
\9 SBuiS^d SBaod ua opB[ninnaB bi| 'upzBqBJj bzio
•bih ns op oj^uap 'anb sojaadsB soj ap 'a^uauíBsiaajd 'Bzanbia bj bcjb^
-uai pna b^ b sauín bj B^a on u^isaaáip Bsa ^ejioba uis opuodsajj
¿B^ipa as inbs anb ofBtjBaj ja a;uaXBJjB otuoa
ojajduioa ubi .iaaBij BJBd JBao^ opBjisaaau bij ou 5josso^{ josajo^d
ja anb 'jBja^Bj Buiaj un ua opBJjua aaqeq anb b? :Baip as
'sJJBd 9P '^saauBJj upiaipa Bjaaaaj Bun BjABpoj oqnq anb
asjBpjoaaj ap sa j^) 'sajBioiui sauoiaipa s^pxpnjB sbj UBjuajap as anb
ua '¿J8I B uojainSisqns anb SBqanj sns ap sbui soub sop soj ap Búas
-aj bj uoa 'BjABpoj 'BpBjuaaaaaB ja ua Bjjsanuí as ibaijo^ ap
Bidojd bj uaiqiuBj anbjod X (jbjiiuis3bj uoiaipa ua JBjipa ap
ojnjijsuj ja anb ttiuauiajddng^,) sopipnjB SBUioipi saai soj ua 8181 *^
¿18T U9 SBqaaq SBjaimjd SBsa na Bijsixa ou anb 'BiaojBjSBsuoa ajuauíBu
-ajd BJoqB 'is B^sa 'sB^ijjy aaqos bioijou BiJBuipjoBjjxa bj oíaajsdB anlr
\i9 ttiuauiajddng,, janb^ B.m^ij uoiaipa Bpun^as Bsa ua anbjod z '¿J8J ap
uatquiB} BJ3 uoiaipa Baauíijd sXna 'Bjqo buis(ui bj ap BsaouBjj uois
•jaA bj '^J8l ^a X sjJB^ ua 'oiquiBa ua OAnjqo anb uoiaipa Bpun^as bj
'sajSui ua ojjas b ozubdjb oaoduiBj ouioa 'UBuiajB ua uaiqurei asiBaijq
-nd b opBSajj BXBq ou anb 'soXBnnjn soj BJBd ojps ou X 'sa Biuij3Br|
•SBSpjy ap bj tjjB uaxquiBj bX Bj^sanuí as ajqBJOABj ajuauiBuins 0.1
-ad aouaui opBjS ua oiuoa 'sosojoSia saAaijaj uoa bX ajns XBAjjog ap
BxnStj bj jBna bj ua X 'BUBaixauíBOUBdsiq uoxanjoAax bj ap Bixoisiq bj
ap ofanbsoq oraoa 'B^sanduioa anj as^q BXna axqos pBpiaBxaA jbioubi
-sns bj ap tu ojpsa ns ap pBpiuaxas bj X pBpatxqos bj ap qsjijbs uts xaa
-Bq b BtuaA BpuBoBdoxd ajuajaaxa ub^ anb '¿J8T U9 ^\xo^ ^Aan^[ X saxp
-uog ua BpBaijqnd X 'opjBfBq oiaBjBg januBj^ ouBjozauaA ja xod sajíí
-ut ua B^ixasa 'btujuoub saauo^ua xod BiABpo^ T 'auipnQ axqajaa bj 't48F8I

�nes conexas que, invitando a internarse en ellas, se plantean en torno
al asunto principal que aquél ha desarrollado en breves páginas. Y
escogí una de las que más cerca está del interés de los uruguayos. Por
que el presentar al estudioso diversos caminos no utilizados por quien
los ha mostrado, para que se^ el mismo lector quien se lance a tran
sitarlos, es una virtud de los buenos trabajos de síntesis y éste lo es
en el grado que me ha sido grato destacar. Pude haber señalado al lec
tor uruguayo también que la trascendencia que la acción revoluciona
ria de Artigas asumía frente a los temores de las potencias absolutistas
de Europa, subyace, sin ser mencionada por su nombre, en más de uno
de los pasajes del trabajo del profesor Kossok, pero no necesitaba ha
cerlo. ¿No podrá reconocerla suficientemente quienquiera que lo lea,
en el sitio, por ejemplo, en que aquél indica la primera de las dos
causas que hacían que la Cuestión Suramericana permaneciera en el
orden del día, para las potencias del "concierto europeo", desde

1816/17?
Dice, en efecto, allí, que esta primera causa era "El conflicto his
pano - portugués por la Banda Oriental, después de que Portugal ini
ció una invasión en setiembre de 1816, cuyo objetivo fue la "protec
ción" del Brasil contra las consecuencias de la revolución del Río de
la Plata".
Y esas palabras, como todas las demás de este estudio, son claras.
¿Cuáles eran, sino las debidas a la acción de Artigas, esas "conse
cuencias de la revolución del Río de la Plata" que determinaron la in
vasión portuguesa de la Banda Oriental?
Eugenio Petit Muñoz.
Director.

— VIII

�- I -

Aiq^jEsapuBq 'u^ps^jg Atq^jEsapuE^ 'uaiu^jg jpEjs
-3SUBH ^3P ATq^JBS^BBJS 'SjtiqUIBH jpEJS3SUBH J3P AiqDIBSJBE^S 'J3AOUUBH Aiq3
-JBSJBBJS '9jnqDSJ3J^ Aiq3JE[EqU37 S3q3SJ113Q) SODEUJStlE k S3UBUI3IB SOAiqDjy 3p
sopuoj soj ua BSBq as uppEjuaiunaop báiid Esu^ad u^ oaqq un ap uaiunsa^i (t)
p B}9[duiOD uoioDnjjs^p bj y •BiuBtu9[y ajqos ootuoa^d
-BU OIUIUIOp [9p UIJ [9 O9Od B O9od OI9IUI 98 4BUB9IJ9UIBOUIJB^ UOJ9Bd
-I9UBUI9 B[ 9p 8BJJ9n^ SB[ 9p OZU9IUIO9 \9 UO9 9)U9UIB9UB)[nUIIS OJ9^
STJBj U9 9)U9UI[Bdl9UIjd OUIS UI[J9g O BU9I^ U9 BÍ BJJipi99p 98 OU
BiUBui9|y 9p ouijsgp p^ 'ipBjsa^ny X BU9f 'zjqjgjsny 9p SB^BjBq sb^ U9
8OUBISn.ld X 8O9BU)SnB SO[ 9p B)OJJ9p B[ 9pS9Q *O9IUO9^odBU OIJ9duiI
[9p BJiqiO B^ B 9JU9UIBJ9^duiO9 9/S08I ua BI99U9J.19d 4
BJUÍ9JJ 9p 8BUI 9p OpBJ9UIO[áuO9 Ull S99UO)U9
XIX [^ís I9P OI9J9J ^9UIIjd [9 U9 BUTJB^ B9U9XUy B 91U9.IJ
89UBUI9p SOpBJSg SO¡ 9p B9l}I[od B[ OgOJJBS9p 98 S9[BI19 8B^ ofBq 89^
-BJ9U9^ 89UOI9ipUO9 SB[ J9UOdx9 OUBS999U S9 4UOI99npOJlUI OUIO'J

o Bisru^ JBrq jguiijd U9 489ubui9^b sopB}
-sg SOJ 9p U0I9IS0d B[ 9jqOS BpBU ISB9 X BISng 9p O BI9UBJg 9p B91JJ[
-Od B[ 9jqOS BX SOU9UI OJ9d 4*j^g *gg SO^ X BJJ9JB[UJ 9p UOl9TSod B^
9JqO8 Oq9nui pBpj9A U9 BpjBq 98 OUB9IJ9UIBOUI}B^ B]SI^U9pU9d9pUI O^
-U9IUIIAOUI [9p B9lJBUIO^dip BIJOJSiq B|^ 9JqO8 8Bpi9OUO9 S9UOI9B9qqnd
sb^ U9 9nb o[ jod ojs9 jod sg -Xoq Bjsnq BpBJO[dx9 9)U9uibsb9S9 opis
Bq 4OJBqui9 UIS 49nb UOl9BJU9Uin9Op BI[duiB BUn BJ]U9n9U9 98 8OAiq9
-JB 8OJJS9nU Ug •BUB91J9UIBOU11B^ UOl9iqOA9J B[ pjqo 49JU9UIBJ99JipUl
O B)99Jip 469fBIl9 SO^ 9JqO8 898JBd 9p odlljá UBj^ ^B U9iquiB^ U999U9)
-J9d S9UBUI9^ SOpBjeg SOg 'BUIJBg B9IJ9iny U9 8BpBJ9do S9UOI9BUIJOJ
-8UB^J SB{ U9 BlStig X BI9UBJg 'SOpiug SOpBJSg 4BJJ9JB^SuJ 9p 89S9J9)UI
so^ eopBoqdmi uoj9tAnjs9 Bpip^iu 9^qBJ9pisuo9 9iib ua opiqss sg
9p OJS9J p U9 U9iqUIBJ OUIS OUB9IJ9UIBJnS
X OJIU99 9^BqUIO9 9p oduiB9 Oldojd p U9 OpS OU SB19U9I199SUO9
X 8BpiIBdS9 SBTUOp9 8B^ 9p UOI9BJ9qiJ 9p

(i) (0S8I - S18I)

Moi^vdi^^v^a vi axxv
soavxsa soa aa vaixnoa va á vz^viav vxmvs va

�cito de Napoleón en Rusia siguió la histórica "Batalla de los Pueblos"
en Leipzig (1813), que condujo exitosamente a la liberación total de
Alemania y la Europa central. Para ios patriotas alemanes —como
Stein, Gneisenau, Scharnhorst o Blücher— la lucha contra Napoleón
fue más que un simple conflicto militar. Ellos combatieron además
por la liquidación del orden reaccionario feudal en Alemania y por
la creación de un solo Estado nacional. Especialmente Stein ideó un
exacto programa de acción mediante el cual podía coronarse la lu
cha contra Napoleón con la creación de una monarquía alemana uni
taria. Pero la clase feudal dominante escamoteó al pueblo los frutos
de su dura lucha contra el usurpador. Se sustituyó la unidad desea
da por la "Liga Alemana" (Deutscher Bund), fundada en 1815. Esta
"Liga Alemana" fue una débil unión de todos los Estados alemanes
bajo la hegemonía de Austria y Prusia. Cada uno de los miembros de
la "Liga" fue completamente soberano, en lo externo y lo interno, y
adelantó una política de acuerdo con sus propios intereses, a menu
do en contradicción con los intereses de la nación. Por otra parte, la
"Liga Alemana" pertenecía al imperio de la Santa Alianza, sobre cu
yo papel reaccionario en la lucha contra el progreso democrático - bur
gués no necesito agregar más de lo dicho.

Bajo este punto de vista, la noticia del estallido del movimiento
independentista de América Latina y sus victorias sobre las potencias
coloniales española y portuguesa, causó un doble efecto. Para las
fuerzas progresistas, quiere decir, en primer lugar, para la inteligen
cia radical y el estudiantado democrático, fue éste un movimiento de
liberación, una señal para la intensificación de la lucha contra la pro
pia reacción.
A pesar de la censura, los asedios policiales y otras persecucio
nes, se encontraban siempre periódicos y revistas avanzados que pu
blicaban amplias informaciones, llenas de simpatía, sobre los aconte
cimientos de América Latina. Los representantes diplomáticos espa
ñoles y portugueses protestaron muchas veces contra esta propagan
da "revolucionaria" y "enemiga".
Junto a los trabajos de Alejandro von Humboldt, gozó también
de creciente popularidad el Abate de Pradt. Entre los editores más
conocidos que divulgaron en Alemania la obra de de Pradt sobre las
revoluciones en América Latina, estaba Brockhaus, famoso por su
Enciclopedia. Es posible decir que, junto a la revolución española
de 1820 y el levantamiento de los griegos desde 1821, el movimiento
de independencia latinoamericana hace parte de los tres grandes acon
tecimientos que llegaron a ser ejemplos cardinales para el movimien
to liberal y democrático en Alemania. Ya en 1825 apareció en Ham-

— 2 —

�- e • BaiuoapdBujsod Eaoda B[ ap oaiiqod opqqmba ap X uoi^b^
ap Biuajsis [a ua SBiauajod sb[ aa^ua sojaqjuoa so[ ap X oubo
-TjauíBouijBj oiaBuoiarqoAaj ojuaiiuTAotu [ap uorstiajadaj Bg óg
'6181 OB[B Ia u
ap ttBjdmoa,, B[ uoa uoisuBdxa ap Ba^qod ns ap ajuBj^oduit sbui o[d
-uiafa [a orp anb ''j^j^ 'gg ^nj oduiBa ajsa ua ajuBuiuiopajd Biauajod b^
íBtauan|jui ap X oaijijod japod ap BJajsa Bido^d bj JBqduiB b
-sap 'sa[BiJo;ijaaj SBjsinbuoa aod Bqaiq B| ua pBpipjAij Bg
j ajduiais
anj Bqanj Bjsa ua aju^uiuiopaad Biauajod B| íouBaiaauíBouijB^ opBa
-jara [ap oiuiuiop [a aod Bipi^ B[ ua Baiuiouoaa pBpi[BATJ Bg ^[
:sBUia[({Ojd sajj jod 'ajuauípdiauíad
'sopBuiuua^ap uo^anj souisiuoáBjuB sog '^vsanSnuod X svjouvdsd ^mw
•ojoo snj ap upiaouaqij vj v o^aadsau uoa sviauatod sapuvuS snj aujua
vouaiSjns anb snaiSpjoapi uaiquinj X 'svapijod 'snaiiupuoaa sviauauaf
-ip snj svpo^ ap o^unluoa [a ouioa t4BUBaijauiBjns uoijsang,, ouiuuaj [a
^ouiapuajug *Baoda B[[anbB ap soaijBiuo[dip so[ UBjaap ouiod ^vuvaij
•aiuouns uppsanrj^ B[ ap aopapaap sBiouajod sapuBj^ sb[ ap upraisod
B[ ap aiuBj^ajui aja^d Bja sauBuia[B sopBjsg so[ ap Ba^j[od Bg

•sauBuia[B sopBjsg so[ ap uoiaisod
ap O[duiafa [a BJjsamu ouioa 'sa.iojaBj soajo soipnin uojB'aqo
BDijjpd B^sa ug 'BpBaqduioa a BanaaBjx^nuí sbiu oqaniu aiuaui[Bia
-uasa anj 'BuijBg Baiaauíy B[ b BAi^B[aj varjavud vapijod B[ oíag
sajuBU
-uuop sasB[a B[ ap oiuaiiuB^uad [a ua soaidjj soidiau^id so[ 'jvjuaiu
-npim^ vawij B[ 'isb ojjioap jod 'uBfajjai SBjqBpd SBjsg 'tjsnpipuaa
uvuvjsa svadouna sninhunuoiu swf 'vunaijqndau vas vaiiauiy
:puBtiqnBa^Eq3 saauBjj ja[[iauBa [op assjj B[ Bptaouoa aiuBisBq sg
•udo^ng spoj b Bjaipuajxa 38 —0^8I aP
-sap otpaans ouioa— j[[B ap X [B^njaog X BUBdsg ua asjBauíjB Baaip
-nd u9ian[OAaa Bjsa anb anj [Bdpuiad uopBdnaoa^d ng •upiaBuiuiop
Bido^d ns ap Bpuaisixa b[ BqBZBuauíB anb saauBjj o[duiafa [a unSas
•Bsan^anq uoxanjoAaa buh BuijBg Boijauíy ap ojuaiuiBjuBAa[ [a anj sbz
-~anj SB^a ^^b^ 'aiuapaao uopudnaoaad Btm uoa souBaiaauiBoutjB[ so^
-uatuiiaajuoDB so[ sajuaSiuip sasvja sb[ u^qBAjasqo 'ajJEd b^jo

BpBZ
-ubab BaiuiapBaB pnjuaAnf B[ ap ojuaiuiBsuad [a o^uiijsa 'oSaig o iiub[
-isdj anb ouisiui o[ 'anb 'uvíiijo^ wpw/ig ap BjjBaSoiq Baauíijd B[ o^jnq

�- v aiuauqBiaadsa opoin ap sopipuajap uoaanj bubui9[b xBíaJauí
-oo BisanSanq bx ap sasaaaiui sog "SBiuo^a sb^ ap na^draoa oanboxq un
jqduina ap ^ouBdsa oasap ^B ajuauíBaijoSajBa uojb3U as sBaijBasusq
sapspnia SBg 'onuijuoa osuaoss un X^8I BlSBq ojuauíijadxa tisapjaq
-aj,, sox uoa oíaaauíoa ja 'sspHiBdsa sBjsajojd sBai^.iaua sb^ ap JBsad y
•Bui^Bg Baijauíy Bia^q ^Biajauíoa bia BAanu Bun JBasnq b sajuBia^aiuoa
so^ b o^qqo BiuBuia^y ua Baiuiouoaa sist^a b^ ap oauBj^nuiTs opq^;sa
|a A jbuiiou oiajauíoa ^ap Bjnjdnj Bjs^ ^jbuibjix11 uod sajuBjjoduii
sbui sauotaB^nauíA sns ap Bun sauBuia^B sajuBiajauíoa so[ uojaipjad
osa joj ^SBiuo^oa sns A BUBds^ ajjua oiajauíoa x^p sisqBiBd bj ua 91;
-sxsuoa BUBaijauíBOuxjBx upianxoAaj b^ ap SBAijBSau SBiauanaasuoa sbj
ap BU^ 'sbuio^ o^uBg ap sauBp a^qq ojjand ^a u^ A uojsog ua UBq
-Bisa o^aajip oiajauíoa aisa ap sa^Bdiaut^d sasBq SB^ -oj^aaip oíaaaui
-oa un jbziub^jo BJBd 'saiuBjsuoa SBAiiBjua} ua 08¿I ^ps3P ^A uojBuad
-uia as sauBuia[B sajuBia.iauioa so^ 'sanánjaod A ^ouEdsa B^sqodououi
Buia^sis ^a aipn^a BJBd ^ • OHBaijaxuBouijB[ ^Buiojoa opsa^aui \^ ua
sBiuaA sb{ ap uoiaBAa^a Bun ap aiuauíBAisioap oipuadap uoiaanpoad
B[ ap aiUBjaoduii sbui joiaas \^ 'sBaqBXBd sbjjo uoa oqaiQ 'BauauíBOJ
-aqj BiaBq Boqsi^ X zipB[) - BqiAag ap soj.iand so^ aod BUBiua^B oui^ ap
upiaanpojd tb\ ap psiiui b^ ap sbui BiSiJip as UJAX I^ÍS Ia U9 BA "BíJ
-BuxpjoBJjxa uoiaBaijiu^is Bun BiuBiua^y BJBd oa^ oiajauíoa
•auijij[
oaixajy 'bjbxj bx ap oig xP sojjand sox X uauíajg X oSjnquiBjj
jBxn^aj oiaaaiuoa xa 'ojaj^as Xnuí BiABpoj anbunB 'ozuauíoa oub aisa
UOD 't'TSl OUB Ia aPsaP B^ uoaafnpo^d as BxouBdsa Baijauíy bx ua t,saj
-ua^ansui, sox uoa soiaBjuoa sojaiuiad sox an^ JBqoad apand ag

•sajuBuiuua^ap sauBinaxB sopBjs^ sox aP ^aílJXot^ BauJI BI
X oiJBpunaas x^d^d un oxos uojBuaduiasap 'so^io X oSjnquiai
o^anquax^aai^ 'BiuofBg ouioa BuijB-q Baijauíy ua sas
sa^uajBdB o soat^ua^nB uoa 'saiuBjsaj sauBiuaxB sopBjsg sog *bz
B^uBg bx ap sajuBJBá SBiauajod ouioa uoiaunj ns jod opoj ajuB
BpBuiuuajap BqBjsa ouBaijauíBjns Biuaxqojd x^ ua uoiaisod BXna 'bis
X Bijjsny ap Biuoduioa as odru^ opunSas xg 'SBiuoxoa sns X xem
'BUBdsg BiaBq oiaaauíoa xa B^Bd x^dtaui^d ojjand xa Bia anb 'oS
-jnquiBjj BqBuiuiop sbxx^ 3-Hug "^aaqng 'uauíaag 'o^jnquiBxq ap sbdij
-BasuBq sapBpnia sajj sbx aod ojsanduioa BqBisa odruS uauiiud xg
• ouBaijauíB
-ouijb[ Biauapuadapui ap ojuaiiuiAoui x^ ajuajj BUBiuaxB Baijjxod bx
uoJBUiuuaiap anb 'sodnaá sop uoaaiSans sopBjsg sojsa ap oiunfuoa xQ
•Bidojd Bai^xod ^un BuiJBuiBjqn upijsana bx ua JBzqBa.i UBjaipnd anb
ouioa uoidboijiuSis ap aiuauíxBjnjBU UBiaajBa sopBjsg sojsa ap aj
joXbui Bg -sopBjsg B^uiajj soun ap opBjauíoxSuoa un ap
-bu Bja bx ap IBuij xb BiuBuiaxy Biuodtuoa as 'oqaip aq bX ouiog

�- g ouisiuoSbiub \9 anb BqnatjiuSis ojs^ •^otiBdsa ^biuo^oo uamiSaj \o 'op
-janaB un ap oipaui jod 'BpBzqBjaqq sbiu biujoj ua JBjnBjsaj BJBd sai
-uai^^nsui soj uoa oaiiqod X oaiuiouoaa osiinojduioa un &lt;qp ap zaA ua
UBqBfasuoaB X SBiaua^od SEjaajaj ap npEiuiB uoiauaAjajui b[ b sbijbij
-uoa UBj^ -Bzaan^ B[ b JBa^ uis oiaqjuoa ^ JBUoian^os ua sapjoaB
UBqB^Bq as —Bisng ouioa B.uajB[uj— SBiauajod ssquiy •BUBai^auíB
-ang uoijsair) B[ b oujo^ ua sai^qap so^ uaiquiBj ouioa isb 'sa^uoiaBU
-jajui sauoiaBpj sb[ ap osana [a opoi ^\2l ^p sandsap ouiuuajap sa[
-ui - osnj ouisiuoSbjub ajs^ • Bisn^ X BjjajB^^uj aajua ouisiuoSbjub p
jod ozuanuoa p apsap sopBuiuiop uojaiAnjsa BuijB'q Baiaauíy ap
-nj oupsap pp jopapaip Bado^na BinbaEjuad b^ ap so^oqjuoa sc^
•sBpBAajqns sBiuopa sbj X i,qodojjara b[ a.^ua
-aqjuoa p ua JBipam BJBd —Bisna^ X BiJjsny 'bioubj^ 'Bisn^j 'B^
-uj— SBpBip SBiauajod sb^ SBpoj b BUBds^ ap BpuBuiap Bq[ (^^
•b^bj^ B{ ap oj^ p ua uoionpAaj b[ ap
sBiauanaasuoo sbj BJjuoa psBjg pp ttuoiaaajojd9^ B^ anj piaip oAijafqo
oXna '9X8T 9P o^quiaijas ua uoisbaui Bun oiaiui xB^njao^ anb ap sand
-sap 'piuaiJQ BpuBg B[ aod sannjjod - ouBdsiq ojaqjuoa [^ (óx
•.svsnvo sop opoj a;uB uoaapm oaijBiuofdip ouajj
-a^ \o ua ojaqjuoa X sajBqap so^ '¿t/qi^t apsap Bip ^ap uapao ^a ua
BUBaiaauíBjng uoijsan^) b^ opauBuuad 'BiJjsny X Bisnjg UBjaaua^Jad
uaiqiuBj sapna sb¡ b '4toadojna ojjaiauo^^ pp SBiauaiod sb^ bjbj

uoTstAaad Bun anb B¡nuijo^ eun sbui
anj oga oaag • oiuaiuiBjnpai asa Jiqiqojd SBaijBasuBq sapBpnia sb[ uoj
-aiqap SBXouBdsa SB^saiojd sb^ ap Biauanaasuoa y 'JBAipg ap jopejjaq
-g ojtaaafa ^a ua asiBpjua b 'saaqod soutsaduiBa opoj ajuB 'uojaipaaaB
osa joj •soijejmqoA sosa b sapijo)ijja^ sapBpaido^d sa[Btaadsa
-ojd anb ouBisnjd ppijo onSijuB un ap soubui ua BqBjsa
-aj x^ 'SBioiJjBd so^ ap ojiajafa \9 B^Bd soiJBiunxoA uBJB)npaj jbaij
-og ap soiajaas sa^ua^n anb UBjjiuuad 'oduiaii ouisiui x^ 'anb ouis 'op
-iqupjd opjauíoa \9 opu^iuBppB uojBnuxiuoa oxps ou soatjBasuBq so^
anb ap BsnBa b sapBpnia scjsa Bj^uoa Baiprao^dip BAisuajo eun xííB^
-sa oujaiqoá xo 9Píui saario^ua "8X8T yB P U9 oju^inuijna o^und ns
BUBds^ uod SBatjBasuBq sapBpnia sb[ ap sojaqjuoa so^
•sbuoCbsoxSub sBiauaiod sb^ ap oxdiuafa \9 unSas a^duiais
Buanbad ns Bijiuwad so[ as auuojuoa 'Bai^[od ns ua SBa^Bas
-u^q sapBpnia sb[ uoaeiuaijo as o)sa jog • BUBaiaauíBaj^ou X Bsa^áut
BiauajJinauoa Bsoaapod bx b a;uajj oAisiaap o^uaiuoiu \9 ua ouajjaj
japjad uojaiiua^ saueuiap sajuBiajaiuoa sox anb ap uaiquiB^ ouiAoad
SBaijBasuBq sapBpnia sbx ap Biaua^sisaj Bg 'BqBiBJj as SBaiiuouoaa sau
-oiaisod sns ap Bsuapp B[ ap opuBna '[BaipBj Xniu uoiaisod eun ubiui
-nsB anb 'oSanquiBjj ap sa^uBiajauíoa sox 8OP^ 9P ajuaSiJip odjana xa
Bja ítuoiaBindig,, ^js^ -oSanquiBjj ap ttxBíDJ9rao^ u9PBln&lt;ÍiQ,, b

�- 9 aopBaadui^ oanjnj ya X Butpyodoaq Bsanbng bj ap oruoraiJjBni ya jod
9181 9PS3P ajuauíBaijsBuip By^Bynaup Bijjsny BqBjsa pna ya uoa 'yisBag
jb ajuauíBAisnyaxa uoaafnpaa as Eaiaauiy uoa sauopBynaup sns ípBpiy
-yqap sbui uoa ajuaiupiauasa oyyoaaBsap as BaBia^snB ppjaiuoa Bisan^
-anq ey 'Bisnaq b uoiaBpj uoa 'oi&gt;jBquia uig 'Biaisny ap piaaauíoa bis
-cn^anq By ap pBpipioj By isbo o^juaauoa as pBpnta Bisa u^ "aisaoj^
anj oaBjjjsnB ouxaBuiBjqn oiajaiuoa pp ojjuaa j^ 'SBiauajajip ap aijas
Bun 'Bi^^sny X Bisn^^ aj^ua 'ajuBjsqo ou 4UBi;sixa sapiajauíoa sasa.ia;
-ui so[ ap Bai^^^oaá uoiaBiuat^o bj b X Bzjanj b^ b oiaadsaj
Baoauíy bj
uoa oiajauíoa p ua soaiuiouoaa sasa^aiui soido^d so[ JBaitóasy p^
•4tojso3y ap uinpuBJOuiaj^[^^ p ua qBajajisB;3 aod ¿X81 U9 P
-B[nuuoj anj anb 'uoiaBipaiu ap sa^^ui BuiBaSoad p jBXody 'f
BpuBdsa Bai^auíy B^ ua 4touiiji!oo^í, uapjo p aaaajq
ap JB^BJtj bjb¿ BpBuuB uoiauaAjajut Bpoj b jBiaunuag g

B[ jod pnijog X Bu^dsg ajjua Bjjan Bun jipadug

^

•BUBaxiauíB uoianpAai b^ ap saaoiaa^n sojaap
soj ajuB zsd ap X oijqqmba ap oadoana uapjo p ^apuapQ \
:sojuaumpunf sajuapiSis so[ ua os^q a^
BUBapauíBang uoijsan^ B^ ua soaBjjtjsnB X souBisnjd sasaja^ut so[ ap
YjBpiun BqduiB B-q -9^ - 5^8 [ soub so[ ap sandsap saia^ui ap uoiaBiauaj
-ajip Bi.iaia sun ap JBppq apand as SBuady •cisn.Tj X Biaisny aajuo
souisiuo^bjub sojsandns sojsa ap BaijuainB Bqanjd Bun^uiu soAi;aad
-saj soiuauínaop so^ ua Bjjuanaua as ou 4olo.iBquia uig • oiJBuoiaaBaa X
BisiinpsqB a^uauíBpBiuajixa osjna un opBiuoj BuqBq Bu^sny 'a^uaui
-BUBJjuoa íBisng X Bojsny bj^uoo paaqq Baijipd buii BUBaijauíBJiig
uo^san^ B^ ua opin^as Biq^q Bisn^g anb ap sisaj bj pipuajap uainb
'appMqag ajuBjg osj ouijua^jB JopBiaojsiq pp sofBqBjj so[ opoj aaqos
aBuoiauaui inbB ojtam^) ppBpi[Baj ua o^sixa ou anb ouisiuosbjub un
opjnajsuoa ubi[ saiopBiJojsiq soun^p anbjod 'Biauapxauioa B^sa oisa
aod jBniuaaB'aqap ag •sa[Bpuasa sauoijsana sb[ SBpoj ua a^uapiauíoa
eauíj Bun uoxaBipaui B[ ua uo^ain^is Bpusny X
•Biauanjjui Bidojd ns ap oiu
-uuopaad p 'Bzu^qy B^uBg B[ ap 4tBAiiaapa,9 uoiaBipaui Bun ap buijoj
ua 'oasnq X 6Bsa[iui SBaiuoraaiíaq sauoisuajaad B^sa o^au 'ajJBd ns aod
4Bisng •BuiJBuiBj^[n Baijipd bj ua sa^uaaanauoa SBiauajod s^ajo Baainb
-sajBiia b JBUimtp ua pijsisuoa [Bdxauíad OAp^fqo ng -\ - ^[^[ soub
so[ ap uoiaBaijiaBd ap SBAtjBjuaj SBaauiiad sb[ ua bX EpBjsmbuoa 4aA
-Bp BOTiBiuo^dip uoiatsod ns Bi^aaua Bpoj uoa oipuajap

-Bd pj Bun asjBzipaa ap supq Biuoiua^aq BXna of^q Baijipd Biaua^
-od b^ ap pjuauiBpunj uoyjsana B^ ua anb 4ttu9pBaijiaBd9^ bj ap soaij
-afqo soy ua X sopojaiu soy ua souaiu Bipisaa Bisng X Baaa^BySuy a.i^ua

�- L ~
SBJOUJBd 8O( 'OTJCJ}UOD ja XO^ ' BpBUIJB UOI3U^AJ9^UI BUn JBJBdajd ap
mj b oduiaijojeues bjbcI pBpiunjaodo ouioa ojos BpBzijijn B^as uoia
-Biao^au jainbjsna jj^ opusuaag ap JopapajjB BqBjado anb btjbuoio
-0B9J BJJIJBUIB3 BJ BJBd 9Ilb 9^U9UIBJB[9 XniU BtpU9jdlUO9 jpjoqiunjj
•sopBAajqns soj uoo sajouudsa soy ap ajtjBJOUoiy osiuioidtuoa ,un U9 4oui
-81UIISB 'OOod BJ9J3 *JOUBdS9 OlUIUIOp J9p BUB9ia9UIBOUI^B[ UOI9BJ9ÍJI]
Biajduioa bj Jipadiui ap pBpijiqxsod Bim^uiu BiqBq ou anb Binjauoo
ipjoqiunjj •ipjoqmnjj uoa oapuBfajy 'Bauauiy ua opiaouoa ubi jop
oueuuaq 'jpjoquinjj uoa ouuajjín^) 'saapuo'q ua jop^ísquia saauo^ua
ja aod opBJoqBja anj oiuriisap ajs^ -jBaipBa sbui a^uauíjBiauasa oiuái^ap
un ajuauíEjajoas o^nasip oueisnad ouaaiqoá ja oduiaij ouisiui jy
BDIJ
-auiy bj bj^oj ua sopiuj sopBjs^ soj ap Baiiqod Á Baiuipuoaa Biauanjjuí
a)uaiaaja bj ojaaaj ubjJJ uoa BqBJiiu Biauajod B}sa anb b^ 'BUBdsgj ap
ojjbj jb 'BJjajBjiáuj oiaun'ioad as Bisando.xd ns bj^uo^) "SBaijqndaj; sba
-anu sbj b Bjaiaouoaaj Á BJB^odB anb Jij3adiui a sBpBtjB sBiauajod sbj ap
sopaanas soj b uojáuiqsBy^ ap ouaaiqoij jb jb^ij ap uij ja uoa uoiasip
-ara ap sauoiaBiao^au sbj ua sopiu^j sop^jsg soj ap uoiaBdiaijJBd bj os
-ndojd Bisnj^ 'j oipuBfajy ap bj b sbí^ojbub sauoixajjaa b opiqaQ
q bou
•auiy bj ua B.uan^ bj BpBuiiujaj zaA Bun ajqisod Bijas ojos ubj 'Bisnj^
^od Bpeasap ajuauíBsuaiui 'oiajaiuoa jap uoiaBzijBjaqij Bqj

-g

•SBaijqndaj SBAanu s^j ap ajuaiuaAo-id 44uoisuBdxa9, ap o^Sijad jap
Á Bi^BuoianjoAai ^upiaaajuí^ bj ap (s^adoana SBinbjBiioui sbj ap 'jiaap
"3) ^^op^^ílí^í^^ opunuí jap JBisauaiq ja,, ^bajbs BaBd pBpiun;jodo buiij
-jn Á BDiun bj a^p Bipod osojaua^ osiiuojdiuoa un ajuauíBjog -^
•JBIUOJO3 OIUlUIOp nS BpBUIJB
nzjanj bj .iod Á. buijoj biiSijub bj ua jaaajqsjsaj BJBd oiuoa oiJBsaaau
oaarauBuij Á oiuijijbiu 'jbijjiui japod jap Bjuodsip ou BUBds^j • j

bj ap uoianjos cun BJBd saaijjaaaip saiuainSis sbj ojnuiaoj oubis
-njd aiauíq^á ja 'o^uauínaop a^sa ug BainbjBuoui-jBpnaj pBpiuiijToaj
rj ap oiJBUuiaop Á oqaajjsa oidiauud ja BiaBq BUBaiaaiuBouijBj uoianj
-oAaj bj ap ouaiupuaj ja jBuiuiBaua b opiSiJip ojuaiui opoj ap pBpiji;
-nui bj puuxjuoa 'Saaquap.iBjq aod opBqojdB a^uauíBsajdxa 'o^uauínaop
a^sg •ttuoHÍ0UV tHopot^oio^jAt,, uaiquiBj buibjj as osa joj ^jaquap
-.ibjj uoa aaaqiajg 'sajoiiajxa sauoiaBjaa ap o.ijsiuiui Á opB^sg jap jaj^
-yauBO saauoiua jap oiJBiajaas 'uojjiauy apuo^ ja anj 44iunpuBaouiaj^[,,
ojsa ap jo^iib jg ¿J8I op aaquiaijas ap 44uinpuBjouiaj\[,, un ua uoj
-Esajdxa as BUBisnid uoiaBnjis bj ap sapBpuBjnapjBd sejsa
'sopBajaui soAanu ap B^sinbuoa bj ap a^uauíBAisiaap Bipuadap
'sisiaa bj jod BpBqjn;o:ad 'Biuiouoaa ns ap pBpijiqB^sa bj á (Biquioj
-03 UBJ3 'BiBId BI aP oj^ 'oaixaj^) tíjouBdsa Baiaauíy bj uoa oía^auíoa
ja ua oaia a^uauíjBiauasa saaa^ui un 'oiquiBa ua Biua^ Bisnj^ *j oapa^

�habían ganado ya mucho terreno para contentarse con una libertad a
medias. Por esto pidió Humboldt en 1818, es decir, mucho antes que
esta cuestión se discutiera en Inglaterra, el reconocimiento diplomáti
co oficial de las nuevas repúblicas latinoamericanas. Humboldt trató
de probar que, según los principios del derecho internacional, Espa
ña no podía objetar una tal iniciativa prusiana, puesto que había per
dido completamente el dominio sobre sus antiguas colonias. La liber
tad de comercio con América Latina, fue, según la opinión de Hum
boldt, el principio decisivo, conforme al cual debía ordenar Prusia
todas sug medidas políticas y diplomáticas. Una realización del pen
samiento revolucionario de Humboldt fue el producir una completa
ruptura de Prusia con las potencias restantes de la Santa Alianza.
Mas para una decisión semejante no se hallaba preparado ninguno
de los estadistas dirigentes de Prusia, ni Hardenberg, ni su continuador,
el Conde de Bernstorff.
Prusia y Austria apoyaron siempre en los conflictos entre Ingla
terra y Rusia la posición inglesa. La estabilidad de esta "Entente"
austríaco - prusiana al lado de Inglaterra se debía al deseo común de
restringir la influencia predominante de Rusia en el sistema de la
Santa Alianza.
En estos años, el embajador ruso en Madrid, Tatiscév, fue el
verdadero dueño de la política interior y exterior de España. Como
el gabinete de San Petersburgo se había pronunciado inequívocamen
te a favor de España, que entonces tenía una orientación pro - rusa,
Hardenberg y Metternich consideraron la actividad diplomática de
Rusia como un intento de llevar a los otros miembros de la Alianza
a una lucha contra el poder marítimo y colonial de Inglaterra para
asegurar así la hegemonía zarista en el concierto político de la Santa
Alianza.
Los temores, en realidad infundados, de Metternich de que Rusia
a la larga no se seguiría limitando a una mediación pacífica, sino que
trataría de forzar una intervención armada, provenían de dos cir
cunstancias :
1.La exigencia del gobierno ruso de que en el caso muy pro
bable de que los revolucionarios latinoamericanos rechazaran las con
diciones de "pacificación" se decidiera inmediatamente tomar medi
das coercitivas, en forma de un bloqueo comercial, para vencer la
oposición.
2.El tratado ruso - español de 1817, según el cual Alejandro I
se comprometía a poner a disposición de España barcos rusos para
trasportar las fuerzas expedicionarias a Latinoamérica.
En relación con este tratado corrieron rumores acerca de que la
isla de Menorca sería cedida a Rusia. Metternich estaba totalmente

- 8 -

�3.Desde el momento en que, en 1821, el gabinete de Río de
Janeiro incorporó a su dominio la Banda Oriental, alcanzó un final
anticipado e inesperado la "mediación" de las potencias aliadas en el
conflicto hispano - portugués.
4.Por medio de su enviado especial, Francisco Antonio Zea,
hizo conocer desde París el gobierno colombiano su famoso "Mani
fiesto a los gabinetes de Europa'. Este "Manifiesto" perentorio fue un
documento de primera mano sobre la realidad política de las nuevas
repúblicas y su voluntad de forzar el reconocimiento diplomático por
parte de las potencias europeas, acudiendo a los medios que fuesen
necesarios.
5.El mensaje Monroe y la decisión del congreso norteameri
cano en Mayo de 1822 sobre el reconocimiento político de las prime
ras repúblicas latinoamericanas por los EE. UU.
Los estados alemanes reaccionaron ante estas cambiantes condi
ciones en la Cuestión Suramericana de una manera completamente
contradictoria. Especialmente los pequeños Estados se alarmaron por
el "Manifiesto" del gobierno colombiano, pues temían que un retardo
del reconocimiento diplomático les hiciera perder sus posibilidades
comerciales. Este temor provenía de la advertencia de Zea acerca de
que en el futuro sólo podrían comerciar con Colombia los Estados que
hubiesen reconocido oficialmente esta república. Por esto propuso
ya en junio de 1822 la "Diputación Comerciar' de Hamburgo el re
conocimiento de las nuevas repúblicas por las ciudades hanseáticas;
propuestas semejantes serían debatidas por el gobierno del Reino de
Hannover. Sin embargo temieron ambos Estados una intervención
diplomática de la Santa Alianza y se abstuvieron por eso de dar pasos
oficiales. Pero iniciaron los hanseáticos poi mediación de su repre
sentante en Londres el primer contacto con diplomáticos latinoameri
canos a fin de defender sus derechos comerciales y prometer un reco
nocimiento para una fecha futura. Se desarrollaron más intensamen
te a partir de 1823 - 24 los contactos con los representantes de México
y la Gran - Colombia.

A diferencia de la posición de las ciudades hanseáticas, que se
hallaban esencialmente interesadas en el comercio ultramarino, la
reacción prusiana y austríaca fue abiertamente negativa. Bajo la im
presión de la ola revolucionaria europea que había alcanzado a Es
paña, Portugal, Italia y Grecia, afrontaron estos dos Estados a las
nuevas repúblicas con una hostilidad más aguda.
Asimismo, en 1822, rechazaron Prusia y Austria en el Congreso
de Verona la propuesta inglesa sobre un reconocimiento de facto de
los Estados latinoamericanos. Con esta iniciativa, Canning realizó el

- 10 -

�- u 'svoijp^stq sopuaÁaj stq ap oniau po svuadv uaoau
-ajjad 'mivatjawv pvj^aqij vj ap saaopoajns oiuoo Suiuunj ap A aoi
•tioj\[ ap muojSi vpvptmfui nj vjuatunpunj as sa^^na soj auqos 'nzumjy
tq ap up\auaaia%ui ap sauvjd sojsandns sosa oiupa ísv s^
*'Bistu^ X Btj^sny jod uoiq
OUI8 4BpUBJ^J A BIStl^J JOd 9}U9UIB[OS OU BpBZBqO9J 9IXJ BI0U9IX9
'sbiujb sb^ gp oipoin jod ouBoijguiBjns Bui9[qojd p mj9ajos9jm
BZUBT[y BJUBg B^ 9p BpiL^B B^ UO9 4S9ndS9p BJBd odui9IJ JBUB^ 9p Bta
-aoj Bun otnoo ojps 89uoiobtoo9u sa^ei BqBJ9pisuo9 jj^ opuBiug^j 9p
BIJBUOI99B9J B^TJBUIBD B[ S9nd 89UOI899UO9 SBI^dlUB J99Bq B B)S9tldsip
BqB^S9 OU OJBqUI9 UI8 4BUBdsg '(OI9J9UIO9 9p pB^a9qi^ '^BIUO[O9 BOT1
-J[od B^ 9p UOTOBZtpjgqq) OSUlIOadlUOD Un 9JUBip9UI 8B^OUBdS9 SBtUO^
-O9 SB^ 9p 4tUOI9B9IJI9Bd^r BUn'
un 89 'o^B^9id
9 U9 UBJS9 SOUB9U9UIB9JJOU SO^ 9nb J9qBg,, :8BjqBpd 8BJS9 UO9
SBI9U9J0d SB^ 9p UOIUldo B^ ptUipp 'q9IUJ9J19J^[ 9p BZUBTJUOD
9p OJ9f9SUO9 \a 'Z1U9^ *BpBZBqD9J 9JU9UI9J9B 9nj UOIOlSOdojd BJS9 49OJ
-UOJ\[ BUIJJDOQ B[ U9iquiBl A '^^fl #gg 8O[ JOd 8BUB9IJ9UIBOUT1B^ SBOqq
8B^ 9p O^U9IUIt9OUO99J ^9 UOJ919OUO9 98 O^BAJ9}Ut |9 U9 9nb 9p
b OI9^ 'UBaBdi^tUBd u9iquiB^ '[\[\ *gg so[ 9nb 9p uoioipuoo B[
¿181 ^P UOPÍSod B^ OpU9I9ipBJlUO9 B^OqB OSnd OS9 JO^ 'BUB9U9UIB
-jng upps^n^ b^ U9 soubui sb^ jbjb 98JBÍ9p b ojn[osqB U9 opBuipm Bq
-B[[Bq 98 OU SuiUUB^) 'oSjBqUI9 Ulg 'OJ99J9 UIS 9JU9UIBJ9[duiO9 BIJBp
-9nb BS9^Sut BIU9A B^ UtS UOI8I99p J9inb^n9 9nb BiqBS 89nd '
9p UOlOBdlOTlJBd B^ 9p U9iqUIB} OIJBpjiJBd BJ9 q9lUJ9U91
B9iJ9iuy B[ 9p oanjnj oui^sop p 9jqos Jijn9Sip BJBd sopBip 89jopef
-Bqui9 8O^ 9p BX9U9J9JUO9 BUn 'g^8T 3P ^^qHI9I9ip U9 4OTUn9J 98 4BIJJ
-sny A Bisnj^j jod BpBp^dsgj 9)U9uiboi^j9U9 'btoubj^ 9p bat^bioiut jo^
^BIUO[O9 U9UIl^9J pp 8ISIJ9 B^ JBJ9dnS Jod 8OpBUipJOO9 8OZ
soraij^n so[ ^^/8^81 SO^B so[ ua uojbzi[B9j —Bisnj^ A Bijjsny
4J BZUBl[y B^U^S Bl ^P S9pdl9UTJd SBpU9J0d 8B3
'681 aP BIouBds9 uopnpA9^j b^ U9 89oubjj ojpj^f^ pp uop
-U9AJ9JUI B| OATSpgp pdsd Un OU9dui989p O\\a U9 9JU9UI[BJnjB^[
'SBUIJB SB[ JOd JIU9AJ9^UI 9
J9U91 BT99JBd UOpBnjIS TB\ U9 9nb ^BJU9Ui;UO9 BpU9}O¿ B9IUn B^ BJ9
6681 ^P 89ndS9p BpUBJ^ S9nd 'BpUBJ^ A BJJ9JB[SuJ 9J^U9 UOp9ipBJl
-uoo b^ ouB^d J9iuijd [B oíSjns JBn^ ns u^ • BUB9U9uiBjng uoij89n^) B[
U9 Bisn^ A bjj9jb^uj 9jju9 ouisiuoSbjub p p^nuiuisip odui9i^ omsiui
^y 'qB9J9^sB3 JO8999p9jd ns 9nb poipBJ 8BUI 9jU9uqBpu989 osjno un
9UIO^ U9inb '^UIUUB^ 9p UOp99Jip B^ ofBq BJJ91B^^uj 9p ^BJ9qi^ B9I^J^
-od B[ BJjuoa Bisn^[ uod uniuo^ 9JU9JJ un —snajoa stiajou— Bisnj^j A
BIJJSny UOJBUIJOJ 9JUBppB U3 'BUB9IJ9UIBJlIg U9I189n^) B[ U9 BISUÍ^
X Bijjsny uoo 9)U9)six9 o;u9uuipu9ju9 pp 898Bq 8Bj pXnjjsop odra^ij
OIUSIUI ^B X BZUBI[y B^UBg B^ UOO BJJ91B[^uj 9p O19^dlUO0 O)U9IUIlduiOJ

�Los formales principios democráticos de la Doctrina Monroe fue
ron negados por el mismo gobierno de los Estados Unidos en sus es
fuerzos —aliados con la más extrema reacción de Europa— por "ga
rantizarle" a España la posesión de Cuba y de Puerto Rico en el año
1^25 (Cláusula Clay) para impedir así la liberación de esaá islas has
ta el momento en que los Estados Unidos estuvieran en condiciones
de ocuparlas.
Con el reconocimiento de Méjico y de Colombia por parte de In
glaterra (diciembre de 1824) se extingue la importancia que le res
taba a la conferencia de los embajadores de las potencias aliadas en
París. La política de la Santa Alinza frente al problema suramericano, el último intento por establecer una línea común de acción, ha
bía fracasado definitivamente. A pesar de que la Santa Alianza se
guía practicando la política anacrónica del "no reconocimiento", ya
se hacían sentir, detrás de las bambalinas de los gabinetes "legitimistas", las tendencias contrarias dictadas por los intereses comerciales
—tal como ya Metternich lo había pronosticado, sobre todo para Fran
cia—, tendencias contra las cuales se desmenuzaba paulatinamente la
mórbida solidaridad de la reacción europea.
De las cuatro potencias aliadas, la que más enérgicamente protes
tó contra la política de reconocimiento de Canning, fue Prusia. Esa
coartada diplomática estaba en todo caso en contradicción con la
dualidad que ya en ese tiempo mostraba la política de Prusia fren
te a Centro y Suramérica. Siguiendo el principio de la separación
entre la "iniciativa privada" y la "diplomacia", preconizado por
Bernstorff, comerciantes y empresarios prusianos establecieron contac
tos comerciales con las nuevas repúblicas bajo la tolerancia callada del
gobierno (Compañía Renana de las Indias Occidentales, Compañía
Minera Germano - Americana; en Sajonia: Compañía Elba-Ameri
cana) .
Los cambios generales en la situación internacional y ciertas ten
dencias de liberalización en la conducta de algunas potencias de la
Alianza, dieron el último impulso, a partir de 1825, a las ciudades
hanseáticas en el sentido de asegurar sus crecientes relaciones comer
ciales mediante el establecimiento de representaciones consulares y la
conclusión de tratados de comercio y de navegación sobre la base
de la reciprocidad y del privilegio de la nación más favorecida. Las
plazas iniciales fueron Méjico, Colombia y el Río de la Plata.
Méjico fue el primer Estado de la América española con el cual
las ciudades hanseáticas establecieron relaciones consulares. Las ne
gociaciones sobre el tratado, que ya se habían iniciado desde 1826 en
Londres, fueron dilatadas hasta el verano de 1827, debido a que las
ciudades hanseáticas:
- 12 -

�- ei opatuí jod 'Bisnjg anbjod 'uojbsbobjj Btquiojo^ uoa uoiaBpj na
-amas sauBjg #oaifa^\[ uoa opBjBJj un ap oipaui jod sajBiaijo sauoiasj
-aj jaaajq^isa b ¿281 ua ouBisnjd oujatqoS ja opBSqqo oía as 'Bisajig
ap X (ppjJ9qi3) BUBuai uoi2aj bj ap soiJBsajdiua X saiuBiajatuoa soj
op sauoiaijad ap bjo BjapspjaA Bun ap Biaajip uoisajd bj' ofBg
•BUBuiajy bS
'VI Bl aP ^aiuiouoaa BpiA bj Bpoj ajuaiuBpunjoad ojaajB anb
ap BJaiauBui^ X ^paaiaoo sisua B[ ap sauoisnaaadaj
qB anb 44Bjsinbuoaaj[,, ap sauoisn|i sb
opituisap UBjq^q '(^81 9P 9-iquiaiaip) oqanaBXy ap bijojdia b^ uoa
4anb sopBjs^ soAanu soj ap Ba^i[od uoiaBpqosuoa Bnuijuoa B^ (g
•oíaiatuoa pp sauotj
-sana sb^ BJBd 44sapaaua sajojaadsui^, sojjand sajuBjJoduii sbui bo^ ua
opiaa^qBjsa Biqsq bX anb saausjjf ouaaiqo^ pp B;anpuoa ^j (^
•opsjs^ un ap oaijj^od X piaijo oppdsaj p uis 'jiaap sa *44BpBA
-ijd,, biujoj ua ucqBjuas9.id as anb souBisnjd sajueiajauíoa so¡ b aBZB^d
-sap Bipod ^sapjidBa ap X piaaauíoa upisuBdxa Bun ap pupiunjjodo
a^qop B[ uoa 'anb BJjajB^Suj ap Bpuaoanauoa a^uaiaaja B^ (i
imintsrud vopijod vj ap iipionjua^o
nciantí ^ uouDiiiiuuaiap X svaisioap uouanf svsnvo sazuaiñSis

-sa Baiaauíy b^ ap sajBiaaauíoa soiaos sns ap oqaaq ap oiuaiiuxaouoaaj
opsjpa ap apadsa eun B.ia pBpipuij BXna 44oipaui ouiiuBa^, pp Bai^
-ipd Bun —9^ - S28T aP ^íl-1^^ B— BaijaBad v^ ua oinSis '44oiuaiiuiaou
-oaaj ou^ pp Bauj^ b[ opuaiuajuBiu X Bu^dsg ap 44sa^qiidijasajdint
soqaaaap,, soy ajuauípuiioj opuBiadsaj BinSas —Biajsny uoa aiuaiuBj
-unfuoa— Bisnaj anb ap ^Bsad y -Bisnj^ ap oyduiafa p jod —BpBjBS
-ap uaiquiBj 'o^und ojjaia B^s^q X— BpBjapaB anj ByouBdsa Ba^aiuy
bj ap SBaqqnda^ sayBdiauíjd sb^ uoa sauoiaBpj sns a^uaiuyBnjaBjjuoa
jbui^ijb jod (oSanquiaun^ 'BaaiABg 'BiuofBg 'jaAousg) BUBiuayy BSig
B[ ap sopBjsg soxio ap X SBaiiBasuBq sapcpnia sbj ap BaajjBa Bg
* ouBaijauíBOUBdsiq opBisa
un uoa BiuBiuayy ap aiJBd jod opBuuij yBiaxjo opjanaB aauíijd p anj
(ouBaifaxu osajuo¡3 p jod opBaijiiBJ anj ou anb) op^iBJi aisg 'oaif
-aj/\[ X SBai^asuEq sapBpnia sbj ajjua opB}BJi ja ¿281 aP oiunf ua oiu
-jij as 'oAisiaap osBd ja uojaip sofBg sasisg soj anb ap sandsag
•soatiBasuBq saiusia
-aaiuoa soj ap sapBpaidojd sbj X oiajauíoa ja bjiuoo jouBdsa oujaiq
-oS jap aiJBd jod SBijBsajdaj Bjiuai o^anquiBjj aiuauíjBiaadsg (2
•oaifaj\[ ap jBiatjo oiuaiuiiaouoaaj
un jod BJBiaunuojd as anb BzuBijy BiuBg bj ap Bjajsa bj ua
jamijd ja jas ou BJBd oajiBuiojdip aiuapaaajd un uBqBjadsg

�a las protestas de Austria y Rusia, no quería ser la primera potencia
de la Alianza —en el caso de Méjico existía el antecedente de Fran
cia— que atrajera hacia sí la aversión que causaría el desconocimien
to del principio de la legitimidad.
Las relaciones económicas de Prusia con las demás repúblicas de
la América hispana siguieron dependiendo —con excepción de Bue
nos Aires— de la mediación consular de las ciudades hanseáticas, las
cuales, en este terreno político - económico, ejercían en la práctica
una función para toda Alemania.
La declaración de independencia del Brasil viene a constituir un
problema especial en el conjunto complejo de la Cuestión Suramericana. Desde el primer momento de su independencia se declaró Bra
sil como una monarquía y tomó posición contra las "repúblicas re
beldes" hispanoamericanas, solicitando en esa calidad el reconoci
miento de las potencias europeas. El gobierno brasileño esperaba, an
te todo, una ayuda por parte de Inglaterra, Francia y la Liga Alema
na (en primera línea, de Austria) .
Para lograr el reconocimiento por parte de los Estados alemanes,
Pedro I envió dos embajadores extraordinarios:
1)La Alemania del norte y del occidente quedaron bajo el cui
dado de Georg Antón von Schdjjer. La finalidad diplomático - política
de su misión no llegó a cumplirse, ya que esos "Estados de tercer y
cuarto orden" hacían depender el establecimiento de relaciones ofi
ciales del visto bueno de Austria o de Prusia.
Teniendo en cuenta esta circunstancia, concentró Scháffer todas
sus energías en el reclutamiento de soldados y de colonizadores. Así
colocó él la primera piedra de la emigración organizada de colonos
alemanes al Brasil. Pero los métodos de reclutamiento de Scháffer,
que casi llegaban a los límites de la trata de esclavos, despertaron la
oposición de la prensa liberal y de los respectivos gobiernos de al
gunos Estados (Hanóver, Baviera, Prusia, Wurtemburgo, etc.), entre
los cuales especialmente Prusia temía la salida de hombres aptos pa
ra el servicio militar obligatorio. Solamente en Mecklemburgo reci
bió Scháffer una franca ayuda. Favorecido por un gobierno que bus
caba "resolver" el problema social mediante la exportación de hom
bres, se convirtió Brasil en el receptor de la población agrícola ex
cedente del atrasado Mecklemburgo que no podía ser absorbida en
otras ramas de la producción.
2)A Austria viajó Antonio Telles da Silva, a quien le corres
pondía hacer valer la unión dinástica con los Habsburgo, establecida
por el matrimonio de Pedro y Leopoldina, para tratar de lograr el
reconocimiento por parte de Austria.
Según la concepción de Metternich, una monarquía en el Brasil
—siempre que uniera el concepto de independencia con el de restau
ración— podría asegurarle en el nuevo mundo una base territorial

- 14 -

�998 í)
- 91 •uoioBdiauBtua ap sbjj
-anS sb{ ap sandsap ^ a^uBanp 'BaiaauíBang ^ ojjua^ ua sauBiua{B soaiui
-ouoaa easajajuí so{ ap saaopBipaui X saiuB^uasaadaí sosojixa sbui so{
ouioa (—BjouBdsa Baiaaury B{ ap sopBisg so{ b a^uaaj anb onisiui o{—
psBjg {ap osBa {a no) uoaBjsajiuBui as sBaii^asuBq sapBpnia sBg
•BjjajB{^uj uoa pBp{Bni B{ aod Bpiuaa Bqan{ B{ ua
ojuniaj {a uojBjnáasB '¿^8I 9P ^-iquiaiAou ua opBiuaij {tssag X SBaij
-BasuBi{ sapBpnia sb{ a^;ua oiuaAuoa {ap o;xas o{nai^^B {a ua sopiaa{q
-Bjsa soqaaaap so^ #Bsa{^ui BiuouiaSaq B{ uoa ajuauíBAi^iui^ap Jtadmoj
uojain^isuoa —uajsiaiuapji^ X Sujífaaai^ sajopsuas so{ ap uoiaaaaip bj
ofBq BaijBiuo{dip uoisim Bun aod sopujuasaadaj uoaanj sasaaa;ui soXna
—SBaijBasuBq sapBpnia sb{ 'ojaadsaj {b sa{BiajBd sauoisaauoa aauajqo
uojBjáo{ o{os ubj soiuaAuoa sns ua Bijjsny X Bisnjg anb seajuaij^ *Bia
-uaiaduioa ap sauoiaipuoa sb{ ua —{{SBjg {a uoa oxajauíoa {a ua ogod
-ououi un oqaaq ap Biasod 0181 ^psop bX anb— bjj3jb{uj uoa uoia
-B{Bn!3i Bun BqBaijiu^is o^sa 'BUBnpB ap soqaaaap so{ uoa uoiaB{aj ug
•Bpiaa^oABj sbui uoiaBu B{ ap B{nsnB{a Bpiaouoa B{ Biuodns 'saiu^dp
-ijjBd sotaos so{ BJBd sBfBjuaA sBjap^pjaA uoa oiuaAuoa BpB^ •sa{Bia
-jauíoa sopBjBJj ap biujij B{ ^bj^o{ b sajuaipuaj sauoiaBiao^au ap oz
-uaxuioa {a uoa {isBjg {a uoa sauoiaB{aj sb{ ap uoiaBzgBuuou B{ uojb)
-uauia{duioa sBaijBasuBjj sapBpni^ sb{ X aaAouBjj 'Bisnjg 'Bijjsny
• (jaAOUBjj X oSjnquiapj
-aaj^[ sBapBasuBq sapBpnia sb{) sauBiua{B sopBisg sojjo so{ jod opin^as
anj o{draafa ajsg *(9^8l 9P ojajqaj) Bisnag aoii X (81 9P a^quiaia
^p) Bijjsny jod {isBjg {ap ojuaiuiiaouoaai {a BJtBd ouiuiBa {a puB{{B as
—BJ.iaiB{Suj aod saaapod sosa b Bpi^iJip Biauapuodsaaaoa B{ b opiqap
—S^8I 9P oua{isBjq - san^niJod o{^aajB {B oSag as ojuojd ub^
*(44¡SBd zasiuiqoaBf o_\[,,) 'SBUBagqndaj - SBaxjBjaouiap
sBzjanj sb{ BJjuoa ojiauBf ap oig ap aiauiqB {ap oquinj ajuaSisuBJjui
{a X j ojpag ap SBjsijn{osqB SBiauapua^ sb{ qoiuiaiiaj^ JB^{Bsaj oziq
'o^iauBf ap oig ap 44oaiiaaaq,, jop^aaduia {a BiaBq jbz {ap uoisjaAB b{
aaauaA BJBd X Bzu^gy BiUBg B{ aod {tsBag {B JB^daaB aaaBq bjb&lt;j
*44oapag uoq b {isBjg {ap Buoaog B{ ataajsuBaj ap pBpis
-aaau b{ ap {BSnjaog ap áo^ {b aaauaAuoa,^ pBpi{Buij ouioa Biuai ^uai^
ap ajauiqBS {ap pBptAijaB B{ Bpoj '{81 ^psap 44soqaaaap ap pBp{BnSi?,
uoa opBaapisuoa '{isBjg {ap osBa {a ua 'oiquiBa ug -Biaaaipui o b;
-aaaip uoiaBzmo{oaaa Bun aBjgrqisod b :aiaap sa íBUBdsg ap oiuiuiop
{a aaaa{qB)saa b scpiáraip as^sa UBiqap 44sajuaSansuií), so{ uoa BzuBqy
B{ ap SBiaua^od sb{ ap sa{BnjuaAa sauoia^iao^au sb{ X 'sa{qBaojui UBia
-auBiuaad B{ouBdsg buojo^) B{ ap uoisasod ap soqaaaap 44souiiij9a{,,
so{ :B{OUBdsa Baxaauíy B{ b oiaadsaa Bp^zgBaa B{ b a^uaaj BaopBipaui
uoiaaB Bjsa an^uiisip anb {BuxpjBa Biauaaajxp B{ souiBjjuoaua jnby
•{B^njaog aod {isBjg {ap ojuaiiuiaouoaaa {a isb ain^asuoa BJBd oaiau
-Bf ap oig X Boqsig aajua oaijia^d opaanaB un aod BJBSoqB Bijjsny
anb tqB a^ • 44ouBaiaauiBjns?í {ap 44oaa{isBjq?^ Biua{qoad {a Bjn{osqB bui
-ioj ua BqBJBdas i{aiuaajiaj\[ • pBpxuiiiia{ ap oidiauíad {B ajuBuiraop

��SO3^VJV 'VOOg V}^VJ^ VNV 'VXSO3V ^OXOJA
sajuEipnsa so[ ap sopBSapQ
^OXOJA 'IXX33OJ O03V^3H 'SVX^3n&lt;T VpHV^ 33niMVJ\[
sopEsaj^a so[ ap
NV1\ZX3V/
zva ^^^v"a 'oxxo^i^ -a oonvw^
saxosajoxd so{ ap
VI 3d OÍ3SN[O3
A

"A
SB3IUJ13 ap ¡BiídsoH PP o
onnf 'cnnv^ a^v^ 'vN33^ 30of
uapxo p xoj
"nvaivog *
sopEsaoSa so¡ ap uapio p xog
on^any 'O33V3 scnavo 'oa^íva^vg
aiuaaop uapjo p xoj
pp ^Eiauay BaiquiEsy e^ ap
H3M3SNOAV T3VHSI 'a^nyx "A oxioao^^ (ouuajuí) iNionoixsog ^sof
'oaavfv^ 'vxij asiAno 'oxxs.mo OXS3NE3 'NpaT 3a *a sim 'nhxsi
'oamo zxaNyNH^j ^oxo^h 'nvxs^o -a ^pvs 'oNng nox3nihsva\
sbj ap sop^Sapa
OÍ3SNO^
iNiooxxo^3 •

Nvnf

a saavaiNVP^íiH aa avna^va
O3aiA3XNO^

vananaan va aa avaisaaAim

�*, }•;*•;i" •• Jf'

:í

�9Z91

UOX3JA
oinoxnv Nvnf

^ aa va^áis
O3JU33J ^BUOSJ3J

aa sjnvj

XIX3J OIN33I13
JOP3JIQ

SVXS3HD OJlOaNIl NVaf

a saavaiMVKQH aa avnn^va
vi. ^a \

svamoxsm saMOiavoixsaANí aa oxnxixsm

�r

'61 'oapiAsiuoj^ 'vwaiiHaj zva icivg ap jBuiuiqaig oxpnisg k^
•JV oaNnivag ap EpususApy 'j¿[ us vjvjg v¡ sp oxg k ¡vjusxxq vpuvg d¡
v xsgox utvxjji^i ^p a/oi^j 'svjavaooiaoxay a sviaowajv 'safviA aa soxvaag :\\ ouiox
"6"H&gt;I 'oapiAsiuoi^ 'svuxutvf ixX UO3 'aiO aaiaa^ ap upiDDnponui '0C8I-6P81 'oxxvjxs, v
-xsnxu/2 ofssuo^ pp svpy 'pvpxsxsaxufi / sp vxxojsxq v¡ vxv4 ssjusnj vanxan^ :i
aaa avxNamo voiaan^ag va aa vi^oxsih va vavd
'í-961 'oapiA9^uoj^ 'iBjuauinDop aaipu^d^ uod 'zoNnpv xuaj
Dp oSo{9id k oueipjsed ¡b u9p311pB.il 'jbiiuiisdbj upuDiipoida^ '6181 U3
BpBajiqnd 'oaavív^ oi^vavj aan.Mvjv 3P '.pjouSvcfs^ 9nbu3\uy,\ sp suotjnjoa9}j,,
vuqo v\ ^p vss3Uü¿l upptps vpunSss v¡ v (oppouoossp jlojtiv 9p) jU9W3¡44ns,, -Al ouioj_
•^^61 'oapiAaiuoj^ 'N9NIJ vaaaav3 #t) k sjavj VDNvag *jv ap jbuiuii{
-3Jj oipms^ k aaxNy3 Nvnf ap upp^nponuj 'oi3i\¡vavf&lt;[ -j^ oaNniva^ k invnoiavh
oíaiwg ap EpuauaApv 'oiunf-oiaua 'H8I 'II uauín^OA 'ospia^iuoyi sp vjszvq :ní
*IS6I 'oapiAaiuop^ 'iBiusuinDop saipu^dB uod 'z3hjjvvh oíaaaay aod BDij^iSoiiqiq
u9pDnjisuoD3"g 'oidnvhv^ *jv oaisinwa^ 3p u9pDnponui '918I 'ospta^fuopi pp vstjq
-n¿ V33jot¡qig d¡ sp vxnjx^^v v¡ us vSvijvjuvj xo4 vpopunuox4 '¡vxn^nvm uppvxo
'9181 3P oívux 'o^piasfuopi us svpvxqsps svstap svjsstf sv¡ sp upp4}xsss(j :ji
'81-61 'o3piA3iuojv 'N^Ni^ vaaaavo •(^ k s^v^ voNvag
•JV ap JBUiuiipj^ oipms^ k 'aaxNV3 Nvnf ap uppDnpojiui riNVNOiAV"^ oiauv^
3p BpuauaApv 'alqui^pip-^iqnpo '0181 'I u^uiiiioa 'ospxasiuoyi sp vjszdq^ :\
sobv^ sosaajwi aa voaxonaig
'961 'ospiAsiuop^ 'zounj^ ipaj oiusSng sp bidususapv '06í-¿68I :kvnSnx/}v. &gt;
p us vsxjxjoj vxxjps vj sp vxxojsxfi v] v uppnqxxjuoj 'Nyavxv^ vaaa3 osxoaiy :xi*
'961 'ospiAsiuoj^ 'zounpv
Ipag oiusSng sp BiDusiiSApy '(0(8I-I8l) vuvsxxsxuvouxjvg uppv4puviug v¡
sjuv ssuvxusjy sopvjsg soj sp vsx%t\o4 vj k vzuvxjy vjuvs&gt; xrj 'mossox aaaaxv^v :XI
"961 'osptASiuoj^ 'zou• ^^
-nj^ l]iag otusSng sp BpusiiSApy '16J-Z98l 'souvxjvjx ssxv^nsuos k sosxjviuo¡4
-xp sswxofux so^ 'kvnSnx/i pp vs4oxns vaips4sxs4 vufj 'aNoaao oiNoxxy xvaf ¡HIA
'961 'ospiASiuoj^ 'zoiin^y jxjsg
oxusSng sp vpusjxsapy '¿/ pp svxviuv^ sv¡ sp jvxngns xoqvj vj 'znvs boxdja -HA
•j^ oaxnwag sp BpususApy 'vjusps ¡sp oxxxsx4puxx4 ¡3 'aNoaao oixoxxy Nvnf :ia
'I6I
'osptASiuoj^ 'aaaivax 'EW ?sof sp BiDusiiSApy 'soxg sxjug us svSxjxy sp olxq ufj
'iiosog zmxvag -sojvqy sp ossxSuoj ¡3 'vwavg ooiaaaaj f 'svxsmoixay soNaaavno :a
'96I 'osptASiuoj^ 'siiBd bisuiuj 'sspjusxunsop ssxxss sxss
sp ssavxj v oxxvspx ns k svSxjxy 'zoníijv xixag oiNaong 'i 'svxsmoixay soNnaavn3 "III
**26I 'ospiASiuoj^ 'iNvxoiAvg oiauvg sp bidusi
-xsApy 'vsxxsuty sp ofvxSpxxojsxq 'vuxpsy¡ oxqxxoj^ sso[ 'aaxavj^ vauy aa omwvay #n
'81-61 'ospiASiuoj^ 'svsxxpjsifj
ssuoxsvSxjssauj sp ojnjxjsu¡ pp solvqvxj sp uv¡4 k uppDxnSnvuj 'ixvxoiAvg oíaiKg :j
svfavaooxoK a soianxsa 'soAvsxg
roavonang

sv^moxsm saMOiavoixsaAMi aa oxíixixsmi
aaa
a saavaiMVKüH aa avxaaova

�Manuales auxiliares para la investigación histórica
I: Juan Antonio Oddone, Poder Ejecutivo - Poder Legislativo, 1850-1951, Tablas Cro
nológicas, Advertencia de Edmundo M. Narancio, Montevideo, 1955.
II: índices de Hemeroteca, Uruguay, 1958, Advertencia de Edmundo \^. Narancio,
Montevideo, 1961.
III: Antonio Praderio, índice cronológico de la prensa periódica del Uruguay, 18071852, Montevideo, 1962. Advertencia de Eugenio Petit Muñoz.
Publicación conmemorativa
Décimo aniversario del Instituto, Dirección de Edmundo M. Narancio, Monte
video, 1957.
Revista
Revista Histórica de la Universidad, (Segunda época), n. 1, Dirección de Edmun
do M. Narancio, Montevideo, 1959.
En prensa:
Documentos para la historia de la República Oriental del Uruguay
Tomo III: Dominación luso-brasileña, La revolución oriental de 1822-1823. Prólogo de
Martha Campos de Garabelli. Advertencia de Eugenio petit Muñoz.
Publicaciones Periódicas
Boletín del Instituto de Investigaciones Históricas, n&lt;f 1.. Dirección de Eugenio
Petit Muñoz.
En preparación:
Ensayos, estudios y monografías
IV: Cuadernos Artiguistas, 2, Eugenio Petit Muñoz, Artigas y su ideario a través de
seis series documentales, Segunda parte.
VII: Cuadernos Artiguistas, 3, Lucía Sala de Tourón, Julio Rodríguez y Nelson de
la Torre, Comprobaciones sobre la aplicación del Reglamento Provisorio de la
Provincia Oriental para el fomento de su campaña y seguridad de sus hacen
dados. Advertencia de Eugenio Petit Muñoz.
VIII: Eugenio Petit Muñoz, Infancia y juventud de José Enrique Rodó.
Manuales auxiliares para la investigación histórica
IV: Roque Faraone, Juan Antonio Oddone y M. Blanca París de Oddone, Crono
logía comparada del Uruguay (1830-1945). Advertencia de Eugenio Petit Muñoz.
V: Armando D. Pirotto, Cronología de los Papas. Advertencia de Eugenio Petit
Muñoz.
VI: Armando D. Pirotto, Cronología de los Reyes de España. Advertencia de Eugenio
Petit Muñoz.&gt;
Divulgación de textos y documentos
1.Francisco Bauza, Tres ensayos sobre la formación social y económica del Uruguay,
Montevideo, 1965.:r,
2.Carlos María de Pena, Perspectivas económicas del Uruguay en 1882, Mon-$
tevideo, 1965.
3.Octavio Morató, La economía del Uruguay. Historia de las crisis. Montevideo, 1965.-.
r

�•961 ep oiunc ep 3 Djp |a
'9513 eiuDa 'U9PJ0^ Djosejdai|
D| ua jjuuudaij ep 9uiiujei es

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3734">
                <text>La santa alianza y la política de los estados alemanes ante la emancipación latinoamericana (1815-1830)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3735">
                <text>Con el comentario de Eugenio Petit Muñoz, Director del Instituto de Investigación Históticas</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3736">
                <text>KOSSOK, Manfred </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3737">
                <text> Kossok, Manfred:&#13;
La Santa Alianza y la política de los estados alemanes ante la emancipación latinoamericana (1918-1830) /Manfred Kossok; pról. de Eugenio Petit Muñoz..    Montevideo : FHC.IIH, 1965..&#13;
  15 p..</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3738">
                <text>1963</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3739">
                <text>Facultad de humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3740">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3741">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="413">
        <name>ALEMANIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="472">
        <name>EMANCIPACÓN LATINOAMERICANA</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="473">
        <name>SANTA ALIANZA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="333" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="566">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/822fe2ef9d71a571c8cbacba1dbab407.PDF</src>
        <authentication>32c9e7fe1e8ebeef6dc8cf7dbe9d117a</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3659">
                    <text>LUCE FABBRI

EL FASCISMO
Definición e historia

320-533

F ab
ej-9

UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA
DPTO. DE PUBLICACIONES

�9ZS0l
ep
D|joism a

O^SIDS Vd 13
I i 88 V d

3DH1

sejgvdeesoze

^ u 5- I

�'-v

anb ua ibtotui uppBDOAinba Bun ap o^jj 'BioBiuijd Bsa
ap apjBi sbui uojbxbjx soprano soun anb jpap anb /Cbjj
SB^ijapdasuBS,, ap oxnqx p 'ojunii^ X9P sandsap 'uojaiqpaj
ap oganx BpBoijqBO apauíaxuBpunqB 'BaxqurasB exianb^
ua uojBdpipBd an^ só'j "6X61 9P ozibui ap g^ Bjp p 'oíopdag
o^ubs pp BsauBjiui BZB^d B^ b uBqBp SBUBpaA SB^Cna 'sapp
-jauío^ A. sa¡Btj;snpui sasaiapi so^ ap opajj^ x9P ^puapisai^ b^
ap upps un ua Bzuaiuioa oqoíp apauíBidoíd ouispsBj p o jad ísb^
-spSBjajd jbuibh souiapod osbo a^sa ua anb 'sauopBdpipB ap bui
-b3 Bun Bpo^ jaq^q apan^ "Bzaiduia anb Bijopiq un 'Bjq^pd Bun
ap opatuipBu p ua '^Bq ajduiais ÍBjauBui BAanu B^ap Bun ap
BpBin^ijuoo pBpipaj Bun ajduiais aoBu 'BjqBpd Bun aoBu opuBna
'oja^ "opBdsa \^ ua Bjapojj jaxnbpno UBSBqai anb sooa ^Bq A
oduiat^ x9 u9 so Caí sbui uba anb saoiBj ^Bq anb ojbx^
p r8I-^x6I 9P' BJjan^TBi"sé Bpi^Bd ap

o^xapoa A osaoojd ns ua apuodsajjoa ^\
souaui o sbui anb pBpipaj bx A BjqBXBd bx Jin^as sa oxj3a BJBd
ouiuibd oaxun xa "souiaiaA ouioa 'bidba Bxnuupj Bun jas ap so fax
B^a A oiJopxpBJXuoa ox A x^xuauínj^sui axuauíBjnd ox opBXJBa
-sap jaqBq ap sandsap Bpanb anb oaxonu xb oqanuí Bajao^ as anb
o jad 'Bpnp uis 'axuaioijnsui uppiuxpp Bun sa B^sg; '^Bigoxoapi Bun
ap Bosnq ua Bzjanj Bun,, ouioa opBjapisuoa jas opnd anb o^ub^
'sBiouBxsunojTD sbx ungas B^ui^sip upiaBJOxoa opiJinbpB Bq anb 4Bp
-uaiouoaoxnB uis oaijpxsxq ouauípuaj un sa ouistosbj x^ 'o^oaja u^
ap saABj^ b upiaiuijap :jas Bijaqap oxn^i;qns ia

O^SIDSVd 13

�habían caído de buena fe, arrastrados por una demagogia a la
vez nacionalista y obrerista, que pudo engañar, sin embargo, sólo
a una minoría de intelectuales, mientras el mundo del trabajo
tuvo desde un principio una idea clara de la naturaleza conser
vadora del nuevo movimiento.
Si no todos los sansepolcristas auténticos participaron en los
desfiles de rutina, durante los veinte años que duró el gobierno
fascista, muchísimos fueron —como compensación— los sansepol
cristas falsificados, que surgieron en gran número durante el pro
ceso de burocratización del régimen y, en sus tentativas afanosas
de anticipar la fecha de su inscripción al partido, llegaban a veces
al resultado "óptimo" de quedar registrados en la minoría privi
legiada de los fascistas de la primera hora. Naturalmente, ni los
auténticos que se fueron en seguida, ni los apócrifos que llegaron
mucho después, nos sirven para estudiar el fenómeno fascista más
que marginalmente, en la desorientación que lo incuba y en el
conformismo que lo acompaña cuando triunfa.
Si la reunión de la Plaza del Santo Sepulcro en Milán fue
algo así como el bautismo de la nueva corriente, su nacimiento
verdadero fue menos localizado en el tiempo, más gradual, y sus
primeras manifestaciones se observaron esporádicamente en toda
Italia y en forma masiva en la llanura del Po.
Asistí a ese nacimiento, y mis pocos años de entonces, que
podrían invalidar mi testimonio, estaban compensados por una
ubicación excepcional, tanto desde el punto de vista geográfico,
como desde el social y el cultural: Bolonia, la ciudad donde resi
día, fue considerada siempre el principal centro de irradiación del
fascismo y, si con mi padre frecuentaba a la vez los ambientes
relacionados con las tres ramas de la enseñanza, con el periodis
mo, con los partidos de izquierda y con los sindicatos obreros, por
mi condición de estudiante de Gimnasio, tenía contacto j^pjvJLas
familias de esa pequeña y media burguesía provinciangj_jcuyqs
7njqs? junto con elementos obreros desocupados, formaron los pri"méros contingentes de "camisas negras"^, Mi material informativo,
fijado en mi memoria por un apasionado interés, se renovaba a
diario y a diario era sometido a un proceso de crítica y discusión
a todos los niveles. Sentía alrededor de mí mucho odio y mucho
amor; se vivía entre malentendidos y se buscaba la verdad. La
calle, tumultuosa y exasperada; mi casa, cruce sereno (aunque
por momentos dolorido o entusiasta) de corrientes encontradas;
las casas de mis compañeros de clase, en su mayoría sumidas en
un silencio reticente, rencoroso, despreciativo, que de pronto en
contró su grito cuando las primeras "expediciones punitivas" es
grimieron puñales y machetes. Mucho odio y mucho amor: odio
codicioso del pobre que siente la fuerza del número y quiere
substituir al rico en su prestigio y su bienestar; odio del pequeño
rentista empobrecido por la inflación, que quiere defender contra
la marea que sube no sólo su renta, sino su mediocre mundo mo-

�os 'upiDBgouqB A B;siogo sojo^ui 'jouib A oipo 'upis^d bx uo 'A.
'uBqBjngijsop 'opuBoijqduixs 'onb SBugisuoo op ouoxx Bq^^so 'soouo^
-uo b^ 'ojib \b onbjod 'isbo o o^uouib^oojtp oozouoo onb o\ op oxq
-bjj * • • jBuopuBqB onb ogon^ OAn^ biduo^sisoj buistui bso jod onb
upioBdnoo Bun jbzjojoj b 'BiuBqxv ^ BqBiAuo oubixb^i oujoiqog xa
onb SBdoj^ sbx onbjBquio op scqaond sox b uBJBgoxx ou onb BJBd
so^oij so^ uo uBipuo; os onb sojoínuí sbso op BAi^m^ui bto^bj^so bx
íuBqBJodnooj os —bxxb— so.ns sox sbjxuoiui 'sBipuiBj sbx A pBp
-np bx jod sopigooB 'BjJonS B| op Bpipjod bj^ jod Bij^ny uo Bpso
-oAOjd BOiuipuooo sisijo Bpuoq ts\ op so;uoooui sbuit^oia 'buot^ op
SOUIU SO^ Op BTUOpg B BpBO^ BX ^JOUIB OSO Op SOipOSldO SB]/\[
( ' • "JOOUOJ Op SOUOJI UBqB^SO SO^UOIUO^BJ!
-o^ so^ A sound sox uBqB^ojdB souodbuijb sopuBjS sox op souonp
soj :&lt;topxBDXB \dp uBd,, \d BqBjn^ij onb uo souopuBO uBioBq og)
•B^UOpiA SBUI ZOA BpBO SISTJO B^ Op OipOUI UO UppiSUBj; Op O;U0UI
-nj^sui ooijioBd ouioo osopuBpjjod 'opBAijd opjouioo xo opuBuiui
-ixa Bqx 'bxxsuixo]^; op sbxoouSb sbai^bjo¿ooo sbx uoo upiDBxaJ uo
'Bjjon^-^od bx uo 'onb A upioBxqod bx b o;uouibxoojjoo jb^uouitxb
BJBd Bjjong bx o^uBjnp pziuBgjo Biuoxog op bxstxbtoos oidioiuntu
XO onb ouinsuoo op BAi^Bjodooo boso^ubStS bx op soj^siSoj soijj
sox ouioo 'sopbztjoxba o^uouiBuoxd ou ojod 'xs sopBipnxso 'soj^o
'biouoioaoj BsopBjd uoo poixqnd A mgoooi 'oooj^ op oSiuib
un 'oopouio ^nb A Bjjong bx uo uojounuí onb soqonui
o;uojj \^ opsop uBiqxjoso onb sb;jbo sbx 'oxduioCí jod isogoxppos
sox ubjouSt onb jouib oso op soxuouinoop ^bj^ "bidouoooj ox (soub
oouo siui uoo bojoo Xnuí ossd o A) bojoo o^uouioxuoioijns eqBSBd
uoinb ojod íoxpo xb bioojb(J os 'Bjjong bx opijjns joqBq jod 'soooa
b 'jouib o^g ^Soxx u 9nb upionxoAOJ Bun UBqBJBdojd A SBSx^nq
uBqBziuBgjo 'soxBnpoxo^ui o soxBnuBiu sojopBfBqBJ^ lA so^iSBJBd
sox B uBqBiounuop onb 'Bpi^nCui bx Jod UBqBugxpui os onb sox
op jouib ÍSBuiop sox uBJoijnuí ou onb BJBd x^o^BO bx b opi UBiqBq
A BJjonS bx bj^uoo op^qonx UBiqBq onb sopixBAui sox 8P 'sojo^
-josop sox 9P juib ísBJoqouiJ^ sbx op opBx ojp iop:^uioTprar^r^q'J
onb tb ^¡ouBuiJoq!,, opBxijg joq^q jod opB^noo^o onjXxxsñj
onb \^p jouib ÍBij^Bd boi^iui Bun jod o^uojj \a uo o^onuí
onb (Bipoui osbxo 'so^uBipn^so) soiJB;unxoA sox aP ^ouib
:BJJon3 bx ap opbaouoj opqBS BiqBq uoiquiB^ x^ A íoipo oso ouioo
osuo^ui o opjouoo ub^ opjonooj ox ojo¿ •oxqipoui ox b ogijip os tu
'opiui ou ouisiui x^ anbjod 'jxpoui op XÍDÍJÍP s^ur so jouib xg
•o^jonui op soxuoiuiBsuod b opBjq
-uin;sooB BiqBq ox A opB^uBgigB BiqBq ox Bjjong bx onb souioqBS
oso jo^ "jipoui uopond ox sogoxppos sox ^ 'soxbtjo^bui souopBn^s
b opBgq BqB;so onbjod 'oxqxguB^ oipo un op BqB^BJX og : • • (soo
-uo^uo uBqBuiBxx ox 'upjnqix,,) buojoo Bun o oj^oo un ouioo oCnx
ns B^uo^o A Bsojd bx JBqos ojoinb ou onb 'Bjjong op
-so 'odtj oAonu x^P oxpo íboi^sixt^so oxps unB o Boijqsoxij
joinbxBno jod bpb^buouib 'sootsbxd sox uo bpbxxx^sbouo Bjnqno bu
-onbod ns A —oxBpuBoso xap osojouio; 'ooi;oosb cjgxB 'ooi^xodB— \ei

�confundían, como siempre en los momentos incandescentes de la
historia.
r El problema central —que era el del socialismo y de sus
relaciones con la vida institucional europea que tenía en la revolución francesa su punto de partida— se había planteado en
todos sus términos ya antes de 1914; pero la guerra y la revolución
rusa, aún no sedimentadas, habían exasperado las polarizaciones
y, a la vez, enturbiado la atmósfera. Sólo más tarde, vistas a cier
ta distancia y a través de sus primeras consecuencias, realizaron
una acción esclarecedora.

II
VIOLENCIA Y ESPÍRITU DE CLASE
^ Pero uno de los frutos de la guerra se vio inmediatamente
y. no necesitaba ser explicado, pues su carácter primario y casi
biológico lo hacía inmediatamente comprensible: el tigre dormido en cada ser había sido despertado y entrenado para matar;
había matado y había recibido por ello embriagadoras ovaciones.
Se trataba ahora, pues, de un tigre despierto y cebado.
El rasgo más inmediatamente visible en el fascismo anterior
a la "Marcha sobre Roma" y que, sin ser una definición, apareció
como su principaL característica diferencial, fue la crueldad im
pasible y antihumana de sus métodos de lucha. Se le consideró
al principio un subproducto de la guerra, más o menos como hoy
consideramos la delincuencia infanto-juvenil. El mismo movimien
to fascista subrayó esa continuidad al adoptar símbolos —camisa
negra, calavera, llamas negras— y armas —el puñal—, de unos
cuerpos de voluntarios del ejército italiano, organizados durante
la contienda, llamados "gli arditi" (los audaces), que eran em
pleados en las empresas bélicas más arriesgadas y, llegada la
jpaz, trataron por un tiempo de mantener su cohesión, incapaces
^nuchos de ellos de readaptarse a la vida normal, después de
tanta sangre, tantas promesas y un alejamiento tan prolongado
de todo trabajo creador. Se trataba, por otra parte, de elementos
ya de por sí anormales, que fueron absorbidos por el fascismo,
junto con sus emblemas, en su casi totalidad. Sentirse dueños de
vidas ajenas, producía en tales elementos una embriaguez sobre
humana, para la cual parecía que valiera la pena arriesgar la vida
propia y arrojar por la borda el caudal enmohecido de la moral
tradicional.~~"
Ayudó a hacer confluir en el fascismo los "residuos de gue
rra" de este tipo el hecho de que la nueva corriente se presentara
como un movimiento reivindicador de los valores atribuidos a un
conflicto que el pueblo italiano no había querido ni sentido, y
que tratara de sembrar, entre las esperanzas de un socialismo

8

�'I^6I era Biuoiog ua opBarjqnd A riqqe¿[ i^in^; jod ojijd
-sa 'oxusiosbj xa ajqos ojqti un ap oin^i^ xa sa BAt;uaAa^d uoianioAeuejiuo^ (i)

í' osndo oxxi^^ui X9 A zoq bx v (t) •7&lt;^^^^u9A9Jd
ouiod cugjns 'pBjjaqjx bx A ouisqBpos ^a bijuod pigjns ouisidsbj
~X9'A ¡P^-^^^n ^I ^ ouistxbidos X9
souiajan^)!,, BqBjuBD 'bBba BzuBjadsa Bun ap oqoBjjoq 'a^pa
ua 'oxqand x^ -axqBXTAaui BioajBd anb upionxoAaj Bun ap
-ut bx b axüaij"^sajoxBA ap x^^ototpbjx BXBosa Bun n^ opBSBq
-sajd un ap o 'oAixonpojd oCBqBj^ un uoa
ou axqB^sa souaui o sbui upioBn^js Bun ap uBqBzo^ anb sox sopo^
ap zoaaj opaixu un ap opnpojd \b axuauíxBiauasa anj ouisidsbj
Xa '^xuBxsuoo ^ Bxxionas Baujx Bun uBin^as A ojbxo ^nuí
un uBqBxqBq oiquiBa ua soqaaq sox 'so^uaiuiioaxuoDB sox 9P
X^ ^ osajguoo BpBO ua UBqBiiBA SBuiBj^ojd sox ís 'o^oaja u^
•japod \e JB^axx ^p so^ub 'sbj
-apuBq ouioo pxi^B 'puiBxooíd 'p^n^onj^sa ouisidsbj \b anb sbuibjS
-ojd soAisaons sox ua uoja^ajo anb 'saxBDijaxoijuB ¿ souBDixqndaj
soxxanbB 'souBixaJos SBjsxxBDipuis soxxsnbB ^^sauopipBJj sbsotjox^,,
ap soqoBjjoq sajuBipnjsa soxx^nbB anb 'oinsxxBpos x^p ^x^-19118^ U9
(Á saxBdiDiunuí SBiuiouojnB sbx ap 'sojBDipuis sox 9P 'sBAijBjadooo
sbx op so^iuiaua sox b {&lt;sbj3u sbsiuibd,, sox U9 ^juauíBjBipauíui
ojsia uBiqBq anb sox usqBjsa pBpaaA bx op BDjao sbxu oju^no uoj
-Bjjsouiap saaoijajsod sauoiDBjdBpB sbuisiui SBsa oja^ 'opBiquiBD
opunuí un ua 'apjBj sbui jbuiuiixo op p^jBoua as 'oujaiqog oqoaq
'opijjBd x^P opjBdB \a anb 'soijojisubjj sopadsB b Bipuodsajjoo
anb oix^ 'sojajqo soipaui sox U9 ^^uarjjoo opint ajsa ua uaxquiBj
'is BiqBjj •bjsixbidosijub ajuauqBjuauíBpunj A ^saxBuojjBd sbx 9P
oioiAjas x^ JopBAjasuoo ojuaiuiiAoui un oiJBjspisuoa x^ 'x^idubj
-sqns oaxonu ns 'BDijBuianbsa A x^juauíaxa buijoj ua saoaA b anb
-unB 'ajuauíBjBipauíui uojBjdBD souisaduiBD sox ^ saxBiJjsnput soj
-ajqo sox 'sajuaaBdB o saxqBiJBA ^soiJBpunoas soSsbj saxBiouasa ouioo
uojBSznC A ouisidsbj \a jiuijap ap jbjbjj x^ uojbubu3 as saxBnj
-oaxajuí sox Ts '9n^ S9 '(ouijuaSjB ouisiuojad xa ua 'oxduraí9 ouiod 'os
-uaid) sasiBd sojjo ua oAnj bjsidsbj ojunijj x9 9n^&gt; sauoiDBAijap sbx
ua 'sandsap asjBDijijaA ojsia aq ou anb A 'axqBjou oqoaq xa
•ouauípuaj xap saxBiouBjsqns sajapBJBD b Bipuodsaj A
SBpunjoíd SBsnBD b Bioapaqo anb ouxs 'otiojtsubij tu XBiDUBjsunoJp
ap BpBu Biuaj ou BpuaijuoD bx Jod BpBjBsap BiDuanouixap bx ap
upiDBzxxijn bx anb ap Bjuano uojatp as 'BJian^ bx ap bijojisubjj
BiDuanoasuoo Bun anb sbui Bjanj ou SBAijiund sauotoipadxa sbx 9P
ajuBpBjgap ouisipBs x^ 3ub ap BzuBjadsa bx ua sopojaui sns uod
opbsubjj UBiqBq A 'xBuoioxpBjj odij ap ouisijoijjBd un jod sopBA
-axx 'ojuatuiiAoui x^ opBUBduiooB UBjqBq anb 'soqDnuí 'oujaiqoB
oqoaq ouisidsbj ja ^od 'ZZ61 9P a^qnjao ap jtj.ib(J b 'sopBaxduia
opuais uoiaingis souBiunqui sopojaui souisiui sosa opuBn^
•Bpipjad ZBd Bun ap 'x^nuí bijojdia Bun
ap SBjnBjBuiB sbj 'ajuauíuiui u^q^asap sapnjiqnuí sapuBjg anb

�eLmachete y la calavera, en consciente desafío. Su emblema ofi
cial, más refinado, era el haz lictorio romano, símbolo de autori
dad, vinculado a la vez con la tradición revolucionaria siciliana
(había habido unos "fascios" proletarios en la breve historia de

la isla después de su incorporación al reino de Italia) y con los
recuerdos del imperialismo antiguo. El mito de Roma, tan ambi
guo, que ya en la Edad Media podía ser utilizado a la vez por
Federico Barbarroja en sentido absolutista y por las comunas que
combatían contra él en el sentido de las autonomías municipales
y de la democracia directa, fue ampliamente usado para atraerse
al sector juvenil, generalmente nacionalista, de la clase media
culta y para la exportación. La valorización de la victoria en
terreno internacional estaba basada en un supuesto carácter la
tino del Mediterráneo ("mare nostrum") que no carecía de seduc
^ión para las derechas españolas y francesas; y para esa idea-fuerI^a, que podía ser aprovechada tanto en sentido monárquico como
republicano, el haz lictorio pareció el signo más adecuado. Con
él se hicieron las escarapelas (vulgarmente llamadas "chinches")
que distinguían a los miembros civiles del partido. Pero los "Ca
misas Negras" que formaban las bandas irregulares fascistas, ofi
cializadas después de 1922 con el nombre de "Milicia Voluntaria
para la seguridad nacional", usaban la escarapela con la calavera.
Sus cantos, profundamente grabados en la memoria de los italia
nos que tienen mi edad, junto con el ruido seco de los tiros y los
gritos de los apaleados, no mencionaban a Roma eterna, sino que
eran de este tipo:

"¡A las armas,
a las armas! somos fascistas.
Palos a los socialistas,
y, para emparejar,
palos a los populares,
y, como complemento,
palos al parlamento.
Palos,
palos, siempre palos,
palos, palos, palos,
palos en cantidad!

Los populares constituían el partido católico, no precisamente
de izquierda, sino alg'o molesto para los grandes terratenientes,
industriales y comerciantes del Norte, por disponer de impor
tantes fuerzas sindicales y de muchas cooperativas.
El más serio de los historiadores fascistas, Gioacchino Volpe,
en su "Histoire du mouvement fasciste" (Ed. Societá poligráfica
italiana. Roma), cuya segunda edición se publicó en Italia, pero
en francés, a fines de 1934, no puede negar este carácter clasista

10

�rr

_^_'ouistdsbj ^p upioiuijap vi BiouBpqns v\
jBosnq anb v\\ 9nb ' jot japod Biouaijadxa v\ v^o% jod sopBuiunqi
; 'sojpaiuis soqoaq sosa ua 'i^B unB sa ^ 'Bi^opapi ap soiquiBo sonu
j -i^uoo sns ap saABj^. b 'bpídsbj opaiunAoui pp axqísiA a^auípiJ
i -apui
opjouoo ooiun o\ Binqpuoo 'Bpjainbzi ap sopBjapisuoo
sapnpap^i soj bi^uod Biajqo asBp b^ ap sauopBzrpai sbj bj^ ]
L-uoo BpB^axjo 'BoipBS optiuaui b 'B^apiA uppaB ap odi^ apa"
^
-pnq b JBapdB ua sojaxqo sajopBziuBJO b jb^bui ua 'sapoipuis
sapaoj jiiu^sap ua 'opBAijd opjauíoa pp (&lt;(puuou,, BjjanS-pod
Bun ua SBpapans) sbpububH sv\ uBqBjapoui anb 'sBAipjadooo
jBipuaoui ua soppuBa^dui^ 'op^Ajas oAisn^oxa ns b sopauínjpui
ouioa uppoB ap SBppsBj sodnj^ so^ b uBqBiapxsuoo sopB so^
uoo ubijjod ^uppBn^s v\ ap souanp sojapBpjaA so^ jas
o UBja 'jBSBd p o^ub^ un B^qBq adp^ ouiqoDBoi^
^a anb sox ap ^bptxbioos opixJBd \v ^injpap ua sopBsajaxui pBpaio
-os bx ap so^uauíaxa,, sosa 'i26I ap o^bui ua "osojapodopox ajaC
XB 'b^sia ap o^und oidojd ns apsap 'jBDijipnC Bja upiDBdnooajd
jo^bui B^^no 'bxsiuijojuod JopBxjoxsiq un jod ^sopBzxxBgax opis uBiq
-Bq upiDDB ap sodnj^) sosa opuBno 'sandsap soub soqonxu
-ajd soqoaq sox aP ^pisiA Bun ap \vin\vu sa ouiod 'b^bjx as
CT9-09 *
-uoqB ouis oziq ou 'ofBqBJj^ x^p X^J9U8O uppBjapajuo^ buisiui
bx
SBpixBpos sox OJ^ J0C^ ^ P^I un J0^ SBppsBj sox 9&gt;iXU9
ouisiqB \d anb ojbxd sa 'BqB^odB as xa na anb BDiuipuooa •
x uaiquiBx ouis 'bxsixbidos opi^jBd xa oxps ou 'ajduiaxs
jinj^sap ua sopBsaja;ui 'pBpaioos bx ap so^uauíaxa
UBiDjaCa soxxa ajqos anb oCnxjuí \^ jBAjasqo Bipod as 'a^jBd
jod ' Bqonx bx Jod sopiqjosqB u^qB^sa (-j q "SBjgau sbsiuib^ sox
{&lt;ixsíJPBn^s,, ap ajquiou x9 apuop ap '&lt;(auoizB(p ajp^nbs,,
i ua) uoiddb ap sodnj^ sox 9P sauaApC sox 'sBpuiAOjd sbx
ua 'p^pxxBaj ua '^q^qt X9 opBSBqaj uBiqBq sbpídsbj sox 9n^ 9P
upisajduit bx saouopa oAnx iuixossnj\[ 'Bn^ajx Bun ap oasap ns
op^sajdxa Biqnq sa^uB sasaui sop iuixossn]^[ anbunB 'saxqBJoxaui a
SB^Bipauíui SBixBsajdaj jaojafa ap uapjo bx sbxsidsbji^ub SBiouax
-ota sbx b osndo x^-ipao bxsidsbj axiuioo xa "SBpB^SBAap uojanj sax
-BDipuis sapas SBqonj\[ 'BpBqgB nui anj x^Jo^oaxa Bqonx Bq,,
: saxBuoioipBJX sbjop
-BAjasuoo SBZjanj sbx uo9 ^nboxq opuBuuoj pxuasajd as bxsidsbj
opiXJBd x9 saxBno sbx ^ 'T^6X 9P o^bui ap sauoiDDaxa sbx ap o^is
-pdojd b 'oxduiaCa jod 'aoia 'SBnosB ajqos ouiod o^DadsB asa ajqos
BSBd anbunB 'opBipnxsa axuauíxBpjBduii ou \^ jod ouauíquaj x^p

�III
DE LA PLAZA DEL SANTO SEPULCRO
AL TOTALITARISMO
Cqn un conflicto que el 21 de noviembre de 1920 estalló en
Bolonia entre socialistas (que acababan de ganar las elecciones

municipales) y fascistas (decididos a impedir la instalación del
nuevo Consejo), el...terror, ya habitual en las calles, empieza a
adquirir un carácter sistemático y planificado. Doménico Saudino,
en su libro sobre ^Génesis del fascismo" (Chicago, 1933) observa
que, durante ese año 1920, la acción de los Camisas Negras, que,
en el año anterior, había tenido un carácter esencialmente polí
tico, dirigiéndose contra el socialismo como partido, se orientó
en cambio hacia la destrucción de los organismos económicos crea
dos para la defensa de los explotados (sindicatos, ligas campesi
nas, cooperativas) y aptos para preparar el cambio que parecía
inminente.
No creo que haya habido un viraje en sentido clasista, como
piensa Saudino; creo que, desde el comienzo, el fascismo tuvo ese
carácter clasista. Sus adversarios directos lo reconocieron y los
fascistas mismos, si eran miembros de los Grupos de acción, lo
sentían. Se injertaron, por otra parte, en una lucha que estaba ya
planteada, llevando a ella unos slogans cambiantes y un método
inédito, de violencia brutal y fría, empleada como instrumento y
solo por añadidura como placer, siendo fruto, no de una pasión,
sino de un miedo y de un cálculo. Esto es lo que distingue esta
violencia represiva de la violencia revolucionaria, apasionada, a
menudo ciega, a veces injusta, pero que quiere construir, se diri
ge hacia el porvenir y es impulsada por el amor a los demás. Esta
última puede ser negativa (si se prolonga más allá del momento
insurreccional casi siempre lo es), pero no puede ser identificada
con la primera, hija del miedo de perder lo que se tiene, del odio
hacia todos los que suben o quieren subir.
Saudino, en el libro mencionado, cita algunos ejemplos, acom
pañados por una abundante documentación fotográfica, de esta
típica \ violencia transformada en sistemay con la complicidad de
un gobierno que era débil y se creía astuto.
Las bandas fascistas, compuestas por desechos de guerra,
desocupados permanentes, jóvenes amorales sedientos de emo
ciones, estudiantes borrachos de nacionalismo y de vagos sueños
de grandeza y de imperio, estaban acaudilladas por ex-oficiales
y por hijos de terratenientes, industriales y comerciantes.
—^ Estos últimos, es decir los phdres, pagaban los gastos y son
reían con complacida indulgencia. Acompañaban esa sonrisa las
autoridades locales. Los ^muchachos" tenían buenas armas y rá
pidos medios de locomoción, que les permitían concentrarse y

12

�SI
'(6S - ¿C '&lt;3&lt;I '61 'oSBOiqo •óuistosbj xap
'oi2o;^¡i ^ep ouBes u ojjosi -ouipnes ooiuauíag)
•&lt;(soCiq sns BjBd ^í js
UBd ia 8sjbub3 Bi^uiaad ai anb oCsqBJj un opuBuopuBqB 'pepnio bi JBCap b bpb3
-íiqo A sb^siosbj sox aod BpBZBuauíB anj 'osodsa ns ap souisasB soj ap ojuaiuiBsaooad
Xa BJBd sapEpuojnB sbi uoa eijsisui anb 'aixSEjum¿ ap Bsodsa bi iBjssq ou ojsa
A •opBjsaaaE anj bzuejeui bi ap saxqBsuodsaa soi ap ounSuiu anb aioap mnuí
•ainq opinSasuoo uBiqBq anb sop souaui ¡uunj, ap SBuqoo sbx ap sanbsoq sox
ua o 'oouBjjBq o ozod un3iB ua uBJBJjuooua as arib souaui b 's^uíap sox 3P sodjana
sox Bjainji;saa ^zinb og xa anb ojsajuoo ajJEunpuBjg '^^i ap ox^s Bia sojaanuí soi
ap xbidijo ejsii bi anb axasopu^Ajasqo "uopiund ns EJEd sodinba saaoCaui soajsanu b
opBijuoc souiaq soi as A ^z B opiSaia souiaq —xa ofip— soiJEUopnioAaa 00 3P ^jsii
Bun aa "..ujanx ap sotJBUoiDnxoAaj soi e uoiooax' axqijja.x Bun jtSiijui Bjsd,, 'so^ap
sosa opbziubSjo A. sauapjo sBsa opBp BiqBq ouisiui xa anb oiBioap 'Z^6T ^p ajquiaioip
9P OS PP oxoaas II ua opBOixqnd afBiJodaí un ua 'a^iBuiipuB^a bjsiosbj ajaf xa
•i;xnjjag soijeo ap o^BuisasB xa opBjoidap jaqBq
ap uauíijo xa jod Bioxsrd ap A uo^^q ap sadxoS b 'saidB^und b oqoaqsap 'oaauíqBjBo
- xa 'aixSB^uin^) oxa3uy A ojbssb]/\e UBn^ 'biozzbj^ uoa^ 'oiqooag oiSBAa ap :Ésodsa
ns ap bxsia bx b oiaanuí 'tuoajpuv oiuiuuaH ap ^U^ ap soji^ b opBa^iOA 'ozzijbx
oa^iM ap íaojjax. ap booi 'BianqB bi ap bpbjiui bi oCBq opBqoutx 'ossoiq^ sajpuv
:ap sajquxou sox uoa cujaa as ajquiaiaip ojnaso asa ap so^BuisasB sox ap aijas ¿^
•aaaóuoaajc uoaaipnd oí soSiuib soi TU BUEÚijaq bx ju
anb 'ojund xb^ B;sBq opBjnStjsap sqB^sa jaA^pBá ns 'Aaj fap Bn^Bjsa bi ap said sox
b utj ib opBuopuBqB A 'il xanuBjAX ^o^oia osioo xa Jod isb opbj^sbxib 'uoiuibo un b
Sbtd sox ^od opb;b anj opunqiJoui xa 'Joad oSib uojatoiH ,.io3anj ib oiuaaix!,, :uEqBiTnB
sojjo '.¡oísouianSioo,, :BqBjiJ3 as 'opEajostd 'op^adioS 'opBapoj anj 'opioouooaH 'JB3nx
IB 93an 'sooiS^niEjaui soi ap uqiooas bi ap oiaBjaaoas 'ojajqo un 'ojajjaa oapa^
'IBUjajuí bzubp Bun 'ouixap ap sopbobjb ouioa 'uBqBzuajj
SBjsiasBj sox lana xap JopapaaiB 'ojasB^q auuoua un b oioijipa opipuaídsa xa oduiatj
oood ua ofnpaj oSanj xa 'sBi.iBipua.oui SBquioq jod A 'bjjbu ap sauopiq aod 'ojuaiA xa
jod opBjuauíiiv 'upiaanj^sap b'i ozadiua 'oSan^ 'Bipaooijasiui uis sopbjbjjxbui uo-ianj
'SBuraijo sbx úa UBqBJjuoaua as BJoq Bsa b anb sopBaxduia soaod so^ -oueui ap SEquioq
opuEJtj xbooi xa ua uojBJjua anb 'ssj3au sbsiiue^ soi b ajuajj asjBJtiai ap uapao
piqioaa BJS^' aadiuais ouioo 'iBaa Bipasno bx jod EpBipojsno 'oiqan^ xap bsbo bi
b ouioj ua opiunaj BqBjsa sbjsiosej sBz^anj sei ap iBdiauíjd oaxo^u xa 'apjBj acx
•sopsuianb uoaanj 'auasoaaox uoa sopBSaj A BtiBjuaA bi jod sopbjij 'saiq
-anuí sox íaiioou euisiui usa bsbo ns ap sopBqaa uooanj ofiq ns A Bsodsa ns 'ojjanuí
anj apuop 'auBO bi b jixbs BJBd biubo bi ap asjBjUEAax b opB3;iqo anj ouodiuv
oiJBiAOjjaj xa -ouanbad ¿Ciq un ap A Esodsa ns ap Biouasaad ua sbjsiosbj sox ^od
opBmsasB A 'Bsaúi bi ua ¿pipuajdaos anj 'biaubjj ap aojonpuoo 'ojaxoiqo oajEiM
•sojiiap soaijuapi ajuauíBijj
UBiiduma sodn^S sojjo 'ojubj SBijuaii\[ 'sojij b sojjanuí A 'Bjauno eun ap apjoq ib
sopsauíiB uo^anj 'p^prno bi ap Baanj sopBAan ^'sbjsiieidos SBijBduiis sns aod sopioouoo
oaad '¿pijjBd un3uiu ua uBqBjixiui ou anb saaquioq sop 'ij^axanz oStuib ns ap A
ouijjaqao^ aaiísa^ ap bsbo bx b ajuaaj B^uajap as aqooo ouisiui ia 's^ndsap ooori
•aaSuBs ap
o3bx un ua bibo tjjnaaag A 'aaAiOAai ap sojij stas "souisasB sox uojBuapao— ¡buiuib^!
•aapuaosap oziq ¿i as mv 'SBixBjnuí sbi * 9Aan ai as A aqooo un b Jiqns oziq ax as
'bsbo ns ua opBjsaaav •ijjnaaag soijbo :aopBz;uB3ao un anj buiijoja Baauíiad Bg,,
:ouipnBR
•q ooBq ujanx ^p bzubjbui Bjsa ap anb ojBiaa xa 'oxduiata ouioo souiBaA (I)

m '(T) uijnj, ua (Buio^; ajqos BqoiB]/\[ bx ap sandsap sasaui
sop) ^^6T 9P ^^quiaxoip x^p soiposida saaoj;B sox ap tu '^fiq ns ap
Biauasajd ua o^januí soub 89 ^p ofaiA un sax^no sbx a-^^a 'sBuosaad
aAanu uojaiaaaad anb bx ua (i6I oixnC) BpBJXSBaao^; ap bzub^bui
bx ap tu 'sanbuB^ sop k sojautqBJBa sox '^ija^uBjuí bx 'XBa^; Bip
-jBn^) bx aod sopBpxBdsai sbxstosbj jod ouBipaj^ uBg ap ouxxuajoxj
oixiBq xap uqiDBdnoo bx ap 'Biauasa ua 'o^ui^stp sa ou 'bixiuibj ns
ap bxsia bx b o^januí ¿L sbxsidsbj uaia ap sbui jod aqaou ap bsbo ns
ua opbxx^sb 'bjbouIcI ap souisaduiBO ap jopBziuB^io xap o^BuisasB
Xa •opuBzixaxuis souiB;sa anb osaoojd xa ua xBoipBj oiquiBo un^uiu
bojbui ou sand 'x^^oionxixsui Bijo^siq bx ua oxqs BiouB^joduit Bjap
-BpiaA auai^ anb '^Buio^; axqos BqojB]/\[,, bx ap sandsap a^jBd ua
'sa^iB a^JBd ua ÉBapxB sbj^ BapxB 'pBpnxo sbj^ p^pnio 'btxb^x opuB^
-sinbuoo uoaanj isy 'opigaxa oouBxq x9 a^qos ojauínu ubjS ua
^

�asesinato de Matteotti, que, llevado a cabo por orden de Mussolini dos años después, se convirtió en un símbolo-resumen de la
metodología fascista. La supresión violenta del diputado socialdemócrata José Di Vagno, en la provincia de Bari en setiembre
de 1921, no difiere substancialmente de la del candidato socia
lista Antonio Piccinini, llevada a cabo en Reggio Emilia, en fe
brero de 1924, ni de la de Gaetano Pilati, que tuvo lugar en
Florencia en octubre de 1925: el partido dueño ilegal de la calle y
el gobierno de partido (que se encaminaba por esa vía a ser
gobierno de partido único) se comportaban igual.
Entre uno y otro de estos ejemplos elegidos al azar, el mar
tilleo de la violencia fría, de la crueldad empleada en sí misma
como instrumento de intimidación, ha tenido una continuidad
aterradora. Mientras existieron penosamente, entre un secuestro
por las autoridades y un incendio por los Camisas negras, algunos
diarios y periódicos independientes, en cada uno de sus números
se daba noticia, no de uno, sino de numerosos casos de violencias
del mismo tipo.
La fecha que marca la legalización más o menos completa
de la acción fascista no es la de la toma del poder, sino el 3 de
enero de 1925, día en que Mussolini pronunció el decisivo discur
so en que asumía la responsabilidad del asesinato de Matteotti y
lí^los demás episodios de la misma clase que habían jalonado
su marcha hacia el poder absoluto. Es la fecha de nacimiento
del totalitarismo, cuyo proceso formátivo, sin embargo, requirió
aún cierto tiempo.' El hecho de que la violencia adquiriera un
carácter legal y fuera ejercida por la Milicia Voluntaria para la
Seguridad Nacional, incorporada a la fuerza pública y equiparada
al ejército, o, en terreno jurídico, por un Tribunal Especial, no la
hizo disminuir en forma sensible, mientras no fueron creados
todos los resortes de un contralor capilar de la vida nacional,
desde el cierre de las fronteras al restablecimiento de la pena de
muerte, desde la nueva Constitución que abolía el sistema re
presentativo y reducía las elecciones a la ratificación de una
lista única elaborada por las altas jerarquías del Partido iden
tificado con el Estado, hasta el contralor de la economía (con
tendencia a la nacionalización) a través de las Corporaciones y
del Instituto de Reconstrucción Industrial.
^Con todas estas medidas y muchísimas más —que requeri
rían otro estudio, sobre el "Totalitarismo fascista" (la palabra
es invento de Mussolini)— comienza un segundo período de la
historia del fascismo, período en que la definición clasista del
fenómeno entra en crisis, como veremos. Pero, cada vez que acon
tecimientos internos o externos sacudieron poco o mucho las bases
del régimen (guerra de Etiopía, guerra de España, conflictos con
la Iglesia, vicisitudes de la segunda guerra mundial, república de
Saló), la violencia de los camisas negras volvió a desencadenarse
sobre Italia con los caracteres ya tradicionales de sadismo frío,

14

�C9ZS0L
"0^61 'sioiba 'siJBci •shbti ua aiTAts eu^nS ap sub xis : niuaKr
A 6S6T 'P-ibuiiubo 'sijb^ ajspsej maii^j bt ^uitujaAies oue^aeo ^ouipnes ^p
opeuoiauaui ojqii xap seuiapB 'asuB3A 'sc^uaiuiiAoui soj;o ua anb leiuauíEpunj sbui
oqanuí sa 'ouisiasBj xa ua 'anb 'o^aadsB asa ap Bajaos asjBjuauínaop BjBd (I)

BjauBui n • • • so;dapB sox ap bsbui bx aiqos jod sbui zaA BpBo Bq
as ajaf 13"'' so;iui jaua; b pzuauíoa Á. ' • • upisiui Bun ouis
a^uauía^duiis ou b^ 'Binqu^B as ouisidsb^ ^a aj jas
b isbo BqBgan ^nb 'Bjqo Bidojd ns ua so^dapB soi ap bzubijuoo
Bun puB as 'BuqdíDSip A p^piun puB^ as [ouisiosbj
souisiiu is m uvsaidxa anb soipat[ j^ajo ap japod \a uauai^ 'osbd
opo^ ua ^A uppBuiJoj ua sBapi 'opnuaui b 'uos sc^uaiun^uas A
sauoisBd anb uojBpiAp A BpiA ts\ uoa Bijosopj bj uojaipunjuoa
SBiSopapi ap sajo^anj^suoa sapq^q so^sa 'sap^ns saiopBuozBj so^
-s^ -BuiBjgojd un sa ou 'opBuiuua^pui ub; b;siosbj BuiBjgojd p
anb jbuijijb ap uBsao ou soiJBSjaApB sng "siBd ^ap a;uB;joduii
sbui BpBziuBgjo Bzjanj b^ sa b;siosb3 op^jB^j p '^^61 U3,
:aaouooai o^ isb (fa^spsü/ %ua\xi
-acinow np 9jlw^si}J,, opBpa ^A ojqq ^a ua fad20^ ouiipovoi^
•nBauíqo^) ap
apuoo ^a 'ibuij \e 'A aj;siB]/\[ aQ 'axi^ua^) ap saABj; b xagan 'saiuBf
m^ÍIlíiW 'iU^ABiqDB]^ 'ix^auíjB]/^ 'oizunuuVíQ ^P saABj; b aqasz;aijvj;
'^ajos a;uauiBAisaons opis uB^Bq so;oaxipajd sajo;nB sns anb
fsauoigaj sbx o so;uauioui sox ungas oaixppD o opiajosap opis
anb ízaA bj;o ouBoixqndaj oganx 'ooinbjBuoui oganx '
opis B^Bq oiustdsbj \^ anb oqonuí B^oduii ou anb a;uapiAa

OI^ISI^VH A
:viooioaai vmíi aa vDsaa
AI

x sp
ap a;uauBuuad ox ogjsquia uis jingui;sip anb ^ÍBq 'jBgnx un o jo;
-oas un 'o;uauioui un BJBd SBjapa;BA s^po; 'saxBiojBd sauoipiuijap
SB;sa aj;ua 'sBa^sjjapBjBO SB;sa aj;ua 'saoipui so;sa aj;u^
-.- •SBiJo;axpBj;uoo opnuaui b A SB;ui;sip sauoiaiuijap ua o;ub; o;
J0(j ^ saaipui ua sodij sbui so; uojanj oujaiqc^g ap soub sojauíijd
so; aP Ia ^ Buio^; ajqos BqajB^\[ bx b joija;uB opoijad [^
•SBpunjojd SBsnBO sns SBpBuopBxaj a;uauiBiJBS
-aaau jB;sa uaqap Buix^n B;sa uoa anb a;uapiAa uaiquiB; sa ojad
ÍBiDuaxoiA ap x^p^dsa asBxa Bsa b upioiuijap ns Jianpaj Bpand as
anb BJBd BiouB;joduii BpBtsBuiap auai; B;spsBj ouauípuaj xa
'(l) SBUBUI3XB • -g SBX aP U9P
A oxduiafa x^ ^od soduiai; souii^n sox ua opBn;uaaB

�de hablar era una acción, puesto que se apoderaba del alma de
sus oyentes y sabía levantarla hasta ese estado emotivo que está
cerca de la acción, que es sinónimo de acción. Renegaba de la
elocuencia "vacía, palabrera, insubstancial" de los demócratas,
para atenerse a una oratoria fascista por excelencia, es decir des
nuda, áspera, franca y dura: nunca se detenía en detalles, no
seguía la crónica diaria, sino que evocaba visiones, indicaba un
camino... Mantenía en sus adeptos la psicología militar... En
lugar de discusiones: creer, combatir, obedecer. Difundía alrede
dor de él una especie de intolerancia, casi de desprecio, por los
hombres demasiado sabios, demasiado inteligentes..." (pp. 87-91passim.) En páginas anteriores, G. Volpe había hecho mención
del espíritu individualista de Mussolini, que le hacía considerar a
las masas con cierto desdén.
En otras palabras, no hay en el fascismo más ideología que
vun vitalismo bastante vago (la vida no es teoría), que llega a
identificarse, a nivel periodístico, con un "historicismo" que no
es más que la divinización del hecho consumado. Un partido
militarmente organizado, que no tiene programa, sino mitos, no
ves y no puede ser más que un instrumento de poder. Volpe lo
siente, pero no lo dice. Se lo hace decir al mismo Duce, citando
su artículo Relativismo y Fascismo, publicado en el Popólo d'Italia del 22 de Noviembre de 1921, en el que se menciona a Nietzsche y a su "Wille zur Macht" para afirmar que "el Fascismo es
la más formidable creación de una voluntad de poder individual
y nacional" (ídem, p. 91).
f
Aquí nos acercamos al fondo del asunto: voluntad de poder^
^individual y nacional.
Individual, sí: Mussolini se consideraba una encarnación del
Príncipe de Machiavelli y, como tal, se sentía "por encima del
bien y del mal". Nacional, ya es distinto.^ Si hay un fenómeno
internacional, éste es el fascismo, que, en Italia, para mantenerse
como partido, entregó la península a Hitler (como hicieron por
otra parte, los fascistas de los demás países europeos: Austria,
Francia, Hungría, Rumania, Yugoslavia, Checoslovaquia, Norue
ga, etc.). Hemos visto que, en el primer período, su carácter más
visible es más bien la defensa del capitalismo, que sólo en su
^erficie es fácil de conciliar con la "defensa de la patria"., Y
sin embargo, en todas partes, el fascismo, no solamente logró pre
sentarse como la expresión más cabal de la pasión nacional agre
siva y resentida, sino que también consiguió utilizar a grandes
contingentes juveniles, fáciles de entusiasmar con esa vaga vo
luntad colectiva de poder que es el nacionalismo, visto y expe
rimentado en las plazas como afirmación activa, rodeado por un
halo de poesía épica, de gloria, de voluptuosa violencia.
En Italia, el movimiento fascista, sacrificando algunas de sus
consignas más audaces, se fusionó, antes de llegar al poder, o,
mejor, para llegar*a^ poder, con el viejo y conservador Partido

16

�¿I

odi^ ap BpBzipSai BpuapiA Bun 's^ppsodsap sasBp sbi
'uBjpad oaad '({&lt;ouisijaqii,, Bjq^pd bj '^ipn ua 'ajaipjd as
'ogjBquia uis 'anb p BJBd) oaiuipuoaa p 'oiapapA souaui opipas
ns ua ops 4&lt;ouisipjaqq,, ouiuija^ ongiquiB p UBqBsn sand 'sapn^
-ipB SBquiB UBqB^odB k uBi^Bduioo B^ip^TdBD Bisangjnq bi ap
SBZjanj SBt 'opBi ns jo^ 'BqBoijipapT as 'a^jBd Bjp jod anb p
uoa 'BpxpposipB n^ujdsa ns anb unB ppuasa sbui asjBpAaj jod
pq^oB oai^BJ0ouiapi^uB &amp; XBjaqxppB n^uídsa ns oja^ -soubui sns
ua Bjuod ouBqB^i ouisip^idBO \^p B^ippostpB uppa^aj b^ anb
Bpua^od ubj ^\ 'opi^jBd ap oipo ns ap opiAias p 'tsb jBqoaA
-oadB opuaipnd 'BpBAijd Bsajduia bj ap Á p^id^o pp sopBiapuBqB
uojaipis as 'ouisipposipB oai^ua;nB ns ap aiquiou ua 'Bip^j ua
^^61 ua J^pod \3 jBiucq p 'sBppsBj souistui so^ anb souiaqBS
•oaiuipuoaa apauíBjaui
'puoptpBj^ opBaijiuBis ns ua opipua^ua ouisip^xdBD p jBAjasuoa
b Bpuapua^ b^ jpap sa 'B^xp^idBa ouistsbp p pBpipunjoad ua
UBSBqaj anb saoiBi SBsa ^ouispsBj-pBu pp SBpunjojd sbui saaiBj sb^;
uoo a^uauíBuiipi SBpBZBpa uB^sa 'oxpo Á. BipiAua ap 'puopBjji o
-ap ospduii uos anb 'BppBj b^ á B^sipuopBU b^ 'sauoisBd SBquiB
OJ8d "(296T aP ^^qm^í^ip ^p Z I3P soxiBip so^ ap Bpipu) sajp
-uo^ ua apauía^uapaj ppip anb Bpuaiajuoo Bun ua ^jjais p^j
-si 'pxpuni\[ oipn^ osajSuo^ pp apapisaid p 'Buip^ Baijauív -^
Biiapj^ui ua pnpB ouispBuoau p BJBd souaui oí jod 'ppouooaj
oí isy 'iuipssni\[ ap soubui sbi ua oubuioj ouaduiT p o uppBu bi
ouioa 'o^uauínj^sui aiduiis un ^ja^íH 8P soubui sbi ua &lt;3nJ ouisi^
-luiasiiuB p uaiquiBj^ "BjqBpd bi ap oaijBjoa opxpas p ua ps^)
-jaAiun sbui 'ouispBJ p 'BjapuBq ouioo pAjasuoo ogjBquia uis anb /
'ouisipuopBu pp opaoB p opuBZBídsap 'opunuí p A Bij^Bd bi aj^
-ua a^uand p pjpooua 'BqBtios iuipssn]/\[ anb opaduii p 'Bjauíip
buijoj ua anbunB 'opTnipuoa B^Bq anb ouispsBj ooxun p sa anb '
^ouispBu p opg -BjapBpjaA Bpuasa ns uoa BpBuopBpi BjauBiu bu^
-np ap 'sBzjanj-SBapi sns ap aiuB^oduii sbui bi jas aoajBd ojad
'ouispsBj pp Bpuasa bi jini^suoo ap oqanuí Bpip 'sand 'ouisip^
-opBu i'a 'SBisipuopBu suBgop soCaiA soi Jpip^sa b uaApnA bjj
-an^-^od ap SB^psBj-oau sapjq soi 'dJBquia uis j^ 'sooipijpd
sapapi ua a^^d ua BqBjídsut as anb BpBuiJB Bpuaisxsaj Bun b
asjBpaijua Bjaiqap A {puopBuipB,, ouiod zaA ns b op^uas Bjanj
ouispsBj p anb BJBd BUBuiap uppBdnao bi jBgan anb oAn^
•&lt;{puopBu,, ouo^ p jBoxjisuaiui b A Booda Bjauípd bi ap
ouispsBj pp &lt;(ouBipjos,, ouo^ p jB^iiqap b uoja^Cnqijpoo so^uaui
-ap sopa sopojL -auini^ b oizunuuv4a aP uppipadxa bi ap soij
-Buoiai-xa soi ^P 'saiuaipquioo-xa soi 3P '^W118,, soi 3P soqonuí
b asiBJodjooui opBjgoi BiqBq a;uauuoijaiuB ouioa '

�V
TOTALITARISMO Y VOLUNTAD DE PODER
ITALIA Y ALEMANIA
Eso se vio claramente a raíz de la crisis económica que las
tentativas deflacionarias del régimen provocaron a partir de 1926,
anticipando así, en la península, la gran crisis mundial de 1929.
No se puede decir, naturalmente, en qué proporción los aprietos
del gobierno fascista en este terreno contribuyeron al proceso que
llevó al régimen a hacerse y autodefinirse totalitario. Vimos an
tes que la reacción popular producida por el asesinato de Matteotti había sido, ya a principio del año 1925, un factor determinante
en el mismo sentido. Pero es indudable que ese proceso se acen
tuó, especialmente en terreno económico, bajo la presión de la
crisis del sistema de precios y salarios, que, al adquirir carácter
mundial, contribuyó a su vez a la expansión del fascismo. El
nacismo alemán tiene en ese momento su punto de partida cro
nológico; y eso explica algunas de sus particularidades diferen
ciales, por ejemplo, sus consignas anticapitalistas, que no impi
dieron el apoyo que le otorgó el gran capital, no sólo alemán,
sino internacional.
El fascismo alemán, pues, con el nombre significativo de na
cionalsocialismo, repitió la experiencia italiana en una atmósfera
bien distinta: un poderoso ejército derrotado y humillado, un
capitalismo acostumbrado a dominar mercados y reducido a la
quiebra por el pánico internacional y la presión interna que
se sumaban a las consecuencias de la derrota, el complejo de
inferioridad que esta última había hecho nacer en las clases
dominantes y que se agregaba a su tradicional complejo de supe
rioridad agudizándolo, la desocupación... La república de Weimar había sido una frustración y había demorado el proceso;
mientras tanto la revolución rusa se había estabilizado en un
plano absolutista y, en todas partes, los partidos comunistas, que
habían crecido al lado de los enormes y burocratizados partidos
socialistas, adquirían un inédito carácter estratégico.
Todas estas nuevas realidades, nucleadas por las sobrevi
vencias de un gigantesco aparato militar, desarticulado e intoxi
cado por la g"uerra perdida y una revolución a medias, pero no
destruido, le dieron al nacismo sus caracteres típicos que lo di
ferencian, en superficie, del fascismo italiano.
A pesar de estas diferencias, la naturaleza profunda de los
dos fenómenos es la misma: ella consiste en la voluntad de poder
de fuerzas sociales que habían dominado por mucho tiempo y se
sentían amenazadas de muerte. No teniendo ya resortes propios
en una sociedad dislocada por la guerra y en proceso de trans
formación rápida, desordenada y violenta, estos grupos recurren

18

�61
ua asopuBj;uooua une 'oun;;n apa uE;ua;ap anb so; sopo; anb
A japod ap so;uaumj;suT so;ub; aj;ua oun anb sbui sa ou upponp
-ojd b; ap jopas un ap jo;bj;uoo ;a anb jpap opxpod Bjajqnq
as '^oq ouioo jaÁB 'ojag "soubui sns ua ;Baj japod ;a UBTua; upp
-anpojd ap soipaui so^ ap souanp so; anb jlbA^ o;jap Bja 'sBauq
sapuBj^ se; ua 'ouioo 's^aui; sapuBj se; ua '^oq 'o;jap sa o;sg
•;Eaj pEpaidojd e; e osaaoE uauaj; 'Booda Bj;sanu ua 'anb so; mos
;B;xdEO ;ap souanp so; ou A uppBziuB^jo e; ap sooraaa; so; anb
opuEAiasqo —;Buop;pBj; b; sa anb— Bjauíud e; e
Epun,as E;sa jpnpaj ajainb '(CsdJLoiDdxip so\ ap upian\oaax
ojqi; ns ua 'uiEqujng "a^Ea e; ap ajquioq ;ap e;sta e; e b;;es '
-apos b; ap sa;uEjga;ux SEuiap so; sopo; A uppE;aj ap EpiA e; ua
aAE;o-so;sand so; uEdnao anb so; aj;ua a;uaui;Ejn;Eu aoa;qB;sa as
anb 'ej;o e; '(ÁEn^njfi ;a auai; anb EiiEqsEjEdixuas EpBjaojnq ap
afE;uaojod ;a ua asasuaid) SEiJoSapa SEquiE e 'Bpxpaui Bun;E
ua 'aoauapad u9pE;qod b; ap eijo^Íeui e; anb o;sand 'jao^q ap ;p
-ijxp sa sopE;o;dxa A sajopE;o;dxa aj;ua upisiAip e; SBj;uax;\[
•oje;o A a;duiis seui oqanuí aA;anA as opo;
'japod ap opEJ ;a ua ouis EpiA ap ;aAiu ;a ua ou 'souiESEq sou
'uppEuiuiTJDsip E;sa EJEd 'ig 'sasEp ua sajquioq so; ap BDijpa;
uqísiAip e; EJEd Ezi;i;n as anb o;ja;Tja ;a jEqduis uis 'Eooda
Ej;sanu ap so;ua;uipa;uooE sapuEjg so; ap ounguiu e tu 'ouisp
-sbj ;e opuoj ouisiui ns E;sEq japua;ua Epand a^ anb oaja o;^
•(osEd un o;os ojad 'soj;o soqonuí ap
A 'Ednooajd sou anb Eiua;qojd ;ap uqpn;os e; Ep^q osEd uanq un
op^p Eq as 'jaasod ap etsub a;dxuis e; ouioo 'ajquioq ;ap BAipgau
o EAiqsod pEpiAipE b; EJEd 'a;uE;joduii ue; o;nuij;sa un sa &lt;jBp
-os oix;sajd,, ;a jeaj^suoo o jaua;qo ap oasap ;a anb ap ^api E;sa
uo^) •oiJo;EuiuiiJosip oijaqja ouioa *E;uaj e; ap opE; ;e B;uana ua
jaua; e apuai; as EJoqE anb jo;oej oj;o ;a sa anb '&lt;{oii;sajd,, ;e
sa;uajaqui saja;aEJEa so; uaxquiE; opuBSBqaj A ooxuiquooa a;uaiu
-EATsnpxa ou opi;uas un appusp ';Epos assp ap ouistui o;daouoo
;a o;e jEDTjxpoui anb EiqEq 'b;stsep ouauípuaj ouioo ouispsEj
;e opuaiurjap Jin^as EJEd 'anb oje;d ota as o;uauioui asa ug
•seot;
-;;od a;uaui;Epuasa seuije uej3 soDTuipuoaa saposaj so; anb ;a
EJEd 'otue un e opEj;uooua uEjqEq 'sotjeots A sajoppjas opuEosnq
'anb —^t;b;i ua op;qEq EjqEq so; so;ue oood ouioo— EraEuia;v
ua oqnq uass^qj^ soqanuí 'sEpuauadxa sEjauíjjd se; ap sandsap
'ojad 'so;ua|uiTAOui soquiE ap uppEpuBUTj e; e uoja^nqTj;uoa A
'tsb uoja^aja o; opunuí ;a opo; ap SE;sqE;TdEO so^ -o;uauinj;suT
a;dui;s un soueui sns ua op;s uE^Eq '86I 3P J;;jEd e ouispsEj ;a
o 'ouispEu ;a anb jpap apand as ou 'sjEd un ap EDTuipuoaa EpjA
e; ap a;uEUTuija;ap jo;oej o;ue; o; jod A upponpojd ap soTpaui
so; ap ETJE;a;dojd EpEATjd Esajduia e; jod Epra;jap E;sa e;st;e;
-;dBo asE;o e; ts 'o;oaja ug 'sasEp ou A sa;Epos SEZjanj aC;Q
#so;dapE asjEaCuEJ
EJEd ;EuopEjj; o; e uajjnoaj 'sojjESjaApE sns ej;uoo jojja; ;e

�permanente conflicto recíproco, están ligados por una fundamen
tal solidaridad, que se hace consciente en los momentos en que
el resto del conjunto social, que el fascismo llamaba "masa amor
fa", se vuelve peligroso para ellos.
Se ha afirmado muchas veces en estos últimos tiempos que
el estado contemporáneo, con todas sus atribuciones correspon
dientes a organismos ramificados, es en sí una clase social. Y esto
es cierto, no sólo en los regímenes totalitarios, sino también en
los plutodemocráticos, en los cuales, sin embargo, para que la
definición de la clase dominante sea completa, hay que incluir
en ella, al lado de los equipos dirigentes de la administración pú
blica (ejército y policía inclusive), a los de las empresas privadas,
de los partidos, iglesias, sindicatos, instituciones deportivas, etc.
La discusión que tuvo lugar, hace dos o tres años, en Inglaterra,
Francia e Italia, acerca de la importancia política de los "apara
tos" de los grandes partidos y del influjo que ejercen en sus res
pectivas líneas de acción, es particularmente esclarecedora para
nuestro tema, pues nos hace ver bajo una nueva luz la constante
histórica del "conservad^rismo" y nos explica mejor esa definición
del fascismo como "contrarrevolución preventiva", que va a ser
para nosotros, al final, su única definición valedera.
Ya dije que, al principio, el fascismo fue interpretado y se
sintió a sí mismo como un movimiento de defensa de la clase eco
nómicamente privilegiada. La crisis económica de 1929 —que se
anticipó en Italia, como vimos— reveló en él y en el nacismo
alemán que a raíz de esa crisis llegó al poder, un carácter pro
fundo más general, del que la defensa del privilegio económico
no era más que un aspecto y que se resume en el título de la re
vista teórica del fascismo italiano: Jerarquía.
Contra la tradición democrático-liberal que tuvo su afirma
ción más enérgica en la Revolución Francesa, el fascismo se hace
el abanderado del principio de autoridad; su clasismo y su con
servadurismo son más políticos que económicos y están dirigidos
a defender posiciones, más que posesiones. A través del fascismo
de la segunda época y del nacismo, el capitalismo privado se en
caminaba a transformarse en un capitalismo de estado, en manos
de la misma clase dirigente en cuyo provecho se había llevado a
cabo la guerra del 14, resignada a burocratizarse a un elevado ni
vel, es decir a dejarse absorber por el "aparato" del partido único,
salido en gran parte de sus propios cuadros y transformado en el
esqueleto mismo del estado.
Como siempre sucede al estudiar un proceso histórico, esta
evolución posterior del naci-fascismo —truncada, acaso solo apa
rentemente, por la derrota de 1945— nos ayuda a ver mejor sus
comienzos. Ese desesperado conservadurismo, agudizado por el
miedo a perderlo todo y por el desprecio a las "masas amorfas
e incultas", debía darle a la violencia fascista ese carácter frío
e inhumano que aún nos sobrecoge en el recuerdo y que volvemos

20

�IZ
anb opap sa) A^i ^a jod opBuiBjj; ^nj anb ouis 'uqpnpA
-aj Bunguiu oqBo b qAan ni 'oujaiqo^ un^ura qa^oA ou Tuipssnji\[
•sasaja^n sns b Bipuodsaj anb oujaiqoS un ap {&lt;uapjo pp sbz
-janj,, sbj jod a^auíBuipapuBp souaui o sbui SBpigapjd A SBjp jod
SBpBpuBuij uBja SBgpnq sb^ apauíB^aij^uBS UBiduioj anb sb%
-siosbj sBpuBq sbj A japod p UBq^papp anb sbj UBja sBpBiSapA
-ud a^auíBoiuiquooa sasBp sbj BdBp BjauíiJd b\ ua anb bA 'opajj
-oo Bjanj ou 'ouispsBj p jod opB^asajd Buiapoíd pp 'ooxuiquooa
ua 'oAi^iuiiad oa^B^d p anb jpap ajainb ou opg;

va
IA
•Bidoad pB^un[OA uoo sonpiAipui ap sop
-bztub^jo so^unCuoo ouioo ouis 'sbsbui ouioo ou '68-9861 oiuau^ p
ua A fQi ua 'snppsBj SBzianj sbj; b apajj 'uojBnpB "X'N"O
b\ ouioo *x*O'xi ^i o^ub^ apuop 'BUBds^ ua 'oiquiBo ua 'ofnp
-ojd as oj^ 'opbzubab sbui i^p BqB^sa sopi^Bd so| ap A sapoipuxs
souisiub3jo so^ ap ^uqpBoijisBui,, ap osaoojd p anbaod 'opadsaj
apa b Bip^j ap p anb ooidi^ sbui sa BiuBuiatv aP OSBD 13
•SBinbjBjaC sb^ ap Bsuajap b\ ua BqBuaduiasap ouispsBj p anb
pd^d pp o^aiuipouooaj ojnosqo \b jod A japod p jBAjasuoo ap
oasap ns jod uaxquiB; opnuaui b ouis 'oCip as ouioo 'sapaguip sns
ap BipjBqoo A pBpqiqap jod ajduiais ou osbob 'bububui b\ b aqoou
BI 9P ^psJBJodjooui b uojBSBd saoaA b A ouispsBj \b uojai^sisai
souaui anb so]; uojanj 'opjBdB ua Bpi^ija bijouiui Bun BqBuiuiop
A UBioajBdBsap BAippiui ns A onpiAipui p apuop 'sopBzipjoojnq
sbui SB^sippos sopi^Bd so^ A sopoipuis so^ 'a^atuBSjaAuj
'jLi^vqwoo '¿^oapdqo 'jiaajiD : SBUBip^ sapajBd st\ SBpo^. ap jbjj
-oq unB opinSasuoo uBq ou BJjang b\ b sajoija^sod sozjanjsa soj
anb buSisuoo b^ sa íojauínu ns jod a^auíB^snf oso japod
-sui un sa anb 'BauaSouioq bsbui Bun ap uqpipuoo B[ ua
-ubui b BpBuipap buStsuoo Bun 'p jod opipuios 'ouBip^ opand
1&amp; osnduii ouispsBj p ^ojauínu pp B^sipua^Bui uqpBzuopA b^
'tBUOpipBJ^. BpBJOOUiap B^ B OUIOO SBpippOS SOpipBtJ SO]; B O^UB^
'opBqoojdaj sapaqBq ap sandsap 'o^oaja ug •B^sip^idBo opijauaq
p 'uBqBZBuauíB ouioo 'jBZBuatuB jod anb 'Bpipua^xa sbui zaA Bp
-bo Bjajqo ^p^ip,, ^un ap BpuapuooopiB A uqpBuuojo^B ap sou
-Bi^iq jas jod sbui 'bubs uoo sopanuí A sopingasjad sapB^ipui sns
b uojaiA A oganj p jod sopmjpap uojanj SBAipjadooo sb^ ^
-ndod soaua^B so{ ^sopoipuis so^ *ouispsBj pp s^abj^ b
asBp b^ ap BuiBjgojd p anj asa 'sbsbui jas ap jBfap BjBd ouiuibo
p {&lt;sbsbui,, sb^ b sappuBjjao japod p b^soo Bpo^ b jauapy;
'sooipq-^sod sapjq
soAanu sns ua A SBpuaAtAajqos sns ua o^Bdsa uoo jBj^uooua b

�las violencias de los Camisas negras en todo el país, pero sin nin
gún estado de necesidad) para encabezar el ministerio. Y el poder
le fue entregado para que defendiera los valores tradicionales:
patria, propiedad, orden, familia, religión, jerarquía, contra la
chusma que, aprovechando a la vez las oportunidades que ofre
cía una democracia aún tímida y el terror que la revolución rusa
difundía entre los privilegiados, marchaba (o creía hacerlo) ha
cia la conquista de una igualdad auténtica, no sólo jurídica, sino
económica, social, cultural. En ese entonces todos pensábamos que
el acento estaba puesto en lo económico; hoy, evocando, después
de cuarenta años, mis recuerdos de niña, veo clara la importan
cia que tenía, no sólo para sus protagonistas, sino también para
sus alarmados observadores, el espectáculo de esas bibliotecas noc
turnas municipales, llenas de obreros discutidores y estudiosos,
que leían libros de historia, de sociología, a veces de filosofía, con
la intención de capacitarse, no para abandonar el trabajo ma
nual, sino para realizarlo mejor y, además, para expresarse a sí
mismos y entablar el diálogo con ventaja. Ese tipo de ascenso
social daba miedo e infundía odio: un miedo y un odio parecido
al que experimentan las minorías blancas por las mayorías ne
gras en ciertos estados de origen colonial. La hostilidad racial,
fácil de despertar en un plano irracional en individuos y grupos
débiles que sufren complejos de inferioridad, es, en sus manifes
taciones masivas, un simple disfraz del miedo a la igualdad, del
miedo a perder posiciones "de poder". En el fondo a la desigual
dad y al poder se reduce, muchas veces, el "prestigio social", por
lo menos como ilusión.
Ahora, que hemos asistido al ciclo completo, cerrado por la
derrota en la guerra, sabemos que fascismo y nacismo estaban
en el camino que lleva al capitalismo de estado a través de un
absolutismo total, basado en la fuerza pública y el contralor dé la
economía, pero extendido a todos los demás terrenos: el cultural,
el deportivo, el de la distribución geográfica o laboral de la po
blación, el biológico, etc. Más difícil, por tratarse de un terreno
ya sólidamente ocupado, se reveló el absolutismo religioso, que
dio lugar a una tensión de carácter permanente en lo profundo
y a toda una problemática conflictual de la que, en 1945, no se
vislumbraba ninguna solución, ni siquiera teórica. El fascismo ita
liano trató de emplear la iglesia católica como instrumento y lo
consiguió sólo transitoriamente y a un precio muy elevado; el
nacismo se esforzó por crear una religión propia, en la que Sigfrido y la sangre germana desempeñaban un papel demasiado

del fenómeno por él no imparcialmente estudiado, aunque pasa
sobre ese aspecto como sobre ascuas. Dice, por ejemplo, a propó
sito de las elecciones de mayo de 1921, a las cuales el partido
fascista se presentó formando bloque con las fuerzas conserva
doras tradicionales:
"La lucha electoral fue muy agitada. Muchas sedes sindica
les fueron devastadas. El comité fascista central opuso a las vio
lencias antifascistas la orden de ejercer represalias inmediatas
e inexorables, aunque Mussolini dos meses antes había expresado
su deseo de una tregua. Mussolini tuvo entonces la impresión
de que los fascistas habían rebasado el límite. En realidad, en
las provincias, los jóvenes de los Grupos de acción (en italiano
"Squadre d'azione", de donde el nombre de "squadristi" para
los Camisas negras. 1. f.) estaban absorbidos por la lucha y, por
otra parte, se podía observar el influjo que sobre ellos ejercían
ciertos elementos de la sociedad, interesados en destruir para
siempre, no sólo el partido socialista, sino también la organización
.económica que en él se apoyaba. Es claro que el abismo existente
entre los fascistas por un lado y por otro los socialistas y la
misma Confederación General del Trabajo, no hizo sino ahon
darse." (p. p. 60-61.)
Se trata, como es natural, de una visión de los hechos pre
sentada muchos años después, cuando esos Grupos de acción ha
bían sido legalizados, por un historiador conformista, cuya mayor
preocupación era justificar, desde su propio punto de vista, al
jefe todopoderoso. En mayo de 1921, esos "elementos de la so
ciedad interesados en destruir al partido socialista" de los que el
historiador Gioacchino Volpe habla un tanto al pasar, eran o
parecían ser los verdaderos dueños de la situación: corrían con
los gastos y consideraban a los Grupos fascistas de acción como
instrumentos a su exclusivo servicio, empleándolos en incendiar
cooperativas, que moderaban las ganancias (suculentas en una
post-guerra "normal") del comercio privado, en destruir locales
sindicales, en matar a organizadores obreros y en apalear a huel
guistas.
Este tipo de acción violenta, a menudo sádica, orientada contra las realizaciones de la clase obrera y contra los intelectuales,
considerados de izquierda, constituía lo único concreto y materialmente visible del movimiento fascista, a través de sus conti
nuos cambios de ideología. Y es aún allí, en esos hechos siniestros,
iluminados por toda la experiencia posterior, que hay que buscar
hoy la substancia y la definición del fascismo.~

vago para imponerse más allá del ámbito del terror; Franco, por
tradicionalismo habsburgo-español, ensaya desde hace un cuarto
de siglo, con algunos tropiezos, el camino de la adhesión a las
altas jerarquías de la iglesia constituida; Perón, cuyo movimiento
justicialista constituyó la experiencia más típica, aunque incom
pleta, de fascismo en nuestra América Latina, empezó como Fran-

22

21

�C^ZS01
ua '^souBiunqui,, sbui oqonuí uos ÍCopBpa \9,, jbajosuoo bjb&lt;3 soti
-Bsaoau ouioo Boiput ouijuaioxj oiJBjaioas p anb soipaui soj anb
souiajaA '^pABiqDB]^; ap adpuu^ 23 souiaapi ig •pBppnia zoaaj
ap ouiaijxa jainb[Bno b uBgaxx 'opBaio uBq sbuisiui SB^a ajuauqBi
-aua anb ooipunC uapjo pp asopuaiAiis oxibaiosuoo ap saoBdBa
-ui uajuais as A (ouiaiqo^ pp saABij b ou o uBziaCa ox anb) jap
-od ^a uBjuajap anb sasBxa sb^ ap BiouaxoiA bx A ouisixBgaxx xa
•opioaxqBpa ajuauqBgax ouiaiqoS un bjj
-uoo asjBAaxqns ap bat^biotui bx opBuiox laqBq ap oqoaq jb B;sinb
-ubjj oxuaiuiiAoui x^ ^p ox as ou ouioa 'upianxoAaj ap japBJBO Bp ax
ou '(f *d - opBxia ojqix) ^sbxstxbtoos sbsbui sbjjouib sb[ bj^uoo
BJjanS bx ap Boiuaax bx k n^jTdsa xa,, —3(^xoa 3^ÍP ouioo— opBaxd
-uia aaqBq \^ '^ax bx ap oj^ap sopBjpBnoua unB so;ubd k sau
A SBAixBjadooa A so^BDipuis Bjpoo 'pBpxxB^ax bx ap
jaqBq xa *soiJBSiaApB sns ap bx ua A Biauaiauoo Bidojd ns
ua 'upxonxoAajjBJXuoa 'o^uauíoui opo; ua 'ouis 'ajquiou asa a^uaui
-XBTOTjo opiuinsB B^Bq anbunB 'uptonxoAai Bun anj Baunu oxustosbj
Xa 'BiiBuoianxoAaj BjajspuixB ua '6X6T u9 PPBN 'oxsouiBxidaxx
•BjdoTx^ ua jtjoui b opBTA
-ua anj A SBinbiBjaC sbx BJBd pBpisoj^xxad ns o^ojd ^nuí pxaA
-aj anb ojad ^sa^ozTJoq soj^o ap Bjainbis Bioua;sxxa bx laoouoa
uis uatuiiSaj x^p oj^uap sopioajo saxxuaAnC sodnjg b puisBisn^ua
anb '^Bpjainbzi ap ouistosbj,, opbuibxx XB ^PTJ ^p^atJ bx pCap as
B^sBq 'oíSaxiATjd xap upioBuuojsuBJx ssa bjb^ 'a^aanj opB^a xap sou
-bui ua axqBaxBui A XP9P 'BpBi^axiAjjd axuauíx^uoiaipBJX asBxa bx ap
oíaipuaq ua ojad 'saauoxua ouioo axqapua ubx ppajBd Baunu anb
'ouisixBxidBO xap opBAijd oxoadsB xa 'JBuiuiixa osbob A 'jBnua^B ap oas
-ap \b bxstosbj oujaxqoS x9 u9 ^a^pui 'x^TPunm ^oiuipuoDa stsijo bx
ap soub sox ua upiaB^iuii a;uapiAa Bsa ap ouisiur japBJBO xa
•jaxxxH ^o^ oSanx opBSBqaj A opBzxxaxuis ^oui
-sixnxosqB oidojd ns BqBziuB^jo ^¿X6I 9P 9Jqnpo ap umonxoAai bx
ap 'o^u^sip osaaojd un ap saABj^ b 'opi^jns osnj opB;sa [ap oxap
-oui \d ajqos 'anb ua o^uauíoui xa na 'uauíx^aj ns iuixossn]/\[ opiuij
-ap Bq ^ouisiJBxqBXOj,,, 'saxBxo^ sauoTanxos 'souajjax sox sopo^ ua k
'oiaaad jainbxBna b 'uajainb as anb o^sand 'AIX sTnT 9P S0T U9
BCoJJBqjBg ap soduiaix sox u9 9n^ sopnB sbui oqonuí saiapBJBD
'ouiST;nxosqB ap odi^ oAanu apa ua 'BjoqB buio^ ojad
japod opox b a^uajaqui sa 'a^jBd bj^o jod 'pB^inoijip
•aXuauíBjaxua opinSasuoa Bq ox opBX un^uiu ua
BjoqB B^SBq A soxJB^uBxdns ua Bjotuap oiad 'sasoip s^uiap sox ^
BajB as opBziuTAip ajaf xa 'soxiui ap oiquiBD un jo^bui oqonuí
pBqnoTjip uoo ojad 'ao^q anb ox ap x^uotobj axuauía^uajBdB upio^o
-ijipnC jainbxBno axuauíxioBj jauoduii apand ax as anb x^ 'oxioiafa
ns auaix b^ anb Bzianj Bun sa oiad ÍBiSoxoapt Bun ap Bosnq ua
japod ap Bzjanj Bun sa ouistosbj xa oidpuxjd x^ anb souitCiq
'SBIOUBJSUnOJTO SBX 9P
'oquinj ap saoaA sbtjba o^anx piquiBO A 'Biuaxqoíd apa b ajuaij 'oo

�el sentido técnico de la palabra, que los que se emplean para
adquirirlo.
En la primera fase del fascismo, los dueños y aprovechadores de "la empresa privada" acostumbrados a controlar desde ella
lo esencial del proceso histórico en curso, concibieron al fascismo
como un arma para conservarla. La segunda etapa empieza-, cuan
do tal conservación aparece como imposible y la clase dirigente
se resigna a cambios de estructura que le permitan conservar
su posición, aun a costa de utilizar instrumentos de poder dis
tintos de la posesión de los medios de producción. El contralor
político-burocrático de esos medios equivale —repito la cita de
Burnham— en los niveles superiores, a la propiedad real. A esta
altura del proceso, el totalitarismo nacifascista, la burocratización
de un capitalismo en crisis alrededor del estado que absorbe sus
pérdidas y la cristalización del "aparato" del partido único (in
cluyendo a los sindicatos oficiales) que tiene al estado en su poder,
convergen en la formación de una nueva clase, análoga a la que
Gilas más tarde nos había de describir en su libro, como la inevi
table consecuencia de la involución dictatorial del socialismo, es
decir de su identificación con el capitalismo de estado.
Para captar, pues, los caracteres diferenciales del fascismo,
dentro de ese proceso desencadenado por el hambre de poder que
lleva al totalitarismo, hay que estudiarlo en su primera etapa,
durante la cual crea un estilo fácilmente reconocible, que se re
pite en casos análogos (falangismo, estalinismo, peronismo, OAS,
macchartysmo, Ku-Klux-Klan, brotes nacistoides y antisemitas,
etc.): esos carateres definitorios derivan todos de su impulso
conservador, contrarrevolucionario antes de la revolución. Cruel
dad, culto por el superhombre, desprecio por el hombre y su li
bertad (y el desprecio es en este caso, como el odio que lo acom
paña, un pobre disfraz de miedo), el horror como arma, son el
fruto y el síntoma de un desesperado agarrarse a un pedestal que
se desmorona. Se trata de grupos sociales que ya gastaron los
ideales que los llevaron al poder y se encuentran agotados espi
ritual y físicamente, como todos los sectores de población que
han ocupado posiciones de mando, en lo político o en lo económico,
durante muchas generaciones y, sobrecogidos por el pánico del de
rrumbe, se encuentran vacíos de recursos que no sean los de la
fuerza bestial. Entre el sadismo nacifascista y "la dolce vita" de
post-guerra hay una continuidad. Y, si se quiere una prueba, léase
esa primera terrible novela de Moravia, Gli indifjerenti, que, sin
embargo, vuelca el fenómeno, generalizándolo, en el ambiente de
una media burguesía en proceso de degeneración, en la que hasta
la indiferencia_moral no eg más jque ^onformismo.
Los oropeles de la existencia parasitaria que llevan los "In
diferentes", aunque se basan, no en una riqueza real, sino en sus
apariencias, siguen siendo el signo exterior de una jerarquía. En
ese miedo de perderlos, y en las bajezas que de ese miedo deri-

24

�sz
is ua BzuBijuoasap— sesnBD sbuisiui sbx b sopiqap 'anb
'(BIOUajajUOD B\ ap Op^i:}. \B S3 X^) íf^íl^^ IDUIWUD V^O^V^,, B\ U3
EqEJXuoaua 'Epiaouoo sbui jas Biaajaúi anb opxxoj-Bpuajajuoa Bun
ua 'soduiB^ ougBAXBg anb sajapBJBa sox uos sopg 'jaoajBa aajo
as anb sbx ap sapEpixBO sbx soxia ua opuB^Bqaj 'sajquioq ap pEpiu
-gip ns a^n^xsuoa anb o| 'SBiuap sox,, uos 9n^ 'soiJESjaApB sox
ua opuaiJiq 'botsij BiouaxoiA bx ap ouaua^ x9 ua Bqanx BI ^Bnqs b
BAaxx ^nb pEpijoijajuí ap o^uaiuiixuas un 'zaA bx b lJL ^japod xa
-jasuoo ap opBjadsasap oasap un :osa sa oxustosbj xa 'ouanq ^

aa

^VI3OS VlOOlOXVd
o^o^ oiv^si^sva aa

-n soxBjBdB ap a^jBd jod 'oj^o jod saxxxns sbui 'opBx un jod
-auag sbui sa^josaj sns áp oiuiuiop xap saABj; b 'pBpiuBranq bx ap
boisij BpiA buisiui bx ja^auíoaduioo bjbcJ ouioo soCax ubx opBgaxx Bq as
'sa^uBCauías sox 9P upioBziABxasa ouioo axuauíBuinbzaui aqxauoo as
anb 'Biouaxodiuuio ap BAi^ua^ B^sa ua íoib¿ 'ajquioq xb jBuxuixxa
uis opox X9P asjBuiuiixa apand ou ajquioq xap pBXJaqq Bq "bzubj
-adsa bx b B^jaiqB B^jand bx Bfap anb uppoxpBJXuoa bx B^sa 'xb^ oui
-oa ajquioq xb a+uajaqui ouisiAixBxaa x^ BdBasa upiaiuijap jod anb
oxb BjBd 'souaui un ¿ sbui un ap pBpixiqísod B^sa ua ¿L í
sbui jas ap oqoaq xa ^od ouisixnxosqu oCaiA xap Biouajajip as
japod as^ 'oxiui un 'zaA bx b 'A 'oxuauínjxsui un anb sbui oood sa
{{japBax,, \b anb bx BJBd 'B^sBjEd axuauíBDiuipuooa 'btjbxijouiui
Bun ap a;jBd jod 'oxJBAjasuoo BJBd japod xa ítJBzixBxox,, ap
-uax Bun sa anbjod a^uauíB^sn^ 'pBpiauaSouioq ajainbpB
osaoojd xa 'sasBj sbuii^xp sns ua 'p^pixBaj u^ "opBXJodxa ouiod osnj
oxubx 'ouisiuixBxsa xa uoa opBSBd Bq anb ox sa iouistosbj
A BdB^a BpunSas bx ua jopBAiasuoo aAxanA as anb Á jBgnx Bp
anb b oaiXBJDOjnq oxBjBdB xap BpixJBd ap o^und xa sa ^BjnpBxaxp bx
b BAaxx 'upianxoAaj Bun ap oj^uap 'anb (oAixBioajdsap A bxsisbxo
uaijo auaix buisiui BjqBXBd bx) {&lt;sbsbui,, sbx jo(^ 'axuaiasuooui
unB 'oíaajdsap asa anb uaiquiBx Jiaap anb ^Bq oja^
-oAaj unguiu o;uaAui ox ou 'o;uaiuiBaxBdB un ap sandsap '
ua opBJXsiuiuins 'sbaisbui sisop ua jo^sbo ap a^xaoB xa
aXuauíxBngí jas uapand anbunB 'sBUBiunqui ubx uos 'is BJBd 'x
-aua ua 'uBqanx ou anb 'oiquiBD ap SBZjanj sbx 9^U9UIIPÍJT(
bxubSjeS bx Jod sopBxóa Biaua^isaj bx ap sajquioq sox 9P
A SB^uax sa^anuí sbx 'buio[ ua ossbj, bia. ap SBjnpox. sbx 'BJJang
Bunqn bx ap oiuaiq ouiixxn x9 u9 BiuBiuaxv 9P -^ .?IBS 9P
-ndaj bx ap oíaiAjas xb &lt;(SBjgau sbsiuibo,, sox 9P
Xa 'Bidoix^ ap Bsajduia bx ap sa^uB b^ 'sopBiounuBajd uB^sa 'uba

�mismo de cada uno de sus componentes, deseo de imponerse o
destacarse, como desquite, con cualquier medio, en un ambiente
considerado "superior" y odiado como tal— llevan a una violencia
de tipo morboso.
Hay en efecto todo un conjunto de fenómenos degenerativos
a los que la vida humana está permanentemente expuesta: el
desencadenamiento incontrolado de los instintos adolescentes, al
que llamamos delincuencia infanto-juvenil, el desafío de anorma
les (o que se creen tales) que se manifiesta a través de un culto
extremado por una fuerza y una salud que ostentan —gracias al
grupo— pero individualmente no tienen, la psicosis de guerra,
que se oculta bajo un frío arrojo, el desprecio por el otro hombre
(de los "niños bien" por las masas, de los "descamisados" por los
"intelectuales", de los blancos por los negros o viceversa, etc.).
Se trata de distintas manifestaciones que constituyen la zona pe
ligrosa (algunos la llaman demoníaca) de la irracionalidad. Nin
guna revolución se libra de esos fenómenos morbosos. Pero nin
guna los emplea como armas. Emplean, en cambio, muy racional
mente, esas degeneraciones de la irracionalidad los g'rupos socia
les entronizados en el poder, en su desesperada resistencia contra
las fuerzas de cambio, resistencia que puede adoptar la forma del
golpe de estado, o apoyarse estratégica y demagógicamente en
sectores desposeídos de la población (Hitler en el "lumpenproletariat, Franco en los moros, Perón en el proletariado no
organizado del campo) sin dejar de ser resistencia, es decir con
servación.
Este carácter "metodológico" de la "contrarrevolución pre
ventiva" se vio claro en la última guerra, durante la victoriosa
expansión del nacismo, favorecida por los conservadores de los
países invadidos, que renegaron así de su tradicional nacionalismo.
En cada uno de tales países la violencia ejercida por el invasor
con un sadismo nunca visto, para mantener el dominio de la si
tuación, fue violencia de partido o de clase, y estuvo material
mente a cargo, en la mayor parte de los casos, de elementos lo
cales de derecha. Hay más: todo estaba calculado para producir
en el adversario detenido, humillado y torturado, la pérdida del
respeto hacia sí mismo y hacia sus compañeros de cautiverio y al
final de su misma calidad de hombre, obligándolo a rebajarse en
grado extremo y a cooperar con los verdugos para sobrevivir.
En uno de los primeros libros que salieron sobre el infierno
de Auschwitz, escrito por una polaca sobreviviente de ese campo
de concentración, leemos: "Nuestro sufrimiento mayor estaba
constituido, no por la suciedad, los piojos, las chinches, el pesado
trabajo, los golpes que los Alemanes descargaban sobre nuestros
cuerpos, sino por el fango moral, dado por las relaciones entre
las detenidas... Con plena conciencia los Alemanes ensuciaban
en los pueblos lo que había en ellos de mejor y más noble, mez
clándolo con la peor podredumbre moral... Se esforzaban por

26

�LZ
bjuiout;ub bdiBbj^ Bun Boi^ipd BpiA bx ua aA 'sopBuoiouaui
sox ap ojngas souaui xa 'sisixbub \b ua 'sa anb 'ja^qn
•OAT^aCqo ouiiqn a^a bzubo
~XB anb zaA Bun 'BJopBAjasuoo aAxanA as axuauqBXBj anb 'japod
Xa jod Bqanx Bun ap souiuua^ sox b oiquiBO xb Biouapua^ Bsa jionp
-ai ap sojgqad sox jaA ^ uBpn^B sou uaiquiBj, 'oiquiBD xb Biouap
-ua^ jainbxBna Bjpioa japod \3 jBAjasuoa jod op^jadsasap ozjanj
-sa un ap oxanpojd x9 sa ouistosbj x9 rsoqoaq sox ap sist[bub \d
ua souopuBSBq 'souiBgaxx anb b ouisidsbj xap upioiuijap bx jbuijtj
-uoo b uBpnÁB sou 'xBxuauíijadxa jbuibxx souiBijpod anb BiouagjaA
-uoo Bun ap 'jbzb \e o^ub^ un sop^uio^ 'soxduiaCa ouiod oxos xnbB
&lt;^jJUI0D X8IV 8P oujbd'povi o^v^s^ \3 ud vwuanouiiap fí,
aax^xH p^Bqja^ ap ¿apod \ap oiuovmap \^ 'uiuioj^[
g ap pv%i3qi\ v\ v opaiw \^ ouioa sojqi^ *oap o^uaiuiixauíos
Á. japod x^P BiSoxo^Bd bx ajqos 'soaxpaui B;sBq Á sogoxpoisd 'sog
xp
^sajopBiJo^siq ap upiauap^ bx 'BJjang bx ap sandsap ^opBj^
-uaauoa Bq ouauípuaj x^P oaisbui JL osonaxsuoui j3xdbjbd xa
•ZBdBO sa
SBzaCBq anb ap A. saiojjoq anb ap ajquioq x^ op^xaAaj jaq^q xa
'ouBuinq jas Bp^o ua Biouapd ua a;stxa anb Bi^saq bx opB^adsap
jaqBq \^ anj ouistosbjtdbu x^ oziq anb joad ox anb :p^pjaA B^sa
ajqos 'osoxuBdsa o^bx3J un ap s^abj^ b 'a^isui anb • (axqiuoi[
un sa o%sa %s ^P^V^^^ 'íAaT ouiiJd 'oubixbxi oajqaq un ap Bjqo
Bun 'za^Bipauíui ns jod a^iBXJodun 'opBqa b^ oxxjqix X^P SBuiapB
4inbB JBpjoaaj souiajanb oxos Bxxa Bpo^ ap o jad ÍBJopagooajqos A
a^uBpunqB sa oiuiuija^xa ap soduiBo sox a-iqos Bjn;Bjaqx ^T
•b^siosbjtxub oxuauínoop
un ap b^bj; as anb souiioap ts jofaui oxJB^znC souiaaja 'sB^ui^sip
sauoisBd aj^ua A oixdure sbui oqanuí o^xa^uoo un ua '^oq opiaq
•Bja ox 'sauoiaua^uT sbx ua A o^uauíoui asa ua 'A íubui3xbixub o^uaui
-naop un ouioa uB^uasajd ox 'opungas xa sosjaA ua 'ojauíijd xa
Bsojd ua 'ojqix X9 UBgoxojd anb pjBnxa Xn^d ^ aqn^ saxJBq^
•boistj oganx A XBnqjídsa sa^un 'a^januí ap a [bu
-Bjgua o^uax un is ua Bja anb 'btjbtp BpiA Bsa ap sauag^uii SBjp
sbx uoa SBpBiaosB 'opBoxjiugis opunjojd sbui A oAanu un btjoui
-aui bx ua uajaxnbpB (• • • opBzijpaxa ajquiBXB ap SBOjao sbx ua
bx 'soduiBo sox 8P pBpixBaj bx BqBJougí anb op^gaxx uaioaj
opnpxos un ap Bjnaox bx A upixaqaj bx opuBDOAOjd a^anuí
bx ap bjbuibo bx b Bijaiujajua bx ap axuauíBpajip uBqi anb ^s^pnu
-sap sajaCnuí ap souaxx sauoiuiBa aqnaA sosa ap axqiJja^ Buaosa bx
'sb3 jBjjoqB BjBd oaia sopbCojjb uBja souiu sox an^ S0I ^ 'soijo;
-Buiaja aojó^a sox) J^ojjoq ap sauagBuii sbx &lt;0JClíl Ia opBjja^
•(091 - ¿SI - 9CT 'dd
- 9^61 ~ siJB^j - z%icmpsny v sioui ^ñux/^ - BqsuTAvan[
^SBUBipipa sBijasiui SBj^sanu ap oipaui jod BpBxxoxax
-ns 'x^uoiobu A xbtobj pBpxxBAij bx Bja uBqBaxduia anb axqiJjax sbui
ouauaA xa oja^ "D^a 'saxBjn;xno 'saxBiaos isaxqísod SBiouajajip sbx
SBpo^ opuBqoaAOjdB 'sopiuapp sox aj^ua papisouiiuB bx JB^adsap

�el deber de la afirmación de sí —para estados e individuos— y el
del sacrificio de sí en bien de la comunidad; y busca difíciles con
ciliaciones en una línea absolutamente tradicional, sin que pa
rezca darse cuenta de que los peligros de un triunfo de lo ^demo
níaco" (según su propia expresión) tienen carácter mortal, en este
momento en que la capacidad creadora y destructiva del hombre
ha llegado muy cerca de los límites mismos de la vida.
Pero, tanto la afirmación de sí, como la abnegación' quedan
completamente falseadas en el fenómeno fascista, en que la prime
ra se reduce al empleo de la fuerza material y la segunda al ma
soquismo de la obediencia ciega. Más aún, yo diría que quedan
falseadas, toda vez que buscan realizarse a través del poder coac
tivo, político o económico, de unos hombres sobre otros, poder que
tiende al fascismo cuando se ve amenazado.
Gino Germani, en la introducción a la edición argentina de
la mencionada obra de Fromm, tiene unas líneas tan lúcidas a
este respecto, que no me resisto a citarlas. Dice: "La estabilidad
y la expansión ulterior de la democracia dependen de la capaci
dad de autogobierno por parte de los ciudadanos, es decir de su
aptitud para asumir decisiones racionales en aquellas esferas en
las cuales, en tiempos pasados, dominaba la tradición, la costum
bre, o el prestigio y la fuerza de una autoridad exterior. Ello
significa que la democracia puede subsistir solamente si se logra
un fortalecimiento y una expansión de la personalidad de los in
dividuos, que los haga dueños de una voluntad y un pensamiento
auténticamente propios. En su dimensión psicológica, la crisis
afecta justamente la personalidad humana". (Erick Fromm - El
miedo a la libertad - Paidós - Buenos Aires - 1958 - Prefacio de
G. Germani - p. 18)
Naturalmente, Germani se refiere aquí a la democracia li
beral, como salió de las revoluciones del siglo pasado y que im
plica el respeto de los derechos básicos de las minorías, y no a la
jacobina, que tiende a exigir el poder total para los ungidos por la
mitad más uno de los votantes. Y, a mi vez, al hacer esta aclara
ción, que en este momento considero necesaria, quiero excluir
del adjetivo "liberal" todo sentido económico en relación con la
empresa privada, pues esta es en sí un instrumento de poder y
como tal la consideraron ya los obreros de Paris que entendían
completar la revolución de febrero de 1848 afrontando en junio
los fusiles de Cavaignac.
Crisis de la personalidad, dice G. Germani: podríamos con
formarnos con esta definición provisoria para entender los brotes
de delincuencia nacifascista en América Latina y en algunos paí
ses de Europa en esta tumultosa post-guerra. Pero no hay que
perder de vista que los estados de espíritu y cultura que tales
episodios revelan quedan como pelig^osos instrumentos dispo
nibles, pues corresponden a la mentalidad y a las consignas carac
terísticas de las bandas armadas al servicio de los poderes tradi-

28

�6Z
A sBoyuouooa SBjnbiBjaC sbi ua sopand soqB UBdnoo anb soi ap soqonuí ap a;jEd
jod 'jadBd ns ap sa^uapsuoa ajduiais ou souopj soAanu sns ua o sapnpisaj sauopB^
-sajiuBiu sns ua 'Ej^uañaua tqspsBj buauíquaj p anb SBAiSBd A sbai;oe sapBppqdtuoa
sb[ soujBoqdxa EjEd unB uaAjts sou A ',,uin[g uoaq anb janiH JoCaj\[,, :sasaousjj
saiEjjpnpui sapuBj^ so^ jod BpB^dopB bi ua asjiumsaj UEijpod sbti3 "ba^o b spd
un ap UBiJajtp euijoj bi ua ops anb 'opioaiqBjsa oí ap Bsuajap ap sbuSisuod jod
opiurjap ¿as Bjjpod anb ,,Bjjan3 - ajd,, Eunqn bi op opoijad un opo^ ^Ceh 'oduiai^
ojpanu ap Biao^siy bi ap sopunjoíd so^sbj soi ap oun Bojao ap boo^
uoioBnjis Bun ap zi^eui un jas ap so Caí 'anb 'ouiru^ ap op^^sa a^sa ap iBjaiia
pp uoioBqojduioo bi sa soj^osou jb33j3b souiapod anb o^ *opuo^g[ II inbB
•..BpBJOOJng bi ap ^C Boi^iiog bi ap 'Bjn^BJisi3B]Ar bi ap
'Biono^ bi ap sopbj3 sojib :sapBpijo^nB sbi 3P ^^JBd Bun souaui oí jod ap B^cmpuoo
ap Baují bi sa i^no Ejaajip BjauBtu ap aqijasap u^iij^ ap Bpnod iap pniijDB
.^PI
-uinua^ur uotaBSjaAuo^ bi omSisoJd A 'toiuiag b a^uaSB ia o^sa^uoa ',,o3uaAja^ut ou
ojí 'oa,. •uo'ioDBjst^BS ap opuaijuos sqi as '3j3ubs ap oíans uo^sBq ns Bpaambzi bi
uoa o^uaiua^sos 'ispoa^ aiqBjouoq ia 'o^uautoui asa ug "o^unSaad ai '..¿auaiAja^ui ou
anb ao¿[?M ^pzuBoiB oí piuja^ *aj3uBS opuBajJoq^ 'itaio un uoo BqBiJBqo Bioiiod un
'Bna u^^ ops^odB 'A e^uotuibo Bun Biqsq —ossaídsg p ajaijaj— sosBd soood v..
•BijnpiqBS ns ap SBidojd sapBpisoiuaSui sbi SBpo^ uoa oíopu^adioS 'p uoa uojb3
-oqesáp as 'ratuja^ B^rpoijad p a^uB uojBj^uoaua as SBptasBj soi opu^no -sa;ua3B soi
ap Bpuajajipui bi ajjua sBJJOdiqaBa sbi opub;t3b 'Bpipd ap opBzijo^oui odjana pp
SBpuoiuiEa sbi b aiuajj 9SBd BAt^und uopipadxa bi A 'uapjo bi jbjou3i uojauíj
-ajd saiBpnod SBZjanj sbi oaad 'sb;spsbjijub sodnjS soi ^P SBAi^^piut SBOijpBd sbi
jEpapur Erqap ou anb ap Epua^iaAps bi Bpnog ap Bjn^Bjap bi ap Baijiiod Bupijo
bi ap opiqíaaj BiqBq ispaa^ "luipss^iM ^p JaABp^a pp oqoj p uoa Baiiipd BjajJB.a
ns opepiui jaqBq jod bppouoa 'isiaaa^ (opB^ndip) ..aiqBjouoq,, p Bqi SB.ptasBj soi
ap BzaqBa bt v 'a^uajj oqaaq BiqBq sai 'opBuiiBsap A ops 'anb 'piuja^ oiqBg bjsip
-oijad ib optpajSB UBq A 'iB^uapiaao uopBztiiAia bi b A ouispip^Ba p 'aSuBpj bi b
'^oiíípnBa,, ib soiSop uoa sapjJBa opusAan 'sauopaq ap sopbuijb 'aipo bi b opBfBq
UBq rsapuBdsa sa^uBipnjsa soi ^ oauBjg ap sapunqu; soi ^od SBpi3iiJui SBuapuoa
SBjnp SBi'ap joabj ua uop^^sajiuBui Bun op^zipaj u^q uhui^ ap SBppsBj soq,,
:^96I 3P
ajqnpo ap gZ pp 'opuo^ TI oubiib^i ouBUBUias pp ,,oumaae¿,( p ua souiaaq (i)

un . asjBuiJTj^ un z^a ^\ b sa anb 's^uiap so^ Bioeq ajquioq
ap bai^ob pBpqxqBsuodsaj ^sa ua 'oun Bp^o ap pBpiauB^uodsa b^
ua JL pBpqBuopBJ B]; ua 'oun Bp^a ua UB^sa sBsuajap SBjapBpjaA
SBoiun sbx ojSqad a^dT^^nuí asa bj^uo^ "BJjanS b^ ap ouisiqB ja ua
souopuB^idpajd *&lt;(pBpaqq bj b ooiuBd aojja^,, ap SBqouBjBAB ua
SBp^jsiB sauopB^sajiuBui SB^sa btjbuijojsubj^ anb B^spsBj ojgqad
ja soujBZBuauíB Bpand apupp apsap zaA Bjsa souiaqBS ou ojlb¿
•uojaCnpojd as anb ua sasiBd soj
ua sopBjsiB ajuBjSBq BJoqB Bjs^q op^panb UBq sapjq sajB^ '(op
-unSas ja ua bjsijojj3^ jbjijiui upioBziuBgjo Bun uoo bpbtjb ajuaui
-Bqoajjsa ajuBuxuiop bijoutui Bun 'osbo jauíijd ja ua opijjBd ap
p^BJBdB,, un) bjsbo Bun ap aapod jap Bsuajap ap SBsajduia sbatsbui
uojanj 'bjstjbiuojoo BiouaiJBdB bj oCBq 'anb BuqagjB bj ap A bjb
-unq uppnjoAaj bj ap sauoisaadaí sbj opBj ap opu^CaQ (T) -sojja uoo
sajua^jnpui opnuaui b uos ouistui osa jod souBSip so^no 'sajBuop

�Imp. Cordón

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3660">
                <text>El fascisimo : definición e historia</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3661">
                <text>FABBRI de CRESSATTI, Luce</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3662">
                <text> Fabbri, Luce:&#13;
El fascismo :definición e historia /Luce Fabbri.&#13;
   Montevideo : UR. Departamento de Publicaciones, [s.d.].&#13;
  29 p.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3663">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3664">
                <text>s.d.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3665">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3666">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3667">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="464">
        <name>FASCISMO</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="323" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="554">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/4a1bf866a284f73736f83b7c69674338.PDF</src>
        <authentication>a54d8f4bdeda9fa8782bd298ca7d6e26</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3562">
                    <text>- IOS uoijBtijatqj ja ajuEXnj uoijisubjj 'uoijnjoAa auntp jaSBSsEd jirara
•ora apiras im araraoa anSuBj ap jBja un jajapisuoa ap Jiojp aj juauiajB3a aiu
[EanBuiaso[2 sisajodiq bj],, :ji^ -d 'g '^j 'MBaijsm2un ^3Y 'AaaswiarH 'T. n?ícl
-iubj *J3 '^i *d 'jii '^BaijsjnSuiq Bipmg,, ua oioatpv ui oimpvjjuoí) b[ ap uopí b|
ua ajsisui jowb ouisiui jg "9^-S^ *dd 'S^&gt;6I p^n^ 'apot¡jaiu ja atuajs^g (r)
*8l "^ '0S61 BuJ3g \asw5uvuf anbijsin^mi ja apnava% anbijsm^utq (T)
ns JBJ^d^a gp cuas 'B|qeq as anb ua pBpiumuoa B^ ap
jod u^isuaaduioa b[ o;afqo ns Á 'opeuopepj is aajua Bjsa opoj anb
ua aopBuiaisis ouisiub^jo un sa Bn^uaf v\ }&lt;^ ^BJBiquiBa ou Bn^uay b^
anb Bj^as 'jBJadsa Buqea anb o\ '^buijou o^ #(r) t&lt;auuaj aa ap pu^s
suas 9\ suBp auia^sXs un anSue^ jBd suouaaduioa snou ts npuajua uaiqM
*ojaaip til oijaipüJjuoa Bun Bi^as ttBuotan^oAa anb BnSua|M Bun uainb
BJBd 'SjaquqBj^[ *g 'oaans osoipn^sa un ssuaid anb o\ s^ 't4anSuB^ n\ ap
aapij oaAB a^qi;Bduioaui isa 'puoj n^ 'inb ^tia ap iuiod un,, BUBoqdB
a¡ as 'BuopnjOAa X BiquiBa anb 'a^qBisaui oS^ oraoa B^Bjapisuoo |B X
ttBoiuoxouis uoiaiuijap Jod,, Bjaas Bnua^ B^ :une sbj\[ *(t) t4B
-uBqa au ua(nb xauuoiiauoj luaAnad au ja assaa subs juaSueqa
sa^,, :xBn^ ojxaia ua aaip X^^g *q3 'isb ¿afBn^ua^ jap BfopBjBd ouiod
ajuauiBju&gt;i[dxa Bjuasa^d as saaaA b anb o[ s^ *Bn8ua| B^ ap Btnsitu
Biauasa b| b oijbjjuoo Bijas anb 'xiuaAap ja xod 'BpBau Bjs^q X 'BpBqxnj
-jad jvun^mi pnpi^tjojsa Bun JBaipui aaaJBd fc(jBiquiBa uBjatqap ou xs
oiuo.o) svnSuaj so/ uviquivo anb uod asjBjun^ajd ja 'sajBsn^a souiuuaj
ua ojuaiuiBajUBjd ns bX 'ojaaja u^ qBjuauíBpunj Bjjod^ Bun bjj
-aiaua oaijsin^uij oiquiBa jap Buiajqojd ja 'ajuauíajuaJBdy *j *j

'VDIMO^DMIS MOIDD3AOVJ A
oiüiwd i^a viaodv ^iM^avdv vi

(ojtwfutj 3(j 'oinug -Q)
*wOUIBIJJOdlJ
ej;sou ajuara Bssajst JJBp aqa 'apuojjjB
uou ajuara ej ap raaq ij3 aipuad*",,

ooi^smuij oiquiBD ^ap Biuaiqojd jg

DUO4S|L| 0 DjUOJDDip ^Dj

�como sistema que cumple su función adecuadamente" (3). Y, en
efecto, se dice, así ocurriría si no intervinieran factores externos de
inestabilidad: "Sans l'action exercée par ees facteurs d'ordre externe,
le systéme linguistique, equilibré par définition, serait voué á une
stabilité perpétuelle, a l'immobilité" (4). De aquí la conocida distin
ción entre factores externos e internos: los primeros serían motivo
de cambio; los segundos resistirían al cambio y reconstituirían el sis
tema perturbado (5).
1. 2. No es difícil reconocer el origen permanente de esas afir
maciones en la concepción estática de la lengua y su origen histórico
más cercano en el aserto de F. de Saussure de que "en sí mismo, el
sistema es inmutable" (c). Sólo puede parecer extraño que ellas se
hagan tanto por estudiosos que cultivan el estructuralismo diacrónico,
inaugurado por los fonólogos del Círculo de Praga, como por quie
nes piensan mantener una mayor fidelidad a los principios saussureanos, al conservar la neta separación entre diacronía y sincronía, y
consideran como más propiamente "lingüística" la visión sincrónica.
Como Bally, B. Malmberg pertenece a este último grupo: piensa
que "la méthode synchronique est en principe la seule que la linguis
tique puisse accepter et la seule qui soit en harmonie avec la nature
méme du su jet étudié"; de los dos aspectos comprobables, el estático
y el dinámico, sólo el primero correspondería al "genio de la lengua"
(7). E, indudablemente, es en esto saussureano ortodoxo, pues lo mis
mo pensaba de Saussure: "si el lingüista 3e sitúa en la perspectiva
diacrónica no será la lengua lo que él perciba, sino una serie de
acontecimientos que la modifican. Se suele decir que nada hay tan
importante como conocer la génesis de un estado dado... pero esto
justamente es lo que prueba que la diacronía no tiene su fin en sí
misma" (8).
1. 3. Frente a tales afirmaciones, el propósito de este trabajo es
el de mostrar: ) que la pretendida aporía del cambio lingüístico no
existe más que por un error de perspectiva que se manifiesta fun
damentalmente en la identificación — explícita o implícita— entre
"lengua" y "proyección sincrónica"; b) que el problema del cambio
lingüístico no puede y no debe plantearse en términos causales; c)
(8) E. Alarcos Llorach, Fonología españolo^, Madrid 1954, p. 97. "Sin
embargo —agrega Llorach— ocurre lo contrario: que el sistema cambia".
(*) A. G. Haudricourt y A. G. Juilland, Essai pour une histoire structurale du phonétisme jranqais, París 1949, pp. 5-6. Pero ¿cómo podemos saber
qué ocurriría si se diera aquello que no se da de ningún modo y que, por lo
tanto, permanece fuera de toda experiencia?
(s) Cf. E. Alarcos Llorach, Fonología, p. 100 y sigs. Según Malmbefg, Systéme, p. 26, k evolutivo existiría 'sólo debido a factores externos y a la imperfección
de los sistemas^.
(v) Cours de Linguistique Genérale, trad. esp. Curso de Lingüística Gene
ral [CLG], B. Aires 1945, p. 154.
(7) Systéme, p. 32.
(s) CLG, p. 161.
- 202 -

�- 08 •Bpua^sisuoaui ns 'aiuamBspaxd 'opuspuos '^büjobj
bj ap sBuiajqoxd ap auas Bun —xcuiimp b 'oqaip xofaui 'o— xaAjosax b a.ínqu;
-uoa onb '^i"I *dd 'A '^Baiisin^ui^ BpyM 'suoiidjJosaQ opnnS-utq fo
atil 'woMXSoaog 'í"H 'D eP ojnaijiB ouipipn^B ja 'oiaadsax ajsa o 'asoa^ (^I)
'[HA/S] 3S61 oapiAaiuoj^ 'vjqDq A muuou 'vtuajsig 'niaaso^ *a #J3 (zx)
'(OSE #d '8361 IICH
oUnjj) itJBquiipujqB^ isi aqng aip jnu 'qaijjjjiM jsi Sun^aMag aip jiiu
-3Q uauía^ aq^Bjdg jap pq os ^dnBqaaqn aiM uap^iq (uauíiuoua^ uuig
uii asaip) Sun^aMag pun aqng *aiaipds uassizsqy uap uoa aup pun
uap uoa aup ut uaiBuipioo^^ uap uoa aaqaq aip ubui uuom aiM joa os jiui
juiuio^j sbq,, :Bo;uoaoBip A Baiuojauis B0nsin3ui^ aj)ua uopBJBdas E^ ap oiisodojd
b Biquasa laavHOnHDS h '(¿161 ua pB^H^11^1) OÍD PP uasaa ns w^ -wauoaj pas
uinun JBpjoaax uoa BjBzuaap aanssnsg ap ap soa^ua soqanuí so¡ aJiu^ (IT)
S3I 'd 'X
Pjo^l 'sajistnSviq fo Ajiuq a^^ 'xaNixavj^ ^y 'ajuaraajuapax 'isy (or)
•ET-TT dd '
-ajuo-p\[ 'atvníiuai jap sopmos soj ua ntaunjsns A viuuoj 'niaaso3 *a "JO (a)

"(et) luaj. pv njjajjdjm qn sn^tsuvj) oxapepjaA un
xod 'oaiibSiis3aui osaooxd pp, ouBjd \9 Á opB^iisaAui ojafqo pp ouB^d
p 9JIU9 upisnjuoa 9iu9n99Xj u\ xod ops opiSxns u^q 9nb 'oqaxp xof
-9UI ' (J;l) U9JSIX9 OU SOUISI(|B SOptpU9l9Xd 8O[ pBpijB9J U9 Sni), JBJJSOUI
89 unB 9iuB)jodmi sbui OJ9J *(TT) sosoipn;s3 9p 9IJ98 Bun spo) xod
6BpBZBq99X 9)U9UIB)I9I^dx9 OpiS UBI} 9Jn8SnBg 9p 9p SBTUIOUpUB 8B[ 9nb
JBAJ9SqO 9qB3 *BJ9n^ O[ 9nb OU9nq BIX9S lU 'BUB9Jtl8SnBS BpOl 89 OU
BDiisinSuif B^ S9nd 'BOiistnSuij b^ 9p. pBpiun b| b 9A9j^ 9nb 9jqBqoxd
-uii 89 9nbunB 'oixbs999U sopiiu9S soipniu U9 S9 pno o\ '(0T) viuojo
-Oip X VlUOJyUlS 9X^U9 OUISiqB p XBUipa 9p pBpiS999U B^ U9 Opi^SISUI
Bq 98 '&lt;tBnSu9{,, B[ B 9UJ9I9UO0 9nbl O^ Xod *^ '^f0^0*^ ^ STlSuVJ 9X^U9
oxnssnEg op xod opBABDxo ouisiqB p XBuqoo 9nb X^q onb 'uozbx uo
'oqoíp Bq 9g "(6) 8BUB9xnssnBS SBiiuoiooip sb[ 9p z^piSix B^ xianpgx 9p
pBpi6999U TS\ OpnUOUI B OpB|BU98 Bq 98 SoduiOI^ SOUIíqn SO| U^ 'f '\
•Bixojsiq b^ xod X U9 osxBx^dns opond ops BtuoxoBip
•biuoxouis BiinouiiuB b^ uoi9bSiis9Aui b| ^p ouB^d p U9 9nb (q í
-I9IIBIU918IS ns B^qdiui Bnu9^ B| 9p pBpioixoisiq bj 'oixbxjuod jb '
ouis 4tpBpi9ixoisiq^ 9 ^biu^isis,, 9xju9 uoi99ipBxiuo.o BunSuiu Xsq ou
9nb (8 Í8BUX91UI 89UOI9DipBXlUO9 8nS XBX9dnS ^pidlUI S9[ 9nb piU9tU
-Bpunj B^pj BUn 9p U9XJUS 8BpBAlX9p Bjp 9p 89UOI0d99UO9 SB^ X BUB9X
-nssnBS uppdo^uoo B^ 4oXBqui9 uis '^nb (} idjqüJadns sa vjja anh ua
oppuas ja ua 'biuiouiiub Bqotp, 9p uopBx^dns b^ BXBd soiu^ui^p osx^q
-Bq uopond —sopBjnisod sns gp bx)uo9 U9 X Biupu^ xod osndrai 3j 98
3fBnSu9[ pp pBpipox bj 3nb U9 Bpip^ui bj U9— gxnssnBg 9p ouisiui j9
U9 9nb (a ÍBOijsinSuij bj b ouis '^ÍBnSu^j jb 9X9ij3x 9 ou :uoi9bSu
-89AUI BJ 9p OUBjd JB OUIS Oy^fqO J9p OUBjd JB 999U9^X9d OU VÍUOJOVip
'VlUOUaUlS BIUIOUIIUB BJ '91U3IUBSI93Xd *9nb (p Í9jqtpnj9Ul BX9UBUI 3p
UB^U9XJU9 98 8BJJ9 9nb UO.O S9UOI99ipBXlUO0 8BJ inbB 9p : UO19b3i189AUI
bj 9p BiDuaSixg Bun ojos 89 onb ojj^nbB oj^fqo jb ^sxinqixjB 9p oqo
-9q J9 XOd 491U9UIBpB9OAinb9 BpBl9Xdx91Ul 9 Bpi.09Xn9SO OX9d 'BX91X99
uoioiniui Bun U9 uspunj 98 SBpBija S9uoiobuixijb sbj 'opoi uod '9nb

�2. 1. En primer lugar, hay que destacar que los autores citados
no niegan que en realidad la lengua cambia. Por consiguiente, la in
compatibilidad no se da entre cambio y realidad de la lengua, sino
entre cambio y cierta idea de "lengua". Pero, puesto que el cambio
es real, ello sólo significa que esa idea es inadecuada. Los aparentes
conflictos entre la razón y la realidad son siempre conflictos de la
razón consigo misma, pues no es la realidad la que debe adecuarse
al intelecto, sino viceversa. Por lo tanto, si la lengua real no es como
"debería ser", "el sistema en el sentido estricto de este término", o no
corresponde a ninguna realidad (y en tal caso se trata de una defi
nición formal, de un concepto creado por convención), o corresponde
a otro objeto, y no a la lengua real. Sin embargo, ese otro objeto
puede corresponder a un modo de considerar la lengua real.
2. 2. Lo que ocurre es, justamente, este último: la lengua que
no cambia es la lengua abstracta (que, sin embargo, no es irreal: la
diferencia entre concreto y abstracto no debe confundirse con aquella
otra entre real e irreal). Nunca se ha visto una gramática que se mo
dificara por sí sola, ni un diccionario que se enriqueciera por su
propia cuenta. Y libre de los llamados "factores externos" se halla
sólo la lengua abstracta, consignada en una gramática y un diccio
nario. La que cambia es la lengua real en su existir concreto. Mas
esta lengua no puede aislarse de los "factores externos" —es decir,
de todo aquello que constituye la fisicidad, historicidad y libertad
expresiva de los hablantes—, pues se da sólo en el hablar: "Das Leben der Sprache ist ja nidht ein zweites, allgemeines Leben neben
oder über dem der Sprechenden" (14).
2. 3. 1. Tampoco cambia la lengua en la consideración sincró
nica, ni es posible de manera alguna "comprobar el cambio [como
tal] en la sincronía", pues lo primero que se hace en este modo de
considerar la lengua es ignorar deliberadamente la sucesión y el cam
bio. Esto no se halla en contradicción con el hecho de que en la len
gua hay interdependencia entre el "ser" y el "devenir" (15), ni con
lo de que 'un estado de lengua es sincrónico pero no estático' (16).
No se trata, en realidad, en la concepción saussureana, de lo que un
estado de lengua es, ni de dos modos de ser de la lengua, sino sólo
y exclusivamente de cómo la consideramos. Dice de Saussure que 'lo
sincrónico puede compararse con la proyección de un cuerpo sobre un
plano, que depende directamente del cuerpo proyectado, y, sin em-

(14) N. Hartmann, Das Problem des geistigen Seins", Berlín 1949, p. 219.
(16) Cf. a este propósito los esenciales capítulos de W. YON Wartburc,
Einführung in Problematik und Methodik der Sprachwissenschaft, trad. esp. Pro
blemas y métodos de la lingüística, Madrid 1951, pp. 13 y sigs., 229 y sigs.
(19) Véase lo dicho por R. Jakobson en Results of the Conference of Anthropologists and Lingüista, Supplement to UAL XIX, 2, Baltimore 1953, pp. 17-18.
Por otra parte, el mismo de Saussure, CLG, p. 50, señala que "en cada instante el
lenguaje implica a la vez un sistema establecido y una evolución".
- 204 -

�*IS6l BJ

- 908 '6*1 d '973 ()
*09I "d '973 ()
"9SI d '973 (o^)
"6ZZ "d 'sDWdjqojj 'onríaiHv^ MOA '^ (fll)
• SI '6S 'dd
'oaijsin^tíi/ dijoos o^pp tjuBiuvpuof / 'OIOA3Q "^ (si)
7Sl d '979 (si)

^s BnSuaj ap opBjsa un ua anb o}jaia sa uaiquiB^ #o.aijoisiq b^sia ap
o^und un UBjdops A 44SBisinSuij,, opoui unSjB ap uaAjanA as '44saiuBjq
-^q,, aiuauíajduns jas ap opuBlap 'oiubiio ua 'Jiaap sa 'afunSuajojaiu
^a ua 'sojja duqos JBjqBq jb ouis 'oiuviuiud afnnSuaj \a ua 'soiuaraap
sosa uoa jBjq^q jb Biauaiauoa B^sa UBjsaijtuBui ou sojp oaad ',^soAanu
i^ o ttsofaiA 3bui^ uos sojuauíap soiaap anb ap Biauaiauoa bj uauaii
soj B^sBq anb ajqBpnpui sa 'oiusimisy 'uoiaunj Bsa jqdiuna
opipod Bjjqeq ou SBaoda sbj^o ua í^nia^ bjsia ap oiund ja apsap
ojos jbi sa (osanasip un b oaiBaJB aoq^s JBp apand anb oiuainaja
un) ttoiusiBaJB^ un 'aiuaiujBUOiaunj :unB sbj\[ 'sajBniaB soiuaiuaja uos
'uBUoiaunj A uaisixa oju^no ua 'sojja oja^ 'souisiBajB '*fa jod 'jBqojd
-uioa soiuapod BnSuaj ap opBisa un ua anb p^pjaA s^ ^ *g ^
'jsnidaauoa Biaua^ixa sa anbaod 'asjBjnuB iu asjimijdns
apand ou A 'BiSojouiuuai bj oajbs 'ouBaanssnBS ap auan BpBu Bjja
op^uas ajsa ua A 'Biaojsiq a uoiaduasap aj^ua Biauaaajip bj anb Bsoa
bjjo ea ou 'oiafqo jap ouBjd jb BpBpBjsBJi aiuauíBauojja 'BUBajnssn^s
biiuoui^ub bj 'sand 'isy ' (zz) (topvjsa^ un ua asjBaojoa anbi X^q BnSuaj
Bun uiqidosap Bjed anb ua ajsisui JBnj ojjo ua jj_ '(x^) 4ts31UB SOP
-unoas zaip aapaans ap Bq^as anb oj jBpjoaaj j^nuí ajuauíBjaajjad sa
upiaisod bj [*q *u] Jiqiaasap BJdM :aoip 'zajpafs ap oSanf ja uoa upa
-uBJBd osouiBj ns ug '^opBjaaXojd,^ Bii^uaj ap opBjsa ja A (oaijojsiq)
ttJBajM BnSuaj ap opsisa ja aaiua p^piJBja uoa anSuiisip ou anbunB
'umadiuasap bj ap 'ajuaiuBsiaaad 'BjqBq a^nssnBg ap anb sg #(os) msooij
-o;siq sajojaBj ap. oianpojd91 sa 'ajnssnBg ap oidojd ja BJBd iA jopiai
-ub ojjo ap ítopBijnsaj,^ aaduiais sa anb 'jBaj rmSuaj ap opv^sa ja ou
'naiupjotois upiodiuasap bj sa BiuoJOBip bj ap ajuaipuadapui sa anb og
•^opnSijsaaut \ap pnnjav bj ap ouis 'BnSuaj bj ap p^pijBaj bj ap inbs bi
-bjj as ou ^SBjuiisip SBAt^aadsjad sop ua aiuauíBiJBsaaau uBaojoa as o%
•ujitiiiaotu (ua niuajsis) jap uoiadiaasap bj A uuiajsis jap uoiadijasap bj
anb jBjBuas sa bjjo A 'Bpnp aqB.o ou jBna oj ap Bajaac *(6I) uaiuauiBa
-ojdiaaj uBuoiaipuoa as oiuaiiuiAoj\[ A Btuaisig^ anb Jiaap sa bsoo Bug
•spiua^ap ou A Bpiuaiap orao.o odmaij ouisiui jb bjjbuiSbuii souiapod
ou ojag *(8i) 4Bpiuaiap ouioo buiSbiui as^ oipnisa ap BiauaSixa aod
ojos anb bj b A 4toaiuiBuip ouis oai^Bjsa ou oijqijmba ua uoianjijsui
can,, ouioa aiuauíBiJoiaBjsiiBs asaiqaauoa apand j^aj BnSuaj Bg #aopBS
-ilsaAui jap BaiiB^sa BjjBjuBd bj ajqos uoiaaaXojd ns ouis 'BnSuaj ap
opBisa jap Baijo^siq pspijBdJ bj 'aanssn^g ap BJBd 'sa ou t4BnSuaj ap
opBisaM o 44oaiuc&gt;jauis^, oj anb jbdijiuSis apand ojos j^na oj '44BnSuaj
ap opB^sa un A Baupjsiq pBpijsaj aaiua,, Bp as uoiaBjaj biusiui bj anb
BpinSas ua j^ •(Ll) 4aiJBdB bsoo sa 'a^uajajip Bsoa sa '

�perfilan sistemas posibles, futuros; pero, en la medida en que esos
sistemas se dan actualmente, ellos no son meramente "posibles" y
"futuros", sino actuales; y, en la medida en que son mera "posibili
dad" (que quizás no se realice nunca), no se dan de ningún modo,
y la descripción, como tal, los ignora (23). Una descripción "teleológica" ya no es propiamente sincrónica, y no es absolutamente "obje
tiva" (cf. VI, 5). Para la mera descripción sincrónica la lengua no
cambia: como la flecha de Zenón, está absolutamente inmóvil. Aun
que sólo como la flecha de Zenón (que en realidad se movía). En
realidad, el equilibrio de la lengua no es estable sino precario, y el
investigador puede adoptar alternativamente, y adopta, los dos puntos
de vista, el sincrónico y el diacrónico, mas ello no afecta sino que
confirma la distinción entre sincronía y diacronía, en lo que ella
tiene de valedero.
2. 3. 3. En un opúsculo sobre los cambios fonéticos, el lingüista rumano
A. Rosetti declara que L. Hjel-mslev le ha aconsejado considerar los cambios en
la sincronía, y que así ha tratado de hacerlo (21). Pero la verdad es que los
cambios no pueden considerarse en la sincronía, y ésta es realmente una contradictio in adiecto, pues equivale a querer comprobar 'el movimiento en lo in
móvil'. Los cambios se dan entre dos momentos y, por lo tanto, son necesa
riamente diacrónicos. El mismo autor afirma luego que en el "habla" se dan
los cambios en devenir y en la "lengua" los cambios "acabados" (2S). Ello es
cierto de algún modo (en el sentido de que todos los cambios se dan por el
hablar concreto y en la línea del devenir), pero un "cambio acabado" es algo
que ha dejado de ser cambio. En esto no hay más remedio que estar de acuerdo
con de Saussure: "los cambios no existen más que diacrónicamente" (26). Asi
mismo, es cierto que, siendo los cambios reales, ellos deben reflejarse de algu
na manera también en la sincronía. Y, en efecto, así ocurre (cf. IV, 2.4.) ; mas
no pueden comprobarse como cambios en la proyección sincrónica.
3. 1. La cuestión cambia enteramente si se considera lo que un
estado de lengua es. Una lengua, en el sentido corriente del término
(lengua española, lengua francesa, etc.) es por su naturaleza un "ob
jeto histórico" (27). Es verdad que, mientras nos preguntamos sólo
cómo es, no la consideramos como objeto histórico, sino simplemente
(23)A este propósito conviene recordar el principio general enunciado por
S. Agustín, Confessiones, XI, 24: "videri nisi quod est non potest. Quod autem
iam est, non futurum sed praesens est. Cum ergo videri dicuntur futura, non
ipsa, quae nondum sunt, id est quae futura sunt, sed eorum causae vel signa
forsitan videntur, quae iam sunt: ideo non futura, sed praesentia sunt iam videntibus, ex quibus praedicantur animo concepta".
(24)Les changements phonétiques, Copenhague 1948, p. 5.
(25)Ibid., p. 7.
(2e) CLG, p. 169.
(ar) Un objeto histórico "por su naturaleza" es un objeto individuado abso
lutamente, dentro de su especie, como tal y no otro por el saber originario que
se manifiesta en el lenguaje; es decir, un objeto que tiene nombre propio. Cf.
E. Coseriu, El plural en los nombres propios, "Revista Brasileira de Filología",
I, 1, p. 15. Cualquier objeto (un perro, un caballo, una espada) puede eventualmente concebirse como "objeto histórico" y nombrarse con un nombre propio.
Pero con las lenguas ello ocurre siempre y necesariamente, pues no hay lengua
que no tenga su designación individual. Podría argüirse que las lenguas se lla
man con los nombres de los pueblos, pero esto no se comprueba siempre y, por
- 206 -

�- ¿os 'OIJBJ1UO3 OJ OpOJ OUIS 'BajlSUlJÍUIJ BJ ap BIJOJ
•siq bj na Biau^iJodun ns Jinuimsip boijiuSis ou uoioiprj) bj uoa auaii ajnssneg
ap anb sojnauíA soj jBjsuas ja ouioa isb 'jb; omoa uoiaupsip bj ajqos ppunj
as anb ojjanbe aiuauíBUBsaaau BpijBAui ou upiaupsip eun ap uoioujajdaojuí e[
ajqjinasip jas ap oqaaq ja 'aiuauíjBJnieu '^ -epunj as o^a ajqos anb ojjanbe ouis
';s ua uopupsip E[ sa ou ajuujjoduii 'seuiapy "ejp u ojsando aiuauíBiaaauoa
o2jb ou X 'Bjqeq pp Buiaisis p sa BnSuaj bj 'ja^ajj ap uoiaBjnuuoj bj ua ouioa
:paj uopBJBdas Bun ua bjjbuijojsub.ii p 'ajnssnEg ap sp a[ anb oaiuioupuB
opijuas p ouis '(BjqBq p anb 44ouisiui oj,, ^a ou en^uaj b[ 'a^uauía^uapiAa 'sand)
asJB3B)B apand ou anb 'uBn2uaj,, X ttBNEH,, ^-iiua uopupsip B| sa ou a^qpna
•sip o[ anb aiuasajd jauai anb Xoq 'EUBainssnBs Buijpop bj ajnasip as opucna
'uaiquiBi 'isy -aiuaujoa X BAptmui sa 'is ua 'anb 'uoiaupsip Bsa ap BUBaanssnBS
uppoj^jduajui B[ ap ouis '^n^uaj X B[qnq ajiua Bueajnssncs uopuijsip bj, ap asjBjq
-sq Bjjaqap ou 'joSij u^ * (¿ai{ODud aip 'ma^sXg jqi pun 9p9}¡ ^ip,,) vwatsis otuoo
dj B^sBq X BnSuaj bj uB[quq,, jb Biuodo '^^^ 'aipodo^^Xau^ '1333JJ bX
bj^o jo^ *09"6S "^d 'S561 uaqaunj^-SanqiaJ^ 'uocnua^a^) jnz siq
jap uoa íiunjjfaiíniu^ uauifi Sud^ ua(j •jfDt(osuassicnqaodd 'SM3ay "jj *j^) (zs)
"S06I aHL'H 'ifoqasuassicnqauud^ íap Svnuapajjf) pun aqvSfny ai(j (IE)
"ZOl-lOI '26-16 '29"I9 "dd 'I^61 O3ÍX?IM '^unj^na dj ap supuap soq -dsa 'uaifnqasuasspimjin^i Aap ^tSoq un^ 'H3HISSV3 -3 ojisodoad ajsa b -j^ (oe)
"6l "d 'OÍD
i6*8 "dd 'ZHl ^Jouii^jBg 'sisX/ou^- otjsmSutq fo awpnQ 'H33vhx "J 'O Á
g 'SBuiapB '-J^ -q^ 'd '0^61 8IIBH ^%^^mo^aSipnjds Aap uaidizuiAj (BS)
•69 -d 'OÍD (.)
-BSjaAaaiA ouis 'sojqand
soj jod UBUjuuajap as anb scj sBn^uaj sbj uos ou ajuauíBiJBuiáuo 'siJBd bjjo
bj ap t4oaijBuiajsis,, jaiaBJBa ja anb oijojou sa uaiquiBX "(íe) B^8uaj,, bj ou
^ tMjel(lnil I9 'aiuauíBsiaaad 'BapsinSuij bj ap ojafqo ouioa oaipui 'aanssnBg ap
ap Biauaaajip b 'anb ojos i^ujauíuis^anjpsny uoa iiaqiuiBsa^ aqaijuaquia sjb
aqaBjdg,, X uuaqaajdg sjb aqoEJdg,, ajjua (Tg) a^uauiBjiaijdxa oinSupsip 'jEjna
-pjBd ua '^auí^ -j^ -3 -^jbuoisbdo,, oj X Mjensn,, oj aj)ua 'b3ojbub a;jBd ua 'uoia
•upsip cj Bjuasaad as jnBj ouisiui ja ua X í^auíj -^[ -3 X Xjjbj\[ -y 'z^uajaqBQ
jap uoa -^ ua ^goq 33 (^pa}j X ai/aojdg) vjqvq X onSuaj anua uopupsip bj
'ajnssnsg ap ua anb saius 'opiqBs sa 01110^ -aT^n^uaj jap Biauaia bj ap uoiaipcjj
bj ua saapj scpunjojd auap BUBajnssnBs uoiadaauoa bj 'a^uauíjBjniB^j 'z '
ap uotDBJOjBAaj Bpnjjaae Xnra A Bjsnf Bun b A BtiSuaj bj ap
-sa uoiadaauoa bj b OAajj oj anb oj sa A 'bjsia ap sojund sop soj ap pBp
-isiaAip bj ajuauíBJBja oi^iApB 'oicpnBD na 'ajnssn^g aQ'uoiaanpaa Bun
'ajuauíajuapiAa 'sa anb 'aaí/a^t/asa^í/^DJdg1 A ^fm¡osuassimtiovjd aajua
uoiDBaijijuapi 'BDtjojaj ajJBd ua A 'bsouibj ns inbB a(j "(0E) buisiui
cjnjonjjsa bj ap b.ouojsiij uoiaBaijdxa bj ap ajuaipnadapui oájB sa jb;
omoa Bjn;am;sa Bnn aapuaijaadB ja anb oía ou jnB^ 'B^oijy -ojafqo un
ap Bjnjonjjsa bj ap BOJaaB B;un^ajd bj ap B;ui;sip ajuamjBiauasa sa
Biao;siq bj ap Bajao^ Bjun^aad bj anb s^ '(GZ) t4ojaaqBs uis un^,, bijoj
-siq souiaoBq 'jnB^ Bioap otuoo iA uoiobjjbu Bun opBzaduia soiuaq tbA
tí4tBaiuBiuoj Bn^uaj can,, sa anb *44jouBdsa ja,, sa anb **fa Jod 'opuaiaip
ojos Bjanj an^unB) opoui un5SjB ap souiBisajuoo X fojss sa tmSuaj anb
souiBjunSaad sou o 'opoui oj;o ap ou X isb sa Bn^uaj eun anb uod
souiBjunSajd sou anb ua ojuaiuoiu ja ua sbj^[ *(8^) 44opBjjojJBsap sq as
BnSuaj Bun anb ua SBiauBjsnoaio sbj jaoouoo ajqssuadsipui sa Baunu 'jbj
-auaí&gt; opoui un ap,, anb ap ajnssnBg ap ap uoiobuuijb bj ajqBjdaos sa
opi;uas ojos ajsa ua X 'aioadsa buisiui bj ap soj;o aj;ua ojafqo -un ouioo

�lengua fue claramente reconocido por Humboldt (33) y no fue ignorado por
Paul (cf. IV, 4. 2. 3.). V. Broendal afirma en cierto lugar (34) que Humboldt,
^corno romántico que era", sólo vio el habla y no la lengua. Esto es entera
mente inexacto. Humboldt vio perfectamente la lengua, pero no dualísticamente,
fuera del hablar, y ello no depende de su romanticismo, sino del hecho de
que fuera del hablar la lengua no tiene existencia concreta: si esto es "roman
ticismo", entonces los antimentalistas norteamericanos, quienes reconocen que "un
sistema no puede observarse directamente" y se deduce de la actividad lingüís
tica (35), son tan románticos como Humboldt. Por otrfa parte, puesto que ningún
error es simplemente error, la misma intuición de la sistematicidad constituía la
verdad íntima de la infeliz concepción de las lenguas como "organismos". Y no
es otro el fundamento de la gramática tradicional (30). Es cierto que el con
cepto moderno de "sistema" es muy distinto del que tenía la gramática tradi
cional, pero también es cierto que sin la comprobación de la sistematicidad del
hablar la gramática no habría podido surgir. Por ello los intentos de hacer
empezar la lingüística con de Saussure, de desligar al estudioso ginebrino de
toda tradición y "depurarlo de todo residuo pre-saussureano", no tienen ningu
na justificación. Al contrario, si un reproche hay que hacerle a de Saussure,
sería más bien el de que no atendió suficientemente a la tradición. Para citar
un solo aspecto de su doctrina, en el De magistro de S. Agustín, por ejemplo,
y en Juan de S. Tomás, habría podido encontrar elementos para una teoría del
signo (37) mucho más sutil y sólida que la que él fundó sobre el doble equí
voco de la "arbitrariedad" (38).
3. 3. 1. Contra la reducción de Paul, de Saussure afirmó, pues,
la importancia y autonomía del conocimiento estructural. Pero, por
otra parte, habiendo comprobado la estructura ("lengua") en la pro
yección sincrónica, fue inducido a desestimar la diacronía y la con
tinuidad de la lengua en el tiempo y a establecer las extrañas equi
valencias habla - diacronía, lengua - sincronía (39), reduciendo de esta
(ss) Cf., por ej., Ueber die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues,
ed. H. Nette, Darmstadt 1949, en partic. p. 43 y sigs. V. Mathesius, TCLP, IV,
1931, p. 292, indica a Humboldt como verdadero iniciador de la lingüística "es
tática" moderna, es decir, precisamente, del estudio sistemático de las lenguas.
(34)Langage et logique, en Essais de linguistique genérale, Copenhague
1943, p. 52.
(35)Así lo señalan B. Bloch y C. L. Tracer, Outline, pp. 5-6.
(ae) Cf. A. Sommerfelt, Le point de vue historique en linguistique, "Acta
Lingüistica", V, p. 113; y también CLG, p. 150.
(87) Sobre la teoría del signo en S. Agustín, cf. K. Kuypers, Der Zeichen und Wortbegriff im Denken Augustins, Amsterdam 1934. Acerca de J. de S. To
más, J. Maritain, Signo y símbolo, en Quatre essais sur Vesprit dans sa condition
charnelle, trad. esp. Cuatro ensayos sobre el espíritu en su condición carnal, B.
Aires 1944, p. 58 y sigs.
(S8) "Doble" porque, en el sentido objetivo, el signo es "arbitrario" (nomotivado) naturalmente, pero es "necesario" (motivado) históricamente (cf. J.
Dewey, Logic. The Theory of Inquiry, trad. esp. Lógica. Teoría de la investiga
ción, México 1950, pp. 62, 397; A. Paguaro{ 11 linguaggio come conoscenza, Ro
ma 1951 [1952], p. 79, e 11 segno vívente, Ñapóles 1952, p. 116) ; y, en el sentido
subjetivo, es arbitrario para el saber científico, mas no lo es para el "saber ori
ginario", para la conciencia ingenua de los hablantes. De aquí, en lo diacrónico,
el influjo del significado sobre la sustancia fónica de los signos; cf. A. W. DE
Groot, Actes du Premier Congres de Linguistes, Leiden s. a., pp. 84-85. Lo que
cabe decir es que el signo no es (y no puede ser) motivado causalmente; pero
es motivado finalísticamente, pues corresponde a la finalidad significativa del
hablante (cf. Forma y sustancia, p. 58).
(") Cf. CLG, p. 172.
- 208 -

�- 60S "63S '&lt;
"61 *d '1 'MaissnBg ap puEinpja^ sian^B^,, 'saumuoj souuosuoa sap uoii
•osijvtvjvd 2 p sodojd v aiuoji^üip ja anbnvwauonj 'Ha^ang "y 'y (0,)
b^ uppdiuosap vuaiu vj ua anb pcpj^A 6^ 'uopipBJi eun ap
pupipniaB B[ aaduiais sa aquasap as anb oj sand 'Bjuojaeip B[ ap baijb^
-ajjoa uoianuirasip bj Baqduii ou biuojouis bj ap BpuBiJoduii b^ je^
-Bisap \9 A 'ajqiuoq ^ap BDijtaadsa uoioBisajiuBín ouioa afBn^ua^ pp
pjo^ ojuaiinpouoo p oseo opoj ua sa utj p 'pepipaa u^ 'Braojauís b^
BJaiAnj o{ is ouioo ''('Z'\ *p) tíBinsiin is ua uij p auaij ou BtuojaBip
B[^ anb JBOB^sap p Á (4íb.oiisiuioib,, BiuoaaBip B[ uoa opEDiji^uapi)
oaiJo^siq oipnisa p jBuapsap b JcSa^ p ouniaodo o^ ap B^p sbui auj
oía^ '(T^) ^BOiuiBuip BjSopiao8^ A MBOijBjsa BiSojopos,, dJiua ajuio^
ap uopui)sip B[ b BppJBd uopuiisip Bun Ba^sinSuq B[ ua jpnpo.11
-ui osinb ajnssnBg ap if)rj^) pp Buasaj ns ua 'ipjBqonqag oAjasqo o\
vA 0U103 •ajqísiuipBUt oiund opoi ap Bi^nsaj anb ouis 'a^EDiipa sa
ops ou 'oDi^oppoiatu oiaadsB pp B^p sbui 'ouBajnssnBS ap auaii anb
oj ua A íBUBaanssnBS aiuauíBidoíd sa ou uopuiisip ^\ 'oiAqo ap 'une
sbui '^ a^BisaiuoDUi ap auaii anb o^ ua 'anb sa pBpiaA b^ sand 'so
-misip A sauopBiiuit^ uoa asJBidaaB uapand ops sauopBiujxp sapi
*t?joqy *(0^) t4aaisaiuoa B^ luamasnapas ipjnBs au uotnb aauapiAa
a^pi aun4p isa aiuojqasip b^ ia aiuoaqauXs b^ ajiua auuapnssnBs
uopauíisip B[,^ anb jpap jio aiuanaaaj 8^ 'auari ou v^\a anb Bpuap
-uaasBJi Bun A pBpipaipBj Bun BiuojaBip A Biuojauís aaiua uopuii
-sip B^ b opua^nqiaiB odiuaii omsim p opi Bq as 'o^a U03 *anBq
-uado^) ap A Bjqaut^) ap soJiuaa sns ua opoi ajqos 'BUBajnssnBs-isod
BaiisjnSu^ ^\ ap auBd Bun ua oaiiBiuSop jaiasjBa opuapinbpB opi u^q
sBUBaanssnBS sauopBaijiiuapi sop sb^ 'aiuauíajqBiuaniBq •^ *g #g
*4sajBuiiuou sauopiuipp ap sa^iidaasns uos ou Bpuapadxa ap
soiafqo so[^ ivoiSprj suanbad ns ua iub^j BqBuasua ouioa 'X 'Bpuayjad
-xa B^ b uaaauaijad 'uaispa SBnua^ sb^ sand 'ouuijSaj sa ou o¡p sbj^[
• ('X'Z *p) uopiuipp Jod pnSuaj, ap oidaauoa p JBajo Bjainb as anb
OApg 'Binoj^Bip b^ ua opBqojduioa anb BjjqBq oisa 'Baiupjauts Bzapj
-niBU ns jod asanj BnSua^ v\ opuBna unB 'aiuatnSisuoa jo^ "soiuyisip
soiuauíotu sop ua opBAjasqo anb XBq 'BiquiBa ou BJainbpna oiafqo
un anb jBqojdraoa ^jb^ •pBpi|iqBinuiui b^ 'oiquiBa-ou p JBqojdiuoa
soraapod oaodtuBi 'oxquiBa p JBqojduioa souiapod ou bjuojduis b^
ua ouioa isb 'oioap ug -opBp oj ap Bjp sbiu Jiaajuí un BDijdrai sand
'opoui unuiu ap Baxjiisnf as ou Bpun^as b^ 'BDiiBtuaisis upiadixosap
b^ ap Boiuaai BiauaSixa can jod asjBDijiisnf 'oiund oiaaio BisBq 'ap
-and sauoiaBOijiiuapi SBsa ap Bjauítad ^\ is 'oaag '^apuim a vompuams
vr^uai B[ ap capí ^\ ^punj as (vaiupuains tippoaAoud = nriSuaj ap
opvjsa = nnSuaj) SBAisaans sauoiaBDijiiuapt sop. SBi^a ug #Baiuojauis
uptaaaXojd X BnSua^ ap opBisa aaiua t^)rj'J p na aiuaiB^ souam o sbui
'uoiaBoijiiuapi BpunSas Bun inbB aQ ^^oioaaXojd,^ ~e\ b aaauaiJad ops
anb 'pBpijiAotuui bj uaiqtuBi ouis '(oiafqo p jaoauaiJad jod 4.noia
-oaXoad,, b^ ua aaaJBdB anb) pBppiiBiuaisis B| ojos ou ttBnuaj,, oiafqo
p JinqiJiB b oa^ :nne sbj^[ "vnSuaj ap opojsa un b vnSuaj vj

�(como "transmisión") no aparece y se ignora, pero ello no signifi
ca que no existe o que no determina la lengua. La no-historicidad
(sincronicidad) pertenece al ser de la descripción^ y no al ser de la
lengua. Por ello, no puede introducirse en la definición del concep
to de ^lengua'. No hay que confundir la definición de un concepto
(teoría) con la descripción de los objetos que le corresponden, y
menos aún con la descripción de un solo momento de un objeto. Del
mismo modo, afirmar que la lengua es un objeto histórico no signi
fica excluir la descripción y la teoría. La descripción, la historia y
la teoría no son actividades antitéticas o contradictorias, sino com
plementarias (42), y constituyen una única ciencia. Y, sobre todo,
la descripción y la historia no son excluyentes desde el punto de
vista del objeto; son excluyentes como operaciones, es decir que son
operaciones distintas. Por otra parte, es curioso que esos problemas
se planteen sólo en el campo de la lingüística, como si las lenguas
fueran los únicos objetos sistemáticos o los únicos objetos históricos.
También en la ciencia del estado, por ej., se puede distinguir entre
teoría del estado, historia de los estados y descripción de tal estado
en un momento determinado. Pero nadie piensa &gt;que la "naturaleza"
del estado sea sincrónica, pues no hay tal naturaleza, tal modo de
ser. De Saussure no hizo ontología, sino metodología; se ocupó de
distinguir la lingüística sincrónica y la diacrónica o, mejor, el punto
de vista sincrónico y el diacrónico en la lingüística. Por lo tanto, la
distinción entre sincronía y diacronía no pertenece a la teoría del
lenguaje (o de la lengua), sino a la teoría de la lingüística. En este
mismo campo, la concepción saussureana acerca de la diacronía,
sobre todo acerca de su ineludible "asistematicidad", es discutible y
debe corregirse (cf. VII, 1.2.); en cambio, el trasladar la distinción al
objeto no es un simple error sino una confusión, y es urgente elimi
narla, pues, como decía Bacon, citius emergit veritas ex errore quam
ex confusione.
4. Finalmente, tendríamos, sin duda, una contradicción en los
términos —mejor dicho, la lengua no podría de ningún modo cons
tituirse—, si el cambio lingüístico fuera total y perpetuo, si un es
tado de lengua fuera nada más que un simple momento efímero de
una "transition fuyante et fluctuation incessante" (cf. n. 2). Pero es
mucho más que esto. En primer lugar, porque todo estado de lengua
es en gran parte reconstitución de otro anterior. En segundo lugar,
porque lo que se llama "cambio en la lengua" sólo es tal con respec
to a una lengua anterior, mientras que desde el punto de vista de
la lengua actual es cristalización de una nueva tradición, es decir,
justamente, no-cambio: factor de discontinuidad con respecto al pa
sado, el "cambio" es, al mismo tiempo, factor de continuidad con
respecto al futuro.
(&lt;2) Cf. E. Coseriu. Logicismo y antilogicismo en la gramática, Montevi
deo 1957, pp. 18, 22.
- 210 -

�- US •jp 'l "ip 'qo '^mvwihyh 'M (8)
•od,, '^^aaraBjsnf 'uos anb '^sajBpijiiJB snnSuaj,, SBpBiuBq sb[ b b^ojbub
-aajuí jeqixne n8uaj^ oinoa ui^B[ pp uopEzqpn b¡ aaai^ns as opnuam b anb jba
-j^sqo 9^UBS3Jdiui sa 'ojisodojd ajsa y *6 '95 *dd 'Dpuojsns A miuoj 'aiaaso3 "3
í¿8 '8¿ dd 'oiS^tmSwj 11 a '^61 *d 'osioq 'oavnovj "y 'p '(pBppuojsiq ap uaa
•8JB3 ^soSipoa^ sol) ít03^?^^ ^ M^n3u3I 8Jíu^ Biauajajip B^ ap Bajaay (T)
'8T-¿T "dd 'mjuvtsns
A vuuo j 'niaaso^ "3 'orasiuiisy • *d '^tu^ata otiS^s jj í^c *d 'trzu^osouoo atuoo
ot^SvnSmj ¡j i\ 'd *\ *j '^aqDiismgniq aqaaaai^,^ 'voitmmuvjS a vot^oq ^^2I"ISI
4-s8is A ^il &gt;dd 'I '0S61 Buio^ 'w^o/oMo^^) ?p osuo^ 'oavnovj *y *j3 (x)
m ^i
ais '^i^ ii^oiu ^i^á^s ai|OBjdg apnaqa| aip,^ 'oiquiBO ug "(j,) tto3ipoa,,
ouio^ ajuauíBpiuijaput opuBuoiounj Jin3as Bpand anbuns 'ttBiJanui
f,, Bun sa opijuas a^a na X í JBiquiBa ap opcfap jaq^q jod aiuaui
f Baiaoisiq Bn3ua^ ouioa JBuoiaunj ap opsfap sq uo^aai^ ap uijb[
13 *lB^ oraoa oputruoiounf umSas vund Biqui^a BnSua^ B[ 'ttso3ipoaM
so[ uoa apaans oraoa *&lt;t8Bd íuBaSueqa au ua,, o^os JBuoiaunj ap sofag
•asjuaaAui uaqap Braa^qojd ^p souiraja^ eo| anb a;uapiAa B^pisaa ea.ouoj
-ua '—pBpqBmj Bun b aapuodsajxoa BXBd 'uoiaunj Bun xqdrana vuvd
Braa^sis sa 'oiJBJjuoa \v 'ouxs 'Braajsis sa anbaod Buoiaunj ou BnSua^ B[
sand 'B^apuaaua ^nb X^q oraoa isb sa X— viua^sts ouioo oSanj X upio
-unf oiuoo OÁdiuiíd 'aiuarapuoiaunj BnSua| B[ apuaxiua as xg 'up^unf
ns jod UBunuja^ap as anb soqaaq so| b *(t) jvuif tiap^o \v ouis jvsnva
uapuo p aaaua^aad ou BnSua^ b^ oxaj *ttSBsnBa,, b 4aiuaranstaajd 'uaXnq
-ixjb as oiafns opoj ap pEpipuoiauaiui B| ap sBps^qsap msbsoom sb[ ua
soiqraBa so[ anb o^sand 'sapsnsa souiraja^ ua otqraBa [ap Braa[qoxd
[ap o^uaiuiBa^UB[d [a uatquiBj jnb,B oq *BnSua[ Bun ua woxqraBa,^ un
a^uaraBtdoxd botjiu^is anb X sBn3ua[ sb[ a^uaui[Baj uajsxxa oraoa X
uos anb asxBiun3aad Bxainbts uis 'uoSia oraoa 'ra/aat/ osoa ouioa Bp
-BJaptsuoa X jB[qBq [ap BpBJBdas *—BaiiB^sa 'oiubj o[ jod 'X—
-sqB Bn3ua[ B[ ap JiiJBd ap oqaaq [B uaqap as *4,souxajxa
xod opBaoAojd 'oijndsa ouaraouaj ouioa o^Biapisuoa b Biauapua^ b[ X
oa^sinSuq oiqraBa [b a^uaxj pBpifa[dxad B[ 'opuoj [a ug '\ ••[

ooiismosin oíawvo
13a svmiao^d s^ai soi oavMiwa^i^a 31
•M3WVDM0ISIH VViaVH ^38VS,, 0W03 V30M31

VI VI3^DM0D VÍ10M31 A V1DV^1S3V VÍ10M31
II

�temente (y no de una vez por todas) por su función, no está hecha
sino que se hace continuamente por la actividad lingüística concreta:
no es sp^^ si^o svépyeiz (4), mejor dicho, es "forma" y "potencia"
de una évspYsia (cf. 2.1.). La lengua es, en cierto sentido, "resulta
do"; pero, por un lado —de una manera general—, "el resultado no
es lo efectivamente real: lo es sólo conjuntamente con su devenir"
(3) y, por otro lado, en el caso de la lengua, el "resultado" es al
mismo tiempo, y de modo inmediato, "potencia", condición de actos
ulteriores. Si el resultado es "definitivo", decimos, precisamente, que
se trata de una "lengua muerta". En cambio, en la medida en que
una lengua sigue funcionando como lengua, el resultado no es nunca
definitivo. Aun cuando un "estado de lengua" resulta prácticamente
idéntico a un estado anterior, ello no significa que este estado perma
nece, sino sólo que se reconstituye con suficiente fidelidad por el
hablar, que es, además, el lugar donde la lengua funciona y se da
concretamente. Por consiguiente —parafraseando a de Saussure (c),
pero en un sentido exactamente contrario—, para comprender el me
canismo del cambio lingüístico, 'hay que colocarse desde el primer
momento en el' terreno del hablar y tomarlo como norma de todas las
otras manifestaciones del lenguaje' (inclusive de la "lengua"). No
sólo todo lo diacrónico, sino también todo lo que es sincrónico en
la lengua sólo lo es por el habla, aunque el habla, a su vez, sólo
existe por la lengua.
1.2. La lengua no se da más que en el hablar de los indivi
duos, y el hablar es siempre hablar una lengua. Todo el ser del len
guaje gira necesariamente en este círculo. El mismo de Saussure lo
vio con bastante claridad (7), pero quiso salir del círculo y optó
decididamente por la "lengua". Renovando un aspecto de la antigua
disputa entre anomalistas y analogistas, optó por el camino, aparen
temente más fácil, de la analogía, para eludir la movilidad, variedad
y "heterogeneidad" del habla. Pero hay que optar por el camino más
difícil: no hay que salir del círculo, porque se trata del círculo mis
mo de la realidad del lenguaje y nada autoriza a considerar uno de
los dos polos como primario (8). Además, no se trata de un círculo
vicioso, pues el término "lengua" no se toma las dos veces en el mis
mo sentido: en un caso, se trata de la lengua como "saber", como

(*) V. Pisani, en su Forschungsbericht sobre Allgemeine Sprachwissenschaft.
Indogermanistik, Berna 1953, p. 24, observa con razón (y sin ninguna paradoja)
que, cuando los doscientos yukaguiros "duermen y no sueñan", su lengua deja
de existir como tal y cesaría por completo de existir si, por una razón cual
quiera, los yukaguiros dejaran de despertarse.
O Hecel, Phanomenologie des Geistes, prefacio.
(') CLG, p. 51.
C) CLG, pp. 50-51.
{*) Precisamente, al colocarse en el terreno del bablar se abarcan al mismo
tiempo el hablar y la lengua. Ello porque la lengua se da en el hablar, mientras
que el hablar no se da en la lengua.
- 212 -

�- SIS •Buojsrq By ap soAijBjajdjajuí o sajBiyixnB soipnj
-ea 'sossa soy unSas 'nos o ojBiparam oaijaiud sajajuí Jauaj uapand anb 'sajvpos
soipntsa ap ojunfuoa ouioa BiSoyoiaos ey b BpiyBAui on oidoad ojafqo uoa Biauaia
ouioa Bi3o[opos By ap pBpiuqjiSay ayqijnasip Bf 'ajuauíjBjnjBU 'ojaj (tI)
•ttBijosoyij Bpoi ap ajuaipuadapui sa,, opojaw ns anb apuajaad 'bjsiaij
•isod pnjijan Eoidji uoa '¿g^ 'd 'gxóT PÍJPBW 'oajSpjopos opoptu jap SDjSau SD7
•dsa 'pBjj 'anbtüojopos apoqjaiu vj ap sajSau saq 'wiaH^HíiQ orasnu yq (ÍT)
'il'Zl "dd 'sauopvauasqo svunSjy (tx)
'¿•99 *dd 'Z56I ^aaiy
•g 'aton^uaj jap viSojoaisj *dsa -pBJj '[gg6T 'XXX '^^SojotiaXsj ap jvujtio[=] a$v2
•vd] np at3ojoi{oÁsj ua 'aunssnvg ap 'j X wpqjpnQ :vaijsmSmj vj uoa vtSojopos
vj ap sauopvpj. sdj auqos sauopvcnasqo snunSjy rojnaipB, un ua o3an¡ X
Bjqau;^) ap Ba^sinSuiq ap osajSuo^ pe uopBDiunuioa eun ua oaauípj (IT)
T88-q8¿ 'snjXtouj (ot)
'9Z-n "dd 'HMS ^^tT 'S9 '¿S #dd 'OÍD 'iD 'a^113113!,, 3P
-nssnBs so^daauoa saj) so^ ap oun ap b^bj] as 'apsd bjio joj *s3is X 90X 'd '06I EU
-jag íaqaojd jap uapunjj[ svq oizhoj "^^ 'p 'ojdaauoa ajsa ap Bajaay (e)
•auoiu ap Buiaisis ya 'oiuaiuiBsuad ira jBsaadxa BjBd oajis ara anb ap souSis ap
Biuapis |3 'aiuaipuadapui BpiA uauaij anb sa 'ya anb saiuB UBijsixa is íssaipBJd
X SBpuaaja sns SBpBuuoj ajuauíBpjdiuoa opBJjuoaua Bq a^uaíaja ya jaaBu yB,,
: o^uatraBuozBj aiuainSis ya Baydraa —BiSoyopos ns ap opijipa ya opoi BAaya as Byya
eaqos sand 'yBjuauíBpunj By sa anb— BaiisiaapBJBa Ejauípd By jcapoiuap b.ibj *pnp
-auojBSijqo ap japBjBa uoa onpiAipui ys Bijpuoduii as 4jBiaos oqaaqM ya (^ X
ísonpiAipui soy ap aiuaipuadapui 'cas o 'onpiAipui yB ^.iopaixa,, Bi^as ^yBiaos oqa
•aqM ya (y :sayBiauasa sBjipjjapBJBa sop ^y^iaos oqaaq^, yB a^nqpiB unaq^pinQ
•oaipijos aiuarasjaiua opnpoad
un sa sand 'apand ou anb sa pnpjaA B^ 'opiyos ojuaiuB.puny Jimusuoa apand
((yBpos oqaaq,, ap ouBiraiaq^^np o^daauoa ya is asjB^unSa^d aqea '—oiyansai aod
jBp auaiAuoa ou anb Buiajqojd— (fI) Biauap oraoa asjBiuoydsap ou BJBd sayB)
•und sapanj buisiui Byya Bjisaaau 'uaiq seui 'is o oSjb Baed oiuaraBpunj ap JiAjas
apand BiSoyoiaos ey is ap Buiayqo^d ya X (eT) ouiraaa) apa ap oapu^inn opi)
•uas un3jB ua ^^íjosoyiy,, asjBuiBjy apand BuBirapq^jjnp uoiadaauoa By is ap Era
•ayqojd ya opBy ap opusfap una Bjoqy *(;.1) ttEi3oyoaisd By X bi}Osc|ij ry 'Bi3oy
-opos By ap soiuiraop soy ua SBpBJoqtqa sauopou b osyndrai ns aqap 'aiuBuosaj
oqxa un oppouoa Bq BoipinSuiy By ua anb 'BUBajnssnBs Bup^aop Bq '
as ojoiuotunq sb[ ap sbuibi sb[ SBpo),, :b33j3b sand '8Eai3o[oapi saiuapjoa
•joduii uoa a^nssnBg ap ap pBpiauBJodraaiuoa baiib^ijiu^is Bun ap opiput oraoa
oqaaq asa JBaapisuoa aaa^Bd 'oaiipa a^uauíBjaSiy ouo) un JP.ayduia ap jBsad b
'-Í íuB3ip;n2uiy By b opuoj ya ua bubj^x^ Baijosojij uopdaauoa Bun ua ajuara
qopuasa B/íodc as Buiaiaop Bjsq *ojaBxa opoj yap sa ou opa o jad ivatjsmSuti
Buujaop Bun oraoa BpBjapisuoa aadraais isbd sa BUBajnssnBs Buppop Bq,^ :cjuaui
•oa pjsMazsoJOQ ouisiui yq *(TT) 4jBpos oqaaq,, ap ouniuiiaq^jnp ojdaauoa \a
X uBn3uay,, ap ousajnssnBS ojdaauoa ya ajjua spuapuadap Bqaajjsa By opsaBjsap
Bq i^ysAvazsoJOQ #^ 'jBynaijJBd 113 "raiaq^jnQ ap BiSoyoiaos By ua Bs^q as ajns
-snBg ap 'BuiJjaop ns ap ojaadsB ajsa ua 'anb op^yeuas Bq as saaaA buba v\
•zapiyBA ns JBuiraB.xa auaiAuoa 'oaijsin2uiy oiqraoa yB ojaadsaa uoa uBjuasa^d as
anb sapojynaiyip sBy ap ajjBd ubjS uaqap as ^a b anb X BUBaanssnBS.jsod eaijsraS
•uiy B,y BjBd oaisBq sa ojdaauoa asa anb ojsan¿ "^BSBra,, By ua o pBpaiaos By ua
oyopuBaoyoa X sonpiAipui soy ap JByqBq yap ctBraajsis,, ya opuBJcdas 'ttBn8uay,, ap
jniynaad ojdaauoa un b oyjjnaaJ aanssnBg ap 'oynaap yap jitbs bjbj q #g q
•Boijipota oj Á Bi^dns o^ 'oyjBisajinBtn ye 'X Sotíoa [3 aynaniBjajono
Bjs^ijiaBra oiob \^ anb jbS^jSb anb X^q ^^ *(5otíoa) ttosn^ 'ya jod nota
-isodsip ns b scjsand BB^qBjBd Bziyi^n anb (5j^dx) ojao sa JBjqnq ya
'(0T) upiBy^ Biaap bX 0x003 "XByqBq ya ua jaqBS asa ap B^a^anoa uoia
By ap 'oj^o ya ua X i (6) (z^isaqqaBjd^) oopsinSutj

�das que uso para pagar mis deudas, los instrumentos de crédito que utilizo en
mis relaciones comerciales, las prácticas seguidas en mi profesión, etc., funcio
nan con independencia del empleo que hago de ellos. Que se tomen uno tras
otros los miembros que integran la sociedad, y lo que precede podrá afirmarse
de todos ellos. He aquí, pues, maneras de obrar, de pensar y de sentir, que
presentan la importante propiedad de existir con independencia de las concien
cias individuales" (1B). Este razonamiento se ha considerado a menudo como
de por sí evidente, una especie de huevo de Colón de la sociología (el propio
Durkheim estaba convencido de ello), pero es evidentemente falso. No es si
quiera necesario oponer al concepto durkheimiano otro concepto de "hecho so
cial", ni preguntarse si la lengua es una "institución" del mismo tipo que el
sistema de monedas (que no se re-hacen continuamente por todos los miembros
de la comunidad) (1S), pues la falta de rigor lógico de la pretendida demos
tración salta a la vista. En efecto —¿qué es lo que señala (más bien que de
mostrar) Durkheim? Pues, señala simplemente: a) que determinados hechos
sociales pueden haber existido antes de que nacieran los actuales integrantes de
la sociedad considerada; b) que los hechos sociales pueden existir independien
temente de un individuo y de cada uno de los individuos de una comunidad
(por supuesto, sólo en cuanto los otros individuos los mantienen vivos) ; y c)
que los hechos sociales de una sociedad existen independientemente de los indi
viduos que no integran la sociedad considerada; pero de ningún modo que los
hechos sociales existen ahora y en todo momento independientemente de todos
los individuos que integran la sociedad. La conclusión de Durkheim de que el
hecho social existe "con independencia de las conciencias individuales" se funda
en una serie de errores que se entremezclan en su razonamiento. En primer
lugar, Durkheim atribuye validez permanente (o atemporal) a una comproba
ción ligada a un momento determinado: al momento en que los individuos
considerados aún no habían nacido. En segundo lugar, extiende a todos los in
dividuos lo que comprueba acerca de un individuo. Es cierto que la compro
bación puede repetirse para cada uno de los miembros de la sociedad, pero es
siempre una comprobación que se aplica ómnibus Oa todos considerados indivi
dualmente) y no cunctis (a todos en conjunto). Mutatis mutandis, éste es el
viejo sofisma del montón: claro está que un grano no constituye el montón y
que el montón es "independiente" de cada uno de los granos tomados por sepa
rado; pero sólo en cuanto, en el momento en que se saca un grano, los otros
lo siguen constituyendo. Si se ^acan todos los granos simultáneamente, tam
bién el montón desaparece. La conclusión exacta es, pues, que ningún grano
constituye el montón, y no que todos no lo constituyen, o que el montón es
"exterior" a los granos. En tercer lugar —y es lo más grave—, los individuos
de Durkheim no son los mismos en las premisas y en la conclusión. Durkheim
hace comprobaciones con respecto a individuos que no pertenecen, o no perte
necen aún, a la sociedad considerada (los individuos que al nacer encuentran
el hecho social constituido) y pretende sacar de ellas una conclusión válida
para los individuos miembros de la misma sociedad. Mas, para ser válida, la
conclusión debería basarse exclusivamente en comprobaciones hechas con res
pecto a estos últimos. Que los hechos sociales son independientes de quienes no
participan de ellos y de los no-nacidos es un truismo que no necesita demos
tración. Lo que ocurre, en realidad, no es que los hechos sociales sean exteriores
a los individuos, sino que el "individuo^ de Durkheim es exterior a la sociedad.
A todo esto se agrega la confusión entre "no haber sido cre(ado por" y "existir
independientemente de"; mas la comprobación de que un hecho social "no ha

(15) Las reglas, p. 38.
(19) El propio de Saussure, CLG, pp. 138-139, advierte que existe una sen
sible diferencia entre la lengua y las otras "instituciones sociales"; pero no se
percata de que la diferencia-es radical.
- 214 -

�'S€ 'd 'f'ZóI 8JJBd 'aii/doso/ii/d %a aiSoj
ua 'saajtaajjoa suoijüiuasaudaj %a sajjanpiaiput suopDtuasauda^j (6t)
•-j *dd ^sajSai s&lt;j '-fa jod '73 (BI)
*8Z 'd uaiquiei ^3 "0^^6 *dd **/.^ s7 (^I)
pepapos Biusiui bj na uapisax,, sajónos soqaaq soj anb apuaiaxd mpq^xnQ 'isy
qeíaos oqaaq jap eueiuiiaqq^np Buppop bj EiSojoasEJj bj ua X eajjBiap soj ua
EjsBq om^is A oidaas —373 P ua zaA bjos eun iu aaaxudB ou uiiaqqanQ ep axq
•uiou p anb ap JBsad — axnssnEg ap 'Bapsin^uij bj ap oduiea p ua 'Baoqy
'epuapuoa
-xadns esa ap ouiai pp opmjaxa aiuatuBUBsaaau epBpanb 'osopuau oxiuaa ajd
-uiis un —BpopuB Bidoad ns unSas— opuais ^pna p 'uipq^jnQ pnpiAipui o3o[
•píaos p ou A 'BiSoppos ap Jiqíjasa A ojsoujpap eupod b,uisiui B[p ops 'sonp
•lAipui so[ b uJoua)xa,, ouioa aiuauíBAipap Bjapsixa ppos o BAiiaapa Biauap
-uoa bj 18 :usosoiAjau so^uauíap,, boijba soj ap ounSp Jod oppnpap ou Á 'buisiui
epuaiauoa ej aod opBqoaduioa opBiuud oqaaq un sa Bpuapuoa bj ap pnpiun bj
sand 'opBnaapBui aiuaiujBioi Bijnsai bjSojoub Bjsa —BpB.i;souiap opoui unSuiu ap
opis Bq ou sajsnpiAipui SBpuaiauoa sbj ap saiuaipuadapui SBAiiaajoa sauoiaeiuas
-a^daí ap Bpuajsixa bj anb ap oqaaq ja auodo— oaaj "(0I) tt¿iuapaoqap saj 'ajins
jBd 'ja 'saaaiujap saa ap luamaiaaaip ssd luaAiaap au 'ajapos bj aiiBj isa íuop
saaiBiuauiaja saauaiasuoa saj aaiua saaSuBqaa suopa^aa saj JBd sa^npojd 'saAipaj
-joa suojiBjuasajdaj saj anb aa b lUBuaadans ap JJ-1-b ¿^nb 'siuaiuaja saa b saiuaj
-aquí ssd íuaios au 'xnaAjau siuamaja saj ajiua saaSu^qaa suoiiasaj saj ia suoii
•aB saj JBd saiinpojd 'sajjanpiAipui suoiiBiuasajdaj saj anb aa b aaiBuipjoBJixap
uaiJ uoa au uoj is jq,, :bi3ojbub Bun b pijjnaaj 'uJiisixa aqap,, Bpuapuoa jbi
anb JBJisouiap Bjed 'oáanq '^BAiiaajoa Bpuapuoa,, ouiuiouap anb jb oubuiSciui
aiua un b oÁnqpiB soj 'sajBnpiAipui SBiauaiauoa sbj b sajotjaixa uos sajBiaos
soqaaq soj anb MopBJisouiap,, jaqBq opua^aja ^A oin^is bj ou uipq^jnQ oja^
•uopBjaadjaiui bjio uajiuipe ou soqaaq soj is o ojuaiuiBuozBj ja ua bjjbj buiiSjb
^Bq ou is joa ap jbibji sa Jaasq anb ^oq anb ojauípd oj 'Epjnsqo a;uaiucAiimj
-ui sa anb uoisnjauoa Bun b uaanpuoa ttsoqaaq,, sopipuaiajd soj A oiuaiuiBuozBj
ja is :BiJBJiuoa bj 'aiuauiEspajd 'sa buijou Buanq bj 'sanrefauias sossa ua 'anb
JBAJasqo apand a^ "(gI) ^soqaaq soj,, Jod A uozbj bj Jod Bjsandiui sqBisa anb
-jod asJBidaas Biqap BÍopBJBd bj anb psuad íunB sbj\[ "sauopanpap SBaifppBJBd
sns ap BaasuiJiui pcpijiqap bj Baunu opipaApB jaqsq aaaj^d ou uipq^jnQ
•BAijisod pmjiaB Bun sa anb 'ojjbuijoj
-subj] jajanb anb ouisiui oj sa ou (ojJBidaaB ou) jBiaos oqaaq jb aiuaiuajduiis
jjisisaj 'aiJBd E^io jo^ *sojio soj ap ouioa janbB ap oiubi apuadap anbjod 'oijbji
-uoa jb 'ouis 'sojio soj ap iu ope.iapisuoa onpiAipui jap iu apuadap ou jopos
oqaaq ja anbjod ajjnao ou ojja A ioiquiva ja uwjiíaa ou sonpmipm sojio ís
jBiaos oqaaq ja BiquiBa ou onpiAipui ja anb ojps sa boijiuSis BpnjBuas uopBJapp
•uoa bj anb 07 'jBuoiaipuoa uopBqojduioa eun b oinjosqs jojba JinqpiB Baijduii
sand 'ouisiSojBJBd un aAjanA as 'Biajdjaim bj as isb is 'X jopos oqaaq ja ^oiquioa
ou,, onpiAipui ja anb boijiuSis ou Bjja ojad í^Bpos oqaaq \a JBiquiBa apand
ou ojos is Jod onpiAipui ja, anb sa 'opiqes sa ouioa 'uoiasjapisuoa Bjs^ *iuiaq
•^-inQ ap sauopBiujijB sbj ua Bipijdmi uoiaBjapisuoa bj JBUBJiuasap A bjjb sbiu ji
anb Xnq oja^ 'saaipBiu aiuaiuBiJBsaaau uos ou saaopBuuojaj soj sopoi anb A saj
-BnpiAipui SBAiiBiaiui aod uBiquioa sajoiaos soqaaq soj 'oSanquia uis 'anb ap bu
-BJiuoa uopBqoaduioa bj asaauodo oupod uopoqojdiuoa isa y '(n) npuaisisa^
jBJiuoaua uis X ^qanj uis aj^nao ou oisa anb bjbuos sbui 'Moiixa uoa sbjxbjoia,,
b xo^ajj Bisoq X sajcpos sbuijou sbj b asaauodo apand onpiAipui ja anb aiiiu
-pB uipqqjnQ *uou o BJainb 'uauodiui aj as joña bj Jod 'BAiipxaoa X BAiiBxaduii
Bzxanj oun ap sopBiop uoisa anb ouis 'onpiAipui je saxoixaixa uos ojos ou jes
•uad ap o oianpuoa ap sodii soisa,, :uoAiiiaxaoa xapod,, ns 'oqaip oq as bX ouioa
'sa sajBiaos soqaaq soj e aXnqpio uiiaq^xnQ anb BaiisuaiaBjna opun^as 07
-sajBpos soqaaq
soj uaisixa ouiqa ap naxaaB sauoiaojí aiiuuad ou Bjja :aaip aiuauíBAiiaaja anb oj
ap sbui BjijiuSis ou sojja anb same ojisixa X sonpiAipui sajBi xod ((opBaxa opis

�que los produce y no en sus partes, es decir, en sus miembros" (20) y que
la "resultante" social "n'est entiére chez aucun des individua" (21) ; y de Saussure afirma que la lengua "no existe perfectamente más que en la m'asa" (2a).
Durkheim sostiene que los fenómenos sociales son "exteriores a los individuos",
que los reciben "de afuera" (23) ; y de Saussure dice que la lengua es "la parte
social del lenguaje, exterior al individuo" (2*), y luego que la lengua "es social
en su esencia e independiente del individuo" (25). Durkheim insiste en que los
hechos sociales se imponen al individuo (20) ; y de Saussure piensa que la len
gua es un "producto que el individuo registra pasivamente" y que ella se impo
ne al individuo, el cual "por sí solo no puede cre^rla ni modificarla" (27). Durk
heim dice que el pensamiento colectivo "debe ser estudiado en sí mismo, por sí
mismo" (2s) ; y de Saussure que la lengua debe estudiarse "en sí y por sí" (2&lt;J).
Durkheim dice que los hechos sociales deben estudiarse "como cosas" (30), y es,
precisamente, lo que de Saussure hizo con la lengua (31). Durkheim concibe su
sociología como ciencia de las "representaciones colectivas", es decir, prácticamen
te, como "psicología social"; y de Saussure dice que el estudio de la lengua es
"únicamente psíquico" (32) y considera la lingüística como una parte de la "psi
cología social" (33). Durkheim atribuye los hechos sociales a la "conciencia co
lectiva"; y de Saussure, al hablar de la lingüística sincrónica (que para él no
distaba mucho de ser toda la lingüística; cf. I, 1.2.), dice que esta disciplin^
"se ocupará de las relaciones lógicas y psicológicas que unen términos coexistentes y que forman sistema, tal como aparecen a la conciencia colectiva" (34).
A. Meillet observa que el concepto saussureano de "lengua" 'corresponde exac
tamente a la definición del hecho social dada por Durkheim' (35). Pero ello/
lejos de significar que corresponde a la lengua real, significa sólo que ese con
cepto —aceptado sin criticas y convertido en axioma por la lingüística saussureana— se funda en los mismos paralogismos. 1 propio de Saussure dice - que
"el lenguaje tiene un lado individual y un lado social, y no se puede concebir
el uno sin el otro" (36) ; mas, al tomar como norma del lenguaje la lengua se
(20)Las reglas, p. 18.
(21)Représentations, p. 36.
(22)CLG, p. 57.
(") Las reglas, pp. 15, 40, etc.; Représentations, p. 35.
(") CLG, p. 58.
(2S) CLG, p. 64. Además, Bally y Sechehaye agregan en una nota (CLG, p.
128) que "para de Saussure la lengua es esencialmente un depósito, una cosa re
cibida de fuera".
(2e) Las reglas, pp. 3940; Représentations, p. 35; etc.
(2T) CLG, pp. 57-58.
(28) Las reglas, p. 23.
(2a) CLG, p. 364. La frase es típicamente durkheimiana: hasta la división
del trabajo social Durkheim quería estudiarla (quién sabe con qué finalidad)
'en elle-méme et pour elle-méme' y como "hecho objetivo"; cf. De la división
dw travail social*, Paría 1922, pp. 8-9.
(30)Las reglas, pp. 9, 55 y sigs., 241.
(31)Durkheim señala que el tratar los hechos como "cosas" es sólo "obser
var con ellos una determinada actitud mental" (Las reglas, p. 10). Pero lo malo
es, precisamente, esa actitud mental de no querer tratar los hechos como lo que son.
(32)CLG, p. 64.
(33)CLG, pp. 47, 60. Durkheim, en cambio, incluía la "sociología lingüís
tica", junto con otras "sociologías particulares", en lo que él llamaba "fisiología
social"; cf. Sociología y ciencias sociales, en De la méthode dans les sciences, trad. esp. Del método en las ciencias, Madrid 1911, p. 345.
(3t) CLG, p. 174.
(3B) Linguistique historique et linguistique genérale, II, París 1938, pp. 72-73.
(••) CLG, p. 50.
- 216 -

�- ¿IS -

'¿O^ • 90
•dd 'opoj ajqos 'X -s^is A g 'd '¿681 slmd ^nbipiDiuas ap wssg ^3 (O^)
"91 •&lt;! 48t6T
sijbj '^pa BAanu 'j 'apjaua^ anbpstn^mj ja anbiuotsiq anbpstnSutj (gR)
•ajnssnBg ap -g op uoiadaauoa bj Biuojaj anb BjBuas ^jjiajv '¿ "d 'bjou
aa X wjBiaos jibj np unaq^jjnQ JBd aauuop noi^iuijap nj b ^uauiaiaBxa puodaj,,
Bpiqaauoa isb enSuaj bj anb ap uoiaBAjasqo bj an^ig *jp *j &lt;-jp 'qQ ( )
•Biajauoa snSuaj bj sa BaiismSuij pep
•iaipb bj ap ppB^ijsap asjBu^Buii apand oa anb bj :B]3BJisqB BnSuaj ouioa ojos
OJad 'jEjqcq jap epejsiB ouioa asJiqaauoa apand BnSuaj bj 'pspijBaj u^ (is)

b ajuamBJBja ánodo as i^jjpp\[ 'nsjqBq sej anb sonpiAipui soj
i! MJoija^xaM Bpuaisixa SBn^uaj sbj b jinqp^B jy "(Of) JBajg "^i :afBn^uaj jap
uppdaouoD BjsnqoJ A zBoídsaad ns jod BpaanaaJ as oaod anb je ojad '(jdss^ ns ap
uopsaijqnd bj ap sanie soub ejuonauía soun EpBpunj Buijdpsip 'Bajiusuias bj ap
iopBpunj oiuoo Bjp aj as 'opsja ua) Jopa^xa aiuauíBjnd ojuaui un BiJiniíisnoa
'apBd bj^o jod 'anb A oziq ou anb oSjb jod ujp as opnnaui b namb e 'saaucaj
Bisinüuij uei8 un 'aiuauíBsiaaJd 'Bja sajuBjqeq soj ap Ejanj ua^sixa ou SBin^uaj sbj
anb ua jijsisui ap EqesuBa as ou uainb anb 'uaiqure; 'jBjBuas aqs^ iropB^iisaA
-ui bj ap assq ouioa asjBiuoi aqap 'uaauod subs^^ oraoa asJBqaasap ^apod ap sof
•aj ^nauapina ap aapBJBa uoa epuapuoa bj b Biuasaad as anb ojjanbB 'ajqxuoq
jap SBiauap sbj ua 'anb JEAjasqo anb Xeq 'jBjauaS sbui ejsp ap oiund un apsap
A 'ajjBd Bajo joj *sa snSuaj bj anb ojjanbe opoi ouioa tsb 'JBjq^q ja ua pp as
Bn^uaj bj ap ujBiaos,, o^ 'SonpiAipui soj ap ajuamaiuaipuadapui ajsixa anb oSjb
sa ou pepapos bj sand 'us)afns sap sjoqap ua,, aisixa anb jpiuipB saijiuSis ou
ujBpos pBpijeaJ,, auai) Bnüuaj bj anb jpap ^ *Bpuaisixa ns b ou A oiafqo jap
ouipo jb a jai ja j as ojea sbui tvaijvwajsis sa anb jbuijijb apuapua as 'a^uauíajq
•Bqosd 'anb bj uoa Bi9ojoinBi a^uaJBds Bun sa uBapsin3uij p^pijBaJ,, ausp
en3uaj ej anb jpaQ 'vuKHipjno mouajsixa UBSuaj anb eaijiuSis ou ojja ojag
' (' I'' Z 'P) 1D9F! popf^J9Íqo Bun Bazouoaaj saj as anb apiduii ou JEjqp,q ja ua
ojos sen^uaj sbj Jiisixa ap oqaaq ja anb opap sa 'e,ioqy '(BC) uajBpos ja
anbpsinSuij sioj bj b jsa aiíjeaj ana^ 'suiom SBd aisixa uau ajja 'japuB^sqns ap
asoqa anbjanb s^d ]sa(u anéusj aunp ajijEaj bj is jb'J 'saiuapiAa siropisodojd
sap pBfdnjd bj auuuoa 'aapod subs sibiu 'aiuapiAa uouejnjsuoa aun ^a(3 'dJdoad
ajia un 'araouoine aaua^sixa aun janqpiiB Jnaj b apuoj sed jsa^u uo aiins JBd
anb ja 'juajJBd saj inb sjafns sap sjoqap ua sed juajsixa(u san^uBj saj anb aj
•adaj juaAnos e uq,, :sajuBjqBq soj ap Bjanj uajsixa ou sen^uaj sej anb ap oqaaq
jb BpuBjJodtni Bpoj JBjinb Ejseq 'sofaj sbui utie ba JeSnj ojjo ua \ ' (S3) uxn9&lt;P
unasqa ap aiu^puadapui sdmaj amaiu ua sieui 'snpiAipui xnB ajuauBuuui 'ajBiaos
uoijnjijsui aunp ajjaa jsa ajijBaj s íxna b asoduii^s ji jb^ íxnatp unaeqa ap
ajuBpuadapui aauajsixa aun b ji suioinueau ían^uBj bj (íuaApaa mb no) juajJBd
inb snpiAipui sap sjoq aauaisixaja ssd bu ji isjuBjJBd sjafns ap ajqinasua un B
sunraraoa uoissaadxap suaXom ap aij juamasnainoSiJ amajsXs un jsa anSurq 3UQn
: souBituiaq^jjnp SBiuaj soj BuiojaJ jajjpjv uaiqurej 'ojaaja ug 'sauopapisaj uis
ojdoj oj anb ouis 'ojdaauoa oqaip JBjadns b pSajj ou 'Bapsm^uij Biauauadxa
BmisijsBA ns A ezapn8e BppouoaaJ ns Bpoj uoa 'jajjpj/yj ouisiui jg *g • *j
•ajnssnBg ap ap oaijsmSuij opijuas
ja A pBpijBiua^ bj uBSuaj ou sauamb EJsd o3sau 3abj3 un aXniíisuoa ojdaauoa
omsim ja jauajuBiu ojaj '(oidaauoa asa sntavuS oía soj ou sand) Biuaj Bjja
ap anb JiSbjj ubj ojuauíspunj ap ojdaauoa jap jasad v BnSuaj bj ap sajBiauasa
sopadsB J3A ajnssnBg ap b uojaijiuuad oaijsin^uij opiiuas opnSB ns X pBpijeiu
-a8 ns ojpg -opBipnjsa oiafqo jap p^pgBaj bj ua ajBseq ap oeSnj ua 'seuijdia
•sip 8E,no Jod sopBjjojJBsap Bsopnp zapijBA ap soidaauoa na SBAjasaj uis asjEseq
sa anb osoj^gad oj BjaAaj ojos anb ouis 'tlBn2uaj,, ap ouBajnssn^s ojdaauoa ja
aaajBjJoj ou 'ajnssnBg ap ap ou X 'raiaqqanQ ap uos somsiSojBJ^d soj anb ap
oqaaq jg '(iE) ajqiqaauoaui oj ap ouajjaj ja ua 'ajuauíBsiaajd (on)is as '^bseui , bj
ap MBAijaajoa Biauaiauoa^ bj ua Bpsaojoa X sonpiAipui soj ap JBjqB,q jap epsisd

�También de Saussure se opone mucho más directa y netamente a Bréal que
a los neogramáticos, y ello tanto por su sociologismo durkheimiano como por
los residuos que ha dejado en su doctrina la concepción schleicheriana de las
lenguas como "organismos naturales". En efecto, la concepción sociologista de
de Saussure aparece en muchos casos como una traducción en términos socio
lógicos de la misma concepción naturalista de Schleicher ("). Schleicher atribuía
a las lenguas "vida" propia (") y de Saussure les atribuye "existencia social"
independiente' de los hablantes. En cambio, Bréal se oponía explícitamente a los
dogmas schleicherianos y no quería aceptarlos ni siquiera como "metáforas" (4a).
Por su resistencia al dogmatismo naturalista y al esquematismo, Bréal pudo apa
recer en cierto momento como poco riguroso, pues, efectivamente, los dogmas
y los esquemas simplificadores que eluden la infinita Variedad de lo real parecen
"más rigurosos". Pero sólo lo parecen. Los esquemas son expedientes útiles mien
tras no se los identifique con la realidad estudiada: no hay que confundir el
rigor propio de los esquema en cuanto tales (que es un rigor instrumental) con
el rigor de su relación con la realidad, al que los esquemas renuncian de ante
mano, por el mero hecho de constituirse como esquemas. En cuanto a los dog
mas, ellos suelen ser rígidos, mas no rigurosos.
1.3.3. Lo que precede no se ha dicho para sostener que la lengua no es
un "hecho social". Todo lo contrario. La lengua es un hecho social, en el sen
tido más genuino del término "social", que es el de "propiamente humano". Pero,
por un lado, la lengua no es simplemente un hecho social "entre otros" y "co
mo los otros" (como los sistemas monetarios, por ej.), pues el lenguaje es el
fundamento mismo de todo lo social; y, por otro lado, los hechos sociales no
son como los imaginaba Durkheim. Los hechos sociales no son exteriores a los
individuos, no son extraindividuales, sino interindividuales, correspondiendo en
ello al modo de ser del hombre, que es un "ser con otros". En cuanto se reco
noce como "perteneciente también a otros", o se crea con el propósito de que
resulte tal, el hecho social —y, en particular, la lengua— trasciende al indivi
duo, mas no le es de ninguna manera "exterior", pues lo propio del hombre es
"salir de sí mismo", trascenderse a sí mismo como mero individuo; y la mani
festación por excelencia, el modo específico, de ese trascenderse es, precisamente,
el lenguaje. Asimismo, no es cierto que el individuo "no crea" el hecho social;
al contrario: lo crea continuamente, pues la forma peculiar de "crear" el hecho
social es, justamente, la participación, el asumir y reconocer como "propio" algo
que, al mismo tiempo, se reconoce como siendo "también de otros". Por ello, los
hechos sociales no se imponen al individuo, sino que el individuo los adopta
como modos necesarios y adecuados para su expansión. En el caso de la lengua,
"la lingua-istituto agisce sul singólo con tutta la sua forza suggestiva e norma
tiva, perché il singólo stesso la autorizza a costituirsi nella sua forma definita,
nella stessa guisa che nessuri valore sociale si stabilisce, in una societá di uomini, se non trae origine e legittimitá dal valore costitutivo della persona" (&lt;4). Los
hechos que realmente se imponen al individuo le son siempre exteriores (son
sólo "de otros", y no "también de otros") y son por excelencia antisociales. En
cambio, los hechos sociales no "se toleran" en común, sino que se aceptan como
comunes y se hacen en común. Su característica no es la "obligatoriedad", en el
sentido de imposición externa, sino lo que —para destacar el sentido eti(") Véase, a este propósito, V. Pisani, Augusto Schleicher und einige Richtungen der heutigen Sprachwissenschaft, "Lingua", IV, pp. 337-368. Cf. también
Forma y sustancia, pp. 61-62.
(42) Cf. Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen
Sprachen^, Weimar 1866, p. 2, nota: "die sprachen leben wie alie naturorganismen; sie handeln nicht, wie der mensch, haben also auch keine geschichte, woferne wir dises wort in seinem engeren und eigentlichen sinne fassen".
(") Essai, pp. 4-5.
(") L. Stefanini, Trattato di estética, I, Brescia 1955, p. 82.
- 218 -

�- 61S un e, epuajajaj uis 3¡J9Ji ouioa aaouoaaj as cp^^j \t^soa,,
OUIO3 O^OS OUIS '(pepiAipB BJ aaOUO^Sap 3S 19) {6} OUIOO aSJBipniSd A 8SJa3OUOaaJ
apand ou 4íoianpoid,, ouioa aiuauíBUBuiud A BAijaaja ^p as anb ojjanby (if)
'^f 'd '-jp *pa 'nDqqooudg (ot)
•jeuoptu pBpijiqísoduii sun ap bibji as anbaod sa 'ítoqaaq ap,, Bqanadinoa
as BinjosqB pBpijiqísoduii eun anb aaajBd opuBn^ 'sauopipuoa sajona Á sajBi ua
: sajBpuBisunajp aaduiais uos aiuauíeapidiua ueqanidnioa as anb sapspijiqísoduii
8Br| *aiuauiBauiduia asJBqoaduioa apand ou BinjosqB pBpijiqísodun buq (s&gt;)
-iun}jodo pi ua onpiAipui pi ap (soiaB ap ai jas B[ o ojob ^a) osuno
-s^p \9 sa 4JB[naijJBd o^ ua í^jauaS ua BpBjapisuoa 'Biajauoo BapsinS
-ui^ pBpiAi^aB B[ :a^uauia[duiis uvjqv%i ^a '[BSjaAtun o\ ua 'sa ^iskój^^
¿lx&gt;% JB^qBq ^^ •pnptnniuoo min ap uopipojj / unSas uvjqnq uaq
-ns ouioa 'Bas o 'oopvwoipi oauoon ouiod ttBii^ua[., bj 'ajuauíBsiaajd 'sa
oiui^n ajsa ^oatjpisiq ojio á 'jB^naiiJBd ojio '[BSjaAiun uo[Bosa un
asjinSuijsip uapand [Bna \^ ua 'unjqvif uaqvs |a sa MTicAfig ix ^^jq
-Bq ^3 'ooijojsiq opi^uas ua A JBjnaiiJBd opi^uas ua '^sjaAiun opi^uas
ua asjBJaptsuoa apand 'ojubi o^ joj 'svoiupjsiq sapBpiunuioa ap sojq
-raatuí o^uBna ua 'sduvpioi-iuvd sonpiAipui jod Bzi^aj as anb jvsuaamn
pBpiArpB Bun sa jBp^Bq p 'aiJBd bj^o joj ^pEpipaj buisiui b|
jBJapisuoa ap sopoui sajj ap 'oqaip jopaui 'so^aadsB sajj ap outs
'SBiu^sip sapBpipaJ sajj ap 'a^uauíajuapiAa 'b^bj^ as o^[ ^oJLd34i^
'sojanpojd sns ua BpBzipaJ pBpiAi^aB ouioa (a A íAJ-rl;c&lt;\r, ^^
'Bpuajod ua pBpiAijaB otuoa (q íAi3JLds^ti^ '^^ ouioa (b ras
-jBJapisuoa apand pBptAijaB sun 'BaijajoisiJB upiau^sip Bun
BJBd 'ojaap U3 '(Lf) 4&lt;ojanpojd,, oraoa uaiquiBi asjBipnjsa X
-sqB apand 'pj oiuoa aaouoa as X pBptAiio^ sa anbjod ops runB
•ojonpoud ou X 'ptrptanon sa afBn^uaj p 'oaxjojBiaui opiiuas un[B ua
ou X 'aiuainpa^j 'p^pjaA Bun ap uoiajasB Bpnusap B^ ap ouis 'bjojbj
-aw Bun ap o BfopBJBd Bun ap bibji as ou sand 'ojuauí^punj oiuoa B|
-jbuioi 'Jiaap sa 'jppqtunjj ap asBJj b^ o^as ua jbuioj 'jBn[ Jaraud
uo 'oiJBsaaau sa 'otquiBa U3 '^o^ó^ oraoa Bnua^ B[ ua asjBiSnpj X
aiuaiuBpidBj BpraptAjo BJBd 'sosBa so^ ap bijoXbui b^ ua 'ojad 'opnu
-ara b B^p as uoiaBiujip BIS3 *(Of.) 5sdÁ^| oras ^oJLds sa ou afBnua[
p anb ap ^ppqranjj ap uoiaBrajijB Bppouoa b| ap Jijj^d boijiuSis
oqaaq a^sa BnSua^ b^ ap Bjjoa^ bj Bpoj ap as^q oraoa jbuioj^ 'unjqnq
p ua a^uauíBiajauoa Bp as X Buoiaunj Bn8ua| Bf 'BJoqy 3 #^
'O13J3UO3 jpsixa yp opoiu ns
uo A enSuo{ b^ ap buisiui uopunj B| ua uop^oijusnf Js^Bq aqap A ouBaanssnBB
^jbzb,, ojyui ja anb sepunjo^d sbui sauozej jauai ap Bq ojja 'BiquiBa BnSuaj bj
pmu^B Bsa ap anead b 'ig 'BjJBiquiBa auodoíd as iu BnSuaj bj Jt'iquiBO ajans
ou ajuBjqBq ja 'aiuauíjBuuou 'anb sa —a^uBviodini oqoaq un sa A— Bq3naduioa
s anb oq "(a^) asJBqojdiuoa apand iu Bqanadiuoa as ou anb oj 'aiuauíBspaad
a oísa sand 'aBjjBiquiBO apand ou,, onpiAipui ja anb 'uopnqojduioa ap JaiaBJBa
uoa A 'aiuauíBinjosqB Jiaap opi^uas uis sa 'Bn8uaj bj b opuaiAjoA 'j^ "^oiquma,,
un 'opoiu unSjB ap *sa sajcuosuad A sajBuoisBao SBiaua8ixa b opiaajqBisa aiuaiu
•jBiaos oj ap uoianidBpB bj b sand 'jBpos oqaaq ja ttJEiqiuBa apand ou,, o uBiq
-uiBa ou,, onpiAipui ja anb ouaia sa ou 'aiuauíjBui^ • (opvSijqo 'IBjt jap opiiuas
ja Eja anb) Dpiju^suoo upiovSijqo ap 'opiBJiuoa osiuioadinoa o ouadiua ap Jai
-3BJBD ja uauati :wpBpauoiB3ij-qo,, asiBiuBjj Bijpod —ouiiuaai jap oai^cqom

�dad; y en lo histórico es la lengua concreta, o sea, un modo de ha
blar peculiar de una comunidad, que se comprueba en la actividad
lingüística como aspecto esencial de la misma. En cuanto al hablar
xt' epYOV, no puede haber un punto de vista propiamente univer
sal, pues se trata siempre de "productos" particulares: a lo sumo,
puede hablarse de la "totalidad de los textos". En lo particular, el
hablar como "producto" es, justamente, el texto; y en lo histórico se
identifica nuevamente con la "lengua" como "acervo idiomático",
pues el "producto histórico", en la medida en que se conserva (o sea,
en la medida en que se acepta como modelo para actos ulteriores y
se inserta en la tradición), se vuelve hablar xa^á Súva[juv, es decir, sa
ber lingüístico. Ello significa que la "lengua" no es nunca propia
mente epfov.
2. 2. En segundo lugar, hay que entender el término evspfsia
en su sentido exacto y fecundo. Para ello, hay que recordar que Humboldt, al distinguir entre évépYsta y s^yov, se basaba, precisamente, en
Aristóteles. Por lo tanto, su ivépifeta (Tatigkeit) no debe concebirse
en sentido vulgar, como una actividad cualquiera, como simple "ac
ción" (Handlung), sino que debe entenderse con referencia a la
¿vép^eia de Aristóteles (creador tanto del concepto como del térmi
no) : actividad libre y finalista, que lleva en sí su fin y es realización
del fin mismo, y que, además, es idealmente anterior a la "potencia".
A este mismo propósito, e independientemente de cómo se conciban
las relaciones entre lenguaje y arte, conviene tener en cuenta la evi
dente analogía entre esas dos actividades humanas. Como la actividad
artística, el hablar es actividad libre, y el 'objeto de la actividad libre
es necesariamente infinito, no es nunca completamente realizado'
(4S). Por consiguiente, siendo evspfeiaen el sentido humboldtiano y
aristotélico, el hablar es idealmente anterior a la "lengua" y su ob
jeto (que es la significación) es necesariamente infinito. En este sen
tido, el lenguaje no se define satisfactoriamente cuando se dice que es
"la actividad que emplea signos [ya hechos]": hay que definirlo
como "actividad creadora de signos". Eso, idealmente. Históricamen
te, en cambio, la "potencia" es anterior al "acto". Hay que integrar,
pues, la libertad con la historicidad: en cuanto actividad histórica, el
hablar es siempre hablar una "lengua", que es su ^óvapu^ histórica;
y, en cuanto actividad libre, el hablar no depende enteramente de su
potencia, sino que la supera (49). En el hablar histórico, la lengua ya

(") F. "W. J. ScHELláNC, System des transzendentalen Idealismus, VI, 1.
(4D) Si las significaciones estuvieran ya todas en la "lengua", el objeto del
hablar dejaría de ser infinito y el hablar mismo dejaría de ser actividad pro
piamente libre, es decir, creación de nuevas significaciones. Por lo tanto, el error
de quienes aspiran a construir lenguas "perfectas" y "completas", con 'significa
dos definidos de una vez por todas', es radical: ellos se proponen una tarea
absurda y ociosa, pues pretenden transformar el hablar en otra cosa de lo que
es. Cf., a este propósito, lo dicho por Hegel, Wissenschaft der Logik, III, 1, 3,
A d, nota, y Encyklopadie, 459.
- 220 -

�- uz •s8is ^fr *d *l^f)\ IÍ^ 'Dt8oj&lt;nup¡[(q %\-^ -dd ll^\ in^^ij^ 'oadoun^p
'Ul 9 9pj9U9% VOlJSinSutJ U9 'D1UOJS BTtS D¡ 9 VtlSup VJ 'INVSI^ "^ '¡'^ (I3)
'Bn^uaj bj b JoiJ9iuc sa 'naopcaja
A jq;i pBpiAi^DB ouiod 'JBjqcq ja 'oppuas ojio ua 'A ÍJB[qt?q je Jouaiue sa 'eaji
•sin^uij pepiAiiaB bj ap Baiaojstq uopipuoa oiaoa 'snBuaj bj 'opnuas un ua :sojod
6op boj ap oun b jcjoduiaj pcpuoud eun opuaAnqpiB o^aA^osaJ apua^aad as is
'opBa^ucjd a^uauíBs^Bj Biua^qo^d un 'souaui &lt;^ aod 'o Buia^qojd os^bj un sa JBjqeq
[ap o Bn3ua[ B[ ap ttpBpuoiJaiuB,, B[ ap Buia[qojd [a anb Baijiugjs (^¡g (0J)
\9 apsdQ •('I'g'^ 'i *p) soDiuojOBip eojafqo A sodiuojouis sojafqo
TU k6OUO)0ipBJ)UO3 J3S 3p SOpOUI SOp 9p B)BI^ 98 OU S9nd
TU *B9IUOaaui9 WBZ9^B^I1^BU 118 Jod,, 89 OU Bn^u9f 9\ '9JU9UIB8TO9jd 'O[[9
jo^ 'oipnis^ 9p, oj^fqo ouiod &lt;t9SJ9BJi8qB^ 9pand A (IS) ^sbso^^osi gp
BUI9^S18M OUIO9 9SJBJ9pl8UO9 9p9nd BIl^u9^ B{ SOpilU9S SOp SO[ U^
*ttuoi9tqoA9 U9^ ooxun o^afqo un 9A[an\ gs Bnu9[ bj '(diu
-ojsijj 'uinuau muojsi^) 4t9Jjnoo 9nh ojpnbB Bipnisg A bzi)biu9^sis gnb
BtJO^siqM B^ BJBd 'oiquiBD U9 ÍS9JOU9^UB soppotn ugonpojdgj A sop
-ora UBzqtjn gnb 89[BnpiAipux sooi^sjnSuq so^ob o^ps u^p 98 (a^y^iyos
•af) 'amsaS sau) tt9Jjnoo gnb Bijoisiq,, b^ ug :jByqBq p jod A na ojos
9^six9 BnSuo^ b^ onb jgpug)U9 gnb Ae\\ 'gju^rajBjnjBu 'BAijggdsjgd
ug ugiquiB^ *ítBoiuoxgBip BnSugj,, o 'va^jsmSmj uptoipvjj Bun u
-uog opijuas g^sg ug A 'soAiggons &lt;4Bnugj gp sop^^sg,, soijba
sojjo gp soun ugpggojd o soSojbub uos sopora sorasira soj 'sBraapy #44bd
-TUOI0UI8 BnSug^, o 'rniSuaj ap opnjsa un uBJnStjuoo opi^u^s isg ug A
'(uoiaeSiisgAui bj gp odraaij jgp uoiaoBJ^sqB opugpBq A) opsuiraag^gp
o^uaraora un ug opBjgpisuog pepiunraoo Bun gp JBjq^q jg ug so^ojbub
9^jsd ubj ug uos sopora: sos^ •sg^u^ipugdapjgjuí ^opora gp o^unfuog
o^sba un gp rofajdraoo gju^raBrans opoui un gp b^b^j gs gnb gp Biougj
-gjtp bj U0^ •[jbuiuibd jgp] zapidvu ug 9sibuuojsubj^ gpgnd amawnp
-tdnu [JBUtraBg] jg oraog isb 'mipnj nnSwj na opBuuojsuBJj [inboj]
auijty jg : 44opBAiiu^isns oiqjgAps,, un sg Bn^ugj bj '9}U9injBn^daguo.o
'gnb jpgp Bjjpod gs 'BotfopBiBd oSjb BjguBra Bun 9q 'gjqBuiuugjgp
A opBuiuug^gp g^u^raB^iJoisiq otupa un gjdragis sg gnb ^onipa orasira
sg 'oqoíp jofara 'soj^o otuoo uvjqvy ja sa 44Bnuaj,? bj 'onpiAipm
ap JBjq^q ja ugj •pBppijaB Bun ap apjora o Braanbsa 'Braaoj oraoa
: (*j*^ *p) uvjqvy ap oaijuvtuas A jvtuuof opotu oraoo Biaaauoa Biauaj
-sixa auan BnSuaj bj 'ojaap u^ 'jBjqBq ja anb ozipaAora sonara ouajja^
un sa ou Bjja *ja^^sqo vnSuaj bj ou A vjauauoo vnSua] bj apuapua
as 44Bn9uajls jod is 'anh aBDB^sap aqBD 'ojuaraora ja jo^ •

*^

'('T'S *III ^ 'Z 'III *P) 9^nBjapB SBra J3ajoa gnb
BjqBq o^und aisa ajqos oja^ '(og) BppajqB^sa bX BnSuaj bj ap bjjb
ssra ba 'oiu^^ oj lod 'anb^ X B^ipaut batiboijiuSts pBpxjBuij sun b bj
-undB anb pBpiraaijxa bjjo X '—BnSuaj bj sa anb— BiJBsaaau ajuara^a
-ijojstq uopipuoo ns ua 'Bapojsiq ^^jKBpisaaan,^ ns ua BpsjauB pcpira
-gjjxa Bun auaij '^^qij X oawpjsiq odraaij ouisiui jb opuais 'jBjq^q ap
ojob opoj^ "pBjjgqij bj ap BiJBsaaau upiaipuoa sa '44ajirajj,, ajuauíBid
-oad anb uaiq sbui 'sgjqij sojob soAanu BJBd jBijgjBra X Baiuaaj oju^na
na 'ouirajgj ajsg oiad ^pBjjgqij bj ap opBsaaau ouirajgj sa BpiaajqBjsa

�punto de vista diacrónico, es un conjunto de modos lingüísticos tradieionales (4íque se transmiten") ; y desde el punto de vista sincró
nico, es un conjunto de modos comunes "actuales" (en el momento
considerado), que, sin embargo, no dejan por ello de ser tradiciona
les (es decir, "transmitidos"; cf. I, 3.3.2.) ; más aún, son comunes por
que son tradicionales. Sólo técnicamente la sincronía precede a la
diacronía, pues la aprehensión de un objeto como tal es necesaria
mente anterior a su historia (cf. I, 3.1.) (52).
2.4. A este propósito, para evitar eventuales malentendidos, es necesario
subrayar que el decir que la lengua "se abstrae" del hablar no significa de nin
gún modo negar la objetividad de la lengua. El &amp;er l'a lengua un objeto "abs
traído" del hablar, es decir, un objeto ideal, tiene que ver con lo ontológico y
no con su carácter de objetividad para toda conciencia que la piensa. Y es sabido
que las lenguas históricas se "abstraen" y se reconocen como objetos ideales por
los mismos hablantes (cf. I, n. 27). Hasta cierto punto, un estudioso como L.
Weisgerber (B3) tiene razón en protestar contra la tendencia a considerar las
lenguas como meras "abstracciones gramaticales". La lengua es una "abstracción"
sólo técnicamente, para el lingüista que la deduce de la actividad lingüística, y,
si puede "abstraerse", es porque existe (como modo de hablar y como saber lin
güístico) y porque ya al empezar su estudio tenemos el "conocimiento previo"
de su objetividad ("). Por otra parte, y contrariamente a lo que a menudo se
piensa, el reconocer la objetividad de la "lengua" y el estudiarla como tal no
significa "aislarla" o "separarla" del hablar. El positivismo lingüístico, por su
tendencia a "cosificar" las abstracciones, llega, en efecto, a considerar la "len
gua" y el "habla" como dos cosos distintas y, en lugar de colocar la lengua en el
hablar, coloca el "habla" en los individuos y la "lengua" en la sociedad (o
peor, en la "masa"), como si los individuos fueran asocíales y la sociedad fuer^
independiente de los individuos y de sus relaciones interindividuales. En esto
como ya se ha señalado, ha caído también de Saussure. Pero el idealismo inge
nuo (y, a menudo, aun el no-ingenuo), al combatir ese error, suele excederse
en el sentido contrario y, confundiendo la abstracción (operación conceptual)
con la separación (operación que se efectúa en lo real), llega a creer que el es
tudiar formas y estructuras significa afectar y mutilar la integridad del lenguaje.
Con esto, si fuera consecuente —pero no lo es (BB)—, el idealismo lingüístico
debería renunciar a cualquier estudio, pues el estudio es siempre parcialización
y abstracción, y sólo en la intuición los objetos se dan "en su integridad". Con
tra las pretensiones teóricas de buena parte de la glotología idealística (de las
que, sin embargo, no es culpable el idealismo filosófico), hay que insistir en
que conocer es, precisamente, distinguir y en que una distinctio rationis no es, y
no puede ser, "mutilación" de la realidad, pues no se efectúa en el plano del
objeto. No hay que confundir en ningún sentido el modo de darse los objetos y
(B2) Naturalmente, con esto no se elimina la antinomia entre sincronía y
diacronía (pues no hay que eliminarla), sino que sólo se reafirma su carácter téc
nico: ella pertenece a la técnica de la investigación, y no a la realidad de la len
gua. A este propósito, conviene recordar que, según el propio de Saussure, CLG,
p. 149, "es sincrónico todo aquello que se refiere al aspecto estático de nuestra
ciencia" (y no de su objeto).
(08) Die Sprache unter den Kraften des menschlichen Daseins", Dusseldorf
1954, pp. 8-9.
(54) Cf. Forma y sustancia, pp. 33-36, 52.
(BB) En efecto, en la práctica, también los lingüistas idealistas trabajan con
todas las abstracciones corrientes ("lengua", "dialecto", "substrato", "palabra",
"tema", "raíz", "sufijo", "desinencia", etc.), que, por otra parte, son perfectamente
legítimas.
- 222 -

�jap pBpu^^lUI BJ UBJ)aajB SEJJ3 IS OUIO3 '83¡Bnjd33UO3 X SajBUiaUínJlSUl S3UOI3
•uijsip sb[ b oiaadsaj uoa opBjijpsnfui ojaaaj ja a^sisiad (sopnSB X saiuej^auad
8Biu soj ap 'a;jed bjjo aod 'Ejsmáuij 'juiOBJJajL ua JBjnapjBd ua, anb jbSojSb
Bijpod as BjsBq X) bubijbji Bapsin^uij B[ ap ajjBd eun ua anb ouaia sa uaiq
•uibj OJag 'saiUBZiai)Buia)Bia sapBpinua^ui a sopjnsqB ap A. seispisij A SBjsi^ojoia
•09 sauoisnjuoa ap ajqij sbui bj Xoq sa bubi[b^i BaijsinSuij bj 'ojSis ojjsanu ap
oubijbji ooijosojij oiuaiuiiAoui ubj8 ¡b sbijejS A 'ajjBd bjjo Bun^uiu ua anb sbui
baja auajiuBui as bijejj ua anb 'BOijsiuBiunq uoiaipeai bsojoSia sun b seidbj^
oazauajiad ouisiui oÁ oijquiB o.ína b 'bueijbji BOijsinSuq f.j ap soqjaui boj aaaou
•oasap ap oqsodojd ja iui ap sofaq "(¿^ -d) tjsaaAjp ijsbijuoo rp o^uauíeíadns
aiuBisoa * * * bjjoa sns b a aqa as ui BajisinSui\ BjiAjijB^jap Bjiajjp nid auoiz
-Bjapisuoa eun osiaABiu^ biuioujiub BsoiaijijJB juSo ¡p oiuauíBiadns jb oubaji
-jq 'jupBJjaj, jj oimiiBjdos a 'bubijbij Bajistn9uij Bq,, :Bnujiuoa BpipnjB BiojnB
bj 'ojia ap opB)Baaad ^sopuaiquiq o^[ '(SBuvjiuj)sip) sajcuoraunj sbj A (sa^u
•oíaipBJi) saunuioa a^uauíajduiis sBiniamisa sbj aajua 'ajuauíBsiaaJd 'iB.jqBq jap
sqjnpn^isa ap sodji aaiua uoiauíjsip Bun ap bibx) as : a^uauíBjiaqdxa ezBqaaj as
'm^uvtsns A muuoj ua ouioa fj\[S ua o^ubj 'anb Biuioioaip eun iiSauoD Bird oqaaq
Bq as iu (sauoisiAjpqns JianpoJiui osoiao sa pna B| ua '4tBpEaijisoD,, uoiaacjjsqB
Bun sa anb) BusaanssnBS Bu3ua^ bj ua MuoisiAipqns,, Bun sa ou muajsts A dhuou
aiiua uoiaujisip bj X. 'ouisijB.api jb uozz3aab^^ ajuBls^q sa vtowojsns A vuijoj
ap jojnB ja 'pBpijBaj ug ' (LmZLZ *d^) itojojvd a muajsis bjj oipaiuja^uí 'eiujou ip
ouaauoa jj aanpoiiuj 'niiaso^ ji •••a^uajsisa Biuiojoaip bj ao^iadns Jad juoisiAip
•pns iJoiJaqn ajjnpojiui ip ou^osiq ji Bjissajdiad aqajBnb Bjjasns BaijsijBapi szuap
•ua^ ip bjoñas Bun ip idiauíid ib ozzoaab bis iqa b,, :vuuou A muajsis aj^ua uoia
•ujisip bj pBpifajdjad uoa Bjapisuoa —sisaj sbuisiiu sns 'aiuauíBsiaaid ' (auai^sos ou
anb oiad) Eupuajsos opsuasaj aoinB ja anb sisa) sbj b jauodo ap opoiaui osoiina
ja 'aiJed ua souaui oj jod 'JuaijdB ap sBiuaps— apuop 'j^ 'x &lt;MBPFÍnJ,, 'm^uojsns
A muuo^^ ap suasaj ns ua '^^ihds *^ ojja ua opBJBjdaj Jaqsq aaajBd ojyj (Lr¡)
' (KBiajisnf bj ap ojoq
-uiis., 'BZUBjBq bj '*fa Jod 'otuoa) soajisinSuij-ou usojoqiuis,, soj ap aiuauíjBiauasa
uan^ujisip as soajisin^uij sopoui soj pBpiaiiBuiajsis ns Jod ajuauíBjsnf (og)
'(•3) P'^p^fJBA bijuijui ns jbjouSi o sBJniamisa b afBnSuaj ja ttJianpaJM iu 'sbsoio
•ijjub sbiuiouijub jaaajqnjsa bdijiuSis ou JBjqsq jap SBJniani^sa sbj JBipmsa 'ai
•jsd bjio joj *upBpiaiuB3ao,, ns Bazouoasap as anb BOijduii ou ojja oiad 'tsouisiu
•b3jo,, uos ou sBn^uaj sbj anb ouaia sg 'üanptua^sts pnpiap^v Bun ua ojjojaipBJi
•uoa spBU Xnq ou A íBiajauoa Bajisiniuij pBpiAjiaB bj ap sbuijoj rjBjqsq jap sbj
•manj^sa uos Bn3uaj bj uaXnijisuoa anb s^jnpnJisa SBg ' (Z 'u 'i *P) muajsis ora
oa Bn^uaj bj ap JBjqsq ua sojndnjasa Biuai ou 'BisijBapi ajuBjscq bj^ anb 'ja^ajj
:o}uaraBpunj uis BzuBijuoasap Bun sa oíaj "^BjnjanJ^sa,, A ttBraaisis,, ap soidaa
•uoa soj BzuBijuoasap uoa JBjapisuoa ajans oajismSuij orasijcapi jg ''!*
•saju^ipuadapj^jux SBjnionjjs^ ^p bui^^sis un so sn^uoj eun opij
-uos ojso ug • (9S) sboijbuiSbjuis á SBOijBuiipB.iBd oduioi^ oinsuu jb
O 'SBOIJBUi^bjUIS O SBOlJBUl^ipBJBd SBJn^OnjJSO SBpBUIUIJOlOp UO 'SOJJO
b soun uouodo os ojueno uo uoiquiBj ouis 'sojbuo A sojbj uos oju^no
uo ojos ou UBUoiounj iso^ijvtua^sis uos Bn^uoj bj ubj^ojut onb &lt;tsoS
-ojbub^ sopotu soj 'uoiOBJnSijuoo ns no sopBjopisuo^ • j; • j; • g
qnzB jojoa jBniuaAa ns jjjoqe iu Braioj ns ujbjsib,, JBaijiuSis ou op^jp
una sa anb oiafqo un ap Jiaap jg 'aiuamaiuaipuadapui asjBipmsa uapand 'oiubi
oj jod 'A (BSjaAaaiA X 'biujoj bj aiJBA anb uis jojoa ja jbijba apand) sbuiou
•^ins sajqsiJBA uos ojad 'aiuauíBjunfuoa uep as oiafqo un ap jojoa ja X bujoj ej
'•fa jog 'opBjBdas jod asjBJapisuoa uspand ou anb Baijiu^is ou aiuauíBjunfuoa
jjdraais uap as SBapsuaiaejBa sop anb ap oqaaq ja anb oiJaia sa uaiqrae) 'sau
•oíaaBJisqs sbj uasjBaijisoa,, uaqap ou anb ouaia sa ig 'sojJBjapisuoa ap opora ja

�Las estructuras que se distinguen en la actividad lingüística pueden asemejarse
al concepto, el cual, según dice en cierto lugar Ortega, 'es instrumento, no para
substituir la espontaneidad vital, sino para asegurarla' (r'8) ; y las abstracciones
no son peligrosas cuando se reconocen como tales, sino sólo cuando se identifi
can con los hechos concretos (cf. 2.4.). Muy otra cosa es decir que no hay que
"reificar" los sistemas abstractos (abstraídos del hablar) : en este sentido, valen
siempre las advertencias de Paul (C8).
3. 1. 3. En las estructuras que constituyen la lengua es impor
tante distinguir entre lo que es simplemente normal o común (norma)
y lo que es oposicional o funcional (sistema) (co). Así, por ej., en es
pañol, la e de papel es abierta y la de queso es cerrada, a pesar de
que el sistema fonológico español no conoce la oposición distintiva
entre e abierta y e cerrada. El pronunciar [keso] y [papel] no
afecta el sistema (pues dos formas no pueden distinguirse en espa
ñol sólo por la oposición s/e), pero es contrario a la norma española.
Del mismo modo, [b] y [fi], en cuanto "variantes combinatorias" nointercambiables, son en español (y no simplemente en el hablar de
este o aquel individuo) invariantes normales que, sin embargo, co
rresponden a una única invariante funcional /b/. La oposición entre
[b] y [^], a pesar de no ser funcional (distintiva), pertenece, pues,
a la lengua española, y precisamente a su norma de realización (61).
En un sentido, la norma es más amplia que el sistema, pues contiene
un número mayor de rasgos (así, por ej., en el caso de esp. /b/,
exige también la fricatividad o la oclusividad, indiferentes desde el
punto de vista funcional); y en otro sentido es más estrecha, pues re
presenta una selección dentro de las posibilidades de realización admi
tidas por el sistema. Tal selección presenta variaciones "externas"
(por ej., sociales o regionales) e "internas" (combinatorias y distribucionales). Por consiguiente, la norma de una lengua representa su
equilibrio "externo" (social, regional), entre las varias realizaciones

objeto. Ahora, con esta actitud se sigue otro camino, mas no se supera ningu
na antinomia, pues "superar" no significa simplemente "no aceptar" o "recha
zar", sino "ir más allá, negando y, al mismo tiempo, manteniendo lo negado
en lo que tiene de valedero". Tampoco es cierto que la actividad lingüística
"supera" las varias antinomias: para el hablante como tal, las antinomias sim
plemente no existen. Más aún: este modo de presentar las cosas implica una
identificación inaceptable entre la posición del hablante y la posición del lingüis
ta. La lingüistica no es "hablar primario" (cf. I, 2.3.2.), sino "hablar sobre el
hablar", y, por lo tanto, no puede adoptar el punto de vista del mero hablante.
Hay que partir del saber del hablante acerca del lenguaje, pero no hay que con
fundir el plano del hablar con el pl'ano de la lingüística. Si la lingüística adop
tase el principio de 'no h^cer las distinciones que el hablante (como tal) no
hace', no podría hacer ninguna distinción y no podria siquiera constituirse.
(6S) Meditaciones del Quijote, Madrid 1914, p. 43.
(M) Prinzipien, p. 11.
-C) Cf. SNH, p. 54 y sigs.
(") Varios otros ejemplos (fónicos, gramaticales y léxicos) pueden verse
en SNH, pp. 42-54, y Forma y sustancia, pp. 25-32. Ahí se encontrarán también, por
lo que concierne al campo fónico, las observaciones hechas en este sentido por
N. van Wijk, J. Laziczius y B. Malmberc. De este último estudioso, cf., además,
el ya citado Systeme y Till frá&amp;an av sprákets systemkaraktdr, Lund 1947.
- 224 -

�"(TI *III *P)
so{ b t4anodinr,, ^e ou BnSnaj b^ sand 'zijajuí noisaadxa Bun Bia oaag *u89[Bjni¡n3
A 89fBI9O8 89UOI3I8OdlUIM 9p BqBjqBq 98 ofBqBJ) 989 1TJ '6^ *d '¡]SIS "ÍD (s)
*8891]9iodiq 89UOI99nJ)SUO9 8BJ9UI OU A '89{B9J a^UauíBaiJOJSiq
s^máis uos soapsmSut]; sBmajsis sog '(89 'd '8S6I ojouiii^eg 'aSonSuiyj ¡o Ajoai¿
o ot ouaiuo^ajouj q3ui *pBj) 'asjaSSao¡punu^ svatJoaiHojdg SutusfuiQ 'Aaiswiafu
&gt;rJ 93ip O{) 99ip 98 8999A B OUIO9 '^BJBZI[B3J 98 OU OpUBnD UnB,, jpSIX9 EUpod
Binaisis un BJ9UVUI anb ap apuapua as o^^ •SBpBzqeaa u&amp;^Bq as ^^ed ucjS ua
anbaod o[os ua^ouoa as A ua^sixa sapep^iqisod,, sssa 'aiuauqBjniB^^ (f9)
*((ouaaiuin ouqijinba ua 'opiu
•ao A ojsia aiuauíBAisnpxa ajiuipB puoiaunj buijou b\ ^ojj '^ouaa)xa^ oijqijinba
ua upiaBzi^aj ap sa^uBiJBAui ap 'ouins o\ b, o ((83}ubtjba,, sa^duiis ap BqciBJ^ as
'opiaa A opiuaa ouioa ojsia A omp oiub) u^pimps as anb ua saoda B| ug (S9)
•[BJauaS aiuauiBaipBjd sa
anb 'Pq- ap uBAiiBipiaB} aiuBUBAn ^un ssuadB 9a vV- Biauauísap B^ Xojj (E9)
.uos *vtdd aod '[bsb3[] ^ [^qb5[J ouio^ s^uopBzi^^a sb^ 4*f9
JOd 'jsy *8BOI3^8IS SOIJBA U3iqUIBl OUI8 8BUIJOU 8BIJBA O^OS OU JBOJBqe
ap^nd Baij^^siq sn^u^^ bu^ •(•o^^ 'bsooubjj BnSua^ b^ ^B^óuBdsa Bnáuaj
b^ 4#fa Jod *ouioa) vtuotpt o vo^jp)sit( vnSudj B[ uod aejipunjuoo oq^p
ou ^woi^wn/ vnSuaj B[ ^nb JBXBjqns anb Xsq oaa^ ^ '\ *g
•Binajsis ^p
(ttoujajui)9 a uouJajxa^,) ooiuoxauis oiaqqinba ^ o^uauíoui opo^ ua
Biuasaadax buijou v\ 'a)uauiB8iaajd 'op^uas a^sa ua ^ ísapuopip^i^
6ap[oui ua Bn^ua^ b[ ap uptovhf ^\ b apuodsajjoa 4oiquiBa ua 'buijou
b^ íopBzi^aJ b^ o[ ap b^b sbui ji ap pspqiqisod ns 'o^ub^ o\ jod 'X
'asuaovíf ap opow ns 'Bnua[ b^ ap popíyiwnwip bj B^uasajdaj Braa^sis
p 'BjauBiu Bjsa aQ •SB^iiBd SBsa un^a^ X Baiuaai Bsa uoa a^uauíBaiJoi
-siq sopvztjnau X sojapotu soj 'buijou bj íooijsin^ui[ JaaBq aiuaipuod
-S3JJOO pp SB^nBd sb^ X Boiuaaj B[ 'jpap sa 'Bnua| Bun ap uoioBzipaj
ap sajvapi smiuof sb^ BajBqB Biuajsis ^^ '(09) ^pBjapisuoa pBpiuniuoa
B^ ua tpoip ^s^, ajuaui[BUoiaipBJ^ X ttoq.oip Bq as,, bX anb o\ b ouis
'44asjiaap apand,, anb o^ b apuodsajjoa ou : ajuampjn^na X píaos snp
-BjSBsuoa *(*'g*X na opBJBpB op^uas p ua) 44sBpBqqo sauoiaBzijBaj
ap Binaisis,, un sa 'oiqui^a ua ^tuuou ^\ i (t9) pBpiuniuoa Bun ua 4ta^q
-isuajdiuoa,, jB^qBq un ap &lt;4sopBJjaa souiuibo so[ X sojjatqB souitubo
so^ UBaipui anb SBpBuipjooa ap 'sapBpqiqísod ap Buia^sis,, sa mua^sis
^g "otudou X viuajsts 'jofam 'o 44sapuuou sauoiaBzijBaj X sapuoiaunj
sauoiaisodo ap Biua^sis,, un sa (asjs^qBq apand anb BnSua^) pnioia
•unf vnSuaj Bun anb 'sand 'jiaap apand as 'pjauaS opoui un a(j
'pruotaunf vuuou asJBUiB^
apand Biuaisis pp oijqqmba ouioa buijou Bg "(e9) pnBdsa ua ttsajiq
-ap,, X 44sa^janj,, soidiai^jBd so^ aj)ua uaiquiBj o i (Z^) oaisBp Bsjad p
ua i/-ua so^ X t/p- ua sapjn^d %o\ ajjua o íua- ua X s- ua sasapuBpq
sapjn[d so^ ajjua oijqqmba p '*fa Jod '*ja : sapuopunjosi soaiiBiuai
-sis sopoui soijba aj)ua X (44sapuuou S3^ubijbaui,, uos anb) uopnqujsip
ap X sBiJoiBuiquioa S3jubijba sb^ aj^ua '44oujajui,, ouqqinba ns 'oduiaij
orasim p 'X '(/j/ Biuauoj pp saJBjnAn X sajBpaAp sauopBzipaj sb^
ouqi^nba p 'saauBJj ua '*fa Jod 'isb) Biua^sis p Jod SB

�te españolas, pero corresponden a dos sistemas diversos: en un siste
ma se distingue entre casa y caza, mientras ^jue en el otro tal distin
ción no puede hacerse (por lo menos fonémicamente) (66). El "es
pañol" es, por lo tanto, un "archisistema" dentro del cual quedan
comprendidos varios sistemas funcionales (67). El equilibrio entre los
sistemas abarcados por un archisistema puede llamarse norma histó*
rica (68).
3. 2. 1. Los modos lingüísticos que se comprueban en el hablar
concreto manifiestan, como ya se ha dicho (cf. 2. 1.), el "saber lin
güístico" de los hablantes. Para cada sujeto hablante la lengua es
un saber hablar^ el saber cómo se habla en una determinada comu
nidad y según una determinada tradición. Sobre la base de este sa
ber, el hablante crea su expresión que, en cuanto coincide con las
de otros hablantes o se adopta por ellos, integra (o llega a integrar)
la lengua comprobada en el hablar. En este sentido todo hablante es
creador de lengua "para otros". Pero el hablante no crea sino excepcionalmente sus propios modelos: el saber lingüístico lo adquiere
continuamente de otros hablantes (fl9).
3. 2. 2. Considerado en su índole, el saber lingüístico es un
saber hacer, es decir, un saber técnico. A veces se pretende que el
hablar es una actividad "inconsciente** o que los hablantes "no tienen
conciencia" de las normas de la lengua que hablan (cf. 3. 2. 3.) ; pero
ésta es una idea infeliz y contradictoria, que debe desecharse. Una
actividad no-patológica de la conciencia despierta no es y no puede
ser "inconsciente". El principio que cierto pensador cartesiano for
muló una vez para sostener que el hombre no "hace" propiamente

(8a) Cf. Forma y sustancia, pp. 28-29, 70-71.
(C7) Esos sistemas pueden ser regionales y pueden también coexistir en la
misma región (por ej., en distintas capas sociales o culturales). Acerca de la
coexistencia de sistemas en un "estado de lengua", cf., además, Ch. C. ErIes y K.
L. Pire, Coexistent Phonemic Systems, "Language", XXV, p. 29 y sigs.; V. Pisani,
Forschungsbericht, pp. 38-39; y las ya citadas publicaciones de B. Malmberg, Systéme y Till frágan.
C") Según mostraré en otro lugar, las oposiciones normales son esencial
mente distintas de las oposiciones sistemáticas: éstas son internas, mientras que
aquéllas son externas. Un hecho de norma puede ser "funcional" (por ej., pue
de tener función expresiva o apelativa), pero sólo con respecto a otra norma
(correspondiente a otro ambiente social, a otro ámbito regional, a otro "lugar"
del sistema), o, simplemente, con respecto a lo que "no se dice" (norma inexis
tente), y no dentro de la misma norma. Por ello las oposiciones entre varios sis
temas dentro de un "archisistema" pueden considerarse como "normales". Así,
por ej., el ser /z/ en rioplatense justamente /z/ (y no /j/ o /\/) es un hecho
estilísticamente funcional con respecto al "español ejemplar de Castilla", pero no
lo es dentro del mismo sistom'^ rioplatense. Cf. Forma y) sustancia, p. 26; E. Coseriu y W. Vásquez, Para la unificación de las ciencias fónicas, Montevideo 1953,
p. 11.
(**) Cf. N. Hartmann, 06. cit., p. 213: "der Einzelne schafft sich seine
Sprache nicht, er findet sie ais die gesprochene Sprache vor und "übernimmt"
sie im Mitsprechen von den Sprechenden".
- 226 -

�•s8is X f^^ *d 'uatdizmuj "j^ (ei)
•(BDiismSuij bj epo) ap
X) BaiiBuiej8 bj ap ouisira oiuauíBpunj ja a jaqss aisg "j^sii aSenSuej jo osjb
?nq 'aSBnSuBf jo pie aqi qim sSuiqi jo Xjuo ion aSpaj^wou^ e seq Suiaq nBumq
e IBqi idbj b si q,, :&lt;;8Z *^ ' 'I 'Bn8nigw 'sSutuva¡\[-pjoji fo suoijvpuno^ aqj;
'soj *f "jj *J3 "jB^qcq jap soaiib^ijiuSis X sajBiuioj sopom soj ap Baja^s zouisiui
afn8uaj jap sajao^ jaqes ja outs 'aftmSuaj ja ua BisaijiuBiu as anb 'oajismSuij
•ou opunoi jap Bajao^ Jaqes ja bziubSjo oj^ 'SBSoa sbj ouioa pspijBaj bj UBaSaiui
anb 'SDjqDjvd sbj ap ouis 'sdsoo sbj ap Bdnao as ou EDijBurea^ bj oaad 'aiuapiAa
sa sbsoj,, sej ap ^BaiiBuiBjS iioisia cutí XBq ou an^) "ítSBSoa sbj ap ¡BoitBiuiuá uois
•ia Bun,, XBq ou X &lt;toiua;uiiaouoa ap jBiaadsa euijoj,, Bun sa ou sand 'oiafqo au
-ap ou anbaod spuap sa ou boubuib^S bj anb buijijb '¿¿J-¿J "dd '6t6I íJBa \r&gt;
&lt;iatsa ip ítuaiqouj ua \vjDjpmib a vpuotou vjoavi njsan^)n ^aoon^ *g (ZL)
•s8is X ^f'T 'd '9t6T saJJV "g \sajnjuaiu
•üpiinf sopüjDj^ ua 'dsa *pBJi '(j?89l) S1^pi %a atüiuaa 'auotjiuSoa aQ (Xi)
'IIAX "8 13P sapuBjaaau ojosojij 'xKnaa^ *y ap sa ascaj sq (ni)

Bun b o3ajj ou —souBjiJBqjaq soidiauud sns b 'aiuauíBjnSas 'opiqap—
&amp; ezajBjniBU BJtapBpaaA ns j^a ojSoj ou oaad '(S1) (sopiuos soj ap uoiaanpojd
bj ap oijsodoad b) uaqus asa ap wBiauaiauoa,, ap sops^S soijba JinSuijsip BisBq
oiuaiui jng *jnBj uuBuuajj b BiauapiAa aiuBjssq uoa ojuasajd as oaiismSuij
iaqss jap Bniajqojd ja jBa;uBjd ap p^pisaaau bj anb JBpjoaaJ aqs^ ''&lt;'
'niuoipi orasiui ys a^uaioau^iJad euiajsis ono ap ojuairaia
-ouoa un BjsaijiuBui (vjjvíf) [^^b] opuBaaSB [bzb] ouiod buijoj Bun
Botjdxa uamb ^ "Buiaou b^ ap ojuaimiaouoa un BisaijiuBui ^(ojiuosa
jod) opiqiu^s^ ouioa buijoj Bun &lt;tBauojja?, oiuoo X soqwv ap [soaub]
uoioBiaunuoid Bun BjbuBdsa-ou ouioa aaouoaaj anb ajuBjqBij j^ "(Buia^
-sis un na) Btuajsis ja ua ttsajqisod^ SBaqBjsd aadmais UBjuaAui SB.iq
-BjBd ap saaojuaAur scrj -aaouoa sbj ou anb ajuauíajduiis Bi^ip vpvq
'tuvjj^ o ouunu^ ouioa sbtujoj b ajuajj anb SBjjuaim 'Bjq^q anb BnSuaj
bj ap mud^sis jap ojuaiuiiaouoa ns BjsatjtuBui ojja uoa X 'pwvujs^ o
dquoSqtu^ oiuoa sbuijoj s^jouBdsa-ou ouioa aaouooaj jou^dsa aiuBjq^q
un 'isy -BnSuaj ns b apuodsaaaoa ou anb ojjanbB ouaf^ ouioa aaou
-oaaj aiuBjq^q ja anb ap oqaaq ja ua 'ajuauíBAtiBSau X 'sajBuoiarpBJi
soai^uBuias X sajBuuoj SBUianbsa Bztji^n a^uBjqBq ja anb ap oqaaq ja
ua 'aiuauíBAiiisod UBisaijtuBui as oaijsinSuij aaq^s jap pBpianSas bj X
Bpuajstxa Bq *(zi) oaijBcuBjS omoa aiuBjqBq omsiui jap X (BisxnSuq)
odijbuibjS jap aaqss ja sa anb iopvnodpv-ojuijsip jaq^s un uoa 'opBj
oaio ^od *X (osopnp opom ap aq^s ajuBjqiBq ja anb ojjanbB opoj
apuaaduioa anb) oun^so jaq^s un uoa 'opBj un jod '^putj vnSuaj vun
jnjqvq uaqvs ajduiis ja anb uní? ' (a^uauíjBpjBd ojos asjBaijijsnf apand
anb) opnnoapnui-ontfisip BqBuiBjj ziuqiaq oiusttu ja anb jb ojjo janb^
b X (ajqBaijusnf ou oaad oanSas 'Bas o) osnftoo^-ouvjo BqBuiBjj (Ti)
ziuqiaq anb jb aaq^s ap odij janbB b aaauajja^ ^o^nSas X oaBja aaqBS
un sa 'BnSuaj ns Bjq^q anb a^uBjqBq opoj ua 'o^a^ 'sajJBd sns ssp
-o\ ua asjBAijotu apand ou 'souam oj jod 'o asjBAijoui apand ou anb
jpap sa 'oaijpaj usqvs un sa ou —opBjqsq oj japua^ua X JBjqBq Jaq^s
ja— ODiisjnuxj ^aqBS ja anb sa aj&gt;aons anb oq *aoBq anb ja Bdas ou
anb ajqísodmi sa :oaiisxnuij JaaBq jap oqspdojd b 'asJiiJaAui uatq
SBtu aqap '(Oi) (^if opowonb jiosau ynb 'jnioof st jn ')Sd ajiqissodtui)

�ción satisfactoria del asunto. De Saussure, en cambio, no se planteó siquiera el
problema y —de acuerdo, también en esto, con Schleicher— optó sin más por
la "falta de conciencia" de los hablantes: "Los sujetos son, en gran medida, in
conscientes de las leyes de la lengua; y si no se dan cuenta de ellas ¿cómo van
a poder modificarlas?"... "este sistema es un mecanismo complejo, y no se le
puede comprender más que por la reflexión; hasta los que hacen de él un usa
'cotidiano lo ignoran profundamente" (74). La verdad es que los hablantes tienen
plena conciencia del sistema y de las llamadas "leyes de la lengua". No sólo
saben qué dicen, sino también cómo se dice (y cómo no se dice) ; de otro
modo no podrían siquiera hablar. Es cierto, por otra parte, que no se trata de
"comprender" el instrumento lingüístico (que es asunto del lingüista), sino de
saber emplearlo, de saber mantener (rehacer) la norma y crear de acuerdo con
el sistema.
3. 3. En cuanto saber transmisible (y no simple "habilidad" es
trictamente personal). el saber lingüístico es cultura. Esto significa
que la lengua, además de fundar y "reflejar" la cultura no-lingüística—
además de ser, como decía Hegel, "la actualidad [efectividad: Wirklichkeit] de la cultura" (75)—, es ella misma cultura (76). En efecto,
el hombre no sólo tiene conocimiento de las cosas por medio del len
guaje, sino que tiene también conocimiento del lenguaje (cf. n. 72).
En este sentido, el "aspecto cultural" de la lengua es la lengua mis
ma como saber lingüístico.
3. 4. 1. Finalmente, en cuanto saber común de varios o de
muchos hablantes, el saber lingüístico es interindividual o social; y
en cuanto saber tradicional (y no universal), es un saber histórico.
Por ello, precisamente, el punto de vista histórico puede adoptarse
sin contradicción también con respecto a la lengua sincrónica: desde
el punto de vista histórico (no diacrónico), la lengua sincrónica es un
sistema actual de tradiciones lingüísticas antiguas y recientes
(cf. 2.3.)
3.4.2. La interindividualidad del saber lingüístico es, por otra parte, co
rolario de su historicidad y no necesita otra explicación que la ofrecida por la
función misma del lenguaje. No es necesario colocar la lengua en la "masa"
(como k&gt; hizo de Saussure), ni recurrir (como Vossler) a presuntas "tenden
cias colectivas del alma de los pueblos". La interindividualidad no se justifica
por la lengua de la "masa", sino que, al contrario, es condición y fundamenta
del constituirse de esa lengua: un hecho lingüístico es "hecho de lengua" por
que se da originariamente y se comprueba como interindividual, y no viceversa;
y no hay un "alma de los pueblos" fuera de los saberes y hábitos tradicionales.
Igualmente inoportuno es recurrir a la "razón superindividual" —como lo hace,
por ej., J. Lohmann (") —o al concepto de "super-ego", como R. A. Hall jr.

C) CLG, pp. 137-138. Cf., sin embargo, pp. 265-266, donde, al tratar de la
analogía, de Saussure advierte que los hablantes tienen conciencia de las rela
ciones sistemáticas de la lengua.
(75)Phanomenologie des Geistes, VI, B.
(76)Acerca del lenguaje como "hecho cultural" y, al mismo tiempo, "con
dición" de la cultura, cf. las importantes consideraciones de J. Dewey, Lógica,
pp. 60-61, 72.
(7T) En "Lexis", III, 2, p. 217; cf. la réplica de V. Pisani, "Paideia", IX,
6, p. 386.i
- 228 -

�- 68S -

•[3Z3J OU X
89 'asuaiEjdoiJ osn ja U9 uní? ^ Burea^ip pp aaquiou p anb asaAjasqo (I8)
'99 d 091íf?7 'A^MaQ f (08)
'Lf '¿Z-92 'dd '¿í-61 89Jiy '8 'oopsmSujj
vista ap oiund ¡a apsap 'onpmiput 'upiovu 'pvptumunjj "dsa "pB.ii 'cnai^ fo imoj
tuo^/ pnpiaipuj puv 'uoiivf^ 'puj^uvjn 'Nasnaasaf 'o X 'S^T'I^I "dd
íJBa 'el '^t¡oiiiio luoizvsjaauo^ na 'oinuajuoo osaiajd ons 71 a ai^opipAsd
mjaHl9A vl *a^OH[) 'a ^od oqaip oj uaiquiBi ^3 "^J-0I *dd 'uatdizuuj (6i)
"¿^"IZ 'dd 'A *&lt;t:&gt;íisin8iri'i Bipmg,, (o8a-JBdn aiistnjjuiq pun laajotpj (8^)
BJBd) 9nb s^pB^p^ijip B^ 9Apns9J ou *q9o^a 'a Jod opianpojjni 'toajoipi ap
oid^^uoa p i(Z8) IPH "a Bsuaid anb 01 b 9)U9iqbubj]uo9 *o¡p aoj '^'S'g
•(sBjqB^d aaqos opue^qBq) dfvnSuajvjdtu p u^ ^^^dui^ so^
anbuns 'eo^upsip SBin^pis saaj osanosip orasiin p n^ e^^dnia
ouis '^b ia ^f/üí/ íu '^p^p s^) M^qPBq UOí&gt; '[BfB],, SBO
[bzb] aoip ''fa aod 'is j^ 'jDjaqad op uvjdoau 'vsoo ap za
ap //!^ 'jaío ap uvaío^ jin^ui^ip Jaasq BJBd 4ítBjJoa a uoav
i8) í4aIP uoa '449MOBM uoo?i '*f3 JOÍ^ 'opuaptp
p jpjnoaj Bjs^q apand j^ '(op^^oip p ua opoi aaqos^
apa) BUBds^ ap ^^jB^draafa^ onB^apBa pp p omoa asnaiBjdou odi2o[
-ouoj Biuajsis p oiubí asBp bj na aa^dma ojjsaBín un anb ajuai.uoo sa
'•fa jod 'XBn2nj|q p u^ 'BAisajdxa uopuaiui ns unSas X (uoisuaadraoa
-aaiut bj ap sapBpisaaau sb^ un^as *jioap sa) xqsq anb ua aiuaiquiü p
X eBiauBisunojp sb^ un^as 8Bfp ap jauodsip apand X sauoiaipsj) ap
auas Bun aaouoa *oaijojsiq onpiAipui ouioo 'pno p 'onpiAtpui omsiui
p ua uaiquiBi ouis '4tpBpmnuioa b| ua,, ops Bp as ou oai^sin^uq Jtaq
-B3 pp pBpaiJBA Bjs^ 'jouaui uoisuajxa ap sauopipBjj sbijba aadmais
uapixa 'pjauaS Baijsin^ui^ uoiaipBJi ubjS Bun ap odjbui pp ojjuap
:oapsm2uq jaqss pp ojaadsB oajo jambpna ap jpap apand as orastra
t ^ • (os) 44SauoíÍPBJl SBqanm XBq X 'sapuoxaipBjj uos sop^aijiuSis
soq,, 'oaijojsiq a píaos 'pjnjjna odtuaij ouisiui p sa '(sbiujou sbij
-ba oiuoa o 'biujou X Braajsis ouioa) 4&lt;oapBiua}sis,, opoui unp ap sa
Bjp ua anb o^pnbB opo^ oiad '('f^ q *g *p) btujou üww X Binajsis un
uoa aipiauíoa apns ou Baijo^siq BnSuaj buq 'SBaiapisiq s^nSua^ sb^ ap
p^paiJBA v\ jbjouSi boijiuSis ou ois^ • (sBaiJO^siq a sapiaos 'sapjnj
qna 'sBaij^nia^sis SBjnjanJisa sbijba sb| ap sajiuii] so^ Jippuioa ou uap
-and anbun^) oapojsiq o^ X ppos O^ 'pjnqna o^ 'oati^niaisis o[ uap
-pupa paj BnSua^ b^ ua anb oqaip o\ ap apuaadsap ag q ' *g
•opnAuap A.
oiJBpun^as 0| ouis 'jenpiAipuijaini o\ b oio^dsaj uoo 449in9i9ij9,, A ouBiuud 07 ubi
•uasaada^ o\[ ^(so^o^bub soiiqsq A sajaq^s sojio ap A) oapsinSuq JaqBS pp pspq
•BnpiAipuuaiui B| b 8BI3BJ3 ojos uaSjiis X UBpunj as anb soj soj-a uos 'oiJBijuoa
jb :Bn3uaj bj ap pBpijBnpiAipuuaiut bj 4(uBaijdxa,, ou soidaauoa sosa 'zapipA ajq
•iinasip ns ap aiuamaiuaipuadapui 'aiJBd bj^o joj '(8i) JBBj "jj Jod BajistnSuij
q ap opBJJaisap B.t '4iBAp3ajoa BiScjoaisd,, ap ojio janbB b opBisp.map uaaaj
•d as —4jBnpiAipui,, ouioa ^o8a-jadns,, ja Bpuapua as opu^na une— sopipnjB
soidaauoa boj oaaj "('g'g'T "ja) msojio ap uaiquisi,, opuais ouioa Biuasaad as
BnSuaj bj Biauaiauoa Bpoi b anb ap oqaaq ja '(JBiaos,, Bmsim Bjya sa onb) jsnp
•jAtpui Biauaiauoa Bidoad bj BJBd auap apnSuaj ja anb ttppijaijB.,, ap JaiasjBa
ja JBDBisap sa soidojdtuí saiuaipadxa sosa uoa aaa^q Bjuaiui as anb oq *(8i)

�la descripción sistemática objetivista) plantea la coexistencia de sistemas; ni
puede introducirse ese concepto como "intermedio" entre langue y parole, pues,
interpretada como corresponde, la diferencia entre "lengua" y "habla" es dife
rencia de abstracto y concreto (o de saber y hacer, potencia y acto, virtual y
actual), y no una diferencia cuantitativa, de extensión. El concepto, además, no
es nuevo. Nuevo es sólo el término, pues como concepto el idiolect es análogo
a la lndividualsprache de K. Rogger y a la lingua individúale de varios estu
diosos italianos. Y también O. Jespersen hablaba de los 'hábitos lingüísticos de
un individuo' (*s). Pero, como ya lo ha observado A. H. Gardiner ,(84), lia
"lengua individual" es simplemente una "lengua" (langue) (85). En cuanto al
concepto mismo de 'lengua individual' —fuera del sentido de "acervo lingüís
tico individual" (que, sin embargo, puede abarcar elementos pertenecientes a
varias "lenguas") y del sentido particular que adquiere en la estilística—, se
trata de un concepto híbrido. Una "lengua individual" (deducida del hablar de
un individuo) es "lengua" sólo técnicamente, pero no realmente. En cuanto
"lengua", no es estrictamente individual; y en cuanto estrictamente "individual"
no es lengua: no puede haber una lengua no hablada "con otro" (88).
4. 1. Planteado sobre las bases hasta aquí establecidas —es
decir, desde el punto de vista del lenguaje como evépY^ y en el
plano de la libertad—, el problema del cambio lingüístico, aun
conservando íntegra su complejidad de hecho, se despoja de toda
contradictoriedad racional y de todo pretendido misterio. Más aún:
en cierto sentido, el cambio lingüístico se halla al alcance de todo
(8ii) Humanidad, p. 25 y sigs., y Atti del III Congresso Iniernazionale dei
Linguisti, Florencia 1935, p. 354. Cf. también el concepto de "language" que usa
D. Jones, On Phonemes, TCLP, IV, p. 74, y The Phoneme: its Nature and Use,
Cambridge 1950, p. 9.
(84)The distinction of "Speech" and "Language", en Atti III, p. 347.
(85)Cf. también Forma y sustancia, p. 71.
C") Observo, de paso, que la idea que Hall se ha hecho de la concepción
croceana dei lenguaje es radicalmente inexacta. El "individuo" de Croce no es
el individuo abstracto de ciertos sociólogos y psicólogos (individuo asocial y
ahistórico), sino el individuo concreto, al mismo tiempo social e histórico. Y
el "sujeto" de Croce no es el sujeto empírico, sino el "sujeto universal" (el es
píritu en cuanto creador). Finalmente, el "lenguaje" de Croce es el lenguaje
como actividad teorética, y no el lenguaje como empleo de signos: Croce sostiene
que el lenguaje es esencialmente poesía, y no que cualquier enunciado es poema.
Por lo tanto, Croce no puede oponerse a Bloomfield, porque los dos hablan de
cosas enteramente distintas. Pero, naturalmente, Croce resulta absurdo y desde
ñable si se le entiende al revés y se le atribuyen ideas que no son ;uyas: pessima
corruptio optimi. Esto, lamentablemente, sucede con frecuencia, sobre todo fuera
de Italia. Una excepción muy notable es la de F. Leander, Nágra sprákteoretiska
grundfrdgor, Gotemburgo 1943, quien, además de interpretar con mucha penetra
ción las tesis croceanas, desecha las confusiones de los anticroceano improvisa
dos y las varias interpretaciones vulgares de la doctrina del filósofo italiano. Cf.
también el inteligente uso de ideas croceanas que hace Ch. C. Fríes, 77ie Teaching
of English, Ann Arbor 1948, en partic, p. 107 y sigs. Acerca de la importancia
de la doctrina de Croce para la lingüística, cf. M. Leroy, Benedetto Croce et les
eludes linguistiques, "Revue Internationale de Philosophie", n. 26, 1953 (=VH,
4), pp. 342-362, y A. Schiaffini, El lenguaje en la estética de Croce, en Home
naje a Amado Alonso, I (^NRFH, VII, 1-2), 1953, pp. 17-22. Una oposición a
Croce es legitima (sobre todo por su actitud con respecto a la lengua, que no
es una mera abstracción), pero, seguramente, no en los términos de Hall jr.
- 230 -

�- íes *¿S"S '0Z^8I 'dd 'mouotsns A. mtuoj uaiq
-rain ^sbo^ 'S9-f'S "dd •g 'j 'Maiqdosoi}q&lt; ap -juj onAa^j,, 'anbttstnSuij ja aiio/
-ouawouai^^ 'so&lt;j *f "jj ap o[n.uiJB ajuB4Jodiui p 'ojisodoad ajsa b '^^ (ag)
'opunSas p asjpnpaj apand ou ^ (ajquioq pp
pepipuora B[ ap 'cas o) aiaanra bj ap pepipuoioBJ bj ap Biuajqojd p sa sBraajq
-ojd sojsa ap ojaraud 13 ¿oucjn^ ojjanuí Bq anb ap? (a A í ("aja 'sapBpauuajua
ap 'zafaA ap) ¿sajqraoq soj uaaanra anb ap? (q í (¿sapijoraui iros ou anb Jod?
'jiaap sa) ¿saaqiuoq soj uajanra anb Jod? (b :biSojbub Bun aiuBipara 'ojund
oj-iap eissq 'asjBJjsnji apand SBuiajqoad san so[ ap pepis^Aip B[ 'oiuaraora p
10¿ "anSis anb o\ ua Jofara bjeje^jb as u^puiisip Bisa ap opiiuas 13 (gg)
"IZ '^ 'SS8T u!lJ89 '^9pvDui3 nz siu
i/i pun uaidtzwuj •// 'ai^ojoiioAs^ pun ^pSo'j '^ijüiuiuduq (ig)
b (s3[buotdbj) eo^ijod^ sBm^^qojd so\ apnpai jaa^nb ^p p sa
B[ ap SBianaia Á aaqraoq pp s^ianaia aajua uoisnjuoo
B[ ap X tt8Bsoa5^ ouioo SEnSua^ sb[ jBJtapisuoa pp apaaoíd uaiqniBj
anb X— Bai^in^uij b^ b ua^qjB sbui anb saxo.ua so[ ap ouj^ *(fi8) oui
-siui is ap auaij axquioq p anb 'Biauaio Bpoi b xouajuB 'oiuaiiuioouoa
p ua 'xtaap sa 'afBn^ua^ pp BaxaoB &lt;toixBuiixo xaq^s^ p ua spun^ os
'axqiuoq pp SBiauaia sb[ ua axxnao ajuauiBiJBsaaau ouioa 'ojuaiuiBai
-UB[d oidoxd n #a X q odij pp SBUiapoxd so[ ap ojuaiuiBaiuB[d o^aaxx
-oa p apoiadap uoianps ns ap X 'oíAaxd Buza|qoxd un ap bjbx^ as :oixbji
-uoa ^y 'sapiaxBd sauoianps sbixba ap upiaBzipxaua^ Bxatu opom unS
-uiu ap sa ou uopnps ns oxad ' (pax o\ ap 'Bas o) Biauaixadxa B[ ap bix
-oai sa Bixoaj Bpoj sand c44soqaaq,, so^ ap oiuaiuixaouoa pp 'a^uauíBjxaia
'apuadap 'oaixoai Buiappxd ojuBna ua 4X isvnSuaj svj ap
B[ ap oaxxoaj Biua^qoxd p sa 'oiquiBa ua 'Buiajqoxd xaunxd
-uoa SBuia^qoxd soAanu ap uoionps B^ BXBd sisapdiq aaaxjo 'sooijo^
-siq soqaaq scq ap Baxaas opiqBS O[ ap uoiaBpuinaB ouioa 'zaA ns b
'X sojaxauoa a^uaiuBauoisiq ssuia^qoxd ap sauoianps sbijba ap uolobz
-ipxaua^ sa uopn^os ns 'ouisiniisB íodu xaaxa^ pp SBuiapoxd &lt;so\ ap
soqaadsB soixaia ap uotaBzipxaua3 Bun sa Buia[qoxd asa 'Baixoisxq boij
-sjnSui^ tb\ ap sopBjpsax soj ap uopBzipxaua^ ouioo oAps '44pxaua8^
Baijsini^ui^ Bun a^uauíBidoad X^q ou anb ojsand 'X í44pxauaS BaiisjnS
"VL\\n buib^^ as anb oj ap Buiapoxd un sa Eiuajqojd opun^as p 'aiuaui
-BAtjaaj)[j "(^s) op^uiuua^ap oiquiBD pj ap oo^jpisiii Bma^oxd p (a
X s (¿8BiiSua[ sb^ ua sotquiBO xixxnao uapns sauoiaipuoa anb ua?)
4jEuoiaipuoaM ouis 44jB8nBOM Buia^qoxd un sa ou 'BxaA as ouioa 'anb
'soiquiBa so^ ap jv^auaS Buiajqoxd p (tj í (¿sap^inuiui uos ou anb
xod? 'xioap sa '¿SBnSuaj $v\ UBiquiBa anb xod?) oiquiBo pp jmiopvu
BUia^ojd p (o :uapunjuoo as opnuaui b anb 'oapsinSuq oiquiBo pp
sosxaAip SBuia^qoxd saxj axiua xin^unsip oixBsaaau sa oxa^ "^ -f
'('Z'Z') opBJBpB Bq as anb opijuas p ua 'aaBq ora
-oa X anb uaiquiB^ aq^s —aiuiqqEq opo^ 'Bas o— aa^q uamb 'ajuara
-pxn^BU 'X í4sBtp so^ sopoj ajidax as anb B[ X 44BATiiraixd,, uoiaBaxa
B[ ax^ua Btauaxajip XBq ou aÍBnSuaj p ua, '(i8) pqjupig -fj BqBA
-xasqo oj bX ouioa 'o|p xo^ *xaoBq onjadxad un 'oqaip xofara aarq
as anb oS[B ouis 'zaA Bun ap oqaaq op sa ou afBiúraaj ^3 *af^
-ua[ pp BDxaaB ajuaixxoa Biauaixadxa bj b aaauajxad sand '

�mas meramente "generales". En el caso del cambio lingüístico, ese
error consiste en creer que el problema de la mutabilidad de las len
guas se resuelve encontrando la "causa", o todas las pretendidas
"causas", de los muchos cambios particulares (cf. VI, 2.4.4.).

- 232

�- uz '81-^81 'dd '0S6I síJBd '^SoSuoj 7 's^ahonh^ 'f u^iquiBj asna^ "^fp siBinuf juoju
asoqo anbjanb ajip sibj Jtray af 'siuBpred tjfap jiraranjisui saa snoi luBs^ijn
auiijdva4fn :ooi &gt;d '2S61 BBjasiug 'att^ojouawouatfj dj ap sjantao satu
ira 'a^vSuDi np ai8o¡ouatuouaqd a\ mg 'AiNog-nvaiHaj^ #p^[ ^3 (x)
ya anb jod '^as o 'aowqaj as anb jod '^juauquioi BiquiBa ou Bitáu9[
By anb aod asaBiun^aad uatq sbui BijqBD 'ojub^ oy ao^ -^ -\
•BAisaadx^ pejjaqq ns JBzq
-B9J BJBd Byp ^p auodstp ajinqqBq ya :a^ajjo ay as anb ouis 'aiu^yqBq
y^ auodiui as ou 'sand '^nSuay B^ •oaiisinSuiy aaqBS ns Buopjodoad ay
anb JoiaajUB y^iaa^Bin un A Bomoa^ Bun opuBziynn uoisaadxa ns Bjni
o Baja a^uByqBq yg '(T) B^paui a yBn^oB 'yBnpiAipui BAisaidxa
Bun jod Buiuua^ap as o^usna ua 'oAanu aadoxais sa A 'B^siy
-buij A a-iqiy 'BJopBaaa pBpyAijaB sa JByqBq yg uByqBq yap pepiyepora
A Boiuaa^ ouioa a^sixa oyos anbaod :Byq^q as anbaod BiqiuBa 'souiuuaj
sojjo ug 'BaiisjnSuiy pBpiAiiaB By jod aiuauí^nui^iioa aavtf as anb ouis
t/oai/ v^sa ou anbaod ajuauíB^snf BiquiBa Bnuay Bg -BnSuay By ap yBaj
aas yap uoisuaadiuoa buisiui By jod oqansaj ajuaiUBjiaiyduii Buiayqoad
un ap ouis 'tjaAyosaj b,, Buiayqojd un ap b^bjj as ou 'opi^uas a^sa ua
*sbj^[ "JoiJdixa pnptsaoau ouioa ^pipuaiua ^a^uaxaija BsnBaM Bun b ou
A 'jDuotavu pvpisaaau ouioa Bsnsa By b o 'jvuuof vsnvo By b ajaijaj as
oaad *tjBsnBaw Biuayqojd un sa Biuayqoad aisa uaiquiBi 'oppuas o]jaia
ug #Bnuay By ap BiaBsaaau X yBiauasa Bai^suapBJBa Bun ap Biuayq
-o.id ya 'sand 'sa pBpiyiqB^ntu By ap Braayqoad ya 'opBajuBjd a^uatuB^
-aa^aog 'BnSuay By ap jas yB apuodsaaaoa jBiquiBO ya anb Jod :saAaa yB
'ouis i('\'Z 'i *p) otJBj^iqjB Biuop un ap 'sisiyBUB oiuiqn ua 'X 'yBiu
-joj upiaiuijap Bun ap Ji^^d boijiuis ojsa sand ^JBiquusa Bjjaqap ou
uoiaiuiyap Jod, anb oya 4oSjBqiua uis^^ Biquiaa anb jod JBjunSajd ap
bibj^ as o^^ 'SBnuay say ua uaqanjdiuoa as anb soiqíuBD soy uaqap as
tSBsnBa,, eayBna b ou X 'BnSuay By ap BzayBjn^BU By b aaaua)jad ajwoiq
•tuna das ya anb jod 'ajuoiqw/oa sa BnSuay By anb jod ja^unSajd bdijiu
-Sis (¿sayqB^nraui uos ou anb Jod?) ¿sBnSuay SBy uBiquiBD anb jod?
ouayd ya ua— JBiunSajd 'ojaaja ug 'uoiiajxa pvpisaoau ap
souiuuaj ua Baiuayd as X sajBjnaipBd soiquiaa soy ap yBU
-opipuoa Biuayqojd ya uoa apunjuoa as is otuiiiSayí a^uatuaTqop Buiayq
-ojd un aAyanA as ^tmSuaj so; ap pnpi]iqvjniu b¡ ap ainayqojd ya sa
anb 'oai??inSuiy oiquiBO yap pBpiyBuoioBJ By ap Biuayqojd yg g g

SVDI13^0J S3A37 SV1 MOIDJOdV
A M01DVA0MMI OIÜMVD 73(1 aVünVMOIDV^ V7
III

�hablante no inventa íntegramente su expresión. Esto no puede en
tenderse si no se entiende que la historicidad del hombre coincide
con la historicidad del lenguaje. El hablante no emplea otra técnica,
sino que utiliza el sistema que se le ofrece por la comunidad y, más
aún, acepta también la realización que le proporciona la norma tra
dicional, porque ésta es su tradición. No inventa totalmente su ex
presión, sino que utiliza modelos anteriores, justamente por ser tal
individuo histórico y no otro: porque la lengua pertenece a su his
toricidad, a su ser tal y cual (2). De esta manera, el hablar no deja
de ser libertad expresiva y finalidad significativa individual, pero se
realiza necesariamente en un marco de determinaciones históricas
constituido por la lengua (3). Por otra parte, el lenguaje tiene his
toricidad, y es el fundamento mismo de la historicidad del hombre,
porque es dialogo, hablar con otro: "una conciencia que significa
presupone una conciencia que interprete, es decir, que acoja el signo
y lo comprenda^ (4). El hablar es siempre "comunicar" (cf. 2.3.4.).
Ahora, mediante la comunicación "algo se convierte en común" (5);
mejor dicho, la comunicación existe porque quienes hablan ya tie
nen algo en común que se manifiesta en el hablar uno con otro (6).
En este sentido, el lenguaje es, al mismo tiempo, el primer funda
mento y el primer modo de manifestarse de la intersubjetividad (7),
del ser con otro, que coincide con el ser histórico del hombre. En
efecto, "ser con otro" significa, precisamente, poder "entenderse", o
sea, encontrarse en un mismo plano de historicidad; y este encon
trarse no es posible sino por medio de la lengua, que, en el hablante
y en el oyente, representa su modo de ser histórico. La conciencia
humana es siempre conciencia histórica, y el modo fundamental de
manifestarse en el hombre la conciencia histórica es la "lengua", el
hablar como otros, es decir, como ya se ha hablado, de acuerdo con
la tradición. En otros términos, el hablar es siempre hablar una len
gua, justamente porque es hablar (y no mero "exteriorizar"), porque
es "hablar y entender", expresar para que el otro entienda, o sea,
porque la esencia del lenguaje se da en el diálogo (8). De aquí, tam
bién, que lo comprendido por el oyente, en cuanto comprendido, se

(') Cf. G. Gentile, Sommario di pedagogía come scienza jilosojica, I5, Flo
rencia 1954, p. 65: "E allora invece di tavolino potrei dir penna! — In astratto,
certamente, ma in concreto no, perché io che parlo ho una storia dietro a me,
o meglio dentro di me, e sonó questa storia: e pero son tale che dico e devo
diré tavolino e non altrimenti". En el mismo sentido puede interpretarse lo que
de Saussure, CLG, p. 139, dice acerca de la "ley de la tradición".
(s) Cf. A. Pacliaro, Corso, pp. 26-27.
(*) G. Calogero, Estética, Semántica, Istorica, Turín 1947, p. 240.
(5) J. Dewey, Lógica, p. 61.
() Cf. M. Heidecger, Sein und Zeit, trad. esp. El Ser y el Tiempo, México
1951, pp. 188, 194.
(7) Cf. M. Merleau-Ponty, Art. di., p. 108.
C) Cf. M. Heideccer, Hólderlin und das Wcsen der Dichtung, Frankfurt a.
M. 1936, III. A. W. de Groot, reconociendo la importancia fundamental del diá-

6O k

�•44jaaBq ap opoui,, ouiod ií sapepipq
-isod ap ouaiqe smaisis ouiod enSuaj bj Japuaiua bjbcI BueajnssnBS Bopsin^uij bi
anb sauopipuoa sajofam na 'jejauaS ua 'Bjjeq as 'omsijBiuauuiue opeuiepojd ns
ap jBsad b '(BUBipjaijuioojq) eueapauíeauou BOtismduij bj 'BiaBJisqB enSuaj ej ap
ou i JBjq^q jap jijiBd aod *anb JBjeuas aq^g •^uoiiearunmuioa jo luauuieduii
isaiqdijs aqi inoqim 'ajojaq piBS uaaq jaAau SBq i^qi duiqiauíos Xcs 'saop uaijo
puc *ubo ja^eads Áxte aovnONVl ANV ni JBqi idbj ajqjuaAOJiuoaui aqi,, B¿Bjqns
uamb '89t 'd 'IIXXX '^enSuBg,, 'Axa^^ofl \i *H3 Jod oqaip oj 73 (0T)
*44pBuaqij bj BjnuB j^epinmiuoa ap
oidpuiad jaw 'sjq *d '^73 'ainssnBg ap ondas anb asapjanaa^j *(^S 'd) C4Bjjpjns
i BjjBidaaB aqap 'ou o ojBjainb,, 'jBna ja '44onppipur jb jopaixa oiaTqO nn a.íni
•ijsuoa,, Bn3uaj bj anb aiuauíBuBajnssnBS odanj jbuuijb apidnii aj ou 'a^jBd bjjo
iod 'ojj^ '(0^ *d) 44uain3jB Jod sqaaq uopaaja Bun b Bpusisui uipjn ua B]uouiaj
as BnSuaj ap BpaiBui ua uopBAonuí o uop^aaa ^poi,, JBna ja undas '^auiíq^ ap
bjsia ap oiund oiBsuas ja aiuBjjijq buijoj ua opBzijBnpB Bq ainssneg ap anb 'oiq
•uibo ua 'buijijb í (6^*8t 'dd) Jouara odijsiui ap aiaadsa Bun ua jpjoquinjj e bui
•jojsubj^ a^Bqaqaag '—souBaanssncs BBUianbsa soj ap Jijes Jod ozaanjsa un Binas
•aadaj 'oSJBquia uis 'anb— ojnaiuB ouisiui ja ug -^g "d 'aívnSuaj jap tn^ojootsj
epejia vi bj ua *dsa "pe^i 'aíoníáuBj p ua jmaos oj X jDnpiaipui oj ap natunSuo
uppDjaj. vj Mqaauoo onupo o vnSu¡ vj A ojuatwosuad /^ '3AVH3H03g 'y (e)
•9 *d '^^ '3739 'P iupjaDiajduatui a vjqü-q
'vnüuaj ajiua uopuiisip bj ajojod-an^uvj eiuioioaip bj b 'aiuauíeisnf 'auodo 'o3oj
•boiuoj noioBzi^aa v\ op
89aotoBmnijaiap sbj jod oraoo uois^adx^ bj ^p sajBuij
sbj jod oiuej &lt;tBiajjBM as A Bjadns as ojas jb joij
BtiSuaj bj aBjq^ij ja n^ • &lt;\JTÍAf¡ ix Bti^uaj bj uoa ajuauíBj^
-ajuí apiauioa ou Azn^Jld^A^i"* BtiSuaj bj ojad í jBjqBij ja ua Bjsaijm
-bui as A Bzijijn as ^pinjiisnoa a^uauíBaiJojsiq BnSuaj B^ '\ 'Z
•(01) U?P
•Bjadns Bidoad ns ap oiuatmuisui uaiqtuB] sa 'Cg'l'^ 'JJ 'p) sopepijiqísod
ap niuaisis,, oiusna ua 'sand 'jBijnaad BzajBjniBU ap oiuaunuisui un sa enSuaj
bj 'sBuiapy 'Bjadns bj opoui aisa ap i 'sBAisaadxa sapBpisaaau sns b Bn3uaj ej bi
•dBpB aiuejqeq ja 'ogjequia uig qBuopBJ pBpijiqísodrai Bun sa Bisa sand 'BjJBajd
•ina ap saiuB 'spiniíisuoa vi &lt;Bn3uaj bj 'auodsip anb ap BnSuaj bj Jeiquiea apand
ou aiuBjq^q ja anb ouap aiuauíjBnSí sg 'otusiui oun jas anb Jauai ja Buap
-uoa Bun sa ou i 'osnj ja uaiqtuB] aqes ou is 'opom ojio ap j^suad japod rsuaid
ou saauBJj un sand 'Biajauoa peuaqij bj ap uppBiiuiij Bunduiu i 44Buapuoa,,
BunSuiu Boijdui; ou ojja ojad *(6) 4osnj un ouioa JBsuad apand ou, 'saauejj 133
iod 'saauBJj un anb ouap sg 'oiuaiuiBSuad ja ajqos senSuaj sbj ap 44biubjii,,
epipuaiajd bj ap BajaaB s^fanb sbj uauaii zaptjBA jendj 'aiuaiaijns ajduiais sa Bn3
•uaj bj 'sanduijouotu soiaCns soj bjbj -apepijiqísod sdjío uaaajjo anb 'sBnSuaj
SBJio uoa uopejeduioa bj b uaqap as o 'BAisajdxa spuaioduii ap SBipijdun sau
•oísajuoa nos o 'seauojaj aiuauíBjam uos ou opuena 'BnSuaj Bun ap 44Biauaiaijns
•ui,, bj ap Ba^aaB sefanb scg -Buapeo o uoispd sa ou auodsip as anb jap oiuaui
•nJisui un i '(*2'Z 'IJ *p) sauoisiq psuaqij oiuena ua 'BaiisinSuij peuaqij bj
ap otuawnujsut o vpiaipuoa sa n3uaj sg *BAisajdxa pepijeuij ns aiuameaijoi
•siq JBzijBaí Bjed Bn3uaj bj Biisaaau pBuaqij bj tBsuaid as opnuam b ubi ouioa
'peuaqij bj ap uopnuiuisip Bun opom un8uiu ap sa ou (enSuaj nun) n3uaj bj
jBajdma anb jauai ap oqaaq ja anb ua jjisisui anb Xeq 'ojisodoad ajsa y -'j
•^oip oj
oiuoo oiusiuiisB ojioiAp^ anb ouis 'aaip ajuBjq^q ja anb oj apuaijua
ojos ou ajua^o ja tuoisaadxa ap sojob sajoiaaijn BJBd ojapoui ouroa
Bpand A * (oarjsinuij aaq^s) &lt;tBn3uaj,, BAjanA as A BpuaidB

�2. 2. 1. Entre estas últimas, algunas son ocasionales (por ej.,
el simple cansancio o la excitación del hablante); otras son perma
nentes en un hablante; y otras aún son permanentes en todos los
hablantes: así, el desajuste entre el carácter global de la imagen
acústica y el carácter "lineal" de la realización fónica (motivo de
anticipaciones, metátesis, asimilaciones regresivas), la inercia de los
órganos de fonación (motivo de aparición de sonidos epentéticos, de
asimilaciones progresivas) y, sobre todo, la asimetría del aparato fonador, justamente destacada por A. Martinet (n). Y aún pueden
considerarse las eventuales modificaciones producidas en la fisiolo
gía del hablar por factores como el clima y la raza.
2.2.2. Las ironías que a este propósito se han gastado, aun por lingüistas
ilustres, como O. Jespersen (li¡), carecen de fundamento porque, en realidad,
esos factores no pueden excluirse a priori (13). Y, sobre todo, no pueden excluirse por la lingüística. En efecto, la lengua es un hecho de cultura, pero el
hablar es también actividad física y, por consiguiente, se halia determinado por
todo aquello que constituye la fisicidad de los hablantes. Pero la lingüística,
como tal, no puede resolver en ningún sentido los problemas de los eventuales
influjos del clima y de la raza, porque se trata, respectivamente, de problemas
de ecología hum'ana y de antropología física. Más aún: no debe siquiera plan
tearlos. El lingüista puede ocuparse de cómo la fisicidad determina el hablar,
pero no tiene competencia para tratar de aquello que determina la fisicidad del
hombre, porque parte del hombre ya determinado (X1).
2. 2. 3.

Sólo que todas las determinaciones psico-físicas

pueden ser motivo de "alteración", mas no lo son necesariamente, y
no pueden ser motivo de "cambio" (cf. 3.2.1.). Los fenómenos espe
cíficamente humanos no se determinan por la fisicidad más de lo
que el hombre consiente. En el hombre lo cultural y la finalidad su
peran constantemente lo biológico y la necesidad (15), y el hablar no
hace excepción en este sentido (1(i). En el hablar la alteración "fisio
lógica" se reprime y se delimita estrictamente por el saber lingüísti
co y por la funcionalidad. Por consiguiente, sólo puede "actuar" sobre

i11) Equilibre et instabilité des systemes phonologiques, en Proceedings of
the Third International Congress of Phonetic Sciences, Gante 1939, pp. 30-34;
Function, Structure, and Sound Change, "Word", VII, pp. 23-28. Cf. también A.
Haudkicourt y A. Juilland, 06. ciu, p. 21 y sigs.; E. Alarcos Llorach, Fono^
logia, p. 101.
(12)Language. Its Nature, Development, and Origin", Londres 1950,
pp. 256-257.
(13)Cf. A. Martinet, The Unvoicing of Oíd Spanish Sibilants, "Romance
Philology", V, p. 156.
(") Cf. E. Coseriu, La geografía lingüística, Montevideo 1956, p. 8.
(15) Cf. J. Ciavey, Lógica, p. 57.
(10) Una "alteración" puede, naturalmente, difundirse, pero sólo en virtud
de una adopción, es decir, de un acto libre, determinado sólo cultural y finalísticamente (cf. 3.2.2.). La hipótesis de un cambio fisiológico "gradual e insensible"
es una hipótesis irracional, pues implica atribuir a la lengua una continuidad
física que no tiene (cf. V, 1.3.3.). Una alteración "fisiológica" se agota en el
acto lingüístico y sólo puede conservarse como saber, es decir, como hecho
cultural y no físico.
- 236 -

�- ¿83 ^
-es \ (e :sejunsip M8Bn8u3|,, ojjen^ SBpeaiydun ^jduiais ue^cq as ue3[joisiq Bn3
•ua^,, euisitu bj aod aa^yqeisa as anb o^oyeip un ua anb apap apand ag (gl)
•soapsinSuiy seuiojsis
so| jeuopunj ap opoin pp eajaaB oqanra ojad 'afcn3ua[ pp MoAiquiiadn opeisa
oisandns un ap eajaae epBU soujcuasua apand ou souiu soy ap je-[qeq yg (si)
'021 "d '6^61 s;JBd 'a}3ojouoi¡j ap
uj *pBJi 'ai^ojouo^j uap aSnzpunjQ 'AOXzxaariHX "S 'l^ JD (¿i)
BaqBpd tb\ anb sBj^uaiui '(6I) aiuaXo pp b^ b Baijuapi aiuaraBjaajaad b.o
-unu sa ou ajuBppq pp (ooijsinSui| aaqBS p) BnSuaj u\ oaa^ -Bnua[
B[ ap sa^iinq so^ ap oj^uap aja^d ubj ua asjauajuBni apns
-nraoa pBpi[Buij B[ uaiquiB^ *aiuaXo p 'a^uauíBspajd 'sa —
sbui b^ X— JB^qBq pp ^sBiauB^unajp,, sb[ ap Bun anbjod 'uop^aiunuí
-oa b^ ap sapBpisaaau sb[ uoo BuopBpj as ouni[ti o^^ • -g -^
•B^qBq as anb ua BjniunXoa JBpaipBd b^
ua o {'Y^ '^I "P) BPBiqBq ^uapsa v\ ua SBnyjjadns UBqnsaj anb sbd
-i^BUia^sjs sauoiauiisip SBjpnbs sBpoj JipqB Bjs^q X 'buijou b^ ayuain
-BpBjaqipp jBaijipoui X jbjoui uayiuijad a^ jB^q^q pp sapiauBjsuna
-aia X sapn;xajuoa sauoiaBuiuiaaiap sb^ 'aiuauípui^ 'sooiaoisiq SBraoipi
so-iyo ap une X SBiua^sis soj^o ap sojuauía^a X sopom b Jipna^ apand
a^uBjqBq p 'BAisajdxa pBpisaaau ns b aapuodsajjoa BjBd :un^ sbj^[ \jsvd
-vd ap uoiaBiuB^d,^ Bun JBu^isap BJBd jvdvd ofip 'BiraapBay b[ ap ou
-BuoiaaiQ p JBipisuoa uis X 'zaA BJaniiad jod uarnb oziq omoa o '(SI)
danpuv X odanb aod ^pwo X oqvo Jiaap p soum so[ uaanq omoa 'bui
-a^sis pp sapBpqiqtsod sb^ uóa opaana^ ap uoisa^dxa ns ^aaa osb.o pj
ua X 'oaxjiaadsa oppoiu unSuiu apaaa^jo ou apand Bjsa o 'puopipBJj
^mjou v\ ^aaouoasap apand ajuB^qBq p 'aiJBd bjjo io^ UBpBq p ua
BpBqoadraoa BnSua^ B[ ap ouqqmba pp uopBaijipom Bun sa uoraaa|
-as Bpoj X ' (sapuoiaunjosi soaipraaisis sopora soijba X sapuuou Jan
-opBzipaj sbijba aayua) umo^ojds ap sapBpipqísod SBqdmB aaaajo oa
-iysin3ni[ jaqss pp Brasim pBpawBA b[ 'oSjBqraa uig '(BaiisinSuq uoia
-{peal) Bn^ua| B[ aod opniuiaad o^ ap oayuap aiaed ubjS ua auapuBui
ss ajuB[qBq pp BAisaadxa uoiauaiui ^\ 'aiuaraBiaai^) *^ • *^
•udinSp&gt; v ojupap p X o^; jpsp
[a aayua waiivotunuioo pnpijvtiif tb\ X vatsaudxa pvp^jvuif b[ aaiua aín^
-urysip anb Xsq 'sapuij sauopBUtraaaiap sbj b o^uBna u^ '\ *g *^
•Baisij pBpisaa
-ou e[ Bjadns puoiaun^ pepqüuij b^ omoa ap oíaipui oasp un sa 'uoia
-buoj ap soub^jo so^ ap eiajamisB v\ uoa uoiaaipBJiuoa Bjau ua e^eq
as anb '(iT) ttsoaipaoA sBraajsis so^ ap Bja^amis u\ ap Bamoaams Bat3
-opuoj Xa^,^ BpBmB[^ b^ ^ 'Bniaisis p ua UBijsixa sapjBpd sb[ anbaod
'opBzqBjBpd UBq as ou eX t4JBSpA ujib^,, opeuiBjj p ua sopigans i^ &lt;a^
soAanu so^ oaad ísBAiiu^sip sauopisodo sb^ BqBjaajB ou tíu9pBaaipí?
B[ 'oiubj o\ aod 'X sapjBpd Biua^ ou uijb^ p anbaod ops a^qísod anj
('^'^'^ 'A "P OJ9^ • t4aiuauiBai39pisij opBuoiaipuoa,, oiquiBa un ap bjbj
-bjj as anb opuaiuodns) ií^ 'a^ *ib^ ap uoiaBzipiBpd B{ 'jsy 'Buiajsis
pp pBpipuoiaunj b^ BjaajB ou ts X 'oaiisjnut| aaqBS pp ojuaimBfBjaa
o Biauaiaijnsui ap osbo ua (asaipunjip X asaB^dopB 'ataap sa) Bnua^ b^

�—para decirlo con Montaigne— es siempre (y debe ser) "mitad del ha
blante y mitad del oyente". De aquí el esfuerzo constante para que las
dos "mitades" resulten lo más posible iguales, la tendencia a hablar
como el otro. Por esta adaptación al saber del otro, el hablante puede
basta renunciar a gran parte de su saber, como sucede al hablar con
extranjeros (20), y siempre modifica en alguna medida la realización de
sus modelos para facilitar la intercomprensión, para que el otro
entienda.
2.3.4. A Paglraro (21) disminuye la importancia de la comunicación, por
considerar que se trata del aspecto "práctico" del lenguaje y que el hablar se
desarrolla entre los dos polos de la intención expresiva y de la lengua. Quizás
sea más exacto decir que el hablar es actividad expresiva libre que se desarrolla
sobre dos ejes de solidaridades: la solidaridad con la tradición y la solidaridad
con el oyente. Los dos ejes coinciden en gran parte (de otro modo el diálogo
no podría establecerse), pero, en la medid'a en que no coinciden, es siempre po
sible que prevalezca la solidaridad con el oyente, porque no hay hablar que no
sea comunicación. Es cierto que la comunicación, en cuanto hecho práctico, no
pertenece a I^ esencia del lenguaje, pero ésta se da en el diálogo (cf. 1.2.). Por
lo tanto, la comunicación es el ámbito permanente del hablar y su constante
determinación exterior (22). Además, hay que distinguir la comunicación práctica
y contingente (la comunicación de algo, el "decir a alguien esto o aquello"), que
más bien podrí'a llamarse "información", de la comunicación propiamente dicha,
esencial y origin'aria: del comunicar con alguien, que no es extrínseco al len
guaje, pues se da aun cuando la comunicación práctica no se establece (o sea, aun
cuando lo dicho no se entiende). En efecto, ya el simple "decir" es para otro, pues
el lenguaje es, precisamente, 'la manifestación de uno mismo para otros' (23). En
este sentido el hablar es siempre "comunicar"; y en virtud de este comunicar el
hablar es necesariamente "lengua" y las palabras son necesariamente universa
les.
3.1. El cambio lingüístico tiene su origen en el diálogo: en el
pasaje de modos lingüísticos del hablar de un interlocutor al saber
del otro. Todo aquello en que lo hablado por el hablante —en cuanto
modo lingüístico— se aleja de los modelos existentes en la lengua por
la que se establece el coloquio, puede llamarse innovación. Y la acep
tación de una innovación, por parte del oyente, como modelo para ul-

ber del hablante; b) el saber del oyente; c) lo común de estos dos saberes; d)
la lengua nueva que resulta del diálogo.
(20)Cf. a este propósito las observaciones y los ejemplos de R. Jakobson,
Sur la théorie des affinilés phonologiques entre les langues, reprod. en N. Trubetzkoy, Principes, pp. 355-356.
(21)II linguaggio come conoscenza, p. 80 y sigs.
(22)Cf. V. Pisani, L'Etimotogia, p. 50.
(2S) Esto nadie lo ha dicho mejor que Hegel, quien —después de Aristóte
les, y a pesar de haberse ocupado relativamente poco del problema— es, sin
duda, el pensador que más hondo ha penetrado en la esencia del lenguaje: "Denn
sie [die Sprache] ist das Dasein des reinen Selbsts, ais Selbsts; in ihr tritt die
für sich seiende Einzelheit des Selbstbewusstseins ais solche in die Existenz, so
dass sie für Andre ist" (Phiinomenologie, VI, B). Cf. también G. Calogero,
Estética, p. 244: "II linguaggio é lo spalancarsi di... finestre chiuse, l'aprirsi
dello spirito alio spirito altrui". Pero, sorprendentemente, Calogero concluye op
tando por la practicidad ("oratoriedad") del lenguaje.
- 238 -

�- 6SS •aaouoasap aiuatu
•ajduiis anb sajcuoiaipB.il sopora uaiqmci ouis 'M8auoiaBAoirurM ojos 9jucjqBij jap
uapuaidcM ou aiua¿o p 'aiuauqcui^ -ouisiui is b uaiquiei a^o as aiucjqcq cpea
A 'a^ua^o A ajucjqcq oduiaii ouisiui p sa oSojcip pp saaoinaopaiui sop soj ap
oun opea 'aiaed bjjo joj •ajuBjqBq p jod opcaijiuSis o\ ap uoisuaaduioaui aod o
uoiadaaiad bj ap sauoiaaajaaduii Jod (*fa jod 'aiua^o p ua uaiquicj JiSans apand
uu9|3baoutii,, eun 'scuiapy 'scuafs sauoiaBAouui apunjip 'oduiati ouisiui jb 'anb
ouis 'baouui ojos ou JB3J aiuBjqcq jgj •ofajduioa sbiu oqanuí sa paj o^ojBip jgj
•ouiiuiui BUianbsa ns b oppnpai oSojBip pp 'a^uaiupaniBU 'bibj) ag (f¡!)
-BJ3dns Bidoad ns e (ooijsinSut^ aaqes) ^itíjcac^ otnoo Bn^ua^ b| ^p
uopBtioape B[ sa uopdope e| ícn^ns^ b^ sp uopBJddns ss u(&gt;iobaouui
B^ •BOi^sinSu^ pBpiAi^DB b[ sp oipaui jod &lt;t3SJ33Bq3Jw ns b 4BnSu3[
B[ J3pU3adB ^B 333U3)J3d :((J3qB8,, U3 BI3U3IJ3dx3 BUtl 3p UOI3BmJOJ
-subjí *ttBnSu3[ 3p oq^sq,^ un 3p uoioni^suoa S3 4—sojnjnj so^^b 3p
B^SIA U3 4JBUOI333J38 3p OpOUI Btl 3p '3^UBTJBA BUn 3p 4BA3nU BtUJOJ
Bun 3p uoiDismbpB opusis— otquiB3 us 'uppdopB B^ 'BnSusj bj sp
UOIDBZIJI^n BJ B 303U3JJ3d :oniUU3) 3^83 3p O)3IJ)S3 8BUI Opi)U3S [3 U3
4tBjqBq 3p oqo^q^ un 83 'o^psinSuij o^ob jsp s^pBpijBuxj A SBiouBisuno
-J13 SB[ aod BpBUIUia3)3p O^UBnD U3 'UOI3BAOUUI Bq "UOIDBAOUUI BJ 3p
O)uiisip 3)U3uqBi.ou3S3 O)3B un 83 uoiodopB bj 4BJoqy '^ #^ •
•uppdopD Bun
3)U3UIBIJBUl9lJO 83 OiqUIB3 OpO) 48I8I[BUB OUIíqn U3 43nb JI33p Sg[ 'SBAIS
-33n8 S3UOI3dopB 3p 3IJ3S BUn 43)U3UIBiaB8333U 4B38 O 'UOIDBAOUUI BUn
3p UOI3BZIJBJ3U3^ O UOISnjip BJ S3 (ítBnSu3J BJ U3 OtqUIBD,,) OOpsmSmj
otqtuvo j^ '^oiqiUBD,^ 83 ou uoiobaouui bj onbaod 'ooi^sjnSuij oiquiBO
[ap Bui3[qoad [B oiaadsaa uoa [Biausss 83 ou oasd 'BpinjijsuoD Bnáua[
B[ BJddns aB[q^q [3 anb ua so poní so[ ap uoiaB^i^SdAui B[ ua BS3J
-3)UI UOpBAOUUI B[ 3p BlSojodl) Bq *SBUI SOdl) 8Oa)O 3SJaO3[qB)S3 UBp
-and SBzinb j^ -(osanasip [3 ua 8Bn[jaadns sauoiauíjsip 3p opinasap)
jvuopunf viiuouooe (a í (ttuoi3BJ3)[B,, uaiqiuBi aBaqduii apand 4o[ap
-ora ns b o).aads3J uoo ÍÁ [BiaaBd o pnoi aas apand anb) ítBnua[,, bj)o
3p OJl)S9UdlUB (p í (BIU31SI8 J3p 83pBpt[iqiSOd 8B[ UO3 OpjdnOB 3p 8BUI
-aoj 3p 4tUOI3U3AUT,^) Ü37JÜU/3JS1S UOIOMBXO (3 ÍBnU3[ B[ U3 831U3)STX3
sa[BUOiounjosi sopora A 83)ubtjba aajua uppoajas (q í[BuoraipBJi ojap
-ora un ap umovjaijo (b :aas apand —opqiu xa sauoiDBaaa sbjbj ^ntu
oaad 83[qisod sb[ opB[ 3p opuBÍ^p— uoidbaouui Bu^ 'i "^ '
•31U3U1B3UB)
-jnrais uanbijipora as sojsa anb a^q^suad sa ou A 4S3[BnpiAipui saaaqBS
soqanra so[ ua sojspora ap oasranu ubj un uapuodsaaaoa BjaBJ^sqB Bn
-U3j bj sp ojapora BpB3 b oidd í (BjqBjsd vun 4biu3uoj un) oaiun sa
ojapora Bp^a BpBJjsqB BnSuaj B[ ua 'o^aaja ug *B)3Ba)sqB Bnua[ bj
ap ouB[d ja ua Braa^qoad ja jb^bj) ap apaaoad anb aoaaa ojio sa a^sa
SBra í4&lt;oiquiBa^ ja opBDtjdxa u^q 444uoiaBAouut,, bj opBDijdxa opuaiqBq
4anb JBSuad uaaaaBd sosoipn^sa soqanj\[ •oatisinSuij oiquiBO jap oo^oa)
Braajqoad jap oiaauoa ojuaiuiBa^uBjd ja A uoisuaadraoa bj BJBd jBiuara
-Bpunj sa 'oSasqraa uis í bioub^aodrat Baod ap X BiAqo BozaaBd sBzinb
uoiaui)8ip B)sg "(^s) upiodopn asjBuiBjj apand 'sauoisaadxa saaoiaa)

�ción. Tanto la innovación como la adopción se hallan condiciona
das por la lengua, pero en sentido inverso. Además, la innovación
puede hasta tener "causas" físicas (como desviación de la libertad
debida a la necesidad física), mientras que la adopción —en cuanto
adquisición, modificación o sustitución de un modelo lingüístico, de
una posibilidad de expresión— es un acto exclusivamente mental y,
por consiguiente, sólo puede tener determinaciones finales: cultura
les; estéticas o funcionales (cf. 4.3.).
3.2. 3. Quienes atribuyen a las lenguas una existencia "exterior" a los indi
viduos corren a menudo el riesgo de pensar en la posibilidad de cambios simul
táneos en toda una lengua histórica (o en todo un "dialecto"). Así, según el
mismo A. Meiilet —neogramático, en esto, más bien que saussureano—, no h^
bría sólo inno^aciones "generalizadas", sino también innovaciones "generales"
("). Pero tal opinión (adeni.s de estar contradicha por la documentación
que ofrece la geografía lingüística, es decir, por los "hechos") no puede fun
darse racionalmente, y ello justamente porque la lengua no tiene existencia
autónoma y sólo existe en el hablar y en la mente de losi hablantes (cf. II, 1.3.
2.). Dado el modo de existir de la lengua, una innovación "general" no podría
tener ninguna explicación racional. Es cierto que, en la investigación de los
cambios, es difícil o imposible llegar hasta los actos iniciales de innovación y
adopción. Mas ésta es 'una dificultad de hecho, y no una dificultad lógica o
racional' (2S). Otra cosa es admitir que innovaciones análogas pueden surgir
en varios individuos que se hallan en condiciones históricas análogas y se en
frentan con las mismas contradicciones internas del sistema (cf. IV, 4.4.), y que
las innovaciones pueden hallar condiciones favorables de difusión, con lo cual
la individualidad de las innovaciones mismas no queda de ningún modo afec
tada. Distinto aún e3 el caso de las lenguas "aprendidas" que se adaptan al sis
tema de una lengua "sabidh", y de las formas de una lengua A que se ad^ptan
al sistema de otra lengua B. Así, cualquier hispanohablante adapta ticket como
tique, sí- como est-, r- como rr-, ph como p, etc. pero aquí no se trata de inno
vaciones sino de adaptaciones, cuyo problema debe mantenerse distinto del pro
blema del dambio en una lengua. Las adaptaciones no se dan en la utilización
de un sistema, sino entre dos sistemas distintos. Las "innovaciones" debidas al
"substrato" son, precisamente, adaptaciones, y no innovaciones (desde el punto
de vista de la lengua de substrato), y llegan a constituir "cambios" sólo si la
relación entre las lenguas implicadas se invierte, es decir, si la que sobrevive
es la lengua de "superstrato" (2T). Pero Meiilet tenía mucha razón en recha
zar la teoría vulgar de la "imitación": no se trata de oponer un sociólogo a
otro (Tarde a Durkheim), pues la adopción no es un acto de imitación mecá
nica, sino un acto inteligente y selectivo.
4.1.

El problema del cambio lingüístico, reducido a sus tér

minos mínimos, es, pues, el problema mismo de la adopción (28).
(2S) Cf., por ej., La méthode comparative en linguistique historique, Oslo
1925, pp. 85-86.
(•"') Cf. B. Choce, Conversazioni critiche, I, p. 123.
(") Para un primer planteamiento, aunque insuficiente, del problema de
las lenguas "aprendidas", cf. E. Coseriu, La lingua di Ion Barbu, "Atti del Sodalizio glottologico milanese", I, 2, Milán 1949, pp. 47-53. Sobre las adaptaciones
fonemáticas, cf., en particular, E. Polivanov, La perception des sons d'une langue
étrangére, TCLP, IV, pp. 79-96.
(2S) Cf. lo dicho por H. Paul, Prinzipien, p. 63, acerca del cambio fónico:
"Man wird also wohl s.-^gen kónnen, dass die Hauptveranlassung zum Lautwandel
- 240 -

�•inj orquiBO jap jEiouasa cuiajqojd ja sa 'sauoianAouui sbj ap ja ou X ^^sa anfa
j-{;j *d 'm '^ua
ap ís vquvq vun
uoo 'dsa *}3 •44BZzaq8unj b¡ aiuEOipu; iueiu ajjap oisaS nn Bp auiSiao ui ai^uScd
-UIOD3B ajopuBsuad auaq ousSaids is vqwq íp otuvj uoo odij jap luoissa.idsa aj,,
:S *d '2 'nx ^^uisou BnSuiq,, '[iNiaonoi]^ "g "j^ 'soua^ ^p sopBUBdtuoae opi8
-jns aaqBq uapand ops anb En2uaj ap soiuauíap uajsixa 'aiuauíBuai^ (oe)
"^^S'62 '^^ 'IIA 'uH^11^!111!^^ saqasiisiuEuiog,, 'uvjqvq ¡ap oousmSutj vun ap svtuajq
•ojd soq •oudoiua X uopvutiuuaiaQ 'niH3SO^ "g 'ojisodojd ajsa b, '-j^ (6¡;)
•uoisuajxa n^ fuu^^ a^ ojos anb ouis 'ajopui
ns Jod souainouaj sop boj uan^uiisip as ou —&lt;Jepos,, sa ouisiui onpiAipui ja anb
BpiAjo a^ ou ib— oisa uoa bbui ¿^{Biao8,, oiquisa ja X ujBnpiAipui,, sa uoiocaouui ej
anb aaip as saaaA y ^(l^aij uanpiAipuj anau jns ain^g Jap SunSBJiJaq^^ jap ui
a aajua ojsnf^sap
i a pjnjanajsa jajaBJBa ns b sbiobj^ 'uoiodaajad B[ jod bX
Bzaidoia uoiaaaps B[ 'oaiuoj o\ b aiiBjB anb o\ ua 'isy "^ -g -^
•uopaajas aadmais sa
anb ouis 'BDiuBoain uoiDanpojdaa sa ou uoiadopB B[ :Biaunua Bjja anb
buisiui uoiOBqojduioa b{ ua Bjxai^duii ajasd ua B[[Bq as Bjun^aad Bjsa b
Bjsandsaj Bq *(Tg) ¿uapunjip as X UBjdopB as SBunSjB o^os JB[qBq ¡a
ua uBp as anb sauoiaBAouui SBqanuí sb^ ap anb Joj? -\ -g 'f
•sajoiiiDojjaiui so[ ap oaijsinSuq aaqBS [b asopuBSaaáB '&lt;tBn2uaj^ asaaA
qoA zaA ns b Bpand X opiqBS o\ ap. b^b sbui Bpuajdmoa as OAanu o\
anb ajiiuaad ojsa opo^ '^afEnSuaiBiam,, X t4oiJBuiijd afBn8ua¡,, odmaij
oiusim [B sa ajuaijjoa JBjqBq ja :ojJiaap ap opoiu jap uoiaBaijijsnf
'opnuaui b 'X oqaip' oj ap uppBJBjaB X upxaBoijdxa 'opo/qoi/ oj duq
-os JBjqBq uaiquiBj ouis 'oSjn ap JBjq^q ojos sa ou JBjq^q ja ^a^uaw.
-jBuij[ "(os) 8&lt;&gt;lsa^ soj 'Baiiuiui bj 'ouoj ja ouioa isb '(6jr) (sajuBjqBq
soj aod opiqBS sa o bjsia bj b Bisa anb ojjanb^ opoj) sajBiauBjsuna
-aia X sajBnjxajuoa sauoioBuiiujajap uaiquiBj Bzijijn ojad '^nSuaj bj
jod aiuarajBjuauíBpunj suinuajap as uoxaBatunuioa bj 'ssuiapy "SBpBz
-tjBdj ou une sapBpijiqísod ap uoiaBjajdjajuí ap uousa uaiquiBj ouis
'uoisaadxa ap houbo ojos sa ou :ajuaXo ja sjBd uaiquiB^ ouis ajuBjqBq
ja BJBd ojps ou ("g"X'g 'JJ *p) ttsapBpijiqisod ap Biuajsis,^ sa oaiqsinS
-uij viuajsis ja anb Bjuana ua Jauaj anb Xeij '^OAanu,^ ajuauíBidojd
oj b ojuBna u^ uoiJajuB JaqBS un ap sbuiuijaj ua BjBipaiuui uoiaBj
-ajdaaiui a opiqíaiad oj ap jBjnpnjjsa uoiaBj^ajuí sa (bjjo jainbjBna
ouioa) BaijsinSuij upiadaaiad bj :baii3b ajdiuais sa anb 'uoiadaajad
bj ap oiusiiu jai.0BjBa jap apuadap ojja 4&lt;4opBjajjB,, ajuauíBJain oj b
aiuaiauoa anb oj joj ¿ttBnSuaj,, bj ajUBipaiu aaajqB^sa as uoiaBaiunm
-oa bj is fc44saiuB Baunu oqaip Bq as ou,, anb ojjanbB '44OAanu,, oj X
4&gt;opBjajjB,, oj Bpuaijua ajuaXo ja anb ajqísod sa 0^103?

'Z 'f

'('Vf) uPBP
-ijBjnSaj,, o 44pBpijBaauaS,, ns ap. Biuajqojd ja bS3j3b as 'Baiuoj
uoiadopB bj b jBjnaiiJBd ua aujaiauoa anb oj jod 'sBiuapy *('g^) pep
-ijBpoui X ('Z'f) pp^ji&lt;qxsod ns ap ja ouis 'bjsijbuij ojaB un ap bjbj;
as anb ojsand 'uoiadop^ bj ap anbuod jap Btuajqojd ja sa ou ojaj

�(32), existe, sin duda, pero no tiene de por sí importancia alguna,
puesto que los sonidos se pronuncian y se oyen dentro de esquemas
normales y funcionales (33). La gran mayoría de las alteraciones mí
nimas que permanecen dentro de la norma y no tienen ningún va
lor funcional, no sólo no se difunden, sino que no tienen siquiera
muchas probabilidades de ser percibidas (34). Tal es el caso de las
innumerables variaciones y alteraciones fónicas individuales y oca-

(32) Gesammelte Aufsdtze zur Sprachphilosophie, trad. esp. Filosofía del
lenguaje*, Buenos Aires 1947, p. 102. También Vossler, por una de esas incohe
rencias que son en él tan frecuentes, considera el cambio fonético como "suma
de desajustes mínimos, inadvertidos, mecánicos". Pero ¿cómo se conserva un
desajuste "mecánico" para que pueda^ agregársele otros? (cf. n. 16).
(3S) Eilo no significa que los esquemas fonemáticos deban entenderse ne
cesariamente como esquemas acústicos. B. Malmberg, en una reciente polémica
con J. Forchhammer, "Studia Lingüistica", IX, p. 101, afirma que "nous nous
faisons comprendre á l'aide de sons et non pas á l'aide de mouvements de certains
organes (dont le mécanisme est ignoré par la plupart des hommes parlants)".
Esta tesis, que corresponde a la conocida doctrina de R. Jakobson, parece dic
tada por la evidencia misma y por el sentido común. Sin embargo, es discutible,
porque, en realidad, la imagen acústica no puede separarse de la imagen articu
latoria. Es un hecho observable que, a menudo, un oyente "entiende" de manera
cabal una palabra o una frase sólo después de haberla repetido, es decir, des
pués de haberla hecho corresponder a sus propios movimientos articulatorios. Y,
en general, hay muchos indicios de que la comprensión de lo oido requiere por
lo menos un esbozo de articulación. Es que la percepción humana —sobre todo
tratándose de hechos significativos— no es pasiva sino "participante": implica
un rehacer interno de lo percibido. En cuanto a la "ignorancia" de los hablan
tes, la afirmación de Malmberg es aceptable sólo si se refiere al saber científico.
En efecto, los hablantes que no son fonetistas o fisiólogos no conocen científica
mente el mecanismo de la articulación. Pero lo mismo, y con mayor razón, se
puede decir del mecanismo acústico, pues el hablante común no suele conocer
la fisiología del oído. En cambio, los hablantes tienen necesariamente el cono
cimiento técnico de los movimientos articulatorios, puesto que los realizan (cf.
II, 3.2.2.).
(") Así es como cabe interpretar la observación de L. Gauchat, L'unité
phonétique dans le patois ¿Fuñe commune (cit. por O. Jespersen, Humanidad,
p. 44), de que los aldeanos por él investigados "no sabían" que no hablaban
del mismo modo. En general, el objetivismo fisicista nos ha acostumbrado a la
idea de que 'ninguna palabra (como acto físico) es idéntica a otra^; y hasta hay
quien piensa que esto tiene algo que ver con la concepción del lenguaje como
¿Vp"feta. Mas en realidad no tiene nada que ver: la SVSpYSlO^ lingüística no
debe confundirse con la mera variedad física comprobada como tal. En efecto,
que 'ninguna palabra física es idéntica a otra' es cierto objetivísticamente (para
el científico y para los aparatos registradores)* pero no objetivamente (para el
hablante). El hablante no es un quimógrafo. N. Trubetzkoy, Principes, p. 12,
define la fonética como estudio "fenomenológico" (puesto que se ocupa de los
sonidos tales como se presentan) y este mismo término aparece en el Projet de
terminologie phonologique standardisée, TCLP, IV, p. 309. Pero habría que decir
más bien que la fonética (concebida como la concebía Trubetzkoy) es "fenomé
nica" y objetivista. "Fenomenológica" —en el sentido que este término tiene desde
Husserl— es la fonología (si se la entiende como fonética funcional en sentido
amplio, y no simplemente como estudio de la "función distintiva"), pues corres
ponde mucho más al "saber natural" de los hablantes.
- 242 -

�•au can oixajnoa ounjjn aiso ua apiraijua os 44yEUOpunj pepisaaao,, joj (0&gt;)
'92"SZ '^d 'S6l 'I 'II 'nIaB:)Snd IHX3S SJ3ÍHB3 'uBxpstumun^ sap
pnuimnotifi uiap sno at8o¡ouoqj pun aiuoaqnvjisqn^ 'auriHDS '^ "ID (et)
qeuoiaunj uoiJBJijusnf auau ou 'buijou bj b ouBjjuoa o euia)
•sis [B ouaÍB opuais 'anb oj^nbu opoi 44opajjoau¡,, oiuoa apaiApe ag (8g)
•(ouanq sa o jad) ojuui o ouanq aaapisuoa as bA 'oisnS ap oiunse
sa eapsinguij pBpiutiuioa b\ ap aiuauiBAiioiuaiso asjmSuiisip ou \a oaiqniBj,
'p^piunuioa B| ap aiuauíBaiismSuif uasjBjsiB,, oo BjBd :msojio soj ouio^,, JB,jq
•Bq b oiauapua) b\ aod sojjBidope apand 'opa uis unB '^ 'soAisajdxa aiuauíJBjnaii
•jBd o sajijn aiuauí^uopunj UEqnsaJ a^ is 'aoiaajuí Ejnqna ap sopfns ap soai)sm3
•ui[ sopoui so^ uaiquiB) JB^^dopB apand aiuaXo )g 'pBpqiqBpos op p ¿L pEpipuop
•unj ap opaipa p uoa osjBjgaiui aqap o jad 'aiuBiJoduii sa opajua ajs^ (¿e)
-pnpiAipui uoiOBpunuojd Bun ap uoisnjip A. uopdopB op sopvqoid
•moa so\duiata BisBq eip uasjadsaf 'gf, '^^ *dd lpopiuDtunjj 4*ía Jod ''p íNasnaasaf
•q 'JBSn^ janipd ua A 'sojp ajjua 'sosoipmsa sojio Jod oaiquiei ojaj (0E)
*uoiSb)uo3,, un sa ou ooiisin3ui{ oiqui^a ^3
*uoparpBJ)uo3 Bun js ua sa mbiou as oun anb oSp ap uopdopB B| sand '[BjniBU
Anuí sa O^p ¿ ia3ipBJ)uo3 as BpinSas ua 'uasjadsaf spuas ouioa 'SBp^ *wopBiou
anj ou,, (sojio Jod oSan^ opBidop^) oAanu opora un ap opunuojd anb
jamud p anb aaja '(x^ *d 'popiumunf] 'Nasaadsaf 'o Jod *ip) a%iun¡j ^i
"j uaiquiB^ •asjipunjip A asjBjdopB apand ou aqpjad as ou anb oj :a[qBjdaoB
sa ou xBn3 l 'saiuE^qBq so^ jod HsopiiJaApBui,, soiquiEa soj ap aABja B[ Bjpq as
oisa ua anb aaja oia¿ 'aqpjad as ou 'sajiuiq sopap ap oJiuap 'uopBpunuojd i
ap pBpqiqBUBA b^ anb aiuauíBisnC BAjasqo '55 #d 'uaidizuuj 'mv^ *jj (gB)
o\ 'aq^s ou anb o[^
-oiounj o B3I19189 '[Bioos '^B^n^no J9S ^pand anb pBpisaaau í (fiR)
vaisaudxa pnpisaoati enn b ajdmais apuodsajjoa uoiadopB Bun anb
asaiaap apand 'oidiamjd oaiun un b oisa opoi opuaianpa^ '44BnSua[,,
ap oJinau jo^ba ouioa aejBjdopB uapand ou ^oiubi o\ aod ÍA ^uoisBoo
\\addy ap o jBnpiAipui aqn^pun^ ap uoiaBisajxuBui sa anb ojpnbB
ap a^uauBuijad baiibdijiuis o BApuusip Btaua^ixa Bun b apuodsaaa
-oo anb o^anbB Bpuijsap ^uoiaunj o^ ap oaiuap unB ^^ "(rs) uBiaaia
-oaui,, otuoa o ^uotaunjB ouioa aiuaxs anb &lt;4uoidbaouui,, Bun aidaac
aiua^o p anb a^q^qoad oaod sa 'opBjqsq o| b o^aadsaa uoa Batijaa
pnjpaB b^ joj '(ls) aaqBS oidoad ns ap Biauapoxa ^\ ap BaaaaB ssp
-np auayi o panjpia pBpiaoiaadns ns aoouoaaa ts a^s^ ap soatisinSuq
sopoui soy jBidaas b ojsandsip Bjsa A aiusjqBq yap ya uo.o aaq^s ns aad
-raats BaBduioa —BAtxayjaa ou Á BiBiparaui BaauBui Bun ap 'opnuara
b sbiu oy 'anbunB— aiua^o y^ *uaqBS ou anb soy ap ou X '(u^das anb
auodns as o) uaqus anb soy ap 444aofaui uByqBq,. sauainb ap apuaadB
as Byya '44aaqBS,, un Bn^uay By opuaig 'sapEpiunuioa sbjio b aiuaaj
pBptunuioa Bun ap o 'soiafns sojio b aiuaaj oatisinuiy oiafns un ap
oiSnsaid í (9S) souBiyBii SBjstn^uTyoau soy aod 'opoi aaqos 'opBuiatjB
4&lt;4oiiisaad,, yap oxaaiija ya tnbB auaiAaa^uy •oaiisinuxy opoui ouioa
op^yqBq oy b oiaadsaa uoa X o.onsjnuiy ojafns omoa aiu^yqBq yB o^aad
-sai uoa pniyiaB Bun aaduiais Baiydiux jio ya '(''• *j.y *p) ODiisin^tiiy
aaqBS yap (44osnjuoa,, anbuns) aiuapsuoa aaiaBa^a ya joj 'BpBaaqiyap
aas apand oyos uotaaayas By 'opxqpaad oy b o^u^na u^ • *g mf

(ss)
ou,, anb oaad a^uauíyBiuauínaisui asjBqoaduioa uapand anb sayBuois

�camente, le conviene socialmente o le sirve funcionalmente. La "adop
ción" es, por lo tanto, un acto de cultura, de gusto y de inteligencia
práctica.
4. 4. 1. El problema de la "regularidad" o "generalidad" de la
adopción fónica coincide con el viejo problema de las llamadas "le
yes fonéticas". La existencia de los hechos históricos agrupados, por
un error de perspectiva, bajo ese rótulo fisicista ha sido una de las
razones por las que se ha llegado a pensar (y en parte se continúa
pensando) en factores más o menos misteriosos que actuarían infali
blemente sobre las lenguas, modificándolas. De aquí la famosa tesis
"neogramática" —formulada sucesivamente por W. Scherer (1875), A.
Leskien (1876), H. Osthoff y K. Brugmann (1878)— de la absoluta
regularidad o "inexcepcionalidad" (Ausnahmslosigkeit) de las leyes
fonéticas, entendida como inexcepcionalidad en un dialecto o en toda
una lengua histórica (cf., sin embargo, n. 41). Pero el problema no se
resuelve tampoco en sentido negativo, con observar que las leyes fo
néticas no son leyes naturales sino comprobaciones históricas, que no
son "generales" sino generalizadas y admiten múltiples excepciones.
O, por lo menos, no se resuelve satisfactoriamente. En efecto, señalar
que las leyes fonéticas admiten excepciones —además de no eliminar
el problema de las leyes, que siguen tan misteriosas como antes— im
plica aceptar como base de discusión la misma lengua como é'p^ov
y discutir en un plano empírico, y por ende inadecuado, una tesis
que se funda en una confusión racional. La tesis de la Ausnahmslosigkeit —como cualquier otra— no es falsa porque está contradicha por
los hechos, sino que está contradicha por los hechos porque es falsa.
Para negarla, pues, hay que descubrir su íntima falsedad, lo cual, por
otra parte, equivale a descubrir al mismo tiempo su íntima verdad,
puesto que ningún error es sólo y simplemente error. Menos aún
puede aceptarse la tesis conciliadora que reconoce innovaciones "ge
nerales" y "generalizadas", pues el concepto mismo de "innovación ge
neral" es contradictorio e inadmisible (cf. 3.2.3.). No se trata de asu
mir una actitud con respecto a las leyes fonéticas, sino de comprobar
a qué hechos reales corresponde la idea misma de "ley fonética", si
es que corresponde a algún hecho real. Ha sido, sin duda, una con
quista importante la reducción de las "leyes fonéticas" de leyes natu
rales a comprobaciones históricas (41). Pero se trata de una conquista

cesidad distintiva o designativa del sistema lingüístico. En otros sentidos, tam
bién las necesidades cultura'es, sociales y estéticas son "funcionales".
(") Cf. la formulación de H. Paul, Prinzipien, p. 68: "Das Lautgesetz sagt
nicht aus, was unler gewissen allgemeinen Bedingungen immer wieder eintreten
muss, sondern es konstatiert nur die Gleichmassigkeit innerhalb einer Gruppe
bestimmter historischer Erscheinungen". Por otra parte, E. Pulcram, Neogrammarians and Soundlaws, "Orbis", IV, p. 63, señala que —en general, en los neogramáticos— el término Gesetz, en el compuesto Lautgesetz, no tiene propiamente
la connotación de "ley", sino, más bien, la de Gesetzmassigkeit, "regularidad".
En el mismo artículo (p. 64), Pulgram reproduce la formulación de Leskien,
- 244 -

�•4ibdj)ouoj Xo^, oraos JB)0Jdj3)ui opipod eq os
X 3)81X9 onb ojjonbB so onb jooo[qE)S3 onb Xsq 'osbd jbj uo une 'ojod 'uuoisixo
OU,, S0I)OUOJ S0/l0[ 8E[ 3nb JEUIJIJB UO OUO)0ipBJ)UO0 EpBU Xsq Olí 'O)UOUI{BJll)B^[
•baijbSou uoioBoipoad B[ op O)ofns jo uos SBjp sond '(sojeoj) sbdiiouoj soXoj se.j
b osjijojoj onb Xeq sajojaua^ uos ou sediiouoj soXo[ sb[ onb jooojqnjso BJBd 'op
•ora ouisiih [OQ "sojboj seijo^ojeo sbj b oiuouibijbsooou osjijojoj onb XBq 'ttsnjqn|
•Bd 3p sosBpM uos ou sbijoSo)bo sb^ onb jooojqB)so BJBd 'sond 'seuisiiu sbijoSoibo
sbj b ou X '(ooijBOSEpip oiuoipodxo un 'o)oojo uo 'so onb) msssu[d,, ouioo sbijoSo)
•BD SEJ Op UOIDB)OjdjO)Ul BJ B 'OJUOUICJSnf 'OUJOIOUOD UOISiipiIOD EUIiqTl B)Sg "ODl)
-OBjd oiuoipodxo un b 'uoiduoauod euh e uspuodsojjoo o;ps onb o uoisixo ou setj
-o3o)ed sbj onb (Esuoid os opnuoui b ouiod) Eoijduii ou sosb^d uos ou onb Jioop
jo sbiu 'ttsasBjD,, uos ou sbijoSo)bd sbj 'Bjoqy "EnSuoj bj op sBjqEjBd op hsosbjd,,
oiuoo JB)9JdJ0)ui b. opBSo-ij UEq os ojod JEjqpq jop soAi]BoijiuSis sopoiu nos onb
'sojeqjoA sbuo^o)bd sej op oseo jo '*ío Jod 'so je^ *sojEioJid souoionjos jouoi uop
•ond ojos o uopnjos uouoi) ou ojuouio;diuis sojjo opuop 'MBn8uojOT bj op ojoEJjsqB
ouEjd jo uo uBO)uEjd os oiojduod JBjqpq je opodsoj uoo onb sbiu osjbjbjdb uop
-ond ou onb ssuiojqojd soijoid onb opnuoiu b ojjnoo BDpsinSuij bj ug (Zf)
'sojB)uopiDoe iu SBiJEjjiqjE uos ou sb)so onb ojod 'souoiodoDxo
jouoi uapand sbdi)ouoj soXoj sbj onb 0)uouiE)ioijdxo ooip os onb bj uo 'iiiaxx
•d '9¿8J ^izdio^ 'uo^osiumiMO^ pun ua^osinnji'j-i/osi^D^g' uit uoiivuijifaQ aiQ
'O8i ^p Etaa^sis un sa 4toiaa^ip^ un 'oxoi|y '('\'Z' 'p) SBAisaons sauoyo
-dop ap al^as ean ap 'jpap sa '4tuopeAouui ean ap uoisnjip?9 b^ ap
opB^jnsaj a^uauíBiJBsaaau sa BAisuajxa pepijeiauaS Bq
f f
'(TE *P) 3TBnPÍAíPuT
soaijsin^uij sajaqss soj ua sopiuajuoa '&lt;topBiS jauíiad ap,, sojapoui ap
aiaas bSjbj ean b apuodsajioa anb 4ttopBJ opunáas,, ap ojapoui un
sa anb uÁ 'ojuamotu un ua JBiquiBa apand ou Bjqiqed ssa oaa^ *oijbu
-oiaaip un ua ouioa 'Baiun sa Baq^jBd Bp^a 'ojaaja u^ 'apuop 4BjaBJjsqB
Bn^uaj bj ap ousjd ja ua BUiajqoid ja JBd^uBjd jb 4a^uauiBsiaaid 4aqap
as oaoAjnba jbj j^ 'SBaiiauoj sa^aj sbj ap Btuajqojd ja opoj ap jBjuaui
-Bpunj oaoAinba ja sa pspijBjaua^ ap sodp sop sosa ajjua Jin^u^sip
ou jg •upBpiiBjn8a.i,, o vnisuajun ptrpijvjaiidS asiBuiBjj apand anb Á
ajuBjq^q Bpna ap oai^sjn^uij iaq^s ja ua asjBJaptsuoa apand ojos anb
4(sb8ojbub sauopipuoa ua Bjj^q as opBiaajB odm o Biuauoj ja anb sbj
ua SBjqBjsd sbj SBp^j ua o) opBjaajB odni^ o Buiauoj ja uauapuoo anb
sBaqBjBd sbj sBpoj ua pBpijBJauaS bj X í ajuauíajdiuis t4pBpijBiaua,,
o vcitsuajxa popipududS asjBtuBjj apand anb 'odnaá jap sa^uBjqBq soj
sopo^ ap jBjqBq ja ua pBpijBjauaS bj :a^uauiBiau asjinSuijsxp uaqap
anb pBptjBiauaS ap sodu sop Baxjdrar (t4sonpiATpui ap odnaS un ap Bn8
-uaj,,) o^aajBip,, un ua 4jBiauaá oaiuoj oiquiB.o, un 'jrjqBq jap bjsia
ap ojund ja apsap opBiapisuoa 4Bioqy '(zf) JBjqBq ja ua ajuauíBjaja
-uoa Bp as anb ojjanb^ ap. 444u9iaaaXoad,, bj o 'oaijojsiq opBjjnsaj ja
SBuadB asiBqoadraoa apand 44Bnuaj,, bj ap ouBjd ja ug 'Bjaiauoo spuaj
-sixa auaxi BnSuaj bj anb ua otusitu ou^jd ja sa anb 'BarjsmSuij pBp
-iaijob bj ap ouBjd ja ua ojos ouis 'BiaBijsqB BnSuaj bj ap ouBjd ja ua
asiaAjosai apand ou 'jBiauasa ja sa anb 'suiajqojd ajsg #^ 'f -f
'(''Z 'II 'P) ^tipmo&amp;f)
bj ua (uapuodsajjoa soiaaauoa soqoaq anb b) uos anb ou X aiMsifj bj
44sBaijauoj saXaj,, sbj uauap ^ojva anb BjBu(as Bjjg 'oaiSp

�glosas, eso es, de hechos lingüísticos análogos; y la difusión de una
innovación es, precisamente, el constituirse de una isoglosa, de un
hecho de lengua Ínterindividual. Por lo tanto, decir que "las leyes
fonéticas actúan sin excepción en el mismo dialecto" (innerhalb desseL
ben Dialektes) es un círculo vicioso. En efecto, ello significa que pri
mero se deslinda un dialecto por la comprobación de la homogeneidad
interindividual de ciertos hechos lingüísticos —entre los cuales tam
bién los resultados de varios cambios fónicos—, y luego se afirma
que esos cambios fónicos ocurren sin excepción en el dialecto deslin
dado gracias a ellos (43) ; primero se deslinda, por ej., como "caste
llano" aquel dialecto romance en el que lat. kt se ha vuelto C (octo &gt;
ocho)^ y luego se observa, con extraña sorpresa,, que kt &gt; C es una ley
fonética que ha actuado ineludiblemente "en todo el castellano". Por
consiguiente, si se rompe el círculo vicioso y se entiende que un dia
lecto se delimita por ciertos cambios que han ocurrido (44), la fór
mula de la generalidad manifiesta claramente su carácter tautológico:
ella afirma que una ley fonética actúa en el espacio en que se com
prueba que ha actuado (45). Lo que ocurre es que la ley fonética —co
mo difusión de una innovación fónica— pertenece al hacerse de la len
gua y, por lo tanto, es anterior al "dialecto", que es su resultado: los
límites dialectales son un después y no un antes, con -respecto a las
leyes fonéticas (46).
La conclusión que se impone es, pues, que un cambio fónico no
puede tener "a priori" generalidad extensiva. Ésta depende de un par
ticular proceso histórico, que se realiza o no se realiza, y sólo puede
realizarse en una época determinada y en tal grupo determinado de
individuos. En consecuencia, la generalidad extensiva no tiene ningu
na universalidad: en este sentido, la "ley fonética" —entendida ahora,
no como "hecho que ocurre" (difusión de una innovación fónica),
sino como "comprobación de lo ocurrido": como hecho de Historie,
y no de Geschichte— representa, en efecto, una comprobación histó
rica, particular y "a posteriori" (cf. n. 41).
4. 4. 4. Muy distinto es el prohlema de la generalidad in
tensiva. Con respecto a ésta no podemos razonablemente postular la
"difusión" de una adopción fónica, en un saber lingüístico individual,
de una palabra a otras. Puede haber, sin duda, un cambio gradual, con
múltiples oscilaciones, en la frecuencia del empleo de un modo adop-

(") Este círculo vicioso ya fue advertido por H. Schuchardt, Über die
Lautgesetze, 1885, quien se preguntaba si los "dialectos" deben concebirse como
"a priori" o como "a posteriori", con respecto a los cambios fonéticos; cf. Brevier, p. 59.
(**) El no ocurrir de los cambios tiene, a este propósito, el mismo valor
que su ocurrir, pues un dialecto conservador se deslinda necesariamente con
referencia a otros dialectos, innovadores.
(") Con "excepciones" o sin ellas, pues este aspecto corresponde a la "re
gularidad" de la ley, y no a su "generalidad".
(*") Cf. La geografía lingüística, p. 29.
- 246 -

�•Bq^tudmoD as
rqaniduiOD as anb o\ anb jpap otnoo sa oraiqn ojsg '^anjosqe aaaiucui ounp inBA
anbi^auoqd ioj aun sajdoad íuos inj mb aaBdsap 13 sduiai ap sajiunj sq sueq
•ojioiBjnoiiiB apota untp uoije^ijipota q su^p siBta *siota ap adnoiá un4p no ^ota
an(p uopt^ijipoui bj suep sed ^uaisisaoa au sjycnb aajBd sjaijnSaj juos sanbijau
•oqd siuauíaSueqa sa-q,, :ttpBpi[caaua3^ bj uoa 4tpBpuB^n3aj&gt;^ q apunjuoa epin^as
ua ojad 'pepuqnSaj E[ ap oidpuud \a a^sisuo.i anb ua b.jb[d aiuei^eq ejoueui
ap a^aiApe '991 *d '0S6I 8Bd ^9nbpauoqj ap ftiv-ij, 'xuowivvHf) -j\[ (8t)
-ui^ uoiDBaja v\ ap 'eaiuaai 'oo^emaisis opom :ouiiqn o^sa 'a^uauíEsioaad 'sa MenS
•ua[,, ej 'oqaip Jofaj^ •cnáu^ eun ua uvaia v apuajde as anb ouis (uenSua¡M con
apuajde as ou 'pBpqeaj ua 'anb aiuauzeisnf EAaa^qo —ípjoqiunjq ap eapi eun
'aued bjjo aod 'opuBuioiaa — uu tm 'd 'Doijajsa ip ituajqojj 'aDOH^ *g (lt)
aod (is íJtiquosa ap, eainbetn cutí na odtj un ap uoia^jd^^6 o noia
-ni^ens ^\ b asjefatuasB 'ojund o^jaia BjSBq 'apand ^aiupj uoiadops
e1 ' (s^) J^^DÍ/ dP opoiu un 'Bined Bun 'oaubuijoj ojuauíap un ouis
'(BjqB[Bd pi^. ua opiuos \tbí) Moqoaq,, o^uamap un ea ou BjdopB as
anb o[ :ojos oun 'osbo Bpso ua 'sa opB^dope oainoj opom p anb ap
oipaq a[dmis p xod ouis 'a^qBXiauadrai oijajsim unop jod ou 'o[p
j^ -noiaisod Bmsim b[ ua o oxau omsim p ua Braauoj orasira p ub^
-ua^uoa anb ssjqBpd sb| SBpoj BJBd B^dopB as 'BpBUinua^ap uoiaisod
Bun ua o oxau un ua Binauoj un B^aajB is A íupiaisod jambpna ua
A Bjqspd jainbpna ua Bmauoj omsira p BJBd (pBpqiqísod omoa) B^
-dopB as B^p *Braauoj un BjaajB BpB^dopB uoiaBAouui b^ ig '(Lf) pjau
-a3 ua Ba^sinSuq p^ptAtiaB v\ BJBd ouis 'opio Bq as Brasiui uoidbaou
-ui b[ anb ua ssaqBpd sb^ ap o BjqBpd b^ ap 4tuoiaiiadaj,, B| BJBd
ops BjdopB as ou Baiuoj uoidbaouui Bun 'oapsm^uq aaq^s pp odij
-Braaisis ja^aBJBa p opBQ *Bpjos a^uBuosuoo Bun BSua^uoa anb o|qBaoA
jainb[Bna uoa oSanf p opuapidaj A oouvjq ojvd djsa jod [oSus^q
opBq ap^a] BjJip ouBp^ anb 'souiBSuod 'opuaiaip Bson^oapp uoiaBia
-unuoad Bun JBjirai ua pBipaijip BunSuiu auaij ou ouiu omsim p
'oSiBqraa uig 'pBpiaouos ap upioBp.uoa B[ ap, opnuas p oi^u un b
a^u^uíBOiJoaj jBuasua p^ijip BiiBjpisaj c'fa jod 'isy '('^'^'g *p) 44JaqBS,,
o moa BnSua^ bj ua BzijBdJ as anb uoiaBjado Bun 'a^uaniBsiaaad 'sa uoia
-dopB bj A íoaijsinSuij jaqss ja jod 44aiuaiuBaiuaa},, UBnpiAipui as A
uaaouoa as 'uapuodsajjoa sojja anb sbj b sauoiasjajjoa sbj A soAi^upsip
soSsbj soj oraoa isb 's3jubijba sns A sBiuauoj soj 'a^j^d bx^o jo^ *sbjj
-anbB A sojsa aj^ua Biauaiajip bj sa (44apuaadB,,) BidopB anb oj X 'sojap
-ora soidoíd sns uoa s^pio SBjqBjnd sbj BJBdraoa ^aiuoj uoiaBAouui Bun
B^dopB anb a^uaXo ja oja^ 'SBjajua sassjj X SBjq^jBd ua asjBiuarauad
-xa uapand ojps 'o^ub^ oj jod 'X uoioBzijBaj bj ua sopBjsiB UBp as ou
SBraauoj soj ap soaijsnaB saius^uasaidaj soj anb ojaaia s^ -opBaapisuoa
onpiAipui ja lod sopiaouoa soaiuoj sopora ap Bma^sis ja ua 'BAisajdxa
pBpijiqísod BAanu oraoa *ojovf osdi Bjaasui as opora a^sa 'oaiuoj opora
un ap eibjj as is *ajuainisuoa jo^ 'B^dopB bj uainb ap oaijsinSuij
jaqBS ja opo^ b ozuairaoa ja apsap X ajuauíBiJBsaaau aoaua^jad Bps^
-dopB uoiobaouui buq *orasiiu jaqBS ja ua ou X 'jaqBS jap uoiaBzij^n bj
ua sauoiaBjiaso ap b^bji as oja^ 'oai^sin^uij o^iq^q OAanu oraoa opBj

�ej., el tipo alterado es a, no hay nada extraño en 'que todas las pala
bras con a escritas con esa máquina presenten la misma alteración,
puesto que lo alterado es el molde mismo de realización.
En este sentido, también la "ley fonética" es algo que se com
prueba todos los días, y puede hasta verificarse con adopciones pro
vocadas experimentalmente. Así, al corregir un defecto o un error
de pronunciación, no se le enseñan al sujeto todas las palabras en
que el fonema afectado figura, sino, con pocos ejemplos, la pronun
ciación misma, a la que el sujeto aplica luego en todas las palabras
que conoce o aprende. Si se indica a alguien que las palabras como
llama, lleno, talla se pronuncian en el castellano ejemplar de España
[Xama], [Xeno], LtaXa] —y no [ljama], [ljeno], [talja], como él las
pronuncia—, ese alguien, al percatarse de su error y al lograr la arti
culación de [X], la aplicará en cualquier palabra que contenga II,
y no sólo en aquellas cuya pronunciación se le ha señalado como
errónea. Y lo mismo hará con un fonema en una posición deter
minada. Si, por ej., se le indica que en español no se pronuncia
[rama], [resto], sino [rrama], [rresto], dirá también [rrima],
[rraspa], [rremo], etc. Y al hacer esto, nuestro sujeto no hará otra
cosa sino aplicar estrictamente dos "leyes fonéticas": Ij &gt; X y r- &gt; rr-.
Es sabido, también, que, conociendo las correspondencias regulares
entre dos sistemas o "dialectos" semejantes, un hablante puede pasar
de uno a otro sin necesidad de conocer todas las palabras del sistema
o "dialecto" que no es el suyo propio, lo cual suele dar como resul
tado numeroso hipercorrectismos o hiperdialectismos, ju^tamente
por la aplicación estricta de "leyes fonéticas" (49). Es que la "ley
fonética", como ley intrínseca y libre del hablar, es, precisamente,
la que el hablante aplica, en cada caso, al crear sistemáticamente
su expresión; la otra, la que da cuenta de las correspondencias efec
tivas entre los dos sistemas o dialectos (y que admite "excepcio
nes"), es el resultado histórico e históricamente condicionado de
una serie de "leyes" intensivas análogas. Un modo articulatorio nue
vo no puede surgir como "general", puesto que la articulación es
individual; pero es desde el comienzo "regular", porque es único.
El hecho de significar la ley fonética un cambio articulatorio im
plica su "regularidad" (su aplicación en todas las palabras que
contienen el modo sustituido) ; mas no implica su "generalidad",

(") Así, quien, en el Río de la Plata, pretendiendo hablar el castellano
académico, dice [arroXo] por [arrojo], no lo hace por ^nalogía" o según algún
modelo específico (aunque quizás intervenga la contaminación con desarrollo),
sino por el conocimiento de la correspondencia sistemática i — X que no es la
propi'a de este caso. Y quien dice abstrapto por abstracto aplica al revés (y
equivocándose) la "ley fonética" pt &gt; t. En disgresián, desvastar, por digresión,
devastar, interviene el conocimiento de los prefijos dis-, des-, pero, en el Río de
la Plata, también la tendencia a evitar la caída de s preconsonántica (fenómeno
que se considera vulg'ar o rústico), es decir, la comparación implícita entre dos
modos de hablar.
- 248 -

�- ñfZ *0I 'á '9ton8u9i jap mfosojtj (Tg)
•uajjocnptuajj op ODidtj ouio^
op afap A Biuepepnp ap oqaa^ap eioinbpe sejqejed sbuisiui seso ap
oaiuoj opoin un anb ap sajuu bjio b BnSuaj Bun ap Jesed uaqap sejqejed
sbijba 'so^iismSuijJoiui sopeiuoo ap osea \a na 'anb A sejqejed sbijba ua ojjio
aqap aiua^o [a 'oAanu oaiupj opom un jeidopB ap saine 'anb Jiaap sa esoa bjiq
'('Z'^'f *P) oueuoiaaip jap ejqejed eun ua jujnao apand oiquiea unSuij^ *bjj
•anbe anb seiaejisqe souaui uos ou sBisa sand '^SBjqejBd,, sbj ap ouisiaiueaam ja
^nSuaj ej ap ouispiueaaiu je Jinipsns auaiAuoa ou 'jejauaS ug (og)

sa 'oiusiuiisy 'oiquiea jap ttEipjBn8uBA,, ej neiiiniílsnoa anb seaqejed sesa ainam
-jeaipej opepaje rCeq aisnfesap ja anb ap sam^ nnpe ou ^(eai3ojoisij eiSojeuc,,
bj anb Jod A 'sbjio ua on A sejqejed sepaia ua ojos ueuep as 'MsopipaApeui a
soajueaaui^ uos is 'usaisnfBsap,, soj anb Jod apuapua as ou 'semapy •^oajuBDaui,,
epeu Xcq ou enSuaj ej ug 'aiuauíjeuopunj A jrani^na asjuaijiisnf uapand ojos
uuoiaBziJBjnSaj,, ns A soAanu soaiisinSuij soiiqeq soj ap uoisnjip bj anb sa pepjaA
eg ¿ua.íniusns scjja anb sbuijoj sbj anb ^aiuanaaaj sbui jas b je3a|j epeq uap
-unjip as seaipejodsa sbuijoj sepaia anb apaans ouio^? ¿ueaiueaain uoiaaeJie,,
j sejja ajqos opuaiajafa ucuiuiija sbj ou (saiuanaajj sbui) sefaiA seuijoj sbj
'seaipejodsa uos BAanu sbuijoj sbj SBJjuaiiu 'anb Jod?— 'e^a^Se Jarsso^ omoa
kMsoJBJ soj ajqos saiuanaajj sbuijoj ap 8odm8 soj apsap epiajafa BaiuBaaui uoia
•dbjibm Eun jaqeq jaipnd anb opuapiuipe '^ 'oaiuBaaiu ju oai^ojoisp ?.u sa ou
'jaqcs oiuena ua 'ojad '(jBuoiaunj oj ap uopezpeijaieui ap opoui ouioa) oaiu
•eaaui A oai^ojoisij oj e uaiquiei ajaijaj as aisg muaqvs un 8 opadsaj uoa ub3iubd
-aiu uoiaBuuojiun,, ap ja A ueai89joisij biSojbub^ ap ja ouioa soidaauoa b Jipnae
ounpodoui souaui oj Jod sg *eapsin9ufj pepiApae bj uoa ((jaqus,, ja 'epjauoa
B^3uaj bj uoa BpeJisqB enSuaj bj '^pepiJBjnSaj,, bj uoa ^pepijejaua^,, bj apunjuoa
jajsso^ 'OAisuaiui oppuas ua ou ojad 'oAisuaixa oppuas ua (íBzijt!jaua3 as,, oiq
•mea uq 'ajqísiuipeui a nuoiaipBJiuoa oiund opoi ap sa uopeatydxa epa 'eioqy
*(eztjejaua8 as uij jod A aiuanaaJj sbui o^anj aaeq as 'oaipejodsa ojos eja oj
•auiud anb 'oiquiea un jena bj Jod 'sopiuos ap eaiueaaui uopeíaose Bun 'joioui
oiuaimiiuas un, ap 'uBai8ojoisij biSojbub,, ap Bjqeq A eiAsap as epin^as ua ojoj
•Bjqejed epea ejed aiidaj as ou (z 'u 'P í44oaiuBaaui aisnfBsap,. ouioa 'aiuam
•ajqeiuatnej 'opipuaiua) oapauoj oiquiBJ jap osaaojd ja anb JBAjasqo jb 'uopei
•ajdjaiui Bisa b oiuauíoui un Jod asjeajaae aaajed (Tg) jajssoy^ "y{ '5 *j&gt; ^
'O^^StnSlllJ Jd^Vlf Jdp OO1UJB)
oj u^ ows 'opozijo^d oX oSjo u^ ou *uoiOBOijipotn Bun 'a^uaraBjsTif
's^ ttJBjnSaj,, ooiuoj oiqinBD un sand 'jBjqBij jap Baijoisiq Baiuaaj
'2&gt;jTi^og ouioa Bn^uaj bj A ^^^ój^ omoa afBnSuaj ja Bjapisuoa
as is —asopuBuimija aAjansaj as anb^od '&lt;taAjansip,, as 'oqotp joí"
-ara 'o— aAjansaj as oía^ *oqoaq omoa asJBidaoB A asjBqojdxuoa ap
•and ojos pBptJBjnSai bj BAijaadsjad Bjsa ua A '^o^d^ sa ou BnSuaj bj
anbaod 'ajuauíBsiaajd 'ojja : AoJld^ ouioa BnSuaj bj ap bjsja ap ojund ja
apsap BajuBjd as is 'ajqnjosui sa anb outs 'ofajdraoa o Jpjjtp ojos sa
ou Btuajqojd jbj^ *ajuaisisuoaui Buiajqo^d un 'sisijbub ouiijjn ua *sa
soatupj soiqui^a soj ap pBptiBjnai bj ap Buiajqoad ja uatquiBj^
•sBjnjnj SBjqiBjsd ásoovj ound BjdopB
as anb outs '(os) sbjjo b BjqsjBd Bun ap ctapunjip,, as iu '(ousjd
asa ua ajjnao BpBU anb ^ A 'ajqísodrai ajuanijBuoiaBj ojja opuais)
B^aBijsqB BnSuaj bj ap ttSBqaaq,, SBiqBjBd sbj SBpo^ ua ajuauíBau
-Bijntuis aaajBdB ou OAanu ooiuoj opom uj^ #sapnpiAtput sbotjstiiS
-uij sapepiArpB sbj ajjua uoiaaBJajuí bj ap JBjjnsaj apand ojos anb

�inadmisible que se justifique por el llamado "sentimiento motor" la equivalen
cia entre fonemas y nexos ya diferenciados, como los que figuran en los ejem
plos de Vossler. Tal equivalencia puede establecerse (y no por el "sentimiento
motor", sino por el reconocimiento de una identidad funcional) en la "difu
sión" (entre hablares distintos), pero no en la "regularización" (en el mismo
hablar), donde sólo puede darse entre variantes de un único modo funcional.
Un sonido o nexo a no podría reconocerse, en un sistema, como "equivalente"
de un sonido o nexo b, enteramente distinto, si los dos no fueran intercambiables
en la misma palabra. Así, a nadie se le ocurre en la actualidad sustituir esp.
falta por halta, o firmar por hirmar: ello sólo habría sido posible en la época
en que h se pronunciaba y era variante de /. Vossler, según parece, recuerda la
distinción de H. Paul (^) entre Lauttvandel (cambio fónico) y Lautwechsel
(sustitución fónica), y considera la "generalización" de un cambio fónico como
Lautwechsel. Esto es, en cierta medida, exacto, pues la selección que sigue a una
adopción (cf. 4. 4. 6.) puede, en efecto, interpretarse como Lautwechsel (B3).
Pero no se trata de "analogía", sino de reconocimiento de la identidad funciorial de dos modos fónicos. No es k&gt; mismo hacer LX1 de todo [lj] y hacer
[XI también la I de levar, levamos (por analogía con llevo, llevas, lleva, etc.),
regularizando de esta manera el paradigma del verbo. Lo que el cambio foné
tico (es decir, la adopción fónica) tiene de regular no es "analógico" sino
"sistemático". Por lo tanto, Vossler no "supera" la antinomia entre cambio fo
nético y analogía, como afirma A. Alonso ("), sino que simplemente confun
de los dos fenómenos. Además, no hay nada que "superar", pues los dos fe
nómenos son efectivamente distintos, y hasta opuestos. En el primer c^so, se
trata de sustitución de un modo fónico a otro en cualquier palabra; en
el segundo, de sustitución de un fonema o de un nexo en una palabra deter
mi^ada, o en varias formas flexionales pertenecientes a la misma palabra. En
el primer caso, la equivalencia se establece entre "elementos formativos" (por
^j., X y W* dentro de un sistema de modos fónicos distintivos; en el segundo,
se establece entre "formas" o "modelos formados" (por ej., llevo y levar),
en virtud de una asociación paradigmática o, de todos modos, semántica (gra
matical o léxica). En el cambio fonético, las "formas" cambian porque se re
conocen como equivalentes ciertos "sonidos"; en la analogía, cambian porque
ellas mismas se reconocen como parcialmente equivalentes o se asocian. O,
dicho de otro modo, el cambio fonético ocurre en un "sistema"; la analogía,
en un "paradigma" o en una oposición determinada. El hecho de que, desde
el punto de vista de la lengua realizada, el resultado sea, en ambos casos, una
modificación en lo fónico no es razón para identificar los dos procesos. Otra
cosa es decir que el cambio fonético y la analogía pueden reducirse a un
único principio superior, que es el de la 'uniformación material de lo funcionalmente equivalente', enunciado (con otro propósito) por el mismo H.
Paul: ".lede Sprache [mejor dicho: todo hablante] ist unaufhórlich damit
bescháftigt alie unnützigen Ungleichmássigkeiten zu beseitigen, für das funktionell Gleiche auch den gleichen lautlichen Ausdruck zu schaffen" (6B). Este
principio, por otra parte, es el principio mismo de la sistematicidad de la len
gua; y en este sentido es justo reconocer con A. Debrunner (BB) que la "ley
fonética" y la analogía surgen ambas del Systemgefühl.
(") Prinzipien, p. 68.
(Ba) Por otra parte, puesto que, en sentido intensivo, no puede haber cam
bios "graduales e insensibles", todo cambio fónico es una "sustitución fónica".
El Lautwandel de Paul es un Lautwechsel en un sistema de modos fónicos; y su
Lautwechsel es un Lautwechsel en una palabra o en el paradigma flexional de
una palabra.
(B&lt;) En su prólogo al CLG, p. 17, nota.
(BB) Prinzipien, p. 227.
(BB) Lautgesetz und Analogie, "Indogermanische Forschungen", LI, 1933,
p. 269.
- 250 -

�- I9S
ap ojdraafa un outs 'o &lt; *suod -f- pa 44Bapauoj Xaj,, bj b umadaaxa ap
ojduiafa un jou,Bdsa ua sa ou vuipod 'opuB{qBi{ aiuauíBjDijjsa 'isy "sbo
-jlsjn^uij sauopipBJj sbtjba ajjua umaaBjaiui bj ap ops^jnsaj sa Bau
-ojsiq BnSuaj Bun anb Bjuana ua auai) as is 44sajBjn8aj,, sbuijoj uaA
-jaiiA as ojad 'BauaSouioq upiaipBJj bjos Bun oiuoo sn8uaj bj jsjapis
-uoa apua^aad as is ojos sajB^ ouioo uaaaJBdB 44sauoiadaaxa,, sBsa 'sou
-iuijaj soj^o ug 'UBiunoo ou sa^uaipuodsajjoa soiquiea soj anb soj ua
sajBjqsq ap uapaaojd 44Baijauoj ^aj,, jBna o jbi uaaapaqo ou anb s^jq
-BjBd sbj sand 'sauoiadaaxa sbsjbj ap bibj) as sosbo soqanuí ua 'opiq
-B9 sa ouioo 'anb ojog 'soaiapisiq sopBqnsaj soj ap bjsia ap oiund ja
apsap Baijiisnf as —&lt;4JiJjnoo optqap BjjqBq,, anb sbj ua ssaqBjBd sbj
SBpoj ua Bqanjdmoa as ou anb— 44sauoiadaoxa aiimpB,, ooiuoj oiq
-uibo un anb Jiaap 'ojja jo^ 'sa^uaipuodsajjoa sbuiibj sbuijoj sbj uoa
BzuBÍauías joXbui ns jod SBpiuaisos i(soqiun 'uviqwv^) SBaijqBjuBa
sbuuoj sbj bpBÍij uBq as sos^a soj)o ua anb SBJiuaiin '(ouioj fvwo¡vd)
tu b opianpaj qtu odnjS ja uoa 'soSjng ap sbuuoj sbj sosbo souaia
ua jbCij b opB^ajj UBq as 'sojng ap ja A bXbuiy ap ouBjja^sBa ja
aj)ua uoiaaBJa^ui bj ug 'so^upsip SBUiaisis ap sa^uapaaoad so^uauíaja
jBftj A JBUOiaaajas apand BaiJoisiq buuou Bun :nne sbj\[ ^aa^ *J33M&gt;
sbuuoj sbj 'opBj ojio Jod íA (jada A U39S ou A) xaa A Jas sbuuoj
sbj 'opBj un jod 'opsíij UBq as jouBdsa ua 'jsb ÍBpsqBaB ou uoiaoajas
Bun JbCij apand BaiisinSuij 44buuou,, Bun 'ajjBd bj^o jo^ 'ajuauíBa
-ijojsxq Bzu^ajB uoisnjip bj anb soj uos saiiuuj soj ituotud v asjaaajq
-Bjsa apand a)imij unSuiu 'oAtsua^xa oppuas ug •44sa^uBiJBA^ jas ap
usfap A sBiu^sip sbuuoj ua asjBfij b usSajj soquiB anb ua o 'ajqxsod
sa ojos oun '(oAanu ja A ofaiA ja) saiuajBAinba sodiuoj soiuamoui
sop soj ap 'anb ua 'jiaap sa 'uoiaaajas bj Buiraaaj anb ua ojuainora
ja ua (44JBnjaB ap Bfap Bapauoj Xaj bj,,) a^uauíBAisuauíi Buiuua^ otq
-uiBo jg "uotooajas 'oAisuajuí opi^uas ua A 'uqtsnftp 'oAisuaixa op^uas
ua 'sa oaiuoj oiqraea ja anb 'ajuainSxsuoa jod 'Jiaap apand ag
•SBpBfij sauoiaipBJ^ sbj ap A soauo^siq
sopBjjnsaj soj ap ouBjd jb ou A 'sapBpijtqísod ap ouBinud ouBjd un b
aaauauad 'oinjosqB oiuauíoui ns ua 'anb 4&lt;Baijauoj ^aj,, bj ap Bidojd
p^piJBjn^aj bj 'o8jBquia uis 'ub^.D3jb ou soqaaq sajB^ 'SBUia^sis ap Bia
-uajajjajut jod ouioa isb '(Biuajsxs onistuí jap ojjuap) SBAisajdxa sbio
-uaSixa sbj}o jod 'sosbo soijba ua asjapuadsns A 44asjt8ajjoo,, apand
ojad '(BAisajdxa Biaua^txa BungjB b apuodsajjoa apunjip as A B^dopB
as anb ut

-^uui Bun anb oisand) BjnuB as ou 44^aj,, ^j 'uoiaaaj

-as ap osaaojd ^a ua 'o^ang ^votj9iaof Aaj^f v\ tioo vzatdtua anb outs
'vwiuuai ou ootuql otqtuoa /g 'jBnpiATpuiJaiui a jBnpiAipui uoiaaajas
ap osaaojd o8jbj un auaiAjajuí '(asjBfij b bSojj anb sa is) OAanu oa
-iuoj opotu un ap Bauo^siq uoiobCij bj ua A buisiui uoxaBzijBaj bj ug
•uoTDBZTjBaj ap pnptjtqtsod omoa 'oAanu oaiuoj opom un ap jBnpiAip
-ui (upiaBaja) uo;aisinbpB ap JBiaxui oiaB jb A ttJaqiBS,, ouioa Bnáuaj
bj b ajaijaj as Bjjg 'pvptotun ns uoa 'oqatp jofaui 'Baiuoj uoiadops bj
ap BAtsua^ui pBpijBjauaS bj uoa aptauíoa 44Banauoj Xaj,, bj 'BUBtuiJd
buuoj ns b A Biauasa Buitiut ns b Bptanpaj 'sand 'tsy *9 'f 'f

�adopción léxica de un hablar en el que al no cambiaba en o. Lo que
en este caso se adoptó (por los hablares en que el cambio ocurría)
no fue un modo fónico, formativo, sino una forma hecha, un "mo
delo" como tal. Las formas palma y otro respetan ambas las "leyes
fonéticas" de los hablares de que proceden.
4. 4. 7.

Se deduce de lo dicho que la "ley fonética" es algo

más que una pauta metodológica justificada por la comprobación de
una relativa uniformidad expresiva alcanzada en cierta época por
cierta comunidad hablante. Si no tuviera una justificación más hon
da, esa misma uniformidad resultaría incomprensible y la "ley" no
podría tener ningún valor metodológico. Pero es que en su realidad
elemental, como generalidad intensiva de la adopción fónica, la "ley
fonética" coincide con la sistematicidad de la lengua (57). Ahora, la
lengua no "está hecha", sino que "se hace"; por lo tanto, la "ley
fonética" corresponde a un modo de "hacerse" (re-hacerse) la len
gua, en su aspecto fónico. Ello significa que, en la perspectiva real,
la sistematicidad fónica comprobada en un "estado de lengua" es
proyección de un hacerse sistemático, es decir, de "leyes fonéticas"
(58). De aquí la posibilidad de reconstruir y postular formas lin
güísticas pretéritas (59). Finalmente, quien "hace" la lengua es la

(")- Y, en efecto, también en sus resultados históricos la "ley fonética" es
valedera en la medida en que una lengua es "sistemática" y mono-sistemática.
Pero una lengua, como conjunto de tradiciones lingüísticas, no es sólo "sis
tema", sino también "norma", es decir, selección dentro de las posibilidades ofre
cidas por el sistema funcional; además, en una lengua histórica hay confluencia
y coexistencia de sistemas (cf. II, 3.1.34).
(58) Puesto que, por exigencias ineludibles de la investigación, lo dinámico
(que es lo concreto) se estudia necesariamente entre dos "estados" (proyecciones
sincrónicas), se habla de "leyes fonéticas" sobre todo en los casos en que,
entre los dos "estados", se comprueba una sustitución de elementos. Pero, desde
el punto de vista de la realidad dinámica de la lengua, es igualmente razonable
hablar de "leyes fonéticas de continuidad" (o de repetición). Es, por otra parte,
lo que se hace cuando, entre dos "estados" de lengua, se establecen correspon
dencias del tipo a &gt; a. Las "leyes" de sustitución atañen al hacerse de la lengua;
las de continuidad, a su rehacerse.
(6e) Obstinándose en no entender que se reconstruyen formas que pueden
ser históricamente reales y sistemas ideales, pero no lenguas históricamente rea
les (es decir, sistemas completos y atribuíbles en su integridad a un determi
nado momento histórico y a tal comunidad lingüistica determinada), R. A. Hall
jr., La lingüistica americana dal 1925 al 1950, "Ricerche Linguistiche", I, 2, p.
291, llama "obstinados" a quienes, en cambio, k entienden. En realidad, no hay
ninguna garantía de simultaneidad histórica de las formas reconstruidas. Ade
más, sólo se puede "reconstruir" aquello que se continúa en las lenguas conside
radas, y no lo que no tiene continuación ninguna. Así, para no ir más lejos, las
lenguas romances permiten sólo en medida mínima la reconstrucción de la de
clinación latina y no permiten de ninguna manera la reconstrucción de la con
jugación pasiva del latín. Del mismo modo, en el caso del indoeuropeo, no se
reconstruye, en realidad, el fonetismo del "indoeuropeo común", sino el "fonetismo común" del indoeuropeo y, precisamente, de aquel indoeuropeo que co- 252 -

�- 89S •s8i8 A ^0^ "
•uuj mvj Jod oqaip o\ 'aued bjio aod 'as^a^ '6 '&lt;* 'íip^aqs^untpsaog 'iwvsij
•^ ap SauOIDBJipui SB[ *J[) *NHOH ']^ A SHaAVJJ '^^ P1 ^-^qO9 OpBDB^Sap UBq O¡
'aiuapaa sBiu Baoda ug 'snuHn^ 'O Jd B^ opEpuas anj oqaaq jbj^ .(IB)
•BJOpBAOUUI B[ B OTJBJ)UO3 Opi^UaS U3 UplStlfip BUn JOd 'J13p
89 'saJopBAOuui so[ ajqos sajopBAjgsuoD saaBjqq so¡ ap ofiqjuí ^ aod 'sopcq
-B3B soiquiBa soj uns asjBuiuiip uapand so^upsip SBiuajsis ajjua nopaBjaiui bj
ua j^ 'BnSiiuB 8bui ^jububa e^ b ajqBJOABj upto^ajas Bun jod agJBuiuiqa apand
('9'^'f "P) opBqBDB ou oiqniBa un jEnpiAipuiaaiui Buiaisis un ug •upioBaipIxa
bj)O auap oaad ^aiuanaaj] ououiouaj un sa Bjscq A 'Epnp uts 'a^sixa upisaaSaj
Bl '(1H '9H 'Pn^I aP OSB:) Ia "P) opBAJasuoa ap souauíouaj soj usauoisaj3
-aJn ouioa iB^aadaaiui ap ^a **fa jod tysj^ -sosouna Xnra saaojja b jBSnj opsp
Bq —eauo^siq Bn3ua[ Bun Bpoj ua BauBqnuiis ouioa uBapauoj Aa\n e^ JBaapis
•uoa \s 'jraap sa— MpBpqBJaua8M ap sodij sop eo\ aajua uoisnjuoa Bg (09)
*aaajjo ouisim Bqjaq
\9 anb sojBp soAanu so¡ ap uoiaBz^ijn v\ uis opin.nsuoaaj oadoanaopui un b
asaauodo pand Ejpaq ^9 anb '*fa aod 4UBSai^[ 'JinquiB apuajaad a^ as opnuaui b
ubi anb opansqB oppuas [a ouis qBiuauínaisui a oaiSojopoiaui jo{ca ns A uop
•anJisuoaai B| ap pBpqiqísod n\ sa ou u^Saiu ^sopBupsqo,, so^ anb oq *oaixa|
[ap osbo [a '-fa aod 'sa oiuoa 'ouispauoj [a anb pBpiai^Buiajsis ap odp ouisiui p
uauap ou anb 'Bn8ua[ v\ ap sojaadsB soa;o b opadsaa uoa oiaaia sbiu une sa ojp
j^ 'uoiaanaisuoaaa B[ ua B^uana ua opcuio^ UBÍsq as anb 8Bn8ua[ sb[ b, apuodsaaa

'Bpipaux ejaaia ua opBxa sa oisg "(I9) i(^BAi)Baijiu3is sauoiaupsip sb[ usiadsaa,,
anb oisand 'u8B3aia,, uos ou suaipuoj sa^íaj sb[ anb ap uoianAaasqo bj JBjaad
•jaiui aqea oppuas aisa ug 'suAisaadxa sapBpijBuij sBpBuiuua^ap b uoiauaiB ua
Xa[ B[ wBpuadsn8n pBjaaq^ Buieim B[ onb aBUBJixa ap sa ou o¡p to¿ 'Q m^ 'f
•BJopn^ao pepiAi^e ns na c^dope p^iiaqif b¡ anb B}st[
buxiou ^un ap ouis 'pBpisaaan ap Á^\ Bun ap bjbjj as oj^j *(09)
Bpi[B^anaS,, B| uoa ^BAisuajui p^pi^aanaS,, b^ uapunjuoa
i ' (soppouoasap a^namjBn^naAa) ctsouaaixa sajo^aBj,, uBUBnjaB anb
bj aiqos {(Bsaa,, otnoa BnSuaj bj nsiapisnoa opom unSjB ap sanainb
uBsuaid otnoa 'oainBoam ap o osoiaajsita ap Bpnu anat^ ou bjj^j -oía/3
as orülua] vj jvna ja ajuvtpaw otusjiu o^a^ jap viuuou X voijsiuajou^
-Da sa anb oms 'BtiSuaj bj ajqos on^ov ou *sand *(^onauof Xaj^, Brj
•jBOiaBtnBjS otqniBa jap sajqpnjant a
SB^ata saXaj^ ap Baainbts Bjq^q; as ou X 'sBsoiJajsitn sauozBJ b (ttsBa
s^^aj,, sbj b soSojbub aauatuBiaajjad) soqoaq sopa a^nqtJiB
*odti otustuí jap sauopBjo sbj SBpoj BJBd ajBA *opijinb,pB zaA
Bun 'Buianoa un anb jod X saiqtuou soj sopo} b ajq^atjdB sa 'opeaaa
zaA Bun *ojnajiJB ja anb aod o *soqjaA soj sopo^ bjb¿ ajBA *—opBu
-luuaiap o^db o^ap ua X oauatuotu o^ap ua otSjns *Bpnp uts 'anb—
•fa jod 'jBqjaA oduiata OAanu un anb Jod B^unSa^d as atpnu anb ojo^
qBoiaBtaBiS oaoadsB ja BJBd uatquiBi 'ojubj oj Jod ÍBnSuaj bj ap ooia
-Btuaasts oj opo^ BJBd ajBA uotaBiaidjaaut Btnstuí Basa 'aaJBd Biao joj
•aanatuBotaBinaasis BnSuaj bj UBaJD saauBjq^q soj anb jBqojdraoa 'aa
-uautajdtuts 'boijiu8is usB0taauoj saXaj,, JBqojdtnoo : BDiastnSuij p^aJaq
-tj bj JBnaoB ap opotu un b apuodsajjoo t4Botaauoj Xaj,, buibjj as anb
oj 'aauatnSisuoa io^ "BDiaBinaasis pBptAtaoB aauBsaout Bun ap
ja sa pBptoiaBiuaasis ns :saauBjqBq soaafns soj ap BotasinSuij

�pero debe entenderse con restricciones. En primer lugar, la finalidad sistemá
tica, representada por la "ley fonética", supera la finalidad distintiva particular
(cf. IV, 4. 2. 3.). Así, esp. alto pudo revivir y eliminar la forma "regular" oto
(aunque, seguramente, no para distinguirse de oto, 'especie de lechuza'), por
que tanto a como I se conservaban en el sistema fonológico de la lengua; pero
no habría sido posible que, en el Río de la Plata, pollo se mantuviese como
[poXo], para distinguirse de poyo, porque el cambio X &gt;j &gt; z iinplic'aba la eli
minación de X del inventario fonemático propio del rioplatense. En segundo
lugar, las "excepciones" no se establecen simultáneamente con la "ley", sino en
el sucesivo proceso de selección. Así, quien, en cierta época de la evolución
del castellano, conocía las variantes horma y forma y oía sólo horma en un
sentido, y sólo forma en otro sentido, no habrá tardado mucho en diferenciar
semánticamente las dos variantes. Desconociendo la historia, podríamos pensar
qne en castellanos ambos no se volvió amos para seguir distinguiéndose de amos,
'dueños'; sin embargo, es sabido que en Burgos también ambos llegó a ser amos
y que lía forma ambos se reintrodujo luego, de hablares más conservadores. El
principio metodológico de tomar la "ley fonética" como base y de explicar las
"excepciones" es, por lo tanto, fundamentalmente acertado. En efecto, desde el
punto de vista del hablar, la "ley fonética", como aquí se ha interpretado, tiene
darácter primario: se da en la creación misma de un modo fónico nuevo, mien
tras que las "excepciones" pertenecen a la fase secundaria de "selección" (").
La "ley fonética" no es "ciega", pero es sistemática y, por consiguiente, no con
templa ni puede contemplar los casos particulares: éstos se resuelven en un
segundo momento, y pueden resolverse de muchas maneras.
5. 1.

Se puede concluir, pues, que, para entender el cambio

lingüístico y su racionalidad, alcanza con considerar la lengua en su
existir concreto (83). El cambio no es mero accidente, sino que per
tenece a la esencia de la lengua: en efecto, la lengua se hace me
diante lo que se llama "cambio lingüístico". Por ello, estudiar los
cambios no significa estudiar "alteraciones" o "desviaciones" —como
parece cuando se toma la lengua como ep^ov —, sino, al contrario,
estudiar el consolidarse de tradiciones lingüísticas, o sea, el hacerse
mismo de las lenguas. Viceversa, el preguntarse "por qué cambian
las lenguas" ('por qué no son inmutables', entendiendo que debe
rían serlo) es absurdo, pues equivale a preguntarse por qué las ne-

(*') Una vez más cabe recordar una observación de H. Paul: "So ist z.B.
im Nhd. das mittlere e der schwachen Praeterita und Partizipia nach t und
d erhalten (rédete, rettete), wáhrend es sonst ausgestossen ist. Geht man aber
in das sechzehnte Jahrhundert zurück, so findet man, dass bei alien Verben
Doppelformigkeit besteht, einerseits zeigete neben zeigte, anderseits redte neben
rédete. Der Lautwandel ist also ohne Rücksicht auf Zweckmássigkeit eingetreten,
und nur für die Erhaltung der Formen ist ihre gróssere Zweckmássigkeit massgebend gewesen" (Prinzipien, p. 71). Sólo que no se trata de finalidad y sin-finalidad, sino de finalidad general (sistemática) y finalidad particular.
(M) Cf. A. Martinet, The Unity of Linguistics, p. 125: "In the case of
languages, observation will show, not only how they function today, but also
how the ever changing and conflicting needs of their users are permanently at
work silently shaping, out of the language of today, the language of tomorrow".
Así como, por otra parte, sobre la base de la lengua de ayer, construyen la
lengua de hoy.
- 254 -

�- 99S 'OH •&amp; ^013 (..)
'69 d
*ZS6I sajiy souang 'mjDuatii'OOtjpjstq nauvjaostfl ?rvaij z3aisiaN3j\[ •$[ (99)
•9^-5^1 "dd *H6I 'FBd *tIa:n/ai3stio3 d^ ap sapnpatuiui saauuop saj
uaiquie; -j^ -^ol 'd '^61 8JJBd \iuvcinow a\ %a aasuad vq (ts)

ua puuoj anb ^od pp upiOBUuojsuBJj bj 'apap sa 'bjsioisij opijuas na
4tt8apsnBoM somuuai ua oiuaituBaiuB^d ns mbB oq sapuoiaBJ sauoianf
-os aaua) apand ou ^buoiobjji Braajqoad un X íB^aBJ^sqB BnSua^ b^ ap
b^sta ap ojund p apsap opBa^uBfd oiqwv^ jap vwajqoud ja ouis *o^q
-tuvo ja sa ou 'aiuain^isuoa aod *4jBuoiaBJjjM "BijEa^o^oj bj uoo uajj p
Bjaipunjuoa 'une joad *o bijbj^oioj tb\ ua aaajsdB omoa optua^ap Bp
-anb ou X BqoJBUi ns anSis uaj^ p anb jod BJBjunSaad as 'ojuaiuiiAoui
ua uaai un opBijBjSojoj opuaiqBq 'uaxn^p is ouioa s^ 'a^uauíBoiJo^siq
Bnuiiuoa as anb, Bn^ua^ b^ ua psaaAsuBj^ a^oa un ouis 'BnSuaj vj sa ou
Baiucuauís uoiaaaXojd ua ^Bnáua| ap opB^sa^ uj^ qanbB Jod anbijijsnf
as Bisa anb jt^ixa ap JBn[ ua 4B^OBJ^sqB Bnua[ b^ ap bjsia ap ojund
p apsap anbijpsnf as (aiuatuBiaiauoa aasq as anb Bn^ua^ bj) paj oiq
-uiBa p anb JiSixo Bai^duii oiuaimBaiuB^d pj 'ojaaja u^ *('I'g'e 'I *p)
BpBusaAui pBpipaj B^ ap ouB^d p X uoiaB9i^saAui B^ ap ouBjd p
uoisnjuoa b^ ua saaiBJ sns auaij anb oai^oppo^atu aojja un sa
ouioo Bn^ua]; b^ ap b^sia ap oiund p opsap op^a^us^d 'SBti^ua^
sb^ ap pBpqiqBinuí tb\ ap Bma^ood p 'aiJBd bj^o jo^
"^ *^•pBpiouojsiq ap aaaaBo X ^ntouaumuuad ouis
jmpmu^uoo auap ou MBja^pM as ou anb oq ^uopBJa^p ap oidiauxad
p ua Bpunj as pBpinupuoo ap oidiauíjd p, :oijbj^uoo opi^uas p ua
^uaiq sbui o) uaiquiBi BpipA sa (99) í4pBptnu^uoa ap oidrauíad p ua
Bpunj as uotDBjaip ap oidiouiad pM anb ap a^nssnBg ap ap uoidbuuijb
Bq 'B^dBpB as anb na Bpipara b^ ua BnSua^ ouioa opu^uoiaunj anSis
X '8a^uB[qBq so^ ap SBAisajdxa sapBpisaaau sb^ b B^dBpB as BnSua^ ^\
TP lod "^nSuaj min ap oipatu uod ocianu oSjv xapuaiua X uvjqvy ouis
'vnSuaj vun uapuajua X uvjqvq sa ou BatjstnSu^ pBpiAijaB v\ anbaod
BrOtuiBuip sa BaiJoisiq a paj Bn9ua^ Bq *o^db p joijaju^ BnSua^ b^
jod opiqBS bX o\ ap bjjb sbui japua^ua sa Japua^ua p anbaod vcianuau
as X toAanu a^dinats sa jB|qBq p anb^od Boiistn^uq pBpiAijaB b^ jod
vuadns as íaapuajua-X-JB|qBq sa X saioija^uB soppoiu ua Bpunj
as jBjqraq p anbjod aovqau as BnSua^ Bq '(co) t4oA^uaAui oj 'oauBj
-uodsa o\ uoiDipBai b^ ap oj^uap X uoiaipBJj sa Bjnjjna b^,, tpjnqna
o^ ua Bp as pBpaAou b^ anb ua opijuas p ua *—BJnjjna sa afBn^uaj
p anb o^sand— a^uauqBjnjBU 'anbun^ í (^\ X \ *su 'p) 4tOAanu o\^
aiuauíBtdojd ussajdxa sBjq^pd sb^ anb sa p^pjaA ^\ oaa^ #(^9) tofaiA
o\ ap a^snfBaJ ouioa anb sbui OAanu o^ jBsaadxa uapand ou
sb^, anb uos9aag uoo jpiuipB anb BjjqBq saouojua 'BoiisjnSuq
-OB b^ lod aiuatuBnu^uoo asaioiq as ou X SBpoj aod ^aA Bun ap Bqoaq
BjaiAn^sa BnSua^ b^ tg -opnuas X opBsuad Bq as bX anb oj ops uajuais
X UBsuaid ou saaquioq so^ anb aod 'uBAanuaa as SBAisaadxa sap^pisao

�por qué eficiente, y la necesidad de recurrir a "causas" y factores
"externos", en lugar de recurrir a aquello que realmente mueve la
lengua, y que es la libertad lingüística (67).

(&lt;T) Esto ya lo vio claramente M. BrÉal: "II est certain que je vois plus
clair aujourd'hui dans Je développement du langage qu'il y a trente ans. Le
progres a consiste pour moi a écarter toutes les causes secundes et á m'adresser
directement á la seule cause vraie, qui est l'intelligence et la volonté humaine"
(Essai, p. 7). Evidentemente, el no desligar la lengua de los hablantes (cf. II,
1.3.2.) tiene su importancia para la comprensión del cambio lingüístico.
- 256 -

�- L^Z p i('i *g 'jjj p) Bn8ua[ B[ ap omsira asjaaeq p sa ttoiquiBaM
buib[[ as anb o[ anb ^ aaeq as Bii3ua[ B[ anb ojsand 'Bjoqy #^ ^
'sopom sosa uBuiuuaiap anb (sauopipuoa) SBpuBisunajp
sb| X soiquiBa so[ ap sapjauaS sopom so[ jaaa[qBisa ap oras
-xa Á sajuaiatp sssnBa oraoo uapuaijua as ts 'auau sb[ on 'aiJBd
jod 'anb) oaiismáutj otquiBa pp tí8BsnBaw sb^ jpqnasap ap bjbji as
oa 'souiuiaai bojío n^ 'uajjnao oraoa pi naJjnao soiqiuBa so^ anb aod
oms 'sa^Binraní nos ou SBnSuaj sb| anb jod 'oaiisinSnr^ oiquiBa p
'pjaua na 'Bp as anb jod bX BinnSaad as o^ 'soiquiv^ sojpnbv A sojsa
ap anbjod pp B| ouis 'svnSuaj svj ap pvpijiqvimu tr¡ ap anbuod [ap b[
'osbd ajsa na 'sa ou JBisa^uoa ap bibj^ as anb b BiunSajd B^ '(-^ ^ *j[
•p) vpnzijvuauaS vaiupjsiq tipiovoijdxa ap Biua^ojd omoa 'oqoíp aof
-ara 'oaiJidraa Braa[qojd oraoa aiuauíBsiaajd oraiitSa^ sa —Bnua[ B[ ap
jas ap opora [ap opajd oiuainipouoa p na asJBSBq ap jcfap apand ou
anbunB— soiquiBa so[ ap [BJauaS Buia[qojd [a 'BSJaAaat^ *Bnua[ B[[
-anbB o Bisa ua u^p as anb sajBpaiiJsd soiquiBa so[ b ou X 'on^uaj vj
ap uas ap opoui [B ajaipj as ^sapiajBd sauoiaBai[dxa ap uoxaB[nranaB
Biara B[ ajuBipara asjaA[osaj apand ou anb 'puoiooJ muajqoud un sa
anbjod 'oaiJidraa muajqodd oraoa BaiuB[d as opusna oraii;2a[i aApnA
as sBii^ua[ sb[ ap pBpi^qBinra b[ ap Braa[qojd [g 'sosjaAip aiuauíBJ
-ajua 8Braa[qojd ap bibji as 'p^pipaj ua 'oja^ *Bnua[ bj b ojaadsaj
uoa BiST[BjniBU pn^iaB buistui B[ ua Batpsj *zaA ris b 4anb 'sBraa[qojd
sop so[ aJiua uoxsnpoa o uoiasaijiiuapi B[ b aqap as *opoj ajqos 'j^
•BzapjniBu B[ ap SBiauaia sb[ ap SBtdojd sauoisajdxa sb[ X oijB[nqB.o
-oa p uB^dopB opnuara b ubj anb 'ajqraoq [ap SBiauap sb[ ap sapjau
-aS 8Bato[ouirajai ssiauaiaijap b 'aij^d ua *X ttsopBisa^ sop ajina a%
-uauíBiJBsaaan Bipn^sa as oiqmBa p anb ap oqaaq [B 'ajj^d ua 'aqap as
II3 ¿ODí^sJ^uÍI ^í^l111^0 TaP tt8Bsn^O 8BT uos saT?n3? o '¿sBnSua[ sb[
UBiqraBO anb Jod? rojaraiJd pp so[ b soaijuapt BTauaijBdB ua souira
-jai ua JBaiuB[d apns as oiquiBa pp Braa[qojd opunSas aig *Bnua[ B[
ap Jiisrxa ap opora [B oaasuiJiux sa jBiqruBa [a anb opioouooaj jaq
-Bq ap oan[ BaiuB[d as anb [anbB 'sa osa 'soiqraoa S07 ap foua&lt;ua3 mu
-ajqoid \a sa (8BnSua[ sb[ ap pBpqiqBinra B[ ap 'jpap sa)
pp [BSJaAtun Braa[qojd [ap oiupsip aiuara[BaipB[j

'I 'I

svi 3a avainavis3Mi 3 avamavis^
SVDIIVW3ISISVaiX3 A SVDUVW31SrS S3M0IDVMM
-aaiaa 'oianvo 13a S3iva3M30 saMOUiasioo svi
AI

�ma general de los cambios consiste en establecer los modos y las con
diciones de ese hacerse. Por otra parte, puesto que la lengua se hace
por la libertad lingüística de los hablantes, ese mismo problema, plan
teado desde el punto de vista del hablar, consiste en establecer las
condiciones en las que la libertad lingüística suele renovar la lengua;
y, planteado desde el punto de vista de la lengua constituida, consiste
en establecer de qué manera la lengua se adapta a las necesidades
expresivas de los hablantes, o sea, cómo y en cuáles condiciones lo
creado por la libertad expresiva se acepta y se difunde, es decir, se
inserta en la tradición lingüística y se vuelve a su vez tradición. Por
lo tanto, tampoco este problema es un problema "causal" en sentido
naturalista, ni es pensable que el registro de las varias condiciones
aludidas pueda proporcionarnos la "solución" del falso problema cau
sal del cambio lingüístico. La explicación, ciertamente, va más allá
de la simple descripción y trata de llegar a motivar o justificar los
cambios (su ocurrir en tal momento y su ser tales y no otros), a en
contrar, como se dice, sus "razones"; pero, por un lado, motivar los
cambios no significa motivar el cambio en general y, por otro lado,
esas "razones" no son causas —en el sentido que este término tiene
en el plano de la necesidad—, sino condiciones, circunstancias o de
terminaciones dentro de las que actúa la libertad lingüística de los
hablantes (^). Tales determinaciones no provocan^ sino que sólo con
dicionan los cambios, y pueden contribuir a acelerar o también a de
tener lo que, con un término impropio, se llama "evolución" de las
lenguas (cf. VI, n. 7).
1.3. En consecuencia, si el problema general de los cambios es, precisa
mente, el de su "condicionamiento", ese problema implica, como igualmente le
gítimo, el problema de la relativa estabilidad de los sistemas lingüísticos. Explicar
por qué ciertos lenguas cambian menos que otras, o por qué ciertos tradiciones
se mantienen más largamente, es tan importante como explicar los cambios.
2.1. 1. Con respecto al segundo problema del cambio lingüís
tico, no es erróneo hablar de factores "externos" e "internos", "es
tructurales" e "históricos", con que se entienda que se trata de fac
tores pasivos, de circunstancias del hablar y determinaciones históricas
de la libertad lingüística, y no de factores activos, de "causas" deter
minantes del cambio.
2. 1. 2. Sólo hay que observar que, en realidad, como condicio
nes del hablar, esos factores son todos "internos". Los llamados fac
tores "externos" (como la mezcla de poblaciones, los centros cultura
les, etc.) (2) son factores de segundo grado, que no determinan
(l) Dado el modo de existir de la lengua, esas determinaciones son, por
otra parte, las determinaciones mismas del hablar; sólo que se consideran des
de el punto de vista de toda una comunidad hablante. A este propósito es ocio
so observar que sin etos determinaciones el cambio no se daría, pues ello sólo
significa que la lengua no cambiaría si no se hablase (cf. I, 2.2.).
(a) Se excluyen, naturalmente, los factores ífisiológicos, que no pueden
ser motivo de "cambio" (cf. III, 2.2.3. y III, n. 16),
- 258 -

�- 69^ *8P¿I "dd 'I 'anbtjojsm anbjtsinSutq (t)
*44JB9ny,, ns JByysq aqap 'jouaiuB bjjo b aXnqisns anb BotistnSuiy upioip
-BJi BA^nn Bun ap uoianqisuoa oraoa 'oiquiBa ya anb X 'pBjjaqiy By ap
sauopvuitujajap o sauotoipuoo ouis *44SBsnBaM uos ou sajoiaej soqaip
anb B^uana ua auaii 99 is BaifopBjBd tu BpjnsqB iu 99 ou uoisnyauoa
B[ SBJ^ 'BUISIUI 19 9p ^BSllBD,, 89 BnSuay By 9nb B BJjpyBAinba 4Bn9u9J
ap oiuatuaya OAanu un ap uopmyisuoa By 'aiuaraBsiaaid '8a oiquisa p
anb oj^and íÁ íoiquiBa oido^d ns ap 44BsnBa,, ^a Bnáua^ B^ anb bijbotjiu
-9i8 B^p 'oiaaja ug -oiquiBa pp sajUBUitujaiap 448BsnBa,, ajuauqBaj ubj
-an| opuejqBq Bj8a a8 anb ap 448aJojaBj^ 8O^ t8 BpmsqB Bjaas uorsnpuoa
B189 :uiib 8bj\[ *Bui8ixn Bn9ua^ B[ ua UBp 99 44^nSua^ v\ ap oiquiBa,^
pp saioioBj 8O( anb ap BDifopBJBd aiuamaiuaiBdB uoisnpuoa b| b
Ba^ 98 'aiuainSpuoa jo&lt;j *opiiua8 orasiui p ua ou anbunB 'BnSua^
B^ b sBquiB uaaauaiiad saaojaBj ap sa^a^ 8op 8B8a 'Bjoqy *^ *^
•Botisin^ui]; uoxaipBJi b^ ap joSia p 'BaB o 'jaqBS ajsa ap
opBi9 p A a^UBpBq p^piunuioa Bun ua oaii8inSuq jaqB8 pp pBpaiiBA
bj b aaaijai a8 anb o^pnbB opoi (44ouJajxa,, ou o jad) 44oatiBuiaisis
-BJixa,, sg 'puuou A puoiaunj Buiai^is ns b :Bnuay Bun ap sapuuou
sauoiaBzipaj sb^ b A sapuoiaunj sauoiaisodo sb[ b aoauajaad anb oj[
-anbB opoj 44oaiiBuiai8i8,, sg •(•$; 'f mf 'jjj *p) oiqui^a pp sauoiaoaaip
sop 8B^ uoa 'jiaap sa ^oaisua^xa o\ A oatsuajin o\ ax\na Bqaaq bX b^
uoa apiauíoa 'au^d bjio Jod 'upiouijsip B^sg • (sajvuoisvao A sajuauvtu
-jad sajoiaBj 8of SBiJo^aiBa sequiB ua opnain^uijstp) soaijviuajsisvui
-xa A soopvtuajsis sajoia^j ap JBp^q 'sand 'suas jofaj\[ • g "
•osaaAip opBj^ ap ^ajoioej ap bibjj as 'ops^
•Búas Bq as otnoa 'anbjod 'sapjn^onjjsa so^ uoa asjBuipiooo uapand ou
soyp saauoiua '44souJaixa,, saaoiaBj sopBuiByy soy uapua^ua as 44soayj
-oi8iqw 89JO^OBJ jod is j^ 'ooiapisig oqaaq un sa ojio ou X jbj Buiaisis
un jas ap oqaaq ya uaiquiBi sand 'soaijo^siq Jas ap uefap ou sayejnj
-anj)sa saJojaBj sog '44sayBJnianJisa sajoiaBj,^ X 44soaiJojsiq sajoiaBj^^
aj^ua upiauyisip ey b oiaadsaj uoa JBAjasqo anb Xsq o9oysuB o9yy
•yBjnjpa jdjaBj ouioa 'jtaap sa 'oaij
-sin^uiy jaqBS yap uppBzinbjBJaf X p^paiJBA Baiydmi anb ua epxpaui
By ua oyos ojad 'Baiisin^uty 44uoianyoAa,, By ua o^aajipui JoiaBj a^uBj
-jodrai un 'Bpnp uis 'sa yBiaos og 'jvjnjjno oqaaq un sa B^sa j^ qBiaos
upiaBaijiiBJisa ns b 'BnSuay By ap vuuajxa vjnjoru^sa By b apuodsajjoa
pBpaiaos By ap Bjnianj^sa Bg "SByayBJBd SBjnjaruisa ap bibji as ou sand
'Bn9uay By ap, muaiw vjmoruisa By ua sayBi ouioa asjBfayjaj uapand
ou p^papos By ap BJnpnj^sa By ua sauoiaBaiyipoui s^g "oaiisinSuiy oiq
-uiBa yap Bturqn uozbj ouioa (e) ^^yypj\[ *y ^od 'opoi ajqos 'sBpBaoAut
44pBpaiaos By ap BjnjanJisa By ua sauoiaBoijipoiu,, SBy ap BajaaB jyaap
aq^a ouisiui og 'jB^ynsaj apand Byya ap anb yBnpiAipuiJajuí oaiisjnuiy
jaqBS yap opB^sa ya ouxs 'yBi ouioa sauoiaByqod ap Byazaui By sa ou
-stnSuiy pBiJaqiy By B^uajpa as anb uoa BiouBisunajia By 'jsy
yap uoiaxpuoa sa 'zaA ns b 'anb ^oapsinSwj Jaqns jap upiavunSjfuoa
dj sa UBuiuuaiap soyya anb oy :Boiisynuiy pBpiAiiaB By aiuauíBjoajip

�su posibilidad y su justificación intensiva y extensiva (funcional y
cultural), en el conjunto de tradiciones ya constituidas: en la ''lengua"
como técnica sistemática y cultura. Además, ello es corolario del he
cho de que, siendo el cambio difusión de una innovación, ésta debe
encontrar en un "estado de lengua" las condiciones favorables para
su aceptación interindividual.
2. 3. Se desprende de lo dicho que las "condiciones" del cambio
son exclusivamente culturales y funcionales y pueden comprobarse en
cualquier "estado de lengua". La lengua es un "saber hacer" (cf. II,
3. 2. 2.) y cambia, precisamente, como saber. Por lo tanto, los cam
bios hallan su determinación positiva y negativa en las condiciones
del saber lingüístico interindividual: en su capacidad de correspon
der a las necesidades expresivas de los hablantes. Por otra parte, la
lengua es un conjunto de modos sistemáticos (cf. II, 3. 1. 1.) y sólo
puede cambiar (renovarse) sistemáticamente. Por consiguiente, todo
cambio, como constitución de un nuevo modo sistemático, debe en
contrar su justificación y sus límites en la funcionalidad del sistema
en el que se inserta. En efecto, si en cualquier "estado de lengua"
puede deslindarse un "sistema", ello significa que la lengua es sis
tema en todo momento, es decir, "que "evoluciona" como sistema.
Mejor dicho, la comprobación de la sistematicidad en la sincronía
es posible justamente porque la lengua se rehace y se renueva siste
máticamente (cf. III, 4. 4. 7.). Y si entre dos "estados" la lengua
cambia sin dejar de ser sistemática, ello significa que el cambio en
cuentra en el sistema su lugar necesario: que se justifica por una po
sibilidad o una "insuficiencia" del primer "estado", con respecto a las
nuevas necesidades expresivas de los hablantes (4).
2. 4. Cabe destacar, además, que, siendo el cambio intrínseco
al modo de existir de la lengua, en realidad, en todo momento nos
hallamos frente a cambios en acto. Por lo tanto, los cambios deben
reflejarse también en los "estados" de lengua, aunque no pueden com
probarse como tales desde el punto de vista estrictamente sincrónico
(cf. I, 2. 3. 3.). En efecto, los cambios se manifiestan en la sincronía,
desde el punto de vista cultural, en las formas "esporádicas", en los
llamados "errores corrientes" con respecto a la norma establecida y
en los modos heterosistemáticos comprobables en un hablar; y desde

(*) Cf. la interpretación a la que llega M. Merleau-Pontv, Sur la phénoménologie du langage, p. 94: "Si done, consideré selon une coupe transversale,
le langage est systéme, il faut aussi qu'il le soit dans son développement... Sous
un autre rapport, la diachronie enveloppe la synchronie. Si, consideré selon
une coupe longitudinale, le langage comporte des hasards, il faut que le systéme
de la synchronie á chaqué moment comporte des fissures oü l'événement brut
puisse venir s'insérer". Sólo que no se trata de "hasards" ni de "événements
bruts" (en esto Merleau-Ponty acepta la concepción de de Saussnre). Una "in
novación", como tal, puede corresponder a una necesidad momentánea y a una
posibilidad ocasional, pero un "cambio" sólo puede corresponder a necesidades
y posibilidades generales.
- 260 -

�^ I9S osea un atibune 'ttouism8uijiq,, ap osea un sa üjafunjjxa vuuof
ns uoa epeapliua ejafuejixa ejqejed eaiun eun uaiqtuei opimas aisa ug ( )
*0¿I *d 'O^ól biuojj '-cadoanapui a vattsmSuijoaf) 'imvsij -\ q^ (0)
•seisando aiuauqejiauíEjp 6apjjni[na sauoz^j jod sejopeAjasuoa Jeqnsai
uapand (oueni^ ¡a A ojijosubs [a '-fa jod) senSua^ sop 'ejaueui Bisa 8q (9)
'uijb^ ua 'isy *(¿) opuB[qBq Bjsa as anb BnSua[ b[ ap Biuajsis |b asjBj
-d^pE uis 'jpap. sa ^uaugaipwaj^^ otnoa asJBapiuia uapand ít8BJafuBJj
-xa,^ SBjqB^Bd sb[ anb ua &lt;ouism^ui[iq ap sosbo so{ ua A SBaoda sb¡ ua
BiauBiJoduii JBjnaijJBd uaaainbpB soiaBjuoa sosg •pBpiuntuoa buisiui
b^ ua oaijsinSu^ aaq^s ^p pspatJBA b^ b '[Bin^na b^sia ap oiund [a
apsap 'uaaaua^jad soai;Buioipua)ui sojaBjuoa so^ uaiquiBj^ *g *g
'ojlq ap o-[8tg ^p e[ouedsa aBai3o[
-ouoj uoianjoAaj,, BpcuiB[^ ^\ uoja^Cniíisuoa anb sooiuoj soiquica so[ uaiquie.1 'ai
•uauia[quqojd '^ eajisiua^aq ^iuo^ b^ b oatie ^p uoacAa^j anb sotqiuea so^ uaaau
-auad odii ouitqn aisa y qBjnqna buijou eun ap uotsuaixa ap seaoda ua uep as
anb 'tippoat/iun ap sotqiuva soj &amp; uopn^ifisjaaip ap soiqwüo so[ aaiua JinSuijsip
anb ¿eq 'aiaed bjio Joj *(e) senSua^ sbjio uoa oiaeiuoa ua ue^eq 33 opuena
sejopeAjasuoa ueqnsaJ '(B3usm8uT.[oau euijou eptaouoa v\ uuSas) sejopeAouui
.tas ap jb3ii{ ua '^sauoiaeaiunuxoa sb^ b seisandxa sbui,, se^je se[ anb ap opeqojd
•uioa oqaaq \a uatquiei euopepj as oisa uo^ 'jopadns ejn^na ap sapepiuniuoa
sbjio Jod sepBiiis,, aiuatu^eanqna seaiisinSui^ sapeptuniuoa seuanbad sej ap osea
p sa jej^ *(s) pEpipmpiAipui eidoad ns ap e^uajap ej uoa apiautoa eatieuioipt
uotaipBJi b^ ap esuajap e{ 'seisa ejed 'sand '^Bjnqna uaiq oaiun ¡a ts^a o oatun
p sa en8ua| e^ anb sej eaed sapeptunmoa se^ uaiquiei ouis 'BatisinSuipjixa
Bjnqna e^duie ap sapeptunmoa se^ O{os ou 'sejopBAjasuoa aiuauíeatistn^uq jeqnsaj
uapns anb 'omsiuiise 'opiqes sg *usajB|ndod,, saje^eq so-[ ua uaiq sbui ejb[jbi[
39 [euoiaBu &lt;en^ua\ b^ ap pepuepiuiaía ap opaipa p 'osea pi ua '^ epezuaf
•uejixa jas apand pepataos eun ap ttEqna seui,, udea eg '^\^ uoa epiautoa opnu
•atu e anbune 'pjaua^ ua Bjnqna e[ uoa asaipunjuoa aqap ou (ejn^na ouioa en3
•ua{ B[) Eaus;n3ui[ ejnqna u\ anb 'oiisodoad aisa b 'jBAjasqo anb ^íbjj -^ -g
•BopsinSuq uotoipBJ^ Btdojd ns b ajuB^qBq pEpiunuioo
Bun ^p uoisaqpB B^ 4[Bjaua ua *X ooijsjnui^ Jaq^s [ap pBpyjnSas A
pBpiauaSouioq B[ (oiquiBa [B Biauaisisa^) pBpqiqBpa baijb[3J ap sau
-oiaipuoa uos 'BSJaAaax^ "oijaduij [ap [Bjni[na ojjuaa ap oí^iisa^d ns
uaiquiB^ 'oa'uiouoaa A oapi[od ox^iisaad [a uoa ojunf 'japjad b Bzaid
-uia buio}j A aB.aap butjb[ Bjnipio b[ anb ua Baoda B[ ua uapunjip as
A (bubuioj buijou B[ 3)UduiBiaajjaduii uaaouoa anb sapBptuniuoa ap
uapaaojd anb Jiaap sa) ouBiouiAOJd o [Buotai ^oaijsnj uaijo ap uos
aauBiuoj-aJd uoTaB^uauiBJj b[ b ubao[[ anb sotquiBa so[ ap bijo^biu b[
ttJBÍo[nA uijb[^ opBUiB[[ [a u^ 'Bpianpaj Bjni[na ap sa[Biaos sodnj so[
\i9 o [Bjn^[na Biauap^oap ap SBaoda ua 'jaq^s ouisiui [ap pBpt[iqap
B[ A 'BDijpistq Bnua[ buisiui b[ ap sa^iiu^ so[ ap ojiuap 'oaijsinui[
aaqBs [ap ([Bpos o [Buoiaj) pBpatJBA B[ oiqiuBa [B sa[qBJOABj san
-oíaipuoa uos anb opiqss sa '[Bjnjpia o[ b auBjB anb O[ ug -\ •
•sajua[BAinba
sopoui aJiua uopaa^s ap pBpt[iqisod A Biua^is [ap oaijija ojund
oiuoa 'oiqiuvo ap uoioipuoo sa t4Bnua[ ap opBjsa,, un ap bjsia ap ojund
[a apsap 'otqiuma sa vA 'oaiuojaBip bjsia ap ojund [a apsap 'anb o[janbB
opoj 'Bioqy •sa[BUOiaunjosi sopora A SBAijBj[naBj sa^uBijBA ap 'J*^[q
-Bq ap opoui ouisiiu [a ua 'Biauasajd B[ na '[Buoiaunj bjsia ap ojund [a

�los grecismos arcaicos, como purpura y gubernare, se adaptaron al
sistema fonológico latino, mientras que los grecismos adoptados en la
época clásica, por gente que sabía griego, conservaron su forma grie
ga. En rumano se adoptaron en cierta época varios elementos eslavos
con o tónica en una posición en que la norma rumana exigía oa: ele
mentos como popa., torba, soba, etc., que luego llevarían a la fonologización de o, antes variante de /o/; y ello sólo fue posible en con
diciones de bilingüismo, pues de otro modo esos vocablos se habrían
adoptado al sistema rumano. Pero se trata de cosas conocidas, en las
que no es necesario insistir (8).
4. 1. 1. Algo más conviene detenerse, en cambio, en lo que se
refiere a las condiciones "sistemáticas" o "funcionales", empezando
con la condición más general y más importante, que es la de que la
lengua se está haciendo en todo momento. Un sistema lingüístico, en
cuanto ya realizado en formas tradicionales, lejos de ser "por defi
nición equilibrado", es, por su misma naturaleza, un sistema "imper
fecto" (en el sentido de 'no-terminado') (9). De Saussure habla en
cierto lugar de los "deterioros" producidos por los cambios en el
"mecanismo de la lengua" (10), y en la lingüística post-saussureana
se habla a menudo de las "perturbaciones" que los "factores exter
nos" producirían en los sistemas lingüísticos (cf. I, 1. 1.), Pero, en
tal caso, o hay que admitir que los sistemas que se deslindan en la
sincronía son a veces sistemas "equilibrados" y otras veces sistemas
"deteriorados" o "perturbados", o bien hay que reconocer que todo
sistema lingüístico se halla siempre en equilibrio precario.
4. 1. 2. Lo que se da es, justamente, eso último. Con respecto
al sistema como técnica de la actividad lingüística, todo elemento
funcional tiene una definición positiva (es esto y aquello) y una de(8)No cabe dentro de los propósitos de este trabajo examinar detenida
mente los varios problemas que se plantean acerca de los contactos interidiomáticos y del bilingüismo. Pueden verse a este propósito: B. Ter^acini, Conflic
tos de lenguas y de cultura, B. Aires 1951, y U. Weinreich, Languages in Contact. Findings and Problems, N. York 1953. Esta última obra encara el bilin
güismo sobre todo desde el punto de vista estructural, pero contiene una am
plísima bibliografía sobre todos los problemas de los contactos interidiomáticos.
Acerca del bilingüismo como condición del cambio lingüístico, cf. también las
importantes consideraciones de S. Puscariu, Limba romana., trad. alem. Die ru*
mdnische Sprache. Ihr Wesen und volkliche Pragung, Leipzig 1943, p. 241 y sigs.
Al hablar de la sustitución de una palabra nacional por una extranjera, Pu^cariu
observa que la verdadera "causa" de la adopción no es el bilingüismo como tal,
sino la debilidad funcional de la palabra sustituida (p. 246). Ello es cierto en
la mayoría de los casos, sólo que no se trata de una "causa", sino siempre de
una "condición": de una situación de hecho con que se enfrenta la libertad lin
güística.
(9)Cf. M. Merleau-Ponty, Sur la phénoménologie, p. 95: "il nous faut
comprendre que, la synchronie n'étant qu'une coupe trknsversale sur la diachronie, le systéme qui e3t réalisé en elle .n'est jamáis tout en acte, il comporte toujours des changements latente ou en incubation".
(10)CLG, p. 157.
- 262 -

�- S9S -

•883 pp B3I1COI31SIS em^niis^ pnpc B[ u^ oiiqífinbas^p ap ojund un
-ai /(/ ^nb 3)U3uieisnC púa^ 'QSt "&lt;* 'mgoiouoj 'HavaoTj soaav-iy "a
bj uoa 'oaiSopuoj Btuajsis pp oaijua a^uauíBiuns ojund un irpuas /s/
Biuauoj p a^iuipB ^nb sauoiaezipaj ap, pniíijnuí Btusiui bj asuaiBjd
•ou ua j^ qouBdsa oaiSopuoj Biua^is pp BAjiupstp uoiaisodo Bun b
uapuodsajjoa ou oSjequia uis 'anb '([bmSb] o jad '[o^aAv]) SBjui^ip
SBpBx^^qo sauoiaBzipaj sop oiJBaajd souaru o sbui oijqqinba ua auap
-ubui unuioa A BtJBja^q buuou tb\ '[av3] X [m] ap osbd p ug '
ap 8Buoz sbijba ua X sapuoipijaui soiaapipqns soj ua /z/ B[[
opipod sX^q ¡ii arib tnbB aQ *(n) /o/ uoa uoioB|ajJoa B[ jod ^p
-i3ixa uoiaBzipaj B^sa 'ajJBdf bj^o Jod 'opuais ' (p)8nAuoo ^uvio^Aut lo9
-nX :/ X psBU ap sandsap X ppiui upiaisod ua) [zp] '[z] oraoa sosb^
soijba ua Bzipaj as /¡i/ BUBdsg ap JBfduiafa ouB^pjsBa p ua bX 'tsy
'sa[cuuou sauopBzipaj sb^ X uoiaBzipaj ap sa^uBUBA SB^ uBjapisuoa as
i oiJBoaid sbui une aApnA as Buia^is pp oijqqmba |g *g -\ *f
•('SS'f' "P) IBD
-i;buibj3 Binajsis p ajqos sauoisnajadaj sajuBiJoduit uoa '/n/ ap sau
-oiaBzipaj jod asjsdnao b pSa^l 'ojoap ua 'anb /a/ bjoba BjpsBa Bun
—osjaAut opijuas ua anbunB 'uoiaspajoa Brasitn B[ ua— Bjpuodsajjoa
9l /}/ Bta^uoJ IB 'ujib^ ua 'aiuatuBSojBuy • (dnb^aa^^joq &lt; 3/iaas/oq
•ja) [jod] oraoa asjB)dBpB Bjjpod ops 'ttBtaBA BI[isBa?í Bsa uis 'anb
'sjuo^s *[3ui BJBd [JoJ] ouioa sauoiaBzxpaj uaiquiBi a)iuuad pna
o\ '/Z/ ^p SBaipBJodsa sauoiaBzipaj jod opu^ua^j Bjsa as bX X íuas
-jBua^^,, apand anb /]"/ ttBiaBA Bjps^a^ Bun 'BjauBui B^sa ap 'souiauaj^
*/z/ ap oseo p ua opjos o^upajoa ap aaaj^a pBpuouos ap uoiaBpjioa
bj 'asuajB{doiJ ua 'isy 'SBjajduioaut sauopBpjJoa b saiuaipuodsajjoa
4tSBiaBA SB^psBa?í B^sBq X saiuBjiaBA sauoiaBpjJoa asj^p uapns Buia^
-sis un ua 'oaiuoj odrasa p ua JBpanb BJBd 'js^nj opunSas ug
'BSJdAdaiA O
'^uw/pjí-i/o(j Bun jod Sunjj9)suv(j Bun jbuioi o^sapui Jnqnsaj Bupod
apuop 'uBiuap ua iu i(ofv/ouv #ja) oan^tuanoj JopA auai) x apuop
puBdsa ua a^isod Bijas ou o^p anb sBJUiaitn 'uoisnjuoa ap
uis [x] otuoa asjBzipaj b JBSaj^ apand /j/ saauBJj ug 'upiaBzi^oi B[
-tuipB ou anb */d/ '/n/ SBiuauoj soj uoa o[p jod asjipunjuoa uis '
ouioa SBjqBpd ap BpBiaajB upiaBiaunuoJd b^ *ja) [4d] '[4s^] oiuoa asjsz
-ipaj b JB3aj[ apand /1%/ 'osnj ug 'SBuiauoj sojjo Jod opvzijpn ou
uoiaszipaj ap odtuBa un ap BqBjBjj as anb opBp 'puoiaunj Buiajsis p
opoui unSp ap BJB^aajB ojp anb uis 'j^ 'o oraoa B^SBq asjBzipaj b jbS
-^\l UBipod 'i 'a jod SBpinSas 'anb (^ '^) sbuiibj sajBpA SBAisnpo sb[
ap osBa p ua o moa 'oqduiB Xnuí jas apand uaSjBiu oqaip 'sos^a sojjaia
ug 'SopBaijiuSis soj ap 44sauoiodaaB,, ap pmi^Bj bj X sBiuauoj soj ap
sauoiaBzipaj ap pnu^Bj bj asajapisuoa :ajqisod uoiaBzipaj ap S
ns Biuasajdaj anb ajqq buoz Bun ajdmais Bp as (Biuaisis pp
-Buoiaunj bj JB^aajB uis opas apand o jad) sa ou anb oj X sa
-ap un anb o\ aj)ua X '(ojpnbB iu o^sa iu sa ou) BAii^^au upiaiuij

�perspectiva de serias modificaciones en el sistema gramatical, dada la
importancia ^que /s/ tiene como morfonema nominal y verbal (12).
En efecto, las variantes de realización representan, como ya se ha se
ñalado (ef. 2.4.), la manifestación del cambio en la sincronía. Lo
mismo vale por lo que se refiere a los muchos modos complementa
rios o isofuncionales que siempre se comprueban en un "estado de
lengua". Así, por ej., en latín, predomina en el sistema verbal el
tiempo, pero persisten también modalidades aspectivas; existe la de
clinación desinencial, pero, al mismo tiempo, se hace amplio uso de
las preposiciones; numerosos sustantivos admiten en la flexión dos
paradigmas diversos, etc. En cierto sentido, aun tratándose de len
guas fijadas por la literatura y codificadas, todo aquello que en las
gramáticas corrientes se halla señalado como "otra posibilidad" o
como "excepción", es un reflejo de lo diacrónico en lo sincrónico, ya
sea como constitución de un modo nuevo o como persistencia de un
modo antiguo, y constituye un "punto crítico" del sistema reali
zado (13).
4. 1. 4.

Otro aspecto del carácter "incompleto" de los siste

mas realizados se da en el hecho de que gran parte de las oposicio
nes posibles en el sistema funcional quedan inutilizadas. Así, en una
lengua como el español (aun dejando de lado las formas con prefi
jos y sufijos), no se dan muchas palabras que se distingan de otras
por cada uno de sus fonemas y por un solo fonema en cada caso: a
puerta^ por ej., no se oponen *cuerta, *duerta, *nuerta, etc. Es decir
que un gran número de significantes "posibles" no existen efectiva
mente en la lengua. Ello implica, por un lado, que, en la realidad lin
güística concreta, las unidades distintivas mínimas son a menudo polifonemáticas y, por otro lado, que la latitud de realización y per
cepción "comprensibles" supera con frecuencia, los límites de las
oposiciones distintivas consignadas en el sistema fonológico abstracto:
lo que "alcanza" para entender y hacerse entender —aun prescindien
do de las determinaciones extralingüísticas (cf. III, 4.2.)— es, en mu
chos casos, apenas una "figura" de la palabra, más o menos desdibu
jada. Tal hecho constituye una condición permanente de "inestabili
dad", sobre todo para las lenguas de vocablos polisilábicos.
4. 2. 1. Con esto último se relaciona el problema, todavía
insuficientemente estudiado, del grado de funcionalidad de las opo
siciones distintivas (u). En el inventario fonemático abstracto todo lo
distintivo se halla en el mismo plano, puesto que en algún caso sirve
(la) Cf., a este propósito, W. VÁsquez, El fonema /s¡ en el español del
Uruguay, Montevideo 1953.
(1S) H. Freí, La grammaire des fautes, París-Ginebra-Leipzig 1929, p. 32,
observa, con toda razón, que una innovación idiomática no es necesariamente
un "error", una forma "incorrecta": en efecto, puede tratarse de una creación
sistemática necesaria (cf. III, 3.2.1. y n. 38).
(") Cf. A. Martinet, Oü en est la phonologie?, "Lingua", I, p. 55. V.
también: SNH, pp. 66-67; Forma y sustancia, p. 69.
- 264 -

�- 998 *9SI^^Sl #dd 'AI 'dlDX '9tuiAuoiuo¡] miz ua^un^j^wag 'v^nhx 'S 'P
se^ unSas cuca SEuojomoq sbuuoj ^e^ ap pBpipqexafoi B[ 'aued bjio
"o^ijUBuias oijquiB orasiui [b uaaaaauad SBuojouioq SE-iqe^d sbj opucna ojos
JBijnsaj ajans —BaijsinSuij BjjBjSoaS bj e B^jaaB as ooisijB.mian.iisa ja
oiquisa ap iroiaipuoa ouioa uoijbjojea u^no ua— Bjuojouioq bj 'oiaaja ug *sai
•UBjqBq soj b ajqBjajoiui aioauíBiJBsaaao Bijnsa^ ou Eiuojoiuoq bj anb 'aiuauíBi
•snf 'aiaaiApn 'J5J -d 'JU^X '^i^^^íog anbiisinSuiq ap anAajj^, '(jjuawDjuaijo
a tpoiaiu 'moizvzzjjüag) vaijsmSuij vtfDuSoa^ vj 'iNonaixxog "^) (st)
^ anb ap u^iDBAxasqo n\ 'a^aamespaad 'o^{a jo^

-g *^ 'f

'(ex) ^í&gt;íl^^n8Biui8 sauoiaBiaosB SBiuijsip sns
xod uBiauajajip as SBxqB^^d s^sa ©inaraBiaxonoa sand 'ojDBJisqB na ojos
axxnoo osa oxad íp^üa A, ojjvj 'vAmj Á vjjvtf toAod A (rjjod 4tn.Bpunj
-uoa,, as anb aa^q /z/ ua /(/ - /^/ ap Biauanjjuoa bj anb p^pxaA sa
'isy "BaiiBuianoj upTan^^suoa ns aod ojos ou A 'sa^uaipadxa soxjo ^od
uaiqíUBj uBiauaxajip as BxqBjBd sbj 'sBtnapy •oqds-oqao 'oodns-ooanz
ap osbo ja ua **fa jod 'isb ío^xaiuoo otusim ja ua X osxnosip orasiin
ja ua asjBJ^uoaua uajans ou nauodo as anb sbuijoj sbj anbxod 'ojnu
ajuaniBaiiaBxd JB^jnsai apand jBuoiaunj o^uaimipuax ns 'oSa^quia uis
'X JBjqBq orasiui ja ua asxsp apand uoiaisodo Bun 'saaaA sbjjq
•sosjaAip
ajuauíjBjoi sajBjqBq b uaaauajjad sauoiaisodo SBuiiqn SBjsa ap sbui
-aoj sbj oaad ísoiuijsip sopBaijiuSis uoa 'ouanq/o^nS 'ojjanq/ojjanS ap
Btoua^sTxa bj b opxqap —vosvnq-vosvnS 'voviiq-vonuS oinoa 'buijou bj
aod SBppirapB sa^UBiaBA sbj ap X [o^oa^S] X [bavb] oraoa sauoiaBzrjBaa
sbj ap aBsad b— /m/ ap /aiS/ jousdsa ua soraBjainSui^sip 'oiaBuop
•aip ja ua souopuBSB^j *asjqBq ja ua ajuanijBaa sp as ou sbui 'oiaBuop
-aip ja ua asaBqoadraoa apand ra^uaasdB ojos sa uopisodo Bun ap jbu
-oiaunj ojuatraipuaa ja opnuam b Xnuí 'a^sd Ba^o ao^ "^ *^ 'f
•BatjBDOAaaiui uoiaisod
ua ojos X í/ozny - /osnf/ omoa *sosBa soaod ua ojos Bp as /z/ - /s/
X í (Daa?j3^-aajja^ oinoa sajBraaou sajuBtaBA BjsBq uaiiuipB as :uns
sbui) &lt;tsajBuiaou,, ouioa ojos opnuaui b X 'b^iuoí uoxatsod ua u^p as
ojos anbaod &lt;#fa aod '/a/ - /o/ */b/ - /o/ sauopisodo sbj ap jsuop
-unj BiouBiaoduii bj uauai^ ou 'sBaiiBtnaisis aas ap assad b '•/%/ - /a/
*/c/-/o/ sauopisodo sbj 'oiasaaiij oubijbji ja u^ '(oaua^v-oqjaov
iiv\aa.ai-^o'[aqax 'ojsva-o^snq 'upuva-upjnq) a-q 'opoj aaqos 'X (uvuidsa
-jvuidxa 'j.mdsa'-^nidxa) /%/ - fsrs[/ oraoa 'SBpBaouSí aiuauíjBsaaAiun bX
'sBajo SB^aap anb saiuBiaodtut sbui oqanuí uos ou (oAod-ojjod 'oArnu
•ojjviu *pAvo-pjjno 'nAvq-njjnq iooans-oaanz 'uvjjas-jvjjaa 'oaiais^oauap
*oqas-oqaa 'uasoo-uaooa &lt;wsva~vzv o) /[/ - f^/ A /$/ - /^/ sauoptsodo
sbj 'jou^dsa ua 'jsy 'Binaists jap pBpijBuoiaunj bj amauíoABj^ a^aajB
ojja anb uis (sa^uBjqBq soj aod SBpBaouSí aas 'apap sa) 4/aaaaa6dBsap^
uspand SBAijuiisip sauopisodo sbuba anbi inbB ajj 'SBsaaAip SBaqBj^d X
sauoiaisod ua 'jBnoiaunj oiuairaipuaa ap SBiauaaajip iiBaisiSaa as uoia
-isodo Biusini bj b oíaadsaa uoa X SBajo anb saqiiBiaodrai sbui oqanuí
uos sauoiaisodo SB^aat^ *4,jBuopunj oiuaiuiipuaa,, ap SBiauaaajip SBijd
-uib uBqanadmoa as BnSuaj bj ap p^pijBaa bj ua oxa¿ 'ainSurisip

�bio fonético respeta las oposiciones distintivas' debe entenderse con
limitaciones (cf. III, 4.4.8.). Lo que ocurre, en realidad, es que el cam
bio fonético, como cualquier otro cambio sistemático, adquiere el ca
rácter de lo que E. Sapir llama drift, o sea, "deriva" (16). Esta, por
otra parte, es sólo una metáfora para decir que la lengua se crea siste
máticamente y que en la creación lingüística la finalidad sistemática
supera la finalidad distintiva específica, así como la finalidad sistema^
tica general supera la finalidad sistemática particular. Los casos en que
el cambio afecta realmente ciertas oposiciones importantes y necesa
rias se resuelven mediante otros cambios, particulares: si se trata de
palabras que es preciso mantener distintas, por la derivación y reno
vación léxica, por la ampliación semántica, etc. Así, esp. cama
( &lt; camba), al confundirse con cama, 'lecho', se ha sustituido, en su
sentido propio, por pierna; y en rioplatense cocer, que ha llegado
a ser idéntico a coser, se sustituye por cocinar. En cuanto a lo am
pliamente sistemático, se puede decir que mucho antes que un ele
mento desaparezca del sistema ya existen en la norma de la lengua
los elementos que lo sustituirán en su funcionalidad. Mucho antes
de que la cantidad vocálica desapareciera (como rasgo distintivo)
del sistema latino, ya existían en latín el acento de intensidad y las
diferencias de timbre vocálico, que iban a tomar su lugar. En el
español del Uruguay, en los hablares en que s final cae, esta conso
nante se ha sustituido en su función morfonemática por correlacio
nes de timbre y de cantidad vocálica (17). Mejor dicho, en la ac
tualidad, /s/ está representado en esos hablares por el timbre abier
to de las vocales finales (s, o) o por la cantidad (a:). Si en algún
momento debiera perderse la conciencia de la posibilidad de selec
ción entre esos fenómenos y -s, el timbre y la cantidad vendrían a
adquirir automáticamente valor fonológico propio, como ya ha ocu
rrido en andaluz (18). En la lengua no se dan "deterioros" que, de
algún modo, no estén reparados de antemano o para los que no exis
ta ya la posibilidad de arreglo (cf. 4.3.).
4. 2. 4. Lo dicho acerca de las diferencias de rendimiento funcional no sig
nifica, sin embargo, que una oposición "inútil" o de escasa funcionalidad deba
necesariamente desaparecer. Ella puede mantenerse indefinidamente por la no-ma cultural y puede hasta hallar su justificación en el sistema, por ej., en el
alto grado de funcionalidad de los rasgos imp^icados (1S&gt;). Así, en ita iano la
oposición /dz/ - /ts/ funciona sólo en algún caso aislado y típicamente "de dic
cionario", como /radza/ - /ratsa/ y /h-rdzo/ - /hotso/ (pues en otros casos, como
el de /medzo/ - /metso/, no es lo único distintivo). Con todo, esta oposición se
mantiene en la norma mucho mejor que la de /z/ - /s/ (que se ignora en el
(18) Cf. Language, N. York 1921, p. 160 y sigs. La interpretación como
"deriva" es, sin duda, la que mejor corresponde al concepto de 'drift'. Así ap^arece en la óptima traducción portuguesa de J. Mattoso Cámara jr., A Linguagem, Río de Janeiro 1954, p. 148 y sigs.
(") Cf. W. Vásquez, El fonema /s/, pp. 6-8.
(18)Cf. T. Navarro Tomás, Desdoblamien^o de fonemas vocálicos, "Revista
de Filología Hispánica", I, pp. 165-167.
(19)Cf. E. Alarcos Llorach, Fonología, p. 107.
- 266 -

�- ¿9S fep o DaijnSau 'naijjsod :jas apand jBJaua ua
pjFun anb jpap soiuapod 'B3iuoj3Bip bi^ojouoj bj ap uppvziSojouofsuvjj
A uppDzi^ojcuo^sap 'upiOüziSojouof ap sojdaauoa soj aoa biSojbub joj (Ol^
ajuBiJBA Bun uijbj orasita ja ua anj ap uoa uoiaanjjsuoa Bq
•a//2 xunooa '*fa jod 'ouis 'a^i sbui ofip as ou '44janbB,^ Jtaap BJBd 'anb
ua ojuainoui p ua :uoiaB^nui Bun jod ojos (jopBzijBnjaB ajduns oinoa
opanb anb Jio^p sa) jb^ a^uaineidoad oiajoa as '(tajjiwja^a t^2 po
snwaiuda tqn :uijsny *g *p) opajjJB p ousajaa ^ntu JopA un uoa
opsa^duia b^ 'a/p oAiiBJisouiap p 'opoui omsim pQ '(oz) Buiaisis p
ua umovjniu Bun ^B^auBui B;sa ap 'oijjnao : ^aiuBiJBa^^ Jas ap ofap X
'sajB^qBq so^Jaia ua souaui o^ jod 'op^iuipB OAijBJBduioa opoui oaiun
p anj siSdiu uoiaoajas bSjb[ Bun ap sandsap opg '(ouiib^ [B3iibuibj3
Biuajsrs p opo^ ua soax^SBJjijad sopoui so[ ap upiOBiujip BAisajSojd
b^ uoa 'ajJBd bj^o aod 'BiauBpjoauoa ua) piauauísap uoiaBJBduioa b^
X siSmu aj^ua uoiaaaps b[ aiuBipaui 'buijou b[ ap pnp^aS oiuaiuiBz
-B[dsap un anj '4&lt;JB8pA ujib^,, opBuiB^ p ua 'sand 'oyjjnao anb oq
•(uojaoi^ 'uaiovpnv ^iSvtu) soiqaaApB soj uoa BApB^jnaBj ojubijea ouioa
asjBp Bipod ^ • (vjmSvupvnb wvnb siSviu) sapjauínu X soqjaA uoa
SBA^BJBduioa sauoisajdxa BJBd X (snoiuiv siSviu) 4tsopBA^afpB soai^ubi
-sns?1 so^ BJBd uarquiB^ ouis isnn- 'sni- ísnd' ua soAnafpB ^o\ BJBd ojos
ou 'BDisBja Baoda bj ap ujjbj p ua Bi^sixa ibX siSmu uoa uoiaBJBduioa
bj 'ojaaja ug 'sbotubuioj SBnSuaj sbjjo ua X jou^dsa ua
auan onb jojba ja jijinbpB ap sa^uB (jBuoxaunjosi opoui)
4taiuBiJBA?^ Bun utjbj ua anj siSvtu uoa uoiaBJBduioa bj 'jsy *oaiuoj
oduiBa ja ua bj3ubui bj^o ap uajjnao ou sssoa sbj anb ap cpnp jaqeq
apand ou anbunB *sodiuoj soj anb 3ajqBiuauinoop jofaui X sa^uapiAa
sbui 'ojaadsaj ajsa b 'usqnsaj sajBaj^BuiBjS sojduiafa soq *^ ' 'f
•BuiajSTS ja ua ajuajsixa bX
pBpijiqísod BunjB ap Baijojsiq uoiaajauoa ouioa Bp as ojos (Eptrzíjeaj
BnSuaj) buijou bj ua ojuaiuiBZBjdsap oj&gt;oi 'a^j^d bj^o jo^ 'biujou bj
jod BpBzijBaj uoiaaajas b^jbj Bun ap saABj^ b ouis jBuoiaunj
jap aaaJBdBsap BpBu *BSjaAaaiA 'X 44buijou bj ua sa^uB opjisixa
ou anb Btna^siB ja ua aaajBds BpBu,, —ojtyiu xa sauoiaBaja
sbj ap X SBoi^Biuoipijaiui sauopdopB sbj ap osbo ja oajbs— anb Jiaap
apand as *44BjqBq,^ X 44Bnuaj,, aj^ua uoiaBjaj bj ap Bajao^ ajnssnBg
ap ap uoiobuijijb bsouibj bj opuBasBJjBJB^ *(^ "^ qa) ouisiiu otquiBD
ja sa oiquina jap sauoiaipuoa sbj ap Bun 'oqaip Bq as bX ouiod 4anb
ap. oqaaq jb 'cas o '(44sajBuoiaunjost sopoiu., X 44s3iubijba^ ap euijoj
ofBq) ajuaiuBAisuajui uaiquiB^ ouis 'ajuaiuBAisua^xa ojos ou 'oAanu
oj X ofaiA oj oduiaji oSjbj ajuBjnp uaAiAuoa Bn^uaj bj u^ anb b aqap
as soai^sinuij sBiuaisis soj ua oiquiBa ja jod sopianpojd 44sojoijajapM
sopBtuBjj soj 4&lt;JBjajJB,, ap ajuaucauad pBpijiqísod Bq q *g ^
'BDÍT
•eaoAjaiut uopisod ua agjt^p apand OJ93 anb í/s/ - /z/ ap bj ouioo 'Bjq^|Bd bj
ua uoiobzijeooj auan ou /si/ - /zp/ uppisodo bj anbaod ^ '(aaouoasap oj ///)
eeAiinauj sbj sepoi ua ou o^ad 'sBpBOijjB A sBAisnjao sbj sepoi ua oubijbii ua
Buoiaunj Bpjos-BJouos uoptsodo b.j anbaod '(Bjnsuiuaj bj ap ang ja ua A

�mática del genitivo, antes de que éste desapareciera, debido a la se
lección favorable a la perífrasis. Ya en latín clásico esa construcción
tenía funciones a menudo análogas a las del genitivo: signum de
marmore, aetas de ferro (Ovidio), fama de illo, unus de Mis (Ci
cerón) ; así como la construcción con ad podía funcionar como va
riante del dativo (21). Así también, es sabido que las formas verbales
perifrásticas de perfecto y de futuro existían, con valor aspectivo
o "modal", mucho antes de su afirmación con valor propiamente
temporal, en el latín "vulgar": cf. habeo absolutum (César), dictum
habeo (Cicerón), habeo pactam sororem meam (Plauto), haec habui dicere (Cicerón). En español, la forma había -f- participio fue
durante mucho tiempo una variante de la forma más antigua en
^ara^ -era (gritara, saliera.). Pero, al pasar las formas en -ara, -era
al subjuntivo (debido a su empleo en construcciones condicionales),
la variante había -\- participio adquirió el valor de único modo sis
temático de pluscuamperfecto de indicativo. Viceversa, las formas en
-ase, -ese (gritase, saliese), antes modos sistemáticos del imperfecto
de subjuntivo, se volvieron, por el mismo hecho, "variantes" y hoy
estas formas ya se ven amenazadas por la selección en favor de las
variantes en -ara, -era (22).
4. 4. 1. Otra condición permanente de "inestabilidad" está cons
tituida por las contradicciones internas de todo sistema lingüístico
realizado. En efecto, la norma exige a menudo realizaciones superfluas, o bien realizaciones que se justifican en el eje paradigmático,
pero que resultan inútiles en la línea sintagmática. Y, por la misma
razón de uniformidad paradigmática, puede hasta exigir realizaciones
contrarias al sistema. De esta manera, en lo concreto se da un con
flicto permanente entre lo sintagmático y lo paradigmático, pues,
en cierto sentido, en el hablar se dice más de lo funcionalmente
necesario.
4. 4. 2. Considérese lo que ocurre en los casos de acumulación
de morfemas isofuncionales (esta vez en la cadena hablada, no en el
sistema). En latín, por ej., el empleo de las preposiciones hacía que
en muchos casos las desinencias casuales resultaron inútiles, y, en
efecto, ésta fue la razón principal de la progresiva debilitación fun
cional de las desinencias. En español, la uniformidad paradigmática
(o sea, lo que corrientemente se llama norma de "individualidad" de
las palabras) exige el plural de los artículos también en los casos
en que es funcionalmente superfluo (por estar indicado el número
en el nombre) y hasta en ciertos casos en que se contraviene a las
reglas de distribución fonemática del idioma. En efecto, las unidades
léxicas españolas no conocen los nexos ss, s\ sbl, pero —puesto que,
(21) Algo análogo se comprueba en el rumano actual, donde la construcción
con la preposición la es equivalente del dativo: la un copil, la copii se em
plean con frecuencia con el mismo valor que unui copil, copiilor.
(") Más ejemplos pueden verse en SNH, pp. 64-66.
- 268 -

�- 69S 'saaoiaaiuB sajBjnatiJBd soipmsa ap auas
Bun aunaa 'BaiuoaaBip bi^ojouoj van ap sa^aana^ soidiauíad sof X soiuauíBpunj
boj jaaa|qB)sa ap SBiuaps 'saauBJj osoipnjs^ ja apnop 'S6I Buaag 'anbtuouipmp
ai^ojouoí(d ap atw^j^ 'sanbiiauo^d sjuatuaSuDi¡a sap aiwouoa^ "^3 (tí)
*9"ST #dd 'sadtou^uj 'AoxzxaanHX '^ ua 'anbjjojsjn aiSoj
•ojuoi/d ap sadpmuj *jj -psai '¿9^-¿f^ 'dd 'I6T 'AI 'dlDI 'ai^o/ouoi/j t/aipsia
•otstti uap uajdtzuuj A *6^6X B^Bj^ (u '&lt;n^x=) s^^o/s sanSuDj sajjnv sap
a\\aa v aajodtuoo assru np anbtSo¡(Hiotid uotinjoaa^ uns sanbimua}j (gt)
oinoa BJapisnoa as namb osoipmsa un Jod aiuamBspaad 'jiaap sa
•jj aod 'zaA Bjaiuud jod ajuaiua^qcqojd 'opsiaunua anj oqaipajue oidiauud ¡a
anb jepiA^o ou ouanq Baas 'o^acquia uig •soaijBiuej8oau so[ b Jinqijje ajans as A
cijos as anb uouisiinoiB^ opB,niB¡| \b asjauodo UBipuajua b^bj^ ap so8o¡ouoj eo[
'BaiuojoBip bi8o[ouoj v[ uo 'BJoqy *(,,;) iauiWBJ\[ 'V Jod P1 jqos 'sopEpaads
aiuauqBsaaAiun sopBqnsaj uoa ^oSan^ BpBAi^na A (8t) nosqo^ef "jj aod ep^an^nBui
'Baiuoaaeip bi3o[ouoj b^ ap ojuauíBpunj \a 'opiqBS sa ouioa 'aXmíisuoa Bn^ua[ aun
ap sojiuoj sopoui so^ aa^ua eaiuiBuip pBpuBpi[os ap oidiauud [^ *g -5 '\,
•ttJB^tiAM mjB^ om^im \9 ua 'sa^Ens^a ssiananisap sb^ ap uoi^bj
•i^iqap BAisaa^oad b[ á 'ajuaniBauB^|ninis sepo^ uojaiaaJBdB on 'ojjaiD
aod 'anb 'eaaBS[tiA-ouiiB^ BpBaiajB b^ ap osbo ^a 4*fa aod 'asuaaap
-1SU03 *odti otusira pp soiuamap esmap boj b B^ijiqap jBuoioanj 01
-uaniaja un ap upiaiJBdBsap bj 'BSiaAaaiA 'X so^ojbub sojuani^ja boj^o
ap uopnjijsuoa bj aaaaoABj oAanu jBUotaunj ojuaraaja un ap asaaa
-ajqejsa ja anb jbuijijb apand as 'jBjaua^ u^ *oaixaj ja X jboi^biubj^
ja 4oaiuoj ja :8Bn^uaj bbj ap uoiadiaa^ap bj ua uspuijsap as anb saj
-Biaasd SBUiaisis boj ap oun Bp^a ap 6O)uauiaja boj aa^ua pcpijepijos
omoa 4oaauiiad 'asaapuaiua apand Biouapuadapia)ui bs^ -^ -5 -p
•BOAijBjaaaoa
o bo^ojbub soiquiBO bojío ap OAiiotn (jas apand o) Ba oiquisa opo^
anb Boijduit sand 'BBnSuaj bbj ap pBpijiqBisaui ap aiuauBuuad uoioip
-uoa bj)o sa anb 'oai^Bin^uij Buiaisis opoj ap soApniíisuoa soiuauíaja
boj ap voituvutp vioiiBpuad^pxaiui bj BuoiaBjaa as opBzijBaa Buiaisis
aainbjsna ap SBuaaiui sauoiaaipBJ^uoa bbj uoa 'aiuauqBui^j *j *g 'f
*pBpipqB)sa BAiiBjaa ap uonipnoa Bun ainipsuoa ap Biaaqap opa 'oui
•iuiui (B oppnpaa Bj[Eq as oDUBiuSipBJBd o¡ uaiq o 'odijbuiSbjuis O[ X oop^uiSip
-BJBd o\ aajua sopipuoa usqanaduioa as ou Bn8u9[ Bun ua is 'anb Jioap s^ *oiJBai
•uoa opimas \a ua uaiquiB.j asaaaBq uapand sbSo^bub sauopBaapisuo^ *g 'f 'f
73/9 : oaijuBuosuoaiai oxau oatun un ua BJjua X
jj '^ 'u *x *s 't 'o '9 */ uoa Butquioa as ou q anb o^sand ^vj '90/
&lt; svj 'soj apuop 'oaoa^ ap bbuoz ua opBzadma BX^q s- ap Bpiea bj
(BianjBpuy ua) anb sa utiB JJaBj bbj\[ *([jj] Jod osbo aisa ua opB^
•uasaadaa Bisa /jj/ BuiauojTqaiB ja 'oiaaja ua) jBiatut ouioa 'pBpijBaa
ua 'bibji as j oxau aisa ua anb X ojbi sa as ianb t soisandmoa na aiuaui
•bjos uBp as o bojbj Boxau nos saiuBuosuoa Bop -j- s ap soxau boj
X xs 'ís 'os '9S anb 'sBuiap^ 'asaAjasqQ 'asuaiBjdoia ua X znjBpuB ua
jbutj s ap BpiBa bj BiaBTj, osBd Jauíijd ja 'sirzínb 'X s bjio ap aiuBjap s
ap wBpiBaM bj jnbs a(j 'sanbojq soj 'svuntivjj svj 'souapuas so/ :jBanjd
ua ojnajiJB ja aod BBpipaaaad sajBiaiui jq '^ 's uoa BBaqBjsd ap bosb^
boj ua aiuauíBiJBBaaau uaaaaBdB soxau sosa —anSis aj anb aaqiuiou
ja uoa boiuoj BaqBj^d bjob Bun aXninsuoa ojnajiJB ja 'aBjq^q ja ua

�por excelencia de la dirección neo gramática: "Es besteht in alien Sprachen eine
gewisse Harmonie des Lautsystems. Man sieht daraus, dass die Richtung, nach
welcher ein Laut ablenkt, mitbedingt sein muss durch die Richtung der übrigen
Laute" (2B). Por otra parte, el mismo principio ha sido formulado, antes o fuera
del estructuralismo diacrónico, también por J. Vendryes, ya en un artículo publi
cado en 1902 (29), y por M. Grammont (").
4. 5. 4. En un sentido más amplio, la interdependencia aludida
puede entenderse como solidaridad de todo un sistema lingüístico.
A este propósito, cabe recordar la conocida tesis de Meillet de que
la lengua es "un systéme oü tout se tient" (28). Tal tesis, ciertamen
te, no es aceptable sin reparos en lo que concierne a las "lenguas
históricas", que, como se ha visto, suelen abarcar varios sistemas y
varias normas (cf. II, 3. 1. 4.). Ella es aplicable sólo a la "lengua
funcionar' (cf. II, 3. 1. 3.), y aun con respecto a ésta necesita res
tricciones, ya que en un sistema lingüístico se dan siempre posibili
dades contradictorias, que representan su equilibrio precario. Por
otra parte, se trata de una tesis tautológica: en último análisis^ ella
significa simplemente que 'un sistema es un sistema', pues "sistema"
significa, justamente, 'conjunto de elementos interdependientes'. Sin
embargo, es una tautología útil e importante, porque llama la aten
ción sobre el hecho de que en la lengua no se dan campos autónomos
y no-comunicantes (como tan a menudo aparece en las descripcio
nes gramaticales), sino que hay una íntima solidaridad entre lo fó
nico, lo gramatical y lo léxico; lo cual en la perspectiva diacrónica
significa que un cambio en uno cualquiera de esos aspectos tiene re
percusiones en todo el sistema (29). Y es importante precisamente
porque la interdependencia de los elementos en un sistema lingüístico
no está hecha sólo de acuerdos sino también de contradicciones. Por
tales contradicciones —y, en primer lugar, por la no-coincidcncia
entre la finalidad sistemática general y la particular (cf. III, 4.4.8.)—,
en una lengua, lo que por un lado se "construye" por el otro se "des
morona" y necesita nuevos "arreglos".
4. 5. 5. Así, por ej., la caída de -s en la Romania Oriental en
trañó, no sólo la reducción de los plurales a dos tipos (-c, -i), sino
(2B) Prinzipien, p. 57.
(29) Réflexions sur les lois phonétiques, ahora en Choix d'études linguistiques et celtiques, París 1952, pp. 3-17.
(2á) "L'ensemble des articulations d'une langue constitue en effet un sys
téme oü tout se tient, oú tout est dans une étroite dépendance. II en resulte
que, si une modification se produit dans une partie du systéme, il y a des chances
pour que tout l'ensemble du systéme. en soit atteint, car il est nécessaire qu'il
reste cohérent" (Traite de phonetique, p. 167). Los ejemplos que Grammont cita
al respecto son casi estructurales. Cf. también p. 156, donde lo único inacepta
ble es el hecho de que la sistematicidad del cambio se atribuye a las inexisten
tes "tendencias de la lengua".
(28)Linquistique historique, I, p. 16.
(29)Cf. R. Jakobson, The phonemic and grammatical aspects of language
in their interrelations, en Actes du Sixieme Congres International des Linguistes,
París 1948, Rapports, pp. 5-18.
- 270 -

�- US "08 *d '9S6I ojianref ap oig
poqiaa vuuof ntuf¡ "ar VHVWV3 osoxxvj^[ ' uaiquiEj uopuaju v\ vwv\\
[m] A /q/ anua Bpuan^juoD bj ap sopaja so[ ap eajaay "uOAijunfqn8 ^ OAijcaipui
ap sajuasajd oj uoa as^ipunjuoa b BipjBj uopciiunuoad bj na oisandxa Bqcjea,^
ouijcj oaninj ja anb BqBAjasqo '55 -d '^56! P!JPEIAÍ V^f&lt;* utídj ¡v
•dsa *pBJi '(¿061) vtjoq MSpiyi o% tioiionpoj.iuj uy 'xNgoaMVHf) *jj '3 bX 'a
Ba^o joj '^6i '58I *dd '956I qasoquaaojaajj-s, 'apunjfjvvt asuvmuou ap joj ^aoq
^pvDfl 'som^. '3 "ü ^T *u '0Z *&lt;^ 'oaiiDuiwvj^ a votSoj A '^9^ *d 'j 'mSojonojS íp
osio^ 'oMvn^v^ "y ^ 09^'6S^ "^ '9^61 sa|odB^[ 'auofssajdsa(p ozzaw apmb Djouvd
07 'iaiomag -\ í9X 'd 'sopotaw A sowajqouj 'oHnaiHv^ noa "^ 73 (os)

-i;ubo B[ ap uopiJBdBsap pnpexS b^ á (ti/- ap 'jB^noijjBd na)
eaiuBuosuoa s^\ ap BpiBa bj 'ujib^ u^ 'oaiuoj o^ axqos a^rqjui
-Bxá o[ uaiquiej 'ajuauíBjxatD 'j^ 'üo-o uoiaisodo b^ xod o^os *ttsBABpsa
^[tqno^] ap anSu^sip as 4ttsoABpsa so^,, '[íqou] 'oabp^oui oiaapipqns
^a ua '}8B i sa^ai^BiuBxS sauoiouijsip BJBd uaiqjuiej ouis '(Btíooj-Bwo^
'Teqt&gt;ou--eqod) Baixa^ sauoioupsip Bxod o^os ou xiAxas apand 44tBpBziSoi
-ouoj^ zaA Bun 'o-p upxaisodo tb\ 'oubuiiu u^ qBaiiBuiBxS pBpqiqisod
BAanu Bun uaiquiBi sa BAijuiistp pBpqtqísod BAanu buii 'BsxaAaai^
•eo^iuBuiox soioa^ip so^ ap bixoXboi b^ ua pBpqBniaB ^\ BjsBq Bnuq
•uoa ae 'aiuauíBAijaaja 'anb oduiaij aisa ap uoiaezqBiíAaj v\ uajuaisuoa
ojaajxad pp SBpuauísap sb[ ua ^en- ap BpiBa bj á sfq- 'oq- ua oxninj [ap
uopuBdBeap Bia[draoa ^\ oxa^ 'opBSBd oidraijJBd -\- o^qvq BAi^aadsB
b[ xod opnuam b ajímxisns as 'uotsnjuoa B[ xod opBZBuauB
'oAijBDipui ap oiaajxad [a 'ajuauíBauBxoduiaiuo^ '('Z 'f *A
•p) uopsSqqo n uopuaiui otuoo '4tajuasaxd [a apsap ojsia oxnjnj^, un
jBaijiuáp jod 'BAisaadxa Bpua^ixa acqnaad Bun b sa^uaipuodsajjoa 'od
-mal^ ouisiui \tb A 'sBaoAinbaut 'o^oci 'osqap toaqvq uoa siSBXjixad xod
uopnjij^ns ns (Buiraxa^ap ou anbunB) BÍasuoaB ojea opoj^ *(oe) íjp
-ip-iaoip) soqxaA someiui so[ ap OAijBapui ap a^uasaxd ap sbuijoj sb¡
uoa uopBSnfuoa ^p A ^g sp oxnjnj ap sbuijoj sb[ ap uoisnjuoa b[ Bp
-uanaasuoa omoa uauaij boi[booa pBp^uBa b[ ap Bpipxad B[ X 9 b i ap
afBSBd [a 'a^xBd bj;o jo^ • (snwiaviuv 'jiaotu) oAijBaipm ap ojaapad
ap sb[ uoa (snwiqniuv ^jiqviuv) ojn^nj ap sbuijoj sujjop ap uoisnj
-uoa bj uaiquicj aSjns ojja uoa X 'q A en opnuaui b uapunjuoa as í4jb
-[nA ujjb[^? opBuiB[[ ja ua 'BJoqy 'Biauajsisjad ns JBZBuauíB BjaajBd Bp
-bu 'opo^ U03 -Braaisis pp t4[tqap oiund,, un 'ojubj o[ Jod 'Binji^suo^
'^f ^ é^ s^^opBSnfuoa sbj ap Buosjad BJauíud bj ua ajuasaid OAtjunf
-qns ja uoa Bpuapiauíoa bj jod X sauopBnfuoa ojjBna sbj ua SBiui^sip
ajuaran ja juo sbj3ubui sop op asjBrajoj jod 'oaijBuiajsis bjsia ap ojund
ja apeap oiiBjjxa oSjb uaiqra^j Bqnjjnsaj X íoaisBja ujjbj orasira ja n^
'pBpTAisajdxa bj ap bjsia ap ojund ja apsap 'ajuataijap Bja bX ojnjnj j^
•SBaiisBjjuad SBraJoj jod oaijajuis ojnjnj jap uopnjijsns bj 'ssjja ajjua
'ouijbj jboijbuibj Btuajsis ja ua SBpxjjnao sauoyaBjnra sbjjo sbijba
(sajBuopunj sauotaipuoa sbj b aujaiauoa anb oj jod) asjsaijdxa uap
-and bSojbub njaunra T nun aQ *^g bj uoa opipunjuoa Bjjqnq as 'opora
ojjo ap 'anb (izaci 'íwaqo 'ranj iipaa 'iwmqo 'JBji) sajnqjaA sodiuaij
soj ap Buosjad é^ bj ua 1- Bpuauxsap bj ap uoxsuajxa bj uaiqxuBj

�dad vocálica (como rasgo distintivo) exigen el empleo de las prepo
siciones para distinguir las funciones oracionales del nombre (por ej.,
cum hasta, por hasta) ; pero también se puede decir lo contrario, o sea,
que el uso de las preposiciones entraña la progresiva debilitación
funcional (y por ende material) de las desinencias y de la cantidad:
se trata de procesos concomitantes e interdependientes. A esto cabe
agregar aún los casos de "analogía", a veces muy generales. Tal, por
ej., en el castellano arcaico, el de la eliminación del ensordecimiento
de las finales (naf, nuf, verdat, homenax) y, en parte, también de la
apócope de -e, gracias a la persistencia de las sonoras en el plural
de las mismas palabras (naves, nubes, verdades, homenajes) : los sin
gulares nave, nube, verdad, homenaje se rehicieron sobre el modelo
de los plurales y de acuerdo con las pautas sistemáticas del caste
llano para la oposición singular/plural (31).
5. 1. Entre las condiciones generales del cambio hay que con
siderar también la no-coincidencia cultural y funcional entre sistema
y norma de una lengua.
5. 2. En efecto, desde el punto de vista del saber lingüístico, se
comprueba un perpetuo desajuste entre el conocimiento del sistema
y el conocimiento de la norma. Este último significa un grado mayor
de cultura, pues implica estar enterado no sólo de lo posible, de lo
que puede decirse en una lengua sin afectar su funcionalidad, sino
también de lo que efectivamente se dice y se ha dicho, o sea, de una
realización tradicional (32). El sistema se aprende mucho antes que
la norma: mucho antes de conocer las realizaciones tradicionales para
cada caso particular, el niño conoce el sistema de "posibilidades", de
donde sus frecuentes "creaciones sistemáticas" contrarias a la norma
(como ande y cabí, por anduve y cupe), constantemente corregidas
por los mayores.
Tal desajuste cultural entre sistema y norma trae dos consecuen(S1) Con respecto a los casos de este tipo, se puede decir, efectivamente —
como escribe E. A. Nida, Linguistic ínter ludes, Glendale 1947, p. 149—, que
"analogy opérales in those parts oí language which are out of equilibrium with
the general structure as a whole". En otros casos, la analogía realiza posibilida
des sistemáticas particulares, que pueden hallarse en contradicción con otras po
sibilidades, más generales. Así, por ej., oigo es en español una forma analógica,
pero no está por ello de acuerdo con la estructura verbal española "as a whole".
(") La distinción entre sistema y norma puede asemejarse, hasta cierto pun
to, a la que en la lingüística norteamerica^a se establece entre los patterns "pro
ductivos", como el del plural ingl. en -s y los "fijados" o "limitados", como el de
ox-oxen (cf. E. A. Nida, Ob. cit., p. 146). Sólo que, para nosotros, la norma no
abarca solamente lo "fosilizado", sino todo lo establecido y común en las rea
lizaciones lingüísticas tradicionales, en tanto que el sistema abarca las "posibili
dades", las directrices y los límites funcionales de la realización, es decir, la
técnica misma del hacer lingüístico. En el caso de ox-oxen, el hecho de norma
no es la forma oxen como tal (que, en cuanto posibilidad funcional, no es menos
sistemática que oxes), sino el hecho de que en este caso l^a realización tradicio
nal es, precisamente, oxen y no oxes.
070
6t 6

�- uz 'LZZ 'd 'uatdizuuj 'iíivj #h Jod opBAiasqo o[ -j
-isooou X sopBpijtqísod b uopuodsoJ sbuiiSjb o^os onbjod 'uopunjip os
X UBidopc os ssun^jB ojos 'jBjq^q jo no nBqoíudmoo os onb souoioba
-ouui sojqBJOumuui sbj oq *Bnuoj bj JooBqoj X Joosq op boje^ ns no
^BonsinSuij pB^Joqij bj op soijunj X souoioipuoo onioo : souoiobaouui sbj
op saxopDuaiaoajas omoo 'oiqtuBO jb o^odsoj uoo 'uBuoiounj sojBJuqno
X sooijbuioisis 44sojoiobjm soj onb 'sond 'jmjouoo opond og

'9

* (ss) u8oPíqBS,
'sojuoijjoo SBm so^uotuojo soj no oiuouiBsioojd (4&lt;sojBjn8ojJi,, soqjoA
'•fo jod) SBn3i)nB sbuijou osjono^uBm nojons 'oijbjiuod jb 'jboiibuibjS
oj no i (sojoop so^noiqniB op ssidoíd sbj '*fo jod) so^uoijjoo ODod sBin
•joj sbj soiqniBO soj jod SBpB^oop on JooonBmaod nojons 'ooinoj oj no
:jbjouoS nopao op ssiononoosnoo sop Boijdmi o)so noiquiB} j^ *buuou
bj 'jBaiiBniBi^ oj no oiuonuBjnoiiJBd X 'oapvoifmSrs oj no íbuioisis
jo Bnimopoad (ooiuoj) oatjwijsip oj uo :ttOAisuojuiv bjsia op o^und jo
opsop buiojsis X buijou OJ^no Bp os oSojbub o^snÍBSop njq • -5
•(OOTSBJO JB O0IB0JB OUBJJOJSBO JOp OfBSBd JO UO
t48o^J3nj^ soidioijJiBd X so^opod soj uoo X souijbj 4tsoJBjnSojJi?, soq
-joa soj op bjjoXbhi bj uoo jouBdso uo opiunoo Bq onb oj #jo) buijou
BJ B OIJBJJUOO OpUUOS UO BIUOISIS JOp UOIOBOljdB Op '4UOIOBZIJBjnOJ,,
op soiqiuBO soijduiB sojqísod ojdmois nos 'odii opunSos ojso op SBn^
-uoj sbj no 'BoiisinSuij noioxpBJj bj op pBpijnSosut op SBiouBjsunoito
U3 ' (ojuattutajoadu oixuipB onbunB) ojoojoi jo uo sbjjo op BunSuiu X
'osbo opunSos jo no pBptjiqísod Bjouiijd bj ojos '(sojupsip sojojba uoo
onbunB) osbo jouiijd jo uo sopBpijiqísod SBquiB ojiuipB buijou bj ^uoto
-ta\oa - ojuattuiajoa X upioipuotuau - ojuaiuitpjoiuau -uptyipuai - ojuaiui
-ípuau sbSojbub SBÍojBd soji sbj uo *jouBdso uo 'isy 'sbjjo op SBunSjB
ojos oSijo buijou bj onb sbjjuoiui 'osbo ouisiui jo BjBd sopBpijiqísod
sbijba ooojjo Biuoisis jo opuop 'sBodojnoopui SBn^uoj sbj op oiJBd
joXbui bj otuoo 'bjbuioub o^uouijBioJBd X Bfojdxuoo BJn^onjjso op
sBnSuoj sbj uoo ojjuoo ou omsim oj ojo^ 'so^ub Bounu op^zijBOJ BX^q
os ou opuBno une *44oojnj so oojnj uo ojqtsod so onb oj^ onb Jioop
opond os opnuotu b Xnp^[ •jBuoioipBJj uoiobzijboj bj souom Buodun
sbjjo uo sond '44JBiquiBO uis uBiqmBo,, o 'sonora oqontu UBiquiBO 'jbjou
-o uo 'sb^s^ "SBOjni sbj 'opo^ ojqos 'X 'sBoiuij-ojSn sbj '*fo jod 'ouioo
'jBjnSoí X ojduiis ojuouiBAiiBjoj Bjnionjjso op, SBnSuoj sbj uos iopnz
-ipoax aiuawjmio'iaipDdt oj ojqos a^q-isod aiuajuipouo'pwn\ oj op 'beujou bj
ojqos Bmoisis jop oiuiuiopojd ojuopiAo un Bp os onb sbj uo s^nSuoj
uoisixo 'ojoojo ugj *oiquiBO jb sojqBjoABj sojBjn^jno SBiouBjsunojp uo
'sbjio onb sbiu JBiquiBO b SBpBut^sop ubjso SBnSuoj sbijoio onb iJoxjd b
Jioop opond os *JBnj opunSos u^ 'Bpionpoj boiisiiiSuij Bjnjjno op
sopBpiunmoo uo o 'jBJn^jno BtouopBoop X uoxoxpBJi bj op, pBpijiqop
op SBOodo uo 'osjtpunjtp op pBptjiqísod BijdiuB UBjpuo^ X 'sBsojoumu
o)uouuBjnoi^JBd ubjos 44sb3iibui3}sis souoioBOJO,, opBuiBjj souioij onb
odii jop souowBAOuut sbj *JBnj jouujd u^ *jbjouo uopjo op sbio

�dades del sistema funcional o encuentran condiciones favorables en el
estado del saber lingüístico interindividual. Un cambio lingüístico em
pieza y se desarrolla siempre como "desplazamiento" de una norma.
Pero, para que la norma pueda "desplazarse", es indispensable: o que
ello sea funcionalmente oportuno y necesario, o que la norma se
ignore, o que el ignorarla no afecte la funcionalidad de la lengua (la
intercomprensión). Siendo la lengua un saber tradicional, ella se mo
difica más rápidamente en épocas de debilidad general del saber, pero
las modificaciones hallan sus límites en la funcionalidad del sistema
(34). Siendo la lengua un sistema funcional, ella se modifica sobre
todo en sus "puntos débiles", es decir, ahí donde el sistema mismo
no corresponde eficazmente a las necesidades expresivas y comunica
tivas de los hablantes; pero las modificaciones "necesarias" hallan
su límite en la seguridad de la tradición: una norma cultural vigo
rosa puede mantener indefinidamente hasta un sistema "desequili
brado". De esta manera, los mismos "factores" sistemáticos y extrasistemáticos son condiciones de cambio y de resistencia al cambio,
y el ritmo de la "evolución" lingüística depende de su juego dialéctico:
de la coincidencia o no-coincidencia entre lo funcionalmente nece
sario y lo culturalmente consentido y del prevalecer de una u otra
de las dos series de "factores".

(**) Hasta los saussureanos rígidamente "ortodoxos", es decir, partidarios
de los cambios fortuitos y contrarios al estructuralismo diacrónico, admiten, por
lo menos, ese papel "negativo" del sistema, con respecto al cambio lingüístico.
Así, por ej., A. Burcer, Phonématique et diachnonie, p. 32: "en general le rdlo
du systéme dans l'évolution de la langue est essentiellement négatif et conservateur: il laisse le champ libre aux innovations qui n'entrainent pas de gene pour
l'intercompréhension; il empéche ceux qui la géneraient".
- 274 -

�x Btuauoj jap BJüssd as Btuoip.i un ua anb BJBd 'anh t#fa Jod 'jpap
uoa 'ojaaja u^ 'sboiSo^oisij asauoi0BDi[dxa^ SBpjnsqe X saaijajuí sbj
uaXnjijsuoa oj 'ojaadsaj ajsa b 'ajsijj sbui ojdiuafa jgj 'I
I
*("l" 'III 'P) J^njund uppBAOuui ajduns Bun jod JBiqtuBa uapand
ou sojsa X ísajenpiAipui soaijsin2uij sajaqBS soj na sopiuajuoa 'uop
-bj2 aauíud apM 'so[apoui A sopom soa;o b uapuodsajjoa anb 'ttopBjS
opun^as ap,, so^aBJisqB soppotn A sopora nos B^aBJjsqB Bn3ua[ B[ ap
so^BaoA so^ A SBuiauoj so^ •o^qBaoA p uaaouoa A Buiauoj p uBa^draa
sajuB^qBq ouioa soiubj ouis *y ojqBaoA ops un A v Braauoj ops un
^sq ou Bjajouoa Bn^ua[ B[ na anb Bppp as opnuaiu b anb s^; 'opBjap
-isuoa oiquiBa pp (oaiiajodiq) ttua2uoM p a^pusod o aijajuí a^duiis
p uoa oaijiaadsa Buia^qoad opoj oqansaj jod jBp b BjsBq A sapxaiut
sauoiaBAouui sb^ ap suiajqojd p piauasa oraoa JBjapisuoa b Biauap
-uaj bj mbB aQ •B^DBJjsqB Bn^uaj bj ap ousjd p ua SBuiajqojd sosa
jBa)UBjd ap oqoaq p 'aaduiais ouioa 'B^aa^B as oisa y "pBpipsnBa
ap bjsioisij Bapt bj jod 'oaiuoj oiquiBO jb 3ubjb anb oj ua opoj aaqos
'opB^aajB Bjpq as (sotquiBa sojpnb^ A sojsa ap) soaijojsiq SBurajq
-oad soj ap ojuaiuiBa^uBjd p uaiquiej 'ajuauíajqBmauíB'q #^ #j
•SBnSuaj sbj ap pBpijiqBinin bj ap jBuopBJ Buiajqojd ja A SBraajqoad
sojsa a^^ua üp as ou uoia^jaj buisiui bj oaad &lt; a^uauíBaojdiaaj UBJcpc
as A saiuaipuadapaajuí SBUiajqoíd uos —soaiJidma SBuiajqojd oinoa
sounij^aj soaran soj uos anb— oaijsinSuij oiqniBa jap Buiajqoad Jaaaa)
ja A opunSas ja 'ojja xo¿[ '(AI *P) oiqui^a jap sajBjaua^ sauoiaipuoa
sbj ap ojuaiunaouoa ja uoa A (jjj *ja) BnSuaj bj ap Bairasuip pBpij
-^ai bj Bjuana ua opuaiua^ asjBaju^jd uapand ojos soaiaojsiq SBraajq
-oad soj 'ajJBd bj^o joj '('j'j 'AI ^ 'Z'^^ 'II *P) 44^pBzijB.iaua2 boij
-o^siq upiOBaijdxa^^ buu sa oaTjsinSuij oiquiBa jap tjBuoiaipuoa,, nop
-Batjdxa bj optjuas aisa ua A '(uotaanpui bj ap B^isaaau aisa anb ua
Bpipam bj ua) soxquiBa soj ap jBjauaS Buiajqoad jap ojuatuiBaiuBjd ja
bjb¿ oijBsaaau jBiíaiBui ja uBuopjodojd odn jaaaaj a^sa ap SBuiajqojd
soj ap sauoianjos sbj *oqoip Bq as ^A ouio^) "BJapisuoa bj as anb ua jbj
-nauJBd o^uaraora jap X BpBJapxsuoa BnSuaj bj ap (sBatiBraajstsBJixa
X sBaijBUia^sis) SBaiJojsiq sauopipuoa sbj ap oiuatraiaouoa jap apuad
-ap uoianjos ^Xna o^íjpjsii/ viu^jqoud un ajdmais sa (BnSuaj Bun ua
soiquiBa ap BpBuiuuajap axjas Bun ap o 'opsuinuajap ojquiBa jbj ap
Buiajqojd ja) oaijsinSuij oiqui^a jap Buiajqojd jaa^aj j^
"T *I

\SVDII3M30,,

S^M0IDVDIldX3 SV1 3(1 S311W11 A OOIIM3S '0DI3
-OISIH vmiao^d omod ojiismoMn oíawvj 13

�al fonema y, la lengua (órgano) debió realizar tales y cuales movi
mientos y pasar de la posición p a la posición q (con una serie más
o menos larga de posiciones intermedias), no se explica absoluta
mente nada acerca del cambio en cuestión: se dice sólo cuáles son
siempre los movimientos necesarios para pasar de la realización del
fonema x a la realización del fonema y; es decir que se resuelve un
problema de fisiología de la articulación, y no el problema histórico
que se plantea. ¿Qué otra cosa se dice cuando se afirma, pongamos,
que 'el desplazamiento hacia adelante del contacto entre la lengua y
el velo del paladar fue la "causa eficiente" de la evolución de lat. he,
k^? (x). ¿De qué "lengua" se está hablando? El idioma es un saber
interindividual, y no un aparato fonador. La "lengua" (Sprache) no
tiene lengua {Zunge) : la tienen los hablantes, pero ellos no la mue
ven, por cierto, simultáneamente para modificar al unísono sus reali
zaciones fónicas.
1. 3. 2. Al referirse, precisamente, a la palatalización de las
velares latinas, A. Burger afirma que "la phonétique en explique le
comment, mais le pourquoi nous échappe" (2). Pero la verdad es que
—si se trata de la palatalización como "cambio" (cf. III, 3.2.1.)— la
fonética no explica ni el "pourquoi" ni el "comment". El "comment"
fonético es genérico y fisiológico, y no histórico y cultural. Por ello,
las explicaciones fonético-fisiológicas de los cambios fónicos no son
sólo discutibles o erróneas, sino que son simplemente absurdas: ellas
se basan en una confusión entre la lengua abstracta e interindividual
y el hablar concreto e individual. Ciertamente, el autor aludido
entiende que el pasaje de he, ki a ce, ci, en el sistema latino,
empezó^ en la actividad lingüística concreta, con una alteración fi
siológica (o con varias alteraciones individuales análogas); mas con
ello tampoco se explica el cambio como tal, y sólo se dice algo
acerca de una supuesta innovación previa al cambio mismo. En
efecto, el "cambio" no empieza con la innovación, sino con la
adopción (cf. III, 3.2.1.), y, como aceptación interindividual de
un modo lingüístico nuevo, es un fenómeno histórico que no puede
tener explicación fisiológica, sino sólo explicación histórica, en tér
minos culturales y funcionales. Lo que hay que explicar es una se
rie de adopciones, y las adopciones lingüísticas no son y no pueden
ser fisiológicas (cf. III, 3.2.2. y III, n. 16).
1. 3. 3. En las mismas confusiones se basa la idea, igualmente infeliz, de
la "gradualidad" fisiológica de los cambios fónicos, que —si la lengua (Sprache)
no se identifica con un aparato fonador— debería de entenderse como gradúalidad de las correspondientes innovaciones iniciales. En efecto, puesto que la
lengua no tiene existencia y continuidad fisicas, esos "cambios imperceptibles"
que tan a menudo se postulan no tienen ninguna posibilidad de conservarse y
(l) El ejemplo no es inventado: es así como P. E. Guarnerio, "Revue de
dialectologie romane", III, p. 213, explicaba la palatalización de las velares la
tinas. Y, desgraciadamente, las "explicaciones" de este tipo aún no han sido des
terradas de la lingüística.
(") An. cit., p. 30.
- 276 -

�- IÍZ -

^S6T Pj
•X0 'aSonSttvq o% jtmpiaipui aip ¡o uaffnqiujuo'j at¡ 'iNiHonoipv^ ^g 'J3 •soaiibdijiu
•Sis aiuauíBjje jas ap UBÍap ou 'soaod aiuaiuBAJiejaJ Jas Jod 'sosBa sbjbj^ (,)
•^uiaxiauoasap saJijBsou anfa suobj jad 's^ub san suip 'uBjaxpjBdBsap inABtp
d sjap saiisuapB^Ba suos sja i sauuoj saj 'sjoio sjg,, :^ #d 'pioonpojjuj 'vjíu
ap apsmSutj svpy 'vH3iHf) *y uaiquiB^ gg 'ggg *d 'gg^j ^A 'N
'aiauwooig 'q 'soaiuoj soiquiBa 6oj b opadsaj uoa '"fa jod 'isy (e)
*(fr) (9^ -u 'jjj *p) opBinamnoop osea ojjo un9
-[B B^Bd A, soaixaj sosbd soijaio BJBd oa^bs tA ttoiqraBO,, ojpnA Bq
^8 Á BOnpiAtpUI 8OIJBA Jod OpB^dopB BXjj 98 VÁ OpUBnD UOIOBA
-ouut v\ JBqojdraoo sotng^os g^ugniBopsinSnrj *JB^noi}jBd ug oiq
-taso BpBO B^Bd 9in9raBoii9^odrq ^n^ sbui 9SJ9.09^qBjs9 gpgnd ou
v^fpads^ jvpmt uoiowioutn vj ojad fjvuaua2 ua naoonoa 98 noto
-BAOuut 9p eodi^ so^ 'BJoqy 'uoiovaouui b[ uoo oiqwva p gpunjuoo
98 'oiisodojd 9JS9 b u^iquiB^ *9nb 89 gjjnoo 9nt o^ "t "^ "^
9^u9ta9iu9TDijns Boijo^siq BnSug^ Bpoi BJBd 89^qB9iis9Aui 'gjjBd Bugnq
U9 'nos X ttBnu9[^ b^ gp sgpjgug^ sauoioipuoo sb[ gp sg^qionpgp
UO8 8OiqUIB9 8O[ 9p ^SBSnBO,, SB^ 'SgjBUOIOUtlJ X 89[BJni^9 69UOI9BU
-IUIJ919p OUIOO OpilU9S OJJO U^ *91UB^qBq OpOi 9p 9^U9TJIO9 BI0U9íJ
-gdx9 B^ b ugogugijgd X JB^qcq pp SBuisita sanopipuoD 8B^ uoa uap
-I9UIO9 89nd (S9^BAJ9SqO 91U9UIBUBTpiJO0 X 8Bpi9OUO9 9^U9taB)99JJ9d
OUI8 SBpi9OUO989p UO8 OH ^SBSIIBO,, 8BpBUIB[^ SB^ ^[BJ9U9S SBtU Opi^U98
p U9 X 'opijugs un ug 'pBpipgj ug *(e) t8Bppouoosgp uos
-ui[ eoiquiBO so[ gp &lt;t8BsnB9,, sb^? gnb jpgp b opB9^| Bq 98
JOd S9UOZBJ 8B[ 9p BUn OiqUIB9 pp B9TJBUI9jqOjd B^ BpOl 9p O8OI9
-IA o^u9iuiB9iaB[d p uoo o^unf— 9)U9ui9[qBqoid ugXnjiisuoo odii jgg
-jg^ gjsg gp 8Bui9^qojd so^ b sgjugjgqai sgpB^noijip e^q
^ •
*(€S "n 'III 'P
jauai aapand ou 'saprniund soi^b oju^na ua 'sbdiuoi sauopdopB sb^ A. sauoia
•BAount sb{ sand 'BjauBra bjio ap jas Bjjpod oa j^ 'opBJapisuoa oaiuoj oponi pp
uopBzipaj b^ b ou í uppvzjpjaua^ bj b aaauaijad MpBpipnpej8,, Bq -a^a 'bjouos
souaw z eun e bjouos z Bun ap ajqisuasui afescd un aiu^ipaní { b BSag as anb
ou A 'aiuanaajj sbui zoa cp^a sa /// uppBzipaJ B\ anb ojos cdijiuSis ojja ojag
' J%¡ ap pBpijouos bj aiuauíjBnpBjS opuaipjad Bjsa asw E^BnSnjn Bjqeq ja ua
anb 'o^ubi oj jod 'Jiaap somapoj -aiuauíBpunijBS biubijba Bisa UBajduia soj^o
i/f/ ajduiais unpunuojd sa^uBjq^q sojjaia :/// oraoa opnuaui e B^ijBaJ as /z/
Eiuauoj ja ^unSnj^ jap jousdsa ja ua 4*fa Jod 'isy -bjio b a^uBUEA Bun ap
afBSBd jap boi9joisij pcptjBnpEjS omoa saiuBiJBA sbj ajiua vtouanaajf ap SBjauaj
•ajip sbj uBiajdjaiu; as : (*g 'f '\ 'jjj *p) vntsuajm bj uoa vaisuatxa pBpijBnpsjS
bj apunjuoa as 'BpBJisqB enSuaj bj ap ou^jd ja ua Buiajqojd ja asjBaiu^jd je
'anb ua BaipBJ wsajqijdaajaduijw soiquiBa soj ap omsifadsa jg *ctjBnpBj3,, ouioa
ou oJad '(aiuBjqsq pBpiunuioa bj ua) ^oaipBJodsa,, ouioa Bqan^duioa as OAanu
oaiuoj opom uq 'sajq^uoiaaajas sa^uBiJBA 'Bas o 'sa^uapaJ sbui sopoui sojjo uoa
'aaip as oiuoa 'uBu3nd ua^, sofaiA soaiupj sopoiu ajduiais uos Bqanjduioa as anb
oj 'pcpijBaj ug *aia 'saAajq sajBaoA ap oiuatuiBSjBjB jBnpsjS un 'sbjouos saiu^u
-osuoa ap oiuaimpapjosua jBnpsjS un ''ta Jod 'bjio b uoiaBzipaj Bun ap sajenp
•bjS saÍBSBd sosa 'ttsajqisuasui,, soiquiBa sosa opBqojdmoa usq as zaA BunSp ¡s
asJp^unSajd BijqBa 'nnSuaj bj ap jpsixa ap ouisiui opoui jb uaaauauad soiquiBa
soj anb op^p 'sBuiapy '('s ^ 'f 'm A Z2 *u 'III 'P) soj^o b soun

�llegar hasta el individuo innovador y el momento mismo de la in
novación. Es relativamente fácil descubrir el "origen" de un modo
técnico en la pintura, establecer con qué pintor y hasta con qué cua
dro ha empezado, porque los pintores son poco numerosos y tam
bién los cuadros son numerables; pero no podemos establecer con
qué individuo y en cuál acto lingüístico ha empezado, por ej., un
determinado modo fónico, porque todos los hombres hablan y los
actos lingüísticos son empíricamente innumerables (5). En este solo
sentido puede aceptarse la afirmación de de Saussure de 'que las
"causas" de la "alteración" lingüística no están "al alcance del obser
vador" (6) : no las "causas" de la "alteración" en general (que, ade
más, no es "alteración"), sino de tal "alteración" (innovación ini
cial) determinada. Pero en el mismo sentido ignoramos también
quién reinaba en la China en 753, si no disponemos de una fuente
que nos lo indique, y, aun conociendo en general las "causas" de las
guerras, no conocemos sin más las causas de la guerra del Peloponeso, si no las investigamos, pues el saber universal y el genérico no
pueden sustituir la documentación histórica particular. Con la dife
rencia de que, con respecto a los hechos estrictamente particulares
de la historia lingüística, la documentación resulta mucho más difí
cil e incierta que en otros campos, y en la gran mayoría de los casos
carecemos por completo de ella.
2. 2. 2.

En efecto, por lo que concierne al origen primero de

cada cambio lingüístico y a la naturaleza de las innovaciones inicia
les, lo más a menudo sólo podemos adelantar hipótesis, más o me
nos plausibles. Así, en el caso de los nominativos plurales en -as que
se difunden en el llamado "latín vulgar", pueden presentarse (en su
orden progresivo de probabilidad) tres soluciones distintas. Podría
tratarse: a) de revitalización de un modo arcaico, es decir, de un
fenómeno de selección; b) de uniformación con los nominativos plu
rales idénticos a los acusativos (-es/-es, -us/-us), es decir, de un
fenómeno de "analogía" o, mejor, de creación sistemática; c) de ex
tensión de un modo gramatical itálico, o sea, de un empréstito gra
matical (7). Con respecto a la palatalización de las velares latinas
ante e, i, podemos decir que las palatales pudieron surgir porque
el sistema fonológico latino presentaba una zona libre en el orden
(5) Sin embargo, adopciones perfectamente análogas a las que constituyen
la forma primaria del cambio lingüístico se comprueban sin dificultad en la his
toria individual de todo niño que aprende una lengua (y, en general, en el
aprendizaje de idiomas). Asimismo, en la pequeña "lengua" de cad'a familia
se emplean corrientemente formas específicas cuyo "origen" los miembros de la
familia no desconocen.
(8) CLG, p. 143. Pero no es cierto que se trate de la "ley universal" de
que "el tiempo altera tod^s las cosas". No existe tal ley. El tiempo como tal es
forma de intuición de lo real y de por sí no altera nada.
(T) Cf. B. Gerola, II nominativo plurale in -ds nel latino e il plurale ro
manzo en Symbolae Philologicae Gotoburgenses (=Acta Universilatis Gotoburgensis, LVI, 3), Gotemburgo 1950, pp. 327-354.
- 278 -

�'IOI-OOI "dd
8IJBd '2 'III '^nbij3t¡js^ -jj -pBJi '^pjaqjsay atp uaqn uaSunsajuOyi (ot)
*S6t-f6I #dd '6^61 IJBd %z8t8I 9P saasuaj -aauaios vj ap Jiuaay(q (6)
'po ap jbuij ouiod EpejEJi 'p ap BpiBJ ajdinis bj jod
apand jojmy oiub,^ oj Jod í (i a p aj^ua ODiqnjis dliod \a uoa) t-p ap
ouis -fp- ap bibji as ou inbB :aiuauiuad aaajsd ou — "d tm%io muy 'H30Hng "y
ap sopluiafa soj aj^ua uaiquiB} ejhSij anb— (^jj &gt;d) ^oimpy &gt; ^cjmy ojdiuafa
\a ojaj •6II-^H #dd 'XIXXX \tOUB!IBl! oaiSo^ono^S oíAiqajy,, 'awiDj a a^aso m
'invsij 'A ap &lt;^na;wB aiu'Bpoduii ja o^sodoad a^sa b -j^ (8)

uppaaia oraoj 'afenSuaj ja 'BJoqy *(0I) wojqand un opo^ ap njiaídsa ja?. Bqeuiejj
ja^a^ omsim ja anb oj assajdxa apand 'jopeaja o^uBna ua 'anbune, 'vaua onpm
•ípm ja o¡ps 'oidoad opimas ja ua 'anb —soauauíoq SBmaod soj ap ojisodoad b—
ajuauícqaqdxa opuBaeisap BJOjBiam bj eqBZBqaaj (ojaadsB aisa ua ainSas Biaaa
uBuag uajnb b) ja2ajj uoajmBuioj,, ja anb JBpjoaaj ouanq BJas oíaj •(6) uajnoj
bj ap suoi^BJídsui sap sanaiaBpaj saj anb mos au saiuaS saj,, anb A wmauiaAiiaaj
-jod saijBj b a^uBiunq^ anb sajjaa mos sauíijqns snjd saj sajAnao saj,, anb BqBtu
-jije (bjsidisij ouisiAijisod jap sofaj am^^seq oqcjjBq as 'oSojojij opuais 'oSa^quia
uis 'uainb )usuag 4#fa aod 'isy *ouisiAi]isod ja aod aAisnjoui 'BDjiuBmoj BiSojoapi
bj ap saaouaui sauoiDBAiaap sbj jod opo^ ajqos 'oidojd opimas ja ua opnuaiu b
opEiajdjajuí sq as caiuauiajqBiuamBj 'anb soduubuioj sounSjB ap EJojE^aiu Bun
sa ^sajBuosjaduii a SBAiiaajoa 'SBmiu^uB,, sauoiDBaja sbj ap Bapi Bq 'pnpmipui
oanvaio ojjd un jod anb opoui ojio unSjB ap JBzadma opipod B.ínq oiquiBD ja
anb JiJajui aiiiuaad ou BDiJidma pepijiqísoduir Esa 'oisandns aod 'j^ ^ *g *^
•opjnsq^ aju^ra^jdinis
biíds 'BJ^pouoosap as bdtj9U9 uoiOBai^dxa ^Áno souguiou^j b oi.o9dsaa
uoa (^npiAiput uoiaBDi^dxa ap) saijpjsii^ sisajodii^ Jijiuia 'ojaaja u^
•sauopBAouut sb[ ap sa^Bjaua^ 448BsnBa,, sb^ souiaoonoo anb Baijiuis
'sa^qBjuaranaop ajJBd ua X 'sa^qisnBjd souaui o sbui sisajodiq jbj
-UBppB souiapod onb ap oumuí oq^aq ^a ]^ qBJauaS uapjo ap 44uozbj,,
Bun ou X 'jtm^und oaiupisi^ oipa\[ un a osbo BpBa ua jbjouSi sotuaj
-os anbi o-q • (jbuoiobj) Baiaoai pBijnaijip Bun ou X 'B^iJiduia pBjjn9ij
-ip Bun sa 'ajq^jadnsui ajuarajBuuou anbunB 'jBiaiui uopBAouui bj b
X JopBAOuui onpiAiput jb osBa BpBa ua jb9JJ ua soulauaj anb pB^jna
-tjxp bj '('g'^'g 'ni *p) opBjBuas Bq as bX ouioa 'oaa^

-g *^ 'Z

•sbSojbub aiuainjBijajBiu sauopBAouui
SBSjaAip ua 'opBjBdas jod o 'uptaBAouui buisiui bj ua 'ajuauíBiunfuoa
opBn^aB u^XBq (saai sbj unB X) SBpBatpux 4&lt;sauozBJ,, sbj ap sop 'sosBa
sop soj ap oun BpBa ua 'anb Jinjaxa apand as oaoduiBj 'aopBAouui
onpiAipui J^ratad ja BjSBq JBajj ajqtsod sa ou anb oisand 'j^ *(g)
oaso ouauíouaj un ap 3)bji as anb sa ajqBqoad sbui oj anbunB í44bais
-ajdxa,, o BAijoajB upiaBjaijB Bun ap pBpijiqísod bj Jinjaxa ou. BfasuoaB
SBAijaajB SBjqBjsd n^ X (i\\aoo) soAiinuiunp ua '(aDUvj^^) soa
ua 13^ *93j ap Biauasa^d bj 'ajj^d bjjo io,j #ajqBqoid souaui oj sa
ojsa anbuns '(BUojBuxquioa) boiSojoisij uppsiaijB Bun ap asiBiBii Biap
-od 'isy 'sauoianjos sbijba asjBiuasaad uapand osbo ajsa ua uaxquiBj 'saj
-Bpiut sauíoiaBAouut sbj ap o uoiaBAouut bj ap BzajBJniBu bj b auBiB
anb oj ua 'oía^ *bubuioj BajisinSuij bui.iou bj ap oiuaiuiBfBjaj ajuainS
-isuoa jb X buijbj Binjjna bj ap BtauapBaap bj b opyqap asjBzijBiau
-a X asiipunjip opnd 'soijo soqanuí ouioa 'oiquiBa aisa anb X

�humana, no constituye ninguna excepción a este respecto. Todas las innovaciones
lingüísticas son necesariamente individuales ("); pero las innovaciones que se
adoptan y se difunden responden, ciertamente, a exigencias expresivas interindi
viduales. Es verdad que las creaciones lingüísticas son lo más a menudo ^anó
nimas^, pero no son ni "impersonales" ni "colectivas", pues 'los hijos de padres
desconocidos no son, por cierto, hijos de algún ente colectivo' i12). En cuanto
a la lengua, se puede decir que es creación "colectiva", pero sólo en el sentido
de que muchos individuos han volcado en ella sus creaciones individuales, y
no en el sentido de que alguna innovación pudiera surgir desde el comienzo
como "colectiva" o "general".

3. 1.

Por otra parte, desde el punto de vista histórico, el pos

tular o señalar la índole de las innovaciones iniciales (alteración,
empréstito, creación sistemática, etc.), aunque resulta importante en
ciertos casos (13), no constituye de por sí explicación de los cam
bios. El problema histórico del cambio no es el de establecer cómo
empezó (cómo puede haber empezado) un determinado modo lin
güístico, sino el de establecer cómo se constituyó y cómo pudo cons
tituirse como tradición, es decir, de qué manera y en qué condicio
nes culturales y funcionales se insertó y pudo insertarse en un sis
tema de modos ya tradicionales. Ahora, mientras que la innovación
no explica el cambio, la explicación del cambio puede arrojar luz
también sobre el carácter y la razón de las innovaciones iniciales.
3. 2. 1. Así, en el caso del ensordecimiento de cast. /z/ en
el Siglo de Oro, podemos establecer que este cambio debe de haber
empezado en una zona contigua al vascuence. Por lo tanto, las inno
vaciones iniciales se debieron a una finalidad comunicativa, al ha
blar como el otro (cf. III, 2.3.3.), es decir, como los vascos que ha
blaban castellano (14) y ensordecían la z por un fenómeno de adap
tación fonológica (cf. Iíí, 3.2.3.). Pero el cambio Z &gt; J fue posible
en castellano porque no encontró "resistencia" en el sistema. En
efecto la oposición z // tenía un rendimiento funcional muy escaso

(") Por ello sorprende un poco el título (no el sentido) de la publicación
de B. Migliorini citada en la nota 4: no hay otCas "contribuciones" a la lengua
que las individuales.
(") Cf. L. Stefanini, Trattato di estética, I, p. 122.
(lf) Así, por ej., en el caso de una larga serie de empréstitos que puedan
revelar una convivencia de sistemas lingüísticos, con 'amplias interferencias. Mas
ello ocurre porque, en tal caso, el señalar la índole de las innovaciones implica
una explicación cultural de los cambios correspondientes. En cambio, no ocurre
lo mismo cuando se explica una innovación como "alteración", "analogía", "me
tátesis", etc., porque en estos casos la explicación es abstracta y genérica, y no
histórica: es una mera clasificación.
(14) A este propósito puede hablarse de influjo del "adstrato". Mas no plarece oportuno hablar de la acción de un "antiguo substrato cantábrico". Más bien
habrá que pensar en los vascos castellanizados en época reciente, después del si
glo XIII y, sobre todo, después de ía unión entre Castilla y Aragón y la anexión
de Navarra. De otro modo no se explica por qué el cambio no empezó antes.
- 280 -

�- 18S ^
e ojubi 3}U3uiC3iiuauoj jgpuods9J.io9 opand [5] 'oi99j9 ug *x • 5 - J :ojos oun uod
EZUB^JB 4OSB9 9^89 Ug *8Oip9niJ9)UI SOpBJS9 SOq9mU '3O3IUOJ SOiqiUBS 8OJ U9 'jBjn)
-8Od (''*! *P) OUniJOÜO 89 OU 'JBJ9U93 U9 'X OIJB8939U 89 Of^ (gT)
•i/8 -{Sui uoo BjjBposB opipod euqBq ou '[x]
opis 989iqnq b,X is 'X ÍBiDugjajip Bun^uiu JipaApE opipod ruqeq ou uomq '[J]
BiABpo) opis osoiqnq x ig *B89^Sui qs bj onb ubiub3jb3 bj U9 sbui,, cqEpuTiuojd 9s
bub[^9)8B9 x bj 9nb ^p —fQf *d 'uopm^unuoid vj aQ 'oSNOiy -y Jod opsjp—
(^09I) N3M() "1 S9j8ui O3I)CUIBJ3 pp OIUOUIIJS9J p J^19Jdj9JUI 9qB9 Igy (Rt)
*83 *d '5S6I PíaPBJ\[ '¡.vjoiwdsa
xmSu9\ / ap mjoisijj •vshjv'I -^ Í^X"T 'dd '¿t6T 'i 'B;)!u?(IsíH BIáoIl!.I
-9^ BA9n^^w '/ouudsa onSpuv ua sajuvjtq-is ap sanbaruj^ 'OSNO^y "y 73 (iT)
•UOpiSOdO BJ 9p |BUOpuil| pBpi[Ijn BSB9S9
roAi^afqo oqo^q un aod BpEaijpsnf pnjipB Bun anj oa^j '89iuB[qBq %o\ gp
bj opis jgqcq gp gqgp \e\ v9]U9uibai)99j^ •sbukuoj sop soj uJin3upsip gp pcjunj
•oa ex,, s9iuE¡qBq sox U9 jb^b^ b p^axx nb B,AJ9sqo *0^ '88 *dd 'SS61 P!JPBI\[ 'i
'jouüdsa va muapotu oj o jnoatpavi vmaojounuojd v^ aQ 'oSNOiy "y '(z ^5 :bijej
8^ U9) /Zp/ X /SI/ 9p BJ 'B9UBUÍ9UOJ BpU9tl^UO3 EJ1O B O)39d89J UO^ (9I)
'(OÍlf) pBpipnj^B BX P^SEq / BJ EAJ98UO9
oxtf anb SBJiugim 'oti^ BJ9 bX ottf vooda B89 ug (op9p ug 'oxtf / ofjf ouioo so^d
soj ("2"^^ 'JII *P) Bl^^3uo9 Bijucjjoduii Bsopnp gp X soaod uog (3I)

9 X 3/ ap ojnpjjoo jas b ^e^d 6aiuatnBDiin9uoj 'X (6I) (x) jb^^a ouiod
^sjBpunuoad b 9^9^ anb bisbi^ '—(8T) ipi #ui9jB ^ap o gfs ooans pp
[5] b^ oinoa ojb— aotJ9xsod jBiBjsd baixb9tjj ouioa asJBiounuoad b
/¡/ 's ap asain^uipip BJBd 4axuamisuoa ao^ #J oinoa ($) bubjj
s B[ (4&lt;ubio^) UBq^iajdjajuí anb saiuaXo sojpnbB sopox BJEd
BjsBq X BpauaxnBin oijBsaaan 'oiubj oj jod 'Bja X *(#aia
'ouuvs—ojuoí *novs—^í 'as^—ala 'vsvo—vivo 'oso—oí o 'oisns—o%
•sní 'ja) aiueijodint ajuauíBaiSpjouoj Bja /s/ X /J/ ajjua upputjsip
B'j 'nppBzijBaj ap buijou bj X BATiuijsip pepisaoau bj ajjua ajsnfesap
otuoa :joiJaiiiB jb oijbjxuoo ajuauíBiaBxa opxjnas un ua ojad 'nraaj
-sis jap ^jiq9P ojund,, un *eand 'Bja axsa uatquiB^ *(iT) vuahj X vxpas
-oa ouioo '^SBaupaaa,, axuauijBiaiut sbuijoj -ibCij opxpod u^q as
-ij sn^uaj buisiui bj ua anb ap oqaaq jap X (oi9ajoa 'ugi9i]aa 'j
'ostnb jod) oisajoo 'upisjja-i t^m}^}ci 'ofmb omoa bije^S ap ,tsajojaa,,
soqanm soj ap aanpap as ojjg '(s *z) Bpaos X bjouos s bj uoa opnu
-aui b uBjpunjuoa as (x '( '9 :bijbj bj ua) /_[/ X /z/ SBUiauoj soj
sajBjBjBdaad ubj^ anb ua Baoda bj ua *anb opiqBS sa 'ojaap ug yj/ b
Baiiuapi Bqs^jnsaj '(s) JBjoaAjBoaidB 'BUBjpisBO s bj sopio soXna BJBd X
\(s) jBsaopaad o jbuojod s bj uBiuaj jBjqBq oidoad ns ua anb sajuaS
uoa soai^Buioipi sojaBxuoa ua 'ajuauíBSiaaad 'j^suad anb Bjq^jj
-ua ojio \a anb nuvd aBjq^q ap bj :odti ojjo ap BAijBaTunraoa
-ij Bun aBjnjsod anb Baq^q x &lt; J oiquiBD ja sa^d ''Bsa^AaDi^ *(jx)
-uaj bj ap oaiiBinauoj otJBjuaAui ja ua 4&lt;Biiuouoaa,, Bunjaodo Bun Bq
-Bxuasdjdaí 'sBuiaps 4X oiusim Buiajsis jap pBpijBuoiaunj bj BqBjaajB
ou aiuatuBapaBad anbaod asjBidaaB opnd oiqui^a ja X 'Buiaisis pp
ttjiqap o^und,, un uoa os^a axsa ua pippuioa BAijBatuniuoa pBpijBuij
bj 'ojubi oj aog •(oAi^upsip) 4toaiiBuiaxsis,, b^sia ap ojund ja ap
-eap axuaiajipui Bq^xjnsaa ojad *44Biuaou,, ap oqaaq un Bja J uoa o z
uoa upiaBiaunuoad bj sojq^aoA soqanuí ua anb BOijxuáts jBna oj '(SI)

�(20). Y estos cambios no ocurrieron sólo por razones sistemáticas e
independientemente de las razones culturales. Se volvieron necesa
rios y se difundieron justamente en el Siglo de Oro debido a los
contactos cada vez más frecuentes y más íntimos entre castellanos y
no-castellanos, a la participación conjunta de las poblaciones caste
llanas, no-castellanas y castellanizadas en las grandes empresas de ese
Siglo. Fueron, pues, un reflejo de la unificación y centralización po
lítica y, por ende, cultural y lingüística.
3. 2. 2. De paso, conviene observar que —aun cuando no se tratara de una
exigencia teórica ineludible (2l)— el cambio de cast. J en x alcanzaría por sí
solo para indicar que solamente una fonología "sustancialista" (y que conside
re al mismo tiempo el sistema y la norma de realización) puede dar cuenta de
la realidad de una lengua y de sus transformaciones. En efecto, desde el punto
de vista sistemático, nada importa que cast. /s/ sea, fonéticamente, [s] o
[si. Pero sólo el hecho de que es precisamente [si, y no [si, explica la po
sibilidad de su confusión con /J7 y la consiguiente necesidad de modificar la
realización de este último fonema, hasta llegar a [x].
4.1. Lo dicho en los párrafos anteriores —en particular, en 2.2.
—no implica, pues, que el "cambio" deba necesariamente explicarse
de otro modo que la "innovación". La distinción entre innovación y
cambio es metodológicamente indispensable en el caso de las explica
ciones fisiológicas (puesto que lo fisiológico puede ser motivo de "in
novación" mas no puede ser motivo de "cambio") y, en general,
cuando sólo se explica la posibilidad de un cambio (como en el caso
de las palatales latino-vulgares), pero puede sobreentenderse en aque
llas explicaciones funcionales que establecen la necesidad del cambio
(como en el caso de cast. / &gt; x). Lo que en tales casos se postula es
que la explicación del cambio coincide con la explicación de las in
novaciones originarias, es decir, que las sucesivas "adopciones" que
constituyeron el "cambio" se debieron a la misma necesidad que mo
tivó la innovación o las innovaciones iniciales; o, en términos concre
tos, que los hablantes "adoptadores" reconocieron el modo lingüísti
co adoptado como correspondiente a la misma exigencia expresiva que
actuó como razón determinante en los hablantes "innovadores". Y este
postulado conserva su validez aun cuando se admita que la primera
innovación haya podido ser casual o que en muchos hablantes la adop
ción haya sido determinada por una razón extrínseca: por la simple
adaptación al modo de hablar de otros. En efecto, admitir lo primero
significa sólo afirmar que la verdadera innovación creadora fue la
adopción que transformó una forma casual en un modo lingüístico
nuevo, adecuado a una determinada finalidad expresiva; y ya se ha
/J/ como a /x/: es sabido que la ch de alem. ich se interpreta ("oye") por
ciertos extranjeros como J y por otros como x.
(20) Tal hecho pudo ser favorecido por la existencia de pare^as léxicas
como mago-majia, teólogo-teolojía: en realidad, J (en la medida en que proce
día de g) volvía a una correlación antigua.
(fl) Pero cf. Forma y sustancia, en partic. p. 41 y sigs., y, aquí mismo, VII,2.3.
- 282 -

�- 88 •oii.iaja.id un na o
un ua Bsuaid 'buijoj nun JBpunuoid jb 'is aqes ajuBjqBq p :aajuaXo p BJBdM
opoj ojqos sajqBsuodsipui uos sojbu^^bui souopupsip sbj 'ojaaja ug 'vanvoiu
•nuioo poptivutf Bun 'pBpijeuij bj ap bisia ap oiund p apsap 'as q (f;.)
•oaiuBuuaS ofnjjuí un opiuaAJai
-ut jaqBq Eijpod ouiibj ojninj pp uopnAouoi bj ua anb ap '^^^ *d '06I ?IJBd
'asio^uvjf anSuoj vj ap sanbijois^y auwtuiuDjS ja anbpauoyj 'xvzíivq 'y ap
Bapj BpBpunj oaod bj ^uppBoijdxa,, ouioa Biuana ua asxauai apand o^¿ (g.)
'T 'III 'EíSoIIÍ^ 8P BjpjisBjg Bispag,. ua
opBJijqnd 'aauowoj oxnjnf \9 9-iqog ojnjjiíB un ap BpaiBui opini^suoD uBq uanSis
anb sojBJjBd so^ 'SS "d '^S6t oaiauBf ap oig '(9) vsaninuod tmSmj vp vijojsijj
'013^ vaiis va *s X 'sejou 'I9^-6SS 'dd 'auoissaudsa^ ozzatu ajvnb vjound nq 'í
-H3g '^ :ua asaaA apand Buiai p aiuaiuxaauoa ppuasa BipxSo^qiq ^j (zz)
•nduii saaaA b X) xinqpiB apns as uopBa^dxa punSas Bjs^ 'oaijuBiuas opnraiuoa
ouisiui ns jod ouioa sapiujoj sspuapipp sns xod ojubi ou 'opBnaapBui Bqsqnsax
oaisBp ujib^ pp oaiiaiuis o.minj p anb bj BJEd vaisaudxa püpisaoau Eun 'sand
'opis Buqcq aiuBuiuiaaiap o\ :soAipajB X sappom 'saxopA sojjo b 'oiquiBO ua
'ajqBJOABj X ojnmj pp tjBJoduiai,, aiuaniBxaui Bap; v.^ b BUBJjuoa p'juaui pnjipn
JBpaiiJBd Bun ap xaaapAaxd p opiqap osndtni as oaijsBjjpad oxnin} p —^^i)
•UBuiasM o MBa¡isqjisaOT asxBuiBg apand anb— uopBaqdxa BpunSas B[ ungag
•(^S) vnpmjstp pvpisaoau a^diuis Bun opis BijqBq aj
•uBuiuiJajap uozbj B^ :sBaiia)uis sbuijoj sbj aiuaiueuoioBjsiies at|duina UBipod ou
bX anb B| uod uopunj buisiiu B^ jqduina BjBd opBjdope ue.uqBq as SBapsBjjuad
sbuijoj SB^ 'BAanu BAisajdxa pBpisaaau BunSuiu BxaiuiAxaiui anb urs 'souiuuai
soxjo ug •(() 'u '^j X -5 • 'f 4^ #P) &lt;a^3 'jp¡p X jaaip 'spip X saatp 'jtaouio
X jtqmuo aaiua SB.iuojoiuoq SBjsajoui b uojba3[j anb 'tsJB2jnA ujib^,, opBuir^ p
ua sopuxnao soaiuoj soiqiuBa sojxap ap sandsap opoj ajqos ^a^Eiajoiui uoj^ia
•|oa as anb SBpuapijap ¡sBapaiuis sbuijoj sbj ap sajBijaiBui SBpuaiapap sbj &lt;e X
pBppua3oxaiaq bj b opiqap SBapsBJjiJad sbuijoj Jod oXnipsns 3S ooisbjo ojn^nj
p —jjdiSojojjoui,, jbuib^j aqBD anb bj b— uopsaijdxa BJauíud bj unSag
• (sz) aauBap X oppuas ojujisip ap anbunB
•Msapuopimj,, sauopBOijdxa ap 'sosbo soquiB ua 'bibji ag • (zz) SBoidji sauopso
-ijdxa sop 'opiqBS sa ouioa 'opBp uoq as 'SBDiistujijad sbuijoj jod ouijbj tíoaiiaj
-uis,, ojnmj pp uopnipsns bj ap 'oqaip Jofaui 'aauBinoj ominj pQ '^ #^ ^
•SBJiJoisiq sauopBai[dxa sbj X saj^sjaAiun sauopBaijdxa sbj ajjua pBpisjaAip
bj JBaBjsap BJBd 'sBuiapB 'BJiAjas ojdiuafa ouisiui jg 'aauBiuoj X JBSjnA-ouijBj
oaijsBjjijad oininj jap ojduiafa ja uoa asiBiisnji apand ojsa opoj, #j *^ •^
ou Á 'soiquieo so^ op uoiounj ua sauoiaBAouui sbj XBaijdxa b ubj
-idsB SBjp aubi ojsand 'eajuaXnjaxa ajuauíBnjnuí uos sajBiaiui sauoiaBA
-ouut sbj ap BaxaaB sisajodiq sbj 4—("^*8*8 *P) SOSB3 soxjo ua ajxnao
anb oj ap Biauaxajip b— odij ajsa ap sauopBatjdxa sbj ua 'ajuauíjBui^
•ttSBaasuixjxa,, sajBxnjjna sauozBJ 'xtaap sa 'BaiiBuioipi uoiaBUixojiun ap
sauozex uaiquiBj UBuaAxajui opBxapisuoa opoui jap upionzipuduaS bj
ua anb Jinjaxa apand ou oxad 'BAisaxdxa pBpijBiiij Bjxaia Bi^d oauopí
ouioa opiaouoaax u.Bq oj aju^jqBq soqanuí o sounSjB anbxod BnSuaj ap
oqaaq oraoa aj^x^ oAanu oaijsinSuij opoui un anb ojos apuajaxd jbu
-otaunj uoiaBaijdxa buq 'jBuoiaunj pBptsaoau bj ap oixajtxa ja ua s^p
-BSBq sauoiaBaijdxa sbj BpijBAui ou anb A oaijsinSuij oiquiBa xainbjBna
BJBd asxapuajuaajqos aqap anb ojb ap 'pBpijBax ua 'bjbjj as 'opunSas
oj b oju^na u^ • (*J'2' 'ITI *P) uoiadop^ bj uoa ouis uoyaBAouut bj
uoa ajuauíBidojd Bzaiduia ou t4Bnuaj bj ua,, oiquiBa ja anb op^jBuas

�tar) a Vossler. Pero la verdad es que ella ha sido propuesta o sostenida •—aun
que con diferencias más o menos sensibles— también por varios otros estudiosos,
antes y después de Vossler. Ya Meyer-Lübke señalaba que "el romance ha olvi
dado completamente el futuro latino, y no ciertamente por razones de forma,
...sino porque el modo de pensar popular refiere a la actualidad la acción futura,
o más precisamente la concibe como algo querido o que hay que hacer, y así
dice: voló, debeo, bobeo cantare" ("). La misma explicación, ampliada y fun
dada en la distinción entre lo "intelectual" y lo "afectivo", ha sido sostenida por
Ch. Bally (20) y adoptada, en lo esencial, por L. Spitzer ("7). Todavía antes de
Vossler. E. Lerch interpretaba el futuro romance como "expresión de un deber
moral" (28). Y, después de Vossler, una explicación claramente "estilística" del
mismo futuro ha sido formulada por A. Meillet (2U). Sin embargo, es cierto que,
entre todas las explicaciones semántico-eslilísticas, la de Vossler (so) resulta ser
la más perentoria y característica; por otra parte, es la única que no¡ se confor
ma con señalar la 'escasa expresividad' del futuro latino, sino que afirma taj^n
temente que, en el llamado latín vulgar, "todo el concepto temporal del futuro
era débil y se desvaneció". En efecto, dice Vossler, el futuro 'no es nunca muy
corriente en el bajo pueblo. En la lengua popular el concepto de futuro se
descuida, o se maltrata y se oscurece de algún modo, pues el hombre común
adopta frente a las cosas futuras una actitud de voluntad, de deseo, de esperanza
o de temor, más bien que de contemplación, conocimiento o saber. Se necesita
una conciencia siempre vigilante, una disposición filosófica y un hábito de pen
sar, para no dejar que la idea temporal del futuro se extravíe en los dominios
(*B) Einführung in das Studium der romanischen Sprachwissenschaft, trad.
esp. de la segunda ed. alem., Introducción al estudio de la lingüística romance,
Madrid 1914, p. 217.
(2B) Le langage et la vie, en el libro homónimo, trad. esp. El lenguaje y
la vida'2 B. Aires 1947, p. 66: "en el momento de su creación el tipo babeo
de ninguna manera se destinaba a hacer más clara la idea de futuro; lo que se
quiso hacer con él es romper con la forma puramente intelectual y expresar un
elemento subjetivo implicado en la idea de futuro (deber, obligación, necesi
dad)"; y p. 67: "Las formas perifrásticas del futuro provienen de una concep
ción subjetiva del porvenir, que nosotros imaginamos, sobre todo, como la por
ción del tiempo reservada a nuestros deseos, a nuestros temores, a nuestras re
soluciones y a nuestros deberes". La primera edición francesa del ensayo de
Bally fue publicada en 1913.
(27)Über das Futurum cantare babeo (1916), reprod. en Aufsatze zur ro^
manischen Syntax und Stilistik, Halle 1918, pp. 173-180 (en partic, pp. 176-179).
(28)Die Verwendung des romanischen Futurums ais Ausdruck eines sittlichen Sollens, Leipzig 1919.
(20) Esquisse d'une histoire de la langue latine (1928), 5* ed., París 1948,
pp. 262-263: "Un procés passé est un fait, dont on parle objectivement; un procés
á venir est attendu, esperé ou redouté; on ne peut guére parler de l'avenir sans
faire intervenir quelque nuance affective... Souvent ambigú, toujours trop peu
expressif pour une langue populaire, le futur que le latin s'éfait donné est sorti
de l'usage. II a été remplacé par des tours qui existaient des le latin classique,
mais avec les nuances de sens qu'indiquent les mots composants: faceré habeo,
faceré uold, etc."
(30) Formulada en Neue Denkformen im Vulgarlatein, ensayo publicado pri
mero en Hauptfragen der Romanistik. Festschrift für Philipp August Becker,
Heidelberg 1922, pp. 170-191, e incluido luego por Vossler en su libro Geist und
Kultur in der Sprache, Heidelberg 1925, pp.56-83. La explicación del futuro ro
mance se lee en las páginas 178-179 de las Hauptfragen y en las páginas 67-68
de Geist vnd Kultur. Además, la misma explicación ha sido reproducida por
H. Schmeck en su edición de K. Vossler, Einführung ins Vulgarlatein, München [1953J, pp. 115-117.
- 284 -

�- 98S -

•ouiibj oajisBJjuad ojninj jb aiuajaqui jbjoui pBpisaaau ap capí bj b. aujaiauoa anb
oj jod 'jBiuaui pnjiPB BAana san ap BiuajqoJd jap pBpiuuiiáaj bj oquipu as bjou
buisiui bj ua anb bX 'jowb pp oiuaiuiBsuad &lt;jb aiuauíeiaBxa japuodsajjoa ap Bq ou
uoisajdxa bj oaa^ 'ojnwj ap jBjodtuai BiJoSaiBa bj b opadsaj uoa jbiuoui pnj
-ijdb BAana Bun ap 3sjbibji Bpand anb aXnjaxa sand 'jBatpBj sbui una sa ojbijSb^
ap b;sia ap ojund p 'aiuaiuaiuajBdy "J *u '03 *d 'noyimuxuvj^ a ooiSoq (se)
'(6¿I "d 'uaSDj^^dnDj]) Mpu?pV[ BJaqJBis ptm ajaqasijj 'aiapuB ajajqain
sa q^8 'naqanapnzsne ^unupj^ anau aip nm uuaQ 'qaipqaqjaa uauuojsuoixa^^
uaqa aip uapanM 'jbav aaSoqa^q^ *Msn snajqajn^ 'suaqaspjj 'suaqosun^ 'suaj
'l/&amp;. '^ua¡[og sap ^uniqai)] a^issBius^qnjaS pun aqasiiqsad aip ui qjB^s os ^uninap
•aqjnin^ aqasiuiaiBpB^^nA aip unu mapqaB^ •• • jpqjaq^isujq aap pun saqasun^
sap '8unujjojj pun jqajn^ Jap aqapjag uappom aip ui gos uajJiqB íqaiu qiqq
•squnqn^ ajBJoduia) jap uuaM ^pquqoMa^quaQ pun iJBsinuia^) uaq.isiqdosojiqd
jauía zinq '^unuiutag pun 3unuuisaq)sqpg uapuajqimiJoj Jaup jj^paq s^ •••jaq
•nua^a^ puassiM jb^ Japo puauuaqja 'qagn^qasaq upj sp pua^qaanj pun puajjoq
'puaqasunAv 'puagoM aaqa ua8ui(j uapuauíuioq uap uus^ auiaiua^ jap ^qais
jaiuiui uuaQ •iqnj^a3 pun íppuBjqssiiu aiMpua^ji japo íSissBjqDBuaaA isiauínz
aap aqaBjdssqfo^ -^p ^í PJÍ&lt;^ os 'apusq uauaSp uii íaqdojj jap
qaipapuos aqar,Jdg jauía ui tunBq \i\om. ^jo\ uaa^paiu luap ^si
jg -aqanag aip ui 8u¡3 pun qaBAups jbav uinaninq sap jjijgaqjpz 3zub3 jap
jaqyn :aaip pui^uo ojxaj jg -pjaig aiuauíBja^ua sa ou uopanpB.ii e^ (Tt)
uuopBz^EaiiBuiBj8,, ns EiJBaqdxa as omoa? :souiuuai sojio ng ¿UBipuodsajJoa ou
SBjp anb i b jBioduiai Bapi euu á seuijoj sesa aJiua asjaaajqsisa opnd uop^pj
an^)? ¿opas b uBJBáag anb eaqdxa as ompa? ^-oaninj ap sbuijoj uBja ou is—
oaaj *sa[Bi ouioa uasjBzipaiieuiBj3,, b uoJBSag apjB} sbui ojos anb X oanjnj ap
sbuijoj aiuauíBidojd UBja ou SBaiisBjjpad sbuijoj sbj 'upisnjip ns ap ozuaiuioa
ja ua 'anb —aajsso^ aa^q oj ouioa— asjauaisos apand anb oijaia sg -uojap
•ajBdBsap s^ga 'oiaaja ua 'X oaissp ojninj jap svot%9}uts svuuof sbj unía sajiqap
aiuauíjBuoiaung •BuopxreqB as anb ouis 'opoui un^uiu ap aasqaj as ou (Jiqap,,
aiuauíjBaj oj 'Bn3uaj bj ug TiJo^aiBa Bsa jauaiuBui ua saiuBjqBq soj ubiuoj anb
sajaiui ja EJipui :oijbjiuo3 oj opoi ouis 'j^iaoSaiBO pnpijiqap ns Baipui ou ouiibj
OJnmj jap uoiaBzijBuaiBiu bj asjaaBqaj ap oqaaq ja 'auBd bjio joj 'BapuBiuas
uppoju9iuo ns X uoisajdxa ap vwuof ns UBaijipom as ojos X 'aisisjad jbi ouioa
bj 'opjiuas un ua 'anb oisand 'ojninj ap vuoSatoo bj ap psp^iqap ap
apand ou 'oiaaja ug ' (,úS) MBJlo BunSjB ou X 'ojninj jap bj 'aiuauíEsiaajd
'sa oappjojjoui oj ua aXnijisuoaaJ as anb BUoSalBa bj anb oisand,, 'ojninj ap
jBJoduiai BUoSajBa bj ap uasjaaauBAsap,, un Jauodns aq^a ou :jBiuaniBpunj uoiaaf
•qo eun auodo ojbij^bj *y 'uopBaijdxa Bisa y 'jajsso^ op bj 'BuiaJixa uoiaejniu
•joj ns ua 'Bajisijiisa-oaiiuBuias uoiaBaijdxa bj ojauípd souia.iapisuog 'f *^ *jí
•sajqBJaujnA X saiuaiaijnsui ssq
-uib uBijnsaj SBjja 'Bajaa ap sbui SBpBuixuBxa 'o8JBqma uig -saJBSjnA-ouiinj sbuijoj
sbj b ajuaipuodsajjoa aapn^ifniSis opm^íuoo OAanu ja JBaijpsnf ajainb pun^as
bj anb SBJiuaiui 'sajBi oiuBna ua ojnmj ap svuuof sbj ap uppBAouaj bj jbaiioiu
ap B^BJi Bjauípd bj :Momsiiu oj,, aiuauíBidojd uBaijdxa ou sand 'SBiJBiuauíajduioa
ouioa asjBidaaB UBjjpod Bissq X 'sajqxsnBjd ajuaui[Bn8i uaaajBd 'Baiisijiis^-oaii
•UBiuas bj X BaiSojojJom bj 'sauoiaBaijdxa SBqtuB 'bisia BJauíiJd y ' '3 •^
•ouBuinj ua (auajon 'SjnA *ibj) ajpa -\- 'jui ap bj uoa
X 'opjBS ua auaqap -f "jui ap bj ^ioa 'saauBiuoj soj ap bijoXbui bj ua auaqvq 4•jui ap upiaanjisuoa bj uoa oipaans ouioa 'ojnmj ap sb.uijoj SBAanu ouioa 'ausd
ua 'ítopEzijB3ijBuiBj8,, UBijq^q as apjBi sbui ojos anb C(TB) tsopridojdr sbiu soais
•ajdxa sopoin sojio UBiisixa sopBaijiuSis sosa BJBd sand 'sBnrjJadns uojoiajoa as
SBaiiaiuts sbuijoj ssnSiiuB sbj 'sajrpoui sopuaijiu^is soijba ap Bajiaujd uoiaaajip bj
bj Biasq ojnmj jap jeSjua-ohijej opiiuas ja aiuauíapanj ubi asjBiAsap jb, 'Biau
•bui Bisa 3Q 'oubiuoj ojqand jap sbsbui sapuBjS sbj ua opBijp-j UEijqBq sauoiaip
•uoa sB^sg -^ajquinpiijaaui bj ap X oasap jap 'szirejadsa bj ap 'jouiai jap sajBpoui

�precisamente para una categoría que se ha supuesto "desvanecida"? (S3). El hecho
es que, ya al hablar de esas formas en relación con el futuro clásico, se admite
implícitamente la continuidad funcional entre amabo y amare habeo (31).
A esta primera objeción pueden agregarse vari'as otras. Así, cabe preguntarse
si hay alguna razón para atribuir "una conciencia siempre vigilante" y una parti
cular "disposición filosófica" a todos aquellos romanos que mantuvieron durante
siglos las formas sintéticas —y, con ellas, la idea "temporal" del futuro—, pues
no hay duda que hubo una época en la que esas formas eran perfectamente "po
pulares" y, más aún, que surgieron entre esa misma gente menuda que por defi
nición sería incapaz de mantener la idea antedicha; el futuro llamado "clásico"
no fue, por cierto, una creación docta. En segundo lugar, desde el punto de
vista formal, la explicación de Vossler constituye un círculo vicioso: su neue
Denkform, más bien que ser lo que explica, es lo que se deduce de la renovación
del futuro latino. Ello no es importante desde el punto de vista esencial (puesto
que se trata de una intuición y no de una demostración), pero formalmente
sería bueno encontrar otros indicios, en lo posible extralingüísticos, de esa acti
tud mental que se considera como determinante del cambio. De otro modo, ella
se identifica con lo que las nuevas formas significan, y la explicación del futuro
romance se reduce a la simple comprobación de su significado originario. Tam
poco sirve señalar, a este propósito, que se trata de una actitud universal, pues,
por un lado, ello se halla en contradicción con el aserto de que se trataría de
una neue Denkform peculiar del latín vulgar y, por otro lado, la renovación
del futuro latino, en cuanto hecho histórico, debe explicarse histórica y no um
versalmente. Esta última objeción afecta a todas las explicaciones semántico-estilísticas del futuro romance, que, precisamente por ser genéricas, no son históricas.
4. 2. 5. En cambio, es una circunstancia histórica documentada la deficiencia
distintiva de las formas del futuro clásico. Por ello, justamente, Pagliaro se in
clina por la explicación morfológica, aunque no la considera como enteramente
suficiente (35) ; en efecto, observ^ que —'siendo indudable que a la forma peri
frástica le es inherente una noción de necesidad o conveniencia'— "la questione
dal punto di vista delle forme del pensiero é, se mai, quella del perché nel la
tino volgare la nozione del futuro prende soprattutto l'aspetto della necessitá, spe(3Í) Además, eso de la "gramaticalización" es una expresión impropia (co
rrespondiente a un equívoco que comparten Vossler, Bally y otros estudiosos),
pues todos los modos lingüísticos son "gramatidales" cuando se los considera
desde el punto de vista de la gramática. La oposición efectiva se establece en
tre el enfoque gramatical y el enfoque estilístico, y no entre modos de por sí
"gramaticales" y modos de por sí "estilísticos".
(3*) A. Pagliaro, Lógica e grammatica, pp. 19-20, señala, justamente, que
no hay "solución de continuidad" (desde el punto de vista ^ategorial) entre
el futuro sintético y el futuro perifrástico. También J. Mattoso Cámara, Urna
forma verbal, p. 33, considera la renovación del futuro latino como un hecho
de "evolución mórfica" más bien que de "evolución de orden categorial" y
continúa (a propósito del futuro romance) : "As condiQÓes do seu emprego continuaram a rigor análogas as do futuro latino clássico, cujo lugar toma^am".
Esto es cierto, en un sentido, pero no puede aceptarse sin restricciones. Por un
lado —como es fácil comprobarlo comparando los empleos de formas verbales
pertenecientes a dos sistemas distintos, uno temporal y otro aspectivo—, la ana
logía de empleo no es garantía de completa identidad categorial: un valor se
mántico sólo puede determinarse satisfactoriamente en relación con todo el sis
tema de modos significativos de la lengua considerada. Y, bajo este aspecto,
amare habeo presenta un matiz que no se da en amabo. Por otro lado, amare
habeo no sustituyó sólo la forma amabo, sino también las construcciones como
mihi amandum est y amaturus sum, que desaparecieron por otras razones.
(3E) La explicación morfológica es considerada sin más como suficiente
- 286 -

�- ¿83 P BI UOD
pp UOI3C3I|dX3 BJ Ogaiq B]dd3B X ^lUDtflUO^UOD JOJ3BJ,, OUIO3 OJOS O3ISBJ3 OJnj
-nj jap sajBuai^iu sBiauaiaijap sbj BjBuas uainb '19^-09^ 'dd 'auotssaudsafp ozzazu
apmb vjouvd oq 'iaioxaag '\ uaiquiBj q^ *6¿^8¿I *dli 'uaSDjfjdnvH (99)
'ojio unSjB jod ou X OAanu opora jbj aod a^uauíBSiaajd
uoianujsns ns A ofaiA opoui pp uoiaeuiiuip bj :soqaaq sop JBaijdxa ano Aeq 'ojio
jod opom un ap uppnjpsns ouis 'oaiisinSuij opoui un ap uppiuodo ojos o uppp
odosap ojps B38 ou anb oiquica opoi bjikI 'jBjauaS us 'anb asaAjasqQ (iS)
'Bpsip ejou 'D^pmuiuDjS a vai^oq (9g)
•OJnwj ojio s^ 'odinap ouisiui jb 'ojad 'oaisBja uijbj pp oaijaj
-uis ojnjnj p ouioa 'oanjnj un 83 asS^A ui^q pp oapsBjjuad oaninj p :op;iu3S
ouisim p ua ou 8bui 'BiJo^aica ouioa M33B.qaj,, as 'apiaiuBjjap qcna p 'ouijbj
oantnj pp uopBAou3J b\ ap osb^ p 3)sa a ou oaaj -jdS opinjusns pp pe (OAijaf
•qns opiiuae ua ou anbunB) oAnafqo opiiuas ua o^o¡bub sa JopA oÁna '—sopi^
A ojBqSBj jod oppnpB.— AaStq ap osea p ua ouioa 'sBpinipsns sbuijoj sb[ anb
uoiaunj uuisiui B[ UBJaiAni sejsa is o sajnSjnA-omi^q sbiujo^ scAanu sb| uaiquiB]
jcaijdxa cjaipnd is ajuaiaijns Bijas Eaigcqojjoui uoiaEaipIxa Bq -sa^qísod ((sesiib3
sbjio,, b Jipnp ap pspisaaau b\ 'oSjequia uis *Bpuas €4ísBupaA aiuauíEjEipauíui
SBajEiuoa se^ ua A Biuog ua oua^ipui BJa o^os '"oq- ua buijo^ p,p, anb ap oqaaq
p A oaipiuis oaninj pp sajBijajBui SEiauaiaipp sbj jEjEuas ap sandsap 'uatnb
'66 *d 'uppanpoujuj 'x^aoaííVHQ -jj "^ 'BaiSojojaoui uoioEJijdxa e¡ ap Eiauapijns
B^ B oiaadsaj uoa 'sBpnp sns Eiuai 'oiqui^a u^ *(gg *u *p) auaiiUBiu osoipnjsa
aisa anb SBAjasaj sb^ jjjjaApE uis 'ojP|I|3e(j b saaaA s^qiuB Ejia sopi\ 'uoiaisod
ns ap OiíodE uq 'sa^uBUTiuja^ap a^uauíBaiisinSuij soqaaq soj ap BJanj JBpan'a b^ijiuSis
SOSB3 soqanm ua 'oiJBjjuoa je :usoqaaq soj Bn seui uis asjauaiB 'nsuaid as opnuatn b
uej ouioa 'Eaijiu^is ou jBiJaiBiu oj n asaauajy 'eapupiuas jo/d^ pp opBj ja apsap
aaoq oj anb ojos i ('f'Z'f 'P ísouisiui soqaaq soj b aiuauBiuui ouioa Msoqaaq,, soj ap
uoiaBaijdxa ej Baapisuoa anb ap aqaoadaj ja aaasq apand aj as Ejsnq A) usoai)s;nsuij
soqaaq,^ soj b apuaiis jajsso^ anb sa pspjaA ej oaa^ • (sajvpaiuw soqaaq o moa 'ai
-uaiuajqsqojd 'sopipuajua) 44soaiisin^uij,, soqaaq soj e oaod opsisBuiap Japua^B ua
cuijsisuoa jo.ua jq 'oaiSojopoiaui JOJja un ap ojnjj ouioa Jajssoy^ ap uoianaijdxa
bj BjBuas '(361 'd) ajuBjapB sbiu SBjuiSBd sBun 'uainb '^gj *d 'spoqpuvfl 'soai^
•q -g B^dcpB uoiaisod eiusiiu nq *4(ajduiis Bjnuuoj Bun zoa bjio Jas b oáajj 'od
-uiai^ p uoa 'jBna bj 'sBjqBjBd ap uaiiaBjuis uoiaBdnj^B Bun Jod sb^iubuioj sn8
•uaj sbj ua opinijisns asanj oui^ej oainnj ja anb ap Bsnsa bj uaiqine^ opis ueq
soaiiauoj soiquiBO soq,, :9J #d ^opo^atu A smuajqojj 'oaa^iav^ moa 'j^ Jcd

*(ss) 8B3i3ojbub sauoiaBuuoj sajdmis ajuEipain '*fa jod 'opom ojio
unSjB ap jBjadns opipod UBijqnq as —oai^uBinas jojba jap bjsia ap ojund p
apsap 'omjnf otusitu \a Jaua^uBiu ap opB^aj^ asaiqnq as is— sajEija^Eiu SBiauaia
•ijap sBsa anb 'uozbj uoa 'Bsuaid sand 'sajuEuiuuaiap oiuoa Bjapisuoa sbj ou snb
ojog -(uoiaESnfuoa Bjaiuud bj ap OAiiunfqns ap ajuosaad ja A jaSaj 'saSaj ajjua
A ^luoqDiuo A tunqmuv ^mviun A jiquwD anua Baiuoj BzuBfamas bj A SBuigipuBd
sop soj ap pspiauagojajaq bj) ssjp ap SBunSjB a^uauíBjiaijdxa BjBuas 'oiJBjjuoa
jy "oaija^uis oanjnj jap sajBija^Eiu ssiauapijap sbj aaouoasap ou jajsso^ 'pBjMjBaj
uq -ouijbj ojninj jap jEuoiaunj uoiaBiAsap bj 'aiuauíBsiaajd 'jnaijdxa ap b^ibj] jaj
•ssoy^ 'Bjoqy •( 'u *p) upiaBiAsap bj Baijdxa ou pEpinui^uoa bj b EpuaijB ojos anb
uoiaBaijdxa spoj '^ jBuoiaunj uptavmsap 'odman ouisiin jb 'A poptnupuoo .íraj oai;
•SBJjiJad ojninj ja A oaiiajuis ojujnj ja aJiua raiuauíBaiSojojJoui asjBaijdxa apand
ou oqaaq a^sa anb A uoioB^uauo Aanu buh jeSjiia ujibj opBuiEjj ja ua Biuasaid bui
•sim BijoSaisa bj anb ojaaia sa uaiquiE^ 'BuoSa^Ba Bsa ap pspinuiiuoa Abv[ 'opijua9
un ua 'anb X oaisBja ui^bj jap oai^ajuis ojninj ja uaXn^jsns sajB,3jnA-oui^Bj ssaij
-SBJjijad seuijoj sbj anb ojjaia sa is 'BJausiu bjio ap oqaip 'Q '(iE) sbjio Jod ou X
sbuijoj SEjjaia jod upianijisns ns ou ojad 'oai^aiuis ojnjnj ja Jinjijsns ap pBpisaa
•an bj jBaijdxa apand Bjja :BiJoiaBjsi)BSUT ajuaiuaiuapiAa Ejjnsaj boiSojojjoui noia
-Baijdxa bj 'ajsa sa jbjbj3b b ojunsB ja 18 'Bjoqy *(99) Majojom auipjo ip a^uaiuj^,ia

�Claro que se puede sostener que las formas sintéticas se sustituyeron por
las perífrasis con habeo, voló^ etc. por la sencilla razón de que éstas se haLaban
a disposición de los hablantes, o sea, que se trató de un mero fenómeno de
"selección" entre modos formales ya existentes en el mismo latín clásico (3ü).
Esta comprobación es cierta, pero, además de ser tautológica (40), se refiere al
"cómo" y no al "porqué" del cambio o de su sentido (41) : el "porqué", la ra
zón del cambio, debería de seguir siendo la ya señalada necesidad distintiva.
Ahora, a esta razón —que, a pesar de todas las reservas, podría aun admitirse
par'a el latín en particular (cf. n. 41)— se opone un hecho esencial: el futuro
perifrástico de orientación modal o aspectiva no es específico del latín vulgar.
En muchas otras lenguas la categoría de futuro se expresa mediante perífrasis
de formación más o menos reciente y de valor claramente modal, "yusivo" o in
gresivo ("inminencral") ("). Más aún: las mismas lormas del latín clásico fue
ron modales e ingresivas antes de ser puramente "temporales" (13). Y en muchas
lenguas, inclusive en las lenguas románicas, las mismas formas perifrásticas
—aglutinadas o no, pero, de todos modos, ya "temporalizadas"— vuelven a me
nudo a "sustituirse" por las formas de presente o por nuevas perífrasis modales,
yusivas o ingresivas, tales ¡ como esp. he de hacer, voy a ir, fr. /ai á faire, je vais
faire, sueco jag kommer att gara, etc. (44). Ahora, no puede razonablemente sos
tenerse que todas estas sustituciones, que se realizan en el mismo sentido, se
deban a deficiencias formales, es decir, a una mera necesidad distintiva, pues
en la mayoría de lo casos es evidente que esas deficiencias no existen. Y, si
esto se reconoce, tampoco puede haber razón para suponer que el latín consti
tuiría la única excepción o para atribuir el sentido modal y aspectivo del futuro
latino-vulgar a una simple casualidad. Hay que volver, pues, a la explicación
"semántico-estilística", aunque no para aceptarla sin más, sino para revisarla
y corregirla.
4. 2. 6. Ante todo, es necesario observar que I03 hechos a explicar son
tres: a) la inestabilidad general de las formas de futuro (no de la de categoría
de futuro) ; b) la periódica renovación del futuro mediante formas que, en su

("*) Es lo que sostiene B. E. Vidos, Handboek, pp. cits.
(40)En general, decir de un cambio que ocurrió por "selección" significa
sólo clasificarlo, y no explicarlo. Y en el caso específico equivale a volver a
comprobar lo que ya se sabe y que nadie niega, o sea, que ciertas formas latinas
se sustituyeron por otras formas también pertenecientes a la norma latina, y no
por empréstitos, por ej., o por creaciones ad hoc.
(41)Salvo que se piense que las formas sintéticas se sustituyeron por las
perifrásticas (de valor diverso) a falta de otras formas más apropiadas, es decir,
por mera pereza intelectual de los hablantes. Es lo que parece admitir W. von
Wartburg, Problemas, p. 163: "Cuando el uso de las formas del antiguo futuro
podía originar confusione, se prefirió la imprecisión modal mejor que el peli
gro de que la frase fuese mal comprendida".
(**) Un futuro perifrástico análogo al latino-vulgar y romance se encuen
tra en varias ienguas germánicas, en griego moderno, búlgaro, albanés, serviocrohta, en persa, etc., la mayoría de las veces con "auxiliares" que corresponden
a velle (o, más raramente, a deberé). Cf. L. Spitzer, Art. cit., pp. 176-177; K.
Sandfeld, Linguistique balkanique. Problemes et resultáis, París 1930, p. 181; L.
H. Gray, Foundations of Lunguage, N. York 1939, pp. 20-21.
(") Cf. L. Spitzer, Art. cit., p. 177; A. Mf.illet, Esquisse, p. 262; L. H.
Gray, Foundations, p. 20.
(44) Cf. Ch. Bally, El lenguaje y la vida, p. 67; L. Spitzer, Art. cit., p.
176; A. Meillet, Esquisse, p. 262. Véase también la nota agregada por D. Alon
so en W. von Wartburg, Problemas, p. 165.
- 288 -

�- 688 ttpjapjojJ9 9D ^¡2oq aip jiaM ¿uiniFM— qanjpsny
uaqaijiíaz uinz piiM 'jiaisijBijiieuiuiBjS unu pji&gt;v iígclls^nZ^ aqasiJ^aiJB asaip :uaqas
nz Sumpsiunag aqasi^jajje auqo 'Aij^afqo 'jjumjn^ aip 'auaSozjug ajeqdsuaj
'l\J&amp; J8UÍ38 8BP 'apnBjsini iqaiu uaqa jsi qasuapyj Jajj,, :6¿J "d ''P?^/ (8f)
•gil 'd '-jp -uy
bjou ^noitvuiuiDjfl a voi^o'j

8 01U03 ISB 'ajqEjdaaBUI 83 aÍBnSuaf J3 U3 HSBai8oj,, SBUMOJ X ^SBAIlO^jB,, SBIUJOJ
3J^U3 UOpUIlSip BJ OJ3J '(^^) Baiftpj B\ 3J3inb3J OJ ISR dnbjod ^SajBJoduiaj,,, U3A
qanA ^s A uubzi|B3I)buibj8,, as sbuijoj seas 'opiq ojio Jod ípeptAi^^ji: B) 3J9inb
•3J O\ ISB 3nbj0d MS9XBpOUI,, SBUIJOJ 31UBip3UI BUo83)B3 EJS3 BS9JdX3 .{ OJn)IIJ
[B 3iu3Jj BApafqns pmi^B Bun B^dopB aiuB-jqBq ja 'opsj un Jod : (¡f) oai^afo
o^ A ootSai oj ajina ujjDds&amp;icn¡r oiuaia,, jb Buaqap as ojja 'jazjidg unSag "(9f)
uai)Bq iqaBiuaS dizuuj uinz qais sjnjn^ sap nBqjny puB 8unjoisJ32 opujas
-qoaMqB qasipouad idnBqjaqn aqa^jdg aqai^qasuaiu aip ssBp 'juiaqas sa,, :aiuain8is
ja sa jbjb{3b b oqaaq yg *ojnjnj jap uoidcaou&amp;j Bun sa uaiquiB) anb 'ctupiaBzi^BJ
•oduiai,, ns ouioa ((eajBpoui,, sbuijoj sbj ap uoiaiJBdB bj oiubi JBaijdxa anb ^cq
anb aiuauícpnSe BAjasqo jaziidg *b.ijopbjsi)B8 aiuauíBJaiua uoptqos Bun b jcgajj
uis anbunB 'ojmnj jap jBSJ^Aiun cmajqojd ja ua opejiauad Bq opuoq sbui anb
osoipn^sa ja 'japuajua ojisanu b 'sa uainb 'jazijdg "j naiq oisia sq o-^ oísg
•KuBzijBJodnia^,, os 'zaA ns b 'si^sa A ttsajBpoui,, sbui
•joj Jod na^nipsns as wsajBJodtnai,, sbuijoj scq '(sBApaods^ sp,iu.ioj sbj uarquiB)
uapuodsajjoa anb je) ^jepoui,, ja A tijBJoduiaj aiuauíejnd^, omoo Jeaipui ajans
as anb ja : so jod sop ajjua ejiaso anb 'ojnjnj jap pnpioijdnp Bun sa B.qanjduioa
as aiuauíjBSjaAiun anb oq 'ojnjnj ap emsim BijoSaisa ej b aaauauad anb ouis
'jejq^q ap sopom soiuijsip aj^ua ep as ou apnjB as anb ej b uoiaisodo bj 'jbsj^a
•¡un b^sia ap oiund ja apsap 'opaja ug 'Braajqojd ja jepejseJi ojos sa bjSoj as ojja
uoa anb oj sand 'josuaamn vozru ns JBnSijaAB ap ouis 'umsnftp ns ap uotooajip
bj sa j^na A ouaraouaj ja ezaiduia apupp jaaajqsisa ap bibi^ os ou anb ja ua
ouBjd un ua soidaauoa sosa e, jujnaaj oijesaaau ejauein eun^uiu ap sa ou 'sbui
-apV •tcsajopeAouui,, eiauajaaxa Jod soapsinSuij soiuaiuom A jejqeq ap sopoui ua
ep as (^upiaBAouui,, oiuena ua) ojnmj jap uoiaBAOuaj bj anb aiuauíajdiuis JBq
-ojduioa aiBAinba uoiaBaijdxa euisim bj saauoiua 'BAisajdxa pepiauBiuodsa epsa
-jBín Bun jod opezijapejBa (oa^sinSurj oiuauíora Jainbjcna o) JBTqeq ap opoiu
jainbjena apuapua as (tJBjndod Bjqeq,, jod 'oiqui^p ira 'ig *uJejndod-ou., bj anb
EAipadsB A jBpoiu sbiu B38 (BDiiin8uij pBpiuninoa Bn ap sorna souara sodnjS
soj ap ejqeq ouioa aiuameaijaua^ npipuajua) t,jejndod,^ bjqbij ja anb jauodns
Bjed uozbj BunSuiu Abi\ ou sand '^jpjndod,, Bjq^q ja A tie^jna., Bjqpq ja ajjua
uoiaisodo bj jod eaijdxa as ojnmj jap uoiaeAouaJ bt opuena oaod &lt;nui aaip as
'ouisiiuisy *ojninj ija Jaaeqaj ajans as anb ja ua oppuas jap Biuana JBp apand ou
anb 'uoiaeqojdiuoa Bjam Bun sa 'f^^ *u "ja ojad) sosea soí ap Jofara ja ua 'Bisa
sand 'KUBZijE3pp,urBj8., as anbjod ireAanuaj as ojninj ap sbiujoj sbj anb buijijb
as opuBna ep^u Baijdxa as ou :jBaijdxa anb ^^q anb oj 'aiuatuespaid 'sa ítai
-seSsap,, ja anbjod 't,oAisajdxa ajsBSsap,, opBtuBjj ja aiueipaiu oaodiuBi asjeaqd
•xa apand ou ojninj ap sbiu.toj sbj ap uoianijisns enirijuoa Bq •s^iuijjn s^jsa ap
^uoiarzíjBjoduiaj-aj., bj ou ojad 'sajepoui sbuijoj ojueipaui oinjnj jap uoiaBAon
-ai bj jBaijdxa eiapod tcpBpiTiqap.. bj 'sBiuapn í ojninj jap BaiisuajaB.iBa Bun otos
ouis '^pEpijiqap., Bun ajuaumdojd sa ou Bisa oaacj •(„„) jeiauajod jap A oaij
•Bjdo jap sajepoiu SBijo^aiea sej ejja ua uajaiuajui anb^od opoj ajqos Jiuap sa
oaninj ap BiJo8ajP,a bj. anb BAja=qo o.iBij^Brj "y 'oirsodoad aisa y '^jBSJtaAiun,,
jajaBJBa ap uoiaeaijdxa Bun ua^ainbaj 'ojhbj oj aod 'X JETnajued ua oai.ipisiq
oiuaiuoin un ap o enSuaj vvn ap soidoíd nos ou soqaaq sop sojaim^d soq
'oaijoisiq ojuamom opBuim.iaiap un ua ounej oanjnj jap uoiaBAouaj bj (a
i wasJBZijBJodiuaj,, b 'zaA ns b 'ueSajj anb X OAijaadsB o jepoui jojba uauaii '

�inaceptable toda oposición entre lo "intelectual" y lo "afectivo" (o, peor, "ex
presivo") que se pretenda establecer en el plano de la "lengua" o de los modos
lingüísticos como tales (4U). Ni el futuro "modal" es más afectivo o expresivo
que el futuro "puramente temporal", ni éste es más "lógico" que aquél, sino
que ambos tienen simplemente valores diversos, tanto desde el punto de vista
afectivo como desde el punto de vista que se quiere llamar "lógico". La distin
ción entre la "afectividad" y la "logicidad", en el lenguaje, sólo puede enten
derse como distinción entre el significado subjetivo (manifestación de una actitud
del sujeto hablante) y el significado objetivo ("estado de cosas" que se significa).
Pero, en este sentido, se trata de categorías semánticas generales del hablar con
creto, y no de atributos excluyentes de esta o aquella forma lingüística, pues no
puede haber una forma propiamente lingüística que no implique, al mismo tiem
po, una actitud del hablante y una referencia objetiva (5o). La duplicidad del
futuro implica, ciertamente, dos finalidades expresivas distintas (en sentido tanto
subjetivo como objetivo), pero no tiene nada que ver con un grado mayor o me
nor de expresividad o de "logicidad" (cf. n. 49). Desde otro punto de vista, se
podría sostener que "más lógico" es, precisamente, el futuro modal: en efecto,
una actitud de "conocimiento" (Erkennen) frente al futuro (es decir, frente
a aquello que aún no es) —lejos de ser "lógica", como cree Spitzer, o de re
velar una "mentalidad filosófica", como pensaba Yossler— es racionalmente ab
surda, pues el futuro como tal no puede ser materia de conocimiento.
4. 2. 7. Para una explicación fundada de la duplicidad del futuro hay que
tomar otro camino. Hay que partir de la "compresencia" existencial de los mo
mentos del tiempo —destacada principalmente por el gran pensador italiano P.
Carabellese (61) y por M. Heidegger (B2)—, mejor dicho, de la distinción entre
el tiempo interiormente "vivido", "compresente" en sus tres dimensiones, y el
tiempo pensado como sucesión exterior, "espaciado" o "disperso" en momentos
no-simiiitáneos. Carabellese subraya que, en lo concreto, el futuro no se halla
"después" y el pasado no se halla "antes" del presente; se trata de momentos
"compresenles", que corresponden a actividades distintas de la conciencia: el
pasado corresponde al "conocer", el presente al "sentir" y el futuro al "querer"
[en el sentido de velle; y se podría agregar que es también el momento del

(") Esta pretensión constituye el equívoco fundamental de la concepción
lingüística de Bally: la expresividad de una forma se mide con respecto a una
finalidad expresiva concreta, y no hay razón para afirm'ar que un modo lingüístico
que expresa adecuadamente indiferencia o seguridad sea "menos expresivo" que
otro, que expresa —también de manera adecuada— deseo, temor, inseguridad, etc.
Este mismo es el vicio originario de la llamada "estilística de la lengua", que inú
tilmente trata de delimitar su objeto, con respecto al objeto de la gramática, en
el plano de l'a lengua abstracta (cf. n. 33). No existe un dominio "estilístico" (o
"expresivo") en el ámbito de la "lengua": desde el punto de vista "expresivo",
todos los modos lingüísticos tienen "valor expresivo"; y desde el punto de vista
erróneamente llamado "lógico", todos tienen "valor lógico". La Crítica de la razón
pura y la Fenomenología del espíritu son también obras literariamente logr^das porque su forma de expresión corresponde, aun en sentido "subjetivo", a
su finalidad expresiva, y no lo serían si presentaran, por ej., el estilo de una
novela policial. En cambio, una historia de la filosofía como la de B. Russell
molesta —entre otras cosas más graves— también por su estilo conversador y
periodístico.
(60)La "afectividad" y la llamad^ "logicidad" lingüísticas pueden estudiarse
por separado, puesto que son variables autónomas (cf. II, 2.4.), mas no se din
separadamente.
(61)Critica del concreto^, Florencia 1948, pp. 26-31.
(52) El Ser y el Tiempo, 65, en partic. pp. 376-377.
- 290 -

�- 16S MnOI8IAip,, BJ 18 83 O{ OU Oiad í ^UDUasaiduiOa,, B{ 3p BpeSlJSap OUIO3 EiapiSUOO
39 uUOISIAipn Bf 18 A BAISnpXa OUIO3 3pu3I}U3 BJ 38 18 BldoidlUI 83 UOpda3U03
jb^ 'o^aja ug *oinwj jC opBSBd 'ajuasaid ud uopipiAipn oduiaii pp uopdaauoa bj
MBjdoaduii,, ouio3 Biapisuoa '9¿g *d 'oduiaijr ^a A jag ^^ 'H3003ai3jj 'j\[ (SB)
'LL2 '^L2-U2 dd 'odui^tx / ^ iag j^ 'aa^oaaiaH W *ÍD (,3)
'es3J3iui sou inbs anb oj aod 'Biupsip
3)U3UI|BI3U383 83 OU OJ3d 'BfejduiO3 SBIU 0l[3niU 83 laSSjpiajJ 3p UOpBjniUIOJ l!rJ
*M(OUIBI8 l¡ Odop COUI3IBS JI OU 'OlUUinj (I Odop 3 UOU OUIBIS ¡I) 3J3SS9JPP
Bjcanp ajiqipupsut Bjjau ouidJBs 3 ouibis 'ouiuin^ '"ouisjbs 'iiuapA ojuenb ui
ÍOUIBIS 'I1U3IZU3S O^UBnb Ul í*#&lt;OUIUinj 'pu33SOUO3 OJUBllb UJ,, :j 'd A. ÍUB^IAIJJB
OJO^ 3SJ3Aip 3|{3U 3I|3UB '31U3ISUI OUOS BZU9I3SO3 3 3J3S83 3I{3J3d í O^njOA 'BJBS
fL ÍOÍIJU38 4€3 J ÍOini38OUO3 *tljf IJ 3 OJ9J3UO3 ^J,, ¡9^ 'd '•Jp 'qQ (gg)

BA9nU BUn '91U9UIÜAI139J9 4Bf9JJ9J 4O3|SBp OJUin^ [9 3nb UOUI8IUI O[,, B3IJIU
-9¡9 ou oju^n^ U9 'jB^{nA-oupB^ oanjnj ^3 'B3ij9 uopojuauo Buinuo^ Bun buisiui
BpU91SIX9 BJ B BlUIUduiI 3 BI3U9^SIX9 BJ 3p Opi^U98 J3 BqBU)U93B A BqCIJddSOp
'SCSO3 8BJ]O I3J1U3 49nb JB,tl)IJldS3 O1U3IUIIAOUI UI1 : OTU^IUBI1SIJ3 J9 'Bpnp UIS '9I1J 91
-UBUIUIJ313p 91U9UIB3IJOlStq BI3UBJSUn3jp Bqj *BI3U9pi3UIO3 BJ9UI J98 9p3nd OU 9llb
'4tS3jBpoui,, soaninj soaio uo^ BpuapiouioD ns A JB^jnA-oupBj ojninj jap jojba ja
aB3I¡dX9 BJEd UBISBq OU 8BI3UB16Un3JI3 9B89 OJ9J '8B3IlSBJJIJ9d 8BUIJOJ JOd UOI3T11
•IISIIS ns BI39JOABJ aB3IJIJBUB,, UOIS9jdX9 BJ B JBJ3U93 BpU9pU91 BJ A ÍUOl3BJOq
•{991 n8 'B3Od3 BUISIUI B83 U9 'UBl3lX3 O3ISBJ3 OjnWJ J9p S9JBIJ9JBUI 8BI9U9I3IJ9p
8BJ '31U9UIB1J9I3 'B3IJOlSiq pBpiS339U OUIO9 3SJB3IJIlSnf 9q9p JBSJSAIUn BAIS9jdX3
pcpisa^^u bj anb jpap sa ^a^SjnA uiibj oj&gt;uibjj jap Baoda bj ua a^uauíEspaid
aluciado oijnsai (aiuauBiniad A) {BsiaAiun upzBJ rsa anb Jod uaiquiBj iBaijdxa
anb ^Bjj 'ouauíouaj jap jBSaaAiun uozByI j jejBuas uoa A C(jjjjn9o ojons,, anb
o3jb ap bibji 38 anb JBqoaduioa uoa bzub3jb ou loooda Dpounuuaj^p rnin 119 sa'j
•Bpom SBiujoj aod o^nipsns as ouijcj oininj ja anb Jod anaijdxa bjbj -capoisiq
uoi3B3fjdxa Bun is jod ap sa ou jBsiaAiun uop^aijdxa Bun oíaj -g •^ *j&gt;
'oduiaii jap buisiui uopdaauoa bj sa anb 'jBiauasa oj b
jBiunde ap jsSnj ua 'sopBApap o soiirpunaas so^adsB Biacq ireíAsap as o sssoa
sbj ap apipadns bj ua uspanb 38 oiad 'Biaiíao uoiaimuí nun ua uBSBq as SBjj^
•SEprpunj ajuaiuaiuaiaijnsui a saiBiajBd ojos ouis 'sesjbj uos ou 'sajBsiaAiun ouioa
UBjuasaid as onrena ua 't4SE3iisijpsa-o3i^uBiuas,, sauoiaBaijdxa sbj 'sand 'isy
•saluasaidluoa 3SJ93Bq ns ap
oubjojo3 ja 83 oduisp jap soiuauíoiu soj ap uoisiadsip bj sand 'uua3ijBiodiuai,,
38 sajBpoiu SBiuioj sbj snb JBUBJ1X3 ap sa ou A í ssjquioq soj sopoi ap oíd oíd
63 'louaiu o jo^biu Bpipaiu ua 'Biauaisixa bj ap oppuas ja sand 'jBpoiu iojba ap
sbuiioj aiuBipaui aiuauíBaipoiiad b3bi{3J 38 o aiuasaid ja jod asaidxa as A (ajqni
-83ui) KJiqap,, aiuaiujBiiaiiu Bas oinjnj ja SBnSuaj SBijaniu ua anb iBUBijxa ap sa
ou ojja joj *usajBJoduiai aiuauíBind,, opBuiBjj UBq 3S 'Bidoiduii BiauBiu ap 'anb
sbuiioj sej ajuBipaiu Bsaidxa as anb oj 'oinmj jap MpBpiiopaixa,, Bisa 'oiuatuiBf
•ajB aisa sa A i (gg) niauaisixa bj apuap jnn^ ja Biasq ttioiiaixa,, oiuaiuoui oiuoa
aiaa^oíd as anb 'afajB as anb uaiquiBi oiiBsaoau sa 'odiuau jap soiuaiuoui sop
60110 soj uoa t4aiuasaiduio3w asiao^q 'MasiEdi3iiuBM aiuauíaiuBisuoa Bpand ominj
ja anb Bird 'Bioqy 'pspiAiiaB oiuoo 'iiaap sa íjaooq ouioa BisaijiuBui as aiquioq
jap oiusiui las ja anb oisand '^a3Bq as?? anb o3jb ouis 'oqaaq,, oíaiu un sa ou
oduiap jap soiuauíom soj ap Biauasaidmoa j 'aiisd biio 103 *SBAisai3ui a sbaisiuC
'sajBpoiu sbuiioj sbj aiuBipaui Bsaidxa as aiuaumaiisinSuij anb oj sa uopBdpiius
Bisa A ípBpipqisod o uopBühjqo 'uopuaiui ouioa 'aiuasaid jb oinmj ja laBi^
un sa isa ou uiib anb ojjanbB ap 'oinmj jap upiovdtoituv aiuauBiuiad sa uniunq
Biauaisixa B^ ' (fg) Biauaisixa bj ap oidoíd oduiaji ja sa ommj ja 'oduiaii jap soi
•uauíotu saii soj anua 'anb Biuana ua iauai anb ^oq 'iBSnj opunSas ug 'sajBpoui
sopBoijiuSis ja ua wuBiaijia}ui,, anb sa ou :ujBponi,, oduiaii un aiuaiurpBsaaau
sa opiAiA aiuauiB}ai3UO3 oinmj ja 'aiuaináisuoa 10^ *(e9) \9J3qap jap A assod

�^ctividad mental: no es el futuro "exterior" e indiferente, sino el futuro
"interior', enca^ado con consciente responsabilidad, como intención y obli
gación moral (ou). Que ésta no es una simple ilación, fundada apenas en la
contemporaneidad entre el cristianismo y el latín "vuigar", lo demuestra el hecho
de que, en efecto, el nuevo futuro es particularmente frecuente en los escritores
cristianos (GT). Y hay más aún: en un escritor cristiano que era también un
gran filósofo —y, por fo tanto, era capaz de entender y revelar teóricamente
esa neue Denkform que otros hablantes habrán adoptado de manera espontánea
e intuitiva— aparece en términos explícitos la idea de la "compresencia" de los
momenios temporales. Se trata, naturalmente, de S. Agustín y de su famoso aná
lisis del tiempo, tan distinto de todo lo que, sobre ese tema, nos ha legado la
antigüedad clásica. He aquí las palabras textuales del santo: "nec proprie dicitur: témpora sunt tria, praeteritum, praesens et futurum, sed fortasse proprie
diceretur: témpora sunt tria: praesens de praeteritis, praesens de praesentibus,
praesens de futuris. Sunt enim haec in anima tria quaedam et alibi ea non
video, praesens de praeteritis memoria, praesens de praesentibus contuitus, prae
sens de futuris expectatio" (58). Este importante documento nos proporciona el
necesario indicio extralingüístico de que la actitud de que se habla existía y era,
precisamente, una actitud cristiana.
La renovación del futuro latino debe incluirse, pues, entre los muchos cam
bios lingüísticos motivados por las nuevas necesidades expresivas suscitadas por
el cristianismo. Ue esta manera, al atribuirse la iniciativa del cambio a un movi
miento espiritual históricamente determinado, se elimina también la vaguedad
de todas aquellas explicaciones que lo atribuyen al modo de hablar del "pue
blo". En general, el concepto de 'pueblo' (cuando no equivale a 'comunidad
hablante') es, en lingüística, un concepto ambiguo, cuyos limites nadie conoce.
Pero en el caso del llamado "latín vulgar" se trata, además, de una petitio prin*
cipii, pues significa dar por demostrado precisamente aquello que hay que de
mostrar. En efecto, un modo lingüístico cualquiera no es "popular" porque in
tegra el "latín vulgar" (que es, simplemente, el latín continuado sin interrup
ción por las lenguas romances) (*"), sino que, al contrario, el "latín vulgar"
es "popular" en la medida en que son "populares" los modos lingüísticos que
lo integran. Mas esto último no puede darse por sentado de antemano, sino
que debe comprobarse para cada modo en particular. Y, por lo que concierne

del tiempo se entiende como la negación necesaria de la "compresencia" misma.
En efecto, la verd^dera "compresencia", en cuanto hacerse compresentes los mo
mentos del tiempo, no puede darse sin su correlativa "dispersión".
(5S) En particular, el futuro que llegó a fijarse en la mayor parte de la
Romanía refleja una altamente significativa identificación entre el deber morfal
y la voluntad, entre lo que debe hacerse y lo que se quiere hacer: en efecto,
faceré habeo significa al mismo tiempo faceré debeo y faceré voló. El futuro sar
do con debeo y el rumano con voló —este último debido, segur^mente, a in
flujo griego; cf. K. Sandfeld, Ob. cit., p. 180 y sigs.— representan una simplifi
cación de esa compleja actitud moral. Pero en rumano existe también un futuro
con habeo + subj.
(") Cf. V. Bertoldi, La parola, p. 259, nota 1. Bertoldi señala dos veces que
el futuro perifrástico se afirma "en la época cristiana" (pp. 259 y 261) y una
vez llega hasta llamarlo "modo cristiano" (p. 259), pero sin justificar esta ex
presión.
(88) Confessiones, XI, 20 (26).
(") No necesariamente por todas las lenguas romances, sino, en muchos
casos, por una u otra de elías. La idea de un "latín vulgar" rígidamente unitario
y que constituiría la "base" común y exclusiva de todas las lenguas romances es
un residuo de la infeliz idea de las Ursprachen.
- 292 -

�- 68 'PBPíIE3Jt BI B uapuodsaJioa ou anb oiad 'sopeí
•adsaut sopaja ojja noa auapqo A oiund o^os un ojqos osaaojd o9jbj un epa^ojd
jajsso^ 'sojSis ap eiqo sa oaqvq uoa operaioj oininj jap uopezijeapi;uiB.i9 ea
-isai9oid eq •sopBuojaB^aj auiauíeuiput utpsa A sojajEJBd uauoa 'soauejoduia^uoa
uos anb ouis 'bj^o bj b oun ja uapaans as ou 'buiioj BAanu p,j ap o)uapupaja ja
A ojnjnj on9puc jap uopiíedcsop eqM 'L91 '&lt;^ 'sopojaiu A sinu9¡qojj (I9)
•soqaaq soj eiiBaijdxa anb wozdj Eun ou A
'jeaijdxa b o^paq ja 'a)uauiespaad 'sa 4iuopnjoAa,, BpBuiBjj bj ap zapidei bj 'opaja
ua : a^qnq-iaÁa j\[ aod opiuaisos oj rpijEAui as ou ojja uoa oía^ •t,uoianiOAa,, epid
•bj sera eun ap (opaja A) opipui ojos cuas saaueuioj sounSjB ua ojn;nj OAanu
jap uopepijosuoa Buejduiai sbui bj anb opuapnpe 'opase ouipjn apa jpeqaj
eiuaiui '^¿I"¿l *^d "lia 'jjy 'aazxws "j ^toqjaA jap oduian un Jas b Baj[ ana
buijoj eun ua aaijepiJa sisejjuad esa uij jod anb e A 'uoisuedxa ns e aiuaiujep
•uasa opinqiJiuoa ueq eiJBja^j cjnijna bj A opsuijaj af^nSuaj ja uaiquiei 'a.iueiu
•oj ua apunjip as ejjanbe ouioa opoui ja Bjpanuiap unSas 'ojoj *aaajBde anb ua
soixai soj ap ojipa ja jod jeSznf e 'jeSjnA uoisa^dxa eun ap bibji as oSan^ ap
-83Q,, : eai^ojouitujat eipisui bj b apisaj 'opoj uoa 'sbui 'uJBSjnA uiiej,, ap eaoAinba
uoiaBunuouap ej b omqiJi ns eSed uainb '8^ *^ 'umoonpojiuj 'a^ianq-B3Aaj\^ ']^
ap uotaaipejiuoa aiuajede eun jcpjoaaj aiussajaiui sa 'oiisodojd apa y (09)

un ap uopejadns bj uaiqum uBqBpoduii sejja anb ajqBpnpni sa sand 'BAi^uipip
peppuopí jo/(bui ns jod uaiquiB) sBaipBJjuad sbuijoj sbj opBjdope uejqeq sa)
-nBjqeq soqanm 'usajqBiquiBaja)uiM o)und O)jap Bpeq t&lt;sa)ueueA^ oraoa asjpuas
b uojeSajj sBapsBjjijad sbj A SBapaims sbuijoj sbj anb zaA Eun 'jiaap sa 'oiq
-mea ja opeuiuuapp zaA eun 'spnp uig 'a^uappns Baunu Jas apand ou auodsip
Bapsm3uij Buopiq bj anb ap uopepiainnaop ej 'opadsB apa ua 'sand 'japuapjd
apand uppeaijdxa Bun^uiu anb o9jb sa opa 'ejoqy 'BAisajdxa pepisaaau euisim
bj onpn saiuBjqeq soj sopoj ua ib sa asJB)un9ajd 'uaiq sbui 'aq^a anb o^
•sBapajuis sbuijoj sbj ap Msa]UBiJBA,, omoa o 'ojwjnj ap BiJoSapa bj Bjsd
seuijoj SBea ap uoiadojiB bj ap ouisim ojuaiuora ja ua 'apiBjqeq opo) EJBd 'op
-Bqeae ajuauqenpiA oiuoa asjapua)ua aqap uosaaojd,, ja '—sBAanu sej A ssfaiA
senuoj sbj ajjua uuoiaaajasn bj b 3ub)b anb oj jod oajbs— 4(oaisu3)ui,, oppuas
ua :sBaipBjjuad seuuoj sbj ap ttu9pEzijeapeuiBj9^, BAisajgojd Bun ap asjBjquq
apand ou 'oiquiBa ug ' ('S'f'f *HI *P) uopeAouui bj ap (uopnjip,,) jenpiAipui
•jaiui uoiadopu bj b aujaiauoa anb oj ua 'uoAisua)xa,, oppuas ua ojos asjapuaiua
apand MpBp;jBnpej9,, bj oja^ -epnp ap BJanj epanb anb o9je sa 'oauBiuauíoin
o)ae un ou A 'oapajuis ojnjnj jap uppiJBdBsap bj r ojajBJBd (^jBnpBj9,, osaa
-OJd o9jbj un anj ojnwj OAanu jap wJBposM uoiaBpijosuoa bj an^ "^oiquiEa,, A
uuoiaBAouui,, aj)ua eiauajajip bj bjou9i ejja is (ueai9ojojjoui,, ej cjiuoa aAisnjaur
:jeniund oqaaq un b oapsm9uij oiqurea ja Boznpaj anb uoiaBaijdxa jainbjBna
BJiuoa ouis '(4sBapuBinas,, sauoiaBaijdxa sbj Bjpioa ojos ajBA ou 'opaia ap auap
anb oj ua '9jnqiJB^ uoa #^ ap uoiaafqo bj A íesoo jb) aiuauíeuesaaau eaijd
•raí ou jajsso^Y ap uopBOijdxa bj 'pepiTBaj ua 'ojoj "(ip) osaaojd o9jbj un anj
anb oj oiuaraora ojos un b jpnpa^ eueaijdrat v\^^ anb ap oqaaq ja iajsso\ ap
uopeaijdxa ej ap jejuamepunj Bjjej oraoa ejeuas 9inq)ie/^ uoa *^ 'oíaadsaj
aisa y 'saiuejqeq soqanm ap BAisaidxa pBpisaaau eun e eipuodsauoa anbiod oip
-nnjip as uopeAouui bj anb eapdrai sand 'eueuioi eapsm9uij pBpiunraoa bj ua
sbuijoj sesa ap upiaepijosuoa A uoisnjip ap os^ooid oraoa 'ítoiqraea,, je uaiqraB)
aiapaj as oíaj 'oininj jap uoiadaauoa BAanu Bun je,sajdxa Bied seaiiseijijad
SEUiJOj sej JBzijpn ua soiaraud soj uoianj anb saiuejqeq so-jjanbB ap soAi)Baja
sopn soj b 'jiaap sa :sajeiaiui sauoiaBAouui sej b o uuoprAouui,, bj b 'jb9
•nj Jaraiid ua 'ajaijaj as BAisa^dxa papisaaau bj Jod uoiaBairdxa eq "6^'t
*(o) OAPÍSO&lt;^ opeijnsaj JEfoJJB
epand uppeqoídraoa jb^ anb osopnp sonara oj jod aaaied 'oapsBijijad oinjnj jb

�punto crítico del sistema. Y muchos hablantes, sin percatarse de su peculiaridad
expresiva, las habrán adoptado simplemente "para hablar como otros^, es decir,
por una razón cultural "extrínseca": las explicaciones funcionales de los cam
bios lingüísticos no excluyen, sino que implican las explicaciones culturales.

- 294 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3563">
                <text>Sincronía, diacronía e historia. El problema del cambio lingüistico</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3564">
                <text>COSERIU, Eugenio</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3565">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1957, Nº 15 : p. 201-361</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3566">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3567">
                <text>1957</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3568">
                <text>Facultad de Humaidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3569">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3570">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="449">
        <name>ESTRUCTURALISMO DIACRONICO</name>
      </tag>
      <tag tagId="452">
        <name>EXPLICACIOBES GENÉTICAS</name>
      </tag>
      <tag tagId="450">
        <name>EXPLICACIONES CAUSALES</name>
      </tag>
      <tag tagId="451">
        <name>EXPLICACIONES FINALES</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="447">
        <name>LENGUA ABSTRACTA</name>
      </tag>
      <tag tagId="448">
        <name>LENGUA CONCRETA</name>
      </tag>
      <tag tagId="270">
        <name>LINGÜISTICA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
