<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/browse?output=omeka-xml&amp;page=6&amp;sort_field=added" accessDate="2026-04-07T18:44:54+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>6</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="98" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="155">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/545ac759c3c57fdf312a01adf3bcb3eb.PDF</src>
        <authentication>e5983ad11044f504e0d8df00ead01110</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="881">
                    <text>— soi —
'sopipunfuoo uoqo^sa ja ua anb 'sajonjoo
stnuat A satuat^joo sajqoíauinuui opouiuuaiap vi¡ 'svapt sns ap umonq
-oudo o ozotpaj. uod '•^ • ¡^ ms jap 'ojijopjaji anf anb ooijouoosajd
ajsa 'sopijunosupuj soplis soj ua otupo a^uauiojsnf vjjsaniu oposiaau A
opouoiooaja^ 'ouiuioo atsa uaiquio$ uojaiStja sauotno soiuisii^jnw anb
vjupwijsat vifouSotjqiq vq •j.apuajd'O ap opotu un sa uauua^ \a saouofua
umtiwvx^^ 'jinSwistp uod uno uopanb sotvpno aqvs uamb A sajoio
•nn sotuawaja so^ ap sovoniu optnSui^sip ^vu as vÁ, opuvno 'ofttaivi
-loajo ns ap ojuauiout ojjo ua Á, oi[ 'npm nuisriu vj ivipntsa sa sojjvip
•njsa 'atuauinojfppojuj ^ow/j oj A ajdijjnffl oj autua vpvauoip 'atuvs
•uad vpm 0/ ap uoiuatsod o\iojum$ap ja opo$ ^atuauijmouaiod 'nuaiujjd
asvf ns ua visa sapiuauuvj A oiyp/OAaj^ u^^ 'lopvsuad opmnuij.a tap
un ua 'jvuiutuaS o^uauiotu ns ua otfosojif nj ap ofpnjsa -¡a uod optp
-íoap asuaqvu votjduii ofvqvuj afuasaud \ap vuiaj \ap uppoaja oq
•sa ou uno A oías anb oj ap 'oioafoud
ap opouaud pjs^f •sopoi^uauaffput uno sdiuod sns uoo 'ooitatuuau A
otj.ajstui ap opüjjas osad 'jambo anb oj ajuauijontum auanuoo uatuuaS
ua uas j^^ -opoui o^uaíp ua ajqtSijafut a ojojo sa opnjjouuosap onm uas
j^^ 'sauaSuo sns ua o 'ouisjui oiuaivti ioaio ns ua o 'ojuaiuitoauo ns ap
pnijuajd vj ua uoipntsa apand ag 'souiuivo sou^nui Aou 'oaia outsiuoS
-jo un uvipmsa aund ouioo 'otfosojtf untpntsa o^od 'saouo^u^ -aoaio
A vjjojuosap as o%wo% ua 'opouinm aiuawonjaduad pisa ojuot ua opm
uajqiuoi sa ísoujsaoui sapuojS soj ap sauoiooajaiui snsomSiuaa soj vjsou
'oiotui as anb jap sosvd sounSasuj soj apsap mnS anb vzuanf vj sa jaqws
jo ojmsauajuisap jowv j^ •ojaoj.at ja auayiuoo 'opow unSjo ap 'upto
-tmfap onSpuo svui ns A 'outuao soj vjjrj •wtfosojtf :unuioo opooipaud
un uauait saut scj 'saj^op pjuatui as anb upi^njos oj voijduii opoz
-yjna^ oíoqojj j^ 'jacijosaj o oiaaud vutajqojd un aAn%i%suoo 'tíjaqosn
'tiuapna^dnn 't¿ivipnzsan soquaa saut soj ap oun opoo opuof ja u^
•uaqos :otaw ouolaj mtn opuatuat Uapuaudo ouod soipaui souoniu soj ap
oun ouioo 'jmpnjsa 'oijspdoud un ap opojjnsaj jb sa oívqouj

OOOTOUd

oiod 'op^íi^zy ap smquiDj^ uon[ 7OJ&lt;/ Í9V ^pp^a^ip vj oívq opüzijvaj, oíoqvuj^

aa
ovaio vaaaovHDS vMiisntor n

�Pero el propósito último es otro: basándose en lo anterior re
construir su época, situarlo, averiguar cual fue su estilo de pensar,
y una vez conseguido esto, acercarse a él mismo, escucharlo directa^
mente, atentamente, porque no podemos dialogar con los antiguos
hasta que aparece Sócrates. Escuchar directamente es otro medio de
aprender, ya sea porque se oyen a veces inflexiones que escaparon
anteriormente, o porque la voz, con sus resonancias, en el interior del
que escucha, está indicando sendas insospechadas pero existentes.
La solución de los tres problemas previos y la realización del
trabajo, que sigue en sus divisiones fundamentales el orden clásico,
se llevaron a cabo bajo la dirección del Prof. Dr. Juan Llambías de
Azevedo, quien además facilitó, de su biblioteca particular, parte de
los libros consultados. Lo hecho es un esfuerzo consciente y modesto
para llegar al conocimiento de los límites de la propia ignorancia,
reconociendo que si alcanzamos la etapa socrática previa, lo debemos
a quien guió y encauzó el aprendizaje y el estudio.
M. Agustina Schroeder Otero
Montevideo, Noviembre de 1947.

HERAKLEITOS
"Su carácter- es para el hombre su destino". (Fr. 119)

/ VIDA
1. — Co-ordinación
"Las ideas germinan y viven en el hombre de carne y hueso, no
en una sucesión desvitalizada de espectros en forma humana" dice
José Corts Grau. ¿Será posible, como en la visión de Ezequiel, revestir
huesos e insuflarles el espíritu? ¿Será posible, no hacer una fría ex
posición, sino preguntar al filósofo, al que nos enfrentamos, qué lo
llevó a un sistema y no a otro? ¿Si su doctrina es oscura, época, vida
carácter, no la aclararán? Al permitirnos por "simpatía" (sentir
con...) instalarnos junto a él (¿por qué no dentro?), es decir con
la mínima diferencia posible con su punto de vista, que determina
toda la perspectiva ¿no nos será dado juzgarlo con amor, caridad, es
decir con justicia?
Si esto fuera posible, entonces quedaría señ&amp;lado con exactitud,
en esa dinámica sin tregua de la filosofía, en esa posta de luz con
meta en la "verdad", el punto de apoyo dejado por un pensador para,
que salte el siguiente.
Ya una palabra nos ha introducido de lleno en el tema, porque el
filósofo y el poeta de esa dinámica es Heráclito.
¿Será quitarle seriedad a un filósofo el tratarlo, de poeta? En todo
caso respondería a la verdad, porque en el remoto siglo del que hay
que llamarlo, no estaban fijadas todavía las fronteras entre filosofía y
poesía: en las obras de los grandes rapsodas hay un germen de fundamentación universal, mientras el pensar racional de los "sabios^
se envuelve en el ropaje de gloria de la poesía.
Hay que empezar por consiguiente trazando dos coordenadas
para situarlo:•
.'
Espacio: "Heráclito, hijo de Blisón, o según algunos, de Heración,
fue efesino" (1).
Tiempo: "y floreció hacia la Olimpiada LXIX" según Diógenes
Laercio, lo que está confirmado también por textos de Suidas (2) y
de Clemente (3). De acuerdo al dato cronológico de Diógenes Laercio,
(1)Dioc. Laert. IX, 1 (22 A 1 - Diels).
(2)Suidas. Heracl.. (22 A 1 a).
(3)Clemente. Strom. I, 65 (22 A 3).

— 106 —

^

— 1QT —

�— 901
'( V ZZ) S9 'I 'vojtg -aiHawai^ (g)
•(• I V ZZ) ~13OJ3H •svmns (Z)
r(siaia • I V ZZ) I 'XI MavT -doiq (I)
^ sauaSoiQ 3p ooi^ojouojo ojBp jb opaanoB ^q •({?) ajuama];;) 3p
i (^) sBpmg ap so^ea} jod naiqtiiBj opBinjijuoo Bisa anb o^ 'o
saua^oiQ unSas ^XIX^ ^P^^uniO BI BÍ3BH 9P3JOIJ ^,,
^

"(I)
'nops ¿ajj ap 'soungp unSas o 'uosi{g ^p ofiq ^oiipBjau,, : opBdsg
sop opuBZBJj ajuamSisuoa jod ^Bzadma anb
•Bisaod v\ ap euo[S ap a^^doi p na aApnAua as
ttsoiqB8,^ so[ ap jBnopej JBsn^d \o SBajuaiin '[B8.iaAiun u^pB^uaraBp
-nnj ap aamja^ un jÍbij SBposdBi sapnBjS boj ap seaqo sbj na :sjsaod
A bijo8O[ij aiiaa ssja^noij sbj BjABpoj SEpsíij nBqB)sa on 'o^^uiB^ anb
Ávi\ anb {ap o[Sis ojoraaj p na anbjod 'p^pjaA B{ b Bi^apnodsaj osbd
opoi ug ¿B^aod ap o^jbjbjj p ojoso^ij un b pspaijas a^jBimb Bjag?
•OJI[OBJ3JJ S3 BDIlUBUip B89 ap BJ9O(J ^3 A OJO8O^T}
p anbiod 'Bina) p ua ona^f ap opionpojim bij son Biqc^d san bj^
•ajuamSis p ajps anb
BJBd jopBeuad un jod opsíap o^od^ ap oiund p 'ttpBpjtaA,, b^ na Bjam
uoo znj ap Bisod ^sa na 'bijoso^ij b[ ap Bn3a.ii uis BouuBuip Bsa na
'pnjpaBxa noa opBpuas Bia^panb saonojna 'ajqísod BJtanj ojsa ig
;•¿Bpt^snf no^ apap
sa 'p^piJBa 'jouib uoo o^BSznf op^p Bjas sou ou? BApaadsjad v\ Bpoj
Buunjajap anb 'bjsia ap ojund ns uod a^qísod Bpnaaajip biutuiui b^
uoo jpap sa '(¿o^nuap ou anb jod?) p b ojnnf souaB^jsm (•••uoo
junas) ttBjjBduiiB,, jod soujiiinuad ^y ¿ubjbjbpb b^ on 'j^^objeo
BpiA 'Booda 'bjtioso ea Bmiioop ns xg? ¿oj^o b ou A Btua^sis ttn b oa3[[
o\ anb 'soinEjuajjua son anb [B 'ojoso^ij ^b jBjunSajd ouis 'nopisod
-xa bijj Bnn jaoBij ou 'o^qisod Bj^g? ¿niuídsa p sajjB^nsui a osanq
jpeaAaj 'pmbazg ap U91SIA B^ na oraoa ^a^qieod ?iag? "nBj-^ 8JJ03 ssof
aaip ttBUBranu biojoj ns sojjoadsa ap epBzip^iAsap uoisaons Bnn na
ou 'osanq A aujso ap ajqmoq p ua uaAtA jÍ uBuiauaS s^api

'LP61
Haa^oHH3g VAiusn^y 'Vi
'otpnjsa \3 X ^fvzipuaudv p oznvou^ X ovni uamb v
sotu^qap oj 'tna^id noitoioos vdvja vj soiuiizrtvojtt ís &amp;nb opu^ioouoo^j
'motiououSi vidodd vj ap sajtuiij so/ ap otuajtuiooitoa fo jüSaj^ vjvd
oisapovi X aju^psuoo ozuanfsa un sa otfoa^ oq •sop^^pisuoo souqtj soj
ap 3tuvd 'jx&gt;inot%jmd vo^totjqiq ns ap 'ptfjjovf smuapn uamb 'opaoazy
ap smqwvjrj uvnf mUQ 'fo^j jap umooajip w¡ ofvq oqno o uojvoajj as
'o^isvp uapio ja sajviuatunpunf sauoismtp sns ua anSts anb 'oívqnjj
jap uptooztjvau vj X somaud svuiajqojd sai% soj ap iippnjos vj
•sajua^sixa ouad svpvip^dsosui svpuas opwootpui njsa H)ipnosa anb

vaiA 1
(611 'vd) 'aoupsap ns a^qwot¡ ¡a vjmd sa

jap jotjajui ja ua 'smoumwsau sns uoo 'zoo. vj anbjod o 'ajuauiuoiuajun
uoxodvosa anb sauotxajfm saoan t&gt; uaXo as anbuod vas vX 'uapuaudv
ap oipaw ojjo sa atuauwjoajip Jvuonos^^ 'sajodoog aoauvdv anb njsvu
sonSifun soj uoo JvSojmp souiapod ou anbiod 'aiuawvjuap 'ajuaui
•^toajnp ojjvyonosa 'ouisiui ja o as^oouaov 'otsa optnSasuoo zan vun X
'josuad ap ojitsa ns anf joño jvn^uano 'ojjon^is 'nooda ns jmijsuoo
-9J jotdaiuv oj ua asopuysnq :ojjo sa ouitjjn ojjsodoud ja ouaj

�habría "florecido" entre 504-501 A. J., es decir al terminar el siglo VI
y sobre el umbral del V.
Examinando estos dos datos más detenidamente se intenta indagar
qué tenía el pensador del pasado, cómo se situaba en su momento
histórico contemporáneo, cuáles eran los elementos de ese pasado y
presente que reflejaba su sistema, determinando entonces en qué so
brepasaba a su época y apuntaba al futuro con la flecha disparada
de su pensamiento. Porque si siempre es menester esta precisión,
en el caso de Heráclito con mucha más razón, como hace notar
O. Spengler: ningún filósofo se dejó llevar en la antigüedad tanto por
sus inclinaciones, deseos y sentimientos como él. "Seine Lehre ist
gelbst für einen Griechen in ungewohnlichem Grade persónlich, ohne
dass von ihm selbst viel die Rede wáre" (4).

la expulsión de su amigo Hermodoro (8). Legendarios o no, estos
hechos están apuntando vinculaciones del filósofo, además de su
origen sacerdotal, que han dado la base para señalar el carácter reli
gioso de su pensar, haciendo de él un teólogo e iniciado (Tannery)
o vinculándolo a Jenófanes por su punto de partida (Aloys Fischer).
De todas maneras, frente a Efeso está el mar y junto a Efeso el

Espacio

A fines del siglo VI, religión, lengua y arte son el fondo común
de la civilización griega. Jonia ha sido la campeona de esa cultura.
En arquitectura el siglo ha visto nacer los grandes templos en torno
al capitel jonio, de gracia y esbeltez, al dorio, más severo. La cerá
mica, de ornamentación asiática, y la escultura, anuncian el siglo clá
sico; en la literatura el yambo, la elegía y la oda han libertado el
sentimiento personal, llenándose de imágenes graciosas o apasionadas;
Hecateo y Anaxímenes han creado la prosa jonia, y en filosofía Tales,
Anaximandro, Anaxímenes de Mileto, Jenófanes de Colofón han inau

Efeso
La ciudad jonia del Asia Menor estaba situada en la Lidia,
cercana a la costa, sobre colinas, cercana también a la desem
bocadura del río Cayster. Las colinas se levantaban en una lla
nura fértil donde se construyó más tarde el templo de Artemisa que
le dio celebridad en todo el mundo egeo y fue considerado una de
las 7 maravillas: a él acudían con dones y rogativas todas las ciu
dades vecinas, griegas y asiáticas. Era el puerto obligado de Sardes,
la capital de Lidia y tenía situación comercial privilegiada.
El origen mitológico de la ciudad se remontaba a Efeso, madre
de Amazo, fundadora de las amazonas. Por su posición estaba abierta
a las influencias griegas, asiáticas y egipcias. Es interesante hacer notar
que la Artemisa venerada en Efeso era justamente de este último
origen, como se deduce de las estatuas arcaicas encontradas. En una
de ellas lleva tocado egipcio y tanto por la manera de representarla,
como por los atributos, se la caracteriza como diosa de la fecundidad
y nodriza universal, de modo que se distingue fundamentalmente de
la Artemisa dórica. Los colonos jonios del siglo XI la confundieron
con ésta y transformaron en griego el culto de la diosa, permaneciendo
sin embargo poderosa la influencia oriental. Se la celebraba en el mes
de Artemisión con ritos orgiásticos. Strabón, citando a Ferécido de
Leros, dice que fue Androclo, hijo de Codros, el fundador jonio de
Efeso y que sus descendientes eran tenido por reyes, usando las insignias
reales y presidiendo las fiestas de Demetrio Eleusino (5).
Aquí se enlaza la historia de la ciudad y del templo con la vida
del filósofo, porque Diógenes Laercio (6) afirma que es descendiente
de la antigua real familia sacerdotal y hace referencias al templo en
más de una ocasión, ya sea para afirmar que Heráclito depositó allí
su obra, (7) o que se retiró al santuario de la vida pública, después de
(4)Spencler. op. cit., pág. 5.
(5)Stsabon. XIV, cap. 13 (22 A 2).
(6)Dioc. Laert. IX, 6. (22 A 1 ).
(7)Dioc. Laebt. IX, 6 (22 A 1).
— 108 —

Río Cayster, uno para sugerir al contemplativo ese movimiento con
tinuo en busca de una nivelación nunca alcanzada, el otro para pro
veer al poeta, que ocultaba el filósofo, de una imagen con que re
vestir y aclarar una idea (9), tan del gusto griego por otra parte.
Tiempo

El pasado —es decir el siglo VI— el presente o el siglo V

gurado el pensar racional sobre el universo.
Por lo rendido culturalmente el siglo VI ha llenado de admi
ración a sabios y críticos.
"En el siglo VI salen a luz los maravillosos conceptos fundamen
tales de espíritu griego, que han llegado hasta nosotros como una es
pecie de símbolo de su más profunda idiosincracia y que parecen
inseparables de su esencia... al lado de la causalidad compacta de
la fe en el derecho de Solón, se ofrece con el descubrimiento de la
armonía y el ritmo otro mundo sujeto a la más esricta legalidad:
mediante la idea de armonía se llega a tomar conciencia del aspecto
estructural de la legalidad cósmica...".
"La época es una lucha para una nueva estructuración espiritual
de la vida, no sólo en el sentido del esfuerzo filosófico, sino en el de
la elevación religiosa..." (10) dice Jaeger, y O. Spengler, raptado de
entusiasmo, en su introducción a Heráclito, quizás bajo la influencia
de Nietzsche, afirma que Grecia no produjo hombres más grandes
que estos, capaces de crear con trazos maestros una imagen del
Cosmos, llevados más que por ciencia o crítica, por una intuición y
una visión del mundo.
Pero Grecia "ayant essaimé dans tous les bassins de la Mediterranée" (11) va a chocar con dos pueblos "no griegos", vale decir,
"bárbaros", con los cuales limita gracias a su expansión: cartagineses
(8)Dioc. Laert. IX, 2 (22 A 1).
(9)Frag. 49.
(10)Jaece, op. cit., t. I, pág. 186-187.
(11)Cohén. L'Hellenisation du Monde Antigüe.
^- 109 —

�— 601 -^
•anbpuy apuoj^ np uojjotiu^y/Sf/^ -N3HO3(H)
•¿81-981 "^*?"5 'I "l 'W'P 'do "a^avr(01)
•6* '*"A(6)
•(I V ZZ) Z 'XI M*a&gt;l 3oiq(8)
:uotsuBdxa ns b sbiobjS ií111^! 8aIBno SOI uoa '8o-retIJ[Bfl
'jpap ajBA 'í4soSaijS ou,, sojqand sop uoa jBaoqa b ba (jj) ttaauBjjaj
'TP8W Bl 8P 8uí88Btl 83[ ^tlOl SUBp 9UI1BS83 JUBÁB,, BpaJf) OJ3J
•opunm jap uoisia Bun
A uoiomiur Bun jod 'boi^tjo o Bpuap Jod anb bbui sopBASjj 'sotnso^
jap uaBtnt Bun soxjsaBUi sozbjj uoa xv^io ap sao^dEa 'soisa anb
sapuBj^ 8bui eaiqraoij ofnpojd ou Biaaj^ snb biujtjb 'aqaBz^aif^ ap
Biauanjjuí bj oÍBq sszmb 'oiíjasjajj b uopanpojjuí ns ua 'otnsBisnjua
ap opBidsj 'aajSuadg -q a 'ja^aBf aaip (qj) u- • -BSOiSija.! uopBAaja bj
ap ja ua ouis 'oaijoeojij ozjanjsa jap opuuas p ua o|os ou 'BpiA b^ ap
nopsanianjisa BAanu Bun bjb¿ B^anj; Bun sa saoda B^,,
*'"" ^^íra89;&gt; p^pi^Sai B^ ap ^mj^nj^sa
pp BpuapuoD jbuioj b b9(^ as biuouijb ap sapi b^ ajucipaní
Sa^ B^aijsa sboi b[ b oiafns opunm ojjo ouijij p Á btuouijb
b¡ ap o^uaiuiíaqnasap p uoo aoaajo as 'uo[og ap oipaiap p na ^J [
ap BiDBdtuoa pBpijBsnB v[ ap opB^ ys • • • Biauasa ns ap sa^qBJBdasui
uaDaJ^d anb A Biosaouisoipi Bpunjoíd sbui ns ap ojoquns ap apad
-sa Bun ouiod gojjosou B^SBq opeáoj[ ubi| anb 'oSawS n^ijjdsa ap sa[Bj
-uaraspunj sotda^uoa soso^iabjboi boj zn^ b ua^s j^ o^Sis p ug,,
•sodijijo A soiqBS b
ap opBuajj; Bq j^ o^Sis p ajuauíp^jnjpn^ opipnaj o[ jo^
•osjaAtun p ajqos [buoijbj jBsuad p
i ubi{ U9jo[o^ ap sauBjpuaf 'oiaiJj\[ ap sauarajxBay 'ojpuBuiixBuy
^ijoso^ij ua a 'Biaof eeojd v\ op^aao u^q sauauiíxBuy A oaiBoaj^
d o SBsopBjS sauo^ciui ap asopuBU3[¡ '[Buosjad ojuaiuiT^uas
p opB^jaqii UBq Bpo [ A Bi^ap v\ 'oqui^X p BjnjBjaji[ bj; ua íodis
-Bp oj;^i8 p UBpunuB 'Bxnjpnasa b^ A 'boi^bisb u^iaBiuauíBUJO ap 'b^iui
•BJ33 vj "OJaAas sbui 'owop ye 'zajpqsa A biobjS ap 'oiuof piídBa [b
oujoj ua so^draa^ sapuBjS boj; j^obu ojsia sq o^Sis p BjnioajmbaB ug;
'Bjni^iD Bsa ap BuoaduiBO b^ opis Bq Biuof -BSaijS uop^zi^iAp b^ ap
unuioD opuoj p uos a^aB X Bn^ua[ 'uoiSipj 'j^ o^áis pp sauíj y
is p o Bjuas3J.d ja —j^ o^i^is p jpap sa— oposvd j^

bj^o jod oSauS ojsnS pp ubi ' (6) B3Pí Bun -^^rep A
•aj anb uod ua^sini Bun ap 'ojos^^ij p Bqsj^iao anb 'Bjaod ya aaA
-oad BJBd ojjo p 'BpBzuBDp^ Bounu u^pBpAiu Bnn ap Basnq ua onui^
-uoa ojuaiuiTAoui asa OAijB^draajuoD ya joaSns Bj^d oun 'jajs^B[) ojjj
p osajg b ojunf A jbui p Bisa osajg b a^uajj 'sBJauBin SBpo; 3q
•(jaiiosi^ sXo(y) BpijJBd ap oiund ns aod sauBj^uaf b opDpuBpnDniA o
(AjauuBx) opBpiut a oSo^oaj un \f ap opaapBq 'JBsuad ns ap osoiS
-ipj ja^oBJBO p jB[Buas BJBd asBq b¡ op^p ubi( anb 'p^jopjaoBS uoÜijo
ns ap SBuiaps 'ojoso^ij pp sauopBpn^uíA opuBjundB uBjsa soipaq
so^sa 'ou o soiJEpuaSa^ • (g) ojopouuajj oSiuib ns ap uois^dxa b[

— 801 —
"(I V Z^) 9 'XI ^savi ""a(¿)
•( I ¥ 8) *9 'XI MiravT doiq(9)
"(Z V ZZ) 1 "d^ 'AIX Moavaxs(s)
•s -íyd '-tto -do
ap sandsop 'BDi{qnd BpiA B[ ap oiJBnjiíBB yB ojpaj as anb o (¿) 'Bjqo ns
j[[B oiisodap oji[üBjajj anb jboijijb bjb¿ sas vA 'uois^ao Bun ap SBtn
ua o^duiai ye SBpuajajaj aa^q A [BjopjaoBS bt^iuibj yeai Bn^puB B[ ap
aiuaipuaasap sa anb buuijb (9) opjas^ sauaSpiQ anfa.iod 'ojosojij pp
BpiA B[ uoo opdraaj pp ií pBpnp bj ap Biaojsiq b( BZBfua as jnby
•(S) outsna^g oiJiauíaQ ap SBjsaij sbj opuaipisajd A
sbiuSisut sbj opuBsn 'sa^aj Jod opmai ubj3 saiuaipua^sap sns anb A
ap omof jopspunj ja 'sojpo^ ap ofiq 'opojpuy anj anb aaip 's
ap oppaja^ b opuBiía 'uoqBjjg •sooijsbijjjo goju uoa uoisinia^jy ap
sata p ua BqBjqa^aa B{ ag -^b;u3ijo Biouanjjuí v\ Bsojtapod o^aBquia uis
opuapauBuuad 'ssoip bj ap ojjna ja o^auS ua uojbuuojsubjj A Bisa uoa
uoaaipunjuoa bj yx. l^I8 Í3P somof souojoa sc^j ^B^ijop Bsitaajay bj
ap aiuainjB^uauíBpunj an^uiisip as anb opom ap 'jBsaaAiun Bzijpou A
pBpipunaaj bj ap Bsoip ouioa BzuaiaBjBa bj as 'sojnqiJjB soj Jod omoa
'BjjBiuasaadaj ap B.iauBin bj jod ojubj a opdxSa opsoo; ba^jj SBjja ap
Bun u^ 'sBpej^uoaua sBoiBaa^ sBniB^sa sbj ap aonpap as omoa 'ua^uo
ouni^n aisa ap ajuaiuBjsnf Bja osaj^ ua BpBjauaA Bsiraojjy bj anb
jbjou jaoBq ajuBsajaiui s^ 'SBpdi^a A sboi^bisb 'sB^au^ sBpuanjjm sbj b
Bq^isa uopisod ns joj 'sbuczeuib bbj ap Bjopspunj 'ozBmy ap
'osajg b BqBjuouiaj as pBpnia bj ap oai3ojo}im uaáiao jg
-BpBi^ajiAijd jBpaaiuo^ u^pBinis Biuaj A Bipiq ap jb^hIbo bj
'sapjBg ap opBiíi|qo ojjand ja Bjg -sboijeisb A ssSaij^ 'sBuiaaA sapBp
-nía sbj SBpo} sbaijbÍuoj A sauop uoa usjpnaB ja b :sbjjiabjbui ¿ bbj
ap Bun opBjapisuoa anj A oa^a opunm ja opoj ua pBpuqajaa oip aj
anb Bsiuta^jy ap ojdraoj ja apjB) asm ^Xmisuoa as apuop |HJ?J BJnu
-bjj Bun ua uBq^juBAaj as ssuijoa bb^j "jaíB^B^ ojj jap BjnpBOoq
-masap bj b uaiquiB) BUBaaaa ^8Buijoa ajqos 'B^soa bj b
'bj ua BpBnjts BqB^sa jouaj^j Bisy jap Biuof pspnp

osaj^

* (f) uajBM apa^ aip jaiA ^sqjas raqi uoa sssp
auijo 'qaijuosjad apBJ-^) maqoíjuqoMaSun ui uaqaayj^) uaup jiij jsqjas
jsi ajqa^j aupg,, -ja omoa so^uaitmjuas A soasap 'sauopsuijaui sns
jod ojub^ pBpan^i^uB bj ua jBAajj ofap as ojosojij un^uiu zjajáuadg -q
jb^ou aoBq oinoo 'uozbj sbui Bqonuí uoa ojipBjajj ap osbd ja ua
'uoisioaad Bisa Jtaisanaui sa aadmais is anbaoj -ojuainiBSuad ns ap
BpBJBdsip Bijaaj^ bj uoa ojnjnj JB BqBjundB A Baoda ns b BqssBdaaq
-os anb ua saauoiua opuBuimjajap 'Binajsis ns Bqsfajpj anb aiuasa^d
A opBSBd asa ap soiuauíaja soj ubj^ sajBna 'oauBJodmaiuoa oauo^siq
o^uaiuoui ns aa BqBiijis as omoa 'opBSBd jap jopBsuad ja Biuai anb
jB^Bpui Biua^ui as ajuaiuBpuiajap sbui sojBp sop sojsa opuBuuuBxg
'A PP ^-^fl11111 Ia a-iqos A
IA I^ÍS Ia JBUimjai jb jpap sa '• -y jQS'f'OS 3Jlna

Pía3JOIJ,,

�en el oeste, persas en el este. Desde el punto de vista de la política
exterior, diríamos hoy, el problema se plantea por dominio del mar;
desde el punto de vista interno la disyuntiva es "unidad o multipli
cidad", porque el esfuerzo común puede poner la ocasión para que
Grecia rompa los límites de la "polis" y se transforme en nación. Los
acontecimientos se escalonan en unas pocas fechas, siempre en el úl
timo cuarto del VI.
Ciro ha conquistado Lidia tomando prisionero a Creso en el
547 - 546, lo que ló constituye en vecino de las ciudades griegas del
Asia. Cambises se anexa Egipto (529-521). Darío (521-486) ordena
el imperio que le han dejado sus predecesores en 20 satrapías. Las

un sentido más amplio, la guerra, de la cual es contemporáneo, ter
mina con el predominio cultural de Jonia, que es sustituida por
Atenas. En su meditar ininterrumpido los grandes acontecimientos
que finiquitan el pasado y preparan un porvenir, en muchos aspectos
fundamentalmente distinto, se han realizado por la lucha, el combate.
De aquí a inferir que era el "padre de todas las cosas" (13) había
uno de esos relámpagos geniales, que son la grandeza y la debilidad
de los filósofos. "Pero como la Poesía o como el Arte, más que ele
girla, es la Filosofía la que elige a ciertos espíritus y los deja tran
sidos para siempre" (14).

ciudades jonias le pagan tributo, conservando su libertad interna.
De 499 - 494 la revuelta jonia en torno a Mileto retarda el cho
que entre bárbaros y griegos. Atenas manda una ayuda irrisoria, pero
un puñado de hoplitas tienen la audacia de incendiar Sardes.
Dominada la insurrección prepara Darío una expedición que es
detenida por mar y tierra (monte Athos) : corre el 492.
En el 490 está pronta la tercera expedición, que termina con la
victoria griega de Marathón.
Jerjes, diez años después culminará la obra. En 489 los griegos
ganan Salamina y en 480 Platea.

2. — Vida

Terminadas las guerras médicas se inicia la supremacía de Atenas,
que en 478 agrupa la confederación de Délos. Se plasman definitiva
mente las constituciones democráticas.
Históricamente, Heráclito vive en una época de transición, en
que desaparece el VI, pero impregnado de las agorías de una plenitud,
la del siglo V.
Interesa que cultural, histórica y socialmente se anuncia la su
premacía del hombre sobre la clase. En la literatura el sentimiento
íntimo se expresa libremente, en las artes plásticas el cuerpo humano
es objeto de estudio cuidadoso. Aquí se inserta la época en el filósofo
como antes se había vinculado a la ciudad. Corresponde a lo señalado
por O. Spengler: ese carácter de personal que tiene su obra, aunque
de su personalidad no diga nada explícitamente. También el hecho
de que al fracasar nuevamente la unidad histórica, la "polis" implica
y sigue implicando el aislamiento cultural y racional de cada ciudad.
Cada filósofo, lo señala también Spengler, aunque de hecho dependa,
por su misma reacción, de sus antecesores, se considerará inaugurador
de un sistema, negando la obra realizada en el pasado. Heráclito no
escapa a la regla (12). Políticamente culmina la transición comenzada
ya por Solón, de la constitución aristocrática a la democrática y so
cialmente se lleva a cabo la sustitución de la supremacía de la aris
tocracia por la de la burguesía.
Heráclito, aristócrata por linaje, después veremos que por tem
peramento, vive la decadencia de su clase, que es la que ha plasmado
esa cultura del pasado, erigiendo en costumbre universal la aristo
crática por excelencia según afirma Spengler, es decir la lucha. En
(12) Frag. 40 y 42.
— 110 —

A este hombre nadie le discute que sea un filósofo. Quizás esta
es la única afirmación en la que están de acuerdo sobre él los demás
pensadores. El principio que caracteriza su sistema, la tensa armonía
de los contrarios, parece proyectarse proféticamente en los juicios
emitidos posteriormente, referentes a su vida, su persona y su obra.
Burnet al tratarlo se preocupa solamente de fijar la fecha de
su nacimiento, descartando de una plumada todo lo que tiene rela
ción con su existencia en ese lugar y ese siglo (15).
Tannery, según ya indicamos, deduce de su origen sacerdotal im
portantes conclusiones, porque debido justamente a ese origen, tenía
que poseer una instrucción religiosa, sino superior, por lo menos dis
tinta a sus conciudadanos, aunque sólo fuera por el conocimiento
detallado del ritual y su simbolismo (16).
O. Spengler afirma rotundamente que hubiera sido un impedi
mento para la comprensión de su sistema el que se nos hubiera per
dido la grande y trágica personalidad de Heráclito (17).
En verdad, lo que sabemos de su vida lo ha consignado Diógenes
Laercio principalmente.
Señala éste que renunció al reino y al sacerdocio en favor de su
hermano (18), que habiendo exilado los efesinos a su compañero
Hermodoro, opinó que bien merecían morir por ese hecho y las opi
niones democráticas que sostenían, retirándose de la vida pública (19),
que fastidiado de los hombres, se retiró a los montes (20) y que al
sentirse enfermo regresó a la ciudad, muriendo de lo que algún mé
dico llamó "un trágico error de la medicina" y que Diógenes Laercio
diagnosticó como una "hidropesía" (21).
Plutarco nos ha trasmitido una anécdota: invitado por sus con
ciudadanos a definir la armonía, subió a la tribuna: en un vaso de
(13)
(14)
(15)
(16)
(17)
(18)
(19)
(20)
(21)

Frag. 53.
CORTS CRAU. Op. &lt;cit., t. IV, pág. 7.
Burnet. op. dt., P ág. 145 -146.
Tannery. op. dt. pág. 175-177.
Spengler. op. dt. pág. 5.
Oiog. Laert. IX,
(22 A 1).
Diog. Laert. IX, 2 (22 A 1).
Dioc. Laert. IX, 3 (22 A 1).
Dioc. Laert. 3 (22 A 1).

\

—111 —

�ZZ)

— Olí —

— III —
•(i v
•(I V ZZ)
•(I V ZZ) Z
•(I ¥ ZZ) 9
"S •8yd
•iil - Sil •Sed
'9^1 • ""
Ed 'AI -11 ''1J*

•xaavj •3OIQ (IZ)
'XI •XH3V^ •DOia (OZ)
'XI "xaavq •ooia (61)
'XI •xaavi •soia (81)
•^iO 'do *Han!3H3dg (il)
'do "AaaNMVX (91)
dNau^ (SI)
sxao3 (ti)
•S •SBJ.J (1)
•do

ap o8ba nn n^ :eunqixj bj b oiqns 'biuouub bj Jiurpp b souBpBpnp
-uoa sns jod opBjTAiu :BjopoauB Bim opiiitusBJi Bq sou
'(IZO "J^^o^Piq,, Bun OUIO;)
orojaB^j sauaSoiQ anb A ttBupipam bj ap joxia oaiSBJi un,, ouibjj ooip
-ara un^jB an^ l 3P opuaijnm 'pBpnp bj b osajSaj ouuojua asjijuas
[B anb ^ (o^) sajnora soj b ojpaj ^s 'sajqtnoq soj ap opBipijsBj anb
'(61) B0!I&lt;Il1&lt;^ BPÍA BI 3P asopuBJiiaj 'usiuaisos anb SB^iifjaoraap sauoiu
-ido sbj Á oipaq as^ jod jijoui UBpajam uaiq anb ouido 'ojoponuajj
ojauBdmoo ns b souisaja soj opB^ixa opu^iqBij anb '(81)
ns ap joabj ua oioopjaoBS ¡b á oniaj p3 opunnaj anb ajsa B
opBuSisuoo bi^ o^ BpiA ns ap somaqBS anb o[ 'pepjaA ug;
'(¿I) moi?1^ll aP pBpip^aosjad b^i^bj^ ^ apuBi^ B[ optp
-jad Bjaiqn^ sou as anb p Btnaisis ns ap uoisuaaduioo B[ BJBd o^uam
-ipadnii un opie Bjoiqnif anb ajuouiBpunioj buijijb ja^Suadg -q
•(9^) otnsijoqrais ns Á pnju [ap opB^Bjap
oiuaiintoouoD ^a jod Bjanj o^os anbunB 'souBpepniouoo sns b bjuij
-sip souaui oj jod 'jowadns ouis 'BsoiSipj uopanj^sni eun jaasod anb
Biuai 'uoSijo asa b aauauiBjsnf opiqap anbjod 'sauoisn^ouo^
•ini |BjopjaoB8 uoSijo ns ap a^npap ^souiB^ipni bX un^as
'(Si) I^Ts 383 ^ JBnj asa ua Biouajsixa ns uoo nop
-Bpj auan anb o^ opo} BpBuinpi Bun ap opuBjjBosap 'ojuaiuipEu ns
ap Bq^aj bj jbítj ap ajuauiB^os sdn^oajd as o^jbjbjj [b jau^ng
•Bjqo ns A suosjad ns 'BpiA ns b sajuojapj 'aiuanuouatsod soppima
soioinf so[ ua ajuaiuBoijajojd asjBjoaioad a^ajBd 'soijejiuoo eo[ ap
biuouub Bsuaj bj 'BIU3J8IS ns czijajoBJBo anb oidiouijd [^ "sajopEsuad
SBuiap so^ if ajqos opjanas ap uBjsa anb bj ua uppBouije B^mn b[ sa
Bisa Bzin^) "ojoso^ij un Bas anb ajnosip a[ aipBu ajqmoq ajsa y
PÍA — 'Z
'(Vi) ^-iduiais BJBd sopis
-ubj; Bfap so[ Á snjuídsa sojjap b aSip anb B[ bijoso^i^ b[ sa 'B^aiá
-ap anb sbui 'ajay p oiuod o Bisao^ b^ oinoa oía^,, 'sojosojij so^ ap
qap B[ A BzapuBjS b^ nos anb 'sa^iuaS soSBduiBpa sosa ap oun
(g-[) W8B8O3 sb^ SBpoj ap ajpsd,, p Bja anb Jijajuí b in¿B 3Q
js 'vif^nj oj jod opBzi^aj ubtj as 'ojut^sip ajuauíjBjuauíBpunj
sojaadsB soqanm ua 'jiuaAJtod un uBJ^dajd A opssBd p UBjxnbiuij anb
sojnaiinpa^uooB sapusa^ so{ opidtnnjjajutuí JBjipaui ns u^ 'SBua^y
jod Bpmmsns sa anb 'Biuof ap p^an^na oiuimopajd p uoa buiui
-jai 'oauBJodmaiuo3 sa p^n^ b[ ap 'sjjan^ b[ 'oi[duiB sbui opiiuas un

•z\

(zi)

^bj jpap sa 'ja[3uadg btujtjb nnSas Bpnapoxa jod boijbjd
-o}sijb b^ p38jaAiun ajqtuniso^ na opuaiSija 'opBssd pp Bjnipna Bsa
opBiusBjd Bij anb ^\ sa anb 'as^p ns ap Bpuapsaap b[ ^aia 'oiuauíBjad
-mai jod anb sotuajaA sandsap 'afBui[ jod BjBjaojsiJB 'ojipBjajj
•BjsanSjnq B^ ap b^ jod biobjoo}
-sijb b^ ap BiaBuiaadns bj ap uopn^i^sns bj oqsa b BAajj as aiuamjBp
-os A BoiiBj^oraap bj b boijbj3ojsijb noianjnsuoa bj ap 'uojog jod ^A
BpBzuoraoa uopisuBj} bj Buiuijna ainaraBoiii^oj ' (z\) BjSaj bj b BdBasa
ou oiíjaBjajj 'opBSBd ja ua BpBzijBaí Bjqo bj opu^Sau 'Braajsis un ap
jopBjn^nBui BJBjapisuoo as 'sajosaoaiuB sns ap 'uppaBaj buisiui ns jod
'Bpuadap oqaa^ ap anbunB 'jajSuadg uaiqniB^ Bjsuas oj 'ojospjij BpB^)
•p^pnp Bp^a ap jBuopBj A jBjnijn^ oíuaituBjsiB ja opue^ijdmi anSis A
Boijduii Ksijod,, bj 'BDijpisiq pspiun bj ajuauíBAanu ^bsbobjj jb anb ap
oxpaq ja uaiqui^j^ "aiuauíBipjjdxa Bpsu ^Sip ou p^pijBuosjad ns ap
anbunB 'B.iqo ns auaji anb jsuosjad ap jaiaBJB^ asa :ao[Suadg -q jod
opBjBuas oj b apaodsajjo[^ -pBpnp bj b opsjnauíA Biqsq as saius ouioo
ojosojij ja ua Baoda bj BiJasm as inby 'osopspma otpnjsa ap ojafqo sa
ouBtnnq odjano ja SBOiis^jd eaiJB sbj ua 'aiuauíajqij Bsajdxa as oiujiui
oiu^iuipuas ja BJniBjaiij bj u^j -asBja bj ajqos aaquioq pp
-ns bj BpunuB as ajuauíjBpos A s^ppisiq 'jBjnijna anb

"A IST8 FP I
'pniíuajd Bun ap sbjjoSb sbj ap opBu8a.iduii ojad 'j ^ ja aaaJBd^sap anb
ua 'uopisuBjj ap Baoda Bun ua 3aia o^tpBjajj 'ajuaniB^iJojsijj
•gBoijBiaomap sauopniíisuoa sbj ajuaiu
-BAiiiuijap usuisBjd ag #sojaQ ap uopBjapajuoa bj BdnjáB g¿^ ua anb
'SBuaiy ap Bi^Buiajdns bj Bpiui as SBoipaui SBjjanS sbj SBpBuiuuaj^
•B3JBJ^ Q8Í7 U9 ^ BUIUIBJBg UBUBS
so^aijS so[ (,^f u^ 'Bjqo bj BJBuinijn^ sandssp soub zaip 'sofaaf
*uoqiBJB]^[ ap B^aijS biioidta
bj uoa Buirujaj anb 'uopipadxs Bjaajai bj Biuojd Bisa 06^7 Ia n3
'Z6f V3 ^-1-103 : (^oijiy ajuoui) bjjsii A jbui jod Bpiuajap
sa anb uoioipadxa Bun ojjbq BJBdsjd uopasjjnsur bj ^psuiinoQ
*sspjBg jeipusaui ap Bpspn^ bj uauaij SB^ijdoq ap opsund un
ojad 'bijosijji Bpn^B Bun BpuBui SBuaiy "so83ij jÍ soJBqjBq ajiua anb
-oqo ja BpjBiaj ojajij^; b oujoi ua Biuof BijanAaj bj ^5^ - gg^ ^q
•BUJ9JUI pBijaqij ns opuBAjasuo^ 'ojnqijj usBd aj sbiuoí sap^pnp
SB^ •SBidBjjBS O^ u9 sajosaoapajd sns opBÍap UBq aj anb oiJaduit ja
Buapjo (^Sf'^I^S) JJBQ "(I^S"6^S) oidiSg bx^ub as sasiquiB^ "Btsy
jap esSaij^ sapspnp sbj ap oupaA ua aXniíisuoa oj anb oj '9^5 ja ua osaj^) b ojauoisijd opuBiuoj Biprj opBjsmbuo^ Bq
*IA I8
-jn ja ua ajduiaie 'sBipaj sBaod SBun ua usuojBasa as sojuatinpajuoDB
so^^ #uopBu ua auuojsuBjj as A usijod,, bj ap saiimij soj Bduioj Bpaj^)
anb BJBd uoisbdo bj jauod apand unuioa ozjanjsa ja anbaod 'upBpp
-ijdiijnuí o pBpiun,, sa BAijun^sip bj ouaajuí bisia ap ojund ja apsap
i jbui pp oiuimop Jod BajuBjd as Bmajqojd ja '^oi{ eomeijip 'joijaixa
bj ap bisia ap ojund ja apsaQ -ajsa ja ua SBSjad 'aisao ja ua

�agua revolvió un poco de cebada, la bebió y se fue, indicando con
esto que el contentarse con lo que se tiene mantiene a las ciudades
en paz y concordia (22). La misma relación se precisa más en otro
texto, situándola en el momento en que los persas sitiaron a Efeso
(23), llegando hasta la ciudad jonia la gran conmoción que agitaba
al mundo griego.
¿Qué pensar de estos hechos? No se puede juzgar de su exac
titud, pero tienen un sentido. Revelan a primera vista la conside
ración que tenía el pueblo por el hombre, más bien por el "sabio".
Diógenes Laercio, en ese "pele - méle" colorido de sus relatos lo afir
ma: "fue admirado desde niño" (24). El "sabio" era el hombre "pru
dente" para toda la Antigüedad. Implícitamente se reconocía en él
una perfección ética, correlativa a la intelectual. Explícitamente
Sócrates lo afirma y Platón hace del filósofo un Rey. Vice - versa, el
soberano de un pueblo en ese momento cautivo de los persas, el
hebreo Salomón, como supremo don para poder gobernar, había pe
dido la sabiduría ya muchos siglos antes. Por consiguiente, los efesinos
que ni remota idea tenían de estas sutilezas, dejaron a Heráclito enca
ramarse en la tribuna, para darles la muda lección de frugalidad.
Parece que siguieron el consejo, de lo cual no podrán gloriarse mu
chos sabios.
• También dentro de este "estilo" de vida que se adjudica al
"sabio" o "prudente" está el desdén por lo que los hombres vulgares
reputan valioso: posición, dignidad y bienes, honores, de lo cual hizo
Heráclito, según su biógrafo, gala, confirmando ese desdén hacia todo
lo comunmente apetecible, las cartas apócrifas entre el filósofo y el
Rey Darío (25), que al fin y al cabo no hacen sino insistir sobre lo
mismo. Pero, "plus ultra" hay en todo esto una conducta y una con
ducta correspondiendo a un temperamento y un temperamento cono
cido y determinado antiguamente como "melancólico".
3. — Temperamento
Durante mucho tiempo los médicos creyeron que los tempera
mentos respondían a la constitución fisiológica, que a su vez hacían
depender de la doctrina de los cuatro elementos y los agruparon en
cuatro modalidades. Luego se empezó a discurrir que esos cuatro
temperamentos no se daban puros, sino que sutilmente se combinaban,
uniéndose hasta los opuestos y sobreviniendo según las épocas de la
vida. De la primitiva clasificación quedó muy poco o nada, depende
del autor, y en los actuales apenas se reconocen los rasgos de aquella
tetralogía fundamental.
Lo dicho hasta aquí de las actitudes del filósofo, que tanto ex
trañaron y dieron de cavilar a los efesinos, cuadran perfectamente
dentro de los puros rasgos psíquicos del temperamento citado como
(22)Plut. de Garr. 17 (22 A 3 v).
(23)Temist. P. Aretes. Rhein Mus. 27, 456, 7 (22 A 3 b).
(24)Dioc. Laebt. IX, 5 (22 A 1).
(25)Dioc. Laebt. IX, 13-14 (22 A 1).
— 112 —

melancólico. Se oponía al linfático por la sensibilidad profunda y
por la incapacidad para manifestarla al sanguíneo, creando el tipo
del distante, el silencioso, de una profunda vida interior, en el cual
todas las vivencias van dejando huella porque causan sufrimiento;
que tiene conciencia de que nadie siente como él y la convicción ín
tima de que no se le devuelve en la medida que él ha dado. Su sen
sibilidad está en pugna constante con su voluntad, lo que se manifiesta
en el exterior por una actividad alternada y desorganizada: períodos
de gran intensidad cortados por otros de total desgano y apatía. Temperamentalmente un introvertido, está más en contacto con su "yo"
íntimo que con el mundo exterior, y si es dado a la especulación, en
tonces hará introspección auténtica. Un agudo sentido de lo que es
bello le es característico, pero silencioso, aparente o realmente desde
ñoso, e irregular de trato y laboriosidad, para el hombre común es
un raro, para los antiguos, que no tenían ideas precisas del sistema
nervioso, un individuo de tal temperamento era un melancólico y
explicaban su idiosincracia por el predominio de uno de los cuatro
elementos. En realidad era el temperamento que con más facilidad se
desequilibraba, en general con tendencia a la neurastenia.
Heráclito "sentía en todas las cosas elevadamente, (lo que no
desmiente, sino confirma las cualidades apuntadas) dice Diógenes
Laercio (26). Llamado por su origen a un rango alto, lo abandonó,
se negó a participar en la vida pública y se retiró finalmente a una
soledad, que para los jonios tenía que resultar por demás estrafalaria,
y que Spengler sugiere explicar por el gusto a lo notorio que muchí
simos griegos han revelado. ¿No es más humano buscar la razón de
esas actitudes en uno de los momentos de su curva depresiva, cuando
hasta la misma compañía de los hombres se le hacía insoportable?
Otros datos vienen a corroborar esta hipótesis: Según Diógenes
Laercio, Teofrasto había dicho que la melancolía "le hizo dejar sus
escritos, unos a medio hacer y otros a veces muy ajenos a la verdad"
(27). La fama exageró esta nota: ridiculizándolo lo transformó en
un llorón.
"En vez de irritarse, Heráclito lloraba, Demócrito reía, afirma
Sotion y Luciano aprovechó el tema para parodiar las doctrinas de
Heráclito en una sátira" (28).
Resumiendo, este hombre nacido a mediados del siglo VI, en una
época de transición, por nacimiento sacerdote y aristócrata, esta ten
dencia la tendrá agudizada por su misma natura psíquica. Es un me
lancólico, un introvertido. Pero por sobre todas las cosas, es un PEN
SADOR: su pensamiento llevó el sello de ese determinado ser hu
mano que él fue, en espacio y tiempo. No estará por consiguiente
vertido sobre el universo, sino que el mundo se le aparecerá, por de
terminación temperamental, a través del prisma de su propio "yo".
"En Heráclito el corazón humano constituye el centro sentimental
(26)Dioc. Laeht. IX, 1 (22 A 1).
(27)Dioc. Laebt. IX, 6 (22 A 1).
(28)Lucían. Vit. Auct. 14 (22 C 5).
— 113 —

�— gil —
'(S O ZZ) H 'vmy ija -nvia.i l (8Z)
•(I V ZZ) 9 'XI Miran ooia (iz)
•(I V ZZ) I 'XI ia^i ^oia (9Z)
jBiuatapuas ojjuod p aAnipsuoa ouBmnq nozBJoa ja oitpBjajj ug,,
'uoAn oido^d ns ap buisijcI jap saABjj b 'jBiuamBJadma) uopBuiuua)
-ap jod 'BiaaajBdB aj ^s opunin p anb ouis 'osjaAiun p aiqos oppjaA
ajuainSisuoa jod BJBjsa o^ •oduiap ^ op^dsa ua 'anj p anb ouem
-ni{ jas opBuunaajap ^sa ap ojjas p oAajj o^uaiuiBsuad ns :}^OQVS
"M3d un 8a 's^soo sbj aspo; ajqos jod cuaj -oppjaAOJim nn 'ooijooubj
-ara un s^ -Boinbjsd BJnisu buisiui ns jod BpBzipnS^ Bjpuaj bj epnap
-uaj Bisa 'bibjo9isijb ^ a^opjaoBS ojuainiioBu jod 'uopisuBjj ap saoda
Bun na 'j^ ojíhs pp sopeipam e oppen ajqraoq ajsa 'opuaitunsajj
' (82) BJTJ?8 Btm ua oiíP?J3H
ap SBnijj^op sbj jBipojsd BJBd Btnaj p oqaaAoadB ouBprr^ A uopog
BuiJijB 'Biaj ojiJoouiaQ '^qBJOjj ojijoiuajj 'asjBiíJJi ap zaA ug,,
•upjojj un
na ouijojsubjj oj o^puBzi^nDipiJC :bjou Bjsa cua^exa Bmej ^j
upepjaA B{ b souafe Anuí saaaA b sojjo á jaaBq oipaui b soun
sns j^fap oziq a^M Bi[oouBpra v\ anb oipip Biqs^ o^SBjjoaj^
sauaSoiQ un^ag :sisajodii{ Bisa jBJoqojaoa b uauaiA sojep soijq
¿a^qBjjodosui BiaBq a{ as sajqinoq so( ap BiuBdiuoa buisiih b[ B^seq
opuBna 'BAisajdap BAano ns ap sojuauíoui so[ ap oun na sapninaB SBsa
ap U9ZBJ v\ JBasnq ouBiunq sbui sa o^¿? -opepAaJ u^q oáai^^ somis
-jqanuí anb oijo^ou o[ e ojsnS p jod JBai^dxa ajai^ns aaj^uadg anb Á
'BiJB|BjBJ}8a SBiuap jod JBi^nsaj anb Bina} somof soj BJBd anb 'pBpu^os
Bun b ajuauí^uij oji^aj as Á Bai[qnd BpiA B[ na jBdp^jBd b oéau as
'onopuBqB o[ 'o^[b o^usj un b naSwo ns jod opBuiB^ '(92) opjaB^
saua^oiQ aaip (SBpBjundB sapBpi[Bna sb¡ Bnuijuoa ouis 'ajuaiinsap
ou anb o[) 'ajuaiuBpBAa[a gBsoa sbj SBpoj. ua Bpnas,^
•BiuaiSBJnau bj b Bpuapuaj uod ^jaua^ ua
as pBpijpBj SBui no3 anb o^uauíBjadtna^ p Bia pBpi[Baj u^ -soiuamap
ojjBna soj ap oun ap omimopajd p jod BpBj^uísoipt ns uBC[Boi[dxa
A oDTj^auBpni un Bja ojuauiBjadraaj pj ap onpiAipui un 'osoiAjau
Biuajsis pp SBspajd SBapi ueiuai 011 anb 'soiiStjub so[ BiBd 'ojbj un
sa unmoa ajqtnoq p Bjed 'pBpisoiJoqB^ A o;bjj ap JB[nSajJi a 'oson
-apsap a^uauípaj o ajuaj^dB 'osoiouajis oaad 'o^ijsuojaBjBa sa a^ oj[aq
sa anb o[ ap oppuas optiSs nQ •Bapua^iiB uoiaaadsoj^uí Bjeq saauo^
-ua 'aopBpn^adsa B[ b opsp sa is X 'joijajxa opuniu p uoa anb oiuijui
tíoAn ns uoa oiaB^uoa ua sboi Bisa 'opnjaAOJiui un aíuaiujBiuaniBjad
-inaX -BijBdB A ouB^sap [bjoi ap sojljo jod sopBjioa p^pisuajuí ubj^ ap
sopoijad : BpBziuBájosap A BpBUJajjB pepiApaB can jod joiaajxa p ua
BisatjtiiBin as anb o[ 'pBjnn^oA ns uoa ajuBjsuoa Buánd na Bisa
-uas ng 'opBp Bq p anb Bpipain B{ ua aApnAap a[ as ou anb ap
-ui uoiooTAUo^ B^ A [a ouioa ajuais aipsu anb ap eionapuoa auau
íoiuainrujns uBsn^a anbjod Bj[anq opusíap uba bi^u^ata sb[ s^poj
p^na p ua 'joiaajut BpiA Bpunjoid Bun ap 'osopua[is p 'a^nBistp pp
odij p opuBajo 'oanmáuBS [B B^jB^sajiUBUi BJBd pBpioBdBaut B[ jod
A Bpunjoad pBpi^iqisuas B^ jod oaijBjurj p biuocIo ag -

•(t V ZZ) I-ÍI 'XI Mavi -sota(SZ)
•(i v zz) s 'xi ^iiavi -ooia(tz)
'(I E V ZZ) L '9S^ '¿Z '"^í u?8Vif -saiaHV 'a ^isiMax(Z)
•(* s v zz) :i 'jjüo aP ••''T'a(zz)
oinoD opBjp ojuauíBjadtnaj pp soambrsd so^sbj soand eo\ ap oj^uap
aiuaniB^oajjad UBjpBiia 'gouisaja go[ b jb¡iabd ap uojaip A uojbubji
-xa ojuiu anb 'ojoso^ij pp gapnjijas sbj ap inb^ bjsbij oqaip &lt;yj
B[pnbB ap soSsbj soj naoonooaj as s^nade sa^njoe so^ ua A 'Jo;nB pp
apuadap 'ep^u o oood Anuí opanb uopBaijiSBjo BAiiimijd bj 3q 'Bpu.
v\ ap sBooda sb^ un^as opnamiAajqos A so^sando soj b}8bi[ asopuaiun
'uBqBuiquioa as ajuauíjijne anb ouis 'sojnd usqsp as ou eo^uamBjadnia}
ojjBno sosa anb JiJjnasip b ozadina as oSan^j *sapBpijBpoui ojjBno
ua uoJBdnjSB soj A eojnainap oj}Bna soj ap Buiajaop bj ap japuadap
UBiaBq zaA ns b anb 'eai^ojoisyj uopn^ijsuoa bj b uBjpuodsaj sojuam
-Bjadma) soj anb uoja^aaa soaipam soj odinai^ oqanra
— -g
•ttODij90UBjaraM oraoo a^uauíBnSijuB opeuin^ajap A opp
-ouo^ ojuauíBjaduia; un A ojuaraBjadinaj un b opnaipuodsajjoa Bj^np
-uoo ^un A Bjonpuoa ^un ojea opo^ ua ^^q 4tBJijn snjd,, 'oaa^ -orasiui
oj ajqos jt^sisui ouis uao^q ou oqBD jb X uij jb anb '(^^) JJBQ -^3H
ja A ojosojij ja ajjua SB^ijaodB SBjjBa sbj 'ajqpa^adB ajuauiunuioa oj
opoj BpBq uapsap asa opuBtanjuoa 'bjb 'ojBjáoiq ns unáas 'ojijDBjajj
oziq jBna oj ap 'sajonoq 'sauaiq A p^piuSip 'uopisod :osoijba UB^ndaj
sajBápoA sajqmoq soj anb oj jod uapsap ja Bjsa 44a^uapnad^ o MoiqBSM
jb BaipnfpB as anb BpiA ap MojpsaM ajsa ap ojjuop uarquiBj^ •
'SoiqBS soqo
-nui asjBiJtojS uBjpod ou jBno oj ap 'ofasuoa ja uojainSts anb
•pBpijBSnjj ap uopaaj Bpnux bj saja^p BJBd 'Bunqp^ bj ua
-Baua o^tpBjajj b uojBfap 'sBzajpns SBisa ap uBiuai Bapi B^ouiaj m anb
somsaja soj 'ajuamSisuoa joj -sajuB soj^is soqanm vA BTjnpiq^s bj opip
-ad BjqBq 'jBujaqoS japod BJBd uop oraa.idns otuoa 'uoraojBg oajqaq
ja 'sBSjad soj ap OApnBa o^uainoin asa ua ojqand un ap onsjaqos
ja 'B8J3A - a^^^. '-^8H ^ JOS9IÍJ IaP ^a^q U9JBJJ A buijijb oj sa^Bja^g
ajuaniBjioj[dxjj •jBnjaajajuí bj b BAiiBjaxioa 'Baija uopaa^ad Bun
ja na Bjaonooaj as aiuaniBípijduij -pEpanSpuy bj spoj BJBd Kajuap
-njd,, ajquioq ja Bja MoiqB8,, jg ' (fZ) MOnIa 3p^^p opBJiuipB ?nj,, :biu
-jb oj soiBjai sns ap opuojoa 4t3jaui - ajad,, asa na 'oiojaB^j saua9iQ
•ttoiqB8H ja Jod uatq sbui 'ajqraoq ja jod ojqand ja Bjnai anb uopsj
-apisuoa bj bjsia Bjauiíjd b nspAa^j -oppuas un uauap ojad 'pnjp
-3Bxa ns ap jB^znf apand as o^ ¿soqaaq sojsa ap jssuad an^)?
•oSat.iá opunm jb
BqBjiSB anb uopoiuuo^ ubjS bj Biuof p^pnp bj Btssq opu^^ajj '(^)
oeaj^ b nojBijis SBSjad soj anb ua ojuamora ja ua Bjopusniís 'ojxa;
ojjo ua sbui Bspajd as uoiaBpj emsim B^; '(^^) ^ipjoouoo ^ ^d na
sapBpnp sbj b auauuBtn auau as anb oj uoa asaBjua;uoa ja anb o^sa
uoa opuBaipni 'anj as A oiqaq bj 'speqa^- ap oaod un oiajoa^j

�y apasionado en que convergen los radios de todas las fuerzas de la
naturaleza" sintetiza Jaeger (29), lo que parece más exacto que el
juicio de León Robin: "la teoría del alma refleja esta concepción
general" (30) porque si en cierto sentido es exacto, fundamentalmente
parece que toda la doctrina y el sistema reflejan el estudio que ha
hecho el filósofo de su propia alma.
"II semble qu'Héraclite lui-méme expliquait l'univers par l'homme, plutót que l'homme par l'univers" dice Burnet (31), porque claro
está, si él sirve de base, lo que aparece de humano en sus fragmentos
ha sido despojado de los caracteres individuales y universalizado, lo
que no impide, sino purifica esa tendencia eminentemente psicoló
gica de su modo de pensar, que O. Spengler ha captado y explicado
justamente, porque trazó con admirable maestría la personalidad de
Heráclito. Sobre él parecen escritas las palabras de Ortega y Gasset
"no faltan sospechas para creer que la verdad será siempre conquista
dolorosa de unas cuantas almas solitarias y a menudo perseguidas".
El pensador reflexionó sobre sí mismo, es decir sobre el hombre,
y con esto empieza la tan mentada revolución copernicana en la his
toria del amor a la sabiduría. Significa que también en el campo in
telectual Heráclito cierra una época y apunta al futuro, al centro
mismo del siglo V. Aquí se inserta una íntima correspondencia con
los sofistas, lo que confirma Platón en su presentación de Protágoras,
y por paradójico que parezca, con Sócrates, que es el que bautiza la
sofística, purificándola de su pecado original, pero manteniendo un
punto de partida, que en él más que humano, es antropológico.
Pero ¿a qué tanto testimonio y tanta cita de contemporáneos y
sucesores? Vamos directamente a las fuentes (Ah!, si esto se pudiera
decir siempre) y él mismo, Heráclito en persona nos provee de tres
datos auténticamente autobiográficos, contenidos dos de ellos en el
discutidísimo fragmento 1, y el 3. en el fragmento 101: "Aunque
esta razón existe eternamente, los hombres son incapaces de com
prenderla, lo mismo antes de conocerla que cuando por primera vez
la conocen, y sin embargo de que todas las cosas suceden conforme
a esta razón, se revelan inexpertos cuando se ponen a prueba en las
palabras y los hechos tal como los expongo, distinguiendo cada cosa
según su naturaleza y explicando como es. Pero los hombres no saben
lo que hacen cuando están despiertos, como olvidan lo que hacen du
rante el sueño" (32) y
"Yo me he investigado a mí mismo" (33).
Se intenta aislar por ahora sólo un contenido de ese extenso y
pletórico primer fragmento: lo que nos dice Heráclito de sí mismo,
dice dos cosas:
1. Que tiene conciencia plena de un descubrimiento sobre la
naturaleza de las cosas hecho por él en persona y para no desmentir
(29)Jaecer. op. cit., pág. 200.
(30)Robín, op. cit., pág. 105.
(31)Bubnet. op. cit., pág. 171.
(32)Frag. 1.
(33)Frag. 101.

su natura aristocrática, tiene también conciencia plena de que eso lo
diferencia del rebaño numérico.
2. Que él procede en esa explicación sobre la naturaleza de las
cosas de manera distinta.
3. Afirmación, quizás la más sorprendente, porque entre estos
filósofos ese sentimiento de admiración hacia sí mismos es común y
no extraño para quienes los primeros ejercicios de reflexión iban
unidos a descubrimientos embriagadores, vedados a los demás mor
tales.
"Yo me he investigado a mí mismo" es la Confirmación más
rotunda de la tendencia del introvertido a la introspección, la afir
mación de que eso fue realización en su existencia y este dato sí que
le imprime un sello distintivo mucho más notable que aquel, del
cual sabemos ^positivamente que se enorgullecía. Porque si al frente
del Templo de Apolo en Delfos se aconsejaba el "conócete a ti mismo"
Heráclito es el primero en dejar constancia histórica de haber sobre
pasado ese umbral, para encontrarse en plena investigación consigo
en el fondo de su alma.
4. — Temperamento y sistema
Si se llega a este punto, tienta todavía otro paso, que es más
arriesgado y difícil, pero que tiene el sabor de la aventura, del in
tento en pos de la reconstrucción de la verdad histórica de un sistema.
Porque el contenido psicológico no está agotado, sino pide un
examen más detenido, pide aclaración de lo que puede haber llevado
a Heráclito a hacer estas tres afirmaciones autobiográficas y no otras,
o expresado de otro modo, ¿cuál es ese descubrimiento sobre la na
turaleza de las cosas, del cual Heráclito tiene clara conciencia, y qué
relación tiene con la más asombrosa de sus afirmaciones?

El descubrimiento de Heráclito
O. Spengler dice que el descubrimiento sobre el cual basaba
Heráclito su visión del cosmos es el famoso "jcáv-ca ^sí", el movi
miento, el transcurrir, el flujo, aunque ninguna de estas palabras
agote el significado griego, devenir que se realiza de acuerdo a una

ley (34).
J. Burnet (35) afirma que el descubrimiento de Heráclito está en
el concepto de la lucha y armonía de los contrarios "la unidad en la
oposición y la oposición en la unidad", trayendo en confirmación de
esta tesis una cita de Philon (36), agregando luego que esa oposición
y armonización tiene lugar en el seno de un devenir.
Por consiguiente es la ley misma del cambio, su contenido, ese
tan mentado descubrimiento de Heráclito: "la diferenciación de lo
(34)Spengler. op. cit., pág. 13.
(35)Burnet. op. cit., pág. 160-161.
(36)Philon. fie, div. her., 43 (R. P. 3 i c).

— 114 —

— 115 —

�— su —
'( f ( 'i "&amp;) CT '••^V ""ÍP •&lt;* -MOHHJ (9)
•J9I-09I -8?d '-jo -do -x
•I -Siid '• -&lt;fo

•101 •
"t "
•\ll -ÍRd '-tto -do
•^ol "^^d '-Jto -do '00Z "8?d '~n3 '

(0)

• (gg) wouisHn ira b opBifrisaAut aq ara oj^,,
^ (^) oans p a^u^j
-np uaDBq anb o[ u^piAjo otnoa 'so^jaídsap usisa opu^na naDBq anb oj
uaq^s ou sajqraoq so\ ojaj 'sa omoa opuBoi^dxa A BzajBin^Bu ns unSas
B8O3 Bp^a opuamámjsip 'o^uodxa so\ omoa pj soqoaq eo^ A 8Bjqs[Bd

Bim b opjanaB ap Bzipaj as anb JinaAap 'oSauS opBotjiuSis ¡a
SBjqspd SEjsa ap BunSuiu anbunB 'ofnjj p 'jiajnasuBj; p 'ojnaini
-TAom p 'It)3^ diím,, osornBj p sa souisod pp hoisia ns
pna p ajqos ojnaiuijjqnosap p anb aoip J3[aadg -q

: sbsod sop aaip
•orasim is ap oiipBjajj a^tp son anb o\ :ojuaraBjj jamud oaijojapi
L osuaixa asa ap opiuajuoo un o^os bjoub jod jbjsib B^uajuí ag

o\ ap uopspuajajip B[,, :ojipBjajj ap ojuaiunjqnasap opBjuaui ub^
983 'optuajuoo ns 'oiqmBo pp Bmsinr jíaj bj sa ajuain^isuoa joj
•JiuaAap un op ouas p ua jB^nj auaii uopBziuoinjB ^
uopisodo Bsa anb oSan^ opusSajáB '(o,g) uojiq^ ap bjio Bun sisaj Bisa
ap uopBmjijuoa n^ opnaXej) '4tpFpiun b¡ na uopisodo ej X nopisodo
bj n^ pBpmn bj,, soiJBjjnoa soj ap biuooijb A Bqanj bj ap ojdaauoa p
n^ Bjsa ojipBjajj ap oiuaimijqnosap ja anb buuijb (^g) jaujng •[

ap ojumwidqnosap
sns ap BSOjqmosB bbui b[ no anaij
anb A 'spuapnoo BJBp anai; ojipBjajj jBno pp 'sbsod sbj ap
-bu bj ajqos ojuairnoqnosap asa sa ^^na? 'oporn ojjo ap opBsaadxa o
'sbj^o ou A eBDijBjSoiqojnB sanopBnuijB saij SBjsa jao^q b oji^asjajj b
opBA3^{ jaqBq apand anb oj ap nppBJBpB apid 'opmaiap sbui uaiuBxa
un apid onis 'opBjoSB Bisa ou oaiSojoaisd opmajuoa p anbaoj
•Buiaisis un ap B^iJ^jsiq p^pjaA b[ ap uopanjjsuoaaj b^ ap sod na o^uaj
-ni pp 'Bjn^u3AB b[ ap loqss p auaij anb o^ad 'iPJJip ^- opBSsaijjB
8Biu sa anb 'osBd ojio BiABpoi Bjaaij 'ojund ajsa b t;Sa{[ as ig

q ns ap opuoj p ua
oSieuoa u^pe^ijsaAui Bna[d na asJBJjuo^ua BJBd '^jqnxn asa opBsed
-ajqos jaqBq ap Boij^jsiq Bpusjsuoa jBÍap na ojamud p sa oiipBjajj
ítomsim ij b aj3Douoo?? [a BqBfasuoaB as sojpQ ua opdy ap opiuiaj^ pp
ajuajj ^ is anbioj -Bjaa^nSjona as anb ajuaniBATiisod' somaqBS pna
pp 'pnbB anb a^qsion sbui oqanra OAi^upsip o^ps un amuduii a[
anb is ojBp ajsa A Bpua^sixa ns na nopBzi^aj anj osa anb ap uopBnr
-jijb v\ 'nop^adsoJinr b^ b oppjaAoaiui pp Bpuapuaj b^ ap Bpunjoj
sbui uopBuijijuoD b^ sa ^omsini jnr b op^Si^saAm oq ara oj^,,
-jonr SBniap so[ b sop^paA 'sajoptíSBijqtna sojuaimijqnasap b sopinn
uBqi uoixa[pj ap soppjafa sojamud soj sanamb BJBd ouBj^xa ou
A uniuoD sa somsim js Bp^q nopBJimpB ap ojuatini^uas asa sojosojij
sojsa a.ijua anbjod 'ajuapuaadjos sbui b[ s^zinb 'uopBtujijy Q-g
•Bjuijsip BjauBur ap sbsod
8B[ áp Bza^jniBa B[ ajqos u9pB0i[dxa ssa na apa^ojd p ^n(y Q-^
•oaijaranu ouBqaj pp Bpuaaajip
o\ osa anb ap Bua^d BpuapuoD uaiquiBj auai) 'BapBjao^sijB BjnjBu ns

Jiiuamsap on BJBd A Buosjad ua p jod oqaaq sbsod sbj ap
bj ajqos oinaimjjqn^sap un ap Bua^d spuapno^ auaij an^) 0-\

sb^ ua Bqanjd b uanod as opu^na sojjadxaui nBpAaj as 'uozbj Bjsa b
arajojnoD uapaons sbsod sb¡ sepoj anb ap oájBqraa uis A 'uaDono^ b^
zaA BJamiid jod opuena anb B[jaaouoo ap saiuB orasinr o[ 'Bjjapuaad
-moa ap saoBdBaui nos sajqraoq so[ 'ajuauíBuaaja ajsixa uozbj Bisa
anbuny^? ¡XOI ojuaxnSBjj p ua o-g p A '^ ojuaniSBjj omisippnasip
p ua so^p ap sop sopiuajuoa 'sooijBjSoiqojnB ajuatuBapuajnB so^Bp
saij ap aaAOJd son Buosjad na o^ipBjajj 'orasira p A (ajdraais jpap
Bjaipnd as ojsa is '¡qy) sajnanj sb[ b ajuauíB^aaJip soras^ ¿sajosaans
A soanBJodtna^uoa ap Bjp bjub^ A oiuotnpsaj ojub^ anb b? ojaj
•oai^o^odoJiuB sa 'ouBiunq anb sbui p na anb 'Bptjjsd ap ojund
nn opuaiuaiuBra ojad '^uiSyjo op^aad ns ap BppuBDijijnd 'bdtjstjos
b[ BzjjnBq anb p sa anb 'sajBaa^g uod 'Bazajsd anb oatfopBJBd jod A
'sbjo^bjoj^ ap u^pBjuasajd ns ua uoib^j Btniíjuoa anb o¡ 'sbist^os so^
uoo BtauapuodsajjoD Bmpui Bun B^jasui as mby m^ op^is pp omsira
oj^nao p 'ojnjnj p Bjunds A B^oda Bun Bjjap ojipBjajj [Bn^aap^
-ui oduiBD p ua uaiquiB; anb BoijiuSig 'BjjnpiqBS b^ b jouib pp bijo)
-siq B[ na BUBamaadoa uppnpDAaj BpB^uara ub^ b^ Bzaidraa ojsa uoo A
'ajqnioq p ajqos jpap sa 'orasira: js ajqos ouoixajjaj jopBsnad [^j
*((SBpinSasjad opnuara b A sbijbi;[os sbiujb sbjubiid sBun ap Bsoaojop
Bjsinbuoa ajdraais Bjas pspjaA b^ anb jaaaa BJBd SBqoadsos UBj^j ou,,
jaess^) A BSajjQ ap ssjqB[Bd sb[ SBjxjasa uaaajBd p ajqog -ojijoBjajj
ap pspi^uosjad bj BjJisasra a^qBJiraps uo^ ozbji anbjod 'ajuauíBisnf
opBoi|dxa A opBjdBo Bq jajSuadg -q anb 'jBsuad ap opora ns ap boi¿
-opDDisd ajuauíaiuautiua spuapuai ssa Boijtjnd ouis 'aptduit ou anb
o\ 'opBzipsjaAiun A sap^npiAipui saja}DBJBa soj ap opB^odsap opis ^q
^
sns ua ouBiunq ap aaajBd^ anb o[ 'as^q ap 3ajis p is 'Bisa
anbjod '(l) jaujng aaip ttsjaAiunj jBd araraoqj anb ^ojnpi 'ara
-raoqj JBd sjaAiunj jiBnbi[dxa atnarn-m[ ajipBja^tnb a^qraas ¡j,,
•buijb Bidojd ns ap ojosojij p oqaaq
b^ anb oipn^sa p uBfa^pj Braajsis p A Buijjoop bj Bpoi ano aoajBd
aiuonqB^uauíBpunj 'ojoBxa sa opijuas ojaap ua is anbjod (gg) ((pjaua3
uopdaauoa Bisa Bfo^jaj biujb pp Bjjoaj B[,, :uiqo^j uoa^ ap opraf
p anb ojoBxa sbui aaaxBd anb o¡ '(62) ^^^aBf Bzijajnis ((Bzapjn^BU
b¡ ap SBzjanj sb^ SBpo^ ap soipBj so^ uaS^aAuoa anb ua opBuoisBds A

�uno en múltiple y la integración de lo múltiple en uno": a esto no
escapaba nada y haberlo captado era el motivo que llenaba de or
gullo al sabio.
El efesino, en un esfuerzo tremendo, tratará de fijar o señalar
el concepto más difícil de señalar y fijar: el del cambio. En el mismo
lenguaje esa dificultad está implícita.
"El lenguaje es filosofía eleática" dice Spengler (37), "man
fiihlt dass die Subjekte dieser Satze bereits ein zustandliches Sein
enthalten", lo que como afirmación vale un Potosí.
Es la gravitación de su reflexión sobre este problema y la sor
prendente solución que le da, lo que ha desencadenado sobre nuestro
filósofo el torrente de juicios que poseen como única característica
común el apasionamiento. Pero todavía esto no interesa. Se necesita
inda^ar por otro lado qué resultados podía ofrecer su: "me he in
vestigado a mí mismo", es decir.
El campo de experimentación de Heráclito que es él, es decir un
campo psicológico, humano, personal. Cualquiera que se adentre en
su conciencia se encontrará frente a una realidad tensa, movible, en
transformación permanente, lo que le ha valido el nombre de "co
rriente", en cambio perpetuo y que está sin embargo referida a una
unidad en el "yo". Agregúese que esa movilidad y tensión perte
necían a un "melancólico" en el cual los cambios son mucho más
opuestos, bruscos y sin transición aparente. Entonces se tendrá que
justamente el campo de observación que tenía Heráclito, su conciencia
propia, era donde mejor se manifestaba ese perpetuo fluir tenso de
la realidad reducido sin embargo a la unidad por ese "yo" que ponía
con firmeza tratarse siempre del mismo "Heráclito", aunque se ha
llara un instante en el orgullo y en el gozo que su actividad intelectual
le deparaba, para situarlo más tarde en la depresión en que el trato
con los semejantes se le hacía odioso y su misma obra le aparecía
vana, abandonándola a medio hacer.
A Es decir: Heráclito ha sido llevado a plantearse el problema
del movimiento y su ley de oposición y armonía de los contrarios por
investigación de sí mismo, a esto fue por introspección y a la intros
pección por ser un introvertido temperamentalmente.
B Es decir que su punto de partida es psicológico y que es
aquí donde está todo su mérito, porque en ese campo pierden su
sentido las feroces críticas que se le han hecho.
C Es decir que en ese punto de partida, donde está su mérito
especialísimo, está también el origen de su pecado mortal, por haber
aplicado a Dios y al cosmos su descubrimiento. Pero parece que mu
chos han pecado como él, porque el hallazgo intelectual trae apa
rejada la alegría que da el buen vino y la embriaguez proporciona
una distinta visión del mundo.
¿Qué más se puede aducir, probatorio de ese punto de partida
psíquico que, llevando a Heráclito a plantearse el problema del mo
vimiento, es la explicación de la génesis de su sistema?

"La conciencia humana se contrapone al objeto" dice Vorlander
y Corts Grau lo define: "Todo él se nos revela en esa tensión cons
tante de los genios hipercríticos".
La exactitud de estas observaciones se verifica en el análisis de
las imágenes que él usa y que aplicadas a la conciencia, revelan su
riquísimo contenido, como las clásicas del arcó y la lira (38).
Nada más gráfico se podría encontrar para designar el mundo
que la introspección revela, siempre en tensión, siempre cambiante,
entre dos polos o dos contrarios y sin embargo reducido a la unidad
de una persona, referido perpetuamente a un "yo" como el arco re
duce a la unidad dos fuerzas distendidas en direcciones opuestas;
como el esfuerzo intelectual, que antecede a todo pensamiento, que
surge al fin, como la flecha buscando su blanco, "Que aún yo mismo
no tuve más remedio, viendo por ambos lados cada cosa que una
vez, otra y otras muchas, cual flecha disparar el pensamiento" decía
Jenófanes, también en líneas autobiográficas. Es como la belleza de
la armonía que producen las cuerdas proporcionalmente distendidas.
Otras muchas imágenes llevan "l'empreinte" psicológica de lo humano
como esfuerzo, movimiento (39). Si Heráclito mismo no sacó las úl
timas consecuencias de su sistema (lo que por otra parte, histórica
mente, nunca corresponde a un filósofo sino a sus discípulos) aquellos
en los cuales se hace sentir su influencia no son otros, sino los que
hicieran del hombre, cuerpo y alma, definitivamente, el centro de su
investigación, es decir, sofistas y médicos.
Burnet señala un pasaje de Epicarmo (40) como alusivo a la
doctrina del filósofo sobre el hombre: "Considera ahora a los hom
bres: uno crece, el otro disminuye, y todos son presa de cambios
continuos: lo que cambia en su sustancia y no permanece jamás en
el mismo lugar será ya cosa distinta de lo que ha perecido. Así tu y
y yo, nosotros, éramos ayer distintos y hoy somos personas totalmente
diferentes, y nos tornaremos otros y no seremos jamás los mismos".
Es justo por consiguiente designar a Heráclito como el pen
sador, el filósofo y el poeta de esa dinámica, según se dijo al prin
cipio, inseparable de todas las manifestaciones de la vida espiritual.
Nuevamente la pluma tiende a inscribir, al lado de Heráclito, el nom
bre de Sócrates, señalando al primero como antecesor. ¿Es sólo
amable ironía lo que llevó al ateniense a un arte espiritual de dar
a luz? ¿No encubre la formidable realidad psicológica señalada por
el efesino y poéticamente comparada con la tensión en el arco y la

lira?
No en balde la vida es maestra del pensamiento. Por algo fue
Sócrates hijo de una mujer cuya profesión era ayudar en el alum
bramiento a sus hermanas. Más realista, quién sabe si no más poeta,
y tan pensador como Heráclito, el mundo le reveló un paralelo entre
el esfuerzo físico y el espiritual. Los dos culminan en un parir, en
(38)Frag. 51.
(39)Frag. 30, 60, 66, 65, 101.
(40)Epicabmo. Frag. 2 (Oiels).

(37) Spenglek. op. cit., pág. 17.
— 116 —

— 117

�¿II —
Z 'StlJJ -OMavo
'101 'S9 '99 '09 '0E '^
•IS •'

(6E)
(8)

ua 'JijBd un ua uBuiuqn^ sop scj 'jBniíJidsa ja a" o^isjj ozjanisa ^^
ajjua ojajBJBd un ojoa^j aj opunuí ja 'ojijoejajj omoa jopesuad ub^ a"
'Bjaod senr on is aqes uainb 'BjstjBaj sbj^ -SBiiBuuaq sns b o^uaiuiBaq
-uuijb ja ua jBpn^e Bja uotsajojd B¿Cno jafnuí Btm ap ofiq
anj oSjb joj -o^uonuBsuod jap BjjsaBin sa BpiA bj apjeq ua
ej jC oojb ja ua uoisuai bj uoo BpBjBdmoo ajuauíBoiiaod A ouisaja ja
jod BpejBuas Boy^o^ooisd pepijsaj ajqBpiuuoj bj ajqnoua o^[? ¿znj b
.iBp ap [BnjiJídsa ^jjb un b asuaiuaiB jb oabjj anb oj bjuoji ajqBure
o^os s^? -josaoaiue oiuoa ojoraud je opuejeuas 'sajBjaog ap ajq
-inou ja 'ojijOBjajj ap opBj^ ^ 'jiqíjosur b apuai} Buin^d ^\ ajuatUBAan^
•[Bnjiaídsa BpiA bj ap sauoioBjsajiuBiu sb^ sepoj ap a^qBJBdasui 'oidp
-uiad [b ofip as unüas 'eaiuiBuip ssa ap Bjaod p Á ojoso^tj p 'jopes
-uad p oraoD oii[OBJcajj b JBuáisap ajuamSisuoa aod ojsnf sg;
\jsoiusjtu soj svwvf soiuauas ou Á, sojjo sowajvuaoj sou Á 'sajivaja/jp
ajiíatíi/wjoj svuosuad somos Áoi¡ Á sotuifsip jaX sotuoja 'sojjosou 'oÁ. ^
Á rt} isy 'oppajcad Bq anb o¡ ap Bjunsip Bsoa vÁ Bjas J6án[ oiusiin p
ua sbuibC aaanBnwad ou A BiauBjsns ns ua BiquiBa anb oj :8onuxjuo3
soiquiBD ap Bsoíd nos sopo^ Á 'aXnuuusip ojjo p 'aaaja oun :sajq
-uioq so[ b BJoqB Bjapisuo^),, :ajqnioq p ajqos ojoso^ij pp Buo^oop
bj b OAisn^B oinoo (Qf) oinjBatd^ ap afBSsd un Bfeuas jaujng
•soaipaur Á sbjsijos 'jioap sa 'upiD
ns ap ojjuaa p 'ajuaniBApraijap 'Buqe Á odjana 'ajqraoq pp^
anb so[ ouis 'sojjo nos ou Biouan[jui ns aiiuas ao^q as sapm^ soj ua
sojpnbs (sopidpsip sns b outs ojoso^ij un b apuodsauoo Baunu 'a^uatn
-Eoijcnsiq 'aiaed bjjo jod anb o[) Biuajsis ns ap SBiouanoasuoo sbuii;
-jn sb^ odbs ou ouTsiui ojipBjajj ig '(6g) oju^iuriAoul 'ozjanjsa o moa
ouBuinq oj ap Boio[o^isd ^ajmajdraaj,, uba8{[ sauaáBoii seqonuí sbijq
•SBpipuaisip ajuauqBuoiaaodojd SBpiana se^ uaanpojd anb biuoumb b^
ap Bza^pq b^ omoa s^ •SB^ijBjSoiqoinB SBauí^ ua uaiqniBj 'sauBjouaf
Bpap KojuatuiBSuad p jBJBdsip ^qoajj ^na 'seipniu sbj^o á b^jo 'z^a
Bun anb Bsoa BpB3 sopsj soquiB aod opuaiA 'oipauíaj sbui 3Atn ou
oinsim Oit nnB an^),, 'oauB^q tis opuBosnq Btpa^j b^ omoa 'uij jb a^jns
anb 'ojuaxuiBsuad opo^ b apaaa^uB anb 'pm^oapiui ozjanjsa p otnoa
íSBisando sauoiaaajip na SBpipuajsip s^zjanj sop pspiun bj b aanp
-aj ojb p ouioo uoÁn un b ajuaniBnjadjad oppapj 'Buosjtad Bun ap
pspinn bj b opianpa^ o^.iBqiua urs A soi.ibj^uoo sop o sojod sop aj^ua
'ajuBiqmBa ajduiais 'uotsuaj ua a^duiais 'BjaAaj uoiooadsojjuí bj anb
opunuí ja jBu^isap BJBd jBj^uooua Biapod ^s oaijB^á sbih Bpejt^
•(gg) bjtj bj A oojb jap SBaisBp sbj ooioa 'opiua^uoa oiuisinbij
ns uBjaAaj 'Biauoiauoa bj b SBpBaijdB anb A Bsn ja anb sauaBiui sbj
ap sisijbub ja ua BoijjjaA as sauopBAjasqo SBjsa ap pnjuaBxa b^
•^soaijjjojadiq soiuaS soj ap ajuBj
-suo^ uoisuai Bsa ua BjaAajt sou as ja opoj^,, :auijap oj nBX^ s^jo^ A
aoip 4toiafqo jb auodBjjuoa as BUBumq BiouaiouoD wjn

— 911 —
-Sed ••tto -do -aaioi3JS (¿g)
sis ns ap sisauaS bj ap u^iaBaijdxa bj sa 'ojuairaiA
-otu jap Bmajqojd ja asjBaiuBjd b oiíjaBjajj b opuBAajj 'anb oaxnbisd
Bp^jBd ap oiund asa ap oiJojBqojd 'jpnpB apand as bui an^)?
•opunuí jap uoisiA Biui^sip Bun
Buoiaaodojd zaráteuquia bj A ouia uanq ja Bp anb bij^^jb bj BpBÍaj
-BdB aBj^ jBnjDOjajuí oSzBj^q ja anbjod 'ja ouioa op^aad usq soqa
-nm anb aaaiBd oaaj -ojuoiuiijqnosap ns souisoo je A soiq b opBoijdB
jaqeq jod 'jBjJora opBaad ns ap ua^iJO ja uaiquiei Bjsa 'oinisjjBiaadsa
oipaui ns B^sa apuop 'BpxjjBd ap ojund asa ua anb Jioap e^ q
•oqaaq ubij aj as anb sboij^d aaaoaaj sbj optjuas
ns uapjaid oduiBo asa ua anbjod 'ojijaui ns opoj Bjsa apuop mbe
sa anb A oaiS^oaisd sa ep^jed ap ojund ns anb apap g g
•aiuomjB^uaiUBJoduiaj oppjaAoiiui un jas jod uoioaad
-sojjui bj b A uopoadsojiui jod anj ojsa b 'omsini is ap uopBSpsaAUT
jod soijbj)uo3 soj ap biuoiujb A uopisodo ap Áaj ns A o^uaimiAoui jap
euiajqojd ja asjeajUBjd e opBAajj opis Bq o^ijDBjajj :jiaap s^ y
•jaaBij oipaui b BjopueuopueqB 'buba
BiaaJBdB aj Bjqo buistiu ns A osoipo Biosq aj as sajuBfatuas soj uoo
ojbjj ja anb ua uoisajdap bj ua apjB) sbui ojjeniís bjbcI 'BqsjBdap aj
j^n^oajajuí pepiAijoB ns anb ozoS ja ua A ojjnSjo ja ua ajuBjsui un bjbjj
-bij as anbune 'ttojij0Bjajjw ouistuí jap ajdmais asjB^Bjj Bzauuij uod
Biuod anb 4íojCm asa jod pBpiun bj b o^jBquia uis oppnpaj p^pijeaj bj
ap osuaj Jinjj onjodaod asa BqBjsajiuBui as jofam apuop BJa 'eidojd
Bianapuoa ns 'o^ijoBjajj Biuai anb u^pBAjasqo ap odinea ja aiuauíBjsnf
anb B.ipuai as saauo^u^ -aiuaJBdB uopisuBjj uis A soosruq 'so^sando
sbui oqonuí uos soiquieo soj jBno ja ua MODijoauejauiM un B UBiaau
-ajjad u^isuaj A pBpijiAoui Bsa anb asanáajSy \pAn ja ua p^piun
Bun b Bpoajaj oSjgqina uis Bjsa anb A onjadaad oiqmeo ua '^jnaiu
-oo55 ap ajqiuou ja opxjBA Bq aj anb oj 'ainauBuuad uopBiuaojsuBai
ua 'ajqiAom 'Bsua^ p^pijBaj eun b ajuajj BJBJiuooua as Bpuapuoo ns
na ajniapB as anb Bjambjen;) "jBuosjad 'ouBiunq 'ooiSojoaisd oduiBa
un jpap sa 'ja sa anb ojipruag ap uptovtuauiiuadxa ap odwno j^
upap sa 'uouisiia ira b opBSpsaA
-ui aq atuM :ns jaoaijo ejpod sopejjnsaj anb opBj ojjo jod jBSepm
Bjisaaau ag -Bsajojuí on oisa BiABpoj oja^ •ojuaiuiBUoisBdB ja unuioa
BaijsjjajoBJBD Boiun otnoa uaasod anb sopmf ap ajuajjoj ja ojos9jij
ojisonu ajqos op^uap^auasap Bq anb oj 'Bp aj anb uoionjos ajuapuajd
-jos bj j Binajqojd ajsa ajqos uoixajjaj ns ap uopBjtABj^ bj s^
•isoioj un ajBA uopeuuije ouioa anb oj 'tlnajjeqiua
upg saqoxjpuBjsnz up sjpjaq aziBg Jasaip ai^jafqng axp sssp Jjqnj
ubuim '(¿g) Jaj^uadg aDip ^Boi^Baja bjjosojij sa aÍBn^uaj jgM
•B^pjjdmi Bjsa pBijnatjip esa afBiíSuaj
ouisiui ja u^j •oiquiB jap ja :-iBfii A jBjBuas ap jpijip sbui ojdaauoo ja
jBjeuas o Jefij ap bjb^bji 'opuauiajj ozjanisa un ua 'oiusaja j^
•oxqBS jb ojjnS
-jo ap eqsuajj anb oaiioui ja Bja opBjdBD ojjaqsq A Bpeu sqsdBasa
ou oisa b :(loun ua ajdiijnuí oj ap uopBjáaiui bj A ajdiijnuí ua oun

�el cual la tensión del cuerpo o del espíritu alcanza los límites de la
capacidad del ser humano, los dos van acompañados del sufrimiento
inherente a las más altas actividades, los dos traen consigo la
alegría arrebatadora. Sócrates, que conocía la exultación de los que
tras largo peregrinar racional poseen la Verdad, la comparó al gozo
de la mujer que ve en sus brazos al niño recién parido, y olvida
instantáneamente los dolores por que acaba de pasar. Ni él ni el otro
hablan de los acontecimientos personales, pero su sistema está pletórico de esas vivencias, que insertando el pensamiento en la realidad,
lo hacen perdurable.
Heráclito, reflejando en el suyo su temperamento, le dio ese
carácter oscuro, dinámico y paradójico que ha hecho abrir sobre él
los juicios más contradictorios.
"La manera o estilo de pensar tienen relación con la doctrina, son
un intermediario entre personalidad y sistema", dice Spengler.
Heráclito por su origen, un aristócrata, por su modo de pensar
es un psicólogo. Su sistema se puede llamar una psicología del acon
tecer universal. De esta nueva posición de la indagación filosófica
van a surgir nuevos problemas: un problema social, uno psicológico,
uno crítico, sobre el conocimiento (41).
También se deriva la orientación hacia las ciencias del espíritu,
y un cierto desdén hacia las ciencias naturales que León Robín llama
"indiferencia altiva" (42). Lo mismo podría llamarse romanticismo
en Heráclito en cuanto es el incomprendido, el solitario, el analista
del propio "yo".
5. — o conclusión
Todo esto podría ser sintetizado como la explicación de la fama
de "llorón" del efesino insigne, o el origen psicológico y la génesis
de todo su sistema por el enlace del "me he investigado a mí mismo"
con el perpetuo fluir en tensión de los contrarios en la realidad
(campo de investigación lo psíquico — campo de aplicación lo cos
mológico) confirmado por tres datos autobiográficos, y terminado con
un fragmento profético de sí mismo. "Su carácter es para el hombre
su demonio" es decir, su destino (43) lo que trae a la memoria, ni
se afirma ni se niega nada, sólo se "apunta", las aventuras del "yo
pienso" en la historia de la filosofía universal.

// ESCRITOS
6. — Formación
Heráclito tiene conciencia de haber averiguado la verdad por sí
mismo.
Ya se vio el contenido psicológico y la afirmación autobiográfica
del fragmento 1.
Pero también se le puede encarar al "Prooimion" exigiéndole
una respuesta de orden histórico. ¿Qué dice de la formación de He
ráclito? "...sin embargo de que todas las cosas suceden conforme a
esta razón, se revelan inexpertos cuando se ponen a prueba en las
palabras y en los hechos tal como yo los expongo, distinguiendo cada
cosa según la naturaleza y explicando como es" (44).
La respuesta es pues que Heráclito creía poseer un conocimiento,
que lo distinguía de todos los demás hombres y si los distinguía de
ellos, no podía naturalmente, haberlo adquirido de ninguno. Diógenes
Laercio aclara aún más este dato:
". • .y siendo mancebo decía que no sabía cosa alguna, pero
cuando llegó a la edad perfecta, decía que lo sabía todo. De nadie
fue discípulo, sino que él mismo se dio a las investigaciones y decía
haberlo aprendido todo por si mismo" (45).
O. Spengler atribuye, ya se dijo, este "volver a empezar" que
significa cada sistema filosófico en la antigüedad griega a un reflejo, en
el campo intelectual, de la organización en "polis".
J. Burnet observa acertadamente que mientras Heráclito hace
alusión de Pitágoras en el pasado, es a su vez objeto de una alusión
de Parménides, sumándose la coincidencia histórica a la del contenido
racional.
Es interesante averiguar qué dicen del propio saber estos dos
puntos de referencia filosóficos:
Jenófanes:
".. .su dignidad no es pareja a la mía, que es mi sabiduría más
excelsa que vigor de hombres,
que de caballos fuerza" (46).
conservando sin embargo en algunos pasajes conciencia de la limi
tación de su saber (47).
Parménides después de relatar el camino seguido por el carro de
veloces caballos guiado por la "demonio" (48) hasta el misterioso
palacio que tiene por puertas la noche y el día, que sólo cierra y
abre la Justicia (49) y que recuerda la misteriosa mansión que para
sí edificó la Sabiduría según el Rey Salomón, dice:
(44)
(45)
(46)
(47)
(48)
(49)

(41)Spencleh. op. ciu, pág. '.10.
(42)Robín, op. cit., pág. 98.
(43)Frag. 119.
118 —

Frag. 1.
Diog. Laert. IX, 5 (22 A 1).
Jenófanes. Frag. 2 (21 B 2).
" 8 (21 B 2)
Pabmenides. Frag. 1 (2Í! B 1).
"
"
— 119 —

�— 6X1 —

H
•(I a sz) i •
iaaitiaHHV^
(z a iz) 8
•(z a iz) Z •ÍBJJ •SSNVJON3f
•(I V ZZ) S 'XI •^ H3V1 'DOIQ

811 —
(6t)
(8t)
(l^)
(9f-)
(S^)
(W)

•6ti -oji
•86 -3^d '-tto -do •maoa
l •^^d '-jis -do •aaiaijadg

:9Dip 'uotuopg A3^j p unSas BpnpiqBg bj ooijipa js
anb uoisubui Bsoiiaisim bj Bpjsnoaj anb ^ (^^f) Bpijsnf bj a^qB
^ Buap o[9S anb 'Bip [a X aqoon bj SBj-rand jod auau nb opBjBd
osoijajstui js BiSBq (gf^) uoiuomap,, bj jod opBtnS sojjBqBa saaojaA
ap ojjb^ ja jod opin^as ouiuiEa ja jbjb[3j ap sandsap sapiuarajBj
•(¿^) JaqBS ns ap uopB}
-imij bj ap Bpnapuo^ safBssd soun^jB ua oSjBqiua uis opuBÁiasuoa
'(9Í7) BZJ3nJ 8Of[BqB3 ap anb
'sa.iqraoq ap joSia anb
BjanpiqBB ira sa anb 'biui b^ b BÍajed sa on p^piu^ip ns • • •
:sooijoso^ij Bpuojajoj ap soiund
sop sojsa jaqss oidojd pp naoip anb jBnSuaAB aiuBsajaim s^
•pjUOIOBJ
opmajuoa pp bj b Boijpjsiq Bionapiouioo b^ asopuBnms 'sapiuauuBj ap
uoisti[B Bnn ap ojafqo zaA ns b sa 'opBSBd p na sbjo^bjij ap upisnjB
aBi[ ojipBJtau SBjjuaini anb a^n^uíBpBjjaDB BAjasqo j^uang •[
•tt8ip3dM na uoiobziubSjo v[ ap 'pmi^apiín odniBo p
na 'ofa^jaj un b BSauá pBpgn^ijuB b^ na odijosojtj Braajsis Bpo botjiuSis
anb MJBzadtaa b j^a^oa,, ajsa 'ofip as Bj¿ 'a^nqijjB jca^Snadg -q
"(SI7) onistra is jod opoj opipnajdB o^aqBq
Biaap A g3uoi3BSi}S3Ain sb^ b oip as ouisiui p anb ouis 'o^ndjosip anj
aipBa aQ -opoj BiqBS oj anb Bj^ap 'Bjaajjad pBpa bj b pSa^j opusn^
ojad 'BunSps bsod BjqBS ou anb Bjoap oqaouBiu opaais "'„
:ojBp ajs^ SBín utib BJBpB
saaaSpiQ "ounSmn ap opiJinbpB o^aqBq 'ajnaui[BjnjBU Bipod on '8
ap Bin^uijsip so^; is Á sajqmoq SBinap so^ sopoj ap BinSnijsip o\ anb
'ojuairaioono^ un jaasod BjajD ojt[aBjajj anb sand sa Bjsandsaj B^j
• (^) t(sa otnoo opuBDiplxa A Bza^jnjBu re\ nnSas Bsoa
Bpa opnainSuijsip 'oSnodxa so[ oÁ ouioo ^i soqaaq soj na A SBjqBp^d
sbj na Bqanjd b uanod as opn^na sojjadxaui uBpAaj as 'hozbj Bjsa
b auuojuoo napaons SBsoa sb[ SBpoj anb ap oSjBquia uis**"5? ¿ojxpBj
-ajj ap uoiobuijoj b{ ap aaip an^? 'oouojsiq uapjo ap Bjsandsaj Bun
^uoitniooj^,, p3 as^Bana apand a\ as naiquiBi oja^
••[ oinatnSBjj pp
B uoioBnuijB bj A ooi^opDDisd opiua^uoa p 91A as b^
•oiusuu
is lod pspaaA B[ opBnSijaAB jaqBq ap Bpuapuoa auop

S0IIVDS3 II

^bijosojij b^ ap Bijojsyq b^ uá ttosnatd
oAn pp SBJtninaAB sbj '^B^undB,, as o^os 'Bp^u Bgaiu as in buijijb as
tn 'Bijorasni vi b sbjj anb o\ (f) ouijsap ns 'jpap sa t4oinoniap ns
ajquio^ p bjb¿ sa j9^objbd ng,, 'omsini js ap o^yjajojd oinamSBjj un
uod opBuiuuaj A 'sooijBjSoiqojnB sojBp sajj jod opBuuijnoo (oaiSop^ui
-soa o\ nopBaipiB ap odinBo — oambjsd oj noiaB^iisaAní ap oduiE^)
pBpijBaj vi na souej^uoa eo\ ap umsuaj na Jin^ onjadjad p noo
tíomsiui ira b opB^psaAní aq ara)5 pp aoBjua p jod Btn^jsis ns opoj ap
sisaua^ bj A ooi^o^ooisd naSiJo p o 'au^ísni onrsajs pp 44npjo[j;?? ap
B{ ap nopB3i[dx3 B^ ouioo opBzija^uis jas Bjjpod oisa
iiotsivpuoo o — 's
'uoAn oidojd pp
p 'oiJBjipDS p 'opipuajdraoDui p sa oiu^no na ojipBjajj na
oraspiinBraoj asjBinfij^ Bjjpod orasira o'j '(Z^) ítBATlIB ^P^-^^jíp^í,,
bhib^ uiqo^ noa^j anb ss^jnjBn s^pnap sb^ Bpsq napsap ojjap un A
'njwídsa pp SBpnap sb^ BpBq uopsiuaijo v{ BAwap as naiqrasj^
'(Tí7) ojnairaioouoa p ajqos 'odijij oun
'ooiSopoaisd oun 'ppos Braapqojd nn ¡SBiua^qojd soAanu Jijns b uba
B3IJ98O[IJ UOpBBpHI BJ 3p UOpiSod BAanU BJ83 aQ '^BSJSAIUn 133^}
-uoaB pp BiSo[oaisd Bnn jbuib[[ apand as Binajsis ng -oSojooisd nn sa
jBsnad sp opora ns jod 'BjBJopjsjjB un 'u3ho ns jod ojipBJsjj
•J3[Snadg aotp 'ttBraaisis A pBpi[Buosjad ajjua oiJBipanua^ui nn
nos 'Bnpjoop bj uoa uopBp^ uauap JBSuad ap ojijsa o BjauBta b^,,
•soiJojoipBjjnoD sbui sopmj* soj
p ajqos juqB oqoaq bu; anb ODifopBJBd A ooitUBUip 'ojnoso
asa oip aj 'ojuauíBiadraaj ns oXns p na opuB_fa[jaj[ 'o
•8^qBinpjad ua^sq o\
'pBpijBaj B[ na ojuaunBsuad p opuBjjasui anb 'sBpuaAiA sbss ap ooijoj
-a[d Bisa Braaisis ns ojad 'ssp^uosjsd sojnairatoaiuooB so[ ap nBjq^q
ojjo p iu p i^[ -jBSBd ap BqBaB anb jod sajopop boj; ajnaiuBauBjuBjsut
BpiApD A 'opi-isd napaj omu \v sozsjq sns n^ sa anb jafnra B[ ap
ozoS ps ojsdraoa bj 'pspja^ b[ naasod pmopBJ JBnijSajad oSjbj sbjj
anb eo^ ap nopB^[nxa b^ bjoouoo anb 'sajBjraog -BJopB^BqajJB
B| oStsuod naB^j sop soj 'sapBptAijaB SBjp^ sbui sb[ b
oiuairaijjns pp eopBUBdraoaB uba sop boj 'onBtnnq jas pp
e\ ap sajiniij soj BzuBop nipjdsa pp o odaano pp noisuaj b^ ^na p

�"Recibióme la diosa propicia y con su diestra mano tomando la
mía, a mí se dirigió y habló de esta manera" (50) :

"Preciso es pues, ahora
que conozcas todas las cosas..." (51).
Los tres tienen conciencia plenísima de la dignidad con que los
reviste el ejercicio mental. Es un rasgo característico de la época, de
grandes acontecimientos, de grandes individualidades, llevadas a adop
tar un tono un tanto profético (52): hay también "una tendencia a
la expresión hierática, síntoma de la dignidad personal, no sólo en
Heráclito, sino en Jenófanes, los pitagóricos y Empédocles, quienes se
distanciaban de la multitud y fijaban su aislamiento voluntariamente
en la expresión lingüística (5). Pero esta conciencia de la dignidad
personal asciende por tres peldaños de Jenófanes a Parménides. Está
teñida todavía de cierta modestia en el primero (54).
Es ya reputada inspiración divina en el segundo, que se limita a
a oír lo que la diosa va diciendo en tono imperativo:
"Atención, pues,
que yo seré quien hable,
pon atención tú, por tu parte, en escuchar el mito,
cuales serán las únicas sendas investigables del pensar" (55).
Heráclito también en esto es el escalón del medio, según la po
sición fijada por Burnet, porque por un lado no asoma ninguna clase
de humildad, por el otro no se limita sólo a estampar palabras dic
tadas a su oído, aunque considere ya: "Si no me escucháis a mí, sino
a la razón, es sabio reconocer que todo es uno" (56). Razón no es
personal, no habla, el filósofo es el que la ha buscado y encontrado
por sí mismo, aunque ella no se incline hacia él para llenarlo de los
elogios que escuchó su rival y detractor, el que tirando por el camino
más opuesto, y sin embargo juntamente con el efesino, había de llevar
la filosofía griega al momento más crítico y trágico de su historia,
donde justamente lo Uno y lo Múltiple parecían definitivamente irre
conciliables, destruida la tensa armonía que los une, para emplear
términos heraclíticos.
Pero ¿basta que un filósofo afirme que ha "aprendido todo por
sí mismo" para cerrar el capítulo de su formación con un solemne
"creo"?
Heráclito involuntariamente, nos invita en persona a desmen
tirlo, confirmando esa gran ley negativa que parece cumplirse tan
exactamente en el campo físico como en el intelectual: de que nada
nace por generación espontánea. Una ruptura total con el pasado y
(50)
(51)
(52)
(53)
(54)
(55)
(56)

Parmenides. Frag. 1 (28 B 1).
Burnet. op. cit., pág. 147.
Fischeb. op. cit., pág. 58.
Jenófanes. Frag. 2 (21 B 2).
Pakmenides. Frag. 2 (28 B 2).
Heraclito. Frag. 50.
— 120 —

un renacer nuevo totalmente, no se dan en el dinámico fluir ininte
rrumpido del esfuerzo intelectual.'•
Si un filósofo cita a otro, aunque sea para darle por la cabeza,
es señal que de algún modo (negándolo) ha sufrido su influencia.
"Lo que necesita el sabio no es precisamente que lo alaben o palmoteen, sino que lo tomen en serio, aunque más no sea encarcelándolo
abusivamente" dice un estudioso hoy, recordando el proceso a Galileo.
En la antigüedad no hay una vida mejor coronada que la de Sócrates,
condenado a la cicuta. Uno se pregunta si el admirable diálogo sobre
la inmortalidad no se debe justamente a los execrables verdugos, que
al condenar al ateniense, lo pusieron cara a cara con la muerte, obli
gándolo a reflexionar sobre ella. En ese sentido no se pudo quejar el
maestro de Platón: con más seriedad no pudo ser tratado.
Heráclito no usa los "crudos" términos de un Parménides, por
ejemplo cuando habla de los hombres: sordos —ciegos, estupefactos—
raza demente, pero cita indignado, dentro de los límites que le son
propios, a pensadores que le han precedido.
Hornero y Arquíloco merecen ser echados de los concursos con
una buena tanda de palos encima (57), aunque el primero sea el más
sabio de los griegos todos (58);
Hesíodo, reputado como maestro de los más, no sabe siquiera
que el Día y la buena consejera de la Noche no son sino uno (59);
otro fragmento está íntegramente dedicado a la crítica en bloque de
varios de sus predecesores que hoy, y ya entonces, se consideraban
ilustres. "La erudición en muchas cosas no enseña a entender ninguna,
en caso contrario, hubiera enseñado a Hesíodo, y a Pitágoras, a
Jenófanes y a Hecateo" (60) i
No habiendo sino aún practicado el diálogo, la "negación" de
una doctrina tenía forzosamente que adoptar paradójicamente esa
forma de "afirmaciones" despectivas. Pero esto no quita que tal "ne
gación" no sea el final de un proceso, en el cual, en esos tiempos sólo
"interiormente" se han oído y contrapuesto argumentos. El resultado
es lo único que se exterioriza y entonces toma la violencia de una
erupción volcánica.
••
Corroborando estas observaciones está el tratado de Diógenes
Laercio. "Sin embargo dice Soción que algunos lo hacen discípulo
de Jenófanes" (61). Si la exactitud de la afirmación pudiera ser
puesta en duda, queda de todos modos la influencia manifiesta, lo
que en cierto sentido opina también el citado Aloys Fischer. El mismo
fragmento 40 cita O. Spengler al señalar el probable parentesco del
pitagorismo con Heráclito.
Aquí se termina lo que se puede deducir, en cuanto a su for
mación, de sus propios textos. Sin embargo, siempre dentro del marco
de contradicciones desencadenadas, los autores, al juzgarlo, han se(57)Heráclito. Frag. 42.
(58)"" 56.
(59)"" 57.
(60)"" 4U.
(61)Dioc. Laert. IX, 5 (22 A 1).
121 —

�— izi,
"(I V ZZ) S 'XI
-soia (19)
(09)
"¿S ,.,(6S)
'9S tl(8E)
"Zt •J -oxnDvaaH (¿S)
•as nBq 'ojjBSznf jb 'sajojnB soj 'sepBuapBanasap sauopaipBJiuoa ap
ooJBta jap oajuap aaduiais 'oSjBquia uig -sojxaj soidojd sns ap 'uopBui
-joj ns b oluen^ n^ 'jpnpap apand ^s anb oj Buiuua^ as mby
•ojipBJajj uoaS
jap oasajuajBd ajqBqo^d ja jbjbubs jb jaj^uadg -q bjio q^ ojuauiBjj
oinsirn jg uaqasig s^ojy opBjp ja uaiqniBj nido opimas ojaap ua anb
oj 'BjsaijiuBui Bpuanjjuí bj sopotu sopoj ap Bpanb 'Bpnp ua Bjsand
jas Bjaipnd nopemiip b^ ap pnjijaBxa bj ig "(19) ltsauBjouaf ap
ojndpsip uaoBq oj sounSjB an^&gt; tI9í:)OS 33íP oSjBqma uig,, •opjaBrj
saua^oiQ ap opBjBjj ja Bisa sauopBAjasqo SBjsa opuB.10qo.uo^
. •.•
.. •BaiuBDpDA uopdnja
Bun ap BiouajoiA bj; Binoj eoono^ua X BziJotjaíxa as anb oaiun oj sa
opBjp^saj ^^ 'sojuaninSaB oisandB^juoa A opio uBq as ^ajuauuoiiajuí,,
o^os sodraau sosa ua '^na ^a ua 'osaaojd un ap [buij p sas on ttuoi0BS
-^un p3j anb Bjmb ou ojsa ojaj -SBAiioadsap K8auoiaBnuijBH ap buuoj
Bsa aiuaniB^iCopBJBd iBjdopB anb ajuaraBsozjoj Biuaj BuiJiaop buii
ap t4uopBáau,, bj 'o^op^ip ja opBOiiDBjd uns ouis opuaiqBq o^[
' (09) O31BD3H B ^ sauBjouaf
b 'sbjo^bji^ b A 'opoisajj b opcuasua BJcatqnq 'oijbjjuoo osbo ua
'BunSntu Japuaiua b Buasua ou seso SBq^nra ua uoioipn.ia vj^ 'saJisnii
uBqBjapisuoa as 'sa^uojua b^ A '^oq anb sajosaaapaad sns ap soijba
ap anbojq ua bdijjjo bj b op^aipap ajuaniBjSajm Bjsa oiuauíSBjj ojjo
í (6S) onn oms uos ou aq^o^f bj ap Bjafasuoa Buanq bj A biq ja anb
Bjainbis aqBS ou 'sbui soj ap ojjsaBtu ouioa opsindaj 'opoisa^
•' (85) sopoj so^aij^ soj ap oiqBS
sbiu ja Bas ojainijd ja anbunB '(¿^) Buiíaua soj^d ap BpuBj Buanq Bun
uoa sosanouoo soj ap sopBq^a jas uaoajaui ooojinbjy A ojaraojj
•opipa^a^d usq aj anb sajopBsuad b 'soido^d
uos aj anb sajiraij soj ap oxuiap 'opsuSipui bjid ojad 'ajuaniap bzbj
—ojaBjadnjsa 'soSaxa— sop^os :sajqmoq soj ap BjqBq opusn^ ojdraafa
jod 'saprnainjBj un ap souiuuaj 4tsopnJ3,, soj B8n ou oiíjDBjajj
'opB^BJi las opnd ou p^pauas sbui uoa cuo^ej^ ap oajsaBín
ja j^ fanb opnd as on opijuas asa 03 'Bjja ajqos jtBnotxajjaj b ojopa^S
-ijqo 'ajjtanra bj uoo bjb^ b bjbo uo^aisnd oj 'asuaiuaiB jb jsuapuoa jb
enb 'soSnpjaA sajq^jaaxa soj b ajuaraBjsnf aqap as ou pBpijB^jourai bj
o^ojBip ajqBjiuipB ja is B^unáajd as ou^ "Bin^to bj b op^uapnoa
g ap bj anb BpBuojoa aofaui BpiA Bun ^Bq ou pBpanuuB bj ug
jjf) b osaaoad ja opuBpjcoaaj '^oq osoipnjsa un aaip MaíuauiBAisnqB
ojopuBjaajBaua Bas ou sbui anbunB 'oijas ua uamoi oj anb ouis 'uaajoui
-jbq o uaq^jB oj anb aiuauíBspajd sa ou oiqBS ja Biisaaau anb ^jM
•Biouanjjuí ns opiJjns Bq (ojopuBSau) opoui unjB ap anb jBuas sa
'Bzaq^a bj jod ajisp bjbÓ Bas anbuns 'oj^o b bji^ ojosojij un ig
.-jBnjaajaiui ozjanjsa jap opidiunjj
-ajuiur Jinjj ooiuiBuip ja ua u^p as ou 'ajuauijBjo^ OAanu jdeu3i un

-0S 'ímj •oin^viaaH
(Z a 8Z) Z 'ÍÍBJ^ 'saaitiani M
'(Z 8 IZ) Z "ÍM,J •S3NVJO
•gg '^vd "fií -do 'aaHa IJ
"¿^i "^?"1 '"'J3 •^" 'J^"'^3
t* 8Z) I "^^J
&lt;
&lt;(
(I a
"saaiMaM:
&lt;"d

(9S)
(SS)
(ES)
(ZS)
(IS)
(OS)

A opBSBd ja uod jbjoi Bjnidnj bu^j "BauBjuodsa uopeiauaS jod
BpBu anb ap :jBnjaajajui ja ua oiuoa ooisij odineo ja ua
ubi asjijdrana aaajBd anb BAi^BSau ^aj ubjS Bsa opuBUMijuoa 'ojjjj
-uamsap b Buosjad ua bjiaui son 'ajuauíBijBjunjoAui

¿

anmajos un uoa uoiOBrajoj ns ap ojnjidBD ja jbjjoo BJBd ttouisini js
jod opoj opipuajdBw Bq anb anijip ojosojij un anb BjSBq? oi^^
•soaijij^Bjaq souinu^j
JBajdma BJBd 'aun soj anb biuouijb bsu^j bj Bpinj^sap 'sajqBijpuoa
-ajji ainaniBAi^iuijap usiaajBd ajdijjnp^ oj A oui oj ajuaraBjsnf apuop
'Biiojsiq ns ap ooiSbjj A oaijjjo sbui ojuaraom jb s^au^ bijosojij bj
jBAajj ap BiqBq 'ouisaja ja uoa ajuauísiunf oSjBqma uis A 'ojsando ssctt
ouiuiBa ja jod opuBJi; anb ja 'jo^aBjjap A Jbaij ns oq^nasa anb soi^oja
soj ap ojjsuajj Bj^d ja BpBq auijaui as on Bjja anbunB 'orastuí js jod
opBJiuoaua j opsosnq Bq bj anb ja sa ojosojij ja 'Bjq^q ou 'jBuosjad
sa ou uozB^j "(95) t4oun sa opo^ anb jaaouoaaj oiqss sa 'uozbj bj b
ouis 'itn b stBijanasa aur ou igM :bjÍ ajapisuoa anbunB 'opio ns b sspBj
-aip SBjqBjBd JBdraBjsa b ojos bjiuiij as ou ojio ja jod 'pBpjiranq ap
asBja Bunuiu buiosb ou opBj un jo¿ anbjod 'jaujng jod Bpsfij uopis
-od bj nn^as 'oipaui jap nojBosa ja sa ojsa ua uaiquiBj ojijaBjajj
"(SS) MJ^Suad jap sajqBSijsaAui sepuas SBomn sbj usías sajBna
'ojira ja jsq^nasa ua 'a^jBd nj jcod 'nj uppuaiB uod
'ajqBq uamb ajas ojC anb
:'sand 'uppuajy,,
:oApBjadmi ouoj ua opuapip ba Bsoip bj anb oj jio b
b b;iuiij as anb 'opungas ja ua BuiAip uopBJídsui Bpsjndaj tbA sg
'(fS) oj^uíud ja ua Bijsapoin Bjjap ap BiABpoj Bpraaj
Bjsg •sapiuauuB^ b sauBj^uaf ap souspjad sajj jod apuapss jBuosjad
pBpmSip bj ap Biouopuoo Bjsa oja^ "(g) BaijsjnSuij uoisajdxa bj ua
a^uauíBijBjunjOA ojuaiuiBjgiB ns UBqBftj A pnjijjnuí bj ap uBqBpuBjsip
as sauamb 'sajoopaduig A soauo^B^id soj 'sauBjouaf ua ouis 'ojijaBjajj
na ojos ou 'JBuosjad pBpin^ip bj ap buiojuis 'Boi^Bjaiq uoisajdxa bj
b Bpuapna) Bunj? uaiquiB) jÍBq : (^&lt;j) oapajojd oiubj un ouoj un jbj
-dops b sspBAajj 'sapBpijBnpiAipui sopuBjS ap 'sóiuaimpainoaB sapu^j^
ap 'Booda bj ap oopsijajaBjBa oSsbj un sg -jEiuara oppjafa ja 9jsia^j
so[ anb uoa pBpiuáip bj ap Buiísjuajd Bpuapnoa nauai} saji e^yj
"(IS) 44*"'SB8oa sbj sBpoj SBazouoa anb
'sand sa

: (os) ttBjtauBui B^sa ap ojqBq A ^i
bj opuBuioi oubiu BJisaip ns uoa A Bpidojd ssoip bj

as im b 'biut

�ñalado en él analogías y semejanzas, que han permitido entroncarlo
a influencias de lo más diversas. Macchioro lo considera un órfico.
Lasalle lo cree discípulo de los persas y de Anaximandro, pre
cursor de Hegel. Zeller en cambio apunta también a los órficos como
fuente del pensamiento heraclítico.
Burnet parte, para la explicación del sistema, del descubrimiento
de Heráclito, la armonía de los contrarios, y afirma que el fuego es
un elemento real.
Spengler interpreta el sistema de Heráclito como un energetismo
puro, viendo en él un negador de toda sustancia. Lo único constante
es el movimiento sin sustracto, pero sometido a una ley, una forma
matemática, pues se manifiesta en una sucesión mesurable de re
laciones.
Jaeger halla en él una antropología, una síntesis del hombre y
del cosmos, a lo que Heráclito llegó por una intuición de la vida hu
mana concebida como unidad biológica: física y espiritual.
Tannery por otra parte, partiendo de su carácter de sacerdote
y de los conocimientos religiosos que como tal debía tener, hace de
él un teólogo, dedicándose a mostrar la analogía de los fragmentos
de Heráclito con las creencias egipcias.
Gomperz lo describe a Heráclito como precursor de los grandes
descubrimientos de la física moderna, señalando la coincidencia de
sus teorías con las contemporáneas.
Olof Gigon afirma que el pensamiento central del efesino es ético.
Pero como la ley, a la cual debe obedecer el hombre, es también la
ley del cosmos, habla de una cosmología.
7. — Obra
"El sabio suele ser para escribir más bien abúlico. Contemplar
es un deleite, inventar un júbilo, pero exponer al público lo inven
tado, si a más hay que aguantar la protección de los poderosos y la
contradicción de los necios, es un trabajo" dice L. Castellani. La afir
mación puede proyectarse, sin alteración ninguna, sobre el pasado.
Desde el momento en que el filósofo tuvo conciencia de serlo y resolvió
comunicar los resultados de sus investigaciones en forma oral o escrita,
tenía forzosamente que plantearse la cuestión. Lo extraño es que tan
universal como la incomprensión, acompañante fiel de todo ser que
se destaca, es la necesidad de comunicación que la motiva. En los
presocráticos el problema se caracteriza en toda su nitidez por los
violentos tonos en que se plantea.
Porque ¿para quién hablan o escriben sino para esa muche
dumbre de la cual se sienten fundamentalmente distintos, a la que
cubren de improperios a menudo, quizás en retribución de los oídos?
El sentimiento de desprecio en Heráclito está agudizado aun si cabe,
por su nacimiento aristocrático y por la certeza pesimista de que no
será escuchado (62).

La alegría es lo que lleva más fácilmente a la comunicación. El
pensador se balanceará entonces entre la tendencia a la expresión del
descubrimiento, que lo ha llenado de intenso júbilo, y la pereza de
comunicarlo, en previsión de los dolores de cabeza que esto le puede
traer aparejado.
En Heráclito venció el primer impulso, es decir que escribió una
obra, por lo menos una, sobre lo cual, sin lugar a dudas, parece que
todos están de acuerdo. Llevado también por no menos poderosas
murrias la dejó sin terminar.
"el libro que de él nos queda, por su contenido se intitula "De la
naturaleza", bien que dividido en tres discursos, a saber: Del Uni
verso, de Política y de Teología" (63).
El primer título que da Diógenes Laercio parece el más probable,
la división en cambio que sigue es más discutida. Diels dice que no
existió tal división, sino que se debe a algún resumen alejandrino
posterior. Burnet tampoco cree que pueda ser imputada a Heráclito,
aunque Bywater la haya tenido como base para la disposición de sus
fragmentos. Agrega que los comentadores estoicos encontraron la po
sibilidad de dividirlo así por la misma naturaleza del libro.
Diógenes Laercio da todavía otros títulos:
"Algunos lo intitulan Musas, otros De la naturaleza: Diodoto
Exacto Gobernalle para el nivel de vida" (64).
El haberlo designado como "Musas" puede deberse al hecho de
que Platón al referirse a Heráclito hablaba de "Musas jónicas" (65).
La tradición doxográfica ayuda poco para aclarar todas estas cues
tiones. Pero Hipólito, que en general es fuente invalorable, da una
serie de datos (+). La razón de la parquedad de los doxógrafos hay
que buscarla en el hecho de haberlo unido Aristóteles a Hypasos en
un pasaje y haber sido en consecuencia considerado pitagórico.
Los estoicos fueron sus grandes admiradores y por eso mismo lo
falsearon, al atribuirle doctrinas propias. Tuvo muchos discípulos:
"su libro se hizo tan célebre que llegó a tener secuaces llamados
"heraclitanos" (66).
La admiración que se sintió por él está confirmada por el hecho
de haberse encontrado en Efeso monedas romanas que lo representan.
El mismo Diógenes Laercio relata, en colorida anécdota, el juicio
que la obra mereció a Sócrates, al serle presentada por Eurípides
"lo que he entendido es muy bueno y juzgo lo será también lo que
no he entendido, pero necesita un nadador delio" (67), de lo cual
se deducen tres cosas:
1.)

La buena opinión que merecía al ateniense la obra del
efesino, lo que al efesino no le había ocurrido con ninguno

(63)Dioc. Laebt. IX, 5 (22 A 1).
(64)Dioc. Laeet. IX, 12 (22 A 1).
(65)Platón. Soph. 242 d.
(66)Dioc. Laert. IX, 6 (22 A 1).
(67)Dioc. Laebt. II, 22.
+ Contenidos sobre todo en Ref. IX, donde se han transmitido numerosos frag
mentos heraclítieos.

(62) Hebaclito. Frag. 1.
— 122 —

— 123 —

�•odij;i 3BJ3 q sojnam
•Sbjj eoíojarana oppimsDBJi ueq 98 ^pnop 'XI *] [ na opoj 3jq&lt; 8 Siopiuaiuo^ ^
•zz 'II •xirav-j -ooia
"(I V ZZ) 9 'XI •X83VT *DOIQ
tfdOg -NOXTI^
•p z
•(I 1V ¡;z) zi 'XI •xaaví -ooi^i
•(I V zz) s 'XI •xnavj -doiq

(19)
(99)
(S9)
(t9)
(9)

onnSmn uoa opijjnao Biqsq aj ou ouisaja je anb oj 'ouisaja
jap ejqo bj asuaiuajB jb Bjaajam anb noraido Buanq B^ (o#j;
:sbso3 saaj naanpap ^s
jBna oj ap '(¿9) t4oijap jopspBu nn Bjisaaau ojad 'optpuaiua aq ou
anb oj u^iquiBi Bjas o[ oSznf A ouanq Ánva sa opipuajua aq anb oj,,
sapidjjng jod BpBjnasajd ajjas jb 'sajEjaog e oíaojam gjqo bj anb
oramt ja 'B^opaauB Bprjojoa na 'bjbj^j opjaB^ saua^piQ omsuu jg
•uBjuasajdaj o{ anb sbubuioj SBpauom osajg na opeiiuo^na asjaqcq ap
oipaq p jod Bpsauíjao^ Bjsa p jod oijuis as anb uopBJiuipB vj
•(99) KsoaBiip^-i3H,,
sopBraB^ saosn^as aauaj b ^Saj^ anb ajqaja^ ubj oziq as ojqi^ nsM
:80[ndiostp soq^nin OAnj^ "SBido^d SBnwjoop a^mqrjjB ^b 'noJBasp3j
o^ omsim osa jod ^ saaopBJiuipB sapuej^ sns uojanj sooiojsa so^
•oaTjpSBjid opBjapisnoD BpuanoasaoD na opis jaq^q A afBSBd nn
na eosBd^jj b eapjpisuy opiun o^aqBq ap oqaaq p ua B^j^osnq anb
^í^q sojBjSoxop so\ ap pspanbjBd b^ ap uozbj wj •( ^ ) so^sp ap ^u^s
Btm Bp 'a^qBaop^Aui ajnanj sa ^Biaua^ ua anb 'ojijodijj oja^ 'sauoi^
-sana e^jsa espo^ jbjb[ob Basd oaod Bpn^B BoijBj^oxop uoiaipej]. Brj
•(59) K8BDiuof 8Bsnj^^ ap BqB^qBq oitpBjajj b asjuapj p uoib^^ anb
ap oqaaq ^ asjaqap apand 4t8Bsnj^^ onioa op^uSisap opaqBq ^g
• (f^9) tt^piA ap pAiu p bjb¿
oiopoiQ :Bza[BJtijBu ^i aQ sojio 4SBsnj\[ uB^iíjui o\
isojnjij sojio BiAepoi Bp opjaB-^
•ojqt]^ pp BzajBjnjBU Binsini b^ jod isb o^ipiAip ap
-od bj uoJBjjuooua soaioisa sajop^^uainoD 8O[ anb SS
ene ap uopisodstp B[ BJBd assq ouioa opiuaj B^eq b^ aa^BMÁg anbuns
b BpBjnduiT jas Bpand anb aaja oaodtuBj ^aujng -aoijajsod
p^ uauínsaj unSp^ b aqap as anb orne 'u^isiAip jbj pijsixa
ou anb aaip 8P*G 'Bp^n^sip sbui sa an^is anb o^quica ua uoisiAip b[
'a^qBqoad sbui p aaaaed oiajaB^ sauaáoiQ ^p anb o[njij jauíijd ^g
*(€9) itBI^IoaX 8P ^ Bí)PJIocI 3P 'OSJ3A
'Tníl laQ :J9^BS B 'sosjnasip saJ^ ua opipiAtp anb uaiq 't4B
bj 3Q,, B^njxjuí as opiuajuoa ns jod 'Bpanb son p ap anb ojqi^
•JBuxuuai uis pfap
SBsoaapod souarn ou jod uaiquiBi opBAa^^j "opjanaB ap uB^sa eopoj
anb aaaJBd 'sspnp b jBSnj; uis 'pna o^ aaqos 'Bun sonara o\ lod 'Bjqo
Bun oiqrjasa anb jpap sa 'osp^drai jaiuod p otouaA oji[OBjajj u^
'OpBÍaiBdB J3BJ1
apand aj ojsa anb Bzaq^a ap saiojop so^ ap upisiAajd ua 'o^JBarannio
ap Bzajad bj; á 'o^iqnf osuajuí ap opBua[^ Bq o\ anb 'ojnairauqnasap
pp uoisajdxa tb\ b Biauapua) B^ aj;ua saouo^ua BJBaouBp^q as aopBsuad
i^ •upiaBoiunuioo bj b ajuauqpBj sbui ba^^^ anb o[ sa BuSajB wj

-oinovHaH (Z9)
'(^9) opsqanasa B
ou anb ap Bjsiiuisad BzajJaa bj; jod Á ootjBjaojstJB ojnaitniaBn ns jod
'aqB3 is unB opBzipn^s Bjsa ojxpBjajj ua oiaaadsap ap ojuairaijnas ^g
¿sopio soj ap uoionqjj^aj ua SBzinb 'opnuara b soijadoadrai ap uajqna
anb b^ b 'sojuijsip aiuaiujEiuauíspunj najnais as ^sn^ b^ ap ajqiunp
-aqanni Bsa BJBd orne uaquasa o UBjqBq uamb B^Bd? anbjo^
•BaiUBjd as anb ua souoi sojua^oiA
soj jod zapxjra ns Bpoj ua Bz^aiaBJBa as Buiajqojd p sooijBiaosajd
boj ug *BApora bj anb uoiaBDiunuioa ap pspisaaau bj sa 'saBisap as
anb aas opoj ap jaij ajuBUBdraoaB 'upisuaadraoaui bj oinoa jBsiaAiun
ubi anb sa ouBJixa o^ •up^san^ bj asjBa^uBjd anb ajuainBSozjoj Binaj
'BjiJraea o jbjo buijoj ua sauoioBíiueaAui sns ap sopBijnsaj soj jBaiunraoa
otAjosaj A ojjas ap Biauaiauoa OAni ojospjij ja anb ua ojuaraora ja apsaQ
•opBSBd ja ajtqos 'BunSutu uptaBjajjB uis 'asjB^aa^ojd apand nppBm
-jijb B^ 'tUBjjajsB^ ••j aarp MofBqBJi un ea 'soioau soj ap uppaipBJiuoa
bj A eosojcapod eoj ap uppaaiojd bj jB^uBn^B anb jÍBq SBtn b is 'opsi
-uaAui oj oaijqnd jb lauodxa oaad 'ojiqnf un JBiuaAui 'ajpjap un sa
JBjdmajuo^) -oaijnqB uaiq sbui jiquasa BJBd jas ajana oiqBS jg,?

•BiSo[omsoa Bun ap Bjqsq 'soinsoa jap
bj uaiquiBj sa 'aaquioq ja .laoapaqo aqap jena bj b 'Áaj bj ouioa
•ooiia sa ouisaja jap [Bjjuaa oinaiuiBsuad ja anb buijijb uoSif) jojQ
•SBanBJoduia^uoa sbj uoa SBjjoai sns
ap Biauapiauíoa bj opusjBuas 'Bnjaporn b^isij bj ap soiuaiuiijqnasap
sapuBjS soj ap josjnoaad omoa ojif.^Bjaj-j b aqiaasap oj zjadmof)
•9Biadiáa SBiauaaja sbj uoa ojijaBjajj ap
8oiuamBjj soj ap bjSojbub bj jbjisoui b asopu^aipap 'oSojoaj un ja
op aacq 'jauaj Biqap jbi ouioa anb sosoi^ijaj sojuauuiaouoa soj ap A
aiopjaaes ap ja^aejBa ns ap opuaijjBd 'ajjBd bjjo jod jÍJauuB^
•jBnjtJídsa A Baisjj tBaiSpjoiq pBpinn ouioa Bpiqaauoa bubui
-nq BpiA bj ap upi^iniur Btm jod pajj ojijaBjajj anb oj b 'soinsoa jap
A ajquioq jap sisa^uis Bun 'Bi^ojodoJiUB buii ja ua Bjj^q aaSa^f
•sauopBj
-ai ap ajqBjnsam uoisaons Bun ua BísaijiuBm as sand 'B^ijBiua^Bm
buijoj Bun 'jCaj Bun b opilamos ojad 'ojaBjjsns uis ojuaiuiiAoni ja sa
aiuB^suoa oaran ^yj 'BiouBjsns Bpoj ap jop^Sau un ja ua opuaiA 'omd
ouisijaííjaua un omoa oiíja^jajj ap Binajeis ja Bjajdja^uí jajSuadg
•jBaj oiuainaja un
sa oSanj ja anb buijijb A 'sooBjjuoa soj ap bjuouijb bj 'o^xpBjajj ap
ojuaitntjqnasap jap 'Braaists jap upi3B3ijdxa bj BJBd 'ajjBd ^aujng
•oapijaBjaq o^uamiBsuad jap aiuanj
ouioa soaijjp soj b uaiquiB} B^undB oiqui^a ua -tajpz "ja3ajj ap josjna
-ajd 'ojpuBtnixBuy ap A sssjad soj ap ojndiasip aaja oj ajjBSB^
'oaijjp un Bjapisuoa oj ojoiqaaBj^ -SBSjaAip s^ra oj ap eBpuanjjuí b
ojjB3uoj^ua oppinuad uBq anb 'sbzub famas A sbiSojbub ja ua

�terior, le señale al intelecto humano el carril aceitado por donde de

de sus predecesores, quizás por temperamento y también

concluyendo "..:Es en efecto la falta de enlace lo que los hace os

porque eran otros tiempos.

curos la mayor parte de las veces" (69) .
Los antiguos podían tener razón: la dificultad máxima para ellos
radicaba quizás en la señalada, aunque el juicio socrático hace ma
liciar que tuvieron otras. En el transcurso de los siglos, las dificultades
no han hecho, más que aumentar; O. Spengler hace sobre el punto
observaciones interesantísimas, influidas en parte por su intención
fundamental, de demostrar como el sistema de Heráclito es un ener

•

•

2.) El patente sentimiento de la modestia socrática, opuesta de
raíz al orgullo sabio de los pensadores anteriores .
3.) A la vez el hecho de que aún para Sócrates tenía la obra
grandes dificultades en la comprensión, es decir que Só
crates con todo el peso de su autoridad se hacía eco de la
fama de "oscuro" de Heráclito. Esto tiende el puente hacia
el tercer punto a tratar, referente a sus Escritos, es decir:
8. — Estilo
De la obra que hizo pensar a Sócrates quedan unos 140 frag
mentos, que hacen la impresión de una colección de aforismos, al
gunos de tono sibilino, dignos en suma de mantener en toda su
intensidad el vaivén de los comentarios.
Hermann Diels se muestra escéptico en cuanto a los brillantes
intentos de sus prepecesores para sistematizar el pensamiento del fi
lósofo griego. Para él estos aforismos no forman más que un mosaico
y le recuerdan la manera del Zaratustra de Nietzsche "Vor allem aber
sieht man hier die Zusammenlosigkeit der einzelnen Steinen welche
das Mosaik bilden".
En cambio O. Spengler, cuatro años más tarde, en su tesis de
doctorado para la Universidad de Halle, llega a resultados totalmente
opuestos, tratando de mostrar la profunda unidad interna de los
mismos..
Nietzsche mismo encontraba en los fragmentos una prueba de es
tilo claro y transparente..
...
Jaeger ve en la expresión aforística, la prueba del vigor de su
saber.
En la Antigüedad no fue sólo Sócrates el que señaló la dificultad
de sondear a Heráclito en toda su profundidad. También Aristóteles
da testimonio de ella, aunque atribuyéndola a causas diversas de las
que se empeñan en señalar los modernos.
"Es preciso, de manera absoluta, que lo que se escriba sea fácil
de leer y comprender, lo que es lo mismo. Esto puede conseguirse
cuando las conjunciones son numerosas, pero no cuando están en pe
queño número, ni cuando las obras son de puntuación difícil, como
es el caso de los escritos de Heráclito. Lo más trabajoso es su pun
tuación, porque no aparece claramente si cierta palabra se relaciona
con la que le sigue o con la qué le precede, como por ejemplo al co
menzar su obra, en donde dice:
"Aunque la razón existe eternamente los hombres son incapaces
de comprenderla". No se sabe, en efecto, a qué debe ser vinculado
'"eternamente" por la puntuación (68).

getismo puro.
Sin entrar a juzgar la interpretación, es útil recordar esas ob
servadas dificultades. De parte del lector, porque los conceptos usados
se han ido reelaborando en el correr de los siglos, también porque el
filósofo no tuvo, para expresarse, el vocabulario de expresión actual,
porque la filosofía de Heráclito está constituida por la generalización
(Spengler dice alegórica) de algunos hechos. De parte del filósofo
mismo, porque el pensador tiene a mano podríamos decir, un len
guaje no apto para la expresión de realidades no sensibles.
De parte de la historia, porque se han perdido sus escritos, lo
que implica la imposibilidad de una reconstrucción completa de sus
doctrinas.
Lo más valioso de las observaciones de O. Spengler es apuntar
al centro de la cuestión. Es decir que la oscuridad de Heráclito está
en el estilo de pensar, no en el estilo del lenguaje literario. Es aquí
donde el mismo Sócrates tiende el puente real y verdaderamente, no
sólo como una argucia elegante para la transición a otro tema.
El cambio en el "modo" o "estilo" del pensamiento es lo que ex
plica que el ateniense no entendiera al efesino, cambio que justamente
revela esa humildad implícita en el reconocimiento de los méritos de
un predecesor por otro lado. Porque en la época de Heráclito todavía
no se había descubierto que la verdad puede surgir de la relación
intelectual de dos personas, que la tendencia "arquitectónica a hacer
la filosofía una obra de arte de los griegos", en términos de Spengler,
transformaría en el "diálogo". El "diálogo" está por sí solo indicando
la revolución copernicana en el mundo filosófico, y trae aparejado un
sentimiento de modestia, porque el pensador no encuentra ya aislado,
y por sí mismo esa Verdad, que es meta de sus afanes, ya no necesita
empinarse hacia una divinidad o que la divinidad se incline hacia él.
Ella está oculta en el fondo de todas las almas, las que tienen por con
siguiente la misma dignidad. Entonces él puede "ayudar a dar a luz"
pero no "dar la luz", no es ya ni atalaya ni profeta, ni favorito de los
dioses, con una gracia distintiva "gratis data".
Todavía queda por dilucidar una importantísima consecuencia: la
dialéctica y el diálogo son nada más que dos etapas primeras en el
modo de pensar discursivo, razonado.
Falta Aristóteles, que resumiendo y aprovechando la obra an

La misma falla en la puntuación le atribuye Demetrio de Falera,
(68) Aristot. Reí. I (III) 5. 1407 b. 11 (22 A 4).
— 124 —

(69) Demetb. De Elocut. 192 (22 A 4).
— 125 —

�— ssi —
V ZZ) Z6I -tnoojs a -iiiawaa (69)
ap spuop jod op^ipoB jijjb^ js ouBumq ojo^piui jb sjBtps 3j 'j
•ub ejqo bj opaBqoaAOjdB A opusiumssj snb 'ssjsjpjsijy bjjb^
•opsuozBJ 'oAtsjnasip JBsnad ap opora
[3 ua sBJsmijd s^d^ja eop anb Sfta Bp^u nos oSojBtp J9 ^ BDija9jBip
bj : Biananoasnoa BunspuBiJodmi san jBppnjip jod Bpanb BtABpo^
•wBlBp SIJBjS,, BAIJUIJSip BIDBjS BUT1 UO3 'saSOip
soj ap oiijoabj tu 'Bjajojd iu BíCbjbjb iu b^ 89 on 'l(zn[ bj Jep,, on ojad
uznj b jBp b jBpruÍB,, apand J9 sgauojug -pEpiuSip biusiiu bj ajuaraSis
-uoa jod usuai} snb 8bj 'sbiujb sbj SBpoj ap opuoj p na B^jnao Bjea Bjjg
•[a Bp^q sutjaui as pBpiniAip bj anb o pBpiuiAip Bun BpBq ssjBuidms
Bjisaaau on vA 'eauBjB sns ap Bj^tu sa anb 'pBpaa^ Bea orasini ts jod Á
'opBjstB tbá BJinanaua ou aopBsnad p anbaod 'Bijsapoui ap ojnatuiunag
un opBfajBdB ^bjj A 'ooijosojtj opnnra p na BOBainjadoa upion^oAaj v\
I O^OS 18 Jod BJB9 4tOO^Bip,, ^g 'O^0!?!?,, P U3 BMBUUOJBtlBJl
adg ap souiuwaj na 'ttsoSaiiS so^ ap aiJB ap Bjqo eun bijoso^ij b[
b Boiuojaa^mbJB^, Bi^napuai v\ anb 's^nosiad sop ap |BnjDa[ajni
uopBpjt b^ ap JiSjns apand pepjaA v\ anb ojjaiqnosap Bjq^q as on
BjABpo^ oixpfjajj ap Booda v\ na anbjoj "opB^ oajo jod josaoapajd mi
^p sojijain so^ ap ojuaimponoaaj p na Bjpijdmi psp|;ininq Bsa spAaj
a^naniBisnf anb oiquiBO 'ouisaja ye Bjatpnajna ou asuainaiB p anb Boi^d
-xa anb o^ sa ojuaiuiBsnad pp 4to[ije^,, o tlopoui,, p ua oiquiBa ^^
•Buiaj oijo b uopisuBJi v\ BJBd ain^gap BpnSjB Bun ouio^ o^s
ou 'ajnauíBjapBpjaA A ^aj ajnand p apuaij sa^BJopg orasini p apnop
jnbB eg 'oijejaii^ afBnSua^ pp o^usa p na ou 'jBSuad ap o^psa p ua
Bjsa ojipBJtajj ap p^pimoso b^ anb jpap sg 'npiisana v\ ap ojjuao jb
B ea ja^^uadg -q ap sauopBAiasqo sb]; ap osoijba sbui o^
sns ap Bja^dinoo u^ponjisuoaaj Bun ap pBpxjiqísodnii b^ BOijdrai anb
o^ 'sojiiasa sne opipjsd usq 38 anbjod 'Bjjojsiq b^ ap 8íjb&lt;1 ^q
•sa^qisnas ou sapBpipaaj ap noisaadxa ^\ BJBd ojdB ou afBnS
•U3j un 'jpap souTBjjpod oubui b auatj jop^suad p anbjod 'omsim
ojoso[ij pp ajJBd 3Q -soqaaq eounS^ ap (BouoSaps aoip ja^Suadg)
uopBztjBjauaS v\ jod Epinjusnoa Bjsa ojipejsjj sp bijosojij b^ anbiod
'pnjaB upisajdxa ap owBjnqBaoA p 'asjBsajdxa BJBd 'OAni ou ojos^^ij

— ni.
'(^ V ^Z) II "q LOVl 'S (III) I "'

-lo^siav (89)

ap oijjsuiaQ ajínqij^B a{ uoiDBnjund bj ua b^[bj biusiui
•(89) uopanjund v\ jod ^a^
opB^nauíA jas aq^p anb b 'oioap ua 'aqss as o^¿ •^Bjjapuajdmo^ ap
saasdBaui nos saaquioq soj ajuauíBuaaj^ ^jsixa upzej B[ ^nbuny^,
:a^ip apuop ua 'Bjqo ns jBzuam
-oa ^ O^dni9f9 jod onioa 'gpgogjd 9^ anb bj uoa o anSis 9^ gnb B[ uoa
BuopB[aj as BjqB^^d Buap ts 3}uauiBJB[a aaaJBdB ou snbjod 'uppBnj
-und ns sa osoÍBqBJi sbui o^j -ojipBJsjj sp soiuasa soj ap oseo p sa
ouioo 'ipjJíP u^pBnjund ap uos ssjqo sbj opu^na iu 'ojaninu ouanb
-ad ua UBisa opusna ou ojad 'sBsojamnu uos sauopunfuoa sbj opuBn^
aejtnSasuoa apand ojsg •ouisini o\ sa anb o[ 'japu^jdmoa A aaai ap
jpBj Bas Bqxjasa 38 anb oj anb 'BjnjosqB bj3ubui ap 'ospajd sg
•souj9poni soj; jbjbtos ua UBuadina as 9nb
sbj sp SBSjaAip SBsn^a b B^opua^nqijjB onbutiB 'Bjp ap oiuorapsai Bp
sapjoj8ijy uaiquiBj^ *pBpipunjojd ns Bpoi ua ojipBjajj b jBapuos ^p
aijip bj o[buos snb p sojBJOog ojos anj on pBpanSiiuy bj ug
ns ap joSia pp Bqanjd b^ 'bdijsijojb uoisajdxa b[ us 9a
••aju^JBdsuBjj A ojBp o[ij
-sa ap Bqsnjd Bun sojuainSBjj so^ U9 BqBJjuoau9 ouisim 9qaszj9i^[
•sorasiui
soj ^p Bujajut pBpiun Bpunjojd v\ jbj^soui ap opuBjBJ^ 'sojsando
aiusuqBjoj sopE^nsaj b Ba^[ 'ai^H aP P^pisj9Aiufj B[ BJBd op^joiaop
ap sisaj ns ua 'apjBj sbui soub oj^Bna 'ja¡^uadg -q oiquiBO ug
"4tUapjiq 5[IBSOJ\[ 8Bp
uaupig uaupzup jap ip-^Siso^uaraniBsn^ aip Jaiq ubui jqais
raa[^B jo^,, ^qaszjsij^j sp BjjsnjBjB^ pp BjauBui bj u^pjanaaj 3j 'A
oaiBsonr un 9tib sbiu ubuijoj ou souisijojb so^sa p bjbj -oSauS ojosoj
-ij pp ojuaiuiBsuad p jBzijBinajsts BJBd s^josaaadsjd sns ap sojuajuí
83juBj[ijq soj b ojusna ua oa^daasa Bjjsanuí ss sjaiQ uuBtujajj
•soiJBjusmoa soj ap u^aiba ja pBpisua^ui
ns Bpoj ua jauslUBUi sp Biuns us souSip 'outjtqis ono^ sp soun^
-jb 'souistjojb ap uopaajoa Bun 9p uoisaacliui bj ua^Bq anb 'sojuara
-Sbjj q^I soun UBponb eajBj^og b jssuad oziq anb Bjqo bj 9q

[3 anbjod uaiqtUBj 'so^^is soj ap J3JJO3 p na opuBJoqBpaj opi uBq 38
sopBsn sojdsouoo so^; snbjod 'jo^a]; pp a^jBd aQ -sspBj^naijip sBpBAjas
-qo SBsa JBpjoa^^ \i^n sa 'uopBjajdjajut b^ JBSznf b jbj}U3 uig
•ojtnd ouisijaS
-J9U9 un sa ojipBjcajj ap Braa^sis p ouiod jBjjsoui^p ap
uopuaiux ns jod ajjBd ua 8Bpmjjur 'SButisiiUBsajajuí sauopBAJasqo
ojund p ajqos aoBq ja^Snadg -q -jEjuaranB anb sbui oqaaq u^q on
sapBíjnaijTp ev\ 'so^Sis soj ap osjnosuBjj p ug "sbjjo uojaiAnj anb
-Bin sasq ooijbjoos opmf p anbune 'BpB^ugs B[ ua SBzmb
so^p BJBd BtnixBUi pBj^natjip v\ lu^zBj jauai uBjpod sonSiju^ so^
• (^9) ít8339A sb]; ap ajjBd jojÍbui bj sojtio
-so saBq so^ snb o^ 3ob^u3 sp Bj^j B[ ojaaj9 na sgr"-^, opua^npuoa

:jp9p sa 'sojoasg ens b siuajspj 'jbjbjj b ojund jaajai ja
Bp^q aiuand J3 apuap ojsg -ojijobjsjj ap ítojnoso,, ap buibj
bj ap oaa Bio^q as pBpiJojnB ns ap osad ja opo^ uoa sojbjo
-pg anb jp^p 89 'upi8uajdraoa bj u9 sapBjjnaijip sspuBjS
' S3JOTJ31UB SSJOpBSUsd 8OJ 3p OTCJBS OJjnSjO JB ZIBJ
ap Bisando 'BaiíBjoos Bi^sapora bj ap oiuaiuniuas aiuajBd jg (o*2
. . 'sodu^^ii sojjo UBja anbjod
uatqmBj A oiuauíBjaduiai jod SBzinb- 'sajosaaapsjd sns sp

�tizarse a velocidad máxima y en línea recta. Falta la gran indigestión
lógica de las postrimerías de la Edad Media.
Todo lo cual no ha pasado en vano: ¿sería muy aventurado decir,
parodiando a Spengler, que el modo nuestro de pensar es dialéctico,
como el lenguaje es eleático? Si se quiere pues saber como pensaba
Heráclito, cual era su "estilo", es menester "negar" todo lo hecho desde
Zenón hasta aquí, olvidándonos de definiciones y demostraciones, con
clusiones, etc.
Partir por consiguiente de que hubo una época en la que el filósofo
alcanzaba o creía alcanzar la verdad por sí mismo, lo que es el caso
de Heráclito, según se ha visto en los fragmentos citados, y pregun
tarse cómo podría explicarla a los demás.
El único camino que queda es el de la analogía, el comparar y
ejemplificar. La imagen es el lenguaje filosófico hasta la invención
de la dialéctica. Pero todavía quedan a señalar, en el uso de la misma,
históricamente, tres etapas: en la primera se compara un objeto ma
terial a otro material; en la segunda etapa se compara algo espiritual
con algo corporal; en la última y más difícil, se establecen correla
ciones espirituales.
Todo el pensar griego está aún en la segunda etapa, es decir, es
un formidable esfuerzo que trata de explicar lo invisible por lo vi
sible es una etapa también del gran misterio de la Encarnación del
Vero, que da a conocer a Dios en forma visible, para atraer al amor
de las cosas invisibles.
Heráclito no escapa a la ley. Pero es un gran poeta y las imágenes
a que recurre para su expresión tendrán altísima belleza. Pero está
vinculado por su origen sacerdotal al interior del Templo, donde la
Sibila habla inspirada y el respeto que tiene por la Verdad lo lleva
a rescatarla al manoseo de todos, como se rescata la imagen sagrada.
Su estilo es aforístico, impregnado de solipsismo, revestido de
imágenes. Es imperial, como dice Spengler, está perfectamente ade
cuado a la persona del autor, apasionado y artista.
No demuestra ni prueba, sino indica. Allí está su dificultad, por
que la clave es justamente la imagen, como acontece en toda la li
teratura oriental. Sería menester entonces investigar exactamente su
significado en esa determinada época, en esa determinada región, para
esa determinada persona, si se quiere comprender su sistema. Lo que
aún no ha sido realizado. Por otra parte ¿es ello posible?
9. — ¿Método?

ha tomado conciencia, pero que está implícito en todo su pensa
miento: el estudio, mejor dicho, la visión del cosmos a través de
la contemplación de su propia vida espiritual. Pero nuevamente se
puede señalar, que en tanto Heráclito explica por imágenes, como toda
la filosofía antigua y el pensamiento oriental, se vincula con el pasado,
al plantearse el problema en los términos que lo resume Werner
Jaeger, se afirma en su presente, como una de las individualidades
grandes, características de la época, que iban a abrir al pensamiento
un nuevo campo de investigación: el alma humana.
En Heráclito encontramos algo más: él tiene noción clara de que
su manera de pensar lo distingue en cierto sentido de sus contem
poráneos, con lo que se insinúa un problema crítico y un método
consciente. Al hablar de la existencia eterna del Logos, afirma que
expone distinguiendo cada cosa según su naturaleza y explicando
cómo es (70), con divisiones y sentencias, dice García Bacca, es decir,
hay un germen de análisis y síntesis, lo que lo constituye en el pre
cursor de la investigación lógica, que culminará en Aristóteles.

// DOCTRINA
10.— Los tres círculos concéntricos
El hombre, el cosmos, Dios. La idea es de Jaeger "frente a los
filósofos primitivos aparece la doctrina de Heráclito como la primera
antropología filosófica. La filosofía del hombre es, por decirlo así, el
más interior de los círculos concéntricos mediante los cuales es po
sible representar su filosofía. Rodean al círculo antropológico el cos
mológico y el teológico" (71).
Pero es menester aclarar: si se elige esta ordenación es porque
hace resaltar mejor que ninguna el punto de partida humano de la
filosofía del efesino, señalando su posición de "pre-revolucionario".
Eso no quiere decir que en el sistema de Heráclito los temas estén
netamente separados, sino más bien íntimamente compenetrados,
pero que en cambio los otros problemas de su filosofía pueden ser
agrupados en "sub-temas" dentro de estos grandes capítulos. Toda re
presentación geométrica aplicada al pensamiento tiene el inconve
niente de la inmovilización: la presente cercena al heraclítico el ca
rácter de dinámica perpetua, atormentada, que se revela en los frag
mentos que nos quedan.

Si frente a cada caso particular, en que la imagen concreta el
pensamiento de Heráclito, el problema del sentido exacto se vuelve
a presentar, en cambio, en términos generales, se puede hacer una
observación: el contenido psicológico casi constante de las mismas, la
referencia a una realidad espiritual personal generalizada luego, lo
que por otra parte está de acuerdo con el punto de partida, tal cual
fue caracterizado.
Hay en Heráclito entonces una especie de método, del cual no

Jaeger afirma que con "la vuelta del alma a sí misma" se revela
un mundo nuevo a las tareas del conocimiento, cuyos únicos caminos
hasta entonces habían sido la intuición sensible y el pensamiento ra-

— 126 —

^ 127 —

11.— Primer círculo o sea el hombre

(70)Frag. 1.
(71)Jaeger. op. cit., pág. 205.

�— LZl —
•S02 -2?&lt;I '•; -do
•I

(i¿)
(o¿)

-bj o^uaiuiBSuad ja A ajqtsuas uoioinjuí bj opts uBiqBq soanoina
souiiubo sooiun so^na 'o}U3iinpouo3 jap sb3jb} sbj b oAanu opunm mi
BJ3A3J 39 UBUISIUI J8 B BUIJB J3p BJJ3nA BJ^ UO3 3nb BHIJIJB
^uqiuot¡ ja vas o ojnojio uauiuj-—"jj;
•ucpanb son snb soiuaui
-Sbjj boj n^ bjsasj ^s snb 'bpbjusuijoíb 'Bn^sdjad B^imimip sp jsjobj:
-BO J3 O3UJPBJOIJ JB BU33133 3)U3S3jd BJ : UOI0BZT|IAOUmi B[ 3p 0JU9IU
-sauosui js auan oiusiinesusd jb BpBoijds Boixjaiuoag uopEjuasajd
-3J Bpo^ •so^n^jdBO sapuBaS so^ss ap o^juop 4tsBui3j-qn8w n^ sopBdnjB
jsb napand bjjosojtj ns ap SBinsjqojd solio soj oiqtuB^ na anb d
'sops^jauadmoD aiuamBinpuj naiq sbiu outs 'sopBJBdas
najsa sBina^ so[ o^ipBJojj ap biuojsis [a na anb Ji^ap aiainb on
•ttotJBnopmoAaj-ajdw ap uoptsod ns opnB^nas 'ouisaja jap bijoso^ij
bj ap ouBiunq BppjBd ap ojund p Bun^uiu anb jo Cara jsipsaj aanq
anbjod sa u^pBnapjo B^sa aííip as is iJBJBpB jajsauatn sa oja^
•(T¿) ti,o otSo^oa^ \a A oot3o[oui
-soa \9 ooiS^odojjHB ojn3.Tio ^b UBapo^ 'Bijosojil ns jBinasajdaj a^qis
-od sa sajBiio so[ ajuBipam Booijjuaauoo so|tioaio so¡ ap joijaini sbui
^a 'jsb ojJioap aod 'sa aaqmoq pp bjjoso^ij b^j •Baijosoj^ij BiSo^odoj^nB
Bjaraijd b^ oino3 ojipBjajj ap Buo^aop B[ aoaJBdB soAijiuiijd sojosojij
so^ b ajnajjM jaSaBf ap sa Bap; b^j *soiq 'sorasoa ja 'ajqtnoq j^
soptOMO sajj scj — *o

VMXlDOd II
•sap^ojsuy ua BJBuinqna anb 'botSo^ uopBSnsoAui b^ ap
-ajd ja ua aAtijtjsuo^ o[ anb oj 'sisajujs A stsijbub ap uauíaaS nn
'iioap sa 'BaoBg bjojb^ aoip 'sBpuajuas A sanoxsiAip noo '(o¿) sa
opuBoi^dxa A BzajBjniBU ns unSas Bsoa Bpsa opuainSuijsip anodxa
anb BinjjjB 'soSo^ pp ^ujaja Bpuajstxa bj ap jBjq^q jy -ajuapsuoD
opoiam un A oauj-ta Bmajqojd un Bnmsui as anb oj uoa 'eoansjod
-uiaiuoa sns ap opimas ojaap na anSunsip oj JBSuad ap BiauBui ns
anb ap bjbjo nppou auoi^ ja :sbut o^jb soniBiinoaua o^ipBjajj u^
•BiiBumq BmjB ja : uopBSpsaAut ap odniBo oAanu nn
ojuainiBSuad jb jijqB b u^qi anb 'Booda bj ap SBoi^srjajaBJBa 'eapuBaS
g^pBpi[BnpiAipui sbj ap buii ooioa 'ajuasajd ns na buuijb as ^ja^asf
amnsaj oj anb souirajaj soj ua Burajqo^d ja asjBajnBjd jb
ja uoa BjnauíA as 'jBjuaiJO ojuaiuiBsuad ja A ^nSiiue bijobojij bj
p ouioa 'saua¿Bini aod Baijdxa ojifosjajj ojubj ua anb 'jBjsuas apand
as a^uauíBAanu oja^ -jBniuídsa BpiA Bidojd ns ap uopBjdma^noa bj
ap saABJi b eomsoa jap uoisia bj 'oipip jofara 'oipnjsa ja :o^uaira
-Bsuad ns opoj na oipjjdnn Bisa anb oaad 'Bpuapuoo opBuioj btj

— 9^T ~
on ¡Bno jap 'opojara ap apadsa Bun saonojua ojijaBjajj ua
'opBzua^aBjBa anj
jBr^ jBj 'Bpujsd ap ojund ja uoa op^anoB ap Bisa aiJBd bjjo Jod anb
oj 'oSanj BpszijBjaua^ [Buosjad jBn^iJídsa pBpijBajt eun b Bpuajajaj
bj 'sBiasiin sbj ap a^uBjsuoo rsBa o^i^ojoaisd opiuaiuoa ja ^nppBAJasqo
Bun aaaBij apand as 'sapjauaS soninuai ua 'oiqui^^ na 'aB^uasajd b
aAjanA as o^o^xa opijuas jap suiajqojd ja 'ojijOBjajj ap o^uaiuiBsnad
ja biojouoo uaáBiuj bj anb U9 'JBjnatiJBd osbd Bp^^ b ajuajj tg

¿ajqísod ojja sa? ajiBd bj^o ío¿ -opBzijBaj opte sq on utiB
anb o^ *Buia)8is ns japuaidmoa ajamb as is 'Buosaad BpBuimiaiap Bsa
BJBd 'u9jáaa sp boj ai ja jap Bsa ua 'Booda BpBninijaiap bs;&gt; ua op^oijiuSis
ns ajuauíBjaBxa jBÍiíjsaAui saanojna jaisauaui Bjjag "[Bjuaijo BjnjBJa^
-ij bj Bpoj ua aaaiuooB omoa 'uaÜBtuí bj ajuaiuBjsnf sa dABja bj anb
-jod 'pBjjn^ijip ns Bjsa jjjy 'Boipui onis 'sqanid tu BJísanuiap o^
•BisijJB A opBuoisBdB 'jojnB jap snosjad bj b opBna
-apB ajuauiBjDajjad Bisa 'jajSuadg aoip omoa 'jBuadmi s^j -saua^Bini:
ap opijsaAaj 'omstsdijos ap opBuá^jdini 'oapsuojB sa oj^sa ng
•BpBJiÍBS na^Biui bj B}BgaJ as ouioa 'sopo} ap oasouBta jb B[JBjBasa^ b
BAajj oj pBpja/^ bj jod auai} anb ojadsai ja A Bpejídsut Bjqsq ^jiqtg
bj apuop 'ojduiaj^ jap joiaajuí jb jBjopjaoBs uaioijo ns jod opBjnoaiA
Bisa o.ia(j 'Bz^jjaq BinisijjB uBjpuai uoisaidxa ns Bjed ajjnaaj anb b
s^uaSBuii sbj Á Bjaod ubjS un sa oja^ -Áa[ bj b BdBasa ou onpBjajj
•sajqísiAUi 8Bsoa sbj ap
jouib jb JaBjjB BJBd 'ajqísiA buijoj ua soiq b jaaouo^ b Bp anb íojí3^
jap uopBuiBau^ bj ap ouajsiui ubjS jap uatqniBj Bdsja Bun sa ajqis
-ia oj lod ajqisiAut oj ^Baijdxa ap bjbjj anb ozjanjsa ajqBpinuo} un
sa 'jpap sa 'Bd^ja BpunSas bj ua una Bisa oSaii^ jBsnad ja opo^
•eajBnjiJídsa sauop
-Bjajjo^ uao3jqB)S3 38 'jpijip sBui A Btni^jti bj ua 'jBJodjoa o^jb uoa
jBiijiJídsa o^jb BJBdmoa as Bdsja BpunSas bj ua íjBiJajBta ojio b jBija^
-bui ojafqo un BJBduros as Bjam^d bj na :8BdBja sajj 'a^nauíBaiJojsiq
'buisiui bj ap osn ja ua 'jBjBuae b u^panb BiABpoj oja,j -BaijDajBrp bj ap
UOpuaAUI BJ BJ8BIJ ODIJ98OJIJ 3_fBnSu3J J3 83 Ud^BUII B'J UBOIJTjduisfs
A jBJBdnioa ja 'bi^ojbub bj ap ja sa Bpanb anb ouiinBa ooiun [^
•BBUiap 8OJ B BJJB3Ijdxa BJjpod OUI93 3SJBJ
-nnSajd A 'sopBjp sojusuiSbjj boj ua ojsta Bq as un^ as 'ojij3BJ3jj ap
ose a j3 83 anb oj 'ouisini js aod pspjaA bj jbzub^jb bj^jd o BqBzuB^jB
o^osojij ja anb bj ua Booda Bun oqnq anb ap ajnainSisuoa jod jijjb^
•a^ 'sauoisnp
-uoa 'sauopBJisoraap A sauoiomipp ap souopuBpiAjo 'inbB Bjseq nona^
apsap oqasq oj opoj 44^bS3u,, jajsauain 83 'í4ojiíS3,, ns bj^ jBno 'ojij^bjsjj
BqBsuad ouioa jsq^s sond aaainb as ig ¿oaij^aja 83 aÍBnSnaj ja oinoa
'oopaajBip 83 jBsuad ap ojjsann opoia ja anb 'ja^Suadg b opuBipojBd
'jpap opBjnjuaAB Anm Búas? :ouba ua opBSBd Bq ou jBna oj opoj[
•Bipaj^f p^p^ bj ap SBuaiuujsod sbj ap boiSoj
uopsa^ipnr ubjS bj bjjb^ -Biaaa bsuij ua A BinixBin psppojaA b ^sjbzij

�cional. Sostiene empero que la auto-observación nada tiene que ver
con la investigación psicológica de sus peculiaridades e idiosincracia
personal (72).•
Sin embargo, parece más exacto y de acuerdo a lo señalado hasta
aquí, concluir que Heráclito se ha observado a sí mismo. Luego, desin
dividualizando y generalizando, ha llegado al concepto de "hombre"
que constituye el fondo permanente, vivo, de su sistema.
Jaeger sintetiza "él se plantea con tremenda violencia el problema
de cómo se afirma el hombre en medio de la eterna lucha entre el
ser y el devenir" (73), y al plantearse para él la cuestión en esos tér
minos, naturalmente vincula a su concepción del hombre, su concep
ción del "devenir" —el cosmos, y su concepción del "ser"— Dios.
Después se verá exactamente qué significado encierran para el filósofo
estas palabras y cómo, a pesar de todos los esfuerzos, no se les puede
dar contenido puramente formal, como ha hecho Spengler, sin mutilar
o violentar los textos, que hay que aceptar, no negando, sino expli
cando, las paradojales afirmaciones que presentan.
Por consiguiente le cuadra la designación de "antropología", pero
para seguir el ritmo mismo del pensamiento heraclítico cabe empezar
por una
a)

Psicología

que abarque las observaciones hechas por el gran melancólico "in
vivo", sobre su propio espíritu, aunque él ni soñar pudiera con ese
título. Su cantidad y su importancia dentro del sistema la justifican,
justificando a la vez el punto de partida psíquico con que se pretende
explicar la génesis del mismo.
Un gran número de fragmentos son de contenido psicológico. A
menudo indirectamente destacan la experiencia espiritual íntima, que
está, por decirlo así, elíptica, en la crítica a la masa. Presuponen la
aristocrática conciencia de haber hecho él lo contrario, aunque ex
presamente no lo diga, y contiene observaciones interesantes sobre la
psicología de la multitud.
"La mayor parte no reflexionan sobre los hechos que encuentran,
no los comprenden ni siquiera después de que se les ha enseñado,
pero se los imaginan (74); "no saben ni escuchar, ni hablar" (75);
"no lo comprenden ni aún cuando lo han oído, por eso se parecen
a los sordos". Es de ellos que dice el proverbio: "presentes están
ausentes" (76).
"Las opiniones humanas son pasatiempos de niños" (77). "No
hay que obrar y hablar como las gentes que duermen, ya que en este
estado creemos también obrar y hablar" (78).
(72)
(73)
(74)
(75)
(76)
(77)
(78)

"Lo mejor es ocultar la falta de juicio, pero esto es difícil en
el atrevimiento y la borrachera" (79). "Los perros ladran contra lo
que no conocen" (80). "¿Cuál es pues su espíritu o su inteligencia?
Se dejan persuadir por los cantores callejeros y tienen la demencia
por maestra, sin saber que la mayor parte son malos y que no hay
sino pocos buenos" (81). "Más vale ocultar la ignorancia que ense
ñarla en público" (82).
"El necio permanece fascinado ante todas las razones" (83).
Yuxtapuestos estos fragmentos, tienen en común el olímpico sen
timiento de desprecio y trazan un colorido cuadro de la reacción del
hombre perdido en el número, la muchedumbre ignara siguiendo a
quien le sabe adular los deseos, como cuenta la fábula que seguían
las ratas, la melodía del flautista de Hamelin.
¿Cuál es entonces la propia experiencia, la que está elíptica en
estas observaciones, la que ha mantenido ese rictus de asco defor
mando la boca del efesino al observar la multitud?
Cuando Heráclito habla de ella cambia el estilo y cambian las
imágenes, que se transforman en las más finas y delicadas de todos
sus textos. Están íntimamente relacionadas con el contenido sorpren
dente del "me he investigado a mí mismo" (84).
¿Qué es lo que ha encontrado al auto-observarse?
"Los límites del alma, cualquiera que sea el camino que sigas, no
podrás descubrirlos, tanta es la profunda razón que encierra "(85).
Este es el descubrimiento del "Nuevo Mundo" en la filosofía,
cuando el propio Almirante no sabía aun lo que encerraba y la gloria
se mezclaba al espanto de los abismos sin fondo, por donde los barcos
se podían precipitar al vacío. El gran continente virgen será apenas
explorado por su descubridor en sus costas, él señalará sólo algunos
puntos donde poner pié y apoyarse para lanzarse a la conquista del
ignoto interior. Con el hacha del investigarse a sí mismo, que él apli
cará también a los demás, puesta en sus manos por Heráclito, pene
trará Sócrates desbrozando selvas, derrumbando árboles, para que
entre el sol.
La realidad ilimitada, que se ha revelado al Descubridor, al me
lancólico, al hombre volcado sobre sí mismo, es una realidad palpi
tante, dolorosa, frente a la cual no es posible permanecer indiferente.
"Así como la araña inmóvil en el centro de la tela, apenas una
mosca rompe uno de los hilos, se apercibe de ello y corre rápida
mente, mostrándose afligida por el desgarramiento, así, cuando una
parte cualquiera del cuerpo humano recibe daño, el alma humana
se traslada de prisa, como si no pudiera soportar la lesión del cuerpo
al cual está ligada sólidamente en una cierta proporción" (86).
(79)
(80)
(81)
(82)
(83)
(84)
(85)
(86)

Jaeces, op. dt., Pág. 201.
Jaeces, op. cit.. pág. 201.
Frag. 17
Frag. 19.
Frag. 34, Cf. 56.
Frag. 70.
Frag. 73, Cf. 74.
— 128 —

Frag. 95.
Frag. 97.
Frag. 104.
Frag. 109.
Frag. 87.
Frag. 101.
Frag. 45.
Frag. 67 a.
— 129 —

�t¿ •

— 6Zt —
i9 -8b^U
•^
"101 •*••'i
•¿8 •••^
•601 •*••^
•^Oj -8b.'i
•¿6 •••J
•S6 "ÍB'&gt;á

(98)
(S8)
(t8)
(8)
(Z8)
(18)
(08)
(6¿)

"(98) Muoiajodojd Bjjaia sun na ajuaurepijos BpBSij B^sa pno jb
odjana jap uotsaj bj jBjjodos ejaipnd ou is omoa 'Bswd ap BpBjsBjj as
BUBtunq buijb ja 'ouBp aqpaj ouBiunq odjana jap BjambjBna ajjed
Bun opu^na 'jsb 'oiuatuiBjJBSsap ja jod BpiSijjB asopuBJjsora 'ajuara
-BpidBj ajjoa Á ojp ap aqiajadB as 'sojiq boj ap oun admoj Basoui
Bun SBnads 'Bjaj bj ap ojjuaa p na jiaouiui bubjb bj oiaoa rey,,
•aiuaaajipui jaaauBuuad ajqísod sa ou jsna bj b a^uajj 'ssojojop 'a^uBj
-idjBd pspijBaj Bnn sa 'orasira js ajqos op^ajOA ajqmoq jb 'oaijoauBj
-ara jb 'jopuqnasag p opsjaAaj Bq as anb 'BpBiiraiji pBpij^aj b^j
•jos p aj^ua
anb BJBd 'sajoqjs opuBqmnjjap 'sBAps opuBzojqsap saiBjaog bjbjj
-auad 'oji[DBaajj jod soubui sns na Bjsand 'SBraap so^ B naiqoíBj bjb^
-i^dB p anb 'omsiui is b asjBSiisaAui pp BqDBq ja U03 uoijaiui ojouSi
pp BjBinbuoo tb\ b asjBzuBj BJisd asjBiCodB Á aid jauod apuop soiund
sounSp o\os BJEjBuas p 'sbjsoo sns na jopjjqnosap ns jod opBJO^dxa
sbuoJb Bjas uoí^jia ajuantjuoa ub^ ^g "oidba p jBjidpajd xiBipod as
so¡ apnop aod 'opuoj ais souisnje so^ ap ojuBdsa p sqBpzain as
b^ A BqBjaa^ua anb o[ unB BiqBS ou aiUBJiinjy oidojd p opusna
'bijoso^ij ^\ ua ttopunj^ OAan^j,, pp ojuaitaxjqnasap p sa ajsg
"(S8) B-wapua anb u^zBJt Bpunjo^d bj sa b^ubj 'so^ijqnasap SBjpod
ou 'sbSis anb ouirasa p Bas anb Bjambpna 'Binp pp sajiinij so^,,
p opBJiuoaua Bq anb o\ sa an^)?
(

ouibiui iui b opBSijsaAUi aq aui,, pp ajnap

-uajdjos opmajuoD p uod SBpBUopBpj ajuauíBniuui uBjs^ •sojxaj sns
sopo^ ap SBpsoipp A sbuij SBta sb^ ua ubuijojsubii as anb 's
8B[ UBiquiBa A O{tjsa p BiqraBO B^p ap B^qBq o^ipBJajj
¿pnjijp^ui tb\ JBAJasqo p onisaja pp BDoq v\ opireui
-jopp oosb ap snjotJ asa opiua^uBui Bq anb v\ 'sauoiaBAjasqo SBjsa
ua Boijdj^a Bjsa anb bj 'BiDuatJiadxa Bido^d B[ saouojua sa x?nD?
•UipUIBJJ ap Bi8IinB[J pp BipOpUI B^ 'SBJBJ SBJ
uBtnSas anb B^nqsj bj Biuana ouiod 'soasap so^ JBpnpB aqBS aj uamb
b opuain^is bjbu^i ajqranpaqanm v\ 'ojauínu p ua opipiad ajqraoq
pp uoiaDBaj bj ap ojpBna opijo^a un ubzbx^ A oíaaadsap ap o^uairap
-uas oaiduii[o p unuioD na uauai^ 'soiuainBJj so^sa soisandBjxnj^
*(8) ttsauozBj sb^ SBpoj ajuB opBmasBj aaauBuwad opau ^^,,
•(ZS) o^iqn^1 ua BFBU
-asua anb BiauBJOuSt bj jBj^nao apA sbj^,, -(x8) souanq soaod ouis
^^q ou anb A sopra uos ojasd loAem v\ anb jaqss uis 'BJjsaBui Jtod
Bpuauíap b^ uauai^ A soiafajpo sajojuBa so^ jod jip^nsjad uBfap ag
¿Biaua^ipjux ns o njiJídsa ns sand sa ^^rr)?,, *(08) naaouoa ou anb
o[ BJiuoa uBjpB^ sowad eo^,, • (6¿) wBjaqaBMoq bj A oíuairatAaJ^B p
ua IPíJip sa o^sa oaad 'otamf ap B^pj b^ aB^jnao sa joCaui kj,,

'¿ •*MJ
•9fi O '^ "^BJ^
•gl "ÍBJ^
¿1 •••^
IO^ •*!id '-tto -d
•ioz •* Bd -,p d o na3avf

(8¿)
(¿i)
(9¿)
(S¿)
(W)
(E¿)
(2¿)

"(8¿) ti-iB^qBq A jBjqo uatqniBi somaaja p
ajea ua anb ^A 'uauuanp anb saiua^ 8B[ outoa JBjqpq A jBjqo anb
M ' (lL) 8OU!U aP soduiaijBSBd uos SBUBmnq sauoiuido

"(9¿) e
ub}89 satuasajd,, :oiqjaAOjd p aaip anb sojp ap s^j *usopjos so[ b
uaaaJBd as osa jod 'opio u^q oj opusna utiB iu uapuajdmoa o\ ou,,
• (S¿) ti^I^H ín 'JBqonasa tu uaqBs ou,, i (^¿) ubuiSbiui so[ as ojad
'opBuasua Bq saj as anb ap sandsap Bjambis tu uapuajdnioa so[ ou
'uBjiuanoua anb soqaaq so^ ajqos uBuotxa^jai ou a^jRd jo^biu b'j,,
•pnjt^pnni bj ap BiSo^ooisd
B[ ajqos saiuBsaja^uí sauoiaBAJasqo aua^uoa A 'Bátp o\ ou ajuainBsajd
-xa anbuns 'oiJBj^uoa o^ p oqaaq Jaq^q ap spuapuoa Boi^BJaojsiJB
b^ uauodnsa.Tj -esbui b^ b Bopjjo bj ua 'Boijdip 'jsb ojjpap jod 'Bjsa
anb 'buiijuj pnjiJídsa Biauaijadxa v\ UBDBjsop ajuoinBjoajipui opnuam
y 'oai^ojoaisd opiua^noa ap uos sojuam^Bjj ap ojamnu ubjS u[\
•ouisim pp isanaS b^ jeaifdxa
apua^ajd as anb uoa oambjsd Bppjsd ap ojund p zaA bj b opuuaijusnf
'uBaij^snf b^ Biuajsis pp oajuap BiauBjjodinr ns A p^pijuBa ng -opnjji
asa uoa Bjaipnd jbiios iu p anbuns 'njijjdsa oidojd ns ajqos '41oaia
ut,, oai[oauBpm ubj^ p jod ssqaaq sauoiaBAJasqo sb^ anbJBqs anb
VI3O^ODISJ (B
Bun jod
jBzaduia aqBa oaijjjaBjaq ojuairaBsuad pp otnsim ouijij p Jin^as BJBd
ojad 't4BjojodojiuB,, ap uoiaBUnisap bj BjpBna aj aiuam^isuoa jo^
•uBjuasaad anb sauoiaBuuijB sapfopBJBd sbj 'opu^a
-ijdxa oais 'opu^Sau ou 'JB^daa^ anb ^Bq anb 'sojxaj so[ jBjuajoiA o
JBjijnra uis 'aajáuadg oijaaq Bq oraoa 'prajoj aiuauíBjnd opiuaiuoa JBp
apand sa^ as ou 'sozjanjsa so^ sopoj ap JBsad b 'ouioa X SBjq^pd SB^sa
ojo8O[tj p BJBd uBjjaiaua opBaijiuáis anb ajuaiuejaBxa BjaA as sandsaQ
•soiQ —^^^,, PP uopdaouoa ns A 'sonisoa p— itJiuaAap,, pp uoia
-daauoa ns 'ajqmoq pp uppdaauoa ns B^nauíA ojuau^BJn^BU 'souiui
-jai sosa ua uoijsana B[ p Bjsd ^sjBajuB[d p A '(¿) ttJiuaAap p A jas
p ajjua Bqan^ cujaja bj ap oipaui ua ajqraoq ja BrajijB as oraoa ap
Binajqojd ja BiauajoiA Bpuainaji uoa saiusjd as ja,, BZTjajuis jaSaBf
•Binajsts ns ap 'oaia 'a^uauBmjad opuoj ja a^njnsuoa anb
^ajqraoq,, ap ojdaauoa jb ops^ajj Bq 'opnBzijBjaua^ A opuBzijenpiAip
-uisap 'ogan^ -orasira is b opBAjasqo Bq as ojijaBjajj anb jinjonoa 'inbB
B)6Bq opsjBuas oj b opjanas ap A ojaBxa sbui aaajBd 'o^jBqraa utg
'(ZL) J^aosjad
BpBJamsoipi a sapBptJBijnaad sne ap Bai^ojoaisd UOTaBSijsaAui bj uoa
anb auaij BpBU umaBAjasqo-o^nB bj anb ojadraa auaijsog -{Buoia

�de un silogismo, contenido implícitamente en tres fragmentos ya ci
¡Por los inanes que han estampado en la frente de los modernos
hiper-sensibles el sello de la poesía!
¿Cuántas veces el enemigo de los hombres, el huraño de los bos
ques se ha detenido en su deambular pensativo, a observar el trabajo
del animal, que va tejiendo con su propia sustancia la red donde
atrapará el alimento? Acurrucada y como muerta se queda en el
centro, donde se reúnen todos los radios en que se apoya la espiral
fina y pareja. Pero apenas incide un insecto sobre la trama, se estre
mece y sale disparado a buscar su presa.
Sintetizando en una cuadrito lleno de color la imagen va reve
lando su contenido riquísimo. Así está el alma humana, perfectamente
centrada en una especie de punto tenso, en donde transmite hasta
la más ínfima vibración que sobre el cuerpo imprime el cosmos,
aunque sea tenue como el batir de alas de un insecto. Ante
esa impresión, no queda indiferente —por aquí asoma la punta de su
teoría del conocimiento y va en busca de lo que la ha motivado, que
es a su vez alimento y vida.
Pero la llegada del insecto a la tela no se produce sin un des
garramiento de la misma. Heráclito sólo piensa en la aflicción que
ésto produce en el bicho, no en el gozo de ver su víctima. Porque
ha estado proyectando su mismo "yo" sobre la imagen, y en él toda
experiencia era espiritualmente dolorosa.
Entonces afirma: "El alma va, corre", porque para el hiperestésico el sufrimiento tiene agudos refinamientos que los demás no
captan.
Su propia alma reacciona de inmediato. El, que es poeta, lo ha
traducido en una exactísima imagen de rara belleza.
Se podría aún continuar la exégesis, hasta que con indignación
alguien objetara: ¿Pero pensó tantas cosas el "oscuro" al escribir esas
líneas?
¿Qué importa? Ese es justamente el signo del pensamiento de los
"grandes": estar preñado de virtualidades, que se van descubriendo
y tendiendo líneas de fuerza al futuro.
La marcha por el continente descubierto no es fácil, y el descu
bridor lo expresa casi con una queja.
"Duro es luchar contra el propio corazón: cada uno de nuestros
deseos está comprado al precio de nuestra alma" (87).
Aunque avanzar no sea fácil, Heráclito está convencido de que
ese camino practicado por primera vez por él es el bueno, y que
todos los hombres lo pueden seguir:
"Es dado a todos los hombres conocerse a sí mismos y ser
razonables" (88).
"El pensamiento es común a todos" (89).
La última parte, aunque la forma no la ayude, es la conclusión
(87)Frag. 85.
(88)Frag. 116.
(89)Frag. 113.

tados, y que podría expresarse así:
1.)

Razón existe desde siempre (90).

2.) Razón existe en el alma (91).
3.) Luego, es necesario para encontrarla, volverse sobre la pro
pia, o lo que es lo mismo "investigarse".
Ergo: si no hay investigación refleja, no darás con razón,
si no das con "razón" serás como los perros (libera nos Dómine de
ira Herácliti!) que ladran a lo que no conocen, pertenecerás a la
turba
infecta.
Tertio,
como no tienes "razón", los datos de los mismos sentidos
te engañarán, tendrás oídos y no oirás, tendrás ojos y no verás, como
diríaEl
elmundo
autor bíblico.
no ha escuchado aún a la palabra humana traduciendo
los arcanos del amor divino. El efesino hace justicia, y ésta sin caridad
es muy dura, quizás ni siquiera sea justicia. De modo que no es de
extrañar su lenguaje durísimo al referirse al prójimo y tan lleno de
delicadezas cuando expresa la íntima experiencia.
Hay en Heráclito por consiguiente una relación entre los datos
de los sentidos y la razón: se podría afirmar que esa relación es de
subordinación, sin concretar más. Teniendo en cuenta esta observación
desaparecen las contradicciones entre aquello fragmentos que hacen
una crítica cerrada a los datos sensibles como engañosos, y los otros
en los cuales reconoce la validez de los mismos, y aún indica que los
prefiere como experiencia personal. Dice entonces: "Los hombres se
dejan engañar completamente respecto a las cosas manifiestas, como
sucedía a Hornero, que no obstante era el más sabio de los helenos
todos" (92), especificando en otro texto: "los ojos y las orejas son
malos testigos para los hombres que tienen almas bárbaras" (93). A
lo que se ofrece un contraste violento: "Los ojos son testigos más
seguros que las orejas" (94) porque el oir implica un intermediario,
luego en primera persona, "las cosas que se pueden ver, oir y conocer
son las que yo prefiero" (95), con lo que se apunta ya la relación
no especificada, pero indicada más arriba entre los sentidos y la razón.
Es decir que él ha descubierto por investigación de sí mismo la
razón en su alma: por consiguiente los sentidos no lo engañan, antes
bien, de algún modo le ayudan a conocer. Pero: "Hay que acordarse
también del que olvida adonde conduce el camino" (96). Aunque
estén todos engañados, pueden salir del error. "La razón es peculiar
al alma y se alimenta de ella" (97).

(90)Frag. 1.
(91)Frag. 45.
(92)Frag. 56.
(93)Frag. 107.
(95)Frag. 101.
55.!
(94)Frag.
.
(97)Frag. 71.
115.!
(96)Frag.
— 131 —

— 130 —

�— isi —
su •"&amp;
•u •***&amp;
-SS '***&amp;
101 '^bj^
¿oí -8b-&gt;^
•9S -Sbjj
•s^ •gBJ^
•i -bj^

0I —
(¿6)
(96)
(S6)
(6)
(Z6)
(T6)
(06)

•II -b.'^ (68)
•911 -8b.•^ (88) •
•S8 •^.'d (¿8)
uoisnpuoo bj sa 'apn^ÍB bj on buijoj bj anbunB 'ajJBd Bnnjjn b^j
'(68) 9OP1 B unuioa sa otuaiuiBsuad jg,,
"(88) eajq^n
jas A somsnu js b asjaaouoa sajquioq soj sopo} b opsp s^n

•Bfanb Bun uoa isb^ esajdxa oj jopijq
-nasap ja A 'jpBj sa ou oviaiqnasap aiuauíinoa ja Jod Bq^jBm b^j

•uozbj bj ^ soprnias soj aj^no BqiuB sbui BpBaipui OJad 'BpBaijpsdsa ou
UOIOB^OJ BJ B¿ B^UTldB 3S anb OJ UO3 ' (%) OJ3ÍJ3a&lt;^ ^ 9n^ SBI nOS

(¿8) tíBlnIB ^iisanu ap oioaad jb opBjdinoo tr^sa soasap
soaisann ap onn Bpsa :uozbjo3 oidoad ja Bj^uoa jBq^nj sa ojnQ,,

'(¿6) MBIP aP ^Ji^^nnjB 98 A biujb jb
jBijnaad 83 nozej B^,, -jojcja jsp iijbs uapand 'sopBiiBSua sopo} uajsa
anbuny " (96) ttouiniBa ja aanpuoa apuppB BpiAjo anb pp uaiqurei
9nb -í^bjj^ :oaaj -jaaouoo b uspnAB aj opom uti^jb ap 'ugiq
'ububSu^ o[ ou soppuas soj aiuainSisnoa jod : BiiqB ns na uozbj
bj omsim je ap uopB^i}saAui iod o^jaiqnasap Bq p anb xpap s^j

jsaonoa A jio 'isa uopond as anb sesos sb¡?? 'Bnosjad BJamijd na oSarq
'oiJBiponu^juí un B;&gt;i[dtut jio p anbaod (^6) ttSBfaao sb^ anb eo^nSas
sbui soSpsa) uoe sofo so'^,, :oiua|oiA aiSBJ^noo mi aoajjo as anb o^;
V '(6) SB^^qjcq 8Bmp3 nan^i) anb sajquioq bo^ Bj^d soSijsaí sop^m
nos BBfaJto sbj á soto so[M :ojxaj ojjo na opnB^ijpadsa '(^6) lt8OPl
sonapq eo\ ap oiq^s sbui p Bja ^juE^sqo ou anb 'oiamojj b Bjpa^ns
oulo^ 'sBisaijtuBiu sbso3 sb[ b oioadsaj ainaniBia^dnioa jBns^na nBÍap
as sa^qmoq so^,, ^saouo^ua aoiQ •[Bnosjad Bpnauadxa oraoo ajatjajd
so[ anb Boipui unB A 'ouistui so{ ap zapi[BA b^ a^onooaj sa^n^ so[ na
8OJJO SO^ A 'SO8OUBbU3 OUIOO SD^qiSUOS SOIBp 8O[ B BpBJjaO BOIJIJ^
uaoBq anb soinam^Bj^ ojpnbB aa^ua gauoiooipBunoo sb^
uopBAjasqo bjso Bjusno na opuoiuoj^ 'sem jBjajouoo uis 'nppBurpjcoqns
ap sa nopBpi Bsa anb jbiujijb Bupod as :uozbj bj A sopiinas soj ap
so^sp soj ajina nopBpj: buii ainainSisnoa jod o^ipBjajj na Í
•Bpnaiiadxa biuijui bj Bsajdxa opnsna
ap onajj ubj A omifojd jb asjijapj jb oinisjjnp afBnSnaj ns
ap sa on anb opoui oq •Bioijsnf bos Bjambis ra SBzmb 'Binp Anva sa

rjináas napsnd oj sajquioq soj sopo)
anb A 'ouanq js sa ja jod Z3A Bjauíiad jod opBonaBjd outuib3 asa
anb ap opiDuaAUOD Bjsa oji[3bjojj 'jidbj bss on jbzubab snbnny

•ojnjnj jb Bzjanj ap s^anij opnaipuaj A
opuauqnasap uba as anb 'sopBpijBtijjiA ap opsuajd JBjsa :usapuBj^,,
soj ap ojnoiuiBsuad pp ou8ts ja ajuatuBjsnf sa as^j ¿Bjjodnii ?n()?
¿sBaujj
SBSa jiquasa jb ttojn3so,, ja sesoa sbjubj osaad o^a^? :BJBiafqo nain^jB
uoioBU^ipui uoa anb Bjsi;q 'sisaSaxa bj jBnu^uoa une Biapod ag
'Bzajjaq bjbj ap uaSBmi Biutsij^Bx^ Bun ua opionpBJj
Bq oj 'Bjaod sa anb 'j^ "ojEipamuí ap BuopaBaj buijb Bidojd ng
ou semap soj anb sojuottnenrpj sopn^s auaii ojnaiuiujns ja
-saaadiq ja BJBd anbjod 'MaxioD 'ba buijb j^,, ^buuijb eaouoju^j
'Bsojojop aiuauíjBniíJídsa Bja Bpuaijadxa
Bpoj ja na A 'uoSbuii bj ajqos uoAn oiusiai ns opusiaa^ojd op^jsa Bq
anbjoj -Buií^ojA ns jaA ap ozoS ja na ou 'oqoíq ja na aanpo^d O)sa
anb uop^ijjB bj na Bsuaid ojos oj^aBjojj -buisiui bj ap oiuoiuibjjb^
-sap un uis aanpojd as ou Bjaj bj b ojDasni jap Bp^Sajj bj o^a^

)uy *o)33sui un ap sbjb ap JjJBq ja omoa anua} Bas anbunB
'soiusoo ja amudmi odaana ja ajqos anb noioBjqiA buiijui sbih bj

•oai^qiq jojnB ja BjJip
omoa 'SBjaA ou A sofo SBjpuaj 'sb^io ou A sopio SBjpuaj 'ubjbubSu8 ^j

*epiA A oiuamijB zaA ns b sa
anb 'opBAi^om Bq bj anb oj ap Bosnq ua ba A o^naimponoa pp Buoai
ns ap Bjund bj buiosb jnb^ jod— aiuajajipni Bpanb on 'umsaadnii Bsa

pBpiJBO UTS B)S3 A 'BlOlJStlf 33Bq OUIS3J3 {^ "OUIAip JOUIB pp 9OUB3JB SOJ
opuapnpBj} BUBinnij BjqBpd bj b un^ opBqonosa eq ou opunm j^

sopiinas souisitu soj ap sojBp soj 'uuozbj,, eanaii ou omoa 'opjaj^
•Bjoajni Bqjnj
bj b ssiaaanaiiad 'uaaonoa ou anb oj b uBipBj anb (¡uijaBjajj bji
ap auiuioQ son Bjaqij) sojjad soj ouioa ssaas ^npzsj,, noa ssp on is
'u^zBj uoa sBJBp ou 'sfajpj n^pB^iisaAui Av\\ on is :o^jg
•4íasjBSiisaAui,, orasira oj sa anb oj o 'Bid
-oíd bj ajqos 38J3ajoa 'BjjBjjuoana Bjsd otJBsaaau sa 'oSan^ (o#g
(o'j

'(06) a^^^iais apsap ajsixa uozbjj

(0-^

•(•[g) Btup ja na ajstxa uozb^j

BjeBq ajiinsuBJj apuop ua 'osuai ojund ap apadss Bun ns spejinaa
aiuauiB}33jiad 'BUBiunq BmjB ja Bjsa jsy -omisinbiJ opinajuoo ns opusj
-aAaj ba ua^Biui bj jcojoa 3p ou3jj ojijpBnD Bun u^ opuBzijajuig
'Bssjd ns jeasnq b opBJBdsip ojbs A a^aui
-ajjsa 3s 'buibjj bj ajqos oioasui un appui SBuade oaaj -BfajBd A buij
jBJídsa bj Biod^ os anb na soipBj soj sopo} uannaj a^ apuop 'ojjuao
ja ua Bpanb as Bjjanm omoa A upBonjjnay ¿ojuauii[B ja BJBdsj}B
apuop paj bj BpuBisns Bidoíd ns uoa opuaifa; ba anb 'jbiuiub jap
ofsqBj} ja jBAjasqo b 'oAi}Bsuad iBjnquiB^p ns ua opmajap Bq as sanb
-soq soj ap ouejnq ja 'sajquioq soj ap oSimaua ja saaaA SB}usn[])?

:isb asjBsa^dxa Bjjpod anb A 'sopBj
-p BjÍ sojuaniSBjj saxi ua aiuaniBipijduiT opiuajuo^ 'omsi^ojis un ap

¡Bisaod bj ap ojjas ja sa^qisuae-jadiq
soiuapoui soj ap ajua.ij bj na opsdiuBisa usq anb sauBm soj joj!

�Llega el momento de preguntarse qué es esa razón, ese conoci
miento que posee Heráclito, que los demás no poseen pero pueden
llegar a poseer, que es causa y razón de la tristeza del insigne, porque
desespera de ser escuchado. Otra afirmación rotunda nos sale al en
cuentro, condensando muchos conceptos ya insinuados o presentidos:
"El pensamiento es la más grande de todas las virtudes, y la sabiduría
consiste en decir la verdad y en obrar conforme a la naturaleza,
enseñándola" (98).
De golpe Heráclito nos ha instalado en su

ticular" (104. Sin esa nueva vida del logos: "muerte es lo que sen
timos estando despiertos y sueño lo que sentimos estando dor

midos" (105).

La sabiduría consiste en una sola cosa: conocer la razón que go

bierna todo penetrándolo todo" (106).
"Con la razón que rige el universo están en desacuerdo, aunque
estén en continua relación con ella y las cosas que diariamente en
cuentran les parecen extrañas" (107).
"Los hombres, en el estado de vigilia, tienen un solo mundo, que
les es común a todos. Pero durante el sueño, cada uno retorna a su

b) Etica
simplemente uniendo la intelección y la acción, más, mucho más,
poniendo la intelección como causa y fin de la acción. No es la pri
mera vez que lo ha hecho, pero nunca con tanta claridad como en
esta ocasión. En su primer fragmento lo había anunciado en tonos
proféticos: la razón existe eternamente y todas las cosas suceden,
acontecen, conforme a ella, "pero los hombres se revelan inexpertos
cuando se ponen a prueba en las palabras y los hechos" (99). Des
pués había usado una de sus más raras imágenes para traducir su
realidad psicológica: la araña que se "percibe" y "corre" inmediata
mente, en cuanto siente la ruptura de la tela (100). Ahora la encon
tramos coronando la actividad humana o íntimamente unida a ella.
Asoma históricamente de nuevo el tema socrático. El "Logos" y la
vida, palabra y acción, se encuentran. Heráclito es el primer filósofo
para quien: "El conocimiento del ser se halla en íntima conexión y
dependencia con la intelección en el orden de los valores y de la
orientación de la vida y con plena conciencia, incluye el primero en
la segunda", dice Jaeger (101). En la plenitud de los tiempos recién
se escucha la fórmula definitivamente sintetizada e identificados los
términos "Yo soy el Camino, la Verdad y la Vida". "Yo" es el Verbo,
el "Logos" divino hecho hombre. Heráclito lo atisba de algún modo.
Al fin y al cabo "si se dice la verdad y se obra conforme a la natu
raleza" se avanza en una sola dirección; el esfuerzo humano forzo
samente busca a Dios, aunque pretenda darle extraños nombres.
Hesráclito pues, está de acuerdo con el genio griego, que cree
alcanzar la virtud por la sabiduría.
"El "Logos" da una nueva vida sapiente (102), enseña a actuar.
Por no seguirlo ".. .los hombres no saben lo que hacen cuando están
despiertos como olvidan lo que hacen durante el sueño" (103). "Es
por eso que es preciso seguir lo que es común, pues lo que es uni
versal (la razón en el alma) es común. Más, aunque razón sea uni
versal, la mayor parte viven como si tuvieran una inteligencia par(98)Frag. 112.
(99)Frag. 1.
(100)Frag. 67 a.
(101)Jaecek. op. cit., pág. 202.
(102)Jaeces, op. cit., pág. 202.
(103)Frag. 1.
— 132 —

propio mundo" (108).
Una nueva imagen, la de vigilia y sueño explica o indica el pen
samiento. A través de todos ellos surge la gran dignidad moral del
que sigue la razón, del que entiende y actúa según ella.
El efesino trata luego otros temas, mejor dicho otros puntos que
tienen relación con la ética. Muchas observaciones son finas, aunque
parezcan pueriles comparadas con estas sentencias rotundas en las que
se habla del "logos". Pero en el fondo están jerarquizadas en relación
a ese valor supremo, puesto como estrella polar de todo el afán hu
mano. Por consiguiente, aunque dotado Heráclito de la extrema sen
sibilidad de un artista, no será un eudemonista, como hace notar
Aloys Fischer, lo que se corrobora en más de una ocasión: "Si la fe
licidad consistiera en los placeres corporales, deberíamos considerar
felices a los bueyes mientras comen" (109. "Los asnos preferirían la
simple paja al oro" (110).
También en este sentido se puede interpretar un fragmento ya
citado, "...cada uno de nuestros deseos está comprado al precio de
nuestra alma" (111), si se aclara yuxtaponiendo otro texto:
"No sería mejor para los hombres que todos sus deseos fuesen
satisfechos" (12).
La felicidad no está pues en el placer sensible y la tendencia
moral del pensador es elevadísima, aunque no esté exenta de con
tradicciones. Lo anota el mismo Aloys Fischer: según él en ningún
momento Heráclito dice en qué consiste la quinta esencia de la mo
ralidad, no indica su contenido; parece que esta respuesta está en el
texto en que se ensalza el pensamiento como la más alta de las vir
tudes y se define la sabiduría (113) que se convierte así en una
"ascesis". Donde parecería subsistir una contradicción es entre ese
deber que ordena seguir lo que es común y el hecho de que Heráclito
no puede prescindir de su índole aristocrática y un ideal individualista
que le hace despreciar la multitud.
(104)
(105)
(106)
(107)
(108)
(109)
(110)
(111)
(112)
(113)

Frag. 2.
Frag. 21.
Frag. 41.
Frag. 72
Frag. 89.
Frag. 4.
Frag. 9.
Frag. 85.
Frag. 110.
Frag. 112.
— 133 —

�•zii •**&amp;(su)
•on •*^^(zii)
•S8 "J(III)
"6 '***&amp;(Olí)
•f íbjj(6oi)
•68 "'"¿I(801)
Z¿ •Í"J^(¿01)
• -"^(901)
"IZ '"J(SOI)
•Z SBJ.J
•pninjnuí bj jBtaajdsap aaeq aj anb
BjsijBnpiAipui ^op; un ^ boijbjoojsijb ajopuj ns ap jipuiasajd apand on
ojijaBjajj anb ap oipaij [^ Í unuioa sa anb oj Jináas Buapjo anb jaqap
asa ajjua sa uoiaaipBjjuoa Bun atjsisqns Bi.iaaa.ied apuoQ *4tsisaasBw
Bun na jsb aiaaiAuoa as anb (gn) ^jjnpiqes b[ auipp as A sapnj
-jia sbj ap bijb sbiu bj ouiod ojuauuBsuad ja BzjBSua as anb na oixai
p na Bjsa Bjsandsaj Bjsa anb aaajBd ^opiuaiuoa ns Boipui on 'pBpijBj
-om bj ap Biouasa Bjuinb bj a^sisuoa anb ua aaip ojij^Bjajj ojuaioom
un^um na ja unSas uaqasi^ SA"ojy oiusiur ja bjoub vj -sauoiajipBjj
-uoo ap Bjuaxa ajsa on anb une 'BnnsipBAaja sa jopBsuad jap piom
Bionapua^ bj X ajqisuas jaaejd ^a na sand Bjsa on pBpiaijaj Bq
nasanj soasap sns sopoj anb sajqmoq soj BJBd jofam Búas o^[,,
:oixaj oj^o opuaiuodBixn^ bjbjob as is '(ixi) BnlIB BJisanu
ap oí^aad jb opejdino^ Bisa soasap sojjsanu ap oun BpBa---?? 'opBjra
ba" ojuaitóBjj un jBjajdjajuí apand as opuuas a^sa ua uaiqniBj^
'(Olí) OJO IB BÍB&lt;I ajdrais
b^ UBiJijapjd sonsB so^,, '601) uainoo SBJiuaiui saÁanq soj b saaijaj
jBjapisuo^ souiBjjaqap 'sajBJodaoa saaaoBjd soj na Baai^eisuoo psppxj
-aj bj ig,, :uoisBao eun ap sboi na Bjoqojjoa as anb oj 'jaqosi^ s^ojy
iBion aDBi^ omoa 'Bjsiuoraapna un Bjas on 'bjsijjb un ap pBpijiqis
-uas Einajjxa bj ap o;ijoBjajj op^jop anbunB 'ajuain^isuoa joj -oubui
-nq ubjb ja opoj ap jBjod Bjjaxjsa ouioo o^sand 'oinaadne iojba asa b
uopBjaj na SBpBzmbjBjaf nsjsa opuoj ja ua ojaj *(^o^oj,, jap Bjqsij as
anb sbj na SBpun^o^ SBiouajuas sbjs^ uoa SBpsjBduioa sajuand uB^zaaBd
anbunB 'sbuij nos sauopsAJasqo sBqanj^ -Bopa bj uoa uopBjaj uauau
anb soiund sojio oqaip jofam 'SButaj sojjo o^anj b^bjj ouisaja j^j
'Bjja niii&gt;as BnjaB A apuaijua anb jap 'uozbj bj anSis anb
[ap jbjoui pBpinSip ub.iS bj a^ins sojja sopo} ap saABjj y •o^uaiiues
-uad ja Boipui o B^ijdxa ouans A. btji^ta ap bj 'uaéBiui babiiu buq
"(801) opunm oidoad
ns b BUJOjaj oun Bpsa 'ouans ja ajuBjnp oaaj 'sopoj b nnuioa sa saj
anb 'opunin ojos un uauap 'biji^ia ap opBisa ja ua 'sajqinoq so^,,
•(¿Oí) u3BuBj}xa naoajBd saj UB^iuana
-na ajuaraBiJBip anb SBSoa sbj á Bjja uoa uoiaBjaj Bnuiiuoa na uajsa
anbunB 'opaanaBsap ua ubjs^ osjaAtun ja aSu anb uozbj bj uo[),,
*(90l) PO;* ojopuBJtjanad opoj Bujaiq
-08 anb uozbi bj jaaouoD :bsoo bjos eun ua aisisuoa BunpiqBs ^j

'(SOI) 8oPíra
-jop opuBjsa somiiuas anb oj ouans Á sojjaídsap opuejsa somi^
-uas anb oj sa ajjanui?) :so8oj jap BpiA BAanu Bsa uig ~fQ\) ^J

i •&lt;/•zii
-asa
•

T\ "8bj J (SOI)
^0Z 'ÍBd '-jia
T (ZOI)
ZOZ *?&lt;! 'm&gt; *rfo 'Ha^av f (IOI)
•B ¿9 -8M i (001)
•t -8b J^ (66)
Já (86)
Biaua^ijajuí Bun uBjaiAn^ is omoa uaATA aja^d jo^bui bj 'jbsj^a
-inri cas n^zBj anbunB 'sbj^j •nnuioa sa (buijb ja ua uozbj bj) jbsj3a
-mn sa anb oj sand 'uninoa sa anb oj am^as ospajd sa anb osa jod
83 "(SOT) ttou8ns Ia aiuBjnp uaoBq anb oj uspiAjo omoa soiJaídsap
uBjsa opuBna uao^q anb oj uaqss ou sajquioij soj- • •^ ojJin^as ou joj
UBnjaB b Buasua '(zot) ^inaidea BpiA BAanu eun Bp ^soSo^j,, j^,,
•BunpiqBS bj aod pnjjiA bj jbzubo^b
aaia anb 'oSauS oiuaS ja noa opjanaB ap Bisa 'sand oijpB^ajj
'sajquiou souBjjxa ajjsp Bpua^aad anbunB 'soiq b Basnq ajuauíss
-ozjíoj ouBuinq ozaanjsa ja íuoiaaaaip bjos eun na bzubab as ttBzajBa
-niBu bj b anuojuoa Bjqo as A pBpjaA bj aaip as is,, oqsa ^e A uij jy
•opoui nnSjB ap eqspB oj ojijaBjajj -aaqiuoq oqaaq ouiAip soSo^^,, ja
'oqja^ p sa ^o^n 'ttBpi^ bj A pBpja^ bj '0U1UIB^ ja Ao^ oj^?5 souiuiaa^
soj sopBaijpuapi a BpBzpaiuis a^uauiBAijiuijap Bjnuuoj bj Bqanasa as
uapaa soduiaii soj ap pn^iuajd bj u^ *(xot) -laSasf aaip 'uBpun^as bj
ua w^niud js aÁnjoui 'Biouapuoa Buajd uoa A BpiA bj ap u^i^B^uaiao
bj ap A saaojBA eoj ap uapao ja ua u^iaaajajuí bj uoa Biauapuadap
A uoixauoa buii^uj ua Bjjsq as jas jap ojuaiuiioouoa ^^^ :uamb bjbcI
ojosojij jamud ja sa ojipBa^jJ -UB^juanaua as 'uoiaas A Bjq^jBd 'BpiA
bj A 448080^^ J^ 'ODíiBaaos Buiaj js oAanu sp ajuauíBaraoisiq Bniosy
'Bjja b Bpmn ajuauíBuitjuj o BUBumq pBpiAijaB ej opuenojoa soiubjj
-uoaua bj BJoqy "(ooi) BI3^ Bl 9P Bjn^diu bj a^uais ojiiBna ua 'a^uaui
-BiBipaumi tt3jjOD?? A ttaqiaj3d^ as snb bubjb bj :B3io[ooisd pttpipa.i
ns ji^npBJi BjBd sauaS^uii sbjbj sbui sns ap eun op^sn Bjqsq sand
'(66) ,,soqoaq soj A SBjq^j^d sbj ua Bqon.id b uauod as opu^no
i UBJ3A3J as sajqiuoq soj ojad&gt;? 'BJJ3 B anuojuoa 'uaasjuoaB
•uapaans SBSoa sbj sepo} A ajuauíBuaaja a^sixa uozbj bj :soatjajojd
souoj na opBiounuB Bjqsij oj o^uauííÍBjj jaiujjd ns u^j -uoisboo Bjsa
na onioa p^piJBja bjubj uod s^unu ojad 'oqaaq Bq oj anb Z3A bjsui
-ijd bj sa o^¿ 'uop^e bj ap utj A BsnBa ouioa upia^ajajuí bj opuaiuod
'sbui oqanuí 'sbhi 'uoiaa^ bj A uoiaaajajuí bj opuaiun ajuauíajdiuis

(q
ns na opBjBisui Btj sou ojipBjajj adjoS

"(86)
bj b auuojuoD jBjqo ua A p^pjaA bj jiaap ua a^sisuoa
Bijnpiq^s bj A 'sapn^jiA sbj SBpoi ap apuBjá sBm bj sa ojuaxniBSuad j^j,,
rsopijuasaad o sopBnuisui vA sojdaauoa soqanm opuBSuapuoo 'oJiuana
-na jb aj^s sou Bpunioj u^iaBuuijB bjjq 'opBqanDsa jas ap BJadsasap
anbaod 'auSisui jap Bza^stJi bj ap uozbj A BsnBa sa anb 'jaasod b js^ajj
uapand ojad uaasod ou ssuiap soj anb 'ojipBjajj aasod anb ojuaiui
asa 'uozbj esa sa anb asjBiun^ajd ap ojuaraoni ja

�Pero "hombre" que se recoge para mirarse cara a cara con su
alma, teniendo una interrogante ético-intelectiva, al que se le presenta
el eterno problema de la felicidad, no puede rehuir el que se viene
con este de la mano: el de la muerte. No importa tiempo ni lugar.
La solución dependerá de esas dos mentadas coordenadas. Heráclito,
"investigándose a sí mismo" se lo topó y se lo planteó en términos
griegos, como la aspiración a la fama perdurable.
"Hay algo que los más nobles prefieren a todo: la gloria eterna
a las cosas perecederas. Pero la mayor parte se contentan con estar
alimentados como el ganado" (114). "Aquellos que cayeron en el
combate son honrados por los dioses y los hombres" (115). "La
muerte más gloriosa recibe los honores más grandes" (116). "Las
almas caídas en el combate son más puras que las que sucumben a
las enfermedades".
Textos que no desmienten por otra parte la apasionada admi
ración del aristócrata por aquella costumbre que según Spengler había
forjado una cultura. Se agrega la creencia en la inmortalidad per
sonal y el juicio individual, expresados en fragmentos oscuros donde
reaparece la imagen llena de poesía. Todo lo cual, en conjunto, pre
senta una flagrante contradicción con otros puntos del sistema, según
se verá: con la ley del eterno obrar, que en último término se con
funde con la fatalidad y los mandatos del destino.
"No son más que cosas probables las que el hombre más digno
de confianza conoce y retiene. Pero la Justicia alcanzará ciertamente
a los autores de mentiras y falsos testimonios" (118).
"¿Cómo podría el hombre ocultarse de quien no desaparece

La necesidad de ordenamiento también es anacrónica, pero títulos
y ordenación, si en cierto modo lo desfiguran, en otro destacan una
armonía que escapa al primer golpe de vista. Por sobre todas las cosas
ha surgido ya con claridad suficiente la plataforma antropológica de
las doctrinas de Heráclito. Se puede hablar del concepto de "hombre",
no en el sentido de que Heráclito tuviera conscientemente un con
cepto (esta palabra data de Aristóteles), pero sí de una imagen per
fectamente coherente, que aparece bajo esas pinceladas maestras del
efesino en sus sentencias aforísticas y de las extrañas metáforas pro
ducidas en colaboración entre un magín que trabajaba a explosiones
geniales, y una sensibilidad hiperestésica.

jamás?" (119).

"Los que han leído "de los jóvenes" (en Hesíodo fr. 17. 1, 2)
afirman que según Heráclito, el período de una generación es de 30
años, espacio de tiempo en que el padre ve a su hijo hacerse capaz
de engendrar" (124) Aquí la perfección tiene un sentido puramente
fisiológico. Spengler sostiene que el concepto de "vida humana" para
Heráclito se identifica con el de "generación", en el cual la existencia
individual no es más que un momento, una fase de una ininterrumpida
metamorfosis, visión según él, más morfológica que fisiológica. Aduce
este concepto como ejemplo de la concepción del movimiento hera
clítico, como un eterno cambio que constantemente se repite según
un ritmo (125). Para probarle se apoya en los textos: "es la misma
cosa que vive en nosotros: la vida y la muerte, la vigilia y el sueño,
la juventud y la vejez. Estas últimas, al transformarse, se tornan las
primeras y al transformarse de nuevo, son las segundas" (126); "una
vez nacidos quieren vivir y luego morir, o más bien reposar. Y dejan
atrás de ellos niños que a su turno morirán (127). La vida se debe
pensar como un cambio constante de vejez y juventud, como un
aumento y disminución de energía.

"Allí, ante el que es (los héroes) se levantan y se hacen guar
dianes vigilantes de los vivos y los muertos" (120).
Creencia en la inmortalidad personal y el juicio que había ano
tado ya Hipólito, adjudicándosela en los términos de la catcquesis
cristiana, lo que la falsea, porque le atribuye la resurrección de la
carne (121).
Pero aquí ya es necesaria una "mise au point", una especie de
recapitulación, porque ya tenemos lo que podríamos llamar:
c)

El hombre lógico

siguiendo a José Corts Grau (122). Quizás no mentira, si exagerado,
sería dejar atrás páginas encabezadas por dos títulos como "Psico
logía" y "Etica". En todo el texto heraclítico, claro está, no se
encuentran.
(114)
(115)
(116)
(117)
(118)
(119)
(120)
(121)
(122)

Frag. 29.
Frag. 24.
Frag. 25.
Frag. 136.
Frag. 28.
Frag. 16.
Frag. 63.
Hippol. Refut. IX, 10 (22 B 63-66).
Corts Grau. op. dt., pág. 69.

— 134

El "hombre" pues tiene alma, y en el alma habita la razón, la
que se descubre por la investigación de sí mismo. Los sentidos en
gañan al hombre de "alma bárbara", pero no al sabio que busca su
testimonio, una vez descubierto el "logos". Siendo el "pensar" la más
alta de las "virtudes", reflexión y acción son inseparables y se puede
decir estrictamente que el hombre de Heráclito es un "hombre ló
gico", teniendo este último término un contenido ético-intelectivo.
El "logos" es una ascética del hombre, una "ascensión", un ca
mino de perfección, que es común a todos. El filósofo se planteó con
cretamente cómo y cuándo esa perfección era alcanzada y los límites
temporales dentro de los cuales se desenvolvía. "Heráclito y los es
toicos dicen que el hombre comienza a conseguir su perfección hacia
los catorce años, época en que el líquido seminal se pone en movi
miento" (123).

(123)
(124)
(125)
(126)
(127)

Aet. I, 23 (22 A 18).
Plut. Def. Orac, 11, f. 415 e.
Spencler. op. ci(., pág. 26.
Frag. 88.
Frag. 20.
^ 135 —

�si

— sei —
*0Z *^BJ^ (¿ZI)
•88 '^"*^ (9^1)
od '
&gt; 'H313I3dg (SZI)
'II '•ovio •fag 'inij (^zü
•(81 V ZZ) ÍZ 'I '•l^v (ZI)
ap u^ionuiump ^ oiuainne
un oraoD 'pn^uaAnf ^ zafdA ap aiUEjsuoa oiquiBO un ouroo jssuad
aqap ^s BpiA B^j • (izi) ubjijoui ouanj ns b anb souiu sojjs ap sbjjb
UEfap j^ '.resodaj uaiq bbui o 'jijoui o^anj ^ jiaia uajainb sopioBU zaA
BimM í (9^l) 446BpunS^8 sbj uos 'oAanu ap asjBuuojsuBjj jb ^ SBjamijd
SBJ UBUJOJ 38 '38JBUIJOJ8UBJJ JB 'SBIUIljn SB^S^ 'Z^Í3A BJ 1 pnjuaAnf BJ
'ouans p A biji3ia bj 'sjjanuí bj ^ ^piA ^I :sojjosou na ^aia anb bsod
Btnsini bj ea,, :8ojxaj soj ua BXod^ as ajj^qojd bjb^ '(s^l) oraJÍJ nn
unSas ajida^ ae ajnaniajuB^suoa anb oiqiuBa ouja^a un oiuoa 4oaiijp
-Bjaq ojuaiiuiAOin pp uoiadaaaoa B[ ap o[dmafa oinoa ojdaauo^ ajea
a^npy *B3i!á9[oi8ij anb B^iSp^ojjora sbui 'p unáas u^isiA 'sisojaoinB^atn
epiduraxiaiuini enn ap as^j enn 'o^uaunoni nn anb sbui ea ou pnpiAipui
Biaua^sTxa e\ pna p ua 'ttu9iaBjauaS5^ ap p uoa Baijpuapi as o^ipsjajj
BjBd 41BUBUinq ^piA,, ap oidaanoa p anb auaijsos ja^uadg 'ODiS^^oisij
ajuaraBjnd oppnas un auaij uop^aj^ad b^ mby (^Zl) tt-iB-ipnaSua ap
ZBdea asjaa^q oftq ns b 3a ajpsd p anb ua odraai^ ap oiaBdsa 'soub
Og ap sa uoiaBjaua3 Bun ap opouad p 'ojTpBaajj una as anb ubuijijb
{Z 'i '¿I 'JJ opoj^aH na) tísauaAof soj ap,, opia[ ubi[ anb so^,,
'(2ZI) oiuaiui
-iAoin ua auod as puiraas opmbi[ p anb ua Booda 'soub aaJojBD soj
BiaBq u^iaaajjad ns jin^asuoa b Bzuaimo^ aaqiuoq p anb uaaip soaroj
-sa so[ Á. ojipBJajj^^ 'BiA^OAuasap as sa^na so^ ap ojjuap sajejoduiai
saiiuiij so{ Á BpBzuBa[B bj3 uopoajjad Bsa opu^na A 00193 aiuauíBjaj
-uoa oa)UB^d as ojosojij ^^ -sopo} B unuioa 83 anb 'U9paajjad ap ouiui
-bo un 'ttuoisuaosB,, Bun 'ajquio^ pp BaijaasB Bun sa 4tsoSo|;w ^^
•OAijoapjm-oaija opiua^uoD un ouiuiaaj ouiijjn 3)83 opuaraai 'ttoaxS
-o^ ajquioq,, nn ss o^i[aBaajj ap aaqtnoq p anb ajuaiuBjajj;sa jpap
apand as A sajqBJBdasui nos uoiao^ A uoixa^jai 'usapniJiA,, sb[ ap bj[b
sbui v\ ttJB8uad,, p opuaig *tlsoSo^,, p ojjaiqnasap zaA Bun 'oraoraxisaj
ns Basnq anb oiqBS ^b ou ojad '^BJBqj^q Buip,, ap aaqraoq p UBUBá
-ua sopijuas so^j 'ouisiui is ap u^iaBáyisaAui bj jod ajqnasap as anb
bj 'u^zBa v^ BjtqBi| Bmp p ua A 'biu[b auau sand Maaqnioq,, ^^
•Boisaisajadxtf pBpijiqisnas Bun A 'sa^iua^
sauoiso^dxa B BqBfBqBjj snb ut^bui un ajjua uoiaBJoqB^OD ua SBpionp
•ojd SBJojB^aux 8bubjjx3 SB^ 3p A SBaijsjjojB gBiauajuas sns ua ouisaja
pp SBJisaeui SBpspauíd SBsa oí^q aaajBÜB anb 'ajuajaqoa ajuaniBjoaj
-jad uaSBUTT Bun ap ib ojad ' (sapj^jsixy sp BjBp BjqBpd Bjsa) ojdaa
-uoo un ajnauísiuaiasnoo BjaiAn^ ojipfjajj anb ap oppuas p ua ou
'ttajquioi^,, ap ojda^uoD pp jB^qsq apand ag •ojxpBjau ap SBuiJjoop sbj
ap Bai^ofodoJiuB BuuojBjB^d b^ ajuaiatjns pepiiep uoo Bj opiSans Bq
SBSoa s^\ SBpoi ajqos aoj *bj8ia ap ad^oá aauíjjd p Bd^asa anb BjuonwB
Bun uBaB^sap ojio ua 'uBináijsap oj opom o^aaio ua is 'u^iaBuapao A
p ojad 'bdiuojobub sa uaiquiBj oiuainiBuap.ro ap pepisaaau ^\

•69 -gyd '• -do -nvaQ SIB03
"(99-E9 a ZZ) 01 'XI •"/" "
•9
91
-8Z
•9SI
'SZ
•J-Z
•6Z

(IZI)
(OH)
(611)
(811)
(¿II)
(911)
(SU)

•uB^juanaua
ae ou 'Bisa ojb[o 'ooijipBjaq o^xaj p opoi ug -^oxia,, A ttBjSo[
-odtsj,, ouioa 8O[njjj sop jod SBpBzaqBana SBui^Bd sbjib jBfap buss
'opBaa^Bxa is 'BJiiuaui ou SBzm^) •(^i) nBj^ suo^ asof b opuam^ís
o^iooT aaawoH ^^ (a
:jbuib[[ soraBupod anb 0[ soraanaj ba* anbjod 'uoioB^njid
ap aiaadsa un 'M}uiod nB asini,, Bun BiJBsaaau sa vA inbs oaa^

(I^T)
()

b^ ap uopaajjnsaj bj ajínqijjB a^ anbjod 'Baspj b[ ^nb o[ 'bubi;sij3
sisanba^BO bj sp eouitniaj so^ ua BpsopuBaipnfpB 'oji^odijj tbA opBj
•oub Bjqsq anb opmt p A [Buosjad pBpipiJouini bj ua Bpuasj^
"(OZl) K8ojjanni boj A soaia bo[ ap saiuBjiáiA sauBip
-jsnS uaoBq as A ubjuba^^ as (eaoaaq eo\) sa anb p aju^ 'j[iy,,

•(611) ¿6?niBÍ
aaaJBdssap ou uamb sp aejBjfnao ajqinoq p Bjjpod ouio^)'ín
*(8Il) soruounisaj sos[bj A SBjpuaui ap eajoinB soj b
aiuauíBjaap BjBzu^ap Bpijsnf b^ oj^j auanaj A aaouoa BzuBtjuoa ap
ou^ip 8BUI ajqnioq p anb sb^ sa^qBqoad SBSoa anb sbui uos o^¿n
oupsap pp soiBpuBta so^ A pBpi[BjBj B^ uoa apunj
-uoo as oniraaaj oraij[n ua anb 'jBjqo ouiaia pp Aa\ B[ uoa :bj3a as
nnSas 'eraajsis pp so^und soj^o uoo uopaipea^uoo ajusaáB^j enn B^uae
-ajd 'ojunfuoa ua 'pno o[ opoj^ -Bjsaod ap Bua[[ naá^uii b[ dasjBdssj
apuop sojnaso soiuaraáBjj ua sopBsajdxa '(BnpiAipux opinf p A [buos
-jad pBpipiJomuí b^ ua Bpuaajo B[ b3jb ag ^Bjnip^a Bun opBfjoj
BiqBq ja^uadg un^as anb ajqninisoo BjpnbB jod b^bjooisijb pp u^p
-iinpB BpsuoiSBdB bj ajJBd bj^o jod uajuaiuisap ou anb

^ppJ^
b uaquinons anb sbj anb s^jnd sbui uos aiBquioa p ua SBpjBo 8Bmp
8B1 '(911) sapuBiS sbui saaouoq boj aqpaj bsoijo^S sbui ajjanuí
vjn *(SXT) wB3jquioq so[ A sasoip soj jod sopBJuoq uos aieqmoa
p ua noja^BO anb so^pnby,, '(^&gt;n) MopBUB8 p omoo sopB^uaraijB
JB)sa uoo uB^uajuoa 38 aiJBd jo^but v\ oaa^ 'BBjapaoajsd bbsoo 8B^ b
cujaja btjo^^ B[ :opoj b uajaipjd sajqou sbui soj ^nb oSjb ^bjj,,
'sjqBjnpjsd buibj bj b u^pBJídsB bj ouioo 'so3aia3
souinua) ua oainejd oj as A odoi oj as uouisini js b asopuBSiisaAor,,
'o^ij3Bjajj 'BBpBuapjooo BBpBiuam sop SBsa ap BJapuadap uopnjos ^j
•jBánj iu oduiaij Bijodun o^¿ 'aijanm bj ap p :oubui bj ap a^sa uoo
3U3IA as anb ja jmqaj apand ou 'psppijaj bj ap Buiajqojd oujaja ja
Bjuasaad aj as anb jb 'BAijoajaiur-oaiía ajuBáojjajuí sun opuaiuai 'buijb
ns uoo BJBa b bjbo 9SJBJIUI BJBd a^ooaj as anb uajqmoq,, oja^

�En apoyo de la idea de Spengler parece que se puede citar este
otro texto:
"Un siglo es la más larga duración de la vida humana, que está
limitada por el nacimiento y la muerte. En consecuencia, los que
han reducido el siglo a un espacio de 30 años, han cometido paten
temente un error. Es Heráclito quien llama a este lapso "generación"
porque constituye una revolución de la edad del hombre y llama re
volución de la edad del hombre, al intermedio comprendido entre el
momento en que el hombre es engendrado y aquel en el cual en
gendra" (128).
Esta constante tensión movible entre dos puntos opuestos, que
Heráclito ha encontrado en sí mismo y lo ha conducido a un sistema,
la tenemos ya aquí aplicada en un sentido más amplio: hallada en
el fondo de ese "hombre" determinado que él es, está convertida ahora
en ley de vida del "hombre" en general, de toda la especie humana.
"La unidad de Heráclito se realiza mediante la tensión. La in
tuición biológica que se halla en esta idea genial es de una fecun
didad ilimitada", dice Jaeger (129). Queda todavía por fijar otro
punto: la posición de ese ser lógico de palabra y acción respecto a los
otros dos grandes temas de los fragmentos de Heráclito: el "cosmos"
y "Dios", sin olvidar que se trata de círculos concéntricos, es decir que
hay una superficie común a los tres. Dos puntos de referencia se en
cuentran: uno de lo más sorprendente: el mono por un lado, por el
otro Dios.
El mono más bello es feo, cuando se lo compara con la especie
humana (130). "El más sabio de los hombres, comparado con la di
vinidad, parece un mono en cuanto a sabiduría, a belleza y a todo

lo demás" (131).
Por aquí nuevamente se asoma, como criterio de jerarquización,
el supremo valor, la sabiduría, causa de toda elevación. Esto se con
firma en otro texto: "la naturaleza humana está privada de sabiduría,
pero no la divina" (132) y otro "point de repére":
"El hombre, en relación con la divinidad, es tan pueril como el
niño lo es con respecto al hombre" (133). Con lo que se aclara aún
otro aspecto: el criterio de la perfección es la sabiduría, cosa que
comparada con Dios no tiene el hombre, pero sí con respecto al mono,
en lo cual el niño se diferencia del hombre como el hombre de Dios.
Entonces entre la edad y la perfección no hay sólo una relación
fisiológica, sino ética-intelectiva y Heráclito atisba en la vida humana
una real y verdadera "edad perfecta". Atribuyéndosela al "hombre
lógico" (que deriva del logos palabra y acción) exclama:
"un sólo hombre vale para mi diez mil si es el mejor" (134)

porque de esa imagen, por no decir concepto del hombre, que el efesino forja, resulta inmediatamente lo que se podría llamar una
d)

Filosofía del estado

Es que política y ética se implican "existe una ley también, la
de obedecer a la voluntad de uno sólo" (135) se sobreentiende que
por ser el bueno, por sabio, por seguir la razón, porque la mayoría
de la multitud no lo es, ni la sigue. La sentencia supone una forma de
gobierno aristocrático, pero supone también que la fundamentación
del individuo y de la sociedad es la misma: es decir el logos, uni
versal y eterno, Heráclito lo afirma y lo desarrolla expresamente:
"los que hablan con talento debieran apoyarse en lo que es común a
todos, como la ciudad sobre la ley y aún más fuerte todavía. Pues
todas las leyes humanas toman su fuerza de la única ley divina que
extiende su poder tan lejos como le place, que basta a todo y lleva su
victoria sobre todo (136).
El pensamiento de Heráclito permanece fiel a la esencia del
hombre griego, vinculado a la "polis": se siente miembro de una co
munidad universal y sometido a ella. El hombre que adquiere con
ciencia de que lleva en su propio espíritu la luz eterna de la vida del
todo, adquiere la capacidad de participar en la más alta sabiduría
cuyos decretos proceden de la ley divina, comenta Jaeger (137).
Dentro de la interpretación de Spengler, el cambio es el principio
formal de la naturaleza orgánica. Ese cambio no escapa a nadie, pero
sí su ley. El mundo de los sentidos está sujeto al movimiento ininte
rrumpido. Todas las creaciones de la cultura: estado, sociedad, costum
bres, son producto de la naturaleza, están sometidas a las mismas condi
ciones de existencia que lo demás, es decir a la ley rigurosa de que
todo cambia y nada permanece. Para él uno de los grandes descubri
mientos de Heráclito está en haber mostrado la íntima relación entre
naturaleza y cultura. Concluye que nos encontramos frente a un sis
tema de relativismo completo, llevado a sus últimas consecuencias,
porque donde no hay un punto inmóvil los conceptos de ética y esté
tica sólo pueden tener un valor personal (138).
Olof Gigon, después de recordar que ética en los tiempos ar
caicos significa también política, hace observaciones valiosas: el
"logos" es llamado eterno por Heráclito, atributo que en Hornero y
Hesíodo corresponde a los dioses. También le adjudica el carácter de
"común", lo que dice relación a la comunidad o "polis". El "logos"
en su relación con los dioses se compara a la relación que existe' en
la ciudad entre los ciudadanos y las leyes, comunes a todos. La fuerza
de la "polis" es la ley, la de los hombres el "logos". Se le puede lla
mar "fuerza" porque defiende en el interior ¿el desorden y en el
exterior del ataque enemigo (139).

(128) CENSOBIH. 17, 2 (22 A 19).
(129) Jaecer. op. dt., Pág. 204.
(130) Frag. 82.
(131) Frag. 83.
(132) Frag. 78.
(133) Frag. 79.
(134) Frag. 49.

(135)Frag. 33.
(136)Frag. 114.
(137)Jaecer. op. etc., pág. 205.
(138)Spenclek. op. dt., pág. 28.
(139)Gicon. op. cit., pág. 203.
136 —

— 137 —

�— ¿El —
•0^ -?&lt;i[ '• • dO 'NO31 9
5 -8Bd '•;ito 'do
JS
02 -Sed "113 ' do -Hasa'*t
•m •^•'&amp;
S -3.Mí

(6I)
(8EI)
un)
(9I)
(SI)

*(6l) o^iraaua anbBjB jap jouajxa
n^ ^ napjosap jap joijajuí p ua apuaipp anbjod 44Bzjanj,5 jbhi
apand aj ag *448o2oj,, ja sajqraoq soj ap bj 'Aaj bj sa 44sijod,, bj ap
j ^j 'sopoj b saimiHOD 'saAaj sbj j. sou^peprno soj ajjua pepnia bj
n^ .ajsjxa anb uopBjaj bj b BJBdtuoa as sasoip soj uoa uop^jaj ns ua
44so2oj,, jg "m8!!0^,, p^piunraoa bj b uopBjaj aotp anb oj 'ítunraoD,,
ap J9JDBJB3 p BaxpnfpB aj uaiquiBX "sasoip soj b apuodsajjoo opoisajj
A ojamojj ua anb ojnqijjB 'ojijoBJajj jod oujaja opBmBjj sa 4tso^oj,,
p :sbsoijba sauopBAjasqo a^sq 'Boijjjod uaiquiBj bdtjiuSis soojbd
-jb sodraaij soj ua Boija anb jspjooaj ap sandsap 'uo^t^) jo^q
'(8l) IBnosjiad jo^ba nn aauaj napand o[os boi^
-ajsa ^C B^ria ap sojdaouoo so^ [iaohiui ojund un jÍBq ou apuop anbjod
'SBpuanoasuoo sBraijjn sns b opBAaj]; 'oja^duioD orasiAijBpj ap Bina)
-sis un b a^uaaj soniBjjuoaua sou anb a^npuo[) -Bjn^no Á BzajBJniBu
ajju^ uopBp^ Btnijm bj opBjjsom jaqsq ua Bjsa ojxjDBjajj ap soiuaim
-uqnosap sapuBj^ soj ap oun ja b^bj; -a^anBuuad Bp^u Á BiqraBD opoj
anb ap BsojnSii ^aj bj b ^pap sa 'SBUiap oj anb Bpuajsixa ap sauop
-ipaoa sbuisiui sbj b sEpijauios uejsa 'Bz^jBjnjsu bj ap o^onpoad uos 'sajq
-uinjsoo 'pBpapos 'opBjsa :Bjnjjno bj ap sauopsai^ sbj SBpoj^ •optduinjj;
-ajuiui ojuoiraiAotn jb o^ofns Bjsa sopijuas soj ap opunut jg; -Aaj ns is
ojad 'axpBu b Bds^sa ou oiquiBO as^ #BamBJO Bz^jBjn^Bu bj ap jbuijoj
oidpuxjd ja sa oiqniBo ja 'jaj^uadg ap uppBjajdjajuí bj ap ojjuaQ
'(¿l) ^^^aBf B^uauioa 'ButAip ^aj bj ap uapa^oad sojajoap soAna
BunpiqBS bjjb sbui bj ua j^dpijJBd ap pBptOBdBO bj ajambps 'opo^
jap BpiA bj ap Buaaja znj bj njujdsa oidojd ns ua ba^jj anb ap epuara
-uoo aaainbpB anb ajqmoq j^ *Bjja b opijamos A jBSjaAiun pBpmnra
-oo Bun ap ojquxouu ajuais as :ws;jod,, bj b opsjnDuiA 'oiáaijS ajquxoq
jap Bpuasa bj b jaij aoauBnuad ojijaBjajj ap ojuatniBsuad jg[
'(9l) P0^ 3^t{os btjojdta
ns BA3JJ 'A opoj b Bjssq anb 'aasjd aj oraoa sotaj qb^ japod ns apua^xa
anb BuiArp jíaj Boiun bj ap Bzjanj ns ubuioj SBUBranq sa^aj sbj SBpoj
san^ *BjABpo^ ajjanj sbui utib A jíaj bj ajqos pspnp bj oiuoo 'sopo^
b unraoo sa anb oj ua asjBAodB uejaiqap oiuajej uoa uBjq^q anb soj,,
:ajuauiBS3jdxa BjjoJJtBsap oj A buuijb oj ojijoBjajj 'oujaja A jbsjba
-iun 'soSoj ja jpap sa :buisiui bj sa pBpapos bj ap A onpiAipui jap
uopBjuauíBpnnj bj anb uaiqraBj auodns ojad 'o^ijbjoojsijb ouj^iqo^
ap Btnjoj Bun anodns Biouajuas wj -anSis bj tu 'sa oj on pníijjniu bj ap
bijo^bui bj anbjod 'uozbjc bj jmSas jod 'oiqBS jod 'ouanq ja jas jod
anb apuaijuaajqos as (l) I98 oun ap pB^unjOA bj b jaoapaqo ap
bj 'natqiuBj ^aj Bun ajsixa,^ UBOijdrai as Boija A Ba^ijod anb sg
oavxsa ^aa vi^osotij;

(p

Bun jsraBjj Bjjpod as anb oj aiuaniBjBipauíai Bjjnsaj 'bÍjoj ouis
-^ja p anb 'ajquioq jap ojdaouoo jpap on jod 'uaBuii Bsa ap anbiod

— 9l —

•61 -Sbj^(I)
•8¿ -B--^(ZU)
•S8 •8BJ^(II)
"28 •^J^(0l)
'tOZ '^?^ '•'? 'do -aaravf(6^1)
"(61 ¥ ZZ) Z '¿I -H
^ofaui ja sa is jim zaip ira BJBd ^jba ajqmoq ojos nn,,
:BniBjaxa (uoio^b A BJqBjBd eoSoj jap BAwap anb) ítoai8oj
ajqmoq,, jb Bjasopua^nqujy -^Bjaajjtad pspa,, Bjap^pjaA A jb^ Bon
BUBUinq BpiA bj ua BqspB ojijoBjca|j A BAijoajajui-Bopa onis 'Baigpjoisij
uopsjaj buti ojos jÍBq ou nopoa^ad bj ¿ p^pa bj ajjua saouoju^
•soiq ap ajqnioq ja omoo ajqraoq jap Bpuajajip as omu ja jBno oj ua
'onout jb ojDadsaj uoa is ojad 'aaqraoq ja auaij ou soiq uoa ^pej^duioo
anb Bsoa 'BjjnpiqBS bj sa u^paajjad bj ap 'oijajiao ja lojaadsB oajo
una bjbjob as anb oj ho^ "(ggx) t4ajquioij jb ojaadsaj uoo sa oj ouiu
ja oraoa jwand ubi sa 'p^piuiAip bj uod uopBjaj ua 'ajqraoq jg,,
:aJt^dM 3P Jaiod,, ojjo A (^g^) MBuiAip bj ou'ojad
'BunpiqBS ap BpBAud Bjsa BuBranq BzajBjnjBn bj?, : ojxaj ojjo ua botjij
-uoo as ois^ -uopBAaja Bpo^ ap Bsn^o 'BjjnpxqBS bj 'jojba oraajdns p
'uopBzmbjBjaf ap ojjajjjD oraoo 'Braoss as ajuaraBAanu jnbB jo^
opoi b A Bzajjaq b 'BjjnpiqBS b o^uBno ua ouom un a^ajBd 'p
-ip bj uoa opBJBdraoa 'sajqraoq soj ap oiqBS sb^^ j^,, '(oci) BUBumq
apadsa bj uoa BJBdmoa oj as opuBna 'oaj sa ojjaq sbot ouora jg
•soiq ojjo
ja jod 'opBj un jod ouora ja : ajuapuajdjos sbui oj ap oun lueajuana
•ua as Bpuajapj ap sojund soq -saji soj b unraoo apipadns Bun ^^q
anb jpap sa 'soaijjuaauoo sojnajja ap bjbjj as anb JBpiAjo uis 'í4soiq, A
Msorasoa,, ja :oiijoBja¡j ap sojuaraSBjj soj ap sBma^ sapusjS sop so'xjo
soj b ojaadsaj u^ioa^ A BjqBj^d ap oaigoj jas asa ap uopisod bj :o)und
ojjo JBfij jod BjABpoj Bpan^ "(6^I) ^^SaBf a^ip '41BpBjiraiji p^pip
-unoaj Bun ap sa jsiuaS Bapi bjs ua BjjBq as anb BaiSojoiq uopin^
-ui b^j •noisua^ bj a^uBipara Bzijsaj as ojijoBJau ap pcpiun vjn
•BUBranq apadsa bj Bpoj ap 'jBjauaS ua 4tajqraoq,, jap BpiA ap ^aj ua
BJoqB BppjaAuoa Bjsa 'sa ja anb op^uirajajap 44ajqraoq,, asa ap opuoj ja
na BpBjjsq roijduiB BBra opijuas un ua epeai[de jnbB b^ soraauaj bj
'Buiajsis nn b oppnpnoa Bq oj A orasirn is ua opBJjuo^ua Bq
anb 'sojsando sojund sop ajjua ajqiAora uoisuaj ajnBjsnoa

t

,'(2ZI)

p

-na jBn^ ja na janbB A opBjpuaSua sa ajqraoq ja anb ua ojuaraoni
ja ajjua opipnajdraoa oiparajajni jb 'ajqmoq jap pBpa bj ap uopnjoA
-aj BraBjj A ajqraoq jap p^pa bj ap uppnjoAaj san a^njijsnoa anbjod
;4uopFjaua?, osdBj ajsa b botbjj uainb ojijaBja^ sg -jojj'a nn ajnamaj
-uajt'd opijaraoa usq 'soub q ap opBdsa un b oj^is ja oppnpaj u^q
anb soj 'Bpuanaasnoo u^ -ajjanm bj A ojnaimpBn ja Jod Bpsjiraij
Bjsa anb 'BUBranq ^piA bj ap uopBjnp bSjbj sbui bj sa ojSis u^j,,
:ojxaj ojjo
ajsa jBjp apand as anb aaajBd jajSuadg ap Bapi bj ap oAode ug

�Llambías de Azevedo señala que la ley universal del cambio y la
oposición implica no sólo la transitoriedad, sino la inversión del pre
dominio de ciertos individuos y clases. Teniendo en cuenta esto es
que desaparece la contradicción apuntada entre sus preferencias aris
tocráticas y su actitud frente al pueblo (140), al que alienta a defender
sus derechos (141): "El pueblo (demos) debe combatir por la ley
como por sus murallas" (142). Interpretación la más adecuada, por
que soluciona una de las contradicciones que generalmente se atri
buyen a Heráclito.
Como el pensamiento heraclítico vincula temas imposibles de se
parar, se inserta aquí una visión originalísima del efesino, que tiene
relación con uno de los principios suyos fundamentales, que en rea
lidad en el curso de este estudio aparecerá al tratar el cosmos: el
combate. Por un lado lucha es justicia. "Hay que saber que la guerra
es universal, que la justicia es una lucha y que todo toma su vida de la
discordia y la necesidad" (143). Por el otro la lucha, de la que re
sulta la justicia, es la ordenadora de la sociedad en clases, lo que
constituye uno de los aspectos del acontecer cosmológico en su
totalidad:
"El combate es el padre de todas las cosas, el rey de todo. Hace
representar a los unos el papel de dioses, a los otros el papel de
hombres, vuelve esclavos a los unos, a los otros libres" (144).
El cuadro tiene tintes proféticos y paradójicos señaladísimos.
Porque el "oscuro" está anunciando el trueque de los poderosos por
los humildes y viceversa, la inestabilidad del gobierno y la sociedad.
Esto sería una visión pesimista, si se olvidara que de la lucha resulta
Ja realización de un valor positivo.
Volviendo a Olof Gigon, hace notar que la comparación entre el
logos y la ley se transforma. El logos mismo se vuelve la ley, la única
ley divina, que es el prototipo de todas las leyes humanas; el logos
se convierte en el origen de todas las leyes de la polis, pero el logos,
mas que las distintas disposiciones del estado significa, en Heráclito,
el orden de la vida, todo lo que es uso y costumbre. Podría llamarse
también "nomos" porque es la regla que rige todas las cosas (145).
Olof Gigón acentúa constantemente el contenido ético de la
visión de Heráclito, lo que no hace sino confirmar el punto de par
tida humano. Está de acuerdo fundamentalmente también con Jaeger.
El efesino opone en fuerte antítesis a la ley divina, que tiene
los atributos de la divinidad, la ley humana imperfecta (146). Pero
llegamos aquí nuevamente a una encrucijada:
1.)

La naturaleza humana carece de sabiduría (147).

(140) Pág. 133.
(141) Llambías de Acevedo. op. cit., pág. 255.
(142) Frag. 44.
(143) Frag. 80.
(144) Frag. 53.
(145) Cicon. op. cit., págs. 203-204.
(146) Frag. 114.
(147) Frag. 78.
— 138 —

2.) Sabiduría es decir la verdad y obrar conforme a la natu
raleza (148). Verdadero disparadero sin salida aparente, porque si
eres hombre estás desprovisto de sabiduría y entonces ¿cómo vas a
decir y obrar sabiamente?
Si mal no recordamos, por algún lado dijo Heráclito que la razón
estaba en el alma (149) o había calado profundamente en ella, vale
decir que el hombre, por su alma, puede llegar a poseer, o ser poseído,
por la razón esa universal, que determina su conocer y actuar, lo que
nos está claramente anunciando que Heráclito vio un
e)

PROBLEMA DEL CONOCIMIENTO

Ya se dijo, al tratar las ideas psicológicas contenidas en sus frag
mentos, cómo Heráclito se sitúa en una posición crítica frente al co
nocimiento que le proporcionan los sentidos. Aloys Fischer dice que
los filósofos de la época se han dejado llevar por la tendencia
a la objetividad contenida en todo pensar, y que Heráclito no deserta
de este punto de vista, aunque tampoco lo acepte como algo obvio y
evidente.
Olof Gigon plantea este aspecto con gran claridad: en Heráclito
la oposición "verdad-error" se transforma en la oposición entre "lo
común y- lo individual". La oposición clásica "razón-sentidos" hace
su aparición histórica más tarde y no se encuentra para nada en
Heráclito. Luego se identifica la apariencia de lo individual con la
irrealidad del sueño (150). Cabe entonces preguntarse en definitiva
cómo el hombre alcanza esa razón o se pone en contacto con ella.
Sobre este punto el texto doxográfico que ha sido trasmitido es ex
tenso. Los comentadores reconocen en él una fuerte influencia pos
terior estoica y una directa sobre Heráclito, la de Alcmeón, sin con
siderarlo falseado en lo fundamental. Este texto nos aclara también
el papel de los sentidos en el conocimiento y su relación con el "logos",
relación que indudablemente no es antitética.
"... este físico sostiene la idea de que el medio ambiente está
penetrado de razón en inteligencia..."
"Absorbiendo, pues esta razón divina por la inspiración, como lo
cree Heráclito, nos hacemos inteligentes, y mientras que perdemos
la memoria en el sueño, volvemos a nosotros en la vigilia. En efecto,
como los poros de los sentidos están cerrados en el sueño, el espíritu
en nosotros ha cortado el contacto con el medio ambiente; apenas
queda como un vínculo la respiración, comparable en cierta forma
a una raíz. Estando así separado, pierde pues la facultad de memoria
que tenía antes".
"Pero al despertar, acudiendo de nuevo a los poros de los sentidos
como a sus ventanas, y tomando contacto con el mundo externo, re
cobra la facultad de regresar. Lo mismo pues, que los carbones
cambian y se ponen ardientes cuando se les aproxima al fuego y se

(148)Frag. 112.
(149)Frag. 45.
(150)Gigoh. op. cit., pag. 205.
^ 139 —

�— 6SI —
'SOt •*?d ''*! •rfo "H0DI3 (OSI)
(6*1)
(8H)

ni •^

as A oSanj jb smixojde saj as opirena sainaipjB uauod 98 A
sauoqjBa soj anb 'sand omsitn cj MBsaj^aj ap pBjjnaBj bj Bjqoa
-aj 'oujaixa opnnm ja uoa ojoBjnoa opuBinoj A 'SBUBjuaA sns b o moa
sopunas soj ap soaod soj b oAanu ap opuaipnoB 'jeijadsap jb oja^,,
•m83jub eiaa) anb
Bijomam ap p^jjnaBj bj sand apjaid 'opBJBdas isb opuBjs^ -zibj eun b
snuoj Bjjap na ajqBJBdmoa 'nopsjídsaj b[ ojnaniA un oraoa Bpanb
gBuadB ^aiuaiqmB oipam ja uoa o^aB^uoa ^a opBjjoa sq sojiosou na
njijídsa p 'ouans p na sopexiaa usjsa soprjuas soj ap sojod soj omo^
'oiaap u^ "bijiSia bj na eojjoeon b somaAjoA 'ouans p na Bijomam B[
soraapjad anb SBjjuaiui A 'sajuaáipiui somaaBq son 'ojijasjajj aaja
oj oraoD 'uopBJídsui bj aod ButAip uozui Bjsa sand 'opnaiqjosqy^
um • • BiDnaSi[ajni na npzBj ap op^iianad
Bjsa a^uajquiB oipam p anb ap eapi bj^ anai^sos oaisij a^sa • • • n
•BapajijuB 8a on ajuauíajqBpnpur anb uopepj
'usoSo[,, p noa n^pspj ns Á oíiiaiuiiaouoo ^a na sop^uas so^ ap pded p
naiqniB} BJBpB son ojxaj a^sg -[BjuaraBpunj o( ua opBas^Bj o[JBJtapis
-U09 uis 'noauí^^y aP B{ 'oii[^eaajj aaqos B^oaaip Bun Á Baiojsa joiaai
-sod Biauanjjuí ajjanj Bun p na uaaouoaaj saaopBiuaraoD so^ -osua^
-xa sa opijiuiSBaj opxs eq anb oorjBj^oxop ojxaj p ojund ajsa ajqog
*ejp noa ojobjuo3 ua anod as o uozbj Bsa bzub^[b ajqmoq p ouioo
BAijiuijap na asjBjun^ajd saanojua aqB[) •(OSI) ouans pp pspi^ajji
bj uoa [BtipiAipui oj ap BpnauBdB B[ Baijpnapi as oSan^j -o^ipBjajj
ua Bpeu Bjsd Bajuanaua as on Á apjBj. sbui Baijojsiq nopijede ns
a^Bq wsopijuas-uozBJM B^isBp uopisodo B'j "^^BnpiAipni o[ -Á untno^
o[,, ajjua nopisodo bj na bumoj6ubj^ as 1^jojja-pepjaA,, u^pisodo B[
o}[[OBjajj ua tpspuBp ubj^ noa oiaads^ a^sa BajuB[d uo^i-q Jojq
A oiAqo oS[B oiuoa ajdaos o¡ ooodinBj anbuns 'bjbia ap ojund ajsa ap
B}jasap ou ojipeaajj anb A 'jBsuad opoj na Bptuajnoo pBpiAijafqo B[ b
epuapuaj B[ jod jba3¡[ opsfap usq as Booda b[ ap sojosojtj so[
anb aaip Jaqasijj siojy -sopiinas so{ uBnopjodojd a\ anb ojuaitnpou
-oo ^B aiuajj Bopjjo u^pisod Bim ua Bniís as o^iyoBjaj^ oiuo^ 'sojuaní
-^bjj sns ua SBpiuajuoD sBai^opaisd sBapi sb^ jbjbjj ^b 'ofip as bj^
OXN3IKIDOMO3 T3Q

(a

un oía ojipBjajj anb opuspunuB ajuauíBJBp Bisa sou
anb o\ 'jbiuob A laoouoo ns Buiiuaajap anb '[BSjaAiun Bsa uozbj b[ jod
'opiasod jas o 'jaasod b JB3af[ apand 'snqs ns jod 'ajqraoq p anb jpap
a[BA 'B[p na a^uatnBpunjojd opB[eo Biqsq o (6f\) Buqs p na BqBjga
uozbj b^ anb o^ipBjajj ofip opc^ uniB jod 'souiBpjoaaj on ^ui tg
¿a^uoraBiqBS jBjqo A jpap
b 9ba oraoa? saauojua A BjjnpiqBS ap ojsiAoadsap SB^sa ajqmoq saja
x^ anbjod 'ainajBdB Bpips uis ojapBJBdsip ojapspja^ *(8tl)
-nien bj v anuojnoa JBjqo A pepjaA b^ jpap sa BjjnpiqBg (

'SSZ "^?^ '"'P '^o

•os •*

(¿ti)
(WI)
un)

o

sa sviawvTj (tu)

BunpiqBS ap aaajea eneranq Bza^jniBu B'j

(o'{

^Bpefpnjana Bun b ajuaniBAanu inbB sotnB^afj
j '(9^&gt;l) BjDajjadini BUBmnq Xaj bj 'pepmiAip bj ap sojnqjjjB soj
auau anb 'BuiAip Áaj bj b sisajijuB ajaanj na ánodo oms^j^ j^
•ja^^B]" noa natquiBj ^juatajB^aaniBpunj opjanaB ap bjb^ *ouemnq Bpu
-jBd ap ojund ja JBuuijnoa onis aasq on anb oj 'ojijobj3j_j ap uoisia
bj ap oaija opmajnoa ja ajuauíajuBjsuoo Bnjua^s uo^i^ JOJQ
"(Sf'l) BB8o;&gt; 8I sepoj aSjj anb BjSaj bj sa anbjod ítsomou,, uarquiBj
asjBuiBjj Bjjpoj -ajquiniso A osn ea anb oj opoj 'BpiA bj ap napjo ja
'o}i[0B.iajj na 'Baijui^is op^jea jap sauopisodsip SBiuijsjp sbj anb sbui
'eoSoj ja ojsd 'sijod bj ap sa^aj sbj SBpoj ap uaáiao ja ua ^jjaiAuoa as
soSoj ja íSBUBiunq saÁaj sbj s^poj ap odi^ojojd ja sa anb 'BniAip ^aj
e^iun bj '^aj bj aAjanA as ouieim so^oj [g 'buijojsubj^ as ^aj bj A so3oj
ja atina uopejBduioa bj anb jbjou aaBq 'uoái^ Jojq b opuaiAjo^
•OAijisod jojba nn ap uop&amp;zijeaj bj
Bj^nsaj Bqonj bj ap anb BjspiAjo as is 'Bjsiimsad uoisia eun Bijas ojs^
•pBpapos bj A oujaiqo^ jap pepijiqejsaui bj 'BsjaAaaiA A sapjttunq soj
jod sosojapod soj ap anbanj} ja opu^puiiuB B^sa 4tojnaso15 ja anbjo^
-somisjpBjBnas so^ifopBjBd A soaijajojd sajuy^ auap ojpsna jjj
"(t^l) ííS3aíIíl SOJJ ^oj b 'eoun soj b soABjaga aAjanA 'saaqmoq
ap jadBd ja sojjo soj b 'sasoip ap jadsd ja soun soj b jejd
aaBjj 'opoj ap A^í ja 'SBSoa sbj SBpoj ap ajped ja sa ajBqmoa
.•pBpijBjoj
ns u^ oai^ojomsoa jaaainoaB jap sojaadsB soj ap onn aÁnjjisuo
anb oj 'sasBja na pBpapos bj ap Bjopeuapjo bj sa 'Bppsnf bj B^jns
-aj anb bj ap '^qanj bj ojjo ja jo^ •(g^'X) tlpBpisaaau bj A Bipjoasip
bj ap BpiA ns Buzo) opoj anb A Bqanj eun sa Bpijsnf bj anb 'jBSjaAiun sa
BJjan^ bj anb jaqss anb Ae-^ n 'Bpi^snf sa Bipnj opBj un jo^ "ajEquioa
ja :eomsoa ja jbjbjj jb Bja^ajsdB oipnjsa ajsa ap osjna ja u^ pspij
-B3j ua anb 'sajBiuauíBpunj soÁns soidiauíjd soj ap oun uoa uopejaj
auau anb 'ouisap jap BiuisijBuráuo uoisia un inb^ Bjjasui as 'jBJBd
-as ap sajqísodnii seiua^ BjnauíA oaiijjaBjaq ojnaiiaBsnad ja orao[)
•ojijaBJajj b uoinq
-ijjb as a^namjBjanaS anb sauopaip^j^uoa sbj ap Bun Buopnjos anb
-jod 'BpBnaapB sbot bj uopBjajdjaíuj '(ZV\) ítSBjjBjnra sns jod ouioa
A^i bj jod jpBquioa aqap (soraap) ojqand jgw : (tf7!) soqaajap sns
japuajap b B^uaijB anb jb '(o^l) ojqand jb ajuaaj pnjpaB ns A SBaijBjaoj
-sijB sBpuajapjd sns ajjua BpBjundB uopoipBjjuo^ bj aaaJBdssap anb
sa ojsa Bjuano na opnaiuaj^ *sasBja A sonpiAipni so;jap ap oinimop
-ajd jap uoisjaAUi bj onis 'pBpaoojisuBjj bj ojos on Baijdmi nopisodo
bj A oiqurea jap jBSjaAiun ^aj bj anb ejeuas opaAazy ap SBq

�apagan cuando se les aleja de él, así la porción del mundo externo
que se aposente en nuestro cuerpo por la separación deviene algo así
como privado de razón, pero por la unión mediante el mayor número
de poros, se hace semejante al Todo".
"Esta razón común y divina, por la participación de la cual nos
hacemos aptos para razonar, es considerada por Heráclito como cri
terio de la verdad. De donde concluye que lo que se manifiesta a todos
los hombres en general, es digno de fe (pues es por la razón común
y divina que ha sido aprehendido) y que al contrario, lo que llega
solamente a tal individuo es indigno de fe por el motivo opuesto" (151).
Hete aquí que si creímos ver una imagen en los textos que ya
encontramos, donde Heráclito habla de la vigilia y el sueño (152),
íbamos por mal camino. Estas dos palabras encierran la realidad, son
los dos polos opuestos (el efesino es siempre fiel consigo mismo) en
los cuales se apoya lo que con razón podemos llamar su teoría del
conocimiento.
John Burnet y Olof Gigon están de acuerdo en reconocer como
heraclíticas las dos comparaciones fundamentales: la de la respiración
y la de los carbones ardiendo.
La relación del alma del hombre con el exterior se mantiene por
aberturas con las cuales Heráclito designa evidentemente los sen
tidos, especie de ventanas abiertas durante el día y cerradas durante
la noche.
Estando la razón en ese mundo común a todos, el conocimiento
es justamente ese contacto que se establece entre el exterior y el in
terior por intermedio de los sentidos. Pero este "intermedio de los
sentidos" tiene en el texto un significado fundamentalmente distinto
del que hoy le adjudicamos: los sentidos desempeñan un papel com
pletamente pasivo, justamente el de la ventana que deja o impide
el paso de la luz, el del tubo que une dos vasos comunicantes para que
se pongan en contacto los contenidos. Los sentidos no llevan nada por
sí mismos. En este aspecto Heráclito es fiel a su época y en su
"hombre lógico" el conocimiento mismo es una "pasión".
El contacto así establecido es el que Heráclito compara con los
carbones que se encienden cuando se les aproxima al fuego y se
apagan cuando se les aleja de él. Entonces, otra nueva determinación:
el contacto lo es de algo luminoso con algo oscuro. Parece que esto
hizo decir a Teofrasto que Heráclito consideraba el conocimiento
como el resultado del contacto de los opuestos. Pero, por otro lado,
al establecerse éste, lo que es común y universal se pone en relación
con lo que es individual, penetra en el alma, y en último término,
ella se hace semejante al "logos", porque el "logos" la invade y es
entonces que lo puede seguir.
También, ya lo dijimos, encontramos que en el fragmento que
describe a la araña en su tela (153), apunta la teoría del conocimiento
en más de un aspecto. Ahora cabe señalar como Heráclito no locali(151)Sext. Adv. Math. VII, 127, 129, 130, 131 (22 A 16).
(152)Fraga. 2, 21, 89.
(153)Frag. 67 a.•
— 140 —

zaba el alma en ninguna parte del cuerpo, sino que ésta se puede
mover donde hay sensación.
Se vio al principio como el efesino melancólico fue llevado a
descubrir en sí mismo dos de sus grandes principios: la armonía de
los contrarios y el eterno transcurrir. La aplicación del primero a
su teoría del conocimiento la acabamos de ver. Pero ni el "logos" ni
el "alma", que adquiere la sabiduría al contacto con él, escapan al
segundo: una y otra están sometidas a su vez al movimiento incesante.
Consecuencia lógica que ha llevado a decir a Aristóteles:
"Heráclito mismo considera el alma como el principio, pues con
siste en la exhalación de la cual forma las demás cosas. Es la más
corporal (de las sustancias) y está en flujo perpetuo; lo móvil además
es sólo conocido por lo móvil, y como casi todos, él creía realmente
que las cosas están en movimiento" (154), texto del cual, para este
propósito sólo interesa la última parte. La primera trata de la esencia
del alma, lo que pertenece aun, para ser fieles al pensamiento antiguo,
a la cosmología. Otro texto, heraclítico de pura cepa, a fuer de mis
teriosamente poético, es explicado por Olof Gigon de acuerdo a esta
solución del problema del conocimiento: "El hombre se enciende para
sí en la noche una luz, cuando la luz de sus ojos está apagada. Vi
viendo, enciende al muerto en el sueño; despierto enciende al
dormido" (155).
Hay una oposición entre el exterior, para el hombre apagado du
rante el sueño, y la luz que él enciende en su interior para sustituirlo.
Verosímilmente con esta luz ve las imágenes de los sueños. Pero es luz
individual, que el hombre ha encendido para sí. No es la luz de los
ojos, que durante el día se enciende, al aproximarse y tomar contacto
con el exterior. Es una luz que hace visible la irrealidad individual
de los sueños y no la realidad de lo que es común (156).
De la posición en el problema del conocimiento, en la cual He
ráclito no hace sino estar rigurosamente de acuerdo consigo mismo,
se deriva una conclusión lógica: la validez universal de los juicios
verdaderos determinada necesariamente, porque estando en el prin
cipio un mismo logos y una misma capacidad para captarlo, o más
bien, si el hombre no pone obstáculos a que lo invada el logos eterno
y común, el resultado de lo pensado es el mismo en todos, según
señala Aloys Fischer.
Una gran contradicción parece estar implicada: esa validez uni
versal de los juicios se opone a la afirmación del constante movi
miento de todas las cosas, que lleva a un relativismo completo. Por
eso la posteridad representó a Cratilo, ridiculizándolo, como el
hombre que considerándose incapaz de toda afirmación, (vuélvete
planta! — le gritaría Aristóteles) había enmudecido y señalaba con
el movimiento de un dedo la imposibilidad del conocimiento.
Que Heráclito influyó posteriormente en el desarrollo de una co
rriente escéptica es indudable. Platón, cuando cita la frase de Protá(154)Aristot. De anim. A 2 405 A 24 (22 A 18).
(155)Frag. 26.
(156)Gicon. op. di., pág. 234. '.'•••
— 141 —

�— xn —

•9Z
•(81 V ZZ)

YS

Z ¥ ••"?•"&gt; 3Q

(9SD
(SSl)
(tSI)

-bjojj ap asBjj bj Bjp opu^no 'uojbjj; -ajqBpnpui sa Bopdaosa
-oo buii ap ojjojjssap ja na aiuauuoiaajsod o^njjuí oiíjoBjajj an(")
. •ojuaiuiioouoD jap pBpijiqísodun bj opap un ap ojuaimtAoin [a
uoo BqBjBuas A oppapnmua BjqBq (saja^jsijy bijb^ijS aj — ¡BiUB[d
a^a AjanA) 'uopBuuijB Bpoj ap zbcIboui asopuBjapisuoo anb ajqiuoq
[a ouioo 'ojopmmjnoipij 'o^ijb^^) b piuasajdaj pspijojsod bj osa
joj -ojajduioa omsiApBjaj nn b ba^jj anb 'sbsoo sbj sepoj ap o^uaiui
•lAOUI 3^UBJSUO3 J3p UOpBUIJIJB BJ B 3UOdo 3S BOpmf 8O[ ap JBSJ3A
-iim zapijBA B83 :BpEoi[duii jb}83 aoajBd uoiooipBj^uoo ubjjí buq
•jaqosi^ s^ojy Bjsuas
un!uas 'sopo^ n^ ouisnn ja sa opssuad oj ap opBjjnsaj [a 'unuioo X
oujaia soiioj p spBAUi oj anb b sojnoBjsqo auod ou ajquioq js is 'uaiq
sbiu o 'ojjbiobo BjBd pBpp^dBO BIU8UU Bun A soSoj omsiui un oidp
-utjd p ua opuBisa anbiod 'ojuouibijbsooüu BpBunuaojap soiap^piaA
soioint' sof ap psjaAiun zapipA b^ :bdiJjO[ noisnpno^ Bun BAijap as
'ouisini o^isuoo opjanaB ap a^uauíBgoanáij isa ouie aasq ou oíi[dbi
-ajj pno b^ na 'oiuaiuiíoonoo pp Buiapqxud p na uopisod B[ bq
"(9ST) unnloí&gt; sa anb T 3P pBpip^ai B[ ou Á souans so[ ap
{BxipiAipur pBpip39Jii B[ a^qísiA aoBq anb zn^ Bun s^ -joij^íxa p no
oiOB^uoD jbuioj ií 39JBuiixojdB [B 'apuapua as Bip p aiuejnp anb 'sofo
so[ ap zn[ bj sa o^j • BJBd opipuaaua Bq ajquioq p anb '[BnptAipui
znj sa oja^ 'souans so^ ap saua)5Buii sbj sa znj B)sa uoo aiuaui[iuii8OJia^
•o^mjijsns bjbÜ joiaajuí ns ua apuapua p anb zn^ b^ á 'ouans p ojubj
-np ope^Bde a^quioq p BJBd 'joijojxa p anua uopisodo Bun á

"(SSI) O
[B apuapna oijoyds^p íonans p na ojjonin \v apuapua 'opuaiA
"ÍA 'Bp^^BdB Bisa sofo sns ap zn&gt;[ b^ opueno 'znj Bun aqoou ^\ ua is
BJBd apuapua as ajtqraoq ^g?? :ojuairapouoa pp Bma^qo.id [ap U9pn[os
Bisa b opaonaB ap uoSt^) Jo^q JO(i opBotpixa sa 'ooijaod ajuauíBSoiJaj
-siui ap Janj b 'Bdao Bjnd ap ooijipEjaq 'ojxaj ojjq -BiSo^orasoa b^ b
'ongijuB oiuo¡uiB8uad ye sapij las BJBd 'me ^aau^jjod anb o^ 4Buip3 pp
Bpuasa bj ap bjbj^ Bjaraud B'j gaj.iBd Brap[n B^ Bsgjajuí opps ojisodojd
ajsa BJBd 'p3no pp ojxaj '(^SX) ttojuaimrAoui na n^isa sbsod sbj anb
ajnaui[Baj; bt^jo p 'sopoj tsbd ouioa Á '^tAonr o^ jod oppono^ ojos sa
SBtcrapB ^lAora o^ íonjadjad ofn^j ua B^ea A (SBpuBjsns sb[ ap) pjodjoo
SBIU B^ S^J '8B8O3 SBlU^p SBJ BUIJOJ JB113 B^ 3p n9pBJBqX3 BJ U3 3)818
-uoo sand 'oidpuud ja ouiod buijb ja Bjapisnoo orasiui ojij3Bjajj)?
^sajajoisijy b jpap b opBAajj Bq anb boiSoj Bpuan^asuo^)
•a^UBsaout ojuaiuiiAoui jb zaA ns b SBpxiauíos uB^sa bjjo A Bun :opunSas
jb uBdBasa 'ja uoo ojobjuoo jb BjjnpiqBS bj sjainbpB anb 'í4buijbw ja
iu 44soSoj,, J3 iu oja^ uaA ap souibobob bj ojuaiuiponoa jap Bwoaj ns
b ojauíiad jap nopBoijdB b^ "jiJjnosuBjj onaaia ja A soijbjjuo^ soj
ap biuouijb bj :soidpuijd sapuBjá sns sp eop otusiui js ns juqnosap
b opBAajj anj ooijoouBjaui ouisaja ja omoa otdpnwd jb oía. ag
'nppBsuas ^Bq apuop j
apand as bjss snb oms 'odjano jap sjiBd BunSura na btojb ja

•(9i y zz) iei 'ost 'ezi 'zzi 'ha

¿9 ^J (ESI)
"68 'IZ 'Z ^^ (ZSI)
PV "as (191)

•ijbooj ou oji[OBjajj ouioa jBjBuas aqBo Bjoqy -o^oadse nn ap sbui ua
oiuaiuipouoa jap ejioai bj BjundB '(gsx) Bjaj ns ua bhbjb bj b aqijasap
anb ojuautóBjj ja ua anb souiexiuo^ua 'soraifip oj bj 'uarquiBj^
•Jtn8as apand oj anb saouojua
83 A apBAui bj &lt;tsoSojM J3 dnbiod 'soSoj,, jb ajusfamos ao^q 3s Bjja
'ouiuijaj ouiijjn na A 'buijb ja ua Bjjauad 'jBnpiAipui sa anb oj uoo
uopBjaj ua auod as jBSjaAiun A unuioa sa anb oj 'ajsa a^iaoajqBisa jb
'opBj ojjo jod 'ojaj "eoisando soj ap ojdbjuoo j^p opsijnsajc ja oinoa
oiuaiuipouoo ja BqBjapisuoo ojijofjajj anb ojsBJjoa^ b jpap oziq
- ojsa anb aaajBj 'o-in^so o^jb uoo osouirarq oSjb ap sa o[ ojob^uoo ja
: uopBuiuua^ap BAanu b^io 'saouoju^ *ja ap BfajB saj as opusno UBáBds
as A oSanj jb BinixoadB sa¡ as opusno napuapua as anb eauoqjBo
soj uoo BiBdmoa oiíjoBjaj^ anb ja sa oppajqB^sa isb oíobjuoo [^
•ítuoisBd?? Bun sa oiusiui ojuaiiupouoo ja Koai^oj ajquioqM
ns ua A Baoda ns b jaij sa ojijoBjajj ojoadsB ajsa ug -souisira is
jod Bpsu uBAajj ou soppuas sorj •sopiu^juoo soj O};&gt;Bjuo'0 ua UBuod a^
anb BjBd sajuBoiuniuoa sosba sop aun anb oqnj jap ja 'znj bj ap ossd ja
apidori o BÍap anb bubjuoa bj ap ja ajuauíBjsnf 'oAisBd ajuauíBjajd
-moa jad^d un uBuaduiasap sopijuas goj :souiBoipnfpB aj ^oq anb jap
ojuijsip o}uauj[BjuauiBpunj o^BaijntóiB un ojxoj ja ua auai^ ^(sopnuas
soj ap oipauuaiui,, ajsa ojaj -sopiiuas soj ap oipauíjoim jod joij^j
-ui ja A aoiaajxa ja ajjua aoajqe^sa as anb o^objuo asa ajuauíBjsnf sa
ojuaiiupouoo ja 'sopoj b unuioo opunm asa ua uozbj bj opuBjs^
•aqaon bj
ajuBJnp 8BpBjaao A Bip ja aiuBanp SBjaatqB sbub)u3A ap aioadsa 'sopp
-uas soj a^uauíajuapiAa Bu^isap ojijoBjajj eajBno bbj uoo SBjn^jaqB
jod auai^uBtu as aoiaajxa ja uoo ajqmoq jap buijb pp uopsjaj b^j
•opuaipjB sauoqjBa soj ap bj A
uopBJídsaj bj ^p bj :sa(BjuauiBpunj sauopBJBdmoo sop sbj SBopijosjaq
oiuoo jaaouoaaa ua opjanoB ap ubjs^ uo^i^) jojq A jauang uqof
•o^uaiuipouoa
jap Bijoaj ns jbihbjj souiopod uozbj noo anb oj Biod^ as sajBno soj
ua (oiusuu o^isuoa jai| aaduiais sa ouisaja ja^ so^sando eojod sop soj
uos 'psptjBa^ bj uBjjcapua SBjq^jsd sop sBjs^ 'ouiuibo jbui Jod souiBqi
'(ZSl) ouans Ia -^ BÍIí^íA BI 8P BItIBlí omor?i3JI 8pnop 'eouiBjjuooua
^A anb eoixaj soj ua uaáBuii buii jba soiuiajo is anb inbB ajajj
' (ISl) 41oisando oaijoiu ja jod aj ap ouSipui sa onpiAiput jbi b ajuame^os
BSajj anb oj 'oijbjjuoo jb anb A (opipuaqajds opis Bq anb BniAip A
uiiuiod uozbj bj Jod 83 sand) aj ap ou^ip sa '[BJtauaS ua saaquioq soj
sopoj b BjsaijiuBui as snb oj anb a^njouoo apuop q -pBpj3A bj ap oijaj
-ijo ouioo oii[oBaajj jod BpBjapisuoo sa 'jbuozbj BJBd sojdB soinaoBq
son jBna bj ap u^pBdpií^Bd bj jod 'BuiAip A unuioo uozbj b^b^j^
'4íP¿ IB 3inB_fauias aoBq 38 'sojod sp
ojamnu jo-iCbut ja ajuBipain u^iun bj jod ojad 'uozbj ap opBAijd oinoo
isb o^jb auaiAap uopBJüdae bj jod odaano oJisanu na ajuasode as anb
ouaajxa opunm jap uppjod bj isb 'ja 3p BfajB saj as opu^no

�goras "el hombre es la medida de todas las cosas, de las que son como
son, de las que no son, como no son" le dé una interpretación gnosológica. Zeller sostiene que la afirmación en el "Theeteto" (157) "todo
lo que existe está en movimiento", la inspiración heraclítica es histó
ricamente fiel. Se basa en el comentario de Porfirio: la argumentación
era dirigida contra la escuela eleática. Por consiguiente debía basarse
en los argumentos de aquél que había sido su mayor enemigo.
Si esto es cierto para la influencia posterior, si en Heráclito se
puede encontrar la base para un escepticismo, él mismo no lo sostuvo.
Aristóteles no se anima a achacárselo resueltamente:
"Es imposible a todos concebir que una cosa sea y no sea, lo que,
como algunos creen, había sostenido Heráclito" (158).
Limitaciones que están hablando bien claro del temor del Estagirita, que no ha querido cometer una injusticia.
Por otra parte, ese tono casi profético y enteramente dogmático
de Heráclito, contrasta violentamente con la actitud de su discípulo
inhibido de palabra y acción, femintiendo todo intento de ver en el
maestro la sombra de una duda definitiva.
En el verdadero conocer hay pues contacto del alma humana con
el cosmos. ¿El contacto con la divinidad lo establece la fe? Más aún,
¿es la fe condición de todo conocimiento? Hay textos de los cuales
esto parece concluirse:
"la mayor parte de las cosas divinas escapan al conocimiento, a causa
de nuestra incredulidad" (159).
"si no lo esperamos, no encontraremos lo inesperado, que es impene
trable e inaccesible" (160).
Rodolfo Mondolfo no vacila en contestar afirmativamente la se
gunda pregunta (161).
Tannery va aún más allá. Para él, Heráclito es un teólogo, que
no pretende convencer por la demostración, sino que reclama la fe
como indispensable. Le da al mismo "logos" un contenido religioso:
es la inspiración del pensador (162). De aquí se deriva su desprecio
por las ciencias naturales: su misión es sacar a luz el lado divino de
las cosas y el papel de la inteligencia en la naturaleza. La posición
más extrema es la de Macchioro: Para él orfismo y heraclitismo
son dos aspectos de una misma cosa. El filósofo construyó su con
cepción del mundo por un proceso de racionalización de su expe
riencia mística. Consistiendo esta experiencia mística en una salida
del alma de su cárcel, el cuerpo, para ponerse en contacto con Dios,
interpreta en este sentido el citado texto de Sexto Empírico. Ve en
el efesino una oposición entre el conocimiento intelectivo y el místico,
que es intuitivo. Esta posición anti-intelectualista explica la hu
mildad espiritual, que es el fundamento de la soberbia mental: rígido
dogmatismo, porque no habla él sino Dios, con el que está en contacto
(157)Theet. 152 e 1.
(158)Aristot. Metaph. L 3. 1005 b 23 (22 A 7).
(159)Frag. 86.
(160)Frag. 18.
(161)Mondolpo. op. cit., pág. 48.
(162)Takneby. op. cit., pág. 176.
— 142 —

directo. Entonces el fundamento del conocimiento en Heráclito son la
fe y la esperanza (163).
Si así fuera, al "hombre" de Heráclito, efesino se le está revelando
por el "conocimiento" el "cosmos" y "Dios".
Anécdota: Un día se le preguntó al "oscuro" cuál era su "Weltanschauung", explicándole que a pesar de las pretensiones de "saberlo
todo" si no se había construido su propia visión del universo sería inmediamente degradado, arrancándosele las charreteras de la fama. De
nada le iban a servir sus aires de enigmático y estrafalario. Zeus, invo
cado previamente, ayudó a encontrarlo en un día en que la atrabilis no
lo tenía dominado completamente, y no estaba de un humor perruno,
como cuando dejaba sus escritos a medio hacer, es decir en un día
en que hasta hablaba y contestaba. Respondió que la pregunta me
recía una buena tanda de palos, que él nada tenía ni nada había
construido. Cuando abría su boca y pronunciaba palabras llenas de
sabiduría no era Heráclito el que hablaba. "Si no me escucháis a mi,
sino a la razón, es sabio reconocer que todo es uno" (164).
"Uno" era "logos", "cosmos", "Dios". Bastaba que él estuviera
despierto para que todo estos penetrara en su alma por los poros
o canales abiertos y lo arrebatara en el inmenso torbellino eterna
mente animado. El no se "apoderaba" del universo por una "Weltanschauung": era el universo el que tomaba posesión de él y lo arras
traba. Si él era sabio, era justamente porque no había puesto ningún
obstáculo a este torrente que lo inundaba, lo que le permitía conocer y
moverse en el "logos". Después se quedó mudo, dio la espalda a sus
interlocutores, y se puso a contemplar, no se sabe si las hojas de un
árbol, que se movían rítmicamente agitadas por el viento, o el motor
de un automóvil, que los periodistas habían dejado en marcha ex
profeso. Lo cierto es que como no habían entendido nada, se quedaron
con las cuartillas en blanco, el "Reader" hubo de suspender un ar
tículo, y se hizo un convenio internacional, resolviéndose no hacer
más "interviews" a los filósofos, fueran del pasado, del presente o
del futuro. Esto es lo que se llamó luego "la benéfica influencia de
Heráclito de la historia del pensamiento" .
12. — Segundo círculo o sea el cosmos.
Fuera Heráclito un "monstruo" histórico, si desvinculándose de
toda la problemática de su época, hubiera centrado su investigación
sólo en el hombre. Cierto es que la generalización de observaciones
resultantes del "investigarse a sí mismo" lo condujeron a moverse
dentro de un gran núcleo antropológico. Cierto es que la misma "autoinvestigación" y observación humana lo llevaron a encontrar prin
cipios claves de todo su pensamiento, la armonía de los contrarios en
el perpetuo transcurrir, la lucha como padre de todas las cosas. Cierto
es que su teoría del conocimiento nos está hablando de la esencia del
(163)Macchioro. op. cit., págs. 412-435.
(164)Frag. 50.
— 143 —

�''Vo

•OS '***&amp; (t9I)
(91)

jap Bpuasa bj ap opuBjqsq Bisa sou oiuaimpouoa jap Buoaj ns anb sa
O^jai[) 'SBSoa sbj SBpoi ap aapBd oniOD Bqanj bj 'JijjnDSUBjj onjadaad ja
ua 8OIJBJJUOD goj ap biuoumb bj 'ojnamiBsuad ns opo^ ap saABja soidp
-nijd aBajuoaua b UOJBA3JJ oj BUBiunq uopBAjasqo A uuopB3nsaAui
-oinB,, Biusiui bj anb sa ojaai[) •ooiáo^odoJiuB oajanu ubj^ un ap OJjuap
a9J3Aom b uojafnpuoD oj uouisiui is b asjBSiisaAUi,, jap saiuBijnsaj
sauopBAJasqo ap uot3Bzi[BjauaS bj anb sa ojjai^ ^aaquioq ja ua OJO9
uopB^psaAui ns opBiiuaa Bjaiqnq 'Baoda ns ap Baueuiajqojd bj Bpoj
ap asopuBjnauíAsap is 'oauojsiq ^onjjsuoui,, un ojij3Baa||
•sotusoo ja vas o o\noMO opunSag — 'z\
' ^ojuaituBSuad jap Bijcojsiq bj ap o^ipBjajj
ap Bpuanjjuí Baijauaq bj,, o^anj omejj as anb oj sa ojs^ -ojnjnj jap
o ajuosajd jap 'opBsed jap uBianj 'sojo^ojij soj b M8AiaiA.iajui,, sbiu
jaoeq ou asopuaiAjosaj '[buoiobuj3jui oiu3auoo un oziq as A 'ojnDjj
•jb un japuadsns ap oqnq u-iapBa^j,, ja 'oausjq ua SBjjpj^na sbj uo^
uojBpanb as 'Bpsu opipuajua UBjqBq ou omoa anb 9a ojjap o^ •osajojd
-xa Bq^JBin ua opslap UBjqBq sB^sipouad soj anb '[iaouiojiib un ap
jo^oui ja o 'oiuaiA ja jod BpBji^B ajuaoiBoiraju ubjaoui as anb 'joqjB
un ap SBfoq sbj is aqes as ou 'jBjdma^uoa b osnd as A 'sajojnoo^jgjuí
sns b spjedsa bj ^ip 'opnm opanb as sandsaQ *^^sooj,, ja ua
A Jaoouo^ Bpiuuod aj anb oj 'Bqepunuí oj anb aiuajjo} ajsa b ^
un^uiu ojsand Biqeq ou anbjod aiuaniBjsnf vi9 'oiqss Bja ja ig -Bq
-9BJJB oj A ja ap uoisasod BqBiuoj anb p osiaAiun ja Bja :t48unnBqos
-UBjja^^,, Bun jod osjaAiun jap ttBqBjapodB,, as ou jg 'opEraiuB a^uaiu
-Buaaja ouijjaqjoi osuaumi ja ua BJBjBqaajB oj A so^jaiqB sajBus^ o
9ojod soj Jod buijb ns ua BJBjjauad sojsa opo^ anb BJed ojjaídsap
BjatAnjsa ja anb BqBjSBg "ttsoiQ,, '^souisoo,, 'ttso8oj,, bj^ 4íou^,,
"(Wl) oan sa P^ an^&gt; ^^bonooaj oiq^s sa 'uozbj bj b oui9
'iui b stBqonosa aui ou ig,, -BqejqBq anb ja ojijaBjajj Bja ou BianpiqBS
ap SBuajj SBjqsjBd BqBiounuojd A eaoq ns BjjqB opuen^ -opmjisuoa
BiqBq BpBu iu Bjuaj BpBU ja anb 'sojed ap Bpusj Buanq Bun epaj
-ara Bjun^ajd bj anb oipuodsa^ •BqBjsajuoo A BqBjq^q BjsBq anb na
Bip un ua Jioap sa 'jta^eq oipatu e soiíjosa sns Bqefap opu^n^ onio^
'oun^jad jouinq un ap BqBjsa ou A 'ajuaraB^ajduioo opsuiinop Bina) oj
ou sijiqBjjB bj anb ua Bip un ua ojjBjjuoaua b opnÁB 'ajuauíBiAajd opsa
-oaui 'sna^ 'ouBjBjBJisa A ooijBináiua ap saais sns jiAJas b uBqi aj BpBu
aQ -ButBj bj ap SBJajajJBqa sbj ajasopuBauBjjB 'opBpBjSap ajuauíBipain
-ni Bijas osiaAiun jap uoisia Bidoad ns opjnjisuoa BjqBq as ou is ttopoj
ojaaqes,, ap sanoiBuo^aad sbj ap jBsad b anb ajopuB^ijdxa '^Sunneq^
ns Bja j^n^ 44oanaso,, jb 9jun8ajd aj as Bjp u^ :vjopoauy
•usoiq,, A Ksouisoo,, ja tíoiuairapouoo,, ja aod
Bjsa aj as outsoja 'ojijaBjajj ap ttajquioq,, jb 'Bjanj isb ig
*(9t) BzuBjadsa BI ^ 3J
bj uos ojTjoBjajj ua ojuairaroonoD jap ojuataspunj ja saouoju^ -

— zn —

*(¿ ¥ ZZ) SZ

•gil -ÍBd "jjo -do •AraMMVX(Z91)
•¡I^ -ÜBd '-jia -do 'OAioanoyi(I9t)
81 ^á(091)
•98 -BJ^(6SI)
SOOI "S I H&lt;¡rnf¡ -xoisiay(8SI)
'I 9 ZSI •J^aHi(¿si)

ojobjuod na B)sa anb ja uoo 'soiq ouis ja BjqBq ou anbjod 'omsuBtnáop
opi^u :jB}uaui Biqjtaqos bj ap ojuauíspunj ja sa anb '[Brijuídsa pBpjim
-nq bj e^ijdxa Bjsi[Bnjoapjui-ijuB uopisod msg 'OAijiniui sa anb
'oaijsiui ja A OAijoapjuí ojuaiuiioouoo ja ajjua uopisodo Bun ouisaja ja
ua a^ •o^ijjdui^ ojxag ap ojxaj opBjia ja opiiuas ajsa ua Bjaadjajuí
^soiq uoo o^^bjuoo ua asjauod BJBd 'odaana ja 'ja^as^ ns ap buijb jap
BpijBS Bun ua B^psjuí epuauadxa Bisa opuaijBisuo^ •Bopsjin epuaij
-adxa ns ap uoiaBzijBuopBj ap osaaojd un Jod opunm jap aopdaa
-UO3 ns oÁnajsuoD ojos9jij ^^ 'Bsoa buisiui Bun ap so^^adsB sop uos
otnspijaBjaq A ouisijjo ja bjbj :ojoiqDOBj^[ ap bj sa Buiajjxa sbui
uopisod B^j -BzajBJniBU bj ua Bpua^ijaiui bj ap jadBd ja A SBSoa sbj
ap ouiAip opBj ja znj b jbobs sa uoisiui ns :sa[BJnjBU seiauap sbj jod
opa^dsap ns BAuap as jnbB 3q '(^9j) aopBsnad jap uopBJídsni bj sa
losoi^ipj opiuajuoa un 4isooj,, ouisim jb Bp a^ •ajqesuadsipui oino^
aj bj BuiBjaaJ anb ouis 'uop^ajeoinap bj Jod jaouaAUoa apua^aad ou
anb 'o^ojoai un sa ojipBiajj 'ja bjb^ -bjjb sbui une ba ^jauuBj^
'(I9l) ^jnn^ajd Bpnná
-as bj a^uaniBAUBinjijB jB^sajuoa ua BjpBA on ojjopuoj^ oj[opojj
'(091) ^jqísaaDBUi a ajqBj)
-anadtuí sa anb 'opsjadsaui oj souiaJBJjuoaua ou 'souiBaadsa oj ou ie,,
'(6Sl) PBPHnP3J&gt;u? ^j)sanu ap
BsnBO b 'ojuaimioouoo jb u^dBasa SBuiAip sbsoo sbj ap aja^d joXbui bj,,
:asjmj3uoa aaaa^d ojsa
sajena soj ap sojxaj ^bjj ¿ojuaiuii^ouo^ opoj ap nopipuo^ aj bj e^?
'nnB sbj^[ ¿aj bj a^ajqsisa oj pBpiuiAip bj uod ojob^uoo ¡^? 'souisoa ja
uoa BUBiunq buijb jap oioBjuoa sand i^q jaaouo^ ojapBpjaA ja n;j
'BAijiuijap spnp eun ap Bjqmos bj oajsaBtn
ja ua J^A ap ojua^ui opoj opuapuiuiaj 'U9pas A B^qBjsd ap opiqiqui
ojndiasip ns ap pnjpas bj uoo ajuauíBjuajoiA bjsbjjuo3 'oji[3Baajj ap
ooi^Btitóop a^uaniBjaiua A oopajojd ibo ouo; asa 'aijsd bjjo joj
•Biopsnfnt Bun jaiamoa opuanb Bq ou anb 'BjiJiáBj
"S3 I9P Jolnal I9P ojbjo naiq opuBjq^q UB^sa anb sauopBjiun'j
"(8SI) ííIDBJ9H opínajsos BjqBq 'uaaja soun^jB otnoo
'anb oj 'sas ou A Bas Bsoa eun anb jiqaauoa sopo^ b ajqísodmi s^,,
: ajuaoiBjpnsajt opsiBOBqoB b buiiub as ou sapjojsiay
•OAn^sos oj ou onisini p 'oinspijdaosa un BjBd as^q bj jejjuoaua apand
as ojipBJajj na is 'joijajsod Bpuanjjni bj Bjed ojjap sa ojsa ig
•oSiinaua jo^bui ns opis BjqBq anb janbB ap sojuainnájB soj na
q Bjq^p ajuaináisnoD joj -BapBaja Bjanasa bj bjjuod Bpi^uip bj^
pb bj : ouijjoj ap oiJBiuanio ja ua BSBq ag ^jaij ajuainBoij
-ojsiq sa Bai}i[OBjaq uopBJídsui bj '^ojuaitniAotn ua Bisa ajsixa anb oj
POí (¿Si) Ml9í3aIÍXM Ia U3 HopBtujijB bj anb auapsos -lajjaz 'bdiSoj
-osoiig u^pB^aidjaini Bun ap aj ttuos ou omoa 'nos ou anb sbj ap 'nos
ouiod uos anb sbj ap 'sBsoa sbj SBpo) ap ^pipaui bj sa ajqinoq ja,

�mundo: carbones que se acercan al fuego, dicen que conocer es un
encenderse en esa lumbre universal del logos., ¡
, Pero el "hombre", resultado final de su elucubración, está adentro
del cosmos, más aun, tiene su misma esencia, (que perdone Spengler)
está moviéndose en el torbellino universal del "logos" aunque no lo
sepa y crea conocer y moverse por sí mismo, si no se trata de un
"lógico". Pero esos mismos principios están enraizados en las teorías
de sus contemporáneos y antecesores. Si por su origen son antropo
lógicos, tienen un desarrollo cosmológico. Sirven por consiguiente
para interpretar el "cosmos" y el hombre también, del cual surgieron,
puesto que el hombre está sumergido en el cosmos. "Camino arriba,
camino abajo, en el círculo, el principio y el fin se confunden", y
el pensamiento del señor efesino sigue fielmente el simultáneo vaivén
circular, según el cual todo se mueve: hombre, mundo, Dios.
Inversamente: cada afirmación heraclítica sobre el cosmos tendrá
un trasfondo psicológico y estará implicando una valoración ética.
Sentado lo cual, es interesante constatar que en los fragmentos
conservados del propio Heráclito el hombre es el tema de una aplas
tante mayoría. No en balde su nacimiento lo estaba llamando, como
rey y como sacerdote, a preocuparse de la especie. Si renunció a ha
cerlo prácticamente, subsistió en él la tendencia irrefrenable a meterse
en los asuntos de sus semejantes, y no ya de su sociedad solamente,
y a gobernarlos, invocando para ello la soberanía del "logos" que
hablaba por su boca.
Los fragmentos doxográficos en cambio desarrollan más extensa
mente sus teorías cosmológicas, que fueron ya en la antigüedad, causa
de polémicas acaloradas. Esto indica cómo llamaron la atención de
los comentadores, mientras que el contenido y el punto de partido
antropológico de las ideas heraclíticas, han hecho converger sobre el
efesino la mirada, cargada de simpatía, de los pensadores modernos.
Ejemplo sintético de este modo de encararlo es Gomperz, quien afir
ma, con razón, que la gran originalidad de Heráclito está en haber
percibido relaciones entre la vida del espíritu y la de la naturaleza,
ya nunca más olvidadas. Fue el primero en hacer generalizaciones
que recubren como de una inmensa bóveda los dos dominios del pen
samiento humano (165).
Entonces ha llegado el momento de preguntarse en qué consisten
sus principios, lo que de acuerdo a lo dicho, nos proveerá de la ex
plicación a la vez de todo el universo, puesto que rigen los tres círculos
o temas de su filosofía.
13. — La armonía de los contrarios
O la teoría de la unidad en la oposición y la oposición en la
unidad, es la doctrina fundamental de Heráclito. Con ligeras varia
ciones, ya se verá, los estudiosos están de acuerdo sobre este punto,,
aunque no lo estén, claro, sobre las conclusiones que sacan.

Diógenes Laercio se la atribuye, explicándola "in extenso". El
texto de la exposición es considerado exacto sustancialmente, por
seguir con mucha fidelidad el orden clásico de Teofrasto. Dice así:
"Las opiniones de Heráclito son en general las siguientes:
Todas las cosas están formadas del fuego y en él se resuelven. Todo
sucede de acuerdo a los mandatos del destino y las cosas se rigen por
la conversión de los contrarios""Todo está formado por la opo
sición y las cosas fluyen como un río..." "Aquel de los contrarios
que conduce al nacimiento se llama combate y discordia, el que con
duce al incendio, concordia y paz" (166).
Es indudablemente el conocimiento de esta teoría lo que llevó
a la duda a Aristóteles, al reducirla a las cosas que son y no son (167),
según ya se vio, lo que atestigua las dificultades de interpretación
que tiene de antiguo.
Si esta oposición en la unidad desapareciera, también desapa
recería el mundo. No se trata de una ley, suspendida la cual sobre
vendría el desorden, es inmanente, en la misma esencia, es el mismo
mundo, que quitándolo, se aniquilaría.
Heráclito censura al poeta por haber dicho (II- XVIII-107) :
"¡Ojalá desaparezca la discordia entre los dioses y los hombres!"
Pues no habría ya armonía si no hubieran sonidos agudos y
graves, ni seres vivientes, si no existieran hembras y machos: estos
son, precisamente los contrarios" (168).
En Philon el principio está expresado con gran claridad, agre
gando el texto que este era el más importante de toda la filosofía
heraclítica:
"Lo que está hecho de dos contrarios es uno; y si el Uno es di
vidido, salen a la luz los contrarios. ¿No es ésto justamente lo que
dicen los griegos que su grande y célebre Heráclito ponía al principio
de su filosofía, de lo cual se enorgullecía por ser un nuevo descu
brimiento?" (169).
En los fragmentos del melancólico, la teoría se expresa unas
veces extensamente, otras en imágenes concretas, tomadas desordena
damente de distintos campos.
Pero hay afirmaciones que le atribuyen a esa ley la misma uni
versalidad que luego le dieran los doxógrafos.
"La naturaleza ama también los contrarios, y es con ellos y no
con los semejantes que produce la armonía. Es así, por ejemplo, que
une el macho con la hembra, y no cada ser con su semejante; que
realiza la concordia primera por la unión de los contrarios y no de
los semejantes. El arte procede así de la misma manera, imitando a
la naturaleza; la pintura mezcla los colores blancos y los colores
negros, los colores amarillos y los colores rojos y obtiene de esta
manera el parecido de la imagen con el original. La música combina
los sonidos agudos y los sonidos graves, los sonidos largos y los ao(166)Dioc. Laebt. IX 7, 8 (22 Al).
(167)Aristot. Metaph., IV 3. 1005 b 23 (22 A 7).
(168)Eldem. Eth H. I. 1235 A 25 (22 A 22).
(169)Philon. Rev. Div. Her. 43

(165) Gompekz. op. eit., pág. 95.

— 145 —

— 144 —

10

�01

CT mH ata "
moiih^(691)
•(ZZ V ZZ) SZ V SEZl "I H V'3 -waana(891)
(¿ V ZZ) Z q S00I • AI '•*&lt;/D9 xoisiay(¿91)
•(!•¥ ZZ) 8 '¿ XI •mav'1 ooiq(991)

t.

-os soj A so^jbj sopiuos soj '83abj3 sopiaos 8O[ ^ sopn^e sopinos so[
BuiqiuoD B^isnuí vj -jbuiSijo ja uoo noáBini bj ap oppajBd j^ bjsubui
Bjsa ap auaijqo ^ soCoj ssjojo^ soj A sojjijbuib sajojoa soj 'sojáau
sajojo^ soj Á goouB^q s^jojo^ soj Bpz^m Ban^uid bj íBzsjBjniBn b[
f opaeiinn 'bjsubiu Brasita bj ap isb apaaojd ^jjb jg 'sa^u^ f auras soj
ap ou A. soiiBjjuoD soj ap nomn bj jod Bjamijd Bipjoauo^ bj bzijb3j
anb ía^uBf atuse ns noo j^s BpBa ou Á 'Baquíaq bj uod ou^bui ¡a aun
anb 'ojduisfs jod 'isb sg -BiuonuB bj aanpojd anb sajuB famas boj noo
OU A SOJJ3 UOO 89 j '8OIJBJIUOD 8O[ naiqUIB) BUIB BZa^BJIUBU B'J,,
'sopj^oxop so^ ucjaip a[ o3an[ anb pBpi^gjaA
-jun buisiui B[ Á9\ Bsa b uo^nqijjB a[ anb sanoioBnuijB i^q o^aj
•8oduiBD so^uiisip ap ajuauíBp
-Buapjosap SBpemot 'sBjaaauoD san^SBiai na sbj^o 'ajuauíBSuajxa saaaA
SBun Bsajdxa as Buoa^ B^ 'oai^oouB[aui jap eojuaiuáBjj so[ u^

"(691) ¿oi^í^^Hq
-nosap OAanu nn jas jod Bjaa^nSaoua as ^n^ oj ap 'bijoso^ij ns ap
oidpuijd [B Biuod ojijaBjajj ajqa[aa A apuBjS ns anb so^aij^ so^ uaoip
anb o{ ajuauíBisnf o^sa sa o^j? -soTJBjjuoa 8o¡ zn¡ bj b ua[Bs 'opipiA
-ip sa ou^ p is ^ íoun sa soijbjjuoo sop ap oqaaq Bisa anb &lt;yjn
bijoso^ij bj spoj ap ajuBjjoduii sbui ja Bja ajsa anb ojxa^ ^a
-3j^b 'pBpiJBp ubjS uod opBsajdxa Bjsa oidiauíjd [a uo[iq,j u^
"(891) m8oijbjjuod so^ aiuauíBsiDajd 'nos
sojsa :soqDBui A SBjqmaq uBaaijsixa ou is 'ssjusiaia sajas ra 'saABj^
A sopnSB sopraos UBaaiqnq ou is biuouijb bX Biaq^q ou sanj
l4¡saaqiuoq so¡ A sasoip ao[ ajjua Bipjoasip B[ BazajBdBsap bjbíq!,,
: (¿Ol'IIIAX "II) H;)ÍP •I3tIBII JO(I Bjaod p3 Bjnsnao ojipBjajj
•BiJBjmbraB as 'ofopuBjmb anb 'opunuí
omsini ^a sa 'Biouasa ^nistin bj na 'a^uausuiut sa 'uapaosap ja BjjpuaA
-ajqos jBna bj Bpipuadsns 'Xaj Bun ap bibjj as o^[ •opunuí ja Bjaaaaj
-BdBsap uaiquiBi 'BjapajBdssap p^piun bj ua upptsodo Bjsa ig
'on^iiuB ap auai) anb
uoioBiajdjajuí ap sapBijnatjip sbj BnSxisajB anb oj 'ptA as bá" unSas
'(¿91) uos on -^ uos an^ 8B8oa 8BI B Bjjjanpaj jb 'sajaj^jsiiy b spnp bj b
oAajj anb oj Bjjoaj Bisa ap ojuaiuipouoa ja ajuiua[qBpnpui s^
"(99T) ZB^ -^ Btpjoouoa 'oipaaaui jb aonp
-uo^ anb ja 'Bipaoosip A aiBqmo^ buibjj as ojuamipBU jb aonpuoo anb
soijbjjuoa soj ap janby,, u • • • oij un oiuoo na^njj sbsod sbj jÍ nopis
-Odo BJ JOd OpBUIJOJ B^Sa OpO^,, • • • ^8OUBJ^UOD SOJ ap UOTSjaAUOD BJ
jod ua^iJ as sbsod sbj A oupsap jap sojBpuBui soj b opaanoB ap apaons
opoj^ 'aaAjansaj as ja na A o3anj [ap SBpBuuoj UB^sa sbsoo sbj
zsajuamSie sbj jBJaua^ na nos o^ijoB^aj^ ap sanomido SB

"S6 '^

'do

(S9l)

•UB0B8 anb sanoisnjanoa sbj ajqos 'ojbjd 'uajsa oj on anbnnB
'ojund ajso ajqos opjanas ap treisa sosoipnjsa soj 'BjaA as vÁ 'sauop
'-ijba BBjaSij no[) 'ojij^BJajj ap jBiuauíBpunj Buiajoop bj sa 'p^piun
•bj na n^pisodo bj A nopisodo bj ua p^piun bj ap Bjaoaj bj q

soíuvjjuoo soi ap vmotujn wj—*gj
•bjjosojij: ns ap SBiuaj o
so[nojia sajj soj ua^p anb ojsand 'osjaAiun ja opoj ap zaA bj b u^pBaijd
-xa bj ap BjaaAOjd sou 'o^oíp oj b opjanos ap anb oj 'soidpuiad sns
uajeisuoa anb ua asjBjun^aad ap ojuaiuom ja ops^ajj Bq sa^uoju^
"(S9t) ouBumij ojuaiuiBs
' -nad [ap soiuiuiop sop soj BpaAoq Bsuauxu; Bun ap omoa uajqnaaj anb
sauopBzijBjaua^ jaaBq na oaauíiad ja an^j 'sepBptAjo sem Baunu bX
'Bza[BJiijBU bj ap B[ A n^uídsa jap BpiA bj ajjua sauopBjaj opiqpjad
jaq^q ua Bjsa oji[3BJ3fj ap pBpi[Buisuo ubjS b[ anb 'uozbj uoa 'bui
-jije uainb 'zaadiuo^) sa o[JBJBaua ap opom ajsa ap oarjajuis o[diuafg
'soujspoui saJopB8uad soj ap 'Bijeduiis ^p b[jb^jb3 'BpBjim bj ouisaja
ja ajqos jaájaAUoa oqaaq ubij 'SBai^qaBJaq SBapi sbj ap ooi^opdojjuE
oppjBd ap ojund ja A opiuajuoo ja anb sBJiuaini 'sajopB^uamoa soj
ap uopuajB bj uoJBniBjj ouioa Boipui ojs^j 'SBpBJOjB^B sB3iuia[od ap
estibo 'pBpanStjuB B[ ua ^A uojanj anb 'SBDiáp[ouiso3 SBjJoa^ sns ajuaiu
-BSuajxa sbui uB[[OjjBs^p ojquiB^ ua soaijBj^oxop sojuaiu^BJj 80^
•Booq ns Jod Bqe[qBq rf.
anb íteoSoj,, jap BjuBjaqos bj oj[3 BJBd opuBOOAuj 'so[jBujaqoá b A
'ajuauiB[os p^papos ns ap bá ou A 'sajusfamas sns ap sojuiisb soj na
asaajaní b djqBusjpjJi Biauapuaj bj ja na ojjsisqns 'ajuauíBopDBjd ojjaa
-^q b opunuaj ig 'spadsa bj ap aejsdnaoajd b 'ajopaao^s ouioa A A91
oiuod 'opuBuiBjj BqBjsa oj ojuamipBU ns ^pj^q ua o^ -bijo^bih ajuBj
-SBjde Bun ap Biuaj js sa ajqmoq [a o^ipcaajj oidojd [ap sopBAJasnoa
sojuaui^Bjj soj ua anb jbjb^suoo aju^sajajuí sa '[sna oj opBjuag
*B3T]a U9pBJO[BA BUtl OpUBOI[dlUI BJBJ83 A" O3l^o[O3Isd OpUOJSBJJ UII
Bjpuoj souisoa ja ajqos Bapi[jBjaq uopBUUijB BpeD : a^uauíBgjaAUj
•soiQ 'opunuí 'sjquxoij :aAanm as opoj jsna ja un^as 'jBjnajp
U3AIBA oauBi[nuiis ja ajuauqotj an^is onisaja Joyas jap ojuanuBSuad ja
A" 'uuapun^uoa as uij ja A oidpuijd ja 'ojn^jp ja na 'ofBqB oujuibd
'BqijjB ouiuib^,, "souisod ja U3 optj3uins BjS3 ajquioq ja anb ojsand
'uojaiSjns [Bno jsp 'naiquiej a.iqmoi[ ja A 4tsoui6oaM ja Jtuajdjajuí BJBd
ajuaiitotsuoD jod nsAJig -oaiSojouiso^ ojjojjBsap un uauau 'sodtSoj
-odojjuB nos uaSuo ns jod ig -sajosa^ajuB A soauBJodmsiuoa sns ap
SBiJoa) sbj na sopBzíBJus UBjsa soidpui.id soiusnu sosa ojaj 'uoatSoj^,
nn ap bjbjj as on is 'omsiui js jod asjaAOui A jaoouoa B3J3 A Betas
oj ou anbunB (^so^oj,, pp jBSJ3Aiun ouijjsqjo^ js us asopuaiAoui b^ss
(jajSusdg anopjad anb) 'Bpnasa Btnsira ns ansí} 'otib sbui 'somsoa jap
B^sa 'noiaBjqnanja ns ap [buij opBijnsaj 'uajqraoij,, J3 oja,j
i*so^oj jap jBSjaAtun ajqmnj Bsa na asjspn^aua

:isb a^iQ 'ojsBjjoaj^ ap ooisbj^ uapao ja pBpijapij BqDnm noa jm
jod 'aiuauíp^puBjsns ojaBxa opBjapisuoa sa uopisodxa bj ap
ni,, BjopuBDijdxa 'a^nqiJjB bj as opjaB^j sauaSoiQ

ün sa jaaono^ anb uaatp 'oSan^ jb ub3J33B as anb sauoqjBD : opunuí

�nidos breves en diferentes voces; para producir una armonía única,
La gramática construye todo su arte combinando vocales 7 conso
nantes". Así lo afirmaba Heráclito el Oscuro. "Las uniones son cosas
enteras y no enteras, concordia y discordia, armonía y desarmonía;
de todas las cosas el Uno y del Uno todas las cosas" (170).
Un Heráclito indiferente no sería Heráclito: la valoración re
aparece. Esta vez es la estética y el filósofo no puede ocultar la ad
miración del artista. No en balde Pitágoras ha escuchado por primera
vez: también, malaxé la crítica hecha a su antecesor por Heráclito, la
armonía universal tiene un contenido musical. El universo se le
aparece pictóricamente como una obra maestra, cuya hermosura nace
justamente de dos extremos: la profundidad del negro y la extrema
luminosidad del blanco. Entre la sombra y la luz, la media tinta
resulta de la combinación de las dos. Partiendo de este principio, se
podría escribir un tratado de dibujo y pintura. El arte imita lo que
acontece realmente."••
"El tiempo es un niño que juega a las damas: es el reino de
un niño" (171).
Como en el tablero de ajedrez se suceden un cuadrado negro y
uno blanco, así la noche y el día, sombra y luz en el arte. Lo extraño
es que esta misma imagen la usa Ornar Khayan en una de sus rimas,
con el mismo significado.
Ningún orden temporal o eterno, escapa al principio:
"Dios es día y noche, invierno y estío, guerra y paz, abundancia
y escasez. Se transforma como el fuego, que mezclado con aromas,
recibe nombres diversos según el gusto de cada uno" (172), imagen
de extraordinaria belleza, sacada del culto divino. Recuerda al in
cienso, que se agrega a la llama en todos los ritos del mundo, cuando
el hombre adora, ya sea en la materia y la carne, o en "espíritu y
verdad".
Hete aquí que Dios es los contrarios que se van nombrando de
a pares: que Dios es el tiempo, que Dios es la ley de la sociedad, que
Dios es la esencia del cosmos (abundancia y escasez, indigencia y
saciedad del fuego).
Pero es menester dividir esta avalancha si se la quiere detener
y tratar por separado las identificaciones que Heráclito va haciendo
con la rapidez fulgurante de su intuición intelectual.
Nuevamente en otro fragmento nos encontramos con su comen
tario característico: la queja de lo que los hombres no captan: "no
comprenden como lo que se opone está de acuerdo consigo mismo,
armonía de las tensiones opuestas como la del arco y la de la

comprenden tampoco al mismo "logos" (174), hemos captado el con
tenido de esa razón, de esa ley: su esencia es dirigir todas las cosas
por la tensión armónica de los contrarios que coexisten en ella. En
tonces se llega a otra definición de la sabiduría que:
"consiste en una sola cosa: conocer la razón que gobierna todo,
pendrándolo todo" (175), que gobierna rítmicamente, por contraste
y simultaneidad, que gobierna sin dejar de ser una única ley uni
versal inmanente.
Heráclito, por introvertido había encontrado esa ley en su propio
"yo" al investigarse, por pensador y genio la erigía en principio uni
versal, por griego, heredero de las tradiciones cosmológicas de sus
antecesores, la desarrollaba en el mundo.
Si su natural escepticismo sobre las posibilidades de los "mu
chos" lo llevaba a desesperar de ser comprendido, tenía también otras
razones para explicar la dificultad de alcanzar esa gran unidad por
él descubierta.
"La naturaleza goza ocultándose" (176).
Entonces "el mundo más bello es, por decir así, un montón de
inmundicias esparcidas al azar" (177). La belleza aparente de las
cosas visibles es fea comparada con la armonía suprema de la ley que
se ha revelado al pensador. Para usar sus propios términos apasio
nados, más que fea, es "inmunda" si se la pone en parangón con esa
armonía de la cual llega a formar parte el hombre cuando toma con
tacto, es invadido y arrebatado por ella "despierto". Expresado sin
téticamente en un juicio de valor:
"la armonía escondida vale más que la armonía visible" (178).
Se agrega a esto que para llegar a esa íntima belleza de las cosas,
la naturaleza humana está privada de razón (179), aunque tenga la po
sibilidad de alcanzarla por el esfuerzo de la auto-investigación (180).
Ahora bien: vimos que las cosas se rigen por la oposición de los
contrarios, que todo está formado por la oposición y las cosas fluyen
como un río (181), que de todas las cosas resulta el Uno y del Uno
todas las cosas (182). Podemos distinguir en la tesis de la oposición
de los contrarios, dos elementos que la aclaran y la explican:
a — El cambio
o movimiento, o devenir o flujo, el famoso y celebérrimo nota peí
objeto de la incensación solemne de todos los evolucionistas pasados
y presentes, causa de que se haya atribuido a Heráclito la paternidad
remota de las más complicadas y diversas teorías sobre la constitución
del mundo, de la materia, de la no materia, la energía.

lira" (173).
Ahora bien: si aproximamos este texto a aquel otro reputado
como el principio de su obra, donde afirma que los hombres no
(170)Frag.
(171)Frag.
(172)Frag.
(173)Frag.

10.
52.
67.
51.
— 146 —

(174)
(175)
(176)
(177)
(178)
(179)
(180)
(181)
(182)

Frag. 1.
Frag. 41.
Frag. 123.
Frag. 124.
Frag. 54.
Frag. 78.
Frag. 116.
Dioc. Laert. IX, 7 y 8 (22 A 1).
Frag. 10.
— 147 —

�•Q V ZZ) 8 ^ ¿ 'Xí

•oí •bjj (^8I)
IVJ -3OIQ (181)
•911 -ÍBJ.l (081)
8¿ "ÍBJi (6¿I)
• "*"^ (8¿I)
•ZI ^á (¿¿I)
•ZI ^^ (9¿I)
•It -8H-1.I (Sil)
•I s-^^ (t-il)

— 9Í-1 —

"¿9 •^
•oí

(¿t)
(Zil)
(ui)
(o¿i)

ou sajqnioq soj anb boijijb apuop 'Bjqo ns ap otdiauíjd ja ouioa
opsjndaj ojjo janbB b ojxoj a^sa BooiBiuixojdB is :uaiq Baoqy

•(¿1) BJ!I

•jBnjaajajuí noiamjuí ns ap a^uBjn^jnj zapíd^j bj uoa
opuaxa^q ba o^íjaBJcajj anb sauoioBaijijuapr sbj opBJBdas jrod jbibjj A
jauajap ajainb bj as is bi|3ubjbab Bjs^ jipiAip ja^sauaui sa oaa^

í a jo u omujaqajaa Á osouibj ja 'ofnjj o jiuaAap o 'ojuaimiAOui o

bj ap bj jÍ oajB jap bj ooxoa SBjsando sanoisnaj sbj ap biuoumb
'otusiui o^isuoa opaana^ ap Bisa auodo as anb oj ouioa uapuajdmoa
ou,? :uB)dBa ou saaquioq soj anb oj ap sfanb bj : oaijsuaj^Bjbd oijbj
-uauíoD ns uoa souxBJiuoaua son ojuoináBaj oj^o ua ajuauíBAan^^

jbj 'BiiajBin oa bj ap 'sijaiBui bj ap 'opanta jap
uopnipsuoo bj ajqos gBuoaj s^sjaAip A sBpBaijdmoa sbiu sbj ap B;oinaa
pspnuaiBd bj ojipsjajj b opmqijjB b^bi{ as anb ap Bsn^a 'sajuasaad A
sopesed SB^smopnjoAa soj sopoi ap aumajos uopssuaaui bj ap o^afqo
j3^

^usaijdxa bj A ubjb[3b bj anb soiuamaja sop 'souBj^uoa soj ap
uopisodo bj ap sisa) bj ua JinSujisip soiuapo^ '(^81) sBSoa bbj SBpoi
ouíl PP ^ ouíl I3 ^lln8al 8B9oa SBl sBpoj ap anb '(181) ou un ouioa
uaAn[j SBSoa sb¡ A uoiaisodo B{ jod opBtnjoj Bisa opoi anb 'sotJBa^uoa
so[ ap uopieodo b^ lod uaáij as seso sb^ anb souiia :uaiq BJoi{y
'(081) noiDBÍípsaAuí-ojnB bj ap ozjanjsa p jod B^jBznB3p ap pBpi^iqt^
-od B^ BÍ^uaj ^nbunB '(6¿I) uozbj ap BpBAijd B^sa BUBinnq szapjnieu B[
'sbsoo sb{ ap Bza[[aq buii^ui Bsa b jB^a^j BJBd anb oisa b B^aja^ ag

•(oSanj jap pBpaiaBS
A BiauaSipui 'zassasa A BiauBpunqB) souisoa jap Biauasa bj sa soiq
anb 'pBpapos bj ap ^aj bj sa soiq anb 'oduiaii ja sa soiq anb :sajBd b
ap opuBjqmou uba as anb soiJBjjuoa soj sa soiq anb mbs
ttpp
A niíjjdsa,, ua o 'aua^a bj A BiaajBin bj ua Bas bX 'BJopB ajquioq ja
opuBiiD 'opunm jap sojij soj sopoj ua bihbjj bj b bS3j^b as anb 'osuaio
-ui jb Bpaanoa^j -ouiAip oijna jap BpBaBS '^zajjaq BiJBuipjoBJixa ap
ua^Bini ^(ZLl) oun ^psa ap o^sná ja unSas sosaaAip sajquiou aqpaj
'sbuiojb uoa opBjazam anb 'oSanj ja oinoa buijojsubjj ag -zasB^sa A
BiauBpunqB 'z^d A Bjjan^ 'ojjsa A oujatAui 'aqaon A Bip sa soiq,,

ap oupj ja sa :sBuiBp sbj b BSanf anb ouiu un sa odman ig,,

ap uo;uoin un 'jsb araap jod 'sa o^pq sbui opunra p,, saouojua
()[nao bzoS Bza[Bjn^Bu B^

•op^aijin^is ouisiui ja uoa
'sBuiiJ sns ap Bun ua ubXbij^j ibuiq Bsn bj uaáBiui Brastin Bisa anb sa
ouBJjxa o^ *ajjB ja ua znj A eaquios 'Bip ja A aqaon bj isb 'oauBjq oun
A ojáan opBjp^na un uapaans as zajpafs ap ojajqB} ja ua ouio^

*(8¿I) •alíIÍ8íA ^iuonwB bj anb sbui ^^ba BptpnoDsa bjuoiujb bjm
:jo[ba ap opinf un na ajuaiueapaj
•nis opBsaadx^ *((o)jaidsap,, B|p aod opBjBqajjB A opipBAUi sa 'oj^b^
-uoa buio^ opu^na ajqinoq p a^asd jbuxjoj b BÜ^^ff pan^ bj ap bjuouijcb
Bsa uoa uoSuBJBd ua auod bj as is 4SBpunuini^ sa 'bbj anb sbui 'sop^u
-oísttdB soaiuuai soidoad sns jBsn bjbj -lopBsnad \e opBpAaj Bq as
anb A^\ v\ ap Biuaadns biuooub b^ uoa BpBJBdntoa Baj sa sajqísiA sbsoo
sb^ ap ajuajBdB Bza^pq B^ '{LLl) JBZB IB sBppiBdsa sBioipunuiui

qp p

lod pBptun ubjS cea ^bzub3^b ap pBj^naijip b^ aeaiplxa BJBd sauozB^
bj^o uaiquiBj Bjuai 'opipnaadinoa jas ap jBjadsasap b BqBAa^[ o[ usoqa
-nra)5 so[ ap sapBpi^iqísod sb^ a^qos oraeptidaasa pjniBU ns i^
•opunur p na BqB^[Ojj[B8ap bj 'sajosaaaiUB
sns ap SBai^o^omsoa sauotaipBj; sb^ ap ojopaaaq 'o^aiaS jod '[bsj^a
-xun oidiamjd ua Biáija b^ oiuaS A JopBsuad jod 'asjBSi^saAut jb íto
oidoad ns ua As\ Bsa opBJiuoaua BiqBq oppaaAOj^ut jod 'oiipBjajj
•a^ua
^j
-tun j(aj Bamn enn jas ap jBfap uis BUjaiqoS anb 'pBpiauB^pniuis A
ajeBajuoo jod 'a^uauiBaiuiíjj BUjaiqoS anb '(5¿x) 14opoj opDpuBjjauad
'opoj BUjaiqoS anb u^zBj bj jaaouoa :Bsoa Bp^s ^un ua ajsisuoo,,
:anb BjjnpiqBS bj ap uoioiurjap bjjo b BSajj as saouoi
-u^ 'Bjja ua ua^sixaoa anb soijbjjuoo soj ap BaiuouiJB noisua^ bj jod
SBSoa sbj SBpoj ii^utp sa spuasa ns :Xaj Bsa ap 'uozbj Bsa ap opina^
-uoo ja opB^dBa eoui^q ' (fi\) KsoSoj,, ouxsim jb o^odniBi uapuajdiuoa

:oidiauijd jb Bdsasa 'oujaja o jBJodinai uapjo un^ui^

•ajnauíjBaj aaajuoaB
anb oj Bjiini a}JB j^ 'BJniuid A ofnqip ap opBjBjj un jiqiiasa Bjjpod
as 'oidiauiad ajsa ap opuaijaBj -sop sbj ap uoiaBuiqtnoa bj ap Bjjnsaj
b^uij Btpain bj 'znj bj jC Bjqmos bj aJjng; *oauBjq jap pBpisomnmj
Btuaajxa bj A oíS^u jap p^pipunjojd bj :sornajjxa sop ap ajuauíB^snf
aaBu Bjnsomjaq BÁna 'BjjsaBin Bjqo Bun omoa ajuauíBaiJojaid aaaJBdB
3j as osjaAiun jjj -jBaisnm opiuajuoa un auan jBSjaAiun biuouub
bj 'oiipBjajj jod JOsaaajuB ns b Bqaaq Baqua bj a^SfBui 'uaiquiB^ :zaA
Bjaraiad jod opBipnasa Bq sbjo^bjij apjsq ua o^ -bisiijb jap uoidbjiui
-pB bj jB^jnao apand ou ojosojij ja A Ba^aisa bj sa zaA bjs^j *aaaJBdB
-si uoiasjojBA bj :ojijaBjajj Búas ou ajnaiajipui ojipBjajj n^-j
'(0¿l) 8BSoa 8BI sBpoi ou^ jap jÍ oufi ja sbsoo sbj SBpoi ap
iBiuomjBsap A biuouijb 'Bipjoasip A Bipjoouoa 'sB^a^ua ou A SBja^ua
sbsoo uos sauoiun ss^,, -ojnasQ ja ojijobjbjj BqBuuijB oj isy '^sajuBU
-osuoo A sajBooA opuBuiqiuoa ajJB ns opoj aXnajsuoo boijbihbjS B^
'Baiun bjuouijb Bun jpnpojd BJBd isaaoA sajuajajip ua saAajq sopiu

�Pero la historia jugó a los sabios una mala pasada, se entretuvo
en hacerles una carambola, lo que literariamente se puede llamar
paradoja: el concepto que más famoso ha hecho al efesino ambicioso
de gloria sempiterna no se encuentra en ninguno de los fragmentos

cuando se refiere a Dios, lo que es enteramente extraño al pensar
heleno. En ese "razonar" que salta de comparación en comparación,
hasta llegar, sin nexo alguno a la conclusión final, rigurosamente afir
mativa, lo nuevo es justamente sentar como esencia de lo "uno" la

conservados.
Es justamente Platón, la expresión misma de lo "Inmutable", el

coexistencia de los contrarios que:
"se ponen de acuerdo entre sí, de sonidos diversos resulta la más
bella armonía y todo es engendrado por la lucha" (189).
Entonces, ¿qué es lo uno, lo permanente, lo constante? ¿Qué
reduce a la unidad los contrarios? Es el movimiento, que Heráclito
va a precisar rigurosamente en ciclos constantemente y universal-

que se lo atribuye y lo expresa:
"Heráclito dice que todo pasa y nada es estable, y asimilando
las cosas al curso de un río, afirma que no se podría descender dos
veces en el mismo río" (183), lo que comenta también Aetio, más
explícitamente aún: "Heráclito suprimió del universo el reposo y la
estabilidad, pues estos estados no convienen más que a los muertos
y atribuyó a todas las cosas el movimiento, eterno en las cosas eternas,
pasajero en las cosas pasajeras" (184).
La afirmación de la existencia del movimiento no es original, ya
lo señala Platón: lo mismo expresó el que llamó Rhea y Kronos
a los padres de los dioses. No fue ciertamente por casualidad que les
impuso nombres cuyo significado es el fluir. Lo mismo se puede decir
de Hornero, cuando habla de Océano, de Hesíodo y de Orfeo (185).
La originalidad del efesino está en haber reunido el movimiento y
lo uno en la oposición de los contrarios. La originalidad está en que
el concepto, mejor dicho las imágenes con que señala el movimiento,
lo indican como un cambio no sólo de lugar, cuantitativo, sino cuali
tativo también y a la vez. Por un lado dice: "Todas las cosas se
cambian con el fuego y el fuego con todas las cosas, como las mer
caderías con el oro y el oro con las mercaderías (186), texto que
contiene: a) la afirmación más general sobre el movimiento o cambio,
b) que como todas las metáforas que usa para aclarar su idea tiene
origen antropológico, c) transforma el mundo en un mercado funda
mental, d) lo que indica que ese cambio se hace de acuerdo a una
medida, e) implicando también una idea de equivalencia (que en otros
se transformaría en equidad y finalmente en justicia).
El hombre no está exento, es una de esas "cosas", que se truecan
por la moneda única. Entonces puede decir:
"descendemos y no descendemos en el mismo río, somos y no
somos" (187). Texto este desarrollado luego extensamente en uno de
Epicarmo (188) ya citado.
b —Lo "Uno"
La idea de buscar lo "uno" no es tampoco nueva: ya la habían
tenido los milesios al perseguir afanosamente la materia única y
primera. La idea de un orden es esencialmente griega. El mismo con
cepto del "cosmos" lo implica,, como no implica nunca "creación"
(183) Plato. Cralilo.
(184) Aet. I, 23, 7 (22
(185) Platón. Cralilo.
(186) Frag. 90.
(187) Frag. 49 a.
(188) Epicahmo. Frag.

402 a (22 A 6).
A 6).
402 a (22 A 6).
2 (DlELS.)
— 148 —

mente repetidos. Mientras tanto dice:
"la bebida compuesta se descompone por sí misma si no es re
movida" (190), es decir que gracias a la agitación ininterrumpida no
salen a luz los contrarios que están en la esencia de todas las cosas,
constituyendo su belleza y armonía, la que no ven los ojos se entiende.
Ese movimiento o cambio está entendido como una "armonía de
tensiones opuestas", como la del arco y la de la lira" (191), en donde
dos fuerzas se oponen para producir "un" sonido o impulsar "una"
flecha. Lo uno, lo permanente, es la impermanencia misma. Es la
causa de una verdadera ilusión, pues nos oculta el eterno transcurrir
de las cosas, al hacernos creer que están quietas.
Aquí está la formidable tentación para los pensadores modernos
al interpretar a Heráclito. Esto es casi un transformismo, un energe
tismo. Lo hubiera sido del todo sin el "fuego" que el efesino puso
en el fondo, cuyo carácter era ser eternamente viviente. Su picara
llama, a través de los siglos, ha resistido todos los embates para ha
cerlo desaparecer y poder transformar a su creador en el pensador
de un devenir sin sustracto material.
14. — "Polemos" o lucha de los contrarios,
o la tensión o el movimiento que reduce los contrarios a la uni
dad, Heráclito lo va a precisar aún más. En su estilo de pensar va a
hacer una nueva afirmación, una nueva identificación: el transcurrir
es una lucha tan universal como el transcurrir mismo es eterno.
No son muchos los textos doxográficos que expresan esto con
claridad:
.. ."Aquel de los contrarios que conduce al nacimiento se llama
combate y discordia, el que conduce al incendio concordia y paz"...
dice Diógenes (192), y cuando se está tratando de dilucidar si hay
uno o varios seres y lo que son, Platón pone en boca del extran
jero: "Posteriormente algunas musas de Jonia y de Sicilia han re
flexionado que lo más seguro es entrelazar las dos tesis y decir: el
ser es a la vez uno y varios, tanto el odio como la amistad realizan
su cohesión. Su desacuerdo mismo es un eterno acuerdo: así dicen
(189)Frag. 8.
(190)Frag. 125.
(191)Frag. 51.
(192)Dioc. Laebt. IX, 8 (22 A 1).
— 149

�"(I V ZZ) 8 'XI

^i -doiq(Z6I)
"IS "2ejjI(161)
•S2I -2bj^(061)
-8 -3bj^(681)

uaaip pe :opjanaB ouj3)3 un 83 ouisiui opjanoBsap ng 'uoisaijoD ns
UBZIJB3J pBJSiniB BJ OIUO3 OipO {3 OJUBJ 'SOIJBA A OUn Z3A B[ B 83 J38
ja :jpap ^ eisa^ sop sbj jBzBjaj^ua ea ojnüas seta o[ anb opBuoixajj
-oj usq Bi^iDig ap A Biuof ap SEsnin sBunSjB aiuauuoijaisoj,, :ojal'
-ucjjxa jap saoq ua auod uojbj^ 'uos anb oj A sajas soijba o oun
ÁBi| is jBppnjip ap opuBjBJi Bisa as opu^no ^ '(26t) sanaSoiQ aaip
• • \¿z^d A Bipjoauoa oipuaaui jb aanpuoa anb ja 'Bipjoasip A ajBquioa
as ojuaiuipsu jb aonpuoa anb soiJBjjuoa eoj ap janby,, • • •
uoa o^sa ussajdxa anb sooijEXáoxop so^xai eoj soqanm nos o^^
•oujaja sa omsiin jijjnasuBj} ja onioa jBSjaAiun ubi Bqanj eun a
aijjnosuBjj ja : uopBaijijuapi BAanu Bun 'uoioBinaijB BAanu Bun jaoBtj
b, ba jBSuad ap o^ijsa ns n^j 'sbih une jBspajd b ba o[ ojtpBjajj 'psp
-lun B[ b soTJBJiuoa so^ aanpai anb o^uaiuiiAOUi \a o uoisua) B[ o
'souvjjuoo soj ap m¡onj o ^
ojaBjjsne uis jmaAap un ap
lopBsuad ¡^ ua JopBajj ns b jbiujojsubjj ^apod A ja^ajedBsap o^ao
-Bi[ BJBd sa^Bqma so[ sopo^ opnstsoj B^ 'so^^is so[ ap saABjj b 'buib^[
BJBOid ng -a^uoiAiA aiuaniBUjaia Jas Bja jaiaejs^ o^no 'opuoj [a na
oend onisaja ^ anb 4toanj^ p uis opoj pp opis Bjaiqnu; o^ "otnsij
-aSjaua un 'ouisiuijojsubj^ un is^a sa ojs^j -o^ipBJcajj b jBjoadjojuí p
soujapoui sajopBsuad so[ BJBd uopB^uaj a^qBpimjoj bj B^sa jnby
•sB^oinfa uBjsa anb aoaao souaaaBq p 'sbsoo sb[ ap
jpjnosuBjj oujaia p bjjiido sou sand 'u9isn^i EjapspjaA Bun ap Bsnsa
bj^ s^ 'Bmsiui BiauauBiujadini v^ sa 'ojuauBinaad o[ 'oun c^ *B^aa[j
ttBun?? JBS^ndrai o optuos ttun,f jpnpo^d BJBd uauodo as SBzaanj sop
apuop ua '(I6l) ^-1!! bI P ^l ^ odjb pp bj ouioo 'ttsBisando sauoisuoj
ap BjuouiJB,, Bun ouiod opipuaiua Bj9a oiquiBo o ojuairaiAoui as^
•apuaijua as sofo so^ uoa ou anb B[ 'bjuoutjb A Bza^pq ns opuajínjijsuoD
'8BSOO SB[ SBpOJ 3p BpUdSa B[ U3 UBJ8^ anb SOTJBJJUOO SO[ Zll[ B U3[B8
ou Bpidiunjjajuiui uopBjxSB tb\ b sBpBj^ anb jpap sa '(061) ^P^010
-aj ^a ou is Biusuu js jod auodiuoosap as Bjsanduioo spiqaq b^,,
:aaxp ojubj SBjjnaij^ -sopiiadaí aiuaur
A ajuaiuajuBjsuoD sojap ua ajuauíBSojní^iJt jBspajd b ba
jj anb 'o^uaiuiiAoin p s^ ¿soubjjuoo soj pBpmn bj b aonpaa
an^? ¿ajueisnoa oj 'aiuauBtuaad oj 'oun oj sa anb? 'saouoju^
"(68l) BlIonI BI 1Q^ opBjpuaSua sa opo^ A btuouijb Bjjaq
sbiu b^ Bijnsa.1 sosiaAip sopiuos ap 'is aajua opianaB ap uauod as,,
:anb sowBJjuoa soj ap Bpuajstxaoa
bj ttoun,, oj ap Bpuasa ouioo jBjuae aiuaiuBisnf sa OAanu oj 'baijbiu
-jtjb aiuauíBgojnSiJ 'jbuij uoisnjauoa bj b ounSjB oxau uts 'jbS^jj B^sBq
ua uopBJBduioa ap bjjbs anb mjbuozbj,, asa ug -ouajaq
jb ouBjjxa ajuarnBjajua ea anb oj 'soiq b ajaijaj as opu^na

(-S13I0) (881)
•06 -^i(981)
•(9 V lt) ZO^ •otí^-'O -moivi^(S8I)
•(9 V ZS) L 'Z 'I "^V(^8I)
"(9 V ZZ) • ZOt 1}^O -voivia(81)
ttuopBajo,, Bounu Boi|dmi ou ouioo 'BDijduii oj tíBoursoo,, jap ojdaa
-uoa ouisiui [^ -BSao^ aiuamjBpuasa sa uapjo un ap Bapi B^ -Bjami^d
A Baiun Bijaj^tn bj ajuauíBsouBjB amgaeaad jb soisajiur soj opina)
UBiqs^ bj vA : BAanu oaoduiBj sa ou tloun,, oj je^snq ap Bapi vj
oí —q

•opBjp bj( (881)g
ap oun ua a^uainBSuajxa o^anj opBjjojJBsap a^sa ojxaj^ "(¿8l) M8ouios
ou A somos 'oij oiusiui ja ua souiapuaasap on A souxapuaasap,,
:jpap apand saauoju^ "eoiim Bpauoui bj jod
UBaanjj as anb 'ksbsod,, SBea ap Bun sa 'ojuaxa Bjsa ou ajqcuoq j^
•(Bpqsnf ua a^uamjBuij A pBpinba ua bubuijojsubjj as
solio ua anb) BpuajBAinba ap Bapi eun uaiqiuBj opuBDijdiui (a 'Bpipaui
Bun b opaanoB ap ajBq as oiqiuB^ asa anb soipui anb oj (p '[Bjuam
-Bpunj opBOjam un ua opunm ja buijojsubjí (a 'oaiSojodojjuB uaái.io
auap B^pi ns jbjbj3b BJBd Bsn anb sBaojBjaui sbj SBpoj ouioa anb (q
'oiquiBa o oiuaiuiiAom ja ajqos jBjauag sbui uopEUuijB bj (b ^auaijuoa
anb ojxaj '(981) sBjjapBajaui sbj uoa ojo ja A ojo ja uoa SBijapBa
-jaui sbj ouioa 'SBSoa sbj BBpoi uoa oSanj ja A o^anj ja uoa UBiquiB;)
as SBSo^ sbj sBpo^,, :aoip opBj un Jo^ *zaA bj b A uatquiB} oaijbj
-i^Bna ouis 'OAi^EjijuEna 'js^nj ap ojos ou oiqiUBa un ouioa uEaipui oj
'ojuaimiAoui ja bjbuos anb uoa saua^Buii sbj oqaip aofaui 'ojdaauoa ja
anb ua Bisa pBpijBui^uo b^ -soijBJiuoa soj ap uopisodo bj ua oun oj
A ojuauutAoui ja opiunaj Jaq^q ua B}sa ouisap jap pBpijBui^iJO B^
•(581) O3JJO 8P -^ opoisajj ap 'ouBaoQ ap BjqBq opuBna 'ojamojj ap
jpap apand as onistuí cj umjj ja sa opBaijmáis oÁna sajquiou ostidini
eaj anb pspijBnsBa jod ajuaniEjjap anj o^¿ 'sasoip soj ap sajp^d soj b
souoj^ A saqjj ouibjj anb ja osajdxa oinsiui oj lu^jBj^ Bjeuas oj
uÁ. 'jbui^ijo sa ou ojuajiuiAoui jap Biouajsixa bj ap uopBiujijB B^j
•(fí8l) 4tSBjafBSBd sBsoa sbj ua ojafBSBd
'SBujaia 8Bsoa sbj ua oujaia 'oiuaiuiiAoiu ja BBSoa sbj sepoj b oÁnqijjB A
sojjamu soj b anb sbui uauaiAuoa ou sopB^sa soisa sand 'p^pijiqB^sa
bj A osodaj ja osjaAiun jap oiuiodns ojijaBjajj,, :unB ajuauiBjpr[dxa
SBui 'oijay uaiqiuBj Bjuaiuoa anb oj '(g8l) JJ oto8!^ P na eaaaA
sop japuaasop Bjjpod as on anb buijijb 'oij un ap osjn^ jb SBsoa sbj
opuBjimiSB A 'ajqBjsa sa BpBu A BSBd opoj anb aaip ojijaBjajj,,
:Bsajdxa oj A a^nqujB oj as anb
[a 't4ajqBjnuiuj,? oj ap Binsiin uoisajdxa bj 'uoíbjj ajuauiBisnf sg
•sopBAjasuoa
sojuamSBjj soj ap ounSum ua Bjjuanoua as ou Bujajidinas bijoj^ sp
osopiquxB ouisaja jb oqaaq Bq osouibj sbui anb ojdaauo^ ja :BfopBjBd
jBuiBjj apand as ajuaraBoejajij anb oj 'BjoqtnBjBO Bun sajjaasq no,
ua as 'spssBd bjbui eun soiqBg soj b oánf Bijo^siq bj

�estas musas las voces más sostenidas, las voces más suaves han debi
litado el eterno rigor de esta ley" (193).
Pero el "oscuro" tiene textos más explícitos. La época se había
encargado de mostrarle como en las grandes convulsiones históricas
nada es estable: la "polis" temblaba y se sometía a los bárbaros en
el exterior. En el interior una revolución substituía aquellos que de
cían: "un solo hombre vale para mí por diez mil si es el mejor" (194),
por los que afirmaban: ^No necesitamos que haya entre nosotros un
hombre muy valiente, y si existe uno, que se vaya a vivir en otro
lugar y. entre otras gentes" (195). Entonces Heráclito, haciendo una
de esas generalizaciones implícitas en sus aforismos, dice lapida
riamente :
"Todo lo que se arrastra (sobre esta tierra) está gobernado a
golpes" (196).
Antes de inventarse la pólvora, el impacto al prójimo se proyec
taba sólo en la distancia del brazo extendido, del palo, del tiro de
piedra o de flecha. La lucha se confunde con los golpes hasta que se
alcance otro concepto más perfecto aún y se identifique combate con
destrucción, evolución que culmina en la identificación moderna con
la desintegración atómica.
En tres fragmentos Heráclito hace la afirmación de la universa
lidad de los golpes, la lucha, el combate, la guerra.
1.) "Hay que saber que la guerra es universal, que la justicia
es una lucha y que todo toma su vida de la discordia y la ne
cesidad" (197).
2.) "El combate es el padre de todas las cosas, el rey de todo.
Hace representar a los unos el papel de dioses, a los otros el papel
de hombres, vuelve esclavos a los unos, a los otros libres" (198).
3.) "Los contrarios se ponen de acuerdo, de sonidos diversos
resulta la más bella armonía y todo es engendrado por la lucha" (199).
Un elemento hay común a los tres y fundamental, dígase de paso:
la no discutida paternidad de la lucha sobre todo lo que existe en
el cosmos. La idea de "causa" como "razón de ser", está aún en
pañales en esa idea de "paternidad", tiene un origen eminentemente
antropológico y una aplicación sobremanera cosmológica. Donde a
primera vista aparece un ser como producido por otro ser es en la
relación de padre a hijo. Heráclito la tomó así por consiguiente.
Pero cada fragmento da a esa lucha un contenido nuevo, extra
ordinariamente sorprendente.
En el primero de los citados, se afirma que la lucha es justicia,
en el 2. que es causa del orden universal, en el 3. que es armonía.
En completa oposición con Anaximandro, que ve en la indivi(193)
(194)
(195)
(196)
(197)
(198)
(199)

Platón. Sopk. 242 d.
Frag. 49.
Frag. 121.
Frag. 11.
Frag. 80.
Frag. 53.
Frag. 8.

duación una injusticia, Heráclito describe un "cosmos" donde la
guerra es un valor positivo y causa de los demás valores. La revolución
iniciada en el plano del hombre trasciende y el universo del efesino
está enfocado desde un ángulo ético. Lo preside la justicia que es la
lucha misma, y el orden a la vez. A sus mandatos no escapan ni los
dioses, que tienen su lugar asignado dentro del "cosmos", mucho
menos se podrán sustraer a ellos los hombres.
La belleza es el resultado del orden, que el artista pensador re
conoce, como surgiendo, en un grandioso acorde, de la tensión.
El desarrollo universal, que se hace por la lucha, es ordenado y
armonioso, es sobre todo justo. Heráclito, desde este punto de vista
puede decir: "Maestro de la mayor parte es Hesíodo. Creen que sabía
casi todas las cosas, él que no conocía el día y la noche: son lo
mismo" (200), porque recuerda que el poeta ha visto en la paz el
supremo valor social, esa paz que según el efesino acarrearía la des
trucción del mundo.
15. — Diversificación y unificación son simultáneas
Todas las imágenes usadas para describir el cambio, lo hemos
visto, dan la idea de esas fuerzas que actúan en sentido contrario, ya
se trate del arco y la lira, ya de la guerra. Por otra parte Heráclito
afirma también que "todas las cosas salen del Uno, y del Uno todas
las cosas" (201). El ciclo universal se mueve entonces en dos direc
ciones opuestas y simultáneas que llevan de la diversidad a la uni
ficación y vice versa, de la unificación a la diversidad.
Así lo describe Diógenes Laercio:
"... la mutación es el camino que sube y baja y a ella se le debe
el nacimiento del universo..." (202) y lo afirma también Platón en
el texto ya citado: son las musas jónicas las que hablan: "el ser es
a la vez uno y varios" (203).
Heráclito mismo eligió para indicar esta idea, una serie de imá
genes imprevistas, como todas las suyas. Sucede como con las imágenes
bíblicas, es decir orientales. Tienen en común una cualidad que está
elíptica. El autor del "Cantar" dirá: "Tus dientes como hatos de
ovejas trasquiladas, acabadas de lavar". "Tu cuello como la torre de
David" (204). En el primer caso la cualidad que se compara es la
blancura, común a los dos términos, a los dientes y a las ovejas y que
sin embargo, no se nombra. En el segundo caso es la esbeltez del cuello
y de la torre, que era considerada hermosísima en la época.
Cuando el efesino dice: "En la máquina de abatanar el camino
del tornillo, recto y curvo es uno y el mismo" (205).
"El camino que sube y baja es uno y el mismo" (206), lo común
(200)Frag. 57.
(201)Frag. 10.
(202)Dioc. Laert. IX, 8 (22 A 1).
(203)Platón. Soph. 242 d. •
(204)Cant, IV, ver. 2 y 4.
(205)Frag. 59.
(206)Frag. 60.

— 150 —

— 151 —

�-iqap UBq saABns sbui saaoA sbj 'SBpiuajsos sbui saaoA sbj SBsnin sbjs

— isi —
— osi —
•09 -Sbj^
"6S '^^*^
i % -8J3A '^1 'XMY3
. p Ztz -tldog -noxvi^
"(1 V ZZ) 8 'XI -XHavi -ooia
01 "3BJá
"¿S '^wj

(90^)
(SOZ)
(^0Z)
(SOZ)
(ZOZ)
(I0Z)
(00Z)

•08
•II
•IZI
•p zn -

unraoo oj ' (90^) otnstin ja ^ oan sa BÍBq jC aqns anb ouiuib jg,,
'(S0^) 4tom8iua; ja A oun sa OAjna Á o:paj 'ojjiujoj j^p
OUllUED p JBUB}BqB 3p BUinbBin BJ Ugn :33ip OUIS3J9 p OpaBn^
•Booda bj na Buneisomjaq Bpejapisuoa Bja anb '3jjoj bj ap X
ojjano pp zaipqsa bj sa osbd opunáas [a ug 'Fjquiou as ou 'oSjBqma uis
anb A 8BÍ3AO bbj b ^ sajuaip eo[ b 'souiuuai sop boj 6 unuio^ 'Fjn^uBjq
bj sa Bjedrao^ as anb pBpijBna bj osbo jamijd p ug '(^O^) ítPTABG
ap ajjoj bj ouiod ojjana nj^,, ^jbabj ap sepcqBaB 'SBpBjmbsBj} sefaAO
ap sojBq otnoa saiuaip enj^,, :^^tp ttJBJUB^,, PP -lojne ^g -Botjdjp
Bisa anb pept^Biio Bun unmoa na uauaij^ -sa^juaijo Jioap sa 'S
sauaBuii sv\ uod onioa apo^ng 'SBiCns sbj sepoj ouioo 'sB^siAajdtni
-buii ap aijas enn 'capí Bjsa jBDipui b^b(I ^iSip onreini ojipsjajj
'(0S) ttSOTJBA JÍ OUn 23A B[ B
sa jas pOT :uB^qsq anb sb^ SBain9f sbstiui sb^ nos :opBip bá ojxaj p
na upjB^,j uaiquiBj euuip o^ ^ (^0^) — osjaAiun pp oinaimpsa p
aqap a[ as B|p b jÍ BÍBq X aqns anb ouiinBa p sa no^Binm b^- • -n
ropaaB^j saua^^iQ aqixosop o^ jsy
-p^pisjaAip B^ e u^ioB^ijiun b^ ap 'bsje3a a^iA 1 nopB^ij
-lun B[ f pBpisjaAip b^ ap uba9[[ anb 8boubj[iiiuis á. SBjsando sauop
-Dajip sop na sa^uojua aAanm as ¡BSiaAion opia ^^ "(lO^) sbso^ sbj;
SBpo; on^ pp Á 'ouq pp nap38 SBSoa sb[ 8BpojM anb naiqniBj biujijb
ojipBjajj a^jsd bjjo jo^ *Bjjan^ bj ap b^ 'bji[ b^ ^ oojb pp 3}bj^ as
bá 'oijbjjuoo opnuas ua ubtii^b anb SBzjanj s^sa ap eapi B[ uep 'o
sonisq o[ 'oiqiuBa p Jiqij^sap FJBd SBpBsn saua^Bmi B[
snawaijniujs uos vptovoifiuii A, upi^nDtfjsjaaiq — mt¡\
•opunuí pp uoioonjj
-sap b^ BjJBajiBaB ouisaja p unSas anb zcd Bsa '[bioos jo[ba omajdns
p zBd B[ ua ojsia Bq Bjaod p anb Bpjanoaj anbjod '(00^) ouisxui
o[ uos :aqoou b^ á Bip p Biaouoa ou anb p 'sbso3 sb[ gBpoí tsb^
Biq^s anb uaaj^ •opoisajj sa ajjBd ^oábui v\ ap oajsaBj^,, :jpap apand
bjsia ap ojund 9%$^ apsap 'ojipBjajj "ojsnC opoi ajqos sa 'osoiuouijb
A opBuapao sa 'Bq^n^ b^ aod a^^q as anb 'jBSjaAiun o^^jjBsap [g
'uoisua^ bj ap 'apjoas oeoipuBJ un ua ^opuai^ins ouioo 'aaouo^
-oí jopssuad BjspaB p anb 'uapjo pp opBjjnsa^ p sa Bzajjaq Brj
•sajqmoq soj sojja b jaBjjsns treipod as souaui
oqanuí 't48otasoa,, pp ojjuap opBuSiss jsSnj ns uauaij anb 'sasoip
soj m UBds^sa ou so^EpuBtn sns y -zaA bj f nopjo ja A 'Biusitn Bqonj
bj sa anb Bppsnf bj apisajd o^ 'o^ija ojn^uF un apeap ops^o^ua Bjsa
omsap jap osjaAiun ja A apuoiosBJi ajquioq jap ousjd ja ua BpBiaiur
uopnjoAaj B^ -saaojBA SBUiap soj ap BsnBO A OAiiisod jojba un sa Fxisn^
fj apuop ^somso^,, un aqijosap ojipBjajj 'Biaijsnfui Bun uopsnp

(661)
(861)
(i6I)
(96I)
(s6t)
(6I)

-lAtput bj na oa anb 'ojpuBtnixBuy uoa uoiaisodo Bja^diuoa ug
•eiuouijb sa anb 0*g ja ua 'jBSjaAiun uapjo jap sensa sa anb o-^ ja ua
'Biapsnf sa Bqanj bj anb buijiif as 'sopBjia soj ap ojaraod ja ug
'aiuapuajdjos ajuaiueiJBuipjo
-Bjjxa 'oAanu opiuajuoa un Bqanj Bsa b Bp o^uaoijÍBjj spBa oja^
•ajuamíiisuoa jod isf ouioj fj ojifDBjajj 'ofiq f ajp^d ap uoiaBjaj
bj ua 63 jas ojio jod oppnpojd oiuoa jas un aaajBdB bisia Fjamijd
f apuoQ 'Bai^ojotusoa BjauBUisjqos uoiaBaijdB Bun A oatnOjodcujuB
ajuamaiuauíma na^tjo un auaij '(ipBpiuj3}Bd,9 ap Bapi Bsa ua sajBUBd
ua unB Bj83 't4Jas ap uozbj^ omoa tlBsnBa,, ap Bapr ^j •souxsoa ja
na a^e^^s anb oj opoi ajqos Bqanj fj ap pepiiuajBd Bppnasip ou bj
:osBd ap as^^rp '[cjuauíBpunj X ga^j soj b uniuoa Aex\ oiuamaja uq
•(661) t4BlIDnI BI JO&lt;^ opBjpaaSua sa opoj A biuoutjb Bjjaq sbui bj B;jnsaj
eopiuos ap 'opjanaB ap nauod as souFJ)uoa gor¡n

(o'

"(861) 83JtIÍI SOJJ SOI B 'sonn soj f soAEjasa aAjanA 'sajquroq ap
d ja sojjo soj f 'sasoip ap jadsd ja soun soj b jBiuasajdaj ^objj
•opoj 3p Xaj ja 'sbsoo sbj s^poj ap ajpBd ja sa ajBqraoa jgM (o'jj
-au bj A Bipjoasip ej ap BpiA ns bihoj opoj snb A'(¿61)
Bqanj PBPI8^
Bun 83
Biaiisnf bj anb 'jBSJaAiun sa Fjjan^ ej snb Jaqss anb jÍbjjm (o*j;
•BJianS ej 'ajBqraoa ja 'Bqonj fj 'sadjoS soj ap pFpij
-F8J3AIUn FJ 3p UOIOBUIJIJB BJ 80Bq OJIJ^BJ3JJ SOÍUaUlSBJJ 83J1 Ug
•BaimojB u^iaFj^aiuissp bj
uoa FUJapom uoiaBaijijuapi bj ua Fuimjna anb uppnjOAd 'uopanJis^p
uoa ajequio^ anbrjpuapi as A uiif ojoajjad sbui ojdaauoa ojjo aauBajB
3S anb BjsBq sadjo^ soj uoa apunjuoo as Bqanj Brj 'Bqaajj ap o Bjpaid
ap ojij jap 'ojBd jap 'opipuajxs ozBjq jap EianBjsip ej ua ojos í
-aaXojd as otnifoad jf ojaBduii ja 'BJOAjod fj asjBjuaAui ap sajuy

'•(961)

b opBUJaqo^ Bjsa (bjj3;i B)sa ajqos) bjisbjjf as anb oj

-BpidBj aaip 'somsijojB sns ua SBipijduii: sauotaBzifejauaS: ajuaniBU
SBsa ap
Bun opuaiasq 'ojijoBJajj sa^uoiug "(S6l) ssjuaS sbjjo aajua A jBnj
ojio as jiata b bíba as snb 'oun ajsixa is A 'a^naijBA jíntn ajqmoq
un sojjosou aj^ua BÁBq anb souiBjisaaau oj^j., :aBqBuuijB anb soj jod
'(^61) ttJofaur ja sa is jira zatp Jod jm BJBd ajBA ajqnioq ojos unM :uBja
-ap anb sojj^nbF Fjniusqns uopnjoA3j bou Jojjajuí ja ug -joijajxa ja
ua soJBqjsq soj b Btjaiuos as A Bqejquiaí ((sijod,, bj ¡sjqBisa sa
eBaTj^isiq sauoisjnAuoa sapuBj^ sbj ua ouioa 3jjbjisoui ap ^
BjqBq as Baoda vj •sojioijdxa sboi sojxaj anau Mojn8o,, J3
"(C6l) ¡í^31 Blsa aP JSiJ ouja^a ja op^jij

�en las comparaciones es la dirección vertical y circular a la vez, co
mún al tornillo y al camino que lleva a la cima del monte, que to
mado de la cima lleva a la falda, porque "en la periferia del círculo,
el principio y el fin se confunden" (207).
El movimiento universal entonces, en dos direcciones opuestas y
simultáneas, se nos aparece como un inmenso torbellino, al que no
escapa nada, torbellino que imprime a las cosas un cambio cuali
tativo y cuantitativo, cambio que se efectúa de acuerdo a cierta me
dida, que es justicia, en cuyo vértice está lo uno, en cuya base la
diversidad. Heráclito puede explicar con divisiones y sentencias, por
lo largo, el contenido de sus afirmaciones exóticas recordando ese
vertiginoso circular: "no se puede entrar dos veces en el mismo río,
ni tocar dos veces una sustancia perecedera en el mismo estado, pues
ella se dispersa y se reúne de nuevo, se aproxima y se aleja, por la
prontitud y rapidez de sus cambios" (208). Pero el Estagirita, que
estaba munido definitivamente del principio de identidad, y al que
los vislumbres geniales de Heráclito podían proveer (¿tuvo conciencia
de ello?) de la "entelequia", el pasaje de la potencia al acto se
quedó perplejo.
Porque, finalmente, precisado así, ¿se le puede achacar al me
lancólico insigne la desopilante afirmación de que somos y no somos
al mismo tiempo?
16. — El fuego
Falta averiguar aún de qué es ese torbellino, falta más bien re
cordar porque al explicar la teoría del conocimiento se ha visto que
el mundo es fuego.
Con esto Heráclito se planta firmemente en su época, que re
curría a los cuatro elementos para explicar todo lo existente. Pero
combinada esta afirmación con todo lo que había dicho sobre el
movimiento, el efesino desencadenaba otra vez en la posteridad las
interpretaciones más fabulosas sobre los 100 y pico de aforismos que
dejó. Nadie duda de que sea el fuego el elemento esencial de su sis
tema. Todos en cambio discuten por qué eligió el fuego y qué clase
de fuego es, llegándose hasta a afirmar que es símbolo puro. Los
antiguos sin embargo, pusieron el fuego de Heráclito a la par de los
demás elementos de sus antecedores, lo que debía constituir un freno

Diógenes
explica: es el fuego y todas las cosas son una mutación
"... El elemento
de este". "la totalidad es limitada y el Universo uno, nace del
fuego y el todo se enciende de nuevo según ciertos períodos..." (210).
Aetio coincide con Aristóteles:
"Heráclito e Hipaso de Metaponte sostienen que el principio de
todas las cosas es el fuego. Es del fuego que las cosas vienen y es en
el fuego donde terminan. Cuando él se apaga, todo se forma en el
universo..." (211).

Y
Simplicio
con Aetio:y Heráclito de Efeso suponen también un
"Hipaso
de Metaponte
principio único, móvil y limitado, pero es el fuego el que consideran
como tal"... "Heráclito dice, en efecto, que todo es una mutación
del fuego. Admite además un cierto orden y un período determinado
para la transformación del mundo, conforme a la necesidad inevi
table"
De(212).
acuerdo a estos testimonios, puesto el fuego en la categoría
de los elementos de los milesios, se puede inferir que es un fuego
físico. Se trata empero de un principio ontológico del cosmos, puesto
que constituye su esencia misma. Corroborar se puede con el mismo
texto heraclítico, que contiene afirmaciones rotundas.
"Este universo, el mismo para todos los seres, no ha sido creado
por ningún Dios, ni por ningún hombre, pero siempre ha sido y será
fuego viviente que se enciende con medida y se apaga con me
dida" (213). Heráclito sigue saltando de identificación en identifi
cación. En el fondo pues del cambio regular, encontramos un único
elemento, al que atribuye la misma determinación del "logos" en el
primer fragmento, la eternidad. Uno y otro se confunden, puesto que
son todas las cosas y todo lo gobiernan. Por otra parte es el fuego
la moneda universal en el mercado donde se trueca hasta la esencia
de las cosas (214), fuego inteligente puesto que es razón y que por
consiguiente "apareciendo de improviso, juzgará todas las cosas y las
avasallará" (215), que es otro modo de decir, repetir, la realización
de la justicia en el desarrollo cosmológico, identificándose además
ahora el fuego con la lucha. Entonces se puede sustituir la afirmación:
"Todo lo que se arrastra (sobre esta tierra) está gobernado a
golpes" (216) por esta otra afirmación, de carácter más general y
extraordinariamente pesimista, si no fuera porque el gran paradójico
ha afirmado que a todo esto se debe la armonía invisible, más va
liosa que la visible: "la fulminación y la ruina gobiernan el uni

a las opiniones demasiado fantásticas.
verso"
(217).
Los
textos citados en que se menciona a Hipaso y a Heráclito

Dice Aristóteles:
"Anaxímenes y Diógenes dijeron que el aire es anterior al agua
y que es el primer principio de los cuerpos simples. Hipaso de Metaponte y Heráclito de Efeso reconocen como primer principio el

fuego" (209).
(207)Frag. 103.
(208)Frag. 91.
(209)Aristot. Metaph. A, 3. 984

7.

(210)Dioc. Laert. IX, 8 (22 A 1).
(211)Aet. 1, 3, 11 (22 A 5).
(212)Simpl. Phis. 23, 33 (22 A 5).
(213)Frag. 30.
(214)Frag. 90.
(215)Frag. 66.
(216)Frag. 11.
(217)Frag. 64.
— 153

— 152 —

�— €Sl —
(¿iz)
(913)
•II
•99
(f IZ)
•06
(12)
(ZIZ)
•(S V ZZ) 'Z V
(S V ZZ) II ' 'I
I V (I
(IIZ)
•(S
•(I V ZZ) 8 'XI ••™1 -ooiq (OIZ)

— ^si —
' 'V H -xoisray (60Z)
•16 •••^ (80Z)
•0I •J^ (¿0Z)

'(60^)
p oidpuijd Jauíijd ouio^ uaoouooaj osajg ap oiipEjajj A aiuodBj
-aj^[ ap osBdijj 'sa^dmis sodaana so[ ap oidpuijd jauíijd p sa anb A
xB JoijajuB sa aiiB ja anb uojafip sauaíioiQ A sauauíixBuy,,

e ^ osBdyj^ b Buopuara as anb ua sopBip sojxa^

'(¿I
(¿IZ)
•iun ja UBuaaiqoS Buiru bj ^ uopEuuujnj fj,, :ajqisiA bj anb bsojj
-BA 8BIU 'ajqtSJAUI BIUOUMB BJ aqap ^8 O;S3 OpO) B 3nb OpBUUIJB Bq
ODifopBJBd ubj8 j anb^od Baanj ou ts 'B^siuusad a^uauíBUBuipjOBJix
^ [Bjau9^ sbiu jajaBasa ap 'uoi^bhhijb bj}o Bisa jod (9X^) Msad^o8
b opBuiaqoÜ Bjsa (BJiau Bjsa aiqos) ejjsbjjb as anb oj opoj^,,
: nopenuí jb bj amiiisns apand as saono^u^ -Bijanj bj uoa o^anj j3 baoqB
s^iuapB asopuBaijc^uapi 'oaiSojouisoa ojjoJJBSap p ua Braijsnf bj ap
uopBzijBaj bj 'Jijadaj 'jioap ap opora ojjo sa anb '(SXS) tt?-i^j^BBBAB
9B[ Á sesos sbj sBpoi BJB^ziif 'ostAojdnii ap opuapajedB^ ajiwni^isuod
jod anb A nozvi sa anb ojsand aiua^ipiui oáanj ' (fI^) sbsoo sb^ ap
BT0U3S3 B[ BJSBq BOUtlJJ 38 dpuop O[)B3jaUI [a U3 ^BSaaAlUll BpOUOlU B[
oáunj p sa ajaBd bjjo jo^ •UBuaaiqoá o^ opo^ ^ sbsoo sb[ SBpoj nos
anJb ojsand 'nspnnjuoD 38 ojjo Á ouq 'pBpiujais b^ 'ojaautBJj jamud
[3 na ttso3o[;, pp u^ioBuiuijaiap buisiui ^\ ajínqiajB snb \^ 'ojuaraap
ojiun un soiubjjuoouo 'jE^náa^ oiqniBo pp sand opnoj p u^ "uopEa
-ijijuapi aa uop^oijijuapi ap opuBjp^s anSts ojixobjsjj '(\z) bP?P
-ani uod B^BdB as A. Bpipsm uoa apuapua as anb a^uaiAiA o^anj
Bjas Á opis B^ aadiuais ojead 'ajqinoq un^uiu jod iu 'sotq unáum jod

•SBOTJSBJUBJ OpBISBUiap S3UOlUldo SB^ B
ousjj un Jinjijsuoa Eiqap snb oj 'sajopaoa^uB sns ap so^uauíap SBtnap
so[ ap j^d b^ b ojixoBiajj ap oSanj p uojaisnd 'oSjBqma uis songijuB
-ojnd o^oquiis sa anb jbuijijb b BjsBq asopuB^axx 'sa oSanj ap
anb A oSanj p oí^i^a anb jod uajnasip oiquiBD ua sopoj^ 'Buia^
-sis ns ap ^Bpuasa ojuauíop ^a oSanj p Bas anb ap ^pnp 3ips\[ 'ofap
anb soiusiJojB ap ooíd A qqx soI ^jqos sssopnqej sbui sauopBjajdjajtn
sb[ pBpijajsod B^ ua z^a bjjo BqBuapBouosap ouisaja p 'ojuauniAOtu
[3 aaqos oipip BiqBq anb o{ opoj uoa uoiobuijijb bjsb epButquioa
ojaj -ajua^sixa o\ opoj jBaxxdxa BJBd sojuaraap oajEna %o\ b
-ai anb 'Baoda ns ua a^uaraauíjij B^uB^d as oji[OBjaxx o^ea
•o^anj sa opunm ^a
anb ojsia Bi{ as oju^uupouoa pp Bjjoa) b^ jB.)i[dxa ^b onbjod j^pjoa
•ai uaiq sbui e^jbj 'oui^pqjo^ asa sa anb ap unB jBnSijaAB bí[b^
oSanf ¡^ — ^\

as oía^ xB Bpuajod bj ap afBSBd Xa '^Braba^aiua,, b^ ap (¿o\\a sp
spuspuoo OAn^?) jaaAOjd UBjpod Oíi[DBjajj ap sa[BiuaS sajquin^siA so^
anb p A 'pBppuapi ap oidpuiad ^ap ajnaiuBAijiuijap opiunin Bqsjsa
snb 'BiiJiBjs^ x3 OJ3d '(80^) soiqniB sns 3p zapidBj A pn^ijuojd
bj jod 'BfajB as A BunxojdB as 'OAanu ap aunaj as A Bsjadstp as Bjja
sand 'opBisa ouisiui ja ua Bjapaaajad BiauB^sns Bun saoaA sop jbooi iu
'011 oiusHu ja ua saaaA sop jBjjua apand 38 ou,, ¡JBjnaap osout^ii^sa
asa opuBpjoaaj SEapoxa sauopBraaijB sns ^p opinajuoo p 'o^ibj oj
jod 'SBpuajuas A sauoisiAip uoo jBaijdxa apand ojijaBjajj 'pBpisjaAip
bj asBq Bjína ua 'oun oj B^sa aoijjaA oXna us 'Bpijsnf 83 anb 'Bpip
-aiu Bjjap b opaanaB ap Bn^aap as anb otqniBa 'oAijBjiinBna A oaubj

'(ttü) •••osjcaAiun
p us buijoj as opoj 'BSBd^ as p opusn^ •uBuiuuai apuop o^anj p

¿odtnai^ ouisiut \&lt;e
somos ou A somos anb ap uopBump ajuBjidosap e{ auSisui oai{oauB^
-ain \b JBaBqoB apand a[ as? 'isb opBspajd 'a^uanqBuij 'anbjo^
•ofa^d^ad ^panb

ojsand 'soinso^ pp ootSopjuo oidpm^d un ap ojaduia bibjj ag "ooisij

opB3J3 opis Bi[ ou 'sajas soj sopo} BJBd ouisiui p 'o8J3Aiun aisg^
•SBpunioj sauopBinjijB auauuoa snb 'oaijjpBJsq ojxaj
oiustni p uoa apand as JBJOqouo3 -buisiui Bpuasa ns a^iunsuoa anb
o^anj un sa anb Ji-iajui apand as 'soiss^tui so[ ap soiuaniap o[ ap
B[ ua oSanj p ojsand 'soiuomiisai sojsa b opjanoB 3q

•(zi^)
(^) a
-IA3UI pBpisaaau v\ b auiaojuoD 'opuntn pp u^pBUuojsuBjj B[
opBiiunaa^ap opouad un A. uap^o ojjap un SBiuapB a;iiupy -o^anj pp
a^pcjnuí Bun sa opoj anb 'o^aaja ua 'a^ip ojipBJ3jjM • • • ttpj otuo^
uBjapisuoa anb \^ oSanj p sa ojad 'ops^irai]; A ^iachu 'ooiun oidputad
un uaiqtuBi uauodns ossj^ sp ojipBJajj A ajuodsjaj^ ap osBdijj,,
:oijay uoa opi^dung j^

us sa A uaiu aiA sbsod sb^ anb o8anj pp s^ -oSanj \^ sa sssoa sb^ SBpoi
ap oidpuiJd p anb uauansos sjuodBjaj^; sp ossdijj 3 ojipBj3jj??
:sapjojswy uoo appuioa oi^ay
• (01^) '' 'sopotjad sojjap unSas OAanu ap apuapua ^s opoj p A oSanj
pp aoBu 'oun osj3aiu^ p A BpBjtrai^ ss pcpi^íoi ^\'",, "tt9isa ap
uopBjnm Bun uos sbsoo bb^ SBpoi A oSanj p ss ojuamap X3''' „
iBoijdxs ssuaS^Q

-tjBna oiqiuBa un sssoa sbj b auiudun anb outjjaqjoj 'BpBU
ou anb jb 'ouijjaqjoi osuamur un omoa aaaiBdB son as 's
A SB^sando sauopoajip sop ua 'saouojua jBSjaAiun o^uaiiniAoui j^
'(¿02) uapunjuoa as mj ja A oxdpuijd ja
'ojnajja jap Buajwad bj na,, anbjod 'BpjBj ^J b basjj Burra bj ap opsui
-0} snb 'ajuoui jap Biup bj b BAajj anb outuibd jb A ojjiujoj jb unm
-O3 'z3A bj b JBjnaip A jBoijjaA uopa^jip bj S3 sauopBJBduioa sbj ua

�juntos, de Aetió y Simplicio, han permitido señalar la influencia pi
tagórica en el efesino: a esta conclusión llegan Olof Gigon y
O. Spengler por distintos caminos. En lo referente a qué fue lo que
llevó a Heráclito a elegir el fuego, las respuestas varían de acuerdo
a la interpretación general que se hace del filósofo. Spengler, que
ve en el elemento heraclítico un estado puramente fenoménico, una
metamorfosis del acontecer universal, cree que Heráclito no tenía base
científica para elegirlo, que la causa de su determinarse hay que
buscarla en su peculiaridad de artista y en el respetuoso temor que
fuego y sol siempre han infundido.
Tannery, al tratarlo como un espíritu teológico y emparentarlo
con los ritos egipcios, traza un paralelo entre el fuego y los dioses
que personifican en el Nilo la marcha del Sol (218). Pero si se ha visto
que el fuego tiene la categoría de uno de los elementos de los milesios, lógico es buscar las causas de la elección dentro de las mismas
que llevaran a los hombres de la época a reducir todo a un principio
primordial dentro de los cuatro conocidos. Tannery tiene razón
cuando afirma que Heráclito no ha hecho grandes descubrimientos en
lo que se refiere a la cosmología: este orden, si varía con respecto
a sus antecesores, es justamente por los hallazgos en el plano antro
pológico.
Entonces, la opinión más aceptable parece la de Burnet. He
ráclito necesitaba una base, para la transformación de lo uno en lo
múltiple y de lo múltiple en lo uno, una sustancia, que permane
ciendo la misma, se cambiara en todas las cosas y que todas las cosas
se cambiaran en ella.
Lo encontró observando el fenómeno de la combustión: varía lo
que se quema. La llama es la misma, permanentemente móvil. Se
transforma siempre en humo y su lugar es ocupado nuevamente por
el combustible que la alimenta (219).
Al fuego vienen a parar todas las cosas y todas las cosas se re
conocen nuevamente en el humo, que es el resultado del fuego "si
las cosas vinieran a parar en humo, las narices podrían distinguirlas"
(220) y el perfume cambia de acuerdo a la sustancia que se agrega,
sin variar empero la llama (221).
No se descarta por consiguiente una sencilla razón científica ba
sada en la observación, pero tal cual podía y había sido practicada
en su época tratándose, se entiende, de un fuego invisible cuando se
habla del cósmico.;
Es tiempo ahora de averiguar cómo se realizan las transforma
ciones del fuego.
Diógenes y Simplicio afirman en los textos citados, que esas trans
formaciones tienen un orden, se rigen por períodos. La ley, por otra
parte, ya ha sido expresada por Heráclito: se trata de ver entonces
(218)Tanneby. op. cit., págs. 179-183.
(219)Bubnet. op. cit., pág. 163.
(220)Frag. 7.
(221)Frag. 67.
— 154 —

cómo se realiza la conversión de los contrarios, en el perpetuo movi
miento, que es un torbellino, que es el fuego.
17. — El trueque o cambio del fuego con el cosmos.
con todas las cosas o de todas las cosas con el fuego, o el camino
que sube y el camino que baja, simultáneos, son uno y el mismo.
Dice Diógenes Laercio:
"El elemento es el fuego y todas las cosas son una mutación de
éste, producido por rarefacción y condensación, pero nada de esto
explica claramente".
• ".. .La mutación es el camino que sube y baja y a ella se debe
el nacimiento del Universo".
"El fuego, condensándose se licúa y cuando se espesa más se hace
agua, y cuando el agua se coagula, se transforma en tierra: este es
el camino que baja. Luego la tierra se prende de nuevo: nace de
ella el agua y de ésta todo lo demás, con lo cual relaciona, por de
cirlo así, todas las cosas con la exhalación del mar: éste es el camino
que sube. Las exhalaciones se elevan de la tierra y el mar; las unas
son claras y puras, las otras oscuras. El fuego se alimenta de las pri
meras: lo húmedo de las otras" (222).
Aetio explica a continuación de la afirmación de que todas las
cosas provienen del fuego: .. ."Cuando él se apaga, todo se forma en
el universo, primero sus partes más densas, estrechándose, forman la
tierra; enseguida, cuando la tierra se afloja, por la acción del fuego,
se produce el agua y cuando ésta se evapora, nace el aire. Y de nuevo
el universo y todos los cuerpos son devorados por el fuego en un in
cendio general" (223):
Y Galeno: "Los que (consideran como elemento) el fuego con
vergen también igualmente —suponiendo que contrayéndose y adensándose se transforma en aire, que sufriendo esta acción y conden
sándose más fuertemente, se convierta en agua y que adensándose
hasta el máximo se hace tierra—, que es el principio constitu
tivo" (224).
Los tres documentos doxográficos están de acuerdo en que es
sobre el fuego que se realiza el cambio y que ese cambio se efectúa
de acuerdo a períodos. La dificultad aparece cuando se detalla el
ciclo y la anota ya Diógenes Laercio, que proporciona empero una
pista.

Los pensadores modernos anotan tres particularidades: 1. el
salto del fuego al agua sin nombrar el aire que hace Heráclito, en
lo que se diferencia de los milesios, que consideraban este elemento
el intermediario obligado (225); 2. el concepto de trueque, cambio,
mutación, xpoitmí que aparece en el efesino y que está contenido
(222)Dioc. Laert. IX, 8, 9 (22 A 1).
(223)Aet. I, 3, 11 (22 A 5).
(224)Cal. de elem. sec. Hipp. 1, 4 (22 A S).
(225)Tannehy y Oloc Cigon.
— 155 —

�— ssi —
•KO3I3 3O1O ^ ABaHMVX(SZZ)
•(s v zz) t 'i ddw oas ""&gt;? aP •^^3(ra)
"(9 V ZZ) II ' 'I "OV(SZZ)
•(I V ZZ) 6 '8 'XI i^^vi ^oiq(ZZZ)
opiuajuoa Bisa anb ^ ouisap ja na ooajBdB anb inodi 'uopBinuí
•otquiBO 'anbanjj ap ojdaouoo js o#^ i (^) opBSijqo oiJBipatujajuí ja
ojuauíap ajea uBqEJOpisuoa anb 'soisajiui soj ap Epuaaajip as anb oj
n^ 'oiipBiajj a^Bif ^nb ajiB ja jBjqtnou uis BnáB jb o^anj [ap ojjbs
[3 o*^ :sapBpiJB[napjBcI sajj ubjoub soujapoui sajopBsuad sc^
•B^sid
eun oaadina Bnopjodoad ^nb 'oiojaB^ sauaSoig bX b;oub bj ^ opp
[3 BjjBjap as opu^no aoaJBÜB pBjjnaijip e^ -sopojiad b opjanoB ap
Bnioap as oiquiBO 383 anb ^ oiquiBO js bzijb3j as anb oSanj [a sjqos
es anb ua opjanoB ap ub)83 soaijBjáoxop sojuauínoop sajj scj

•9^ -ísd
"E8I-6ÍI 'BÍ?d ''

•¿9
-do

(6IZ)

saouojua jsa ap bjbjj as :ojiptuajj jod Bp^sajdxa opis Bq vÁ 'ajjed
bjjo jod 'Xa[ b^ 'sopouad Jod uaáu 99 'uapjo un uauap sanoioBtnaoj
-suBJí 8B83 anb 'sopejp sojxaj so[ na ubumijb oioi[dinig A sauaáoiQ
•oáanj pp s^uora
-^UMOJ8UBJ} SB[ UBZl[B3J 38 OIUOO JBnSlJ3AB ap BJOqB d

^
-ooiuisoo
pp ns
B[qsu
38 opiíBno 3[qi8iAur oSanj un 3p 'apuai^ua as 'asopuBjBjj
sooda
ua
BpBOfioBjd opis ^jqeq A Bjpod [Bno [B^ ojad 'uoioBAaasqo [ ua Bp^s
-Bq Boijijuaia uozbj B[[puas Bun ajuainSisnoo jod BjjB^eap as o^^
"(I^^) BuiB[]; bj ojadiua jbijba ms
'BSajSi; as anb BpuBjgns b[ b opjanoB ap Biquino arunjaad p A (QZZ)

-niusuoa oidpnijd ja 83 anb '—BJjar^ ao^q as ouiixbui ja Bjseq
asopucsuapB anb A en^e ua bij3iauoo 38 'ajuauíajjanj sbui asopuss
-uapuoo A noi33B Bjsa opuatjjns anb 'ajiB ua buijojsubjj as asopues
-uaps A asopuaÁBjjuoa anb opuaiuodns— aiuamjBnái uaiquiBi ua^^aA
-uoo o^anj ^a (ojuauia^a ouiod uBjapisuoo) anb sc^,, :oua[B^) ^
: (€^) IBnaS oipuso
-ui un ua oSanj ¡a jod sopBJOAap uos sodjano so\ sopo; A osotaAiun [3
OAanu ap j^ -aaiB p asea 'BjodBAa as Bjsa opuen^ A Bnás p aonpojd as
'oáanj ^ap uop^e B[ lod 'Bfo^jB as Bxiap b¡ opuen^ 'Bpin^asua tejjap
tb\ neuuoj 'asopuBq^ajjsa 'sBSuap sbui sajasd sns oisuiijd 'osjaAiun p
U3 BUIJOJ 38 OpOJ 'BBdB 38 [3 OpUBn^,,:O^3nj ^3p U3U3IAOjd SB8OD
sb{ SBpoj anb ap umoBuuijB b¡ ap uopBnuijuoa b Bt[dxa
*(^^^) 8BJío 8BI aP opauínu;
•Jjd 8B[ ap B^TI3UIip3 38 o^anj ^3 É8BjnDSO SBJ}O 8B^ 'SBJnd X BSJBp UOS
SBnn sb[ íJBtn [a A B-uau ^[ ap UBAap as sauoioBjBqxa sb^[ 'aqns anb
ouimBo p sa sisa :jbui pp upioB^Bqxa b^ uod sbso^ sbj sspo; 'jsb o\iio
-ap jod 'BuoioBpj ^Bn^ o\ uoo 'sttinop o[ opoj Bjsa ap A en^B p Bjp
ap aaBu :oAanu ap apuaad 38 Bjjap B[ oiáonq -BÍsq anb omuiB^ p
83 3)83 :BJJ3I1 113 BTXUOJSUBJ) 38 'B[ll^BOD 38 BlláB p OpUBll^ A 'Bn^B
33Bi{ 38 sbui Bsadsa as opusnD A Bii9i[ as 3sopuB8U3puo3 'oüanj [^,,
•tlosj3Aiu{^ pp o;uaiuipBU p
aqap as B];p b A f^q A sqne anb ouiuibo p 83 uoioBjnra vj- • •^ .
O)83 ap BpBU OJad 'uopBsuapuoo A uoiooBjaJBJ jod opionpojd 'ajsa
ap upiaBinuí Bun nos sbsod sb[ SBpo} A o^anj p sa o^uaiuap j^^f
sanaáoiQ aoiQ
•oiusuu p A oun uos 'soauBjjnrais 'BÍBq anb ouiuiB3 [a A aqns anb
ouiuiBa p o 'o^anj p uos sbsoo sb[ sBpoi ap o sbsoo sb^ SBpoj uoa
•sowsoo \^ uoo oSanf j^p oiqiuoo o anb^nut ¡^^—mi\
•oSanj p 83 anb 'oui^pqjo^ un sa anb 'o^uaiin
oniadjad p as 'soijbjiuoo so[ ap uoisjaAuoo B[ Bzi^sjc as 011190

ítSB[jinSnr}stp uBjjpod saaiJBU sb[ 'omnq as JBJBd b ubjsiuta sbsoo sb[
isn oSanj [ap opBjpsai p sa anb 'oranq p ua ajuauíBAanu uaoouoo
•3J 38 SB8O0 SB[ SCpO) A 8B8O3 SB[ St'pOJ JBJBd B U3U3IA O^anj [y
'(6I^) ^lii^nn^ b^ anb 3[qpsnquioo p
jod a^uaniBAanu opBdnoo sa je^n[ ns A omnq ua aadcuais buijojsubj^
ag '[lA^in ajuainajuauBiuiad 'Biusttn B[ sa biub[[ ^j "Biuanb as anb
o[ buba .-uoijsnqmoo B[ ap ouatuouaj p opuBAaasqo ojjuooua cj
ua UBJBiqiueo
as
8B8O0 8B[ 8BpOJ 3tlb A SBSOO SB[ SBpO} U3 BJBtqiUBO*B[p
38 'BIUS1UI
B[ OpU3I3
-auBtnjad snb 'Bi^uBjsns Bun 'oun oj ua 3[di)[nui oj ap A a[dij[tnn
oj ua oun oj sp uoiDBUiJOjsuBJj bj Bjsd 'asBq Bun BqBjtsaoau oji[obj
-ajj -jau.ing ap B[ aoaJBd ajqetda^B sbut uoiuido bj 'saouo^u^j
•ootóojod
-oj^ub ouejd ja ua so^z^jjBq soj jod aiuouiB}nf sa 'sajosaoajue
sns b
oiaadsaj uoo buba is 'uapao ajsa :Bjáo[oiusoo bj b ajatpj 38 anb oj
ua sojuaiuiuqnosap sapuej^ oqoaq Bq ou ojifOBaajj anb bumijb opuBno
uozbj auaii ÁaauuBj^ -soppouoo oa^sna soj ap ojjuap [Btpjoinud
ovdpuijd un b opoj jpnpaj b Booda bj ap saaquioq soj b ubj^asjj anb •
8BU18IUI sbj ap oajuap uopaaja bj ap sesiibo sbj jBosnq sa ooi^oj 'soisaj .
•vea soj ap sojuainap soj ap oun ap BUo^ajB^ bj auap oáanj [a anb
ojsia Bq as 18 OJ3J • (8I^) IS IaP Bq^jBUi bj oji^y^ ja ua uBoijiuosjad snb
sasoip boj A o^anj js aajua ojajBjsd un bzbjj 'soiodi^a sojij soj uoo
O[JBjuajBclma A o^i^^joai n^uídsa un ouioo o[jbjb^j jb 'ÁjauuB^
'opipunjuí UBq ajdmais jos A oSanj
anb joma} osonjadsaj ja na A b^sijjb ap pBpijsijn^sd ns ua Bjjsasnq
anb ^sq agiBuiuua^ap ns ap BsnBO bj anb 'ojji^aja BJBd Boijjjuato
as^q Bjuaj ou ojipBjajj anb aaao 'jBejaAiun aaoaiuooB [ap srsojjouiB^atn
eun 'oaiuauíouaj ajuoiuBjnd opBjsa un oaijqoBaaq ojuatua^a [a ua aA
anb 'jaj^uadg 'ojosojij jap aaeq as anb [Bjana^ u^ioBjaadaajuí bj b
opjanofi ap ububa ssjsandsaj sbj 'o^anj [a ji^aja b oji[obj3jj b oa^jj
anb oj anj anb b ajuajajaj oj u^ -souiuiBa sojuijsip Jod J^j^uadg *q
A uo^i^) jojq ubSsjj u^istqouoa bjss b :ouisap js ua bdijoSbj
-id Biouan[jui bj JBJBU38 oppitujad usq 'oíoijdmig A oijay ap 'sojunf

�claramente en sus textos (2261; 3. que ésta es la auténtica idea heraclítica, falseada luego por los comentadores, que para explicarla
recurrieron a la condensación y rarefacción. Se trata de confrontar
ésto a los fragmentos directamente.
Heráclito habla explícitamente de los cambios del fuego. "El
fuego, transformándose, se vuelve agua, de la cual una mitad se hace
tierra y la otra soplo ígneo". Quiere decir con ello, que el fuego por
efecto de la razón divina que gobierna todas las cosas, se transforma
a través del aire, en sustancia húmeda, que es el germen del universo
y que él llama agua. De ésta se forman enseguida la tierra y el cielo
y todo lo que contienen. De qué manera el mundo es de nuevo con
ducido hacia atrás y consumido por el fuego lo indica claramente en
las palabras siguientes: "El agua se disuelve y recibe su medida en la
misma proporción que tenía antes de hacerse tierra" (227).
El fuego se transforma en agua: coinciden Diógenes (228) y el
texto, relacionando así toda la multiplicidad del cosmos con este ele
mento. Olof Gigon, teniendo en cuenta las dos peculiaridades apun
tadas: el concepto del trueque, que hace su aparición en el efesino
y esa transformación original y distinta de sus antecesores, hace una
explicación del pensamiento heraclítico que parece la más coherente,
porque intenta seguir fielmente el ritmo mismo de ese pensar, some
tido también a la ley de oposición y armonía de los contrarios (229).
La palabra griega empleada "x p o te a í" está tomada de la mete
orología y designa los solsticios, que señalan en el año los periódicos
cambios en el curso solar. Significa "oposición", no "proceso" y es
por eso que intencionadamente Heráclito hace surgir del fuego in
mediatamente el contrario irreconciliable, el agua. Luego, la si
guiente transformación, por la cual sale la tierra del agua, es física,
se realiza por condensación.
En el lenguaje moderno, la primera transformación es metafísica,
la segunda física. Heráclito, lo que ha querido explicar es el trueque
del fuego con el cosmos y del múltiple cosmos en el fuego único. En
esto está de acuerdo con el modo de pensar griego, que distingue un
mundo visible y un mundo invisible. El primero es un reflejo del
segundo y no implica en modo alguno en esa época, la oposición
entre el conocimiento sensible y el inteligible. El mismo ha hecho
esa distinción y la ha valorizado (230). Procede a explicar entonces
por pares de conceptos contrarios el cosmos, cuya última realidad es
el fuego.
El fuego es por un lado guerra y paz (231), por el otro nece
sidad y saciedad, según afirma Hipólito (232) al exponer al efesino: si el estado del fuego se llama paz, el cosmos múltiple es el de
la lucha de las cosas, hombres y estados. La unidad del "logos" eos(226)
(227)
(228)
(229)
(230)
(231)
(232)

Frag. 90.
Frag. 31.
Dioc. Laebt. IX, 9 (22 A 1).
GlCON . op. cit., págs. 207-219.
Frag. 54.
Dioc. Laert. IX, 8 (22 A 1).'
Hippol. Reíut. IX, 10 (22 B 63-66).
— 156 —

mológico y del "nomos" ético está aquí nuevamente realizada. El
combate es la última, pero no la única realidad del universo. Más
allá está la realidad del fuego, que es paz, concordia. Pero la paz está
oculta, como permanece oculto el fuego esencial. El segundo par de
conceptos contrarios designa al estado del fuego como saciedad, al
estado cosmos, como necesidad. Son conceptos tomados del dominio
ético-político, que es antropológico. La saciedad de la riqueza lleva
en sí misma la tendencia a la disgregación, como la necesidad aspira
a la riqueza. El acontecer universal refleja la existencia humana. El
destino que rige la caída de los poderosos y el encumbrarse de los
necesitados es el mismo: no escapan a él ni los hombres ni el cosmos.
Esta explicación tiene en cuenta el carácter fundamental del
cambio o movimiento heraclítico: la transformación cualitativa.
Cuando el efesino explica el cambio universal cualitativo como
el trueque del oro por las mercaderías y las mercaderías por el
oro (233) se entiende la oposición entre la unidad del fuego y la
multiplicidad del cosmos y la oposición de valor también, entre el
fuego y el cosmos.
La relación fuego-cosmos se representa todavía bajo dos pares
más de contrarios. En la oposición entre "yo" y "logos" del primer
fragmento, no se trata de estar de acuerdo con Heráclito, o de Herá
clito con otros, sino del acuerdo con el "logos". La palabra griega
designa por un lado el imperio del "logos" en la mente de los hom
bres subjetivamente y objetivamente el imperio del fuego, que es el
contenido del "logos" en el "cosmos". La formulación más abstracta
de de la oposición "cosmos-fuego", es la contenida en el texto que
afirma "de todas las cosas lo Uno y del Uno todas las cosas" (234).
Entonces el fuego se enfrenta al cosmos en tal forma que no
puede ser encontrado visiblemente en ninguna parte, porque es lo
"uno", íntegramente transformado en "todo" y por consiguiente nunca
puede estar "junto" al "todo".
Pero este "fuego" que es todo, tiene una exigencia teológica.
Heráclito llama "Zeus" a lo Uno (235). El rayo es el arma de
Zeus. Cuando afirma que todo lo gobierna el rayo (236) está afir
mando la soberanía de Zeus, identificado con el fuego cósmico, invi
sible, opuesto al fuego del sol que se pone diariamente (237). A ese
gobierno nadie escapa. Para los que no conocen el "logos" la mani
festación del fuego al final del período será un castigo, como el rayo
de Zeus para los titanes soberbios. La teoría del cambio universal
alcanza aquí un contenido ético.
Heráclito describe, ya se vio, a ese fuego cósmico como inteli
gente, es decir, como un ser viviente (238). Necesita un alimento per
manente, y este alimento es la exhalación, que viene a ser para ese
(233) Frag. 90.
(234) Frag. 10.
(235) Frag. 32.
(236) Frag. 64.
(237) Frag. 16.
(238) Frag. 30.
— 157 —

�— ¿si
•OE •*MJ(8EZ)
"91 ^J(¿EZ)
•9 "'I(9EZ)
•ZE ".J(SEZ)
•01 •BJJ(^Z)
"06 'ielá(Z)
383 BJBd J38 B 3U3IA anb 'UOiaBJBqxa BJ 83 OJUaUIIJB 3J83 A 'a
-jad O1U3UIIJB Un BlI83D9f^J ' (%Z) ^lUaiAlA Jt38 Utl OUIOO 'j!D3p 89 'a
-ijaiui oraoa oaimsoa o^anj sea b 'oía as bjÍ 'sqiJassp ojijaBjajj
•oaija opiuajuoa un inbB bzubojb
[BSJSATun oiqurea jap Bjjoaj vj "soiqjaqos sauEjii soj BJBd sna ap
OjÍbj ja ouioo 'oSijsbo un Bjas opouad jap Jbuij jb oSanj jap uoiaBjsaj
-IUBUI BJ 418O^OJ,, J3 U30OUOD OU Snb SOJ BJB^ *BdBOS3 3ipBU OUJ3iqo8
383 y '-(¿2) sjusureiJBip 3uod 38 3nb ^os pp oáanj jb oisando 'sjqis
-iaui 'oaiuisoa oSanj p uoa opsaijijuapi 'sna^ ap Bjusjaqos bj opuBui
-jijb BJ83 (()Z) o^^-1 Ia BUJaiqoS oj opoj anb buijijb opu^n;) "sna^
ap biiijb p sa ojCbi jg '(SZ) ouíl l B snaZ BUlBl[ 1ÍI?18H
BI0U3IX3 BUn 3U3IJ 'opoj S3 3nb ^oSsnj,, 3J83 OJ3¿
•ttopoi5, ^ ttoiunf,, jbj83 ap^nd
Bounu sjuamSisuoD Jod jC ttopojM ua opBuiaojsuBJ^ ajuauíBjSajuí 'l(onnn
O[ sa anbjod '^jjsd BunSuiu ua siuainajqísiA opBjjao^us jss apand
ou anb buijoj pj ua souisod p Biuaijud as oáanj p sa^uo^u^
' (í'ES) lt8BSO SBl S^pOJ OUJ^ pp -í OUj^ O^ SB8O3 SB^ SBpOJ. 3p,, BUUIJB
snb ojxsj p us Bpiusjuoo b^ sa 'woanj-sorasoDw uoioisodo B[ ap ap
BjDBajsqB sbui u9iOBp^uuoj ^j '^souisoo,, p ua 14so8oj?, pp opiuajuoa
[a sa anb 'oSanj [ap oijaduii p ajuauiBApafqo A aiuauíBAiíafqns 83Jq
-uioq so^ sp sjuara B^ ua ítsoo[,, pp oijadrai p opB[ un Jtod BuSissp
b3IjS BjqB^d wj •wsoSo^M p uoo opj^naB pp ouis 'soj^o uod ojip
-BJajj ap o 'oiipBjajj uoa opaanoB sp jbjss sp bjbjj ss ou 'ojusuiSbij
jsuiijd pp lto^o^?, A tto^M sjius uopisodo B^ ug -soijbj^uoo ap sbiu
saiBd sop oí'Bq BiABpoj Bjuasaadaj 38 sora's oo-o^snj upiaBpjc Bq
•souxsoa p A oSanj
[3 sjjua 'uaiquiBi jo[ba ap u^ioisodo bj A sonisoa pp pBppi^du^nuí
b[ A oSanj ¡ap pBpiun bj aj^ua uopisodo b^ apuauua as |g^) ojo
p jod 8BiJ3pB0J3ui sb[ A SBiJspBajaui 8B^ jod ojo pp anbanjj [a
ouroo oAiiBji{Bno ¡BSjaAiun oiqui^a p Bai[dx3 onisap p opu^n^)
,'BAijBjipna uopBuuojsuBjj v\ ¡ooijipBJaq ojuaiuiiAOUi o oiquiBa
pp pjuaraBpunj JajoBJtBa p BjuanD ua ausi^ upiasoi^dxs Bjsg
•sorasoo p iu ssjquioq so^ iu p b ucdBjsa ou :oufsiui p S3 sopBjisa^au
so[ sp asjBjqumaua p A so^ojapod so^ ap Bpjsa b^ aSu anb oupsap
^g •BUBUinq Bpuajsixs bj Bfa^jaJ ¡B8J3Aiun jsosjuoob [g -BzsnbiJ B[ b
BJld8B pBpi83D3U BJ OUIO3 'umDBSajgsip B[ B BIOUSpUSl B^ BUISIUI 18 US
ba3^[ Bz^nbij B^ sp pBpspBS tb'j 'ooi^ojodoJiUB sa anb 'oaijjpd-ooiia
omimop pp sopBuioj sojdaouo3 uog -p^pissosu onroa 'souisoo ops^ss
p 'pBpaiaBS oraoa oSanj pp opBjss p BuSisap soijbjjuos sojda^uoa
sp JBd opunSss ^g -piauasa oSanj p oijnoo aasuBuijad ouioo 'B^piao
B^sa zBd bi¡ ojs^ -BipjoouoD 'zBd ss snb 'oSanj pp pBpi^sj b[ bjss b^
SBp^ -osjaAiun pp pspi^aj boiuti B[ ou ojad 'Buií^n B[ sa
ig -BpBZI[B3J 3^U3UIBA3nU jnbB BJ63 O3H3 ^SOUIOU,, pp A

— 9SI —
"(99"9 a ZZ) 01 'XI '"/ -lOdJtiH(ZEZ)
.'(I V ZZ) 8 'XI ••ura&gt;l ^oia(IEZ)
"^S •^"^(0Z)
'6IZ-Í0Z 'S^?&lt;I '•? •&lt;' -MO0I3(63^)
'(I V ZZ) 6 'XI -xa^vi -ooiq(gzj)
"IE •2-"^(¿ZZ)
"06 •^BJ^(9ZZ)
pp pBpiun ^j -sopBiss A ssjqmoq 'sbboo sb{ sp Bqanj B[
sp p ss a^dj^nuí souisoa p 'zBd buib]^ ss oSanj pp opsiss p is : ouis
-aj3 pj jsuodxs p (^^) oiíl?^!!! ^umijb unSss 'pBpsiaBS A p^pis
rsasu ojjo p jod '(|g) ZBd A Bjjsn3 ops[ un jod ss oSanj ^g
•oSanj p
so p^pipaj Buiíj^n B^no 'sorasoa p soijbjjuoo sojdaauoa ap sajsd jod
saauoius j^ai^dxs b apaooj¿ *(0^) opBzwo[BA Bq bj X uoiamjsjp ^sa
oqaaq Bq ouisiin ^g 's^qíSipiui p A o^qisuas ojuoiuiioouoo p ajjua
uoioisodo ej 'Boods bss us oun^[B opoiu us B3i[dmi ou X opunSas
pp ofa^jaj un sa ojsmpd ^g •a^qísiAui opuntn un Á s^qísiA opunm
un snSuusip anb 'oSawS jssuad sp opoui p uoa opjanoe sp bjss ojss
ug *ooiun oáanj p us souisod 3^di)^nui pp A souisoo p uoa o^anj pp
onbsnjj p sa jBai[dxa opoanb Bq anb oj 'ojipBJajj "Baisij BpunSas v\
'BaisjjBíaui sa uopBUMOjsuBj) BJauíijd bj 'ou^apoui afBiiJjuaj p ug
'uopBsuspuoa jod bzijb^j as
'BOISIJ SS 'BnB pp BJJ3IJ B^ 3¡BS JBna BJ JO¿ 'UOpBUI.IOJ8UBJJ 3}U3iná
-is bj 'oSan^ *BnSB J3 '3jqBijiauoasjJi oijbjjuo^ ja aiiraoiBjeipaui
-ui o^snj jap ji^jns aaBq ojijaBjajj a^uauíBpBuoiauaiui anb osa jod
sa jÍ 44osaaojd,, ou 't4uoioisodon BaijiuSig -jbjos osjn^ ja ua soiquiB
soaipoijad soj oub ja us usjBuas anb 'soiapsjos soj eu^isap A bi^ojojo
-ajaui bj ap BpBiuoj Bjsa u -¡ % u o d i,, BpBsjdras b^sijS Bjq^jsd vj
' Í6ZZ) sotjbjjuoo soj sp biuouijb A uoiaisodo sp ^sj bj b u^iquiBj opií
-3UIOS 'jBsuad as3 sp oiusmi ouijij js ajuauqaij jmSss B^uajuí anbjod
'S)U3J3qoa sbui bj saaJBd anb oo^ijaBjaq ojuairaesuad jap uoiaBaijdxa
Bun s^Bq 'sajosaaaiuB sns ap Biupsip A jbui^ijo uoiobuijojsubjj esa A
ouisaja ja ua uoiaiJBdB ns aa^q snb 'anbanjj jap ojdaouo^ ja :sBpBj
-undB ssp^piJBijnaad sop sbj Biuana ua opuaiuaj 'uoSi^) jojq *ojuaui
-aj3 3J83 uoa 8OUI8O3 jap pBppijdijjniu bj Bpoj isb opuBuoiasjai 'ojxaj
ja A (8^^) sausSoiQ uapiauíoa :bii^b ua buijojsubjí 38 oSsnj jg
'(LZZ) tt^jjap asaaoBq sp sajiíB biusj snb uoiajodojd buisiui
bj us Bpipsui ns sqia^j A aAjsnsip as BnB jg5í rea^uaináiB sBjq^jsd sbj
ua ajuaiuBJBp Boipui oj oSanj ja jod opiuinsnoa A sbjjb Biosq opianp
-uoa OAanu sp ss opunin js Bjausiu snb sq 'uauaijuoa anb oj opoj A
ojaia ja A bjj^ij bj BpinSasuo UBinjoj as B^sa ^q -Enáe buibjj ja anb A
osjcsAiun jap uaiuja^ ja sa anb 'Bpaumq BiouBjsns ua 'ajiB jap s^abj; b
buuojsubjj as 'sbso^ sbj SBpoí BUjaiqo^ anb BuiAip uozbj bj ap ojaap
iod o^^anj ja anb 'ojja uoa jiaap ajam^) *44oauSi ojdos bjjo bj A bjjou
aaBq se pBiim Bun jsna bj sp 'BnáB sajsüa ss 'asopuBuuojsuBJi 'oSanj
jg,, #osnj jap soiqurea soj ap ajusraBjiaijdxa Bjqsq ojijaBJSjj
•aiuaraBjoajjp sojuautóBjj soj b o^sa
ap bjbjj ag "uopaBjajBj A U9iaBsuapuoa bj b uojaijjnasj
BJBd anb 'sajopBjuauroa soj jod oSanj Bp^asjBj 'b^i^ijobj
-aq Bapi BDijuajnB bj sa B^sa anb o* í (9^^) sojxaj sns ua ajuauiBJBja

�fuego, lo que la respiración para el hombre. La naturaleza de la
exhalación, tan oculta como la del fuego mismo, es un problema
insoluble.
El fuego es lo contrario del coamos. La paradoja monumental
está contenida en la afirmación de que la esencia del cosmos es fuego,
porque entonces en la esencia está la coexistencia de los contrarios,
Heráclito explica esto siguiendo un extraño proceso lógico: los con
trarios que se siguen son idénticos y este proceso reaparece en las
formas más diversas, en los más diversos campos (239) : Día y noche
son lo mismo (239): porque el uno sigue a la otra. Se puede iden

de la génesis del mundo y la medida de los períodos predeter
minados" (243).
"Las opiniones de Heráclito son en general, las siguientes: Todas
las cosas están formadas del fuego y en él se resuelven. Todo sucede
de acuerdo a los mandatos del destino, y las cosas se rigen por la con
versión de los contrarios. Todo está lleno de almas y demonios" (244).
Al identificar la necesidad con el destino enfoca nuevamente el
cosmos desde un ángulo ético, y "nomos" no es ya la regla que todos
deben seguir, sino también la ley que se cumple en todas circuns
tancias con divina necesidad.

tificar esto con la oposición: cosmos-noche, día-fuego.
19. — Controversia sobre el fuego y los principios
18. — El cosmos es fuego,
aunque esta identidad no sea visible, porque es el mismo para
todos, porque es eterno y no hecho (240). Ser eterno y único son
los dos caracteres que Heráclito ha atribuido justamente al primer
elemento.
Los períodos del cambio entre el "cosmos" y el fuego se realizan
de acuerdo a cierta "medida" (241).
Esta "medida" se entiende en sentido puramente temporal. El
cosmos es fuego como el día es noche, porque al día sigue la noche
y al fuego el cosmos. La palabra que designa el cambio está tomada,
lo vimos, de la meteorología: designa los solsticios. Heráclito detalla
con precisión ese período designándolo como "el gran año".
"Heráclito sostiene que "el gran año" se compone de 10.800 años
solares. Este año se compone según la suposición de Aristarco, de
2.484 años solares..., como el de Heráclito, el de Linus, es de 10.800".
Según el cálculo de Tannery, este número se forma así: 360 es
el número de los días en el año, 30 años cuenta Heráclito para una
generación (242), 30 por 360 es 10.800. 360 generaciones cuenta pues
el período en el cual se encierra el trueque del cosmos con el fuego
y del fuego con el cosmos. Teniendo la palabra "Tpo^otí" el significado
de solsticio y realizándose estos en el medio y al final del año, la
serie "cosmos-fuego" estará dividida por el "xpo^aí". La cifra enlaza
el proceso universal con el curso solar y la existencia humana.
Heráclito indica con esto, en forma transparente, el parentesco entre
el fuego cósmico y el estelar por un lado, al designar al primero como
su viviente, con la esencia del hombre, por el otro.
Este trueque, o cambio del fuego de acuerdo a una medida, está
sometido a la ley de la necesidad. Quedan testimonios seguros que
permiten afirmarlo: "Heráclito afirma que todo sucede según el
destino (Eimarmene) que es idéntico a la necesidad (Ananké). De
clara que la esencia del destino (Eimarmene) es la razón (logos)
que penetra la sustancia del universo. Es un cuerpo etéreo, el germen
(239)Frag. 57.
(240)Frag. 30.
(241)Frag. 30.
(242)Censobin. 18, 11 (22 A 13).
— 158 —

¡Si Heráclito pudiera ver todo lo que se ha especulado sobre sus
sombríos aforismos! Como grandes islas solitarias, restos de un conti
nente hundido, los eruditos tratan de reconstruir la línea general de
las costas. Pero el efesino mismo pensó por "islas", con poderosas
afirmaciones rotundas, sin tomarse el trabajo de unirlas con nexos
gramaticales, o intelectuales.
Gomperz también cree que la contemplación del fuego lo llevó
a Heráclito a constituirlo en el primer principio. Consideraba viva
la materia: los fenómenos de asimilación y desasimilación le sugi
rieron el movimiento constante, y los períodos dentro del cambio, las
observaciones geológicas de su tiempo. Intenta un paralelo entre las
teorías modernas sobre el sistema solar, los movimientos moleculares
aperceptibles y los principios heraclíticos. Para él la doctrina de la
relatividad de las propiedades hace su primera aparición en estos
textos: "El agua de mar es la más pura y la más impura, para los
peces potable y saludable, para los hombres imbebible y funesta"
(245). "El bien y el mal" (son la misma cosa)". "Los médicos cortan
y queman a los enfermos y les atormentan cruelmente, reclamándoles
todavía los honorarios, lo que en ninguna manera merecen, pues ellos
causan la misma cosa, el bien (que nos hacen es también doloroso)
o la enfermedad" (246).
Señala Gomperz que en el transcurrir universal estaba implícita
la imposibilidad del conocimiento, que el efesino salvó con el rigor
de su ley, y que de todas las paradojas expresadas en el sistema, han
surgido dos corrientes contrarias en la historia del pensamiento (247).
Tannery en cambio, pasa fugazmente sobre las teorías cosmo
lógicas, que no marcaron según él, progreso alguno con respecto al
pasado. Guiado por el concepto de mostrar a Heráclito preocupado
por una idea religiosa, ve en el fuego un principio puramente físico,
distinguiendo que el "logos" que aparece al espíritu como "razón" lo
captan los sentidos como "fuego" (248).
(243)Aet. I, 27, 1, 28, 1 (22 A 8).
(244)Dioc. Laeet. IX, 7 (22 A 1).
(245)Frag. 61.
(246)Frag. 58.
(247)Gomperz. op. cit., págg. 95-107.
(248)Tannery. op. cit., págs. 177-178.
— 159 —

�— 6SI —
"8¿r¿¿I "88?^ '"'?3 'do •AH3MNVX
'¿01-S6 '8Í?d '"'P 'do "zHadHo^
•8S '^&lt;&gt;sá(9tZ)
"19 •gBJi(StZ)
"(I V ZZ) 1 'XI -^ari ^"d(^Z)
•(8 V ZZ) I '8Z 'I '¿Z 'I '^V(^Z)
(^anJ,, otnoD soppuas soj
oj ttuozBj,, OTMO3 niiJídsa jb aaaj^dB anb &lt;tsoSoj,, [3 anb opuoináuijsip
'oaisrj ajuauíBand ojdpuiad un o^anj ja ua 3a '^soiSijaj Bapi eun jod
opBdnaoajd O}ijaBjajj b jbjjsoui ap oidaauoa [^ jod opsin^ -opesed
[B o^aadsaj noa oun^jB osajáojd '^a un^ías uojBajBiu ou anb
-omeoa sBuoaj sbj ajqos ajuauizB^nj ^sed 'oxquiBo ua
' (LfZ) o^uaiuiBSuad jap Bijojsiq bj ua SBiJBjjuoa sa^uatjjoa sop
ueij 'Biuajsis ja na SBpssajdxa sefopejed sbj SBpoj ap anb A 'iaj ns ap
joSij ja uoa oajbs ouisaja ja anb 'ojuaiuipouoa jap pEpijiqísodnii bj
Bjiaijdiui BqBjsa jBSJaAjun apjnosuBj^ ja na anb zjadmo^) Bjeuag
'(W¿) pepanuajua b¡ o
(oeojojop uaiquiB^ sa nao^q son anb) naiq p '^soa Brasiui bj
sojp sand 'uaoajam BjauBiu Bun^uiu na anb oj 'soiJBJOiioq soj Bj
sajopuBiuBjoaj 'ajuauíjanaa uB^uauiaojB saj Á soinjajua soj b ueuianb A
UB^joa soaipatn so^,, ^(Bsoa Brasita bj hos) wjBin ja A uaiq jg?, "(S^'^)
^B^saunj A ajqiqaquii sajqnroq eoj BJBd 'ajqepnjes A ojqeiod saaad
soj BJBd 'Bjndoii SBín bj A Bjnd sbiu bj sa jbiu ap BnSs j^j,, :sojxaj
Bo^^a ua uoiaiJBdB Bjaniijd ns aasq sapBpaidoad sbj ap pepiAiiBjaj
bj ap Buijjaop bj ja bjb^ •soopijaBjaq soidpuijd soj A sajqpdaajadB
saJBjnaajom eojuaiiuiAOUi so^ 'jejos Biuajsis ja aaqos sBujapom sBjjoa]
sbj ajjua ojajBjed un Bjuajuj -odniaij ns ap SBOi^ojoaS sauoiaBAjasqo
8bj 'oiquiBa jap ojjuap sopouad soj A 'ajuBjsuoa o^uaiuiiAOiu ja uoJaiJ
-iJ^ns oj uopBjimisBsap A noi^ejimisB ap sonauí^uaj soj :Bija}Bui bj
bata BqBjaptsuo[) -oidiauod jauíud ja ua o^mjijsuoa b O)ij3Bjajj b
^Aajj oj o^anj jap uopBjduiajuoo bj anb aaja naiqtuBi zjaduio^
-sajeni^ajaiui o 'sapai}BunBjg
soxau uoa sBjiiun ap ofBC[Bjj ja asjBiuoj uts 'sBpun^oj sauopBnuijB
sBsojapod uoa '4tSBjsi^ jod osuad ouisiui ouisaja ja oja^ 'ssisoa sbj
ap jBiaua^ Baujj bj ainajsuoaaj ap ubjbj^ soiipnaa soj 'opipunq ajuau
-ijuoo un ap sojsaa 'sbijbiijos sbjsi sapusj^ 0U10^ ¡souisijojb souquios
ns aaqos opBjnaadsa sq as anb oj opoj j^a Bjaipnd ojipBaajj ig!

— 8SI —
"(I V ZZ) II '81 -HI11OSNS3 (ZtZ)
•0 •"•&gt;.! (Itz)
(05-Z)
(6Z)
[a 'oajaja odjana un s^j 'osjaAiun jap Bianejsns bj Bjjauad anb
uozbj bj sa (auauíJBiui^) oupeap jap eiauasa bj anb BJBja
-aQ • (ajjuBuy) pBpisaaan bj b oopuapi sa anb (auauíJBtui^) ouijsap
ja nn^as apaans opo; anb buijijb o^ijaBjaj^,^ :ojjbuijijb uajtnuad
anb sojn^as soiuoiui^saj uBpan^) *pBpisaaan bj ap ^aj bj b opi^amos
Bjsa 'Bpipaui Bun b opa^noe ap o^anj jap oiqmea o 'anbanjj ajs^
*oj)o ja Jod 'aaqiuoq jap Biauasa bj uoo 'aiuaiAiA ns
oinoa ojaniíjd jb jeu^isap jb 'opBj un jod jBjaisa ja A oaiins^a o^anj ja
aajua ODsajuajBd ja 'aiuajedsuBXt biujoj na 'o^sa noa Baipni oiíjaBjaj]
•BUBtunq Bpua^sixa bj A jbjos osjna ja uoa jBSjaAiun osaaoad ja
BZBjua BJjia vj -^jK^odi^ ja jod BpipiAip BJBjsa ítoSanj-soni8oaM aijas
bj 'oub jap Jbuij jb A otpaui ja na sojsa asopuBzijBaj A oíaiisjos ap
opcaijiu^is ja ,,)aodi^ BjqBjed bj opnaiua^ "souisoa ja uoa o^anj jap A
o^anj ja noa souisoo jap anbanjj ja Bjjaiaua as j^na ja ua opouad ja
sand Biuana sauopBJauaS 09g '008*01 89 09S Jd 0 '(^^) aopBJauaS
Bun BJBd ojtpBjajj B^nana soub Qg 'oub ja n^ SBip soj ap ojaumu ja
sa 09 :.ISB ^iujoj as ojamnu ajsa íAi9un^jj ap ojnajB^ ja unáag
'008'OT aP sa 'snui^j ap ja 'ojijaBjajj ap ja oraoa ' • • • sajBjos soub f^VZ
ap 'oaJBjstjy ap uopisodns bj unáas auodmoa as oub ajsg -saa^jos
soub 008'0I ^P 8aduioa as moub ubjS ja,? anb auaijsos ojijaBj;ajjM
'uoub ubjS ja,, onioa ojopuBuáisap opouad asa uoispajd noa
ojijaBjajj^ -soiapsjos soj Bu^isap : Bj^ojojtoaiaui bj ap 'bouiia oj
pBisa oiquiBo ja Buáisap anb BjqBjBd b^ -souisoo ja oáanj jb A
aqaou bj an^is Bjp jb anbjod 'aqaon sa Bip ja ouiod oáanj sa somsoa
[^ '[BJodinaj aiuauíBjnd opijuas na apuaijua as ((Bpipaui,, Bjs^
' {X^Z) mbPTP8UIm ^JJ3P 8 opjanae ap
uBzijBaj as oganj ja A ^souiso^,, ja ajjua oiqiuca jap sopouad soq
•ojuauraja
jauítjd jb a^uainBjsnf opjnqijjB Bq ojtjaBJajj anb sajajaBJea
sop soj
uos oaiun A oujaja Jag ' {()fZ) ^q^^q ou A oujaja sa anbjod 'sopoj
BJBd omsim ja sa anbjod 'ajqísiA Bas on pspiiuapi Bisa anbun^
'oSanf sa souisoo j^ — *8j;

soidiowud soj A, oSanf ja auqos oisu^aojtuo^ — "gj;
-pBpisaaau BuiAip uoa
-sunojia SBpoj ua ajdiuna as anb ^aj bj uaiquiBi ouis 'jjnáas uaqap
6opoi anb Bjáaa bj b^ sa ou usouiou,7 A 'oopa ojn^utr un apsap sorasoa
ja aiuauíBAanu Baojua oupsap ja uoa pspisaa^u bj JBoijijuapi jy
' [^Z] tisoiuoinop A sboijb ap ouajj B^sa opoj^ -soiJBJ^uoa soj ap uoisjaA
-uoa bj jod uaáij as SBSoa sbj A 'ouiisap jap soiepuBiu soj b opjanaB ap
apaans opoj^ -uoAjonsaj as ja ua A oganj jap SBpBuuoj ubjs^ SBSoa sbj
SBPX ^sajnainSiB sbj 'jBjauaS ua nos ojijaBaag; ap sauoiuido s^jn
-aajapajd sopojjad soj ap Bpipanx bj A opunin jap sisauaá bj ap

'o^anj-Bip 'arpou-sotnsoa :uopisodo bj noa o^sa jBaijij
•uapi apand ag -bjjo bj b an^is oun ja anbjod : (6^) ouisiin oj nos
Dipou A biq : (6%) soduiBa sosjaAip sbui soj ua 'sBsaaAip sbui sboijoj
sbj ua aaajBd^aj osaaojd ajsa A soaijuapi uos uanSis as anb soijbjj
-uoa soj :oaiSoj osaaojd ouBJjxa un opuainSis ojsa s^ijdxa ojijaBjaj-j
•SOTJBJ.JUOD soj ap Bpua^sixaoa bj Bisa Biauasa bj ua eaauojua anbjod
'o^anj sa somsoa jap Bpuasa bj anb ap uopBtnjijB bj na Bpmaiuoa Bjsa
[Bjuaurnuom BfopBJBd b^ -soinsoa jap oiJBjjuoa oj sa o^anj ¡^j
'ajqnjosni
Buiajqojd un sa 'onisjuí oSanj jap bj oiuoa Bjjnao ubi 'uopBjBipca
bj ap BzajBjnjBU vj -a^quioq ja BJBd uopBJídsaj bj anb oj 'oSanj

�Jaeger ha puesto de relieve la gran zambullida antropológica de
Heráclito, que lo distingue fundamentalmente de la filosofía an
terior. Con este afirmar de Jaeger, se explica el enfoque psicológico
(Spengler) o ético (Gigon) del universo que otros comentadores han
notado en el efesino. Suscintamente anota Jaeger como ese mismo
fuego, que es movimiento, es descrito humanamente "es vida y
muerte, juventud y vejez y hasta descansa en el cambio" porque
"transformándose él (el fuego) descansa, pues es penoso trabajar
(siempre) para los mismos (amos) y ser mandado" (249).
Burnet se ha detenido con más extensión en las teorías cosmo
lógicas de Heráclito. El fuego heraclítico, según él, proviene del sol
y el cambio se explica por las exhalaciones claras y oscuras que se
alternan. El trueque se repite constantemente de acuerdo a medidas.
Difiere Burnet de Gigon en la interpretación de estas medidas, a las
que da un contenido cuantitativo mientras el último las considera tem
porales. Burnet explica entonces los distintos campos de afirmaciones
de acuerdo a esta interpretación, es decir, según la predominancia
de una u otra exhalación, pues el alimentarse de una trae su decre
cimiento y el crecimiento de la otra: el hombre, sueño y vigilia, vida
y muerte, son distintos aspectos de un proceso universal que se repite
en el cosmos, día y noche, invierno y verano. Recuerda que según
Aetio "Heráclito pretende que (el gran año) es de 18.000 años so
lares" (250). Si esta cifra fuera exacta, habría que recurrir para su
interpretación a influencias babilónicas. La precesión de los equi
noccios estaba calculada en 36.000 años solares y la cifra de Aetio,
que es la mitad, designaría el camino de arriba o abajo. Pero cree más
probable la cifra contenida en Censorino (251^. Coincide entonces
con la interpretación de Olof Gigon. Los 10.800 años solares como
cálculo para el "gran año", como resultado de 20 x 360, tiene a su
favor el otro texto ya citado del mismo Censorino (252) donde "ge
neración" es un lapso de 30 años comprendido entre el nacimiento y
la muerte del individuo, siendo entonces cada generación un día en
el gran ciclo. Se apoya Burnet también en el texto de la "República"
de Platón, que indica un paralelismo entre los caminos del hombre
y del mundo, así como en el siguiente de Aristóteles:
"Todos dicen pues, que el cielo es engendrado, pero los unos afir
man que una vez creado es eterno y los otros que es perecedero, como
cualquiera de las cosas creadas en la naturaleza. Otros, al contrario,
sostienen que es destructible, tanto de una manera como de otra, y
esto es precisamente lo que siempre sucede, como lo piensan Empédocles de Agrigento y Heráclito de Efeso" (253).
Lo que preocupa especialmente a Burnet es el problema de si
Heráclito defendió una conflagración universal o no. Este punto ya
fue discutido en la Antigüedad entre los comentadores, pues se pre(249)
(250)
(251)
(252)
(253)

sentaba la cuestión, relacionada con el desarrollo del mundo, si este
se transformaba simultáneamente, camino arriba en el fuego, camino
abajo en el contrario, o si iba a llegar un momento en que todas las
cosas serían fuego. Esta última opinión parece una deformación pos
terior de las doctrinas heraclíticas, debido a los estoicos y los cris
tianos. En apoyo de la transformación debida a los estoicos se puede
citar un pasaje de Plutarco en que éste lo afirma claramente:
"...Hesíodo parece haber querido hacer alusión, aunque de una ma
nera oscura, a este incendio universal que destruirá las ninfas y las
aguas:
"Este fuego destruirá las divinidades queridas que presiden las
aguas, los bosques y las praderas".
Yo reconozco aquí, dijo entonces Cleombrote, a este fuego de los
estoicos, del cual habla todo el mundo, y yo creo que después de
haber invadido los versos de Heráclito y Orfeo, se ha apoderado de
los de Hesíodo" (214).
En cuanto a la idea cristiana sobre el punto, se puede citar a
Hipólito: "Habla también (Heráclito) de una resurrección de la
carne, de esta (carne) visible en la cual hemos nacido, y concibe a
Dios como causa en esta resurrección, expresándose así: "Allí, ante
el que es, se levantan y se hacen guardianes vigilantes de los vivos
y de los muertos". Y habla aún de un juicio del universo, y de todo
lo que él contiene por el fuego con estas palabras: "La fulminación,
la ruina gobierna el universo": es decir, que ella lo dirige, pues
llama fulminación al fuego eterno. Dice también que este fuego está
dotado de razón y es la causa del gobierno del universo, a la cual
llama necesidad y saciedad, siendo la necesidad, según él, la for
mación del mundo, y la saciedad, su consunción. "Pues, dice él, el
fuego apareciendo de improviso, juzgará todas las cosas y las ava
sallará" (255).
El mismo Aristóteles comenta:
"Heráclito dice que en un cierto momento todas las cosas se
transformarán en fuego (256).

Y Simplicio:
"Heráclito afirma que así como el universo se incendia, se forma
de nuevo del fuego, después de ciertos períodos de tiempo, en los
cuales, dice, "se alumbra con medida y se apaga con medida". Los
estoicos han adoptado esta opinión" (257).
Burnet sostiene que Heráclito no ha enseñado una conflagración
universal porque esto estaría en contradicción con sus principios: El
efesino afirma que lo uno es lo múltiple, mientras Empédocles dice
que el todo es alternativamente lo uno y lo múltiple. Si hubiera un
momento en que todas las cosas se transformaran en fuego, ya no
sería lo múltiple al mismo tiempo y no habría más discordia ni opo-

Frag. 84.
Aet. II, 32, ;3.
Censorin . 18 , 11.
Censorin . 17 , 2 (22 A 19).
Abistot. De coelo. A, 10, 279, B, 12 (22 A 10).

(254)Plut. De def. Orac. 11 p. 5 e.
(255)Hippol. Rejut. IX, 10 (22 B 63-66).
(256)Ahistot. Phys. L, 5, 205 A 3 (22 A 10).
(257)Simpl. De coelo. 94, 4 (22 A 10).

— 160 —

— 161 —

íi

�H

— 191 —

— 091

•(01 V ZZ) t "P6 "I03 d -^WIS(¿SZ)
"(Oí V ZZ) E V SOZ 'S '1 s^tid -íoisihv(9SZ)
•(99E9 a ZZ) 01 'XI 'n/aí/ iOddiH(SSZ)
•a sit •&lt;• ii ^••'0 7p aa if^&lt;i(sz)

•(oí v zz) zi 'a '6¿Z '01 'V -o\ao3 aa xoxsiay
•(61 V ZZ) Z '¿I ' NIHOSN3^
II '81 • KIXOSNa^
"S 'ZS 'II xay

-odo iu eipaoasip seta Bjjqeq ou X odinaij orasitn je ajdiijnm oj ejjas
ou bX 'oSanj ua ubjbuuojsubj; ^s SBSoa sbj sepoi anb a^ o^uanioui
nn ejatqnq ig •ajdiijnm oj X oon o[ aiuaoiBApeujaije sa opoj ja anb
aaip sapopadin^ sejiuaiia 'ajdijjnra o[ sa oun oj anb biujijb ouisap
jg :soidpuijd sns uoa uopaipej^uoa aa BiJBisa ojsa anbjod jBSjaAiun
uopejejjuoa Bun opsuasua eq ou oiíjaejajj anb auausos jaiung
'(¿S^) 4íU?ÍUÍ^ Bl" OpBjdopB UBq SOOlOJSa
9trI 'BPTP3UI uo;) ^ede as ^ epipaui uoa Bjqumje as,, 'aaip 'sajena
boj n^ 'oduian ap eopouad sojaap ap sandsap 'oáanj jap oAanu ap
Binjoj as 'Bipuaoui as osjaAiun ja ouioa ise anb euuije ojijaejajj,,
:opijdmig j^
' Í9S^) oáonj aa ubjbuijojsubji
as sbsoo 8Bj sepoj ojuauíoin ojaaiD un ua anb aoip otipejajj,,
:Bjuamo3 sapjojsijy ouistui [^

"(SSZ) BIIB8
-BAB 8B[ jí 8BSO3 SB( SBpo; BJE^Zllf 'OSIAOjdlUl ap OpU3I3ajBdB oáailj
p 'ja aoip 'san¿,, -u^pansuoa ns 'pepapss b[ á 'opunin pp uoiobiu
-joj b^ 'ja uniíos 'pspisaaaa b^ opuais 'p^papes A pBpiaaaaa buib^j
pno bj b 'osaaAiun pp oujaiqoS pp bsiib^ b{ sa A upzej ap ope^op
eisa oanj ajsa anb uaiqmBj aaiQ -ouaaja oáanj [B uoiaBuiuqnj buib[|
sand 'aíiíaip o^ B[ja anb 'jpap sa :tlosjaAiun p BujaiqoS eumj B[
'uopBuiuqnj ^~ln :8BjqB[Bd SB^sa uoa o^anj p jod auai^uoo p anb o|
opoj ap A 'osjaAiun pp oramf un ap unB B^qBq j^ -^sojjanai soy ap A
soaia so[ ap sajuBjiáiA sauBipjBn^ uaaeq as A usjuBAa^ as 'sa anb p
a;uB 'j[[y,, :i6B asopuesajdxa 'uopaaaansaj Bjsa aa esnsa omo^ soiq
b aqtouoo X 'oppBu soui^q ymo v\ ua a^qísiA (auJBa) Bjsa ap 'aajBa
B^ ap uppaajjnsaj eun ap (oiipeja^) uaiquiB} ^[^bjj,, :ojij9dijj
e jB^p apand as 'o;und p ajqos bubi^sijo eapi bj b o^uena u^

' iflZ) PJsaH aP 8OI
ap opBJapodB eq as 'oajJQ A ou^aBjajj ap sosaaA soj opipeAui jaqeq
ap sandsap anb oaaa oA A 'opunm ja opoj Bjqeq jBna jap 'sooio^sa
soj ap oSanj ajsa b 'ajojquioaj^) saauojua ofip 'inbs oozouoaaj o^
•tt8BJapBjd 8Bj A sanbsoq soj
sbj uapisajd anb sepijanb sapBpmiAip sbj Bjmj^sap o^anj

(SZ)
(ZSZ)
(ISZ)
(0S3)
(6tZ)

-ajd as sand 'saaopBjnamo^ soj ajjua pBpanSijuy bj aa oppnasip anj
eA ojund ajs^ *ou o jssjaAion uopBj^Bjjuoa eun oipuajap oi
is ap emajqojd ja sa jaujng b a}uain[epadsa edn^oajd anb
"(SZ) o8aJ3 3P ojipBjajj A ojuaSijSy ap sajaop
-adra^ uBeuaid oj omoa 'apaans ajdmais anb oj ajuauíBsiaajd sa ojsa
A 'bjjo ap ouioa Bjaucra Bun ap ojubj 'ajqijanj^sap sa anb uauaijeos
'oiJBJiuoa jb 'sojiq 'Bzajejniea bj aa eBp^aja sesoa sej ap ejainbjena
omoa 'ojopaoajad sa anb soa^o soj A oujaia sa opsaaa zaA eun anb ubui
-Jije soun soj ojad 'opeapuaSua sa ojap ja anb 'sand uaaip ^opoj^,,
¡sapjojsuy ap ajuain^is ja aa oraoa isb 'opanaz jap A
ajquioq jap souiiubd soj ajjua omsijajBJBd un Boipui anb 'uojbj^ ap
^B^ijqnda^,, bj ap oix^i ja aa uaiquiBj jaujng eXode ag 'ojap UBoá ja
ua Bip un uopBJaua^ epBa saauojua opuais 'onpiAipoi jap ajjantu bj
A ojuaiuipBU ja ajjua opipuajduioa soue q ap osdej un sa uuopBjau
-a8,, apuop (^^^) ouijosua^ omsiui jap opejia eX ojxaj ojio ja joabj
ns b auan '09 x 0Z 8P opejjnsaj oraoa '44oub ubj^,, ja Bjed ojnajB3
ouioa sajBjos soub 008'0I 8oT[ 'no^ÍO JIO 3P O9PBí3-id-i^1in B[ ^oa
saauoiua appujo[) " (.ISS) ouwosua^ ua Bpiua^uoa BJjp ej ajqeqojd
8bui 9^io ojd^j 'oíeqe o eqijje ap outuiBa ja ejjBu^isap ^pcjiui bj sa anb
'oijay ap BJjp ej X saasjos soue 000'9E ua ^pejnajea eqeisa sopaou
-mba soj ap uoisaoajd eq -se^iuojiqeq sepuanj^uí e uppe^ajdjaiui
ns Bjed jtjjnaaj anb Bjjqeq 'ejDBxa eianj bjji Bisa ig • (0^) 83aBI
-os soue 000*81 ^P 89 lol_1B UBJ^ I^) ^^^ apuajajd o^ijaejaj^^, oijay
an^as anb spjanoajj -onejaA X ouaaiAUi 'aqaou X Bjp 'soiusoa ja ua
ajidaj as anb jBSjaAiun osaaoid un ap sojaadsB sojuijsip uos 'ajjanuí X
BpiA 'BijiáiA X ouans 'aaquioq ja :bj}o bj ap ojuaiiupaja ja X ojuaimp
-ajaap ns 3bjj eun ap asjeiuaraijB ja sand 'uopejBqxa bjjo n Bun ap
epaeuiuiopaad bj unáas 'jpap sa 'uopBjaadjajuí Bjsa b opjan^e ap
sauopBiuaijB ap soduiea sojuijsip soj saauoiua e^ijdxa jau^ng -sajejod
-maj ej^pisuoa sbj ouiiijti ja seajuaiui OAijBjnuBna opiua^uoa un cp snb
sbj e 'sepipatu 8i:jsa ap uopBjaadja^uí bj ua uo^i^ ap ^aujng aaaijiQ
*sepipaui e opjanae ap aiuaiuajuBjsuoa ají da j ae anbanai [jj -UBujaije
as anb SBJnaso X SB^eja sauop^jBqxa sbj jod eaijdxa as oiqmea p X
jos jap auaiAoad 'ja unáas 'oapjjaejaq oáanj j^ -ojipBj^^j ap s^ai^oj

sbj A sbjuiu sej Bjmjjsap anb jssjaAiun oipaaaui ajsa b 'Bjnoso e^au
-bui Bun ap anbunB 'aoisnjB aao^q opiaanb jaqeq aaaaed opojsajj*--,,
:a^uauiBJBja buijijb oj aisa anb ua oajBjrq^ ap afesBd un jBjp
apand as so^iojsa soj b epiqap uopBuiJopuBj} bj ap o^od^ u^ -soubij
•sijo soj A so^ioisa soj b opiqap 'sBoi^ip^aaq Buijjaop sbj ap jouaj
-sod uopBiujojap Bun aaajed uomido Binujn Bjsg -oáanj usuas seso^
sej sspo; anb ua ojuainoui un JB^ajj b Bqi is o 'oiJBJiuoa ja aa ofeqs
ouiuibd 'oáanj ja ua eqiJUB ouimea 'ajuauiBauBi[mui8 BqBuuojeuBjj as
ajea is 'opuniu jap ojjojjBsap ja uoa BpBuopBpj 'uo^sana bj BqBjuas

-oiusoa SBiJoaj sbj ua uoisuajxa sera uoa opiuojap eq as jaujng
'(6fZ) opepuera jas X (sorae) sorasira soj BjBd (aadiuais)
jefeqeji osouad sa sand 'esu^asap (oáanj ja) ja asopuerajojsaej),,
anb jo d ((oiqraea ja aa esueasap BjsBq X zafaA X pnjuaAnf 'a^janra
X epiA sa,, ajuauíBUBiunij oji-iaeap sa 'ojuaiiniAoui sa anb 'o^anj
orasiui asa omoa ja^aef bjoub ajuauíBjupsng -ouisaja ja u^ opBjou
ueq saJopB^uainoo sojio anb osjaAiun jap (uoái^)) o^ija o (jaj^uadg)
oai^ojoDied anbojua ja eaijdxa as 'ja^aef ap jeuui^e ajsa no^y 'jo
-ub bijosojij ej ap ajuauqB^uauíBpunj anáuijsip oj anb 'ojifaB
ap Boi^o^odojjuB epijjnqra^z ubiS bj aAaijaJC ap ojeand sq ^

�sición. Los fragmentos (258) en los cuales Heráclito parece hablar
de ese incendio general no lo implican, si se tiene en cuenta el con
tenido cuantitativo de la palabra "medida". En cambio sostiene
que la conflagración general estaría en contradicción con los frag
mentos en los cuales esa "medida" aparece como lo constante en
el cambio (259). Es entonces que se aclara este extraño texto: "El
sol no saltará sus límites: de otra manera las Erinias, las auxiliares
de la justicia, conseguirán descubrirlo" (260).
Porque ellas vigilan que el sol no tome más de lo que debe, lo
que se confirma con lo siguiente:
"...El agua se disuelve y recibe su medida en la misma pro
porción que tenía antes de hacerse tierra" (261). Lasalle y Schleiermacher están de acuerdo con Burnet.
Pero la cuestión es difícil de dilucidar. En la explicación de
Burnet hay un punto débil: parece imposible asimilar el fuego cós
mico al del sol. Según se ha visto a través de Gigon, más bien He
ráclito los distingue netamente (262). Correlativo a esto, está la im
posibilidad, por lo menos hasta ahora, de determinar qué eran las
"exhalaciones" de que hablan los textos. Hay otro grupo de intér
pretes que niegan el sustracto material en los aforismos de Heráclito.
Para Fernando Lasalle el descubrimiento de Heráclito es un
principio lógico, que anticipa el pensamiento de la dialéctica hegeliana de tesis, antítesis y síntesis. Burnet se detiene al juzgar esta
posición, y hace notar que el error de Lasalle reside en olvidar que
la lógica no existía aún. Pero el error está más bien en el hecho de
que la lógica supone el idealismo. En Hegel el ser depende del pen
samiento. En cambio Heráclito, en su época, sólo podía proclamar
un principio físico.
O. Splenger, ya se dijo, ve en Heráclito un intento energético
para explicar el puro acontecer sin sustancia y busca en las teorías de
Ostwald y Mach dar al pensamiento del filósofo una forma científica
moderna. Parte de la definición de la materia como una suma de
energías, de modo que cuando se la quiere pensar por sí misma, no
queda nada. Según él la filosofía griega concibe la unidad del cos
mos : no hace diferencia entre lo que se mueve y lo que es movido. Por
consiguiente, Heráclito, que afirma la unidad del cosmos y la existencia
del devenir, niega la materia o lo que es movido. El puro devenir
como tal está vedado a la percepción sensible (263) que muestra
objetos en reposo. No hay un instante de quietud, sino un incesante
oponerse de tensiones desiguales. Esto mismo significa la ley de
entropía de la física moderna.
La tendencia ininterrumpida a un nivelamiento incesante corres
ponde a la ley de Helm: "toda forma de energía tiene la tendencia a
(258)
(259)
(260)
(261)
(262)
(263)

Frag. 65, 66, 67.
Frag. 30.
Frag. 94.
Frag. 31.
Frag. 16.
Frag. 123.
— 162 —

ir de un punto de mayor intensidad a otro de menor intensidad". Este
es el pensamiento de Heráclito: la visión del mar le proporcionaba la
imagen de una nivelación nunca alcanzada.
El ojo no percibe ese eterno fluir. Este se presenta bajo formas
de apariencia sensible. Hoy se dice: calor, luz, electricidad son formas
de energía.
Según Spengler, el fuego de Heráclito es una de las formas de
aparición del proceso cósmico. Este no puede ser interpretado como
materia, porque Heráclito no se plantea el problema en los términos
de sus antecesores, ¿cuál es el origen de las cosas, sino así ¿cómo se
realiza el proceso cósmico?
El fuego no es entonces materia "^pxV sino metamorfosis o
"xpo7tí|". Estas se suceden por oposición constantemente. El fuego es
la más perfecta y acabada de las formas pensables. El cosmos está
en estado de perfección cuando alcanza la forma del fuego.
El constante fluir "jcávxot peí" es el principio formal de la na
turaleza orgánica. Se distingue entre el fondo nunca perceptible y su
apariencia externa en el mundo. Invisible es sólo la continuidad del
proceso energético, lo que no aparece visiblemente es la regularidad
del proceso, es decir la ley: es la misma del eterno obrar. El trans
currir no tiene principio ni fin. La vida individual es una fase de la
transformación. Como consecuencia del principio, las creaciones de la
cultura: estado, sociedad y costumbres, son productos de la naturaleza.
La última consecuencia de esto es la imposibilidad de la permanencia
de los valores, lo que lleva a un relativismo completo.
Tomado desde otro punto de vista este proceso, aislando sus mo
mentos subjetivamente, se presentan en contraste. Heráclito señala con
fuerza especial los contrarios, cuya oposición, a sus ojos de artista, se
presenta como una lucha, lucha que transporta al mundo natural
erigiéndola en la ley de todo acontecer.
La lucha engendra la armonía, idea que contiene un principio
métrico: la medida es la única constante en el proceso.
La medida es la forma o relación matemática de la apariencia
sensible. El efesino se emparenta aquí con la teoría electromagnética
de la luz de Maxwell. Distinguiendo entre el devenir y su "forma", el
"logos" o "medida" adquieren los números importancia. Es la "forma"
la que tiene valor de conocimiento. La "forma" es el "ritmo" .del
devenir, y es sólo una relación, que es universalmente inmutable. El
mundo es movimiento puro y el logos o ley es su ritmo, su compás.
La relación entre la medida y el movimiento nos da su "forma", que
es lo único estable. Este es el sentido del "logos", de interpretaciones
tan diversas según los autores. Para Spengler es la ley formal del
devenir, necesaria para su representación. El movimiento sin forma
es inconcebible.
La unidad es la forma del proceso energético, la del "Logos" en
el movimiento, a lo que nada escapa: es necesaria, lo que lleva a un
fatalismo. El filósofo alemán observa que la fatalidad es el único
dogma común a todos los griegos, lo que está magníficamente expresado
en el teatro. "Logos" se pretende sustituir por "fatalidad" ("eirma— 163 —

�— 91 —

•91 -

— Z91 —

tpP!I&lt;nBJ,, ^od jmjpsns apuajajd 38 ^soSo^,, -ojíBaj ja ua
opBsajdxa ajuauíBoijmáBiu Bisa anb oj 'soSaijS O[ sopoj b uniuoa Biu^op
oaiun ja ea pBpijBjaj bj anb BAjasqo uBiuajB ojos9jij jg •oiusijbibj
un b BAají anb o[ 'BiJBsa^au sa ¡bíIbos^ Bp^u 9nb o[ b 'ojuaiuiiAOui ja
na ^soSo'j,, jap bj 'oapaSÍjaua osaaojd jap buijoj bj sa pBpiun vj
'ajqtqaDUOaUI 83
buijoj uis ojuaiuitAoui jg -uopB;u3S3jdaj ns BJBd BiJBsaaau 'jiuaAap
jap [buijoj Áa^ bj ea jaj^uadg bjb¿ -sajoinB soj un^as sssjaAip ubj
sauopejajdjajuí ap 'Msoíáoj,, jap opi^uae ^a sa ajsg -sjqsisa ooiun oj sa
anb 'ttBuiaojw ns Bp sou ojuaiuiiAotu ja A Bpipatu bj ajjua uopsjaj vj
•SBduioa ne 'ora^ij ns sa Xaj o soSoj ^a ¿C ojnd ojuaimiAoui sa opunuí
13 'aiqBjnraui ajuauíjBSjaAiun sa anb 'u9pBjaj Bun ojos sa A 'jiuaAap
[ap ttoiniiJOT ^a sa ^buijoj,, w~[ •ojuairapouoo ap jojba auaii anb bj
ubuijoj,, b^ sg 'BpuBjjoduii sojainnu so^ uaiambpB uBpipauiH o ttso^ojM
[a 'ttBtnjoj,, ns A jtuaAap p aj^ua opnainSnijsiQ •[pavxbj^ ap znj b^ ap
Biaoaj bj uod inb^ BjuaJtBduia as ouisaja ^jj *a[qisuas
b[ ap BoriBuiajeiu upp^pi o buijoj b¡ sa spipaoi B^j
•osa^ojd ja aa ainBjsno^ Baiun bj 8a Bpipaní bj ¡ooijjaui
oidpuwd un auaijuoa anb Bapi 'bjuouub b^ Bipuai^ua Bt{on[ vj
•jaoajuooB opoi ap Aa\ bj ua B^opuai^ija
[BjnjBU opunuí p BjjodsuBJ^ anb Bijaní 'Bqan|; Bun oiuoo B^uosaad
as 'bjstjjb ap sofo sns b 'uopisodo ^Ano 'soubj^uoo soj ppadsa Bzaanj
uoa Bpuas o}i[.&gt;BJajj -a}SBajuoa ua UBjuasaad as 'ajuaiuBAijaft|ns sojuaiu
-ora sns opuBjsiB 'osaaojd ajsa bjsia ap ojund ojío apsap op^uioj^
•oja^diuoo omsiAi^Bpi un b ba^^j anb o[ 'sajopA so[ ap
BpuauBUuad bj ap p^pi^iqísoduii bj ea ojsa ap Bpuan^asuoa buiujit ^j
•BzapjnjBu bj ap sojonpoad uos 'saaqmnjsoD A p^papos 'opejea :Bjnj[na
bj ap sauopBaJD sbj 'oidiauíJd jap Bpuanaasuo^ oiuo^ •upp
bj ap asBj Bun sa jBnpiAipui BpiA b^ *uij iu oidpuijd ouai; ou
-subj) j^ -jBjqo ouaaja jap biusiiu bj sa :^aj bj jpap sa 'osaaojd jap
pBpuBjn^aj bj sa 3)U3uiajqisiA aoaJBds ou anb oj 'ooija^jaua osaaojd
jap pspmupuoa bj ojos 83 ajqísiAuj 'opunm ja ua Bujapca BpuausdB
ns A ajqudaajad Bounu opuoj ja ajjua an^u^sip ag -BoiuBájo Bzapjnj
-bu bj ap jbumoj oidpuijd ja sa ,,¿3^ mil,, -iinjj ^^uBjsuoa jg
•oáanj jap buijoj bj bzubojb opu^na uop^a^jad ap op^jsa ua

(Z9Z)
•OS •
"¿9 '99 'S9 "Í

(09Z)
(6SZ)
(8SZ)

b epuapuaj bj auaij BtSjaua ap buijoj Bpo^M :uijajj ap Xaj bj b apnod
-sajjoa ajuBsa^ui ojuanuspAiu un b Bpidmnjjaiuiui Bpuapua^ B'j
•Buaapoiu B3isij bj ap BjdoJiua
ap Xaj bj bdijiuSis ouisiui ojsg -sapnáisap sauoisuaj ap asjauodo
aiUBsa^ui un ouis 'pnjamb ap ajuBjsui un ^bu O^^ -osodaj us eoiafqo
Bajsonuí anb (g^) ajqisuas uoiodaojod bj
opspaA Bjsa jbj oiiioa
jiuaAap ojnd jg -opiAora sa anb oj o BuajBtu bj B^aiu 'jiuaAap jap
Bpuaisixa bj A soinso^ jap p^piun bj buijijb snb 'ojij^Bjajj 'ajuoni^isuoj
joj •opiAom sa anb oj A aAsnm as anb oj ajjua Bpuajajip aaBq ou :soui
-8od jap p^piun bj aqpuoa bSsijS bjjosojij bj js un^ag -BpBu Bpanb
ou 'biusiiu j8 jod jBsuad ajainb bj as opu^na 3nb opoui ap '^
ap Biuns Bnn omoa BijajBiu bj ap uopiuijap bj ap ^jjbj
BDijj^uap buijoj Bun ojosojij jap ojuaiiuBsuad jb j^p uaBj^ A pjb
sp 8BUO3) sbj us Bosnq A BpuBjsns uis jaaajuoaB ojnd ja JBaijdxa
oaija^jaua ojua^uí un o^ijaBjajj ua 3a 'ofip as vA 'jaSuajdg -q
"oamj oidpuijd nn
p Bjpod OJ98 'Booda ns ua 'ojijDBjajj oiqiiiBO ug -ojuaiuiBs
-uad jap apuadap jas ja jaSajj ug -oumjBapi ja auodns B^i^oj bj anb
ap oipau ja ua uaiq sbui Bjsa jojja ja oja^ -una Bjisixa oii BoiSpj bj
# snb jBpiAjo ua apisaj aijBSB^ ap jojja ja anb jbjou aBu A 'uópisod
Bjsa jBáznf jb auaijap as jaujng -sisajuis A stsajijuB 'sisaj ap bubij
-aSau BaijDajBip bj ap ojuaiuiBsuad ja BdpijuB anb 'odiSoj oidpuijd
un ea ojijoBjajj ap oiuaiiuijqnDsap ja ajjBSB^ opuBUJsg bjb&lt;j
•ojijoBjajj ap souisiJojB soj ua jBijajBui ojoBjjsns ja uBSaiu snb sajajd
-jaiui ap odnjS ojio ^bjj *8Oíxaj soj UBjqsq anb ap wsauopBjBuxaw
sbj UBJa anb JBuiuuaiap ap 'BjoqB BjsBq souaui oj jod 'pBpijiqísod
-nii bj BJS3 'o^S3 b oaiíbj3jjo[) -(9) ajuauíBjau anSmi8ip soj ojijdbj
-ajj uaiq sbui 'uoSi^ ap s^abjj b oisia bu 38 unáag -jos jap jb óaiíu
-sod o^anj js jbjiuiisb ^jqísodiui aaaJBd :jiqap ojund un Xbij lau
ap uopB^ijdxa bj ug -jBppnijp ap jpijip sa u^ijsano bj OJa^

auapsos oiquiBo ug -^spipara,, BjqBjBd bj ap OAijBjiiuBnD opiuaj
-uoa ja Bjnana us auai^ as is 'uBoijduii oj ou jBjauaS oipusaui 383 sp
jBjqBu aoajBd ojijoBjajj sapn^ soj ns (^Z) sojusuiSbjj eo^ -uopis

•BpBzuBop Bounu uppBjaAiu Bun ap
bj Bqsuopjodojd aj jbui jap uoisia bj :ojijDBja|j ap ojuaiiuBsnad ja sa
ajeg •^pBpisus^ui jouatu sp ojio b pBpisuajuí jo^bui ap ojund un sp jj

13 :oixai ouBjjxa ajsa bjbjob ss snb soouojua sg "(6S^) oiquiBo ja
ua ajiíBisuoo oj onioa aaajBdB wBpipaui,, Bsa sajBna boj ns so^uara
-Sbjj soj uo uopoipBjjuoo us BIJBJ33 jBjsuaS uopBj3B[juoa bj anb

Bjsa SOUI8O3 j^ -sajqBsuad sbumoj sbj ap Bp^qBOB A Bi^a^jad sbih bj
83 o^anj jg -aiuauíajuBisuoo uopisodo jod uapaans as SBjs^ •uliiiodiíi
o stsoja^uiBjatu ouis tl'í"Xd^ BuaiBoi saauojua sa ou oSanj jg
¿ooiuisod osaaoad p
ae oraoo? isb ouis '8B8O3 sbj ap uaSuo ja sa jBn^? 'saaosaoa^uB sns
soumuaj soj us Buiajqojd ja BajuBjd se ou oiijdbjsjj anbiod 'Bu
ouioa opBjaadjajuí jas apand ou a^sg "oamisoa osa^ojd jap uppiJBdB
ap SBiujoj 8Bj ap Bun sa ojijaBjaj^ ap o^anj ja 'aa^áuadg unáag
'BjJsJaua ap
sbuijoj uos pBppiJ^^aja 'znj 'jojbd :aoip ae jÍojj 'ajqi^uas BpuaiJBds ap
sbuijoj ofBq Bjuasajd 38 3jsg "Jinjj ouja^a asa aqpjad ou ofo

•jauang uoa opjan^^ ap UB^sa q
-jaiajqag A ajjBSB^ -(i9^) Bjjaij asjaaBq sp sajuB Bina anb uopjod
-ojd Buisim bj ua Bpipatn ns aqpa^ A SAjsnsip as ^nSv jg • • •
:ajnainSig oj noo biujijuod as snb
oj 'aqap anb oj ap sbui auioj ou jos ja anb ubji^ia sBjja anbjo^
"(09^) tlojJijqnosap UBJin^asuoa 'Bpijsnf bj ap
sajBijixnB sbj 'sBiuug sbj Bjau^ui bjjo ap :sa)ira;j sns bjbijbs ou jos

�mene"), lo que hace imposible pensar en un dios personal o en un
principio intelectual.
El sistema de Heráclito se puede entonces llamar una tragedia
del "cosmos", grande y hermosa como una de Esquilo (264).
La interpretación de Spengler, que fue su tesis de doctorado, pre
sentada en 1904 a la Universidad de Halle, es extraordinariamente
original. Tiene empero un punto básico mal fundamentado. En ella
el fuego es una metamorfosis en el proceso universal, con el mismo
valor que cualquier otra fase del eterno fluir. No se explica entonces
por qué el efesino en sus fragmentos le da esa importancia de pri
mordial, poniendo en él el origen de todas las transformaciones.
Pero O. Spengler al tratarlo con esa simpatía y afinidad, que lleva
al pensamiento alemán hacia Heráclito, ha trazado un cuadro mag
nífico de su persona y ha señalado admirablemente, en un caso con
creto, una misteriosa ley que rige o relaciona el campo de la filosofía
con el de la ciencia: los conceptos de las teorías modernas están ya
en el remoto inaugurarse del pensar racional. Su fundamentación
científica era falsa o rudimentaria. Esta gloria corresponde a los
^abios modernos. Uno se presunta entonces perplejo si esos mismos
conceptos no han llevado a los descubrimientos científicos, o si los
sabios han tenido que recurrir a ellos para bautizar adecuadamente
sus hallazgos. De todos modos, filosofía y ciencia se tienden la mano.
Queda por averiguar cuál de las dos esboza primero el gesto amistoso.
20. — Reflexión en presencia del fuego
"El devenir de Heráclito no llega nunca al ser definitivo, como
el ser de Parménides no toca jamás el acaecer empírico" dice
Windelband (265), fórmula que sintetiza todos los aciertos y equi
vocaciones de los dos rivales. El error de ambos está en el punto de
partida. Pero se les puede absolver de pena. Tanto al efesino como
al eleata se les puede pulverizar con un principio, el de identidad,
descubierto justamente por el segundo, pero tal como fue luego de
finitivamente formulado por Aristóteles. Mientras tanto los dos se
reirían: "Para pulverizarnos, vente, amigo, a Efeso o a Elea, al siglo
V a. C, y entonces nos gustaría ver cómo la vas a emprender con
nos". Tendrían razón los dos antagonistas, unidos al fin para defen
derse. No se había distinguido aún el mundo lógico del ontológico y
los pensadores pasaban de uno a otro sin sospechar siquiera que cam
biaban de país. El ser lo buscaban por tendencia natural del pensa
miento, pero sin llamarlo así: lo invocaban bajo el nombre de los
cuatro elementos. El ser estaba "puesto" pero no se había hecho aún
ninguna distinción. Se afirmaba solamente: el ser es.
Los de Mileto lo buscaban en el mundo físico. Entonces vino
Heráclito, se metió dentro de sí mismo, hombre que era, se encontró
con aquella realidad permanentemente móvil de su interior, y emergió
diciendo: "me he investigado a mí mismo: el ser es devenir".
(264)Spencleb. op. cit., págs. 13-46.
(265)Windelband. op. cit., t. I, pág. 120.
— 164 —

Unos años más tarde le retrucaba atentamente su rival: "Ciego,
sordo, estupefacto, hijo de la raza demente: para tí la misma cosa y
no la misma cosa parece el ser y el no ser; este es, entre todos los
senderos, el más retorcido y revertiente" (266). Lo que puede ser
pensado debe ser y el no ser no es porque no puede ser pensado: el
ser es el ser.
Ilimitada afirmación la de cada uno. Al decir el ser es ser, Par
ménides tenía que concluir forzosamente en una esfera, única figura
en que los puntos de la superficie no se diferencian unos de otros
con respecto al centro, como en las demás figuras.
Al decir Heráclito "el ser es devenir" deshacía la figura geomé
trica y precipitaba el cosmos en un movimiento inacabable.
Su contricante partía de lo que sus antecesores habían afirmado:
"el ser es" y creyendo encontrarlo en el pensamiento agregaba y
concluía: el ser es ser. Generalizando la afirmación, la transportaba
al cosmos textualmente la "un^versalizaba" y por consiguiente tenía
que suprimir el espacio y el movimiento, donde ese ser dejaría de
ser ser, porque al transformarse adquiriría o dejaría algo.
Heráclito creía haber encontrado en su "yo" ese "ser" y obser
vándolo móvil había suprimido el reposo.
Ninguno de los dos tenía la culpa, sino la época: el uno no sabía
que el primer objeto inteligible que conoce nuestra inteligencia,
unida a los sentidos, es el ser inteligible de las cosas sensibles. El otro
no sabía que el devenir no es la realidad primera y fundamental, sino
que se explica justamente en función del ser.
Pero para esto faltaban peldaños: era necesario que viniera Platón
y dijera "de cierta manera el no ser es"; la materia, no ser, es capaz
de recibir un reflejo del ser. Era necesario Aristóteles dividiendo al
ser en potencia y acto, en materia, no ser que de algún modo es,
pues que es .capaz de recibir determinaciones, la forma. Entonces sí,
el concepto para pulverizar al eleata y al efesino estaba terminado
porque el principio del ser ya había alcanzado su expresión defini
tiva: "el ser es el ser, el no ser es el no ser". Pero, pensándolo bien
sería imposible enarbolarlo. Porque para que el Estagirita construyera
un puente, era necesario que se le señalara previamente el abismo que
debía cruzar, entre Efeso y Elea, y era justamente en sus dos orillas
donde se iba a afirmar para tenderlo. ¿No le sugirió el mismo melan
cólico esa especie de oposición en todo ser contingente, entre la ma
teria y la forma? ¿No están los vislumbres del pasaje de la potencia
al acto en el cambio de las cosas? ¿No le inspiró el de Elea, de algún
modo que el devenir se torna inteligible por sus relaciones con el ser,
que él había afirmado tan rotundamente?
Si Heráclito se tomara el trabajo de argüir, diría que sólo mere
cería esa tanda de palos, a la que era tan afecto para sus predecesores,
si hubiera negado el ser ya puesto por ellos. Pero habiendo dicho sólo
"el ser es", tanto se podría agregar el ser es ser, como el ser es de
venir. En verdad: él no negó el ser. ¿Qué es el fuego si no? ¿Qué es
(266) Parmemdes. Frag. 6.
— 165 —

�— S9I —
•9 '

•saaiNawHVd (993)
"9-I

b an)^ ¿ou xe oSanj p sa an)? '^as p oSsu ou js ¡p^pjaA ug -jiusa
*ap sa j^s p omoa 'jas sa jas ja jbS^j^b ejjpod as ojub^ '4tsa jas pM
ojos oqatp opusiqsq ojaj #sojja jod ois^nd bX jas [a ope^au Bjsiqnq is
'sajoBaaapajd sns BJBd ojoaje ubj bj^ anb bj b 'sojBd ap BpuB^ ^sa Bjjaa
•ajara ojos anb Bjjip 'jiiiSjb ap ofBqBjj p bjbuioí as o^íjasjajj ig
¿ajuaniBpunjoj ubj opBnuijB BiqBq p anb
'jas p uoa sauoia^pj sns Jod ajqí^ijajuí bujoj as jiusAsp p anb opora
unSjB ap 'B3jg ap p ojideui sj o^¿? ¿sBSoa sbj ap oiqmBO p na ojaB jb
Bianaiod bj ap aÍBSBd pp sajqranjBiA boj UB^sa o^[? ¿buuoj bj X bij^j
-eni bj aj)ua 'sjusSuiiuoa jas opoi ua uoiaisodo ap spsdss Bsa oaijoa
-UBjsm ouisuu p oiJi^ns sj o\[? •ojjapuaj BJBd jbuijijb b Bqi as apuop
sbjjijo sop sne ua ajuaiuBjsnf Bja X 'B3jg X osajg ajjua 'jBznj^ Biqap
anb orastqB p aiu^uíBiASJd bjbjbu38 aj as anb oiJBsaaan Bja 'a^uand un
BJajínjjsuoa BjiJtSBjsg p anb bjb5 anbjo^ -o^BjoqjBua aiqísoduit Bjjas
uaiq o[opuBSuad 'ojaj -ttJa8 ou p sa jas ou p 'jas p ea jas p,, :baij
-raijap uoisajdxa ns opezu^o^ BJC[BH B-^ Jas 13P oidpujjd p anbjod
op^uinua) BqB^sa ouisap \e A BjBap [B jBzuaA^nd bjb¿ oidaauoa p
'is S3^uoju^[ •Btajoj b^ "saaoioBuioijajap Jiqiaaj ap zBdBO sa anb sand
'sa opom unSp ap anb Jas ou 'BiJajBui ua 'o^aB A Biouajod ua jas
[B opuaipiAip sapj9^sijy oiJBsaaau Bj^ uas pp ofa^jaj un Jtqpaj ap
zsdB3 sa 'jas ou 'BijajBín b^ íít8a jas ou p BjauBur B)jap ap,, BJafip A
u9íBld B-taiu^A anb oiJBsaaau Bja rsou^ppd UBqB^jBj oisa BJBd oja¿
•jas pp upiaunj ua ajusuiBisnf Bat^dxa as anb
oui8 '[BjuauiBpunj A Bjaniud pEpi^aj b[ sa ou jiuaAap p anb Biqes ou
ojjo ^g 'safqisuas SBSoa sb[ ap a^qi^xp^uí Jas p sa 'sopijuas so^ b Bpiun
'BionaSi^a^uí Bjjsanu aaouoa anb a^qíSipíui ojafqo jamijd p anb
ejqBs ou oun p :Baoda bj^ oute 'Bd^na B[ Biuaj sop so^ ap oun8ux^[
•osodaj p opiuiijdns Biqsq [t-^^111 oiPHBA
-jasqo A 41Jae,, asa tíoX,, ns ua opBJjuoaua J^qBq btsj^ ojipBJSjj
•oSp3 BjjBfsp o BtJiJinbpB asjBUUojsuBj^ ^b anbjod 'jas jas
ap BjjBÍap jas asa apuop 'ojusiuiiaoui p A oiaBdsa p Jiumdns anb
Bjuaj aiuainStsuoD jod A tiBqBzipsjaAiun,, b^ ajusinjBníxsi sorasoa \v
BqBíJodsuBjj b^ 'n^iaBuiJijB b^ opuBzi^jaua^ "Jas sa jas p :Binpuoa
A Bqe^aa^B oiuaiuiBSuad p ua ojjBJjuooua opuajíaja A itsa jas p,,
:opBuiJijB uBiqsq sajosaaa^us sns anb o^ ap BjjjBd aiUBaiJjuoD ng
•a^qBqBaBm ojuaxuitAoni un ua souisoa p BqBjtdiaajd A Baui
-amoaS Bjn^ij b¡ BiaBqsap MJtuaAap sa jas p,, ojipBjajj jraap \y
•SBjnStj SBOiap sb^ ua ouioa 'ojjuaa [B ojoadsaj uoa
sojio ap spun uBiauaJajip as ou apijjadns B[ ap sojund soj anb ua
Bjn^ij BOTun 'Bjajsa Bun ua ajuauíBSozjoj jmpuoa anb Biuaj sapiuam
-jbj 'jas sa jas p Jiaap ^y -oun BpBo ap b^ uoiaBuuijB BpBjtuii[j
•jas p sa jas
p :opBsnad jas apand on anbjod sa ou jas ou p A jas aqap opBsuad
jas apand anb o^j '(99^) 44a^uaijjaAaj A oppjo^aj sbui p 'eojapuas
so^ sopoi ajju^ 'sa ajea ¡jas ou p A J38 p aaaj^^d bso Brastuí b^ ou
A Bsoa Biusiui b^ ji BJBd ¡ajuainap bzbj b^ sp oftq 'oiaBj^dn^ea 'opjos
'08313,, ^baw ns ajuauíB^uajB BqBanj^sj a^ ^pjs^ sbui soub souq

'-jia -do -aiokiadg

•wJtnaAap sa jas p :orasiui ira b opBij83Aut aq ara,, :opuaiaip
X 'joijajuí ns ap iiA?ra ajuauiaiusuBrajad pBpi^aj B^pnbB uoa
pjjuoaua 38 'BJ3 snb sjqraoq 'orastra js 3p ojjuap op^ra 38 'ojipBJSjj
ouia ssauoju^ 'oaiejj opunm p ua UBqBasnq o[ ojs^ij^ sp so^j
•83 jas p :a}uouiB[os BqBrajxje ag -uojjuLjsjp Bunánm
unB oqaaq BiqBq as ou ojad lto}S3nd,, BqBjso jas ^^ -sojuauía^a oj)Bn;&gt;
bo^ ap ajqraou p ofeq uBqBaoAui o¡ :jsb oj^biuk[[ uts ojad 'ojuaiui
-B8U3(1 pp [BJllJBU BT3U3pU3} Jod UBqBasnq O\ J3S {g "SIBd 3p UBqBiq
-uiBa anb Bjsinbis jsq^sdsos uts oj^o b oun ap ubcjesbcI sajopBsuad boj
A oai3o[o^uo pp ooiáp^ opunra p un^ opin^u^sip BiqBq as o¡^_ 'asjap
-uajap BJBd uij jb sopmn 'sb^siuoSbíub sop eo\ uozrj uBjjpuaj^ "^sou
uoa japuajdras b sba b^ oraoa j^a BiJB^snS sou saauo^ua A '-^ *b ^
o[Sis [B 'Bajg b o osajg b 'oSiraB 'ajuaA 'souJBzijaAjnd bjbj,, :uBupj
38 sop soj ojubj SBJiuaxj^ •sspipjsijy jod opBjnuiJoj sjuaraBAijxuij
-ap o^anj anj oraoa jbj ojad 'opu^^as p jod aiuaraBjsnf o^jaiqnasap
'pBpiiuapi sp p 'oidpuod un uoa jBzuaAjnd apand ssj ss B^saja \e
oraoa ouisap jb ojubj^ -Busd ap jaAjosqB apand saj 38 ojsj -BpruBd
ap o^und ja na Bjsa soqiuB sp jojjs jg 'sajBAiJ sop eoj 3p ssuoraBaoA
-inba A soij^iob soj sopoj Bzfjajuis anb Bjnrajpj '(^9^) PaBC[J3pniy^
aaip tioa;jidraa jaaa^aB ja sbiubj" Baoi ou eapmarajB^ ap jas ja
oraoa 'OAi^tuijap jas jb eaunu Bgajj ou ojxjaBjajj sp jiuaAap jg,,
jap mouas^ud u^ -uptx^jfa-jj — -Q2
•osoíStraB o^sog ja ojsrawd Bzoqsa sop sbj ap jBna jBnühjaAB jod p^)
•ouBra bj uapuai} ss Biouaio A bijosojij 'sopora sopo; ^q "soSzBjjBq sns
ainsraBpBnaapB JBzijnsq Bjed sojja b JiJjnaaj anb opmai UBq soiqss
soj is o 'soaijjiusia soiuairaijqnasap boj b opBASjj u^q on so^dsauoa
sorasira sos3 xs olsjdjad saauotua Biun^ajd 38 ou^j 'eoujapora soiqBS
boj b apnodsajjoa btjoj^ Bjsg -BiJBiuaraipnj o bsjbj bj^ ^aii^naia
uoioBjuauiBpunj ng -jbuowbj jssuad jap asjBjn^nBui oiorasj js ua
eA usjsa SBUJapora SBjjoa^ sbj ap so^daauoa soj :spu3ia bj ap ja uoo
bjjosojij bj ap odraea ja BuopBjaj o 3ij snb Xaj Bsoija^sira can 'ojaja
-uoa osBa un ua 'ajusuisjqBJirapB opBjBU38 Bq A Buosjad ns ap ooijju
-SBra ojpBna un opszBj) Bq 'ojijaBjajj Bio^q UBtuajB o^uaimBSusd jb
basjj snb 'pBpmijB A Bj^Bdrais B83 uoa ojjbjbj^ jb jaj^uadg •() oja^
•sauopBiuaojsuBj; sbj SBpoj sp ua^ijo ja ja us opusmod 'jBipjora
-wd ap BiouBjioduu Bsa Bp aj sojuauíSBjj sns ua ouisajs js anb jod
saouojua Baijdxa as o^j "Jinjj oujaja jsp ssbj bjjo jsinbjsna snb jojba
orasxra ja uoa 'jBSjaAiun ossaojd js ua siso^orasiara Bun sa oSanj ja
BJja ng 'opBjusmBpunj jBra oaissq o^und un oj^dras susij^ 'jbui^uo
31U3raBIJBUipJOBJ)X3 83 '3JJBJJ 3p pBpiBJSAIU^^ BJ B ^Q6I ua BPBJHa8
-ajd 'opBJO^aop ap sieai ns anj anb 'jajáuadg ap uoiaBiajdjaim b^j
'(^^) Iín^sa 8P Bun oraoa Bgouuaq A apuBj 'ttsorasoa,, jap
BipoSBj^ Bun jbuibjj saauoiua apand 36 ojijaBjajj ap Bina^sis jg
•jBnjaajajuí oidxauud
un ua o jBuosjad soip un ua JBBuad ajqisodrai aaBq snb oj '(tisu3in

�ese fuego que reaparece siempre, que permanece siempre a pesar de
los esfuerzos hechos por la crítica para transformarlo en nada? El
fuego es... esto, aquello. De sus transformaciones va surgiendo el
cosmos, pero "es" al fin.
El efesino no pensó en negarlo y por eso no pensó en un fluir sin
sustracto material: todas las imágenes usadas para hablar de ese mo
vimiento, que se efectúa por tensión de los contrarios, están impli
cando en último término el ser o fuego, sobre el que realizan ¿sub
siste la tensión si se suprimen el arco y la lira? ¿Qué queda de la
lucha si se saca la sociedad o el estado donde se realizan? ¿Dónde
está el camino, si se quita la montaña? ¿Cómo asumir esa arrogante
actitud dogmática matizada con la pena de que no lo escuchen los
demás si el logos no es ser? ¿Qué a nuestros ojos el sistema de Heráclito tiene contradicciones lógicas y encontramos puntos irrecon
ciliables? Evidentísimo. Pero ¿con los ojos suyos cómo iba a ver las
contradicciones si la lógica no se había inventado?
Entonces, mirando el fuego, se puede concluir que no es menester,
ni vituperarlo por haber negado el "ente", ni adorarlo por haber
afirmado un puro "transcurrir". Para explicarlo parece necesario
aceptarlo sin cercenar nada de su afirmación implícita "el ser es
devenir" o "el fuego es cambio", lo que era posible a su pensamientp
antes de las precisiones platónicas y aristotélicas.
Quedan entonces por detallar esos:
21. — Cambios del fuego o meteoros
Se vio ya cómo la cifra de 10.800 años solares calculados como
contenido del "gran año", enlazaba los conceptos heraclíticos sobre
el cosmos y el sol con la vida del hombre.
Es que si el hombre está en el universo por un lado, por otro
el universo traduce al hombre: Heráclito concibe el mundo y el sol
como vivos y esa vida reproduce en grandes ciclos los pequeños ciclos
de la vida humana.
A partir del fuego inicial se vio que la primera transformación
era metafísica: la del elemento cósmico inicial en agua (267).
Luego las transformaciones que siguen son puramente físicas y
se realizan por rarefacción y condensación.
Del mar o agua, "con la cual relaciona todas las cosas" (268),
resulta por un lado una exhalación cálida o soplo ígneo "Glutwind",
por el otro la tierra.
Heráclito ha dicho: el combate es el padre de todas las cosas
(269). Pero la paternidad misma se concibe como un pasaje de
muerte a vida y de vida a muerte: "Muerte o placer es para las almas
volverse húmedas. Es un placer para ellas entrar en la vida...
Nuestra vida viene de su muerte y su muerte de nuestra vida" (270).
(267)Frag. 31.
(268)Dioc. Laeri. IX, 9 (22 A 1).
(269)Frag. 53.
(270)Frag. 77.
— 166 —

Ahora todos los cambios en el universo se le van a aparecer similares
a ese trueque entre las generaciones, se van a desarrollar dentro de
la teoría de la oposición y unidad de los contrarios, como un paso
de la muerte a la vida y de la vida a la muerte.
Reaparece la imagen recubriendo una generalización: jugando
con la palabra griega y su significado dirá: "El nombre del arco
"Biós" es vida, "Bíos", su obra, muerte" (271).
El mismo explica en un fragmento, de acuerdo a esto, la for
mación de las cosas, que sin tener en cuenta la nueva identificación,
es por demás enigmático:
"La vida del fuego viene de la muerte de la tierra y la del aire
de la muerte del fuego; la vida del agua viene de la muerte del aire,
y la de la tierra, de la muerte del agua.
La muerte del fuego da nacimiento al aire y la muerte del aire
da nacimiento al agua.
La muerte de la tierra engendra el agua, la muerte del agua en
gendra el aire, la muerte del aire engendra el fuego e inversa
mente" (272).
Esta explicación, según Olof Gigon, tiene de auténticamente heraclítica, justamente la explicación del cambio como un trueque entre
la vida y la muerte.
En cuanto a la cosmología del efesino, detallada, está contenida
en Diógenes Laercio.
Dos problemas que habían preocupado a sus antecesores quedan
sin solución: la forma o constitución de la tierra y la del cielo. Es
lógico, por un lado, porque enfocado el mundo desde un punto de
vista fundamentalmente antropológico, con una preocupación ética,
esto no le interesaba, porque una vez que todo se precipitaba en el
movimiento, desaparecía de por sí la imagen geométrica. El texto dice,
completo:
"El fuego, condensándose, se licúa y cuando sé espesa más, se
hace agua y cuando el agua se coagula se transforma en tierra: este
es el camino que baja. Luego la tierra se funde de nuevo, nace de ella
el agua y de esta todo lo demás, con lo cual relaciona, por decirlo así,
todas las cosas con la exhalación del mar: esto es el camino que sube.
Las exhalaciones se elevan de la tierra y del mar: las unas son claras
y puras, las otras oscuras. El fuego se alimenta de las primeras,- lo
húmedo de las otras".
"No explica la naturaleza del medio que nos rodea. Sólo dice
que del lado de allá están unos cuencos cuya parte cóncava está vuelta
hacia nosotros y cuyas exhalaciones claras se acumulan y producen
llamas: estas son los astros".
"La llama del sol es la más brillante y cálida. Los demás astros
están mucho más distantes de la tierra y es por esto que su claridad
y temperatura son menores. La luna, que es la más próxima a la
tierra, no se mueve en la región pura, en cambio el sol sí, y la dis(271)Frag. 48.
(272)Frag. 76.
— 167 —

�— ¿91 —
"91

(ZLZ)
(uz)

-sip bj A 'is jos ja oiqurea a^ 'Bjnd noiü^^j bj na aAanuí as ou 'B
bj b Binixoad 8Biu bj 83 snb 'Bunj b^j -sajouaui nos ejniBJadiuaj A
pBpiJBja ns anb oiea jod 83 A Bjjai} bj ap saiuBisip scm oipnm uBjsa
sojjsb sBiuap so^ -Bpijsa ^ aiuBjjijq SBUt B[ sa jos jap buibjj b^j,,
*((8OJ^8B 8OJ nO8 8BJ83 ¡SBUIEJJ
uaanpojd ^ UBjnumaB as sbjbj^ sauoiaBjBuxa SB^Ína A sojjosou Bp^q
BjpiiA Bisa BABauoD a)jed sXna soauana soun u^jsa bjjb ap opB[ [ap anb
aoip ojog Bapoa son anb oipain jsp BzajBjnisu bj Baijdxa o^[,,
•msbjio sbj ap opamnq
oj 'sBjaraijd sbj ap BjuauiíjB as oSanj jg -SBjnaso sbjio sb[ '8B.md A
bbjbp nos SBun sbj :jbui pp A Bjjaii bj ap uBAap as sauopsjBqxa SB^
•aqns anb ouiuibo p sa ojsa :jbui pp nop^jBqxa bj uoo sbsoo sbj SBpoi
'isb ojjpap jod 'BuopB[aj p^no o^ uod 'ssra^p o\ opoj Bjsa ap A enSB p
Bjp ap aDBu 'oAana ap apunj as bjj^u b[ oSan^ •ef^q anb ouiihbo p sa
ajsa :bjj3ij ua buijojsubj; as B^nSBOo as BnB p opusna A BnSs
as 'sbui Bsadsa as opuBna X Bnai[ as 'asopuBSuapuo^ 'oSanj
'aaip ojxa) \^ "BDiJianio^S uaBuii b[ is jod ap BpaJBdBsap 'ojuainiiAota
p ua BqBjidpajd as opoj anb zaA buti anbaod 'BqBsajajuí a^ on ojsa
'saija uoiaBdnaoaad Bun uod 'ooiS^^odoaiuB ainatnpiuauiBpunj bjsiÁ
ap ojund un apsap opunm p opeoojua anbaod 'opB{ un jod 'oaiáo[
83 "opio pp B^ A Bjaai^ b^ ap uopn^ijsuoD o buijoj b^ :uopn[os ms
uBpanb saaosaaajuB sns b opBdnaoaad UBiqBq anb SBiuajqoad soq
'opjae^ saua^oiQ na
Bpiuajuoa Bisa 'BpBj[B^ap 'ouisaja pp BiSo[ouisoa B[ b ojuBna uj[
•aiaanuí B[ A BpiA bj
aajua anbanaj un oinoa oiqinBO pp uotDB3i^dxa bj ajuauíBjsnf 'B^iji
-a^ ainame^iiuainB ap auau 'uo^i^ jojq unSas 'uoioeo^dxa B
'(ZLZ) tt
-BBjaAui a oSanj p BjpuaSua ajiB pp aiaanni B^ 'aaiB p BjpnaS
-ua BnSB pp ajaanuí bj 'BnSB p ojpuaSua Bjjaij b^ ap a^janiu s^
•BnSB ^ ojuaiinpBn Bp
aiB [ap auanuí B[ A aaiB p oiuauuiaBU Bp oSanj ¡ap ajaaniu b^j
•BnSB pp ajjianuí b^ ap 'Bjjaji b^ ap bj A
aiB ^ap a^aanuí bj ap auaiA BnSB pp BpiA B[ SoSanj pp auaiuu b¡ ap
aiB pp bj A Bjjau B[ ap auanuí v\ ap auaiA oáanj pp spiA wjn
¡o^uBuiáiua sBuiap jod sa
''uppBoijuuapt BAanu b^ Bjuano ua aaua; uis anb 'sbso^ sb^ ap uotobui
-aoi bi 'oisa b opaanaB ap 'ojuainíuBaj un ua B^i^dxa ouisiiu ^^
'(ILZ) tt3^anui 'BJqo ns '^soig,, '^piA sa ítsoig,,
odjb pp ajqinou |gM :?JÍP op^aijiuSis ns A ^SauS BjqBpd b[ uoa
opuBÍánf : uopszi^aauaS Bun opuawqn^aj uaSBuii b^ aaaaBdBa^j
•ajjamu B[ b BpiA B| ap A BpiA bj b aiaanin b^ ap
osBd un oraoD 'soijbj^uo3 so[ ap pBpmn A uopisodo v\ ap Bjjoaj v\
ap oajuap jBjpDJjB8ap b uba as 'sauoiDBjauaS sb^ aa^ua anbanai asa b
saiBjtuiis jaaaaeds b uba 9[ as osaaAiun p ua soiquiBO soj sopoi BJoqy

— 991 —

'(I V

6 'XI ••

•:: •••J
•ss •*•'d
Í"J 'DOl ^
"^

(OiZ)
(69!)
(892)
(¿9Z)

*(OLZ) BPIA -lísanu ap ajjanuí ns A a^ianen ns ap auaiA BpiA
•• • BpiA B( na jíBjjua 8B[[a BJBd jaaBfd un s^ -sepauínq
sbui[b sb^ BJBd sa ja^Bjd o ajjanj^;,, :a)janut b BpiA ap A BpiA b a^janm
ap aÍBSBd un omoa aqiauoa as buisiui pBpmjajBd B[ ojcaj "(692)
8bj SBpoj ap ajpBd p sa ajBquioa p :oqaip Bq oiipsjajj
Bjjaij B| ojcjo p jod
)M oauSí o^dos o cpi^Ba uopB[Bqxa Bun op^j un jod B^^nsaj
'(89Z) U8BS&lt;&gt;!&gt; S^I SBpoj BuoiaBpj ^no bj uoa,, 'Bn^B o jbui pq
•uoiaBeuapuoo A upp^BjaiBj Jod uBzi^aj as
A sBaisrj a^uainejnd uos uanSis anb eauopBnuojsuBJi sb^ oáan^
"(¿9^) bii^b ua lBíDíuí ooiuisod ojuaiuap pp b[ :BarsijBjaui Baa
uoiaBuijojsuBJ^ Bjamiad B[ anb oía as [Bpiui o¿anj pp jpjBd y
•BUBiunq BpiA B[ ap
sopp eouanbad so{ sojaia sapuBjS na aanpojdaj spiA Bsa A soala oinoa
[os p A opunm p aqpuoa o^ipBjajj :aaqmoq \^ aanpBj^ osaaAiun p
ojio jod 'opBj un jod oejaAiun p ua B^sa ajquioq p ts anb s^j
•ajqnioq pp BpiA B[ uod [os p A someoa p
aiqos soaijrjoBJaq soidaauoa soj BqBzBjua '4íoub ^bjS,, pp opiuajuo^
oiuoo sopB[no[Bo sajB[os souB O08"0l aP BJJP Bl o^ioa bj oía ag
sojlo9%9ui o oSanf j^p soiqtuv^ — :sosa jBjjBjap jod sa^uo^ua
jA SB^iupjB^d sauoispajd sb¡ ap saina
ojuanuBsuad ns b ajqtsod BJa anb o\ 'woiqui8a sa oSanj [a,, o uJiuaAap
83 J38 p,, BJIDJ^duiI upiOBlUJIJB nS 3p BpBU JBUa^J33 UtS O[JB}daaB
ojjBsaoau aaojBd o[JBai^dxa bjb^ "ttJiJjnasuBjj,, ojnd un opBuuijB
jod o^jBJopB tu '4taiua,, p op^áan jaqsq jod ojjBjadn^iA in
sa oa anb Jinpuoa apand as 'o^snj [3 opuBJim 'saauoju^
¿opBjuaAui BiqBq ae ou Bai^o[ b^ is eauoiaaipBjjuoa
sbj jsa b Bqi oinoo soXns sofo boj uoa? ojaj 'omisijuapiA^ ¿sa^qBijp
-uoaajji sojund souiBj^uooua A SBaiinOj sauopaipBJiuoa auai; ojipBj
-ajj ap Buiajsis p sofo soj^sanu b an^)? ¿jas sa ou so^oj p is SBuiap
so[ uaqanasa o[ ou anb ap ^uad bj uoa bpbzijbui BaijBiu^op pnjrjaB
3)ubSojjb Bsa jimnsB 011103? ¿bubjuooi bj Bjmb ae ib 'outuiBa ja Bisa
apu^Q? ¿uBzijBaj as apuop op^jsa ja o pBpaiaos bj b^bs as is Bqanj
bj ap Bpanb an^)? ¿bjij bj A odjb ja uauíijdns as is u^isua^ bj sjsis
-qns? uBzijBaj anb ja ajqos 'oáanj o jas ja ouiuuaj omi^jn na opuBa
-ijdmi ub)S3 'souBjjuoa soj ap uoisua^ jod Bnjaaja as anb 'ojuaimiA
-oui 383 ap jBjqsq BJBd sspBsn saua^Biui sbj SBpoj :jbij3ibui 0}3BJ)8ns
uis Jinjj un ua osuad ou osa jod A ojjb^^u ua osuad ou ouisap [^j
•UIJ JB 1483,, OJad '8OUI8OD
ja opuaiSjns ba sauopBinjojsuBjj sns 3Q 'ojj^nbB 'ojsa • • -sa oáanj
[3 ¿BPBU ua ojjBuuojsuBJ^ BJBd Bai}ij3 bj jod soqDaq sozjtanjsa so^
ap jBsad b ajdmais aaauBOuad anb 'ajdmais aaajBdBaj anb oSanj asa

�tanda que le separa de nosotros tiene una medida justa, por esto
calienta y además ilumina".
Se eclipsan el sol y la luna cuando sus cuencos se vuelven hacia
lo alto y las fases que la luna presenta cada mes, provienen de que
el cuenco que la forma se va tornando poco a poco. El día y la noche,
los meses, las estaciones y los años, las lluvias y los vientos y los
fenómenos similares se deben a diferencias en las exhalaciones.
Cuando en el círculo del sol se inflama la exhalación clara, ella
hace el día y cuando llega la exhalación opuesta, nace la noche.
Cuando la luz que se desprende de la exhalación clara aumenta, hace
nacer el estío y cuando lo húmedo, proveniente de la exhalación os
cura, se hace más abundante produce el invierno. De manera análoga
explica también las causas de las otras cosas. En cuanto a la tierra,
nada dice respecto a su naturaleza, ni tampoco a los cuencos astrales".
Esas son las opiniones que profesaba" (273).
En esta extensa descripción podemos distinguir lo que se refiere
a las estrellas, el sol y la luna.

del sol y recurre a una explicación pitagórica: la luna se mueve en
una región impura (279).
De acuerdo a la afirmación sobre la luminosidad solar, toda la
claridad se debe a este astro:
"Si el sol no existiera, todo sería noche, a pesar de la presencia
de los demás astros" (280).
Lo que implica para el sol una posición central, que ya se en
cuentra, por otras razones en Anaxímenes.
Característica en Heráclito, es la forma de cuencos o botes que
atribuye a los astros.
Gigon señala que esta representación puede depender del mito
que presenta a Helios navegando a través del océano, en la nave solar,
de noche, de oeste a este, o de influencias orientales.
Tannery encuentra en esta explicación un argumento en favor de
su tesis. Heráclito dependería de la cosmología de Thales, es decir
de Egipto: la tierra es plana, rodeada por el mar, de donde parten
y a donde vuelven los barcos, los cuencos circulantes de los astros.
La verdad es que el efesino no parece haberse preocupado mucho
ni de la proveniencia de los cuencos, ni de como pueden flotar en

a — Estrellas
En el cielo, sobre cuya naturaleza dice expresamente Diógenes
que Heráclito no se pronunció, están las estrellas. Tienen forma de
cuencos, botes (Scafos), cuya parte honda está vuelta hacia nosotros,
donde se acumulan y arden las exhalaciones (274). Estos datos están
corroborados por Aetio:
"Parménides y Heráclito afirman que los astros son condensa
ciones del fuego. Heráclito dice que los astros se alimentan de la
exhalación emanada de la tierra" (275).
Todos los astros son pues de la misma naturaleza, incluyendo el
sol y la luna. Pero las estrellas están mucho más distantes de la
tierra, por eso no nos llega su luz ni su calor (276).
b — El sol y la luna
Tienen la misma forma de cuencos o botes (277). También según
Aetio: "Heráclito dice que el sol es una antorcha dotada de inteli
gencia y sale del mar. Su forma es la de una cuenco ligeramente
abombado. Tiene el ancho de un pie de hombre" (278).
La llama del sol es más brillante, no porque se diferencie de los
demás astros, sino porque está más cerca.
Se presenta entonces un problema ¿estando la luna más cercana
aún, por qué es su luz más pálida? Heráclito se separa de la opinión
de Anaxímenes, que explicaba la luz de la luna por la iluminación
(273)Dioc. Laeht. IX, 9-11 (22 A 1).
(274)Dioc. Laert. IX, 9 (22 A 1).
(275)Aet. II, 13, 8-17, 4 (22 A 10).
(276)Dioc. Laeht. IX, 10 (22 A I).
(277)Dioc. Laert. IX, 10 (22 A 1).
(278)Aet. II, 20, 16-22, 2-21, 4 (22 A 12, B 3).
— 168 —

el espacio.
c — Las exhalaciones
Otro punto original en la cosmología de Heráclito, es su teoría
de las exhalaciones, que él distingue en claras y oscuras, que se elevan
del mar, se acumulan en los cuencos astrales y determinan el día y
la noche (281). Aetio sobre este punto explica:
"Heráclito dice que el sol es como la luna. Estos astros tienen
la forma de cuencos, reciben los resplandores de las exhalaciones
húmedas y emiten la luz para la vista. La del sol es más brillante
porque se mueve en un aire más puro; la luna, al contrario, que se
mueve en un aire más turbio, parece por eso más pálida. El eclipse
de luna tiene lugar según las revoluciones del cuenco y sus inclina
ciones" (282), texto que corrobora lo dicho sobre la forma de los
astros y la razón de la diferencia entre la luz lunar y la solar.
Según Diógenes esas exhalaciones provienen de la tierra .y el
mar (283). Pero su origen y cómo se reparten, queda, parece, sin
determinar.
Según la predominancia de las exhalaciones claras u obscuras, se
explica la oposición día - noche, la de las estaciones invierno - verano
o calor y frío (284). Aquí rige un nuevo par de contrarios: lo claro
y lo oscuro.
(279)
(280)
(281)
(282)
(283)
(284)

DlOG. Laert. IX,
Frag. 99.
Dioc. Laert. IX,
Aet. II, 28, 6-29,
Dioc. Laert. IX,
Dioc. Laert. IX,

10 (22 A 1).
11 (22: A. 1).
3 (22 A 12).
9 (22 A 1).
9, 10, 11 (22 A 1)
— 169 —

�— 691 —
(i v zz) ii 'oí '6 'xi *i 'ola
"(I V ZZ) 6 'XI M-sav^ -Doia(E8Z)
•(ZI V ZZ) '6Z-9 '8Z 'II '^V(Z8Z)
•(I V ZZ) II 'XI •Jura^^ "^la(I8Z)
•66 "8bjí(08Z)
"(I V ZZ) 01 'XI ••"•avT -soiq(6¿Z)
•OJT13SO OJ JÍ
ojbj^ oj :soijbjjuod ap JBd OAanu un aSw tnby '(^^Z) IJJ ^ ^ojBa o
OUBJ3A - OUJ3IAUI SauOpBJSa SBJ ap BJ 'aijaOU - Bip UOpiSodo BJ B3Ijdxa
^s 'sejnasqo n sbjbj3 sauopBjsijxa sbj ap BpuBuiiuopajd ej un^ag
ui8 'aaajBd 'Bpanb 'uajjBdaí as oraoo A uaüfrjo ns oja^ *(8&amp;) JBln
p jÍ ejaan bj ap uauaiAojd sauopBjBqxa sBsa saua^oiQ unüag
•jbjos bj A j^unj znj bj ajjua Bpuajajip bj ap uozbj bj A sojjsb
soj ap bumoj bj ajqos oqaip oj Bjoqojjoa anb ojxaj '(^8^) usauop
-Buipui sns A oauana pp sauopnjoAaj sbj un^as jsSnj auaii botij ap

— 891 —
•( a 'zt v zz) \ 'iz-z 'zz-91 'oz 'ii May(8¿z)
•(I V ZZ) 01 'XI 'Xíav^ -3OIQUlZ)
"(I V ZZ) 01 'XI -i3VT -doiq(9iZ)
•(01 V ZZ) t '¿1-8 'El 'H "lay(S¿Z)
•(IV ZZ) 6 'XI -J-uav^ -ooiq(tLZ)
"(I V ZZ) 11-6 'XI -xsavT -doiq(¿Z)
uopBuiuin{i bj jod Bunj B[ ap zn^ v\ BqBoijdxa anb 'sauaraixBuy ap
uoiuido b^ ap BJBdas as ojtpeaaj^ ¿Bpi[Bd sbui znj ns sa anb jod 'un^
Bueajaa sbui Bunj bj opuBisa? Buiajqojd un saauo^ua Biuasajd ag
•sajaa sbui Bjsa anbjod outs 'soj^sb sBmap
soj ap apuajajip as anbjod ou 'ajuBjjuq sbui sa jos jap buibjj Bq
'(2LZ) aaquioij ap aid un ap oipu^ ja auaij^ •opBqraoqB
aiuauíBJa^ij oauan^ Bun ap bj sa buijoj ng ubui jap aj^s A BpuaS
-ijajuí ap BpB^op BqajojuB Bun sa jos ja anb aaip ojijaBiajj,, :opay
uriáas uaiquiBj^ "(¿¿^) sajoq o soauana ap Binjoj biusiiu bj
vi x ios ^g — q

aedipa ^^ -Bpi[Bd sbui osa jtod aoojed 'oiqjnj sbui ^jib un ua aAanm
as anb 'oijbjjuod ¡b '^un^ b^ íojnd sbui aaiB un ua aAanuí as anbjod
ajuB^uq sbui sa ¡os pp vj -bjsia b¡ BJBd zn[ B[ uajiiua A sepaumq
sauopBieqxa sb^ ap saaopuB{dsaj so[ naqpaj 'soouana ap buijoj b[
uauai; sojisb sojs^ #Bun[ bj oraoa sa \o^ [a anb aoip o^ipBaajj,,
:BDijdxa oiund ajsa ajqos opay '(18^) ^ipou Bl
A Bip p uBuiuwaiap A sajBjjsB soouana so[ ua UB[numoB as 'jbui pp
ae anb 'sBjnoso A sbjbp ua an^upsip p anb 'sauopejBqxa sb^ ap
ne sa 'ojxpBJajj ap BjSo[orasoo b^ ua ^buiSwo ojund

•opBdsa ja
ua JBjojj uapand ouioa ap iu 'soauana soj ap BpuaiuaAOjd bj ap iu
oipnin opBdnaoajd asjaq^q aaajsd ou ouisaja ja anb sa pBpjaA wj
•sojjsb soj ap sajusjnajp soauana soj 'soajBq soj uaAjanA apuop b A
uajJBd apuop ap 'jbui ja jod BpBapoJ 'BUBjd sa bjj^ij bj :ojdi9g ap
jpap sa 'sajBqx 3P bjSojouibo bj ap Buapuadap ojijaBJají -sisaj ns
ap joabj ua ojuaumSjB un uopBaijdxa Bjsa ua BJjuanaua ^jauuB^
•sajBjuapo SBpuanjjuí ap o 'ajsa b ajsao ap 'aqaou ap
'jbjos 3abu bj na 'ouBaao jap s^abjj b opuBaABu soijajj b Bjuasa^d anb
ojim jap japuadap apand uoiaBjuasajdaj Bjsa anb BjBuas
•sojjsb soj b
anb sajoq o soauana ap buuoj bj sa 'ojtjaBjajj ua B3ijsjjajaBJB[)
•sauauíixBuy ua sauozBJ sbjjo jod 'Bjjuana
-ua as bX anb 'jBjjuaa u^pisod eun jos ja BJBd Baijduii anb &lt;yj
• (08^) 4tsojjsB sBraap soj ap
Bpuasajd bj ap JBsad b 'aijaou Bijas opoj 'Bjaijsixa ou jos ja ig,,
:ojjsb ajsa b aqap as
bj Bpoj 'jbjos pBpisomuinj bj ajqos uopBUiJijB bj b opjanaB 3Q
' (6LZ) ^-^drai upiSaj aun
ua aAanuí as Bunj bj :Baijo8Bjid u^p^aijdxa Bun b ajjnaaj A jos jap

' (915) JOIB¡&gt; ^s iu znj ns BSajj son ou osa jod
bj ap sajuBjsip sbui oipmu uBjsa SBjjaj^sa sbj oja^ -Bunj bj A jos
ja opuaÁnpui 'BzapanjBU Brasiiu bj ap sand uos sojjsb boj
' (SLZ) t4BJjaíí BI 9P BpBUBraajj
bj ap uB^uauujB ae soj^sb 8oj anb aoip oitpBjajj ^oSanj jap sauop
-Bsuapuoa uos sojjsb soj anb ubuutjb ojijoBaajj A sapiuanuB^^
:ouay jod sopBJoqojjoa
iiBjsa soiBp sois^ • (^i^) sauopBjBijxa sbj uapjB A uejnmnaB as apuop
'sojjosou Bp^q B^janA Bjsa Bpuoq a^jsd s^n^ '(sojBDg) sajoq 'soauano
ap buijoj uauaij^ -SBjjaJisa sbj uB^sa 'opunuojd as ou ojijoBjajj anb
saua^oiQ a^uauíB^ajdxa aatp BzajBJniBu B^na ajqos 'ojap ja ug
svnaaxsg — b
•Bunj bj jC jos ja 'sBjjajisa sbj b
ojaipj as anb oj jin^uijsip somapod u^pduasap Bsua^xa B^sa u^
'(LZ) ltBqBsajojd anb sauomido sbj uos sbs^j •
•ttsajBjj8B soauana soj b o^oduiB^ m 'BzajBjn^BU ns b o^aadsaj aaip BpBn
aij bj b ojuBna u^ "SBsoa sbjjo sbj ap SBsnca sbj uaiqinBj saijdxa
FJ9UBUI 3q 'GUJaiAUi ja aanpojd a^uBpunqB sbui ^dbij as 'Bjna
-so uopBjBqxa bj ap aiuaiuaAOjd 'opamnq oj opuBna A oi^sa ja
aaBij 'BjuauíiiB BJBja U9pBjBqxa bj ap apuajdsap ae anb znj bj
•aqaou bj aa^u 'B^sando uopBjBqxa bj B^ajj opusna A Bjp ja aasq
Bjja 'BJBja uopBjBijxa bj buib^jui as jos jap ojnajja ja na opu^n^)
-sauopBjsqxa sbj ua sBpuajajtp b uaqap as sajBjimis souatnouaj
soj A so^uaiA soj A sbiaiijj sbj 'soub soj A sauopsisa sbj 'sasaui eoj
'aqaou bj A Bjp j^ 'oood b oaod opuBUJOi ba as buijoj bj anb oauana ja
anb ap uauaiAOjd 'sam sp^a B^uasajd Bunj bj anb sasBj sbj A ojjb oj
BiaBq uaAjanA as soauana sns opuBna Bunj bj A jos ja uBsdijaa ag
•^Buiuinji eemapB A B^uaijBa
o^sa jod 'Bjsnf spipatu Bun auai^ soj^osou ap BJBdas aj anb

�El sol se alimenta de la exhalación húmeda que quema diaria
mente, por eso se puede decir:
"el sol es nuevo cada día" (285).
Esto recuerda lo ya dicho sobre el parentesco del alma con el
fuego solar y el cósmico ya apuntado en la interpretación del "gran
año". También el alma se nutre con la exhalación húmeda:
"los que descienden en los mismos ríos, reciben constantemente
nuevas corrientes de agua. Y las almas también exhalan de las sus
tancias húmedas" (286).
Cómo el alma se enciende o se apaga, según predomine la exha
lación húmeda y oscura, ya se vio (287).
Ya se vio también cómo Heráclito ha opuesto el fuego solar y
el cósmico (288).:
Es menester recordar una vez más que si Heráclito da a la esen
cia del alma la misma sustancia que al cosmos, inversamente atri
buye al cosmos y al sol los caracteres humanos: los 3 fuegos que él
utiliza son descritos como "seres vivos" y como tales "se alimentan",
se nutren y por ende buscan su alimento. Insertando la doctrina de
las exhalaciones, tendremos la explicación para las estaciones y los
solsticios: camino de norte a sur y de arriba a bajo, que recorre el
sol, buscando su alimento húmedo.
Entonces puede decir:
"El sol, amo y guardián de las revoluciones periódicas, determina,
dirige y hace patentes, produce los cambios y las estaciones que traen
todas las cosas" (289).
d — Algo mas sobre las exhalaciones t el sol
Burnet da sobre estos puntos una explicación semejante a la de
Gigon. Trata empero de identificar la exhalación que causa la noche
y el invierno con la oscuridad, que según la creencia popular, se
eleva, se levanta, viene de la tierra y del mar (290).
Tannery fiel a su explicación, aduce el texto:
"...El Hades es lo mismo que Dionisio..." (291).
como señalando el curso solar vinculado con la afirmación egipcia:
"Osiris es el mismo que Horus".
El fuego es un dios solar, por eso Heráclito le atribuye inteligencia
y gobierno de todas las cosas, y se adora bajo miles de formas. Es
vecino de Phtah, de Menfis. La misma afirmación heraclítica, de la
guerra eterna y necesaria para el orden del mundo, parece venir del
Nilo, donde Horus estaba en perpetua lucha con Set. El texto en
que se designa al tiempo como un niño que juega a las damas (292)
es el sol al levantarse, conduciendo un juego que se conocía en Egipto
(285)
(286)
(287)
(288)
(289)
(290)
(291)
(292)

Frag. 6.
Frag. 12.
Frag. 26.
Frag. 16.
Frag. 100.
Burnet. op. dt., pág. 176.
Frag. 15.
Frag. 52.

desde tiempo atrás, el ajedrez, verdadera lucha entre ejércitos, con
ducida por la inteligencia.
Sostiene que Heráclito distingue un mundo superior y otro infe
rior, porque lo Uno quiere y no quiere llamarse Zeus (293) y aplica
a esta distinción un extraño texto del efesino:
"Los límites de la aurora y de la tarde son la Osa Mayor y
opuesta a esta la montaña del sereno Zeus" (294).
Gigon hace frente a una afirmación pueril del melancólico: "El
sol tiene la extensión de un pie de hombre" (295). Heráclito se burla
aquí de las numerosas opiniones contemporáneas sobre la forma del
astro, expresando una inverosímil.
"El sol no saltará sus límites, de otra manera las Erinias, las
auxiliares de la Justicia, conseguirán descubrirlo" (296), Burnet lo
había interpretado en favor de su &gt;. tesis sobre la imposibilidad de
una conflagración universal dentro del sistema de Heráclito.
Gigon, que da a esos límites, vimos ya, un contenido solamente
temporal, ve en estas líneas, la afirmación del efesino de que los
cambios astronómicos están sujetos a una perpetua regularidad.
e — Las fases de la luna y los eclipses
Los eclipses se producen por la rotación del cuenco de los astros,
que vuelven hacia arriba la parte honda (297).
También lo relata Aetio:
"Heráclito afirma que el eclipse es debido a la revolución del
cuenco, de suerte que el hueco está hacia lo alto y lo convexo hacia
lo bajo, del lado de nosotros. La luna tiene la forma de una cu

ba" (298).
Las fases de la luna se deben a que el cuenco va rotando poco
a poco. (299).
f — El rato
La teoría sobre el rayo vuelve a las exhalaciones: es un incendio
de ellas. Tiene pues la misma explicación que el fuego solar. La
diferencia está en la duración. Es como las primeras llamas indecisas
que se elevan cuando se hace una hoguera.
Según Aetio:
"Heráclito dice que el trueno se produce por los torbellinos de
vientos y nubes, y por los choques de los unos contra las otras; que
los relámpagos se deben a la inflamación de las exhalaciones, y las
fulguraciones a la inflamación y extinción de las nubes" (300).
(293)
(294)
(295)
(296)
(297)
(298)
(299)
(300)

— 170 —

Frag. 32.
Frag. 120.
Frag. 3.
Frag. 94.
Dioc. Laekt. IX, 10 (22 A 1).
Aet. II, 24, 3-27, 2 (22 A 12).
Dioc. Laekt. IX, 10 (22 A 1).
Aet. III, 3,
(22 A 14).
171 —

�Z•

— til —

— OLl —

*'( V !:z) 6 ' 'III •isy (00)
•(i v ZZ) 01 'xi • iaavj •ooiq (66Z)
•(ZI V ZZ) Z 'zz-s '^Z 'II •xay (86Z)
C6^)
"(I V ZZ) 01 'XI "
iaavi
•sota
'W •^bj^ (96Z)
•8BJ^ (S6Z)
•ozi •ÍBJ^ (t6Z)
•Sbj^ (6Z)
"(00) tlBaqnn sbj ap uopu^xa A uopBuiBjjuí bj b sauopBjn^jnj
SB[ A 'sauopBjBqxa sbj ap uopBurejjuí bj b uaqap as soSBdnrejaj boj
anb ísbjjo sbj bjjuod soun so[ op sanboqa so[ jod ^ 'saqnu 1 sojuaiA
ap souijpqjoj soj Jod aanpojd as ouanjj ja anb aaip ojijaBjajj,,
:oijay unáag
•BjanSoq buix aa^q as opuBtio uBAap as anb
SBSpapui sbuibjj SBjauíijd sbj ouioo sg -uopBjnp B[ ua Bjsa Bpuajajip
s^ -jb[os oSanj [a anb uopsaijdxa buisiui bj sand auaij^ "SBjja ap
oipuaaui nn sa :sauopBjBqxa sbj b aAjanA o^bj ja ajqos Bjjoai vj
OAva

—}

'(66^) "o:)od
oaod opuBjoj ba oauan^ \a anb b uaqap as Bun^ b^ ap sbsbj sb^^
-no Bun ap buijoj ^\ anaii Bun^ ^j -goJiosou ap op^j pp 'oí^q o\
biobi[ oxaAuo^ o[ A o^^ o^ BpBq B^sa ooan^ p anb ajaans ap 'oonan^
pp nopn^OAaj B[ b opiqap sa asdi[3a p anb buijijb
:oijay Bj^pj O
• (¿5^) Bpuoq ajJBd b^ BqijjB BpBq uaAjaiiA anb
'sojjsb soj; ap oouanD pp u^ioBjoj v\ jod uaonpoad as sasdipa so'j
sasan^a sot í vnot yt aa sasv^ s\i — a
'pBpiiB^n^aj Bnjadaad Bun b sojafne UBjsa sooiiu9uojjsb soiquiBa
so^ anb ap ouisaja pp uopBinjijB B^ 'sBauij SBjsa na 3A '
aiuauíB^os opiua^uoa un 'bjC soiuia 'sajimj^ sosa b Bp anb 'u
'o^ipBiajj ap Buia^sis pp oj}uop ¡Bs.i3Aiun uoiobjSbjjuo^ eun
ap pBpijiqi8oduii v\ ajqos sisa^ &gt; ne ap joabj ua opBjajdjajnt
o\ jaaang '(96^) o^iaqnosap uBJinSasuoo 'Bpijsnf B[ ap
8B^ 'SBIUUg 8B[ BJ8UBUI BJJO 3p 'SajIUIJI 8n8 BJBJfBS OU pDS jg^^
•jiraisojaAui Bun opuBsaadxa 'ojjsb
pp Btnjoj ^\ ajqos SBauBJodiuajuoo sauomido SBSojauinu 8B^ ap jnbB
B[jnq as oitpBjajj *(S6^) ,,Mqinoij ap aid un ap uotsua^xa b^ auaij ^os
I3 : O^íI9anBIal11 PP ^Jtand uopBuijijB Bun b a^uaaj aaBq uo2i^)
• (f^^) 8n^Z onajas pp bubiuoui b^ Bjsa b Bisando
A jo^bj^ bsq I nos apjBj b^ ap A BJomB b[ ap saiirají so^,,
:ouisaja pp ojxaj ouBjjxa un uoiouiisip Bjsa b
Boi[dB A (^^z) sna^ asiBuiB^^ ajamb ou A aaainb ouq o\ anbjod 'joij
-ajuí ojio A aouadns opunm un anSupsip ojxpBjajj anb auapsog
•Biouoiüipaui b[ jod Bppnp
-uo^ 'sojpjafa aj^ua Bq^nj BjapBpjaA 'zajpafB p 'sbj^b oduiati apsap

•9¿I •*

'SI •^B-&gt;^(I6Z)
•do -xanana(06Z)
•001 "^^J^(68Z)
•91 ^&lt;^d(88Z)
•9Z -^jI(Z8Z)
•ZI •"••^(98Z)
"9 ^"i(S8Z)

ua etaouoa as anb oSanf nn opuapnpuo^ 'asjBjuBAaj jb ^os p sa
8BlnBP 8BI B BSanf anb ouiu un omoa odraaij [B Budisap as anb
ua ojxaj j^ -jag uoa Bijan[ Bnjadaad ua BqB^sa snjojj apuop 'o
[ap JiuaA aaajfid 'opunm pp uapjo p BJBd BtJBsaoau A Buaaja
b^ ap 'BDijjpBjaq uppBuuijB biusiui B'^ 'Sijuaj^ ap 'q^iq^ ap oupaA
-SBUiJoj ap sa^ioi oÍBq BJopB as A 'sbsoo sbj SBpoj ap ouaaiqoá A
^i a^nqijjB a[ oji[DBjajj osa aod 'jb[ob soip un sa oSanj ^^
*ttsnjojj anb orasiui p sa suisqm
:Biodi^a uopBiujip B^ uoa opBjnouiA jbjos os.mo p opuBjBijas oraoa
'(I62) ''•í8íuoÍQ 3nl) omsita oj sa sapBj^ I3'*',,
:ojxa; p aanp^ 'i^pBai^dxa ns b ptj XiauuB^
'(062) JBlu IaP -^ Bjjarj b] ap auaiA 'BjuBAa[ as 'BAap
as 'jBp^dod Eiauaa v\ unáas anb 'pBppnaso b^ uoo ouaaiAui p A
oipou B^ Bsneo anb uoiaBjBqxa B^ JBaijquapi ap ojadnia
ap B[ b ajub fatuas uoioEaijdxa eun soiund sojsa ajqos Bp
ios ^a i saMOiDVTVHxa svt aaeos svme ooiy — p
'(682) 8B8O0 SB[
anb sauoiaBjsa sb^ A soiqiuBa so[ aanpojd 'saiua^^d aaBq A
'Bumua^ap 'SBoipouad sauopn[OAaj sb^ ap uBipjBnS A ouib 'jos j^^?
:jtpap apand saauoju^
•opaiunq ojuauíifB ns opusasnq '(os
p djjo^aj anb 'ofeq b BqijJB ap A ins b ajaou ap ouiuiBa :sopps[os
so^ A sauoioB^sa sbj BJBd uoiaBai^dxa bj souiajpuaj 'sauopsjBqxa sbj
ap Euujoop bj opuBjaasuj -oiuauíijB ns UBasnq apua jod A uajjnu as
'MuBjuauiijB as,, sajB^ ouioo A msoaia sajas,, ouioa sojoasap nos
ja anb soáanj g soj :souBiunq saja;aBjBa soj jos jb X souisoo jb q
-lajB ajuauíBgjaAui 'somsoa jb anb BpuBjsns buisuu bj buijb pp .Bp
-nasa bj b Bp ojijDBjajj is anb sbui zaA eun jBpjoaa^ aa^sauaui s^
;"(882) oairas^a ja
A jbjos oSanj ja oisando Bq o^ipsjajj ouioo uanjuiEj oía as bj^
"(¿82) 9íA as Bj^ 'BJnaso A Bpauínq
-sqxa bj auuuopajd unSas 'BÍoEdB as o apuapua as buijb ja 0010^
'(982) t4SBpaumq sspuBj
-sns sej ap uBjBqxa uaiqiuB^ sbuijb sbj j^ -Bn^B ap sajuaiaaoa SBAanu
ajuaniajuBjsuoD uaqpaj 'sojj somsini soj ua uapuapsap anb soj,,
': Bpauínq uopBjBqxa bj uoo aj^nu as buijb ja uaiquiB^ '^oub
ubjS,, jap uoiaBjajdjajuí bj ua opEjundB vA oaiuispa ja A jbjos oáanj
ja uoa buijb jap oosajuaJBd ja ajqos oqaip vA oj Bpjanaaj ojs^
"(S82) BÍP BPBO oAanu sa jos ja,,
:jpap apand as osa jod 'ajuara
-BiJBip Btuanb anb Bparanq uop^jsqxa bj ap Bjuauup as jos j^

�22. — ^atura del alma
La doctrina de Heráclito sobre el alma anuda los tres temas que
se han distinguido en sus fragmentos.
Por poseerla, el hombre se pone en contacto con el cosmos y
con Dios. Lógico es que sea el primero en hablar explícita y exten
samente de ella, como lo señala Gigon: eso depende de su buceo
antropológico. Pero cuando el efesino se pregunta y se responde en
qué consiste, cuál es su esencia entonces, por un lado tiene el alma
el mismo derecho que los meteoros a ocupar un determinado lugar
en el universo, por comunidad de sustancia y origen con ellos. En
cambio por el otro, es decir por su similitud con el fuego cósmico y sus
relaciones con él, es necesario ya indagar qué clase de "homo religiosus"
era Heráclito. Si lo que él ha dicho del mundo y el movimiento pe
renne ha desatado un torrente de comentarios, presentándolo como
un profeta de energetismos y un espíritu puramente científico, lo que
se ha atrevido a escribir sobre la esencia del alma y su destino, que
está vinculado a esa esencia, ha provocado un huracán de interpre
taciones, que lo llevan al polo opuesto. Esas interpretaciones lo mues
tran como un teólogo, un iniciado o un místico, de esos a quienes
importa un ardite que el mundo gire de este a oeste o al revés, porque
alcanzaron un estado no común entre los mortales: el de los que no
necesitan de las cosas del universo para trepar trabajosamente hasta
Dios, porque lo poseen directamente por una visión intuitiva. De aquí
a afirmar que este señor evidentemente lógico era un irracionalista,
había un paso, mucho menos, sólo un tranco e'pollo. &lt;
Macchioro lo dio, según se ha visto, al explicar la teoría del
conocimiento.
Gigon, que afirma la profunda influencia pitagórica sobre He
ráclito, destaca que pudo haber existido una forma de "vida heraclítica". El hecho de haber permanecido aislado el efesino, es debido
a que insistió sobre el momento ético, no sobre el religioso-teológico,
que es el único capaz de crear una comunidad.
El alma forma parte del mundo porque es fuego:
"Parménides, Hipaso y Heráclito dicen que el alma es una sus
tancia ígnea" (301).
También, por su esencia, el alma es semejante a. los astros, ya
anotó O. Gigon, este doble parentesco:
"Heráclito el físico, dice que el alma es una chispa de esencia
estelar" (302).
El alma se origina en el agua, de donde sale todo lo que existe,
lo dice Aristóteles en un texto ya citado. "Heráclito mismo considera
el alma como el principio, pues consiste en la exhalación de la cual
forma las demás cosas" (303).
Los términos en que el efesino sintetiza esto son los siguientes:
"Los que descienden en los mismos ríos reciben constantemente
(301)Aet. IV, 3, 4 (8, 9).
(302)Macrob. S. Scip. 14, 19 (22 A 5).
(303)Asistot. De anima. A 2, 405 a 24 (22 A 15).
— 172 —

nuevas corrientes de agua. Y las almas también exhalan de las sus
tancias húmedas" (304).
El alma está arrebatada en el movimiento vertiginoso y ordenado,
está sometida a la ley universal:
"...es la más corporal (de las sustancias) y está en flujo perpetuo:
lo móvil, además, es conocido por lo móvil y como casi todos, él creía
realmente que las cosas están en movimiento" (305).
En el universo el movimiento o cambio es un pasaje de muerte
a vida y de vida a muerte, contrarios tomados de la antropología.
En el alma, por consiguiente, que justamente ha inspirado esa
visión:
"la muerte es volverse agua y es la muerte para el agua convertirse
en tierra. De la tierra nace el agua y del agua el alma" (306).
O. Gigon conjetura que agua podría ser la sangre, y la tierra, la
carne y los huesos. Entonces, no sólo el alma, sino el hombre íntegro
sería camino que sube y que baja, de alma a sangre, de sangre a
huesos y vice versa.
Finalmente el alma, ser viviente como el sol, los astros y el fuego
cósmico, se alimenta de exhalaciones. En ella las oscilaciones de las
mismas determinan el transcurrir entre muerte-vida, vida-muerte co
mo determinaban día-noche, frío-calor, invierno-verano.
Pero aquí está la diferencia y la dificultad de interpretación.
Justamente, tratándose del alma se habla de dos exhalaciones, una
interna y otra externa, cuyo origen y cuya naturaleza han dejado
cavilosos a los cerebros más privilegiados:
"Heráclito sostiene que el alma del mundo consiste en la exhala
ción de las cosas húmedas que él contiene: la de los seres vivos, en
cambio está formada de la exhalación que viene de afuera y de la
que viene de ellos mismos, siendo sin embargo, de la misma na
turaleza" (307).
Gigon cree que sobre estas exhalaciones nada se puede concluir
que tenga carácter de certeza. Recordando que al tratar la oposición
"día-noche" Heráclito ya había hablado de dos exhalaciones, cree
posible la identificación de la externa con la exhalación clara, la di
vina, por su parentesco con el fuego cósmico, y por el acuerdo de
estos datos con la teoría del conocimiento. Sugiere también que la
exhalación húmeda, interna, oscura, podría ser la sangre. Aduce como
prueba que en Empédocles la sangre es justamente el asiento del
pensamiento.
Pero se podrá inferir, en general, que estas exhalaciones tendrán
las mismas particularidades que las otras, porque tienen su misma
naturaleza: estarán sometidas a cierta medida y la predominancia
de una sobre otra, se puede relacionar con el plazo de una generación o
(304)Frag. 12.
(305)Aristot. De anima. A 2, 405 a 24 (22 A 5).
(306)Frag. 36.
(307)Aet. IV, 3, 12 (22 A 15).
— 173 —

�— s¿i —
"(SI V ZZ) ZI 'S 'AI *V(¿0)
"9 '^bj^(90)
a moisihv(SO)
•ZI •"".i(W)

•(S V ZZ) fZ B SO^ 'Z V •"!

o uoioBJauaá ^un ap ozujd p uod jBuopBjaj apand as 'bj^o ajqos Bun ap
BpuBuimopajd bj A Bpipam B^jap b SBppatuos UBJB^sa :Bza{BjnjBU
buistui ns uauaij anbaod 'sbjjo sbj anb sapBpijBp^apjBd SBinsiin ^\
UBjpuai sauopBjBqxa SBjsa anb '^jauaS ua 'juajuí Bjpod as ojaj
'oiuainiBsuad
pp oíuaieB p ajuaiUBjsnf sa ^jSubs B[ sajoopadrag na anb Bqanjd
oraoa aonpy -ajSuBs bj jas Bjjpod 'Bjnoso 'Buja^uí 'Bpamnq uopBj^qxa
bj anb uaiquiBi ajat^ng -ojuaiinioonoD pp Bjjoaj b^ uoa eojep sojsa
ap opjana^ p jod A 'odiuisod oSanj p uoo oosaiuaJBd ns jod 'buia
-ip bj 'bib[0 uopBjBqxa bj uoo Biua^xa v\ ap uopsoijijuapi v\ ajqísod
aajo 'sauopBjBqxa sop ap opBjq^q Biqsij bX ojtpBJajj waq3ou-Bip,,
uopisodo B[ jbibj^ ^B anb opuBpjo^a^ "Bzajjao ap j9}dbjbd B^uaj anb
jmpnoD apand as Bpen sauo;oB[Bqxa SBjsa aaqos anb ^^io

•(¿OS) u
-bu Btasiin b^ ap 'oSjBquia uxs opuais 'sonisini sojp ap auaiA anb
b¡ ap A ejanjB ap auaiA anb uoioB{Bqxa v\ ap BpBnwoj Bjsa oiquiea
ua 'soaia sajas so[ ap B[ :aua^uo3 \a anb SBpauínq sbso sb^ ap u^p
-B^qxa b^ ua a^sisuoa opunuí pp buhb p anb auaiisos ojipBjajj,,
: sopBiáajiAijd sbux sojqaja^ so^ b soso[iabo
opBfap uBq Bza^jniBU Bina A ua8iJo oXno 'Bujajxa bj;o A sujaiui
Bun 'sauoi3B{Bqxa sop ap BiqBq as Bra{B pp asopuB^Bjj 'a^uauíBisnf
•u^ioBíajdjajuí ap pB^noijip u\ A Bpuajajip B[ Bjsa inbB oja^
•ouBjaA-oujaiAUi 'jo^^-ojjj 'aqDou-Bjp UBqBuiuuajap ora
-oo a^janra-BpiA 'BpiA-a^Janra aajua jxjjnDSUBjj p uBuiuuaiap SBinsira
sb^ ap sauoiDB^jaso 6e^ Bjp ug •sauoiDB^qxa ap Bjuarai[B as 'ooiraso^
o^anj p A soj^sB so[ '^os [a ouioo aiuaiAiA jas 'suqB [a ajuarapui^
*bsj3a ^oiA A sosani^
b ajSuBS ap 'ajSuBS b biu[b ap 'BfBq anb ^ aqns anb ouitubd Búas
ojaiui ajqraoq p oms 'Bui^ p o^os ou 'saouoiu^ -sosanq so^ A
n\ 'Bjjaij b^ A 'ajSuBs b^ jas Bupod snSB anb Bjnjafuoo uoSi^ -q
*(90) í4BUIIb Ia Bn^B 13P ^- Bn^B Ia
Bn8B p BJBd a^janui v\ sa A BnSs

bii bj ^q 'BJjaij ua
sa ajjanra f[m

: uoisia
Bsa opBJídsui Bq ajuainBjsnf anb 'ajuamSisuoa jod 'Bui^ p ug
•BjSo^odoj^uB B[ ap sopBuioi soiJBJiuoa 'a^januí b BpiA ap A spiA b
ap aÍBSBd un sa oiquiBD o o^uaiuiiAora p osjaAiun p ug
'(SOS) ojuaxuiiAora na uBisa SBSoa sb^ anb a^uara^aj
p 'sopo^ isBa otuoa A IiApra o^ jod oppouoa sa 'ssuiapB '^lApra oj
:omadjad ofny ua B^sa A (SBpuBjsns sb^ ap) ^jodjo^ sb^ b^ sa---,,
:^sjaAiun Aa\ v\ b Bp^araos B^sa
'opsuapjo A osouiSiwaA ojuairaiAora p ua BpBjBqajjB Bjsa buijb ^g
'(t"0) K8Bparanq SBpuBj
-sns sb^ ap uB[8qxa uaiquiB) sbuijb sb^ ^ -anSB ap sajuaijjoo SBAanu

— ZLl —
'(SI V ZZ) *Z SOt 'Z V •""?&gt; O -íoisihv (0)
"(S V ZZ) 61 'ti &lt;IPS 'S -aoMDvjyi (Z0)
"(6 '8) ^ 'í 'AI ^V (I0)
ajuauíajuBjsuoo uaqpaj sojj somsini 8o[ na uapuapsap anb
:sa^uam^is so^ nos ojea Bziia^uis onisaja p anb na souiuuai
'(SOS) MSBSOO BBUlap SB^ BOIJOJ
b^ ap uppB^qxa b^ na a^sisuoa sand 'oidiourad p oiuoo em[s p
omsira o^i[DBjajj?, *opBíp bX o^xai un na sapjojsijy aaip oj
^aisixa anb o[ opoj a^s apuop ap 'BnS^ p ua bui^tjo as biu[b jg
"(^OS) spnasa ap Bdsup Bun sa bui[b p anb aaip 'oaisjj p ojipBjajjM
:o38ajuajBd a[qop aisa 'uo^r^ -q ojoub
bjC 'sojjsb soj b ajuB famas sa Bra[B p 'Bpuasa ns jod 'uaiqiuB^
'(IOS) B3^^j BpUBJ
-sns Bun sa bui[b p anb uaaip ojipBjajj A osBdijj 'sapiuarajE^,,
:oSanj sa anbjod opunuí [ap a^j^d Brajoj buijb jg
'pBpiunmo^ Bun jBaja ap z^dBD oaiun p sa anb
'oaiSo[oaj-osoiipj p ajqos ou 'ooi^a ojuauíoui p ajqos ^psisui anb b
opiqap sa 'ouisap p opB[siB oppauBnuad jaq^q ap oqaaq [g 'tíBanjp
-Bjaq BpiA,, ap buijoj Bun opijsixa jaqsq opnd anb Boejsap
-ajj ajqos BaiJoSBiid Bi^uonyui Bpunjojd B^ buijijb anb '
•ojuaiuipouoa
pp Buoai B[ jcoi^dxa p3 'o^sia Bq as unSae 'oip o¡ OJoiq^DBj^
' *o^p3d^a oauBj^ un o^os 'souaui oq^nra 'osed un Bjqsq
'Bjsi^uopBjji un Bja ooi^o^ a^namajuapiAa jouas ajsa anb jsrajijB b
tnbB 3q -BApmini uoisia Bun jod a^uaras^aajip naasod o[ anbjod 'soiq
B^SBq a^uauiB8ofBqBj} jBdaj} BJBd osjaAiun pp sssoa sv\ ap
ou anb 8O[ ap p :sa[B)jora so[ aajua unuioa ou opBjsa un
anbjod 'saAajc [b o a^sao b aisa ap aji^ opunuí p anb a^ipjB un Bjjoduii
sauatnb b sosa ap 'odijsiui un o opBpiui un 'oSo^oaj un oraoa ubj^
-sanuí o[ sauopBiajdja^uí SBsg -ojsando o¡od p nBAaj[ o[ anb 'sauopBj
-ajdjaiui ap mtaBjnq un opBaoAOJd Bq 'Bpnasa ^sa b ops^nauíA Bjsa
anb 'ouijsap ns A bui^b ^ap Bpuasa B{ ajqos Jiqu^sa b opiAaj}B Bq as
anb o[ 'oDijijuaio a^uaraBjnd n^ijjdsa un A somsiia^jaua ap B^ajojd un
oiuoa o^opuBiuasajd 'soiJBjuamo^ ap a^uajjo^ un opB}Bsap Bq auuaj
-ad o^uaiiuiAom p A opunuí pp oipip sq p anb o[ ig •ojrpBjajj Bja
usnsoiSi[aj oraoq,, ap assp anb jB^Bpni vA oiJBsaaan sa 'p uoa sauop^pi
sns A O311USO3 oSanj p uoo pniíjnuis ns jod Jtaap sa 'ojjo p jod oiqiuBa
ug -so[p noa na^uo A Biou^jsns ap pBpiunraoa jod 'osjaAiun [a na
jBánj opBuiuuajap un jsdnao b sojoa^ara eo\ anb oqaajap onmuí p
buijb p auai^ opBj un jod 'saouojua Bpuasa ns sa jeno ^a^sisuo^ anb
u^ apuodsaj as A Bjun^ajd as ouisaja p opu^na oja^ 'oai^ojodojiuB
oaanq ns ap apnadap osa :uo^i^) BjBuas oj ouiod 'Bjp ap aiuauíBs
-uaixa A Bjiotjdxa jBjqBq na ojarayjd p Bas anb sa ooiáo^ *soiq noa
A 8OUI8OD p uod o^oBjuoa na auod as ajqraoq p 'Bjjaasod jo^
•sojuauí^BJj sns ua opm^uijsip UBq as
anb SBUiaj saj} soj Bpnus buijb p ajqos ojijosjajj ap BuiJjaop vj
vuijv pp

�30 años (308), o lapso mínimo en que un hombre puede convertirse
en abuelo.
1 hombre que renunció al sacerdocio y al trono, ha meditado
mucho sobre esa llama de fuego viviente, sobre esa chispa apenas
encendida y ya inmediata a desaparecer, porque se inclinó sobre la
propia, tan ardiente. Para referirse a su dignidad recurre nuevamente
a los términos apasionados del aristócrata incapaz de indiferencia:
si el universo visible es un montón de desperdicios echados a voleo
(309), comparado con la hermosura de lo invisible, también el cuerpo
humano es inmundo por bello que sea cuando el alma lo abandona:
"los cadáveres son más desechados que basura" (310).
Los títulos de esa dignidad son su ser fuego y su contacto con el
"logos" fuego también y ley a la vez, eterno, viviente, sapiente y
gobernante.
Por eso:
"El alma seca" es decir en estado de fuego puro, "es la más sabia

y mejor" (311).
Heráclito sigue fiel consigo mismo: si se le puede atribuir un al
tísimo enfoque ético del hombre y aún del cosmos, es perfectamente
comprensible que la fuente de esa visión de valores tenga también
adecuada dignidad.
"la razón es peculiar del alma y se alimenta de ella" (312) dijo.
Puede explicar también:
El hombre que ha bebido ha perdido el contacto con el logos y
por consiguiente la dirección de sus pasos, ha empapado su alma,
fuego, y es muerte el agua para ella.
Tan escaso está de sabiduría, que un infante lo lleva de la mano:
siendo así que el infante no tiene sabiduría en comparación con eJ

adulto (313).
"Cuando un hombre está ebrio, es conducido por un niño: tam
balea y no sabe a donde vá, porque su alma está húmeda" (314).
Entonces
"lo mejor es ocultar la falta de juicio, pero esto es difícil en el atre
vimiento y la borrachera" (315).
Sin embargo el alma busca el placer como el borracho el vino,
aunque la satisfacción de sus deseos la aniquile y sea "más necesario
apagar la incontinencia que un incendio" (316).
El placer, pues, se identifica con la humedad y la muerte.
Heráclito lo afirma más explícitamente aún:
"Muerte o placer es para las almas volverse húmedas. Es un
(308)

Censor. 17, 2 (22 A 19).
Plut. De Def. Orac. 11 (22 A 19).
(309) Frag. 124.
(310) Frag. 96.
(311) Frag. 118.
(312) Frag. 115.
(313) Frag. 79.
(314) Frag. 117.
(315) Frag. 95
(316) Frag. 43.
— 174 —

placer para ellas entrar en la vida". "Nuestra vida viene de su muerte
y nuestra muerte de su vida" (317).
En este texto hay dos elementos conocidos ya: las almas provienen
de la exhalación húmeda y la humedad les produce agrado. Luego
aparece la primera información sorprendente: también les agrada
entrar en la vida o nacer: si "entran" se sospecha uno que vienen de
otro lado, de más allá. Les agrada a las almas entrar a la vida, pero,
paradoja mayúscula, Heráclito ha identificado el placer con la muerte.
Entonces la vida es para las almas su contrario y el texto termina en
otra paradoja mucho más explícita, y por decirlo así, cíclica. Si se
recuerda el enorme desprecio que ha manifestado el efesino por el
cuerpo, es menester buscar la explicación del enigma. Vienen a la
vida que para ellas es muerte: cabe preguntarse, si cuando mueren,
no se las hallará vivas. Ya se vio que Heráclito sostiene una inmor
talidad hasta personal, aunque esté esto en contradicción con el fa
talismo de su sistema. Aquí, teniendo en cuenta la natura del alma,
será menester indagar en qué consiste la inmortalidad. Pero la
creencia en la inmortalidad personal supone una idea religiosa, un
concepto de Dios que premia o que castigue, en una palabra, la ex
plicación a estos enigmas hay que buscarla en el últico círculo que
abarcó el efesino, donde no se descarta la razón, pero se hace nece
saria la fe.
Si en las teorías cosmológicas de Heráclito estaba la tentación para
los sabios de ver un energetismo, en los tintes religiosos de su inmor
talidad, la tentación era enorme para los exégetas cristianos: ¡Era
tan fácil explicar cómo, a la luz de su doctrina, vida puede ser muerte
y la muerte temporal la vida eterna!
Hipólito cayó: le atribuyó la resurrección de la carne, la vida
perdurable, la de los santos convertidos en protectores de los que
quedan luchando sobre la tierra, y el castigo eterno por el fuego
a los que habían vivido en la iniquidad:
"Habla también (Heráclito) de una resurrección de la carne, de
esta (carne) visible en la cual hemos nacido, y concibe a Dios como
causa de esta resurrección, expresándose así: "Allí, ante el que es,
se levantan y se hacen guardianes vigilantes de los vivos y de los
muertos. Y habla de un juicio del Universo y de todo lo que él con
tiene por el fuego, con estas palabras: "la fulminación, la ruina,, go
bierna el Universo", es decir que ella lo dirige, pues llama fulmi
nación al fuego eterno. Dice también que este fuego está dotado de
razón y es la causa del gobierno del Universo, a la cual llama
necesidad y saciedad, siendo la necesidad, según él, la formación del
mundo, y la saciedad su consunción. "Pues, dice él, el fuego, apare
ciendo de improviso, juzgará todas los cosas y las avasallará" (318).

(317) Frag. 77.
— 175 —

�apand ajquioq un anb na ouimiui osdBj o '(80) ^oub q

— sz.i —
•¿¿

(¿l)

'(8I) tt^JBJ[B8BAB SBJ A 8BSO3 8O{ SBpO} BJE^Ztlf 'OSIAOjdmi 3p Opuap
-ajede ,'oíáanj ja 'ja aoip 'san^,, "uopunsuoa ns p^papBS bj ^ 'opunra
jap uopBuuoi B¡ '¡a unáas 'pBpisaoau bj opuais 'pepapBS ^ pBpisaoau
buibjj pno b[ b 'osjaAlUQ jap oujaiqo^ jap bsiibd bj sa ^ uozbj
ap opBjop e^e^ oáanj ajsa anb uaiqtuBj aoiQ 'oujaja oSanj jb nopea
-itujnj biubjj sand 'a^iaip oj Bjja anb jpap sa '^osjaAiu^ ja Bu-iaiq
-08 'ennu bj 'uopBuiuijnj bj,, :sBjqsjBd SBjsa uoa 'oSanj ja jod auaij
-uoo ja anb oj opoj ap A osjaAiuQ jap opinf un ap ejqeq j^ •sojjanui
boj ap A soAtA soj ap sajuBji^iA sauBipjBná uaaBij as A ubjuba^j ae
'sa anb ja ajuB 'Jjjy,, :i8B asopuBsajdxa 'uopoaunsaj Bjsa ap bsiibd
ouiod soiq b aqpuoo A 'oppBu souiaij jena ej ua ajqtsiA (auJBo) Bisa
ap 'aujBO bj ap uop^ajjnsaj Bun ap (ojij^Bja^j) naiqoíBi ejqsjj,,
:pBpmbmi bj na opiAiA uBiqBq anb soj b
o^anj ja Jod oujaja oSpsBa ja A 'Bjjaii bj ajqos opuBqonj ueponb
anb eoj ap saao^oajojd ua sopijJaAUoo soiubs boj ap bj 'ajqBinpjad
B'piA bj 'auJBO bj ap uopaajjnsai ej o^nqjjjB aj :oíbo ojijodijj
¡Biuaja BpiA bj jBJodmaj a^janin bj A
ajjanuí jas apand spiA 'BniJioop ns ap znj bj b 'oinoa j^aijdxa Jiobj hbj
Bjg! :souBpsua SBia^axa soj Bj^d amjoua Bia u^tOBjua^ bj 'pepijB)
-jouiui ns ap sosoi^ijaj sa^uu soj ua 'omsi^a^jaua un jaA ap soiq^s soj
BJBd uopB^uai bj BqBjsa oiíj^Bjajj ap SBai^^jomso^ SBuoaj sbj na ig
•aj BJ BUBS
-a^au aoBi{ ae ojad 'uozbj bj B^JBOsap as ou apuop 'ouisaja ja oojBqB
anb ojnojio ooijjn ja ua Bjjs^snq anb A^v[ sem^ma so^sa b uops^ijd
-xa bj 'BjqcjBd eun ua 'anSj^sBD anb o Biraajd anb soiq ap ojdaouoD
un 'Bsoi^ijai Bapi Bun auodns fBuosjad pepipi-iomuí bj ua Bio
bj oja^ 'p^pijEiJOUiui bj ajsisuoo anb ua JB^spui ja^sauaní
'bhijb jap Bjn^BU bj B^uana ua opuaiua^ 'jnby "Buiajsis ns ap
-bj ja uoa aopaipBJiuoa ua ojsa a^sa anbuns 'jsuosjad BjsBq
-jomuí Bun auansos ojip^jajj anb oía as b^ -sbaia bjbjjb^ sbj as ou
'uaianm opuBno is 'asjBjunajd aqs^ :aiianin sa s^jja bjb¿ anb spiA
bj b uauaiy^ 'BuiSiua jap uopBaijdxa bj jeasnq jajsauatu sa 'odjana
ja Jod ouisaja ja opBjsajiueui Bq anb oioaadsap auuoua ja Bpjanaaj
as ig -B^ijaja 'jsb ojjpap Jod A 'Bjpijdxa sbui oijanra efopBJBd bjjo
ua Buiuua^ ojxaj ja A otjbjiuod ns sbuijb sbj BJBd sa BpiA bj saano^ug
•ajjonuí bj uoo jaaBjd ja op^aijijuapi bij ojijDBjajj 'BjnostijÍBUi BfopBJBd
'oaad 'BpiA bj b jBJjua sboijb sbj b spBj^B sa^ -bjjb saín ap 'opej ojjo
ap uauaiA anb oun Bqoadsos as t4uBjjua,, is :jaaBU o BpiA bj ua jbjjub
Bpej^B saj uaiqiuBj : a^uapuaadjos u^pBuuojm Bjaraod bj aaajsdB
oSan'j -opBjSB aanpojd saj pBpaninij bj A Bpaxnnq uopsjBqxa bj ap
uauaiAOjd sbuijb sbj :bX sopiaouoa soiuauíaja sop Xbij ojxai ajsa u^
*(¿I) ^P^ ns aP aJJ3nnl ^^^sanu A
ajjanuí ns ap auaiA BpiA BJjsan^[w 'BPíA B[ ua ^BJjua SBjja BJBd jaaBjd

un

(9I)
S6 J^ (SI)
711 •-&gt;J (^l)
-6¿ -b-"^ (I)
•su -nía (ZI)
•811 ^BJ^ (It)
"96 '8bjJ (0I)
•tzi ^^i (60)
•(6i v zz) 11 ^&lt;^o i^a 3a ^i"d
•(61 V ZZ) Z '¿I -HOSN3^ (80)
-SBpaumq asjaAjoA sbuijb sbj BJBd sa jaaBjd o
:utiB aiuauíB^pjjdxa sbui buijijb oj
•a^januT bj A p^pauínij bj uoa Boijijuapi as 'sand 'jaDBjd

' (9I) ÍPn9:)Uí an aní&gt; Bi3uaui;uoDui bj
sbui,, ^as A ajmbiuB bj soasap sns ap uopasjsiiBs b^ anbun^
'ouia [a oipEjjoq ja ouioo jaaBjd ja Basnq buijb ja oájBqina uig
'(Sl) tt-i3iJ^^jjoq bj A o^uaimiA
ja ua jpjjjp sa o^sa ojad 'opinf ap bjjbj bj JBi[nao sa jofaui oj,,
BP3lnnlI Bl8^ buijb ns anbjod 'ba apuop b aqcs ou A
:ouiu un jod oppnpuo^ sa 'oijqa Bjsa ajqiuoq un opuBn^)^

(€!)

jp

ja uod u^pBJBduioa ua Bijnpiq^s auaij ou aju^juí ja anb jsb opuais
:oubiu bj ap BAajj oj a^u^juí un anb 'ejjnpiqss ap Bjsa ossasa ubj^
•Bjja BJBd BnSs ja ajjanm sa A 'oSanj
'buijb ns opBdBdma bij 'sossd sns ap u^paajip bj aiuam^tsuoa jod
A so^oj ja uoo ojobjuoo ja opipjad bij opiqaq bij anb ajquroq jg
:uaiqiuB} jBoijdxa apanj
'fíP (ZÍ2) BII3 3P siuauíijB as A buijb jap jsijnoad sa uozbj bjw
•p^piuSip Bp^noapB
uaiqiuB^ BSuaj s^jojba ap uoisia Bsa ap ajuanj bj anb ajqisuajdmoa
a^uauíBioaijad sa 'somsoa jap unB A aaquioq jap o^ija anboiua ouiisij
-jb un JinqiJiB apand aj as is :ouisuu o^isuoa pij an^is oji[OBjajj
'(US) ^ofam A
Biqss sbui bj sa,, 'ojnd oSanj ap opstsa ua jpap sa tíBaas buijb jg,,
rosa joj
•ajuBuaaqoS
A aiuaidBs 'a^uatAiA 'ouaaja 'zaA bj b Xaj A uaiquiB) oSanj ttsoSojM
ja uoa o^OB)uoo ns A oSanj jas ns nos pspiu^ip Bsa ap sojntji soq
"(0T) 4lB-in8Bq anb sopBijaasap sbui uos sajaABpBO soj,,
:suopueqB oj buijb ja opueno Bas anb ojjaq jod opuniuui sa ou^iunq
odjano ja uatquiBj 'ajqísiAUi oj ap Bjnsoiuaaq bj uoo opBjedmoo '(60)
oajoA b sopBqoa sopipjadsap ap uojuoiu un sa ajqísiA osjaAtun ja is
:Bpuajajipui ap zsdBaui bjbjooisijb jap sopsuoisBdB souiuijaj soj b
a^uauíBAanu ajjnaaj pepiu^ip ns b asjiaajaa bjbj -a^uaipjB ubi 'Bidojd
bj ajqos ouipui as anbjod 'jaaaJBdssap b BjBipamuí BjÍ A spipuaoua
SBuads Bdsiip Bsa ajqos 'ajuaiAiA oSanj ap buibjj Bsa ajqos oqonui
opBjipaui Bq 'ouojj jb A opopjaaBS jb opunuaj anb ajqinoq jg
'ojanqs ua

�a — Conjeturas sobre el alma t su destino
Cuando se estudian las relaciones de la religión griega con el
pensamiento, una opinión sostiene que mientras la religión oficial
ejerció su influencia sobre las artes, los cultos populares de los mis
terios, aparecidos posteriormente, dejaron sus huellas en la especu
lación filosófica. Vittorio Macchioro (319), dice que la influencia del
orfismo entra definitivamente en la historia de la filosofía con Heráclito. Afirma que los antiguos no tenían dudas sobre la influencia
órfica en el efesino y cita a Aristóteles, Plutarco (320), Platón (321)
y a Clemente de Alejandría como testimonio.
A continuación interpreta dos textos, que en general se citan para
demostrar que Heráclito, en orden a una alta idea religiosa, reprobaba
el culto orgiástico tal cual se realizaba en su tiempo:
"Si no fuera en honor de Dionisio que hacen la procesión y
cantan el canto fálico, ésta sería la acción más vergonzosa. Pero el
Hades es lo mismo que Dionisio, por quien ellos están agitados con
violentos transportes y celebran las fiestas báquicas".
Según Macchioro, el filósofo de Efeso enseñaba, profundamente
religioso como era, a tener en cuenta la esencia del rito, olvidando
en aras de ésto su obscenidad. A continuación, este otro texto: "A
quién profetiza Heráclito? A los noctámbulos, a los magos, a los
inspirados, a las bacantes, a los iniciados. Es a ellos que amenaza
(con castigos) después de la muerte. Es a ellos a quienes profetiza
el fuego. "Pues ellos se hacen iniciar en una forma impía en los
misterios practicados por los hombres" (322). El mismo autor dice
que el efesino se refiere a aquéllos que realizaban las ceremonias sin
las debidas disposiciones internas y que por consiguiente el texto no
encerraba una crítica a las ceremonias mismas. Enseguida entré a un
estudio de la obra de Hipólito cuyo extracto se ha citado: la "R,efutación de todas las herejías".
El cap. IX trata de la herejía de Noeto; episodio de las contro
versias trinitarias en el siglo III. Esta herejía "patripasiana" sostenía
una distinción puramente nominal entre el Padre y el Hijo, atribu
yendo al primero la Pasión, es decir, la obra del segundo.
Cuando Hipólito refuta los diversos errores, sigue un método:
demostrar que la herejía, que por otra parte se apoya en una inter
pretación de la Sagrada Escritura, no es cristiana, sino se basa en
las doctrinas de algún filósofo pagano. Así procede en el caso de
Noeto, a quien demuestra que es heraclítico, haciendo el estudio de
los textos del efesino. Después del comentario de los fragmentos ad
vierte el apologista que "Heráclito en este capítulo expuso comple
tamente su pensamiento":
Macchioro en su estudio sostiene:
(318)Hippol. Refut. IX, 10 (22 B 63-66).
(319)Macchioro. op. di., págs. 369-426.
(320)Plut. De Def. Orac. 12 p., 415 S.
(321)Plat. Cratyl. 402 a (22 A 6).
(322)Frag. 19.

1.) Que Hipólito realmente tenía ante sus ojos un capítulo
completo de Heráclito, el correspondiente al tercer discurso, o sea
el "teológico" (según la división que algunos autores atribuyen a los
alejandrinos o a los estoicos).
2.) Que para demostrar a Noeto el heraclitismo en su doctrina,
tenía que haber en la doctrina de Heráclito ideas que pudieran ser
el germen del dogma fundamental noetano: la identificación del Pa

dre y del Hijo.
3.) Que había algo en el efesino que malamente entendido
podía ser atribuido a Cristo.
Ahora bien: en toda la mitología y teología de los griegos hay
un solo mito que reúne las dos exigencias: El mito órfico de Zagreus,
nacido de Zeus, muerto por los titanes, resucitado por el padre. Dis
tinto y sin embargo idéntico a él.'
En apoyo de esta tesis cita Macchioro el fragmento:
"El Tiempo es un niño que juega a los dados, es el reino de un
niño" (323), que se puede identificar con Dionisos, .muerto por los
titanes mientras estaba dedicado a ese juego.
Zagreus era por antonomasia para los órficos "el niño" como lo
es Jesús para los cristianos, Dionisos es un dios uno y múltiple, porque
es el mismo y sin embargo distinto de Zeus, porque es divisible e
indiviso. Lo mismo se puede decir de Fanete, o sea el tiempo, idéntico
a Dionisos.
Dice el fragmento que tiene el reino porque la teología órfica
afirmaba que Dios le había dado- el reino después de resucitarlo.
Luego Macchioro, que ha encontrado el "hijo", busca al "padre".
Lo encuentra en el fragmento 53, afirmando que "Polemos" es lo
mismo que Zeus.
En el libro de Heráclito está pues, expuesto e interpretado el
mito órfico de Zagreus, como lo afirma Hipólito, y la relación entre
la herejía noetana y la filosofía heraclítica era real: se apoyaba sobre
la esencia órfica del pensamiento heraclítico.
Aclarado lo cual busca Macchioro la interpretación de los frag
mentos a la luz de su tesis.
El desprecio del cuerpo (324) se explica por el fundamento ético
del orfismo, un pesimismo: la vida es dolor, el nacer desventura, el
morir reposo. Esto expresa Heráclito en sus textos (325).
Entonces el fragmento 77 se aclara completamente: para el efesino el agua era símbolo de la vida material, no intelectiva. Las almas
que deseaban incorporarse atraían la humedad y se hacían visibles
mientras las almas más puras, las más secas, eran adversas a la gene
ración, lo que se comprueba con textos órficos que presentan extra
ordinaria similitud con este heraclítico. La vida para el hombre es
la verdadera muerte y la muerte liberación.
Macchioro intenta demostrar que los textos donde Heráclito habla
(323)Frag. 52.
(324)Frag. 96.
(325)Frag. 20 y 21.

— 176 —

— 177 —

12

�— ¿¿I —
•iz ^ oz •jj (szs)
•96 -2BJ.J (f^Z)
'ZS "^BJ^ (EZE)
BjqBij ojiptuajj apuop sojxaj soj snb jBJisouiap Bjuajín
'uopsjaqij ajjanuí bj ^ sjjanuí BjapspjaA B{
83 ajqtUOIJ p BJBd BpiA B^ *Oai)IjaBJ3IJ 3JB3 UO3 pniIJIUItS BIJBUipjO
-Bjjxa uBiusssjd snb soDijJo sojxai uoa Bqsnjdmoa ^s anb oj 'uop^j
-aua^ bj b SBSiaApB nej^ 'SBoas sbui sbj 'sejnd bbui sbuijb sbj SBjjuaim
BsjqísiA UBiOBq ^e jí pBpotnnq bj ubibjjb aejBJodjoaui UBqsasap snb
sbuijb sb'j •BAiiaajajuí ou 'jBijajBUi BpiA bj ap ojoquns Bja BnS^ J3 ouis
-aja p BJBd :aiuaniBjajduioa BJBpB as ¿¿ ojuauí^Bjj p saauojug
"(g^g) sojxaj ene na ojijobjsjj Bssjdxs ojsg -osodaj jijoui
p 'Bjn^usASsp js^bu p 'jojop ea BpiA b^ : omsimisad un 'omsijjo pp
031)3 ojuauíBpunj p jod Baijdxa as (^^g) odjsna pp opsjdsap jg
•sisaj ns ap zn[ bj b so^uatn
-Sbjj soj ap uopBj^jdjajut bj ojoiij33Bj^[ Bosnq jbüs oj opBJBjoy
•O311JJ3BJ31J ojuaiuiBsuad jap boijjo ^pnasa bj
ajqos Bq^^odB as :jBa^ bj^ Boijipejaq bjjosojij bj á BUBjaou Bifaja^ bj
ojjua uoiaBja^ bj ^ 'ojijodijj buijtjb oj oinoo 'snajSB2 ap 3JJ-i? ojim
[3 opBjajdaajuí a ojeandxa 'ssnd bjss ojijobjsjj sp ojqtj js u^
'snd^ 3itb ouisiui
oj sa eoniajo^,, anb opuBtnaijB 'gg ojuaraSBjj ja na BJjuanoua o^j
'4í3jpBd,, jb Bosnq 'Kofiq,, J3 opBj^uoaua bij anb 'ojoiuoobj^t oSan'j
•ojjBiionsajc ap sandsap oupa ja op^p Biq^q aj soiq anb
B3ijio BiSojoai bj anbaod oupj ja 3uaij anb o^uaui^Bjj js
•sosinoiQ b
oopnapi 'odinsij js bss o 'sjsub^ ap Jioap apand as ouisim o^j -osiAipui
3 ajqtsiAip 83 ^nbiod 'sna^ ap ojui^sip o^jequia ms Á orasitn js sa
anbjod 'ajdpjnui A oun soxp nn sa sostnoiQ 'soubijsij^ soj BJBd snsaf sa
OJ OUlOa 4tOUIU J3J5 SO3IJJO SOJ BJBd BISBOIOUOIUB jod BJ3
•oáanf 383 b opBoipap BqBjsa SB^^uaiui
soj jod ojj^nni1 'sosiuoiq uod jBoijijuapi apand as anb '(g^g) 4íouia
un ap oupj j3 sa 'sopBp soj b BSanf snb ouiu un sa oduiaij^ j^,,
:ojuauii)Bjj ja oJoiqooBj^ bjio sisaj bjss ap oÁodB u^
,-j3 b oaiiuapi oSjBqma uis Á ojuij
-sig -ajpBd ja jod opejpnsaj 'saue^ij soj jod oiaaniu 'sna^ ap oppBu
'sn^jSB^ ap odijjo ojiin j^ ^sBpuaSixa sop sbj aunaj anb o^itu ojos un
^eij so^^ijS soj ap Bj^ojoa) A biSojojiui bj Bpoj ua :uaiq Bjoijy
•ojsu[) b opinqwjB J38 Bjpod
opipuaiua aiuauíBjBui snb ouisaja js ua o8jb Bjq^ij an^) (o*g
•ofijj jap ^ ajp
-bj jsp uppBaijijuapj bj :oub)3ou ¡BjuauíEpunj BinSop jap uauuaS ja
jas UBjaipnd anb seapi oji[3Bjajj ap Buij^aop bj ua Jaq^q anb Biuaj
'Buujoop ns us oiuspipBjaq ja ojao^ b jBjjsoiuap BJBd 3n^ (o"^
*(SO9IO)83 SOJ B O SOUTJpUBf^JB
soj b ua^nqijjB sa^ojnB sounSjB snb u^siAip bj unSss) ^ooiSojoaj,, ja
eas o 'osjnasip jaaaaj je ajuaipuodsajjoa ja 'o)ij3BJ3|^ ap ojajduioo
ojnjídsa un sofo sns 3jub Biuaj aiuamjeaj ojij^dijj an^ (o*j;

— 9¿t —
"61 '(9 V ZZ) • ZO^ •;^l-*3
•s sit '-d zt '3Ojo 'taa 3a
¡Sed '-lia -do
•(99-E9 a ZZ) 01 'XI •'"/ "

(zzs)
(OSE)
(6IE)
(8I)

:auapso8 oipnisa ns ua
:ttoiuaioiBsuad ns
-ajdmoa osndxa ojnjidB^ ajs^ us ojijaBjajj,, anb BjsiSojodB js
-pB so^uaiU/^Bjj soj ap oiJBjuainoa jap sandsaQ -ouisaja jap sojxa^ soj
ap oipnjss js opuapeq 'o^ijjjaBJaq sa anb Bj^saninap uainb b 'oj3O\[
ap O8B3 J3 U3 apa^ojd isy 'ous^^d ojosojij un^jB ap Euij^aop sbj
ua BSBq as ouis 'bubijsu^ sa ou 'Bjnjijas^ BpBj^eg bj ap uopBjajd
-jajuí Bun ua BÁodB as a^jBd bjjo jod anb 'Bifaaaq bj anb jBjjsouiap
ropojaui un an^is 'saaojja sosjaAip soj B;njaj oji[odijj opuBn^
'opunSas jap Bjqo bj 'jpap sa 'U91SB^ bj OJauíijd jb opua^
-nqwjB 'ofxjj ja A ajpB^ J3 aaiua jbuioiou ajuauíBand uopuijsip Bun
Biuajsos ttBUBisBdiJiBd,, Bit'ajsq B^s^ -jjj ojSis js ua sbijbjiuijj sbisj3a
-0JIU03 sbj ap oiposida íojaoj^ ap Bjfajaq bj ap bjbjj ^I '^b^ jg
•ttSBjfajaq sbj SBpo^ ap uopBj
-nja'^,, bj :opBjp bxj 38 o^dbjjxs o^na ojijpdijj ap Bjqo bj ap oipn^sa
un b 3j)ua BpinSasu^ -sbuisiui SBiuouiaaaj sbj b boijjjd Bun Bq^jjaoua
ou oixa^ ja a^U3inisuo3 Jtod snb A SBUJaiui sauopisodsip sspiqap sbj
uis SBiuouiajaa sbj uBqBzijBaj anb sojjanbB b ajaijaj 38 ouisaja ja anb
aaip joinB ouisini jg '(^^g) tl8ajqmoij soj jod sopBaijoBjd soijajsira
soj ua Bidiui Brajoj Bun us jBpmi ua^Bij 38 8ojj3 san^,, -oSanj ja
ez^apjd sausinb b sojja b sg ajjanin bj sp sandsap (soáijsBD uoa)
BZBuauíB snb sojja b sg -sopEptuí soj b 'saiUBOBq sbj b 'sopBjrdsui
soj b 'soSbui soj b 'sojnqmBjooH soj y ¿ojijobj^jj bzií3JOJ¿ uainb
yOT :ojx3j ojio sisa 'uopBnui;uo3 y -pBpmaasqo ns o^sa ap bbjb us
opuBpiAjo 'ojij jap Bpusss bj Biusn^ ua jausj b 4bj3 oinoa osoi^tjsj
aiuauíBpunjojd 'BqBuasus osajg ap ojosojij J3 'ojoiqD3Bp^j uii^ag
•í48BambBq sbissij sbj UBjqajaa A sajaodsuBjj sojuajoiA
uoa sopBjiB UBJS3 sojjs uamb jod 'oisiuoiq anb orasira oj sa sapBjj
ja ojaj "BsozuoSjaA sbui uoio^b bj bjj^s biss 'odijbj ojuBa ja ubjub^
A uoisaaojd bj uaoBq snb oisiuoiq ap jouoij ua Bjanj ou ig,,
:odiuan ns ua BqBzijsaj as j^na jbi odi^sbiSjo ojjn^ ja
BqBqojdaa 'bsoiSijsj B3pi b^jb Bun b uapjo ua 'o^ijaBjag anb jBjjsoniap
BJBd uBjp as jBjaua^ ua snb 'sojxa^ sop B)3JdJ3)ui uppBnupuoa y
•oiuoraiísai oraoD BjjpuBÍajy ap ajuaraaj^ b A
(l&lt;^) u91BId '(0^) oajB^njj 'sajaiojspy b Bjp A ouisajs js ua b^ijjo
Bpuanjjuí bj ajqos SBpnp ubiub^ ou sonSpuB boj anb Buuijy -o^ijobj
-3JJ UO3 BJJOSOJIJ BJ 3p BIJOJSIIJ BJ U3 3JU3UÍBAIÍIUIJ3p BJJU3 OIU81JJO
jap Bpuanjjuí bj anb aoip '(6I) ojoiipDBj\[ oijojii^ -Baijpsojij u^pBj
-noadsa bj ua SBjjanq sns uoJBÍap 'ajuauMoijajsod soppaJBdB 'sopa;
-8iui soj ap ssjBjndod soijna soj 'bs^jb sbj ajqos Bpuanjjuí ns opjafa
jBpijo uoi^ijaj bj gBjjuaiiu snb aua^sos uoiuido Bun 'ojuaiuiBsuad
ja uoa b3ij u^iSijs^ bj ap sauopBjsJ sbj uBipnjsa as opuBn[)
ns i vivnv la anaos svHnxarvo^ — b

�de la inmortalidad (326) contienen la idea de que a los muertos
les espera un bien en la otra existencia, la alegría y no el dolor.
Los misterios órficos eran los únicos que en Grecia prometían
alegría más allá de la muerte.
Como, por otra parte, los fragmentos donde habla del culto no
contienen un sentido peyorativo, el autor encuentra en Heráclito un
dogma y un ritual. Para este último se necesita pureza interior.
Uno de los más complicados fragmentos de Heráclito se aclara:
"Los inmortales son mortales, los mortales inmortales: intercambian
la vida y la muerte" (327).
Inmortal mortal es Zagreus, el dios que muere; mortal inmortal,
el iniciado en los misterios: en este texto se expresa el misterio fun
damental del orfismo, la comunión mística del iniciado por medio de
la pasión y resurrección del dios.
La idea de la encarnación del alma en el cuerpo como en una
tumba está claramente expresada.
El "discurso teológico" se llamaba entonces así porque se originó
en la teología órfica: afirmaba la encarnación para llegar a la doctrina
escatológica del premio y del castigo y universalizando la experiencia
mística del misterio, la identificación del hombre y de Dios, llegaba
a concebir el universo entero como una unidad de los contrarios.
Hasta aquí la explicación de Macchioro: Hay en ella algunos
puntos que no están bien fundamentados.
a)En primer lugar, para el punto de partida en su tesis tiene
que recurrir a testimonios muy posteriores a Heráclito.
b)La interpretación de los textos en los cuales él ve una apro
bación por parte de Heráclito de los ritos realizados en honor de
Hades y Dionisos, están en contradicción con los conceptos éticos muy
puros que ha expuesto Heráclito con tanto entusiasmo (328). Parece
insostenible que un hombre que justamente ha condenado la incon
tinencia, la borrachera, y algunas formas del placer, encuentre que
precisamente lo que él ha vituperado con toda claridad esté bien,
cuando se realiza en honor de un dios.
c)En tercer lugar, se hace difícil, si no imposible, la explicación
de los textos donde se opone la validez universal del "logos" a las
opiniones individuales, con las cuales actúa el hombre como en sueños.
d)Tampoco se aclara por qué Heráclito llama "Polemos" a
Zeus, nombrado sin embargo en otro texto (329).
Vittorio Macchioro tiene razón al señalar la influencia órfica,
muy profunda en el pensamiento Heraclítico. Sin tenerla en cuenta
todos los fragmentos donde la oposición muerte - vida trasciende la
esfera cosmológica, son inexplicables. No tiene empero razón al iden
tificar heraclitismo y orfismo porque el primero no se explica total
mente por el segundo.
(326)Frag. 26 y 27.
(327)Frag. 62.
(328)Ver "Etica", pág. 132.
(329)Frag. 32.

Tannery (330) recurre también a conceptos religiosos para los
textos de Heráclito donde se trata la inmortalidad. Sólo que va más
lejos a buscar la influencia: es en las creencias egipcias, especialmente
en el "Libro de los muertos" donde las encontrará.
El alma es para el filósofo efesino una parte del logos común
aprisionada en los sentidos. En relación con este problema está la
divinidad egipcia "Khou" o inteligencia, que tiene en un principio
el significado de "brillante" y la creencia de Heráclito en los "de
monios" que es característico en los pensadores griegos, que estuvieron
bajo la acción de los vientos que soplaban del Nilo: Thales y Pitágoras.
El efesino, como el egipcio, los encontraba por doquier:
"Así como Heráclito, según cuentan, incitaba a los extranjeros
(que querían visitarle, pero que se detenían cuando le encontraban
calentándose junto al fogón) a entrar con confianza, porque allí
también estaban presentes los dioses, asimismo hay que emprender
el estudio de todo ser viviente sin vacilar, pues en todo, sin excepción,
se encuentra algo de natural y bello" (331)..
"...Todo está lleno de almas y demonios" (332).
En Heráclito se encuentra la creencia en una inmortalidad y en
una supervivencia que no es eterna, enlazada a la existencia de los
"daimones". Puede relacionarse con el mito de Khou:
Este ser luminoso preexiste. Antes de entrar en un cuerpo deja
su envoltura brillante y se envuelve en otra sustancia menos excelente,
el alma. Después de la muerte la inteligencia se separa del alma y
se vuelve demonio. El alma es juzgada delante de Osiris: culpable:
es condenada a los castigos que le inflige Khou, al que no ha escu
chado, llevando luego durante años una existencia maldita que se
termina en la nada. El alma justa sufre pruebas, se eleva más y más,
hasta que deviene toda inteligencia y ve a Dios cara a cara, siguiendo
el proceso del devenir universal.
Heráclito no hace diferencia entre almas y daimones: Tannery
al hacer esta observación se basa en el texto que identifica en el
hombre "psyché" con "daimón" (333). La diferencia entre el alma
o demonio antes de encarnarse y la encarnada, está en la impureza
que comunica al cuerpo.
Agrega que Heráclito no puede haber sostenido una preexistencia
o inmortalidad eterna de los daimones ni de los dioses por su doc
trina de la conflagración universal. Como Tannery cree que Heráclito
sostuvo un abrasamiento general periódico, da una nueva explicación
del fragmento 62, que por un lado se refiere a la encarnación del
"daimon", y por el otro a la aniquilación de las existencias indivi
duales, aún divinas.
Diametralmente opuesta a estas dos explicaciones "teológicas" del
pensamiento heraclítico sobre el alma y su destino es la de Bur(330)Tanneky. op. cit., págs. 185-191.
(331)Aristot. De pan. anima. A 5, 645 a 17 (22 A 9).
(332)Dioc. Laert. IX, 7 (22 A 1).
(333)Frag. 119.

178 —

— 179 —

�— 6¿T —

— 8¿T —

•6TI •^^()
"(I V ZZ) L 'XI Mirava oo\a(ZEE)
"(6 V ZZ) ¿I • SW 'S V •wiu -JJtí ^^ -loisiay(I)
"I6I-S8I '*^?d ''tí3 '&lt;"&gt; -AH3NKVX(0)
-jng ap bj sa outisap ns a" buijb ja ajqos oai^ij^Bjaq ojuaiuiBSuad
jap 448B3i3ojoaí,5 sauopBaijdxa sop SBjea b Bisando aíuampj^auíBTQ
•SBUIAip UtlB 'SajBnp
-lAipUI 8BTOUO^SIX3 8BJ 3p UOMBJinblUB BJ B OJJO \9 Jod A '^UOtaiBp,,
J3p UO13BUJB3U3 BJ B 3J3IJ3J ^8 OpBJ OTl Jod anb '^O. OJUaUIBJJ J3p
uoi^Boijdxs BA3nu buti Bp 'o^ipoijad pjauaS ojuaiuiBSBjqB xm oAnjsos
oji[OBjajj anb 93J0 ^jauuBj^ 0^103 "jBSjaAiun uopBjBjjno3 bj 3p buiji
-oop ns Jod sseoip soj ap tu sauouiiBp soj ap Bujaja pBpijBíJonrai o
Bpuaisixaajd Bun opiuaísos jaqBq apand ou ojijaBjajj anb BSajSy
•odjana jb Bamnuioo anb
Bzajndun bj ua Bjsa 'EpsaaBoaa b^ A ^sjbujb3U3 ap sajnB oraotaap o
BnqB p ^jiu^ Biouaaajip b^j '() ttnpraiBp,, aoa 4taq3jCsd,, ajqraoi|
p na BDijpuapi anb ojxaj p na BSBq as uoiobaj3S({o Bisa jao^q p
:sauoraiBp A 8Bni[B axpia Biouajajip 90Bq ou oiipsaag;
•p^sjaAiun aiuaAap pp osaoojd p
pmSi^ 'bjbo b bjbo soiq B^AÍ BiouaSipiui Bpo^ auaiAap anb BjsBq
'SBur A sboi BAap as 'seqamd aajns Bjsnf bui[b j^ -BpBn B[ na Buiuuaj
as anb BjipjBin Biouajsixa ean soub a^uBjnp oan[ opuBAa^; 'opBqa
-nosa Bq ou anb \b 'noq^^ aSi^jui 9\ anb soSiisbo soj b BpBuapuoa sa
:a[qBdp^a :spiso ap ajuB[ap BpBznf sa Btnp? ^g •oiuotnap aApnA as
A Biup pp BJBdas as Biouagipjui b[ ajjanuí bj^ ap sandsaQ 'Bnip p
'a^uapaxa souain BpuBjsns bjjo na aApnAua as A ajuB^wq Bjnj[OAua ns
Bfap odjana un ua jBj^ua ap saiuy ^aisixaajd osouiuin^ jas ajsg
:noq^j ap ojiui p uoa asjeuopBp^ apan^ •^sauouiiBp,,
so[ ap BiDuajsixa B[ b BpBZB[ua 'bu ja ja sa ou anb BtauaAiAjadns Bun
u^ A pBpi[BjJoraux Bun ua Bpuaa.ro bj Bjjuanoua as o^ipBjajj u^
•(^S) sotnoui^p A SBinp ap ouan ?ísa opox*-,,
'(!) IlatI ^ pjnjBu ap op BJjuan^ua as
'uoiadaaxa uis 'opoj ua sand 'jb[idba uis ajuaiAiA jas opoi ap oipnjsa p
aapuajdina anb X^q orastraisB 'sasoip ^o\ sa^uaeajd uBqBjsa uaiquiej
i^(B anbjod 'bzubijuod uoa jBJiua b (U9S0J p ojunf asopuBjuapa
uBqBjjuooua a[ opuBna uBinajap as anb ojad 'a^e^istA UBjjanb anb)
soaafuBjjxa bo^ b BqBjiaui 'uBjuan^ unSas 'ojipBjajj oraos jsy,,
¡jambop jod cqBjjuoaua so^ 'opdiSa p ouioa 'omsaja [^
•sbjoSb^tj jC sapq^ : ojif^; pp uBqB^dos anb sojuaiA sof ap uoiaaB b^ of^q
uojaiAnisa anb 'soáaxjS sajopBSuad so^ ua ooi^sjjajaBjBO sa anb 4tsoiuoui
-apM soj na oji{OBjajj ap Biauaaja B[ A KajuBi[jjqM ap op^aijiuSis p
Oidiauíjd un ua auaii anb 'Biaua^ipim o tlnoq^,, BpdiSa pBpmiAip
bj Bisa suia^qojd ajsa uoa uoioBjaj u^j •eopijuas so[ ua BpBuoisudB
unraoa so^o^ pp a^JBd Bun ouisap o^oso[ij p BJBd sa Biup ^^
•BJBjjuoaua sb^ apuop M8ojjanui so^ ap oaqr^,, p ua
a^uauíppadsa 'SBpdiSa BBiauaaja sb^ ua sa tBiauanjjm ^l JBasnq b sofa^
bbui ba anb oppg •pBpipjJouiui B[ b^bj^ as apuop ojipBjajj ap sopea}
so{ BJBd sosoiSipj sojdaauoa b uaiqiuBj ajjnaaj (Q) ^

•ZI
-¿Z

•Z9
9Z

(8Z)
(¿ZE)
(9Z)

•opunSas p jod ajuam
-[bjoj. Baijdxa as ou ojauíud p anbaod oqisijjo A ouispipBjaq JBaijp
-uapi p uozbj ojadma auai^ o\[ •sa^qBai^dxaui uos 'Bai^o^oinsoa Bjajsa
B[ apuaiasBj) BpiA - a^janra uopisodo bj apuop eojnaináBjj soj sopo^
Binana ua B[jauaj uig •oaijjpBjajj ojuaiuiBsuad p ua Bpunjojd Ánra
*Baijjo Biauari[jui b\ jspuas p uozbj auaij oJotqa3Bj^[ oijohíA
'(6^) ojxaj ojio ua o^jBqnia uis opBjqmou 'sna^
8 soraaio^,, BmBi^ o^i^aBjajj anb jod BjBps as oaoduiBj^ (p
•souans ua o moa ajqtuoq p BnjaB sapna sbj uoa 'sa[BnpiAipui sauoiuido
8Bj b ttsoSo[w pp psjaAiun zapipA bj auodo as apuop sojxaj soj ap
uoiaBaijdxa bj 'ajqísodmt ou is 'jpjjip aasq as 'j^Snj jaajai ug (a
•soip un ap jouoq ua Bzij^aj as opuBn^
^naiq ajea pspijBja Bpo^ uoa opBjadnjiA Bq ja anb oj ajuauíBspajd
anb aajuanaua 'jaaBjd jap sbuijoj SBunáp A 'BjaqaBjjoq bj 'Bpuauí^
-uoaui bj opBuapuoD Bq ajuauíBjsnf anb ajqraoq un anb a[qiuajsosui
aaaJB^ •(^^S) oiusBisnjua ojubj uoa oijjaBjajj ojsandxa sq anb sojnd
inuí soaija sojdaauoa soj uoa uoiaoipBjjuoa ua uBjea 'sosiuoiq A sap^jj
ap jouoq ua sopszijBaj sojij soj ap ojijaBjajj ap a^jed jod nopsq
-ojdB Bun aA ja sajsna soj na sojxai soj ap uopBjajdjajm b^j (q
•ojijaBjajj b sajoijaisod ^nra soinoraijsa^ b jijjnaaj anb
auau sxsaj ns na Bp^jsd ap ojund ja BJBd 'j^Snj jamijd u^ (b
•sopBjuauíBpunj uaiq UBjsa ou anb soiund
sounSjB' Bjja ua jÍb|j :ojoiqoaBj^[ ap uoiDBarjdxa bj mbB bjsbjj
•sooBJjuoa soj ap pBpmn Bun ouioa ojajua osjaAiun p Jiqaauoa b
BqBgajj 'soiq ap A ajquioq jap uppBaij^uapi bj 'oijaisiui jap Baiisim
Biauauadxa bj opuBzijBsjaAiun A o¿[jsbo jap A oimajd jap Bai^^joiBasa
BUTjjaop bj b JBSajj BJBd nopBUJBaua bj BqBuuijB :b3ijjo BiSojoaj bj ua
ouiüfrjo as anbjod isb saauojua BqBtaBjj as 44oa;^ojoaj osjnasip^ j^
'BpBsajdxa ajuauíBJBja Bjsa Bqninj
Bun ua oraoo odjana ja ua buijb jap uopBUJBaua bj ap Bapi b^
•soip jap u^paajjnsaj A uoiSBd bj
ap oipam jod opBpiui jap Baijsnn upiunmoa bj 'ouisijjo jap jB^uaniBp
-unj oija)sini ja Bsajdxa as ojxaj ajsa ua :soiiajsiui soj ua opBiarai p
'jBjjouiui jBiJom íajarnn anb soip ja 'snajS^^ sa jbjjoui jeijoutuj
'(LZ2) ^wanuí bj A BpiA bj
UBiquiBajajut :sajBíJomni safBjjotn soj 'sajB^Joui uos sa¡B}Jouiui se^,,
:bjbj3b as ojijaBjajj ap sojuaraáBjj sopBaijdmoa sbui soj ap ou^
'joijaiui Bzajnd Bjisaaau as orapjn ajea bjbj 'jBnjij un A Bra3op
un ojijaBjajj na Bjjuanaua aojnB ja 'oAijBjo^ad oppuas un uauapuoo
ou ojjna jap Bjq^q apuop soiuam^Bjj soj 'a^j^d bjjo jod '00103
•ajjannl bj ap bjjb sbui Bu^ap
UBpatuojd Bpaj^) na anb sooiun eoj UBja sootjjo soijs^sim so^;
•jojop ja ou A BjjSajB bj 'Biauajsixa bj^o bj ua uaiq un Bjadsa saj
soijanm soj b anb ap Bapi bj nauat^uoD (gz) pBpijBjjonini bj ap

�net (334). Recurre solamente a la misma teoría del "oscuro" sobre
las exhalaciones entendidas en un sentido puramente físico.
El fuego perpetuamente deviene agua, y el agua fuego simultá
neamente. Pero fuego y alma no se equilibran por mucho tiempo.
Uno adquiere predominancia sobre el otro y sobreviene la muerte.
Se distingue la muerte del agua y la muerte del fuego. Los que mueren
de esta última muerte se convierten en dioses, en guardianes de los

vivos (335).
Pero vida y muerte, juventud y vejez son uno y lo mismo (336)
porque las almas empiezan de nuevo el ciclo: el alma que murió
por el agua desciende sobre la tierra, pero de la tierra se forma el
agua y del agua se exhala un alma nuevamente (337). Hombres y
dioses en este sentido son lo mismo, lo mismo mortales e inmortales.
El debatido texto donde la paradoja recorre un ciclo (338) se explica
con la misma ley universal y las exhalaciones. Sólo que ya se vio
qué difícil es determinar la verdadera opinión de Heráclito sobre
las mismas.
b — ¿Qué pensar de todo esto?
Si los comentadores ven la necesidad, cuando tratan la esencia
y el destino del alma, de explicar las ideas religiosas de Heráclito y
este es el tema común a los tres círculos, puesto que el hombre es
su alma y su cuerpo es más desechado que basura, vayamos directa
mente al último recinto de su pensamiento. Quizás nos explique mu
chas cosas.
23. — Tercer círculo o sea

DIOS
Los estudiosos han llegado, tratando al hombre que se malogró
como rey y como sacerdote, y se superó como pensador, a dos tipos
de conclusiones diametralmente opuestas: aserto cuya confirmación
está en la exposición de las distintas teorías vistas en el correr de
este trabajo.
La oposición extrema se podría señalar entre 0. Spengler y V.
Macchioro. El primero cree que Heráclito es el precursor de un mo
mento definitivo en la historia de la filosofía: del instante en que
Kant demuestra que la definición de sustancia es pura tautología y
la ciencia se convierte en el estudio de lo "formal". El segundo en
cambio, sólo advierte al iniciado en los misterios, que se zambulle
directamente, por intuición, en esa sustancia, no quedando lugar en
absoluto para la especulación sobre el universo. En el fondo los dos
(334)Burnet. op. eit., págs. 173-176.
(335)Frag. 63.
(336)Frag. 88.
(337)Frag. 36.
(338)Frag. 62.
— 180 —

enfoques dependen de un concepto moderno: la oposición entre la
razón y la fe. El hombre es entonces o razonador o creyente, o sabio
o teólogo, pero las dos cosas a la vez; ¡aberración tenemos!
Esta es la venganza de la filosofía. Hubo un tiempo en que la
teología la tenía muy relegada: la palmeaba y la trataba de "ancilla".
Al final se hizo justicia y le reconoció un campo propio e indepen
diente. Pero la "sierva" la enfrentó. Consecuencia: desapareció la
Edad Media y se inauguró la Edad Moderna. Desde entonces la ma
yoría de los hombres llevan el sello de esa oposición y creen que
siempre ha sido así. Cuando juzgan hombres de otras épocas, los
enfocan desde un ángulo falseado y todo el cuadro tiene errores de
perspectiva.
Heráclito es de un período en que no se había hecho la clara
distinción entre filosofía y teología. Faltaba todavía el período de la
subordinación, de la liberación y de la oposición. Podía por consi
guiente, razonar y creer sin caer en contradicciones, podía alcanzar
la perfección como "hombre" en el desarrollo de todas sus facultades.
Se ha visto qué clase de "pensador" fue Heráclito. Falta averi
guar si realmente fue "creyente". Razones para "no creer" podía tener,
pero difícilmente serían las de ogaño en el siglo V a C.
Le correspondía por su- origen estar próximo al templo, conocer
su interior, los secretos divinos y las debilidades humanas de sus
servidores. Es el lugar más peligroso para "perder la fe" podría de
cirse en lenguaje vulgar, porque es donde más íntimamente está
enlazado lo divino con lo humano, donde es más difícil distinguir
entre el sacerdote y el hombre. Es mal camino buscar la gloria divina
a través de las debilidades humanas: los hombres, salvo rarísimas
excepciones, (los santos) ocultan mucho más a Dios de lo que lo
revelan.
Esto explica que las grandes rebeldías nazcan cerca del altar,
que los que están en sus proximidades sean creyentes verdaderos o
grandes falsificadores. Los que han visto muy de cerca el altar voci
feran contra el o hablan de su grandeza.
Este es el caso de Heráclito: el del que conoce el interior del
templo y no lo denigra, muy al contrario, usa una de las ceremonias
más bonitas del culto para explicar la esencia misma de lo que existe:
la oblación del incienso (339). Toda la antigüedad quemaba en pre
sencia de Dios los frutos que producía la naturaleza para reconocer
que era dueño de cuanto existía, simbolizando el perfume el home
naje de adoración.
Era pues creyente. Antes de entrar al contenido de su fe, es
menester enlazarla con su otra cualidad: su pensamiento. Natural
mente, si no había oposición entre ser pensador y ser creyente, su
pensamiento tenía que recibir la influencia de su fe y su fe la in
fluencia de su pensamiento.
Esta es otro de los aspectos que ha olvidado la edad moderna,
cuando piensa que el hombre político no tiene nada que ver con el
(339) Frag. 67.
— 181 —

�181 —
•¿9 *

(6)

[a uoa J3A anb epeu auai} on oapijod ajquioq ja anb Bsuaid opuena
'Biuapom pepa bj opBpiAjo Bq anb sojaadsB soj ap ojio sa Bjsg
•ojuaiuiBSuad ns ap epuarqj
-ni bj aj ns ^ aj ns ap Bpuanjjm bj Jiqpaj anb Bjuaj ojuaiuiBsuad
n^ 'ajua^a jas ^ jopesuad jas aajua uopisodo eiqeq on is '^^uara
-jejn^B^ -ojuaiuiBsuad ns :pepipna bjjo ns uoa BjaezBjua ja^sauaui
sa 'aj ns ap opiua^uoo jb jBjjua ap sajuy -ajuaÁajD sand Bjg
*u9pejops ap afea
-amoq ja aranjaad ja opuezijoquns 'Bjjsixa ojuBna ap ouonp eja anb
aaaouooaj eaed BzdjBjnjBu b[ Bpnpoid anb eojnjj soj soiq ap epuas
-ajd na eqeinanb p^pan^ijuB bj ^poj^ '(6gg) osuspui jap uopBjqo bj
:ajeixa anb oj ap buisiiu Biauaea bj jeaijdxa BJBd ojjna pp ssjiuoq sbui
seiuoiuaiaa sbj ap Bun Bsn 'ouexuioD jb Ánm 'Bi^iuap oj ou A ojduiaj
pp joiaajuí p aaouoo anb pp p ^ojipsjajj ap osea p sa a^s^
•BzapuBjS ns ap UB[qeq o p bjjuo^ u^jaj
•idoa JBjp^ p Boaao ap ^nra ojsia a^q anb scj •sajope^i^is^e^ sapuBj^
o sojapspjaA saiua^aja ueas sapepitnixojd sns ua uBjsa anb so[ anb
'pp BajaD uBazBu seippqaj sapaBa^ se^ anb Bot^dxa

— 081 —
•^9 •*•'á
•9 -*b-'J
•88 ••'.J
•9 ••••i
•9¿mi •'i^Bd *'I 'do -13N8Í1'a

(8)
(¿E)
(9)
(S)
(^)

sop soj opuoj ja ng •osjaAiun ja ajqos u^pB^noadsa bj BJBd ojnjosqB
ua jBárq opuepanb ou 'epuBjsns Bsa ua 'uopm^uí aod 'ajuamBjaajip
ajjhquiBZ as anb 'soija^siui boj ua opBpiui jb a^jaiApe OJ98 'oiquiBa
na opunSas jg '^jeuuoj,, oj ap oipnjsa ja ua ajjaiAuoa as epuap bj
A BiSojojnBj Bjnd sa BpuBjsns ap uopiuijap bj anb Bjjsanuiap jub^j
anb na ajuBjsui jap :bijosojij bj ap Buo^siq bj ua OAijiuijap ojuara
-ora un ap josanaaad ja sa ojipBjajj anb aaaa ojaraod jg -ojoiqaaej^
•j^ A jaj^uadg *q ajjua jejeuas ejjpod as Biuajjxa U9pisodo vj
•ofBqBjj ajs^
ap Jtajaoa ja ua sbjsia SBuoai SBjuiisip sbj ap uopisodxa bj ua Bisa
uoioBuuijuoa Bjína ojjasB ¡SBjsando a^uauqBjjauíBip sauoisnjanoa ap
sodi^ sop b 'jopesuad oraoo ojadns as A 'ajopjaaes oraoo A jCaj oraoa
oj^ojbui as anb aaqraoq jb opuBjBJi 'opB^ajj u^q sosoipnjsa so^j

som

•sbsod s^qo
-nra anbijdxa sou SBzín^) •ojuaiuiBsuad ns ap ojupaj orai^n jb ajuara
-BjDSJtp souibIba 'ejnseq anb opeqaasap sbui sa odaana ns A emje ns
sa ajquioq ja anb ojsand 'sojnajja sajj soj b nnuioa Braaj ja sa ajsa
A o^ijoBjajj ap SBSoi^ijaj seapi sbj jBaijdxa ap 'buijb jap ouxjsap ja A

SBiuisuBj oa[B8 'sajquioq eo^ :SBaemnq sapepijtqap sbj ap sbabjj b
BuiAip euo[á B[ jBosnq ouiuiB3 jBiu e^ 'ajqnioq p A a^opja^es p
jináuusip IPJJIP BBU1 sa ^puop 'ouemnq o¡ uoa ouiAip o[ pp
Bjea ajuauíBiunuj sbui apuop sa anbjod 'ae^[nA afen^ua^ na asiia
-ap ejipod 14aj b^ aapjad,, eaed oso^Sxpd sbui jB^iq p sg -sajopiAias
sns ap SBUBiunq sapepi^iqap sbj á souiAip so^ajoas so^ 'joijajuí ns
jaaouoa 'o[draaj jb oinixojd jB^sa uaSiJO ns jod Bjpuodsajuoa a^

ñas o opioMO uaoua^ — -gg

o[ anb oj ap soiq e sem oqanuí ae^nao (sojubs boj) 'sanopdaaxa

•^b ^ oji^is p na oubSío ap sbj uBuas ajuaui[iajjip o jad
Bipod uJaa^a ou,, BJBd sauoze^ *((aiuaXaja,, anj ajuaiu^aj is aen^
ojipEJau anj tíJopesuad,, ap ase[a anb ojsia Bq ag
sns sspoj ap oj^oaaBsap p ua 4tajqinoq,, omoa uopaapad b\
jbzubo^b Bjpod 'sauopaipejjuoa ua jasa ms jaaaa Á jbuozbj 'a^uamS
-isuoD jod Bipoj •uppisodo B[ ap A uopeaaqi[ v\ ap 'uppBuipjoqns
B[ ap opojjrad p BjABpoj Bqeije^ 'BiSo^oaj A bijoso^ij aj)ua uoiaunsip
Bjep B[ oqaaq eiqeq as ou anb na opojjad un ap sa ojipeaajj
'BAi^aadsjad
ap sajojja auai^ ojpena p opoj A opeas[B^ ojii^ub un apsap uBaojua
so{ 'SBaoda sei^o ap sajqutoq ue^znf opuen^) *isb opis eq ajduiais
anb uaaja A uopisodo esa ap o[ps p ueAajf sajquioq soj ap bijo^
-bui B^ saauo^ua apsaQ -Buaapop^ p^p^ B[ oanánBui as A Bipaj^ PBP3
b^ 9pajBdesap : epuanaasuo^) -ojuajjua b[ ^BAJais,, bj ojaj -ajuaip
-uadapui a oidoad odurea un oíaouooaj a[ A Bpijsnf oziq as ^buij [y
•ltBj[puB,, ap BqB^BJi b^ A Bqsauqed b^ :epe^apj jíntu Biuai b^
b[ anb ua odiuaij un oqnjj -bjjosojij b[ ap Bzue^uaA b[ sa
¡souiaua; uopBjjaqB! ízaA bj b sbsod sop sb¡ ojad 'o^o^oai o
oiqes o 'a^uaXaja o jopeuozej o saouojua sa ajqnioq [^ *aj bj A uozbj
b[ ajjua uopisodo B[ :ouaapoui o^daauoa un ap uapuadap sanbojua

Biauasa bj ubjbjj opuena 'pepisaaau ej uaA sajopBjuaraoo soj ig
¿oxsa oaox aa HVSMJd an^)? — ^
•seuisiui sbj
a.iqos ojtjDBiajj ap uoiuido Bjap^pjaA bj jemnija^ap sa jpjjip anb
91A as vA anb oj9g •sauopejBqxa sbj A jBSjaAiun A^\ Brasira v\ uoa
Baijdxa as (8gg) ojap un ajjoaa.1 BfopBjed bj apuop ojxaj oppsqap jg
•sajBjjoraui a sajBjJora oiusira oj 'orasuu oj uos opijuas ajsa ua sasoip
A sajquiojj *(¿gg) ajuauíBAanu bhijb un bjbux^ as BnS^ jap A biiSb
ja buijoj as Bjjatj bj ap ojad 'Bjjai; bj ajqos apuapsap bii^b ja jod
oixnni anb buijb ja :ojap ja OAanu ap uezaidma sbuijb sbj anbaod
(9gg) orasira oj A oun uos zafaA A pniuaAnC 'ajaanra A BpiA oaa^
so^ ap saueipjen^ ua 'sasoip ua ua^jaiAUoa as ajjaniu Brapjn Bisa ap
uajanra anb so^ goSanj [ap ajaanra bj A cnSB jap a^janra bj anSuijsip ag
•ajaanui bj anaiAajqos A ojjo ja ajqos BpneniuiopaJid aasrabpB oufj
•odraaii oqonra jod uejqijinba as ou buijb A o8anj ojaj "aiuaniBau
-Bjjnuiis oáanj BnSs ja A 'BnSe auaiAap ajuauíeniadaad oSanj jg
•oaisij a^uaiUBjnd opuuas un U3 eepipuajus ssuopejeqxs sbj
3jqos Mojnaso,, jap bjjosj Biusira bj b aiuamejos ajjnaa^j "(f^gg) j^n

�hombre moral ni con el hombre religioso. Sin embargo hay una rela
ción en la vida espiritual, como en la fisiológica: todos los órganos
dependen del funcionamiento de cada uno.
Un creyente que es pensador, tendrá naturalmente la misma
creencia, pero una visión más espiritualizada de Dios, lo que sobre
manera tenía que suceder para quien no conocía una religión reve
lada. El hombre que ha hecho la debida distinción, acerca del altar,
de lo que corresponde a la grandeza de Dios y a la flaqueza de los
hombres alcanzará por un lado una fe mucho más honda e indepen
diente- de las contingencias, por el otro tendrá un agudo sentido del
homenaje que realmente se le debe a Dios como Señor, y de lo que
se debe evitar como superstición: tendrá la exacta idea de lo que
debe ser el culto divino, lo que implica una posición de crítica hacia
lo que en él ve que va contra la naturaleza humana, porque va con
tra la razón y contra la fe.
Si Heráclito creía y por otro lado realmente tenía una alta idea
moral, habiendo enfocado la sabiduría como supremo valor, perfecta
mente lógico era que criticara los excesos de los ritos populares en
el siguiente texto:
"En vano se purifican manchándose de sangre, como si alguien,
entrando en el lodo, quisiera lavarse con el lodo. A cualquiera que
les viera actuar así, ciertamente le parecería insensato. Y hacen ora
ciones a las imágenes de los dioses, como que quisieran hablar a las
casas, sin darse cuenta de lo que son los dioses y los héroes" (340)'.
Contra la opinión de Tannery y Macchioro parece estar de acuer
do esta interpretación con el determinado tipo de hombre que él era,
para quien la sabiduría conforme a la verdad era una "ascesis" y
ser "lógico" consistía en conocer y actuar de acuerdo al "logos".
Por otra parte, puesto que era "creyente", Heráclito reconocía
que había un dominio dónde la razón no llegaba, dónde no se la
negaba, pero sí se la superaba, donde se penetraba por la fe y la
esperanza, lo que expresa (341) con claridad, y mérito es de Tannery
y Macchioro haberlo hecho entender.
Teniendo en cuenta este carácter de "creyente" de Heráclito es
que las observaciones hechas por Tannery sobre la conciencia del
Logos adquieren todo su valor. Este autor, contra Zeller, sostiene con
buenas razones, que el efesino habla de un principio consciente. En
su época el problema de la personalidad no había sido delucidado.
Pero las personificaciones místicas constituían la herencia de los pen
sadores. Antes de Anaxágoras, la conciencia humana se atribuía a la
materia. Heráclito da el último paso atribuyendo una conciencia divina
a la materia universal.
La distinción entre personalidad y conciencia, y el estudio de
ambos conceptos históricamente tiene su origen en las discu
siones teológicas de los primeros siglos de la era cristiana, cuando se
hizo necesario explicar cómo en Dios podía haber tres personas dis(340)Frag. 5, cf. 14 y 15.
(341)Frag. 18, 27 y 86.
— 182 —

tintas en una misma naturaleza. Desde entonces quedó planteado
también el problema de la relación entre una inteligencia divina om
nisapiente y la conciencia humana individual, problema que según
Tannery, siempre se ha discutido en el campo teológico y cuya so
lución es una de las más arduas tareas del pensamiento. Heráclito lo
esboza cuando contrapone el logos común, que hay que seguir, a los
hombres que viven como si tuvieran una inteligencia propia.
Finalmente la última observación es la más valiosa: la cuestión
de la unidad y la multiplicidad no sólo estaba abierta a la discusión
posterior en el campo de la materia, sino en el del espíritu. Se suscita
la idea pues de la conciliación, de la libertad individual sometida al
conocimiento y la acción de una universal, aunque de un modo
oscuro (342).
Comprobando el aserto de Tannery se puede recordar que Herá
clito concibe el devenir como viviente. Es cierto también que el pro
blema estaba de algún modo en nuestro filósofo, puesto que él reapa
rece en los escritos de Hipólito, con motivo de refutar justamente
una herejía relativa a las Personas divinas.
Ahora bien: es menester reconocer, que el contenido de la fe en
Heráclito es muy vago. Si es posible, al hablar del destino del alma,
demostrar que él sostiene una inmortalidad, es sumamente difícil deter
minar si se trata de una inmortalidad personal (342 a) o impersonal.
Uno de los puntos fuertes de la demostración de Macchioro es sos
tener que según Heráclito a las almas después de la muerte les espe
raba un "bien": siendo así que la única doctrina que enseñaba la
felicidad después de la muerte era el orfismo, Heráclito debía ser
órfico.
Pero los textos mismos donde se puede inferir esa inmortalidad
son extraordinariamente imprecisos, aunque indiquen castigo o re
compensa. Dice:
"Las almas respiran en el Hades" (343) y
"Si no lo esperamos, no encontraremos lo inesperado, que es
imperceptible e inaccesible" (344).
Lo inesperado se hallará después de la muerte, ¿pero en qué
consiste?
"Cosas que no esperan, ni que siquiera se figuran están reser
vadas a los nombres después de la muerte" (345).
¿Si él pudiera determinar para sí mismo el contenido de esa fe,
como ha determinado el del "logos" lo callaría?
¿Si él supiera lo que se debe conocer y hacer después de la
muerte como sabe lo que se debe conocer y hacer durante la vida,
no adoptaría para anunciarlo un tono aún más profético que para
hablar de la razón?
(342)Tannehy. op. cit., paga. 192-195.
(342 a) Que la sostuvo es evidente^ pero entonces no captó la contradicción que esta
implicaba con la universalidad de la ley, que en último término se identi
ficaba con la necesidad.
(343)Frag. 98.
(344)Frag. 18.
(345)Frag. 27.
— 183 —

�"Si ^ n }3 's •

— 81 —
•II '3**A(SfS)
•81 'ÍBJá(^E)
•86 •^^.í(Et-E)
•pBpia^aau bj uoo oqnotj
•iinapi as ovimifi oniijjn na snb 'Í3\ B[ p pepijRSjaAiun B[ uoa BqB3i[dmi
s^sa anb nop^ipB^iao^ bj pido^ oa sa^no^ua ojad 'ajuapiAa sa oaiusos e¡ an^ (^^^g)
^(ZK)
¿uozbj bj 3p
BJBd anb oauajojd geni utib ouoj un ojjBpunuB BJBd BjjBjdopB ou
'BpiA bj aiuBJnp jaasq jC jaoouoo aqap ^s ^nb oj aqBS oraoo 3iJanm
bj ap sandsap jaa^q X jaoouoo aqap ^s anb oj Bjaidns ja ig?
¿bjjbjjbo oj soSoj,, pp ja opEuirajajap Bq oraoo
'aj Bsa ap opraajuoo ja orasim is BJBd jBuimjaiap Bjaipnd [a ig?
• (s^g) t4ajJ3nra bj ap sandsap sajqraoq so[ b sBpBA
-jasaj uBjsa uBjnSjj as Bjambjs anb iu 'uBjadsa ou anb bbso^,,
¿ajsisuoo
anb ua ojad? 'aijsnra bj ap sandsap bjbjjbu^ as opBjadsam &lt;yj
• (f?f?g) 44ajqisaooBui a a^qijdaojadrai
sa anb 'opBjadsaui o\ soraajBjjuoaua ou 'soxnBjadsa oj ou tg,5

^d
•9i o o^ijsbd uanbipui anbuns 'eosioajdmt ajnaraBiJBuipjOBJjxa uos
pBpipn:touiui Bsa JiJajuí apand as apuop somsim sojxaj so^ oaaj
•ooijao
jas Biqap ojipBjajj 'ouisrjjo p Ja ajjanuí bj ap sandsap peppipj
b^ Bqsuasua anb Bujj^oop Boiun b[ anb isb opuats :(íuaiqw un Bq^j
-adsa sa[ aijanra b^ ap sandsap sbíujb sb^ b ojipBjajj unas anb jaua]
-sos sa ojorqooBj^ ap uoioEjjsoniop b^ ap sa^janj sojund so\ ap ouj^j
•puosjadini o (b Zf^) ^uosjad pepipjjouiui Bun ap bjbjj as is jbuiiu
-jajap ^pjjip ajuauíBuins sa 'pBpipjJomuí Bun auaiisos p anb jBJjsoraap
'Brap3 pp ouijsap pp jBjqBq [B 'a^qísod sa Tg -oSba ^nuí sa o^xpBjajj
na aj B[ ap opraajuoa p anb 'jaoouooaj jajsauaui sa :uaiq Bjoqy
•8BuiAip SBUosaa^ sb^ b BAiiBpa Bjfajaq Bun
ajuauíBjsnf jBjnpj ap oaijoui uoo 'o^i^^dxjj ap sojuosa so[ ua aoaa
-^dBaj p anb ojsand 'ojosojij ojisanu ua opoui unS^ ap Bqsjsa Btnajq
-ojd p anb naxquiBj ojaa^ s^ "ajuatAiA ouioo xiuaAap p aqpuoa ojip
anb jBpjooaj apand as jíaauuB^ ap ojjasB p opuBqoadtno[)

con)
-sip BBuosjad sajj aaqBq Bipod soiq ua oraoo jsaijdxa ouBsaoau ozrq
as opuBno 'BUBiieuo ^ja bj ap soj^is sojamijd soj ap sBoi^ojoa) sanóte
-nosxp sbj ua uoSuo ns auaii aiuaraBo^^isiq soidaouoo soquiB
ap oipnjs^ ja A 'Bpuaxouoo Á pBpijBuosjad aiiua uopmisip B'j
'jBSjaAiun Biaa^Bra bj b
buiajp Bpuapuoo Btm opuaXnqijjB osBd oratijn ja Bp ojijoBJajj -BiJtajBra
bj b Binqij^B as BUBiunq Bpuapuoa bj 'sbjoSbxbuy ap sajuy 'sajopBS
-uad soj ap Bi^uaaaq bj uBjnjijsuoo sBaijsjra sauoioBoijiuosjad sbj ojaj
•opBppnjap opis BjqBq ou pBpijsuosjad bj ap Braajqojd ja Booda ns
ug -ajuapsuoa oidpuud un ap Bjq^q ouisaja ja anb 'sauozBj ssuanq
uoo auaijsos 'j^jja^ ttj^uoa 'jojnB ajsg uojba ns opoj uajambpB soSo^
jap Bpuapuoo bj aaqos AjauuB^ jod s^qoaq sauopBAjasqo sbj anb
sa ojijoBjajj ap 4íajua^aja5) ap j3)objbo ajsa Bjuan^ ua opuaiuaj^
•japua^ua oqaaq ojjaq^q ojoiqooBj^f A
Xjbuub^ ap sa oiíaaui A 'pBpi^Bja uoo (\f) Bsajdxa anb oj 'BzuBjadsa
bj A aj bj jod BqBJiauad as apuop 'BqBJadns bj as is ojad 'BqsSau
bj as ou apuop 'Bq^Sajj ou uozbj bj apuop oiuimop un Bjq^q anb
Bjoonooaj ojtjoBJajj '^ajua^ajo,, Bja anb o^sand 'aj^^d bjjo joj
•t4soSoj,, jb opjanoB ap jBnjaB A jaaouoo ua bjistsuoo ttooi9j,, jas
A ttsxsao8BM Bun Bja p^pjaA bj b auuojuoo BjjnpiqBS bj uainb BJBd
'Bja ja anb ajqraoq ap odij opeumuajap ja uoo uppBiajdjaim Bjsa op
-janoB ap jBjsa aaajsd ojoiqooBj^ A Ai^uu^j^ ap uoiuido bj bjjuo[)
'•(Of'^) 4483ojalI 8OI -^ ^^soip soj nos anb oj ap Bjuano asjBp uis 'sbsbo
8bj b jBjqBq uBjaismb anb oraoo 'sasoip soj ap sauaSBiut sbj b sanop
-bjo uaosq j^ *o)Bsuasui BjjaoaJBd aj ajuauíBjjap 'isb jsn^oB bjoia saj
a^ n b BjaxnbjBna y -opoj ja uoo 3sjbabj Bjaisinb 'opoj ja ua opuBJiua
'uamSjB is omoa 'ajguBS ap asopusqouBra usaijond as ouba u^,,
:ojxaj ajnam^is ja
ua sajBjndod soitj soj ap sosaoxa soj BJBopuo anb Bja oai^^j ajuara
-Bjoajjad 'jojba oraajdns oraoo BjjnpiqBS bj opBooiua opnaiqeq 'j^jora
Bapj bjjb Bun Bina} ajnauíjBaí opBj ojjo jod A Biajo ojijofjajj jg

•oun BpBo sp ojuaiuiBnopunj jap uapuadap
soubSjo soj sopoj tBoiSpjoisjj bj na oraoo 'jBn^iJídsa BpiA bj ua uop
-BJ3J Bun ^Bq o^jBqraa mg -osoi^ijaj ajqraoq ja uoo m jbjoui ajqraoq

un^as anb Braajqojd 'jBnptAipui BUBranq Bpuapuoo bj A ajuatdBSiu
-rao BuiAip Bpua^ijajuí Bun a^iua uopBjaj bj ap Bmajqojd ja uaiqmBj
opanb saauo^ua apsaQ •BzajB.miBu buisiui buti ua sbjuij

•aj BJ BJJUOD A UOZBJ BJ BJ1
-uoa ba anb-iod 'BUBranq BzajBjn^Bu bj bijuoo ba anb 3A ja ua anb oj
BpBq Boijjjo ap uoptsod Bun Boijdmi anb oj 'ouiAip ojjno ja jas aqap
anb oj ap Bapt B)OBxa bj Bjpuaj : uoiajjsjadns oraoo jB^iAa aqap as
snb oj ap A 'jouag oraoo soiq b aqap aj as ajuam^aj anb sÍBuaraoq
jap opijuas opnáB un Bjpuaj ojjo ja jod 'SBpua^uijuoo sbj ap ajnaip
-Uddapui a Bpuoq sbiu oqonra aj Bun opej un jod bjbzubojb sajqraoq
soj ap BzanbBj^ bj b A soiq ap BzapuBj^ bj b apuodsajjoa anb oj ap
'jbjjb jap B0J30B 'uopuijsjp Bpiqap bj oqoaq Bq snb ajqraoq jjj *BpBj
-3A3J uoiSijaj Bun bjoouoo ou uamb BJBd Japsons anb Bjuaj bj3ubui
-ajqos anb oj 'soiq ap BpBzijBniuídsa sbui uoisia Bun ojad 'spuaajo
Buisira bj aiuarajBjniBu Bjpua) 'JopBsuad sa anb aiua^ajo u[\

no^sano bj :bsotjba sbui bj sa uopBAJasqo Buiíjjn bj ajuamjBuij;
•Bidoíd BpuaSijajm Bun u^jatAni is oraoo u^aia anb sajqraoq
soj b 'jmSas anb ^bij anb 'unraoa soSoj ja auodBj^uoo opu^no szoqsa
oj ojijaBjajj ^o^uairaBsuad jap sb^jibi s^npjB sbui sbj ap Bun sa U9pnj
-os ^kno Á. oDiS^joaj odra^o ja ua opijnasip Bq as ajdraais 'AJauuBj^

{)

opour un ap anbunB '[BsiaAtun Bun ap uopoB B[ á oíuaiunoouoo
[B Bpijatnos jBnpiAipm pBjjaqi^ bj ap 'uppBijpuoa b^ ap sand Bapi bj
Bjpsns ag -niojása pp p ua oms 'BtjajBui b^ ap odmBO p ua ^oiiaisod
noisnosip B[ b B^jaiqB Bqs^sa op^s ott pBppijdupatu bj á pBpiun bj ap

�Es que Heráclito no posee una religión revelada que le responda
estas preguntas que se ha planteado.
Sucede que al hablar de Dios, si por la fe cree en él, es la razón
la que se lo va explicando poco a poco. Por la razón se puede llegar
a un ser supremo, es decir: un dios personal, que se dirija al hombre
y lo escuche.
Heráclito "cree" pero no tiene su fe como objetivo propio la
vida de Dios revelada, y la razón es impotente para describírsela, "La
Sibila, por su boca delirante, dice cosas graves, privadas de adorno y

' "Para Dios todo es bueno, bello y bueno: los hombres al contrario,
conciben ciertas cosas como injustas y otras como justas" (352).
Dios es uno, no sólo sabio, sino el único sabio:
"El Uno, que es la Sabiduría, no sufre y sufre que se le llame
Zeus" (353). Tan íntimamente ligado está su tema del "hombre" con
el de Dios, que el gran descubrimiento hecho en sí mismo está aquí
en la esencia divina: la oposición y armonía de los contrarios. Si
para El todo es bueno y bello, al contrario de lo que les acontece a
los hombres, es ciertamente porque siendo "sabio" ve todo a la gran

con una sorprendente revelación: mientras el efesino nos ha estado
hablando del universo, explicándolo, con sus imágenes y su "lógica"

luz de la ley cosmológica.
Estamos asistiendo al mismo parto de Atenea, a la inauguración
del pensar racional sobre el universo. Es la época en que para revestir
a un hombre de un manto de púrpura, la gente dice con trémolos
de misterio en la voz "es sabio". Nada más ni nada menos.
Heráclito, griego hasta la médula, que ha preferido y se ha deci
dido por este manto, adjudica a Dios por sobre todas las cosas esa
cualidad valiosísima. Un hebreo diría "Dios es santo". Esta es la
esencia misma de Dios. Palabra que pronuncian los espíritus puros
sin cansarse jamás, porque contemplan en ella coagulados todos los
atributos divinos, incluso la "sabiduría".
Pero el griego no tenía la revelación ni los profetas: su razón
va trepando.
Hay que volver al texto: si lo Uno no quiere ser llamado Zeus,
es porque este es el mismo Dios de los ritos reprobables, el que los
necios adoran en las imágenes. Si no sufre porque se le llame así,
es porque realmente tiene el dominio del universo y su arma es el

peculiar no ha hecho otra cosa sino hablarnos de Dios.

rayo (354).

Ha tenido un punto de apoyo nuevamente: el humano. La armo
nía profunda, invisible y oculta de su propio pensamiento fulgura
cuando se centra su especulación en ese examen que ha hecho de sí
mismo. Ya no es sólo la oposición de los contrarios lo que va a descubrir
allí: emerge de su interior con una extraña medida: la de lo ilimitado,

Zeus es Uno. Ahora bien: de lo Uno todas las cosas y de todas las
cosas lo Uno. Dios se identifica con el mundo. Por eso el mundo es
eterno. La última realidad del mundo es fuego. Fuego será entonces
Dios también.
Una vez más, ahora para captarlo en todo su contenido, hay que
recordar:
"Dios es día y noche, invierno y estío, guerra y paz, abundancia
y escasez. Se transforma como el fuego que mezclado de aromas, recibe
nombres diversos, según el gusto de cada uno" (355) es decir Dios es
los distintos campos que rige el fuego en su cambio constante e inin
terrumpido.
Cosmos, fuego, logos, Dios, se identifican.
l "Heráclito dice que el mundo es uno" (356). Todo es uno. Ver
daderamente, mientras Heráclito habla del mundo, está hablando de
Dios. Dios ordena, no crea. No se distingue fundamentalmente, esen
cialmente de su obra. Está en el universo, es el universo mismo, es
su esencia, es decir su ley. "Dios es la coincidencia, más bien la

voluntad: atraviesa con su voz millares de años, a causa de Dios (que
la anima)" (346).
Pero su lenguaje es oscuro, no se comprende: "El maestro, cuyo
oráculo está en Delfos, ni dice nada, ni oculta nada, no hace más que
indicar" (347).
Si la fe da a Heráclito una certeza, pero muy vaga, y la espe
ranza el anuncio de ir de sorpresa en sorpresa en la otra vida, porque
todo será distinto ¿dónde buscar lo que pensó Heráclito de Dios?
Pues sencillamente, donde lo tienen que buscar todos los que no
cuentan con una gracia especial. Aunque tengan la revelación, no
están eximidos de recorrer esa parte del camino: lo deben buscar
en las cosas del mundo, partir de ellas camino arriba y volver de El
camino abajo para iluminarlas. Es menester una mirada retrospectiva
sobre el hombre y el cosmos de Heráclito. Entonces nos encontramos

porque es imposible hallar los límites del alma, tanta es la razón
que encierra (348). Pero el alma (nuevamente estamos en pleno tema
del hombre) no tiene esa ilimitada grandeza por sí misma, carece
la naturaleza humana de sabiduría, sólo la posee la divina (349).
Reconoce Heráclito en Dios como tributo la sabiduría, la misma según
la cual debe conocer y actuar el ser humano, puesta por alfa y omega
de su ética. Dios también es la ley divina que todo lo rige, fuente
de.las leyes humanas (350), es el mismo "logos" de que se hablaba
en el (351) "Prooimion" y por consiguiente es eterno y omnipotente.
También existe desde siempre y todas las cosas se rigen por El aunque
los hombres no lo sepan; es también justicia, belleza y bondad:
, (346)
(347)
(348)
(349)
(350)
(351)

Frag.
Frag.
Frag.
Frag.
Frag.
Frag.

92.
93.
45.
78.
114.
1.

(352)
(353)
(354)
(355)
(356)
-^ 184 ^

Frag. 102.
Frag. 32.
Frag. 64.
Frag. 67.
Aet. II, 1, 2 (22 A 10).
185 —

�Z 'I II •

— S81 —
•(01 V ZZ)

V
•¿9 -übja
&lt;á
•^ -8bja
•zoi -*^ a

(9S)
(ss)
(S)
(ese)
(zs)

•I -^ (IS)
•til ^^.J (OS)
•8: -b-^j
'E6 '••.i
•Z6 ••J

bj naiq sbui 'Bpuappuioo bj sa soiq,, #A"aj ns jpap sa 'Bpuasa ne
8^ 'omsiin osjaAiun ja 83 'osjaAiun ja ua Bisg •Bjqo ns ap aiuamjBp
-uasa 'aiuauíjBjuauíBpunj anSupsip as o^^ "saja ou 'Buapjo soiq 'soiq
ap opuBjqBq Bjsa 'opunm jap BjqBq o^ijoBjajj SBJ^uaim 'ajnauiBjapBp
•oun sa opoj^ • (9) Bonn sa opunin ja anb aoip o^ijaBjajj,, ¡
•u^oijiiuapi as 'soiq 'soSoj 'oSanj
-uiut a ajuBjsuoo oiquiBo ns na oSanj ja au anb soduiBa soiupsip soj
sa boiq jpap sa () Honn BpBo ap ojsnS (3 nnSas 'sosjaAip sajqmou
aqpaj 'sbuiojb ap opBjozam ani&gt; o^anj p ouiod buuojsub.ii ag 'zas^asa Á
BiDuBpunqB 'zcd Á" Bjjaná 'opsa A ouiaiAUi 'aqaou A Bip sa soiq,,
anb ^bi[ 'opiua^uoa ns opoi ua ojJBidso BJBd Bjoq^ 'sbui z^a buq
•uaiqniBj soiq
sa^noiua jas oSsn^ ^oSanj sa opunin pp pBpi^aj Bmi)¡n B^ -onaaia
sa opunm p osa jo^ •opunin p uoo B^ijpuapi as soiq •onf^ o^ sbsoo
sbj sepo^ ap Á SB8O3 sbj SBpoi ouj^ o¡ ap :uaiq BJoqy -onj sa

()

p sa buub ns A osjaAiun pp oiuimop p au^i^ ajuain^Baj anbjod sa
'isb 3uib[{ ^j as anbjod aajns ou ig •sau^^Biut sb^ ua uBJopB sopau
so[ anb p '63[qBqojdaj soiu so¡ ap soiq ouisiui p sa ajea anbjod sa
'sna^ opBiuB[[ jas aaainb ou ou^ o[ is :ojxai [B j3A[oa anb ^Íbjj
•opuBdaxi ba
uozbj ns :8B)a^ojd so[ m u^pBjaAaj B[ Biuaj ou o8au3 p ojaj
•t4BwnpiqB8,, B[ osnpni 'souiAip sojnqijjB
soj sopo} sopBpn^Boa B¡p na nBjdina^uoD anbaod 'sbuibí asjssuBa uis
sojnd snjiaídsa eo\ uspunuojd anb BjqBjBj 'soiq ap Binsini Biauosa
[ sa Bjsg '^ojubs sa soiq,, BiJip oajqaq u^ -BUiísjsoip^A pBpipjnD
B83 SBSO3 8B[ SBpOJ ^jqO8 Jod SOIQ B BOipllfpB 'OJUBUI 3^83 jod Opip
-pap Bq as A opiaajaad ^q anb 'B[tipain b¡ BjsBq o^aoS 'ojipBaajj
•souaui Bpeu iu sbui BpB^[ '^oiqBS sa,, zoa B[ us oijajsim ap
so[omajj uod saip aiuaá v\ 'B^nd^nd ap ojubui un ap ajqiuoq un b
BJBd anb ua Booda b^ sg -osjaAiun p ajqos [BiiopBj j^suad pp
i bj; b 'Bauajy ap ojJBd oiusiui ^b opua^siss souiBjsg
•Boi3o[ouisoa jía^ v\ ap zn¡
ubjS ^\ v opoj aA oiqBS,, opuais anbjod ajuauíBjjap sa 'sajquioq so¡
b aaa^uooB ssj anb o^ ap oijbjiuoo ^b 'ojpq A ouanq sa opoj ^3 BJBd
ig '8OUBJ1UO3 8oj ap biuoohb A uopisodo B[ :BuiAip Bpnaea B( ua
inbB B^sa ouisiui is ns oqosq oiuaiuiijqn^sap ubjS p anb 'soiq ap p
uoo ttajqmoq,, pp Buiaj ns Bjsa op^^ij ajoauíBiu^ui ubjl "() sna^
auiB[^ a[ as anb ajjns A ^jjns ou 'BijnpiqBg bj sa anb 'ou^ ^g,,
:oiqB8 ooiun p ouis 'oiqBS 0(98 ou 'oun sa soiq
'(Z92) sBjsnf oiuod sbjio A SBjsnfui oiuod sbsoo sBjjap uaqpuoa
'oijbjíuo3 ^B ^ajqmoq so[ : ouanq A o^pq 'Ouanq sa opoj soiq bjbj,, .

rpBpuoq A czafpq 'sppsnf naiquiB; sa íuBdas o[ on sajqrnoq soj
anbunB ^g jod ua^jj as sbsod sb^ SBpoj A ajdmais apsap a^sixa uaiquiB^^
ajuajodiuino A onjaja sa ajuam^isuoo jod A ^uoiuiioojj,, (XS) p ua
BqBjqBq as snb ap soSo^,, otusim p 83 '(0S) SBUBuinq sa^af sb[ ap
ajuanj 'aSij o[ opoi anb BuiAip A^\ v^ sa uaiqotBj soiq ^Bapa ns ap
Báaino A bjjb jod Bjsand 'ouBranq Jas p jsnjoB A ja^ouoa aqap ^na bj
un33s Buisim b^ 'BjjnpiqBs b¡ ojnquj omoa soiq ua oíipsjajj aoouoaajj
'(ó^^) ^uiAip bj aasod b^ ojos 'BunpiqBS ap BnBiunq BzajBjniBu bj
333JB3 'Bmsini is Jod BzapuBjS BpBjiuii[i asa auai^ on (ajquioq jap
Braaj ousjd ua soinBjsa ajuatuBAanu) buijb ja ojaj •(S^'g) Bjjapua anb
u^zBj bj sa bjubí 'buijb jap sajiunj soj JBjjBq ajqísodmi sa' anbjod
'opBjiuiiji oj ap bj :Bpipain BuBjjxa Bun uoa joijajni ns ap aSjaraa :jjjb
Jtjqn^sap b ba anb oj soiJBjjuoa soj ap u^pisodo bj ojos sa ou b^ otnsiin
ib ap oqoaq Bq anb uauíBxa asa ua uopBjnaadsa ns Bjjuao 38 opuBno
BjnSjnj ojuaiuiBsuad oidojd ns ap Bjjnoo A ajqisiAUi 'Bpunjoad biu
•ouijb vj ouBinnq js :ajuaniBAanu oXodB ap ojund un opina} bjj
•soiq ap souJBjqBq ouis bso^ bj^o oqaaq Bq ou jsijnaad
ttBDiSoj,, ns A sauaBuii sns uod 'ojopuBoijdxa 'osjaAiun jap opuBjqBq
opBjsa Bq son ouisaja ja SBjjuaim ^n^pBjaAaj a^uapuajdjos Bun uoa
eouiBjjuooua son sa^uo^ug "ojijaBjajj ap souisoa ja A ajqmoq ja ajqos
BApaadsojiaj BpBJim Bun jaisauam sg -SBiJEHininji BJBd oÍBqB ouiuibd
13 P -Í^AJOA A BqiJJB ouiniB^ SBjja ap jijjBd 'opunuí jap sbsod sbj na
JBDsnq naqap oj :ouiutbo jap ajjBd BBa jajjoaaj ap sopimixa HBjsa
on 'nopBjaAaj bj ubu3) anbuny -jBiDadsa moviS Bun uod UBjuana
ou anb soj sopo) JBoenq anb uauai; oj apuop 'ajuaniBjjionas ean^
¿soiq ap ojijoBjajj osnad anb oj JBosnq apu^p? ojupsip bj^s opo^
anbjod 'BpiA bj^o bj ua ssajdjos na Bsajdjos ap ji ap opunu^ ja bzubj
-adsa bj A 'bSba ^nuí ojad 'Bzajjao Bun ojijaBjajj b sp aj bj ig
anb sbiu ao^q ou 'BpBu Bjjnao ra 'BpBu aaip m 'sojjaQ ua B^sa
o^na 'ojisaBui jg,, :apuajdmoD as ou 'ojnaso sa afBti^uaj ns
'(9f) (boiiub bj
anb) soiq ap Bsneo b 'soub ap sajBjjim zoa na uoo BsaiABjjB :pBjunjoA
A oujops ap BBpBAijd 'sbabjS sbsod aoip 'ajuBJipp Booq ns jod 'Bjiqig
b1h 'Bjasjjqijoeap BJBd a^uajodini sa uozbj bj A. 'BpBjaAaj soiq ap BpiA
bj oidojd OAijafqo ouioa aj ns auai} ou ojad MaajDM oiíjoBjaj^
•aqonosa oj A
ajqmoq jb BÍiJip as anb 'jsnosjad soip un :jpap sa 'omajdns jas un e
JB^ajj apand as uozbj bj joj *oaod b oaod opuBaijdxa ba oj as anb bj
uozbj bj sa 'ja ua aaja aj bj jod is 'soiq ap JBjq^q jb anb apaang
•opBajuBjd Bq 38 anb SBjnnSajd SBjsa
Bpuodsaj aj anb ^p^jaAaj uoiSijaj Bun aasod ou ojtpBjajj anb sg

�superación armónica de los opuestos, absorbidos en suprema uni

dad" (357).
Aloya Fischer destaca que tanto Jenófanes como Heráclito encon
traron más momentos de determinación en la sustancia absoluta y
en la causa última de todo ser que sus antecesores.
Jaeger opina que la oposición entre el pensamiento cosmológico
y el pensamiento religioso aparece superada y reducida a la unidad
en Heráclito, elevándose, con su "nomos divino" en una religión cós
mica, fundando en la norma del mundo, la norma del hombre filo

sófico (358).
El haber identificado Heráclito a Dios con el mundo, explica
ese respeto ritual con que se dedicaba e invitaba a su estudio, encon
trando en todo algo de natural y bueno, es decir de divino (359).
De algún modo el efesino captó, a pesar de todo, que el gobernador
del mundo era distinto de lo gobernado. Como siempre, la fuente de
su hallazgo está en él mismo, en su auto-investigación.
Es en el alma, en el hombre, donde va a encontrar argumento
para hacer la distinción, y ésta se hace, ya se ha dicho, en orden a la
sabiduría (360). Entonces establece unos extraños e incompletos "degrés du savoir": el mono, el niño, el hombre, Dios (361). Dios es
sabio. El hombre puede serlo (por participación en la sabiduría divi
na) La sabiduría de Dios no se compara:
"Ninguno de aquellos a quienes he escuchado discursos, alcanza
a comprender que la sabiduría se distingue de todo lo demás" (362).
Si el hombre era turro cuando no entendía ni actuaba de acuerdo
a la ley, la sabiduría divina consistirá en un plenísimo conocimiento
y actividad de acuerdo al "Logos", especie de conocimiento que tiene
Dios de sí mismo, entendiendo a la vez el acontecer universal. Los
tres círculos son concéntricos: hombre - cosmos - Dios. Tienen super
ficie común en parte. Esto último parece ser lo que es sólo de Dios.
Distinción de grado, no de naturaleza, pero distinción al fin.

En cambio, como ninguno ha exaltado la "dinámica" divina que
permitirá a Aristóteles hablar del "Primer motor".
Porque "el devenir tiene también un lugar ínfimo sin duda pero
sin embargo real. El devenir es el que nos permite elevar nuestro
pensamiento, con una certeza absoluta, hasta el acto puro, causa su
prema de lo que es y todo lo que se mueve, causa de las causas, pen
samiento de pensamiento y soberano Bien" (363).
Por último, Heráclito sigue la línea evolutiva de los griegos cuando
trata el ser divino. La religión oficial es un politeísmo antropomorfo
que va fragmentando a Dios un mayor número de personas hasta eri
gir la estatua al "Dios desconocido" por temor a olvidarse de alguna,
lo que les comenta San Pablo cinco siglos después (364).
Cuando la razón empieza la especulación sobre el universo, los
sabios a su vez, a buscar lo "Uno" y preguntar "qué es" llegan a un
ser que determinan como "infinito" (Anaxímenes), increado, e im
perecedero, inagotable e indestructible, "To theion" (Anaximandro)
inmóvil, homogéneo, esférico, sabio (Jenófanes). Este "ser" que aún
es material, por un esfuerzo poderoso de abstracción se convertirá en
una "forma" matemática. La unidad es el supuesto esencial y se iden
tifica lo limitado con lo perfecto y lo bueno. (Escuela pitagórica).
Se va descubriendo pues un único ser que se va desmaterializando,
aunque se base justamente en la observación del mundo. El pensa
miento avanza a grandes zancadas hacia un monoteísmo y a la vez
va vislumbrando ese único Dios y lo va despersonalizando. A medida
que la razón lo va reconociendo, se va haciendo más insensible y sordo,
más lejano a todo afán humano. Cuando el hombre quiere ponerse en
contacto con El tiene que seguir "lo que es común", aniquilarse como
individuo, diría Heráclito si nos pudiera hablar en nuestra lengua.
Esto da, mejor que nada, la idea de lo que significaba la "Sabi
duría" para el "griego", puesta como meta de todos sus afanes, en esta
vida y en la otra.
Montevideo, Noviembre de 1947.

24. — El principio y el fin, uno y el mismo
Dios entonces es la ley de oposición y unidad de los contrarios
en el seno de los movimientos: lo primero que encontró Heráclito
empinándose sobre los bordes de su propia "oscuridad" y lo último
a que llegó después del raudo peregrinar universal de su razón, uno
y lo mismo.
Su "imagen" de Dios también tiene los defectos y las virtudes del
punto de partida, que ya se observaron en el cosmos. Ha reducido el
ser por excelencia al devenir y éste al fuego, y pasando vertiginosa
mente del mundo físico al ontológico, sin estar provisto de la vara
lógica, ha confundido al mundo con su creador.
(357)
(358)
(359)
(360)
(361)
(362)

CORTS Guau. op. cit., pág. 68.
Jaeces, op. cit., pág. 206.
Dioc. Laekt. IX, 7 (22 A 1).
Frag. 115.
Frag. 79, 82, 83.
Frag. 108.
— 186 —

BIBLIOGRAFÍA
1. FUENTES
Diels H. Die Fragtnente der Vorsokratiker. 5.M934.
"Héraclite d'Ephese". Doctrines Phisolophiques. Tradut. Solemne.
García Bacca. Los presocráticos. 2 t. El Colegio de México.
Mondolfo R. El pensamiento antiguo. Ed. Losada. Bs. Aires. 1942.

//. OBRAS CONSULTADAS
Burnet J. L'aurore de la Philosophie Grecque. Payot. París, 1919.
Corts Grau J. Filosofía del Derecho. Hist. hasta el siglo XIII. Ed. Escorial. 1942.
Fischer A. La Filosofía presocrática, en Los grandes pensadores. Ed. Losada.
Bs. Aires, 1938.
(363)Gabricou Lagrange. op. cit., pág. 32.
(364)Act. de los Apóst. XVII, 23.
— 187 —

�— ¿81 —
•tZ 'IIAX
-ísd "i -do

1 aP '*&gt;¥
no^irav^ (9)

•86I
-pg -saiopvsuad sspuvjg soq na 'najjpjaosajrf tnjosoftj vq -y H3H3SI^
-pg -mx oj^is ja mseq -jsih -^ob^q \p mfosojiji •[ nvHf) sxO3
"6161 'síJBd 'l^Bd '^nbO^JQ att¡dosojinj o^ ap auouriDtq • xatrang

svavnnsMO^ svuao u
'Zf6t "89J!V "sg •Epesoq "pg -ongiiuo ojuaiiuosuad fg -g
•O3ix^j^[ ap 0183^03 ¡g -\ ^ -so^tjvdaosajd soq -vo3vg
•9u¡aojo -jnpBJX 'sanbtyda¡osit{j

v^vHooneía

— 981 —
•801 -8BJJ
•8 '^8 '6¿ -bj^
•SU -íbj^
*(i v zz) : 'XI •1B3VJ -SOIQ
•902 -8bc
a -do •aaaavf
•89 ÍBd '-fia •do *ava^) SJ.H03

(Z9)
(I9)
(09)
(6S)
(8S)
(¿S)

ns uod opunni jb opipunjuoa Bq 'Bai8o[
bjba b^ ap oisiAOjd jBisa uis 'ooiSojojuo jb ooisij opunin pp a^uaui
-BsouiSi^aA opuBSBd A 'oSanj jb a^sa A JiuaAap jb spuajaaxa jod jas
ja oppnpaj bjj -souisoo ja ua uojBAJasqo as bX anb 'BpijjBd ap ojund
jap sapnjJiA sbj A so^aajap soj auaii uaiqmB} soiq ap MuaSBUiiw ng
•oiusim oj A
oun 'uozbj ns ap jBSjaAiun JBuijSajad opnsj pp sandsap o^ajj anb b
omijjn oj A upBppnason Bidojd ns ap sapjoq soj ajqos asopusuidnia
ojTpBjajj oj^uo3ua anb ojamijd oj : soiuaimiAoui soj ap ouas ja ua
soiJBJiuoa soj ap pBpmn A uopisodo ap jíaj bj sa saauoiua soiq
otustiu ja A oun 'uif j^ A. oidtouiud j^ — 'f^

•bjjo bj n^ X epiA
Bisa n^ 'sau^jB sns sopoj ap Bjaui omoo Bjsand '^oSaijS,, [a BjBd tlBianp
"HBS BI ^^^Dijiu^is anb o\ ap sapi B[ 'Bp^u anb Jofaui 'Bp ojs^
•Bnáuaj Bjjsanu ua jB^qBi{ Bjaipnd sou xs ojipBjajj Bjjip 'onpiAipui
otno^ asjB^inbiuB 'MtmraoD sa anb o\n jmSas anb auaii ^3 uod ojdbjuod
ua asaanod aaamb ajqniou; \9 opu^n^ -onBuinu; ubjb opoj b ousfaj sbui
'opjos A a^qisuasni sbui opuapBij ba as 'opuaioouoaaj ba o^ uozbj \ anb
Bpipam y -opuBzi[BUO8jadsap ba O[ á. soiq oaiun asa opuBjqran^siA ba
zaA v\ b A. oinsiaiououi un Bioeq s^peauez sapue^^ b bzubab ojuoiui
-Bsaad ^g •oponía pp uoioBAJasqo v\ ua ajuaiuB^snf as^q as anbun^
p ba as anb jas ooiun un sand opuauqn^sap ba ag
(B[anos^) *ouanq o[ A oi^apad o^ uod opBjiuii]; o\ b^iju
-uapi as A. ^Biauasa ojsandns p sa pBpinn vj •Bai;BinajBai mbuuojm buti
ua bjijwauod as uopoBJjsqe ap osojapod ozianjsa un jod '[BijaiBín sa
unB anb ítJas,, ajsg • (sauBjouaf) oiqBS 'o^i.tajsa 'oauaSouioq '[lApraui
(ojpuBmixBuy) Kuoiaq^ o^,, 'aiqi^on^isapui a ajqBioSBUt 'ojapaoajad
-raí a 'opsajaui '(sauarajxBuy) ^ojiuijui,, oiuoo u^uiiujajap anb jas
un b uB^aji ^sa anb,, jBjunSajd A Mouj^,, oj jbdsucj b 'z^a ns b soiqBg
eoj 'osaaAiun p ajqos uc^oBjnaadsa B[ Bzaidnra uozbj tb\ opuBn^
*(t9) 83ndsap sojSis oauxa o[qB,j UBg B^uamoa sa^ anb o^
4Bun8[B ap asjBpiA^o b jotnaj jod ttopioouoasap soiq,, \e BnjBjsa b^ jiS
-ija BjsBq SBUosiad ap ojaranu jo^bui un soiq b opuBíuautáBJj ba anb
ojjomodoJiuB ouisp^í^od un sa ^ioijo uoiSipa ^j -ouiAip Jas p bjbjj
opuBna soSaiJá so[ ap BAiinjOAa Baui^ b^ anSis oiip^jajj 'orauín Jo^
'(9) U3!S onBjaqos A oiuaiuiBsuad ap o^uairaBS
-uad 'sBsnBO sb^ ap BsnBD 'aAanuí as anb o^ opo^ A sa anb oj ap Buiajd
-ns BsnBa 'ojnd oj^b p bísbi^ 'BjnjosqB Bzajaao enn uoa 'ojuaiinBsuad
ojisanu jBAap ajiiujad sou anb p sa jmaAap ^g -^aj oSjBqina uis
ojad Bpnp uis ouiijui jBSnj; un uaiqniBj auai} jiuaAap p,, anbjoj
•ttioioni jaraijj,, pp JB[qBi{ sapi^jswy b BJijinuad
anb BuiAip 4tB3iuiBuip,? b^ opsi^xa Bq oun^uiu ouiod 'oiquiBD ug

•uij jb uopupsip ojad 'BzajBjnjBU ap on 'opBJ ap uopupsiQ
•soiq ap ojos sa anb oj jas aoaxBd ouiij[n ojs^ -ajjBd ua unuioo apij
-jadns uauai^ 'Soiq - sorasoo - ajqnioq : sooij^ua^uo^ uos sojnaji^ saji
so^ 'jBsjaAiun jaaa^uoaB ja zaA bj b opuoipuajua 'ouisiin is ap soiq
auai^ anb o^uaiiniaonoD ap apadsa 'so^o^,, jb opjan^B ap pEpiAij^s A
oiuaimpouoa omisiuajd un ua bjijsisuoo BuiAip BjjnpiqBS bj '^aj bj b
opjanaB ap Bqeni^B iu Bjpuojua ou opusna ojjnj BJa ajquioq ja ig
'(^9) m8?1119? I pt&gt;i ^p anSuijsip as BjjnpiqBS bj anb jopuojduioo b
bzubojb 'sosjnasip op^qanasa aq sauamb b sojjanbs ap ounSui^;,,
:BjBdmoa as ou soiq ap BianpiqBS B^ ^bu
-iAip BjjnpiqBS bj ua uopBdppjBd jod) ojjas apand ajquioq jg -oiqBs
sa soiq *(X9g) soiq 'ajqtuoq ja 'omu ja 'ouota ja :kjioabs np saja
-ap,, eojajdiuooui a sousjjxa soun aaajqBjsa saauojug '(09) BianpiqBS
bj b uapjo ua 'oqoíp Bq as ^A 'a^^q as Bisa A 'uopuijsip bj ja^Bq BJBd
ojuauínájB JBJiuoaua b ba apuop 'ajqinoq ja ua 'buijb ja ua sg
•uopBSijsaAUí-o^nB ns ua 'oinsiui p ua Bisa o^zsjjBq ns
ap aiuan^ bj 'ajdmais oino^ 'opBUjaqo^ oj ap oiupsip bjb opunm. jap
JopBUjaqo^ ja anb 'opoj ap jssad 8 'ojdsa ouisap ja opoin unSjB bq
'(6S) ouTAtp ap jpap sa 'ouanq A jBjn^Bu ap oSjb opoj ua opuBJ)
-uooua 'oipnjsa ns b BqB^iAui 9 BqBaipap as anb uoa jBn^ij o^adsaj asa
B^ijdxa 'opunin ja uoa soiq b ojijoBjajj op^aijiiuapi jaqeq jg

*(8S) O:&gt;TÍ?8
-ojij ajqmoq jap buijou bj 'opunuí jap buijou bj ua opu^punj 'Baira
-Bo^ uoi^ijaj Bun na ttouiAip sotnou,, ns uoa 'asopuBAaja 'ojijafjajj ua
pBpinn bj b Bppnpaj A spsjadns aaajBdB osoi^jpj oiuainiBsuad ja A
oai^ojomsoa o^uaiuiBSuad ja ajjua uopisodo bj anb cuido ja^aBf
•sajosaaaiUB sns anb jas opo; ap Buipjn Bsn^a bj ua
A B^njosqB BpuB^sns bj ua uopBuiuuaiap ap soiuauíom sbui uojbji
-uooua ojijaBjajj oraoo sauBjouaf ojub^ anb BDBjsap jaqasig s^ojy

•(¿S) PBP
-inn Buiajdns ua sopiqjosqB 'so^sando soj ap b^iuoiujb uopBjadns

�Garricou Lacrance Reo. P. Le réalisme du principe de finalité. Desclée de
Brouwer. París, 1932.
Gicon O. Der Ursprung der griechischen Philosophie, Benno, Schwabe &amp; Co.
Basel, 1945.
Comperz T. Les penseurs de la Grece. Payot. París, 1928.
Jaeger W. Paideia. Fondo de Cultura Económica. México, 1942.
Llambías de Azevedo J. Los orígenes de la filosofía del derecho y del estado,
en Rev. de la Fac. de Humanidades y Ciencias. Montevideo, 1947, I.
Macchioro V. Zagreus. Valecchi Editore. Firenze, 1930.
Robín L. El pensamiento griego. Ed. Cervantes. Barcelona, 1926.
Sbencler O. Heraklit. (Eine Studie úber den energetischen Grundgedanken
seiner Philosophie) En Reden nnd Aufsátze. C. H. Becksche Verlag.
München, 1937.
Tannery P. Pour Vhistoire de la science Rellene. Gauthier, Villars et Cié,
Editeurs. París, 1930.
Windelband W. Historia de la filosofía. T I Ed. Pallas. México, 1941.

M. BLANCA PARÍS

QUERANDY CABRERA PIÑÓN

Las relaciones entre Montevideo y Buenos

Aires en 1811. - El Virreinato de Elío
(Continuación)

MISIÓN DE JOSEF ALVERTO DE CALCENA
Y ECHEVERRÍA
VI
¿Qué motivaba que desde el Campamento de Arroyo Seco se
despachara, el 10 de agosto, un comisionado hacia Montevideo? 1
movimiento de las tropas portuguesas en territorio español para auxi
liar a Montevideo había causado inquietud entre los jefes insurgentes;
antes de inicar un ataque desesperado y decisivo, a fin de evitar un
fracaso que pudiera traer consecuencias graves, Rondeau optó por el
camino menos riesgoso: la conciliación.
La falta de armamentos y las sólidas murallas de Montevideo
aconsejaban ese partido:
"son muy respetables los muros de Montevideo, —decía Nicolás de Vedia
a García de Cossio el 10 de agosto— es preciso batirlos para saltarlos, y nos
hace falta más cañones y mucha pólvora, y los portugueses pueden muy bien
interrumpirnos si se dilatan los auxilios de esa capitaF' (1)
Y anota Valdenegro en carta del día siguiente a Don Pedro Vidal:
"A tres meses de las Piedras no se llevó a cabo ninguna acción por
falta de pólvora". (2)
El General del Ejército sitiador en su informe a la Junta corro
bora lo ya anotado:
(1)Carta de Nicolás de Vedia a García de Cossio. Cnartel Gral. del Mignelete, 10 de
Agosto de 1811. Gazeta de Montevideo Extraordinaria del 27 de Setiembre de 1811, en Bi
blioteca Nacional, Montevideo..•
(2)Carta de Ensebio Valdenegro a Pedro Vidal. 11 de Agosto de 1811. Gazeta de
Montevideo del 4 de Octubre de 1811, en Biblioteca Nacional, Montevideo. — 188 —

— 189 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="882">
                <text>Heráclito de Efeso</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="883">
                <text>Trabajo realizado bajo la dirección del Prof. Juan LLambías de Azevedo, para el curso "los presocráticos" dictado en la Facultad de Humanidades y Ciencias.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="884">
                <text>SCHROEDER OTERO, M. Agustina</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="885">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1948, Año II, Nº 3 : p. 105-188</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="886">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="887">
                <text>1948</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="888">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="889">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="890">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="27">
        <name>Facultad de Humanidades y Ciencias</name>
      </tag>
      <tag tagId="7">
        <name>Filosofía</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="99" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="158">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/fc315037ce260e14b8d32de470769a53.PDF</src>
        <authentication>741b796f48a79d56b59f7157911bfac7</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="902">
                    <text>— 681 —

— 881 —

'|BuopB[¿
u 'H8t aP JqnjD() *P i IaP oapiAajuoj^
/ • odíauapjo^ mqatna ap oj^o^ (^)
onoíy ap j
ap svraef) 'II8I
-oapuainoj^ 'jBnopBf^ B33|0i{q
-ig as 'tI8I ap ajqtnaiiag ap ^ pp BijBnipjosajxg ospiAainoj^ ap Biazs^ -H8I aP ojíoáy
ap 01 'aiapnSjj^ pp ^lio \auvno -omo^ ap mojn^) o mpa^ ap spjo^i^ ap dj-id^ (j)
:opB^onB
-ojjoo Bjunf b^ b Quijojuj ns na jopeiiis

[ap

jod uotoov minSutu oqoo n oa^fl as ou sojpaij íd^ ap sasaiu saj^ yn
b^oub
Bip pp bjjbo
na
:IePTA OJP3d UOQ
(1) ,Jvlíd Dsa aP smjixnv soj uoivjtp 9S ts
uatq JÍnuí uapand sasanénuod soj X 'Djoajod mf^nut X sauottoo smu ajp&gt;(
sou X 'sojjoijds vjüd sojjjtoq osi^aud sa —otsogo ap 01 Ia oisso^ ap mojvf) o
ap spiooi^^ m^ap— 'oapiaajuojn ap soumu soj sajqv^dsa^ Xntu uosn
:oppjed
ap SB^^jnni SBpijos sbj á sojuaraBtnjB ap b^jbj ^j
•uopBT[iouoa B^ :o8oSsau son^ta ouiuibo
p jod o^do neapao^ 'saAB^S SBiau^noasuoa jaBj) eaaipnd anb osbobjj
un JBJIA3 ap mj b 'oAtspap Á opBjadsaeap anbB}B nn je^mi ap sajus
i sajaf so^ aaju^ pn^ainbni opesneo BtqBif oapiAa^nop\[ b jbi^
BJBd ^ouBds^ owojijja^ na SBsanSnjjod SBdoaj av\ ap ojuaiintAora
13 ¿oaptAajuoj^ BpBi| op^aoisiuioD un 'ojso^b ap
as ooag oXojjy 3P ojuaracdraB^j p apsap anb

VM331V3 aa oxaaAiv ^asor aa moisih
(um^nunuoj)

JI3 9P oi^uiajii^ 1^ - '1181
ja

v¡ ap
'06I &lt;9!JBd •
aouaios o; ap anoisrqj jnoj ¿
pun
nap J3qn aipnig auig) ^vpfojan o

"9261
-pa
otuaituosuad ;^
'06I
"I
I '¿t6T
¿t6T 'oapiAajuop^
pjp^ SBi^nai^ a s^pepiuBmnjj ap -3b^ bj ap -ato na
'opmsa pp X
X mpajp jap mfosonf ui ap sauaSiuo soj f oaaAazy aa
'ZHl iO3l^?n •e^inionoaa -niin^ ap opuo^ -mapivj -^ aaoavf
'8^6t '8JJd #|oíbj -asajf) vj ap sjnasuad sa^ -

SWVd V3SIV18

'Sf6I PH
•03 9 aqBMi{3S 'onnag 'at^dosojiyj uatpsnpaxa jap gutudsufj jaa 0 0013

!

ap aapsaa yitpiuif ap adiouiud np atusifO^ a7 j aaH NVB3Vi

�"Considerando que una intimación militar por medio de un parlamento
ala Plaza de Montevideo lejos de proporcionar el convencimiento de aquellos
Gefes sobre la necesidad de reparar con una unión paternal y amistosa las
consecuencias del escandaloso atentado da haver llamado en su auxilio las
tropas de una Nación extrangera, limítrofe y que desde los tiempos mas
remotos y atropellando las relaciones mas sagradas ha intentado la posecion
de estos países de la banda Oriental y Septentrional del Rio de la Plata,
solo serviría para irritar su orgullo y obstinación, determiné entablar una
negociación por medio de una Conferencia Verbal, afin de instruirles fun
damentalmente délos riesgos que amenazaban á la integridad del territorio,
de su responsabilidad á las resultas funestas de un AcontecimXo menos
favorable, délas ventajas déla unidad del estado de nuestra situación política
y Militar, y déla predisposición de VE. á conceder y garantir al Pueblo de
Montevideo asus Autoridades y Vecindario quantas condiciones fuesen com
patibles con el Sistema Grál. y con la dignidad de VE". (3)
Dispuesto Rondeau a llevar a buen término la entrevista pensó
detenidamente sobre quién debía recaer el carácter de enviado. Así
lo explica a la Junta:
"Varios sugetos de mérito y aptitud para el desempeño de este impor
tante encargo se presentaron ami imaginación; pero al fin me decidí por el
Intendente ¿le Exercito D.n José Alverto Calzena de Echevarría, creyendo
que la responsabilidad de su carácter y persona unida la circunstancia de
no haver tenido relaciones anteriores con el Gobjio de Montevideo le con
cebiría la atención desús Gejes, especialmente de D.n Xavier Elio, á quien
havia tratado con franqueza en España". (4)
También pesó en su determinación la circunstancia de que
"El Intendente... de antemano havía manifestado esta idea y ofrecidose
a su execucion". (5)
Por medio de un oficial parlamentario envió el 9 de agosto pliegos
estableciendo:
"Un asunto de la mayor importancia á los derechos sagrados del Rey,
alos intereses déla Nación, y á la felicidad en estas Prov.as me pone en
la necesidad de embiar a esa Plaza al Sor. Intend.te de este exercito
Dji José Alverto Calzena y Echevarría para que en clase de Parlamentario
y en precedente permiso del Gral. en Xefe délas Armas sele acuerde una
conferencia verbal en que expondrá ala presencia de VJS. desu Superior
y demás autoridades constituidas, si fuese necesario el objeto importantísimo
de su misión.
Yo espero —concluía— q.e V. no dejará desairada esta solicitud,
aunque no sea mas que por obsequio á los intereses de ese Pueblo, cuya
felicidad y opinión no puede serle indiferente, señalando para el día de
mañana la hora en que podré verificar el parlamento". (6)
(3)Oficio de Rondeau a la Junta de Buenos Aires. Cuartel Gral. de Arroyo Seco,
10 de Agosto de 1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno
Nacional, Banda Oriental 1810-1814. S X, C 1, A 5, n. 10, n. 113.
(4)Id., id.
(5)Id., id.
(6)Oficio de Rondeau al Gdor. Vigodet. Cuartel Gral. de Arroyo Seco, Agosto 9 de
1811. Copia autenticada por Rondeau en Archivo General de la Nación Argentina, Buenos
Aires. Gobierno Nacional, Banda Oriental 1810-1814, X, 1, 5, 10 n. 113. — Gazeta de Monte
video del 11 de Agosto de 1811 en Biblioteca Nacional, Buenos Aires. Reservado Di
rección, 28.260.
— 190

El Gobernador de Montevideo previa anuencia del Virrey, aceptó
la proposición porque:
"los Gefes de esta Plaza no aspiramos á otra Satisfacción —contestaba—
que ala de guardar los derechos sagrados del Rey, los intereses de la Nación,
la felicidad de estas Ptovms y en particular también los intereses de este
fiel Puebo";
y agregaba:
"convengo en que D.n José Alverto Calzena de Echeverría se presente ma
ñana a las once de ella más acá de las primeras casas det Cordón con las
formalidades de Parlamentario, y con las que yo mismo saldré de esta
Plaza, y al tiempo de avistarnos, dexando cada uno su respectivo' acompa
ñamiento, nos uniremos para tratar délos Asuntos que VM indica". (7)
Rondeau dio a Calcena instrucciones precisas sobre la manera
como debía encarar la conferencia. Previa rememoración de los he
chos recientes trataría de hacer comprender a Vigodet que la obsti
nación de los montevideanos, causa que había conducido a solicitar
el auxilio portugués, acarrearía gravísimas consecuencias dadas las
reconocidas miras de conquista de Portugal. Por eso deponiendo
todos los resentimientos en beneficio de la causa pública habría que
acordar la aprobación de los siguientes puntos:
"ART. I. Que siendo cierto que los dos Pueblos de Buenos-Ayres,
y Montevideo reconocen un mismo Soberano, la diferencia que los agita
sobre la autoridad, que debe presidir estas Provincias durante las apuradas
circunstancias de la Espafia.no pasa de una question domestica, cuyo re
sultados son de ningún influxo al grande objeto de la unidad nacional.
II.Que no pudiendo.ni deviendo postergarse los devres de la lealtad
a la devil satisfacción de hacer triunfar el espritu de opinión y de partido
es un delito preferir el éxito de esta diferencia domestica a la obligación
sagrada de conservar la integridad nacional baxo la dominación del Soberano.
III.Que estando a la vedad de estas máximas los Xejes de Montevideo,
no pudieron ni devieron convocar en su auxilio las tropas de una Potencia
extrangera,limítrofe, y ambiciosa de la posesión de estos Países, sin haber
violado notoramiente los derechos de la razon,y de la justicia, los principios
de la política y los deberes del vasallage.
IV.Que en fuerza de esta conducta se disponen las armas Portuguesas
a entrar en nuestro territorio con las miras de hacer jurar fidelidad a la
Carlota,destruir a los mismos Xefes que han proclamado su socorro, y en
grandecer su imperio sobre la usurpación de nuestros bienes,y la ruina de
nuestra libertad civil.
V.Que independiente de ser esta la conducta ordinaria de las tropas
extrangeras que invaden un territorio neutral y limítrofe, aun que sea
el fingido pretexto de protección, cuyos resultados experimenta reciente
mente la metrópoli, se saben las miras de Portugal con evidencia, por el
contexto de negociaciones privadas con sus representantes.
VI.Que sin embargo que las armas victoriosas de la Patria unidas
a los grandes esfuerzos de esta campaña, y de la Provincia del Paraguay
sobre para batir el orgullo, apagar la ambición, y arrojar a los confines
de su territorio a esos extrangeros limítrofes, se hace necesario que los
Xefes de Montevideo, en conformidad a las ordenes recibidas de sus supe
riores, y para evitar la efusión de sangre de los fieles vasallos de estas Pro(7) Oficio de Vigodet a Rondeau. Montevideo, 9 de Agosto de 1811. Archivo General
de la Nación Argentina. Buenos Aires Ieg. cit., X, 1, 5, 10 n. 113. Gazeta de Montevideo
del 11 de Agosto de 1811 en Biblioteca Nacional, Buenos Aires. — Reservado Dirección, 28.260.
— 191 —

�— 161 —
•09Z'8Z 'n?F&gt;a opBAjasaH — -sajiy sonang 'inuopBfj s^aioiiqig na U8I ap ojso^y ap n (ap
oapiAajuo'^ ap bwzb3 11 on 01 'S 'I 'X '"^P •*! raJ!V soaang •Buijoaa.iy "9PN BI 3P
{BJa'na^ OAiqaay 'II8I aP oisoSy 3P 6 'oapiAawOH -nrapuOjf d japoüi^ ap opi/^ (¿)
-oj^ SDjsa ap sojjvsva sa;ai/ so^ ap aiguos ap uojsnfa 2; lojtaa oiod X '¡910x^
-adns sns ap soptqioai sauapio soj v popiuiiofuoo tía 'oapttiatuo^^ ap sa/aj^
so^ anb otivsaoau aoou as 'safoijiuiij soiaSuvijxa sosa o otiojinaj ns ap
samfuoo soj v jvíojjo X 'uoiatquto oj ivSodo 'ojjnSio ja jijdo, oivd aiqos
Xongoioj ;ap movjaoij vj ap X 'ouvduioo msa ap sozianfsa sapuoiS soj o
sopiun otijoj oj ap sosoiiovnti souiiv so; anb oSivquia uis an(f 7^4
•sa^unjuasaidai sns uoo svpoatid sauoiooiooSau ap ojxajuoo
ja íod 'mouapma uoo joSnjioj ap soijui so; uaqos as Hjodonaui oj atuaut
•ajuaioai vjuauiiiadxa sopoijnsai soXno 'uotooajoid ap otxajaid opt^mf ja
oas anb unv 'afouiuiij X joijnau miojiuaj un uapotiut anb so^a^uvupca
svdon so; ap rniompuo vtonpuoo vj Djsa jas ap aiuatpuadapui anf) •/^
•jiíii^ pvjjaqji njtsanu
ap oi/ijij o; X'sauaiq sojjsanu ap uoi^odinsn vj aiqos ouaduii ns jaoapuouü
•ua X 'OUO3OS ns opowvjooud um¡ anb sajax sotusiw soj o imj^sap'oiojuoj
vj püpijaptf jmml jaom¡ ap sdjiui so; uoo mioituai ojjsanu na jojjua o
svsanSniioj sduud so; uauodsip as Djynpuoo ojsa ap mianf ua an(f '^l
•aSo;;osB/í ;ap saiaqap so\ X t&gt;yiri\od oj ap
sotdpuiid soj 'm^tisnt oj ap X'uozoi vj ap souoaiap soj atuatutvjojou opüjoia
^aqzñ/ iiis 'sasioj soisa ap uoisasod o; ap Dsoioiqiuo X 'a(oiiiwij'vi^guvjixa
msuaioj mm ap svdoij soj otjixnD ns ua jdoohuoo uoiaioap yu uoiaxpnd ou
'óapiaaiuo^^^ ap saíajf soj smuixvui smsa ap popan o; o opuojsa an^f -j¡¡
•owuaqog jap uot^omuiop oj oxoq jvuot^rm poptiSajut ttj loniasuo^ ap opoiüns
uoioDSjjqo oj r&gt; ooitsauiop m^uauafip msa ap o^ixa ja ii^afaud ojtjap un sa
opiuod ap X uoiutdo ap njiidsa ja jvfunui ía^ou ap oi^^o/sijos ;inap vj
pmjoaj o; ap sainap soj asiogiajsod opuatnap m'opuatpnd ou anf) 7/
•jouoi3Dti popiun oj ap otaíqo apuoii jo oxnjfm un^mu ap uos sopmpis
•ai oXno *voijsawop uopsanb ttun ap osvd ou'ouods^ o; ap smouoisunauto
sopomdo so; ajuojnp soioumouj sojsa jtpisaid aqap anb 'popjiojnv oj aiqos
dji^d so; anb mauaiaftp oj 'ouoiaqog oiusitu un ua^ouooai oapiaajuo^^ X
'saiXy-souang ap sojqanj sop soj anb ouat^ opuats anft 7 'XUV
:sojund sa^namSis so\ ^p
9tib BiaqBq Bai^qnd BsnBo b^ ^p oxotj^uaq na so^aaiini^nasaj so\ sopoj
opaatuodap osa joj -^SnjJoj ap Bjsinbuoo ap sbjiui SBpponoDa^
sb^ SBpep sBionanoasuoo sBinisjABjS BjJBajJBDB 'sanSniJod oi[ixnB p
jbjiox^os b oppnpuoo BjqBq anb BsnBa 'souBaptAajuoni boj; ap itoiobu
-ijsqó B[ anb japoSi^ b japuaaduioD ja^^q ap bijbíbji sajuapaa soq^
-a^ boj ap uopBJouiatnaj bia3J,j •Biouaaajuo^ v[ jBJBaaa Biqap onioo
^ ajqos SBsioajd sauoponJisu; Bua^iB^ b oxp nBapn^
(1) ""^P"? IVA an^ soiunsy so;ap idjdjj viod soutaitun sou 'ojuatuinu
•oduiooo oniioadsai ns oun vpo^ opuoxap 'souimstav ap oduiajj jo X 'bzojj
ojsa ap aipjos ouisiut oX anb soj uoo X 'oumu3uivjxo¿ ap sapopijouiiof
soj uoo uopio'j jap sosoo soiaunid so; ap pov soui ojja ap aouo soj v mmu
•oui ajuasaid as miiaoauo^ ap vuazjo^ ouaajy aso[ vq anb ua oSuaauoon

tuoqan¿ jatf
ajsa ap sasaja;ui so; uaiqtuoj lojnojuod tía X so-tioij svjsa ap pvpioijaf vj
'uotoD\¡ oj ap sasaiawi so; 'Xa}j jap sopoiSvs souoaiap soj jmpivriS ap ojp anb
—vqu^safuoj— uoiooofsttDg vuo o sotuoitdso ou vzvj¿ visa ap safa^ sojn
:anbjod uopisodojd b[
pp BpaanuB BtAajd oapiAa^uoj^[ ap jopBiuaqo^ ^3

— 061 —

-10 opBAjasgjj -Bajiy souang '(nopB\[ BD3joi[qtg na jj
ap oisogy ap j^ jap oapi*
ap msze^ — -gn o-a oí 'S 'I 'X 'fI8t-0I8T IB&gt;oO
a lNq;)
sonang 'Bmtaa^jy 091.10^1 B( ap
OAtq^jy na nnapnojj jod BpB^iiaains Bido^ "
ap j ojsoSy 'oaag o^ojjy ap -jbj^
-japoSt^ -iopf) jo nmpuo}¡ ap opifQ (9)
Vi 'VI (S)
T! "VI (f)
o *0t
T 1 D "X Sj
'eajiy
v\ ap ^BJana^ OAiq^jy '^181 ^P oiso8y ap
y gonang 'Bmiua^jy
'ODag oiojjy ap
jajaen^ -sajiy souang ap mun[ dj o noapuoy ap opi/O ()
(9) \,oiuauiDjind ja looifiian ajpod anb ua viot¡ nj mimtmu
ap mp ja viod opuojnu^s 'aiuaiafipm ajias apand ou ummdo X poptotjaf
vXno 'ojqanj asa ap sasaiaim soj o oinbasqo lod anb soui oas ou anbuno
'pnrioijos visa opoiwsap viotap ou -g-^ a-b —mnjouoo— oiadsa o^
"tioisiiu ns ap
ounspuouodwi ojatqo ja otiosaoau asanf ts 'svpinjtjsuoo sapvpiiojno svuiap X
joiiadng nsap 'g'y^ ap mouasaid vjo vipuodxa anb ua joqiaa otouaiafuoo
vun apianoo ajas smuiy svjap afa^ va 'joi^) jap osiuuad ajuapaoaid ua X
otiojuauiojio^ ap asojo ua anb viod muonavog X miazjoj ojianjy aso[ vq
oiioiaxa ajsa ap arpuajuj 'iog jo dzdjj osa n jmquia ap popisaoau o;
ua auod aut so-aoij sojsa ua poptotjaf vj p X 'uoioo^ vjap sasaiapii sojo
'Xaj^ jap sopoiSos sovoaiap so; p oiououodun íoXmu oj ap ojunso v¡j^
: opnaioo^qejsa
ppijo nn ap oipata joj

o^soíoB ap 5 ¡a oiAua

(^) 'uuoionoaxa ns v
asoptoaifo X oapt vjsa opvjsafiuotu mam¡ ououiajuo ap ' * •aiuapuaiuj j^n
anb ap Biouejsimojp bj nopBaiaua^ap ns xví osad
(f) '^vuDds^^ ua nzanbuvif uoo opojoit otaoi¡
uainb v '01/^ uaitiox u-q ap ajuauíjmoadsa 'safa*) snsap uoiotta^o vj mitqao
•uoo a; oaptoaiuo^i ap ovrqo^) ja uoo saimuajuD sauovonja^ opiuaj ^aavq ou
ap tnouoisunoiio vj vptun miosiad X lajooioo ns ap pvpijiqvsuodsai vj anb
opuaXaio 'otiuoaauog. ap vuazjV^ ojuaa¡y aso[ vtq otyoiax'g ap atuapua^uj
;a íod tpioap aui tnf jn oi^d '.uovjouxSouix tuto uoiDjuasaid as oSiooua ajuoj
•lodun aisa ap ouaduiasap ja viod pn?i%dt&gt; X otiiaui ap sotaSns
o[
jsy 'opBiAua ap j3}3bjb3 p jaeaaj Biqap nainb ajqos
osnad BisiAaajua b[ ouinuaj uanq b jba^jj b n^apuog oisandsiQ
() ''^A aP p^ptuSip vj uoo X 'jviff vuiajsfg ja uoo sajqijod
•uioo uasanf sauoioipuoo SDjuonb oiioputoa^ X sapopiiotny snsv oapma}ito¡\[
ap ojqanj jo ipupioS X japaouoo p -3^ ap uovnsodsipaid vjap X 'jotijij^ X
oo^ijod umoonris Dijsanu ap opojsa jap popiun ojap soCojuaa svjap 'ajqoioaof
souaui oruiioajuooy un ap sojsaunf SDjjnsai so; p poptjiqosuodsai ns ap
'oiiotiiiai jap popiiSajui vj v uvqozvuautv anb soSsaii sojap ajuautjotuautop
•unf sajimitsui ap uijo 'jvqj^ ^ mouaiajuo^ oun ap mpaw íod uopmooSau
oun iBjqojua auiuuayap 'umommsqo X ojjnSio ns xdtum viod oiitoias ojos
'otojj vj ap ot}j jap jouoiuua^dag X jojuaiuQ opuoq s; ap sas^nd sojsa ap
uoioasod oj opnjuajui m¡ sopoiSos soui sauoioojai soj opuojjadouo X soiouiai
soui soduiaii soj apsap anb X afojjiwij 'viaSuoipca uoioo^ oun ap svdoij
sdj ojjtxnv ns ua opmuojj janmj vp opojuajo osojopuoosa jap smouanoasuoo
soj DsojstuiD X jouiaivd uoiun vun uoo loiodai ap poptsaoau vj aiqos safaf)
sojjanbo ap ojuaiuijouaauoo ja louoioiodoid ap sofaj oapioajuoj^ ap ozdjj ojo
otuautDjivd un ap oipaui íod lujijiui uoioouttjui vun anb opuoiapisuoj^

�vincias, y la destrucción de sus hogares, alejando al mismo tiempo las
posibilidades de una contingencia desgraciada, subscriban a la unión de
los demás Pueblos del Virreynato para consolidar la seguridad de estos
dominios baxo la Soberanía del Sr. FERNANDO Vil, y hasta tanto que
el Congreso general establezca el sistema político que concibe la unidad
central del gobierno de estos países con los derechos imprescriptibles de
su libertad.
Vil. Que en el caso de ser aceptada, como espero, tan justa propo
sición, quedarán solemnemente garantidos los derechos del Pueblo, la pro
piedad y seguridad personal, y real de todos sus habitantes sin distinción
de clases en los términos yá propuestos por la Exma. Junta Gubernativa
de estas Provincias, y se concederám las demás condiciones justas que se
propongan, sobre lo que se formará un tratado político, y se darán cau
ciones a estilo de guerra.
VIH. Pero si contra todas mis esperanzas se desechasen los medios de
conciliación propuestos, serán responsables aquellas autoridades ante la nación
de los incalculables perjuicios que resultarán al Estado, a los derechos
del Sr. D. FERNANDO Vil y a los intereses de los pueblos, y habitantes
de la America del Sur, sin que jamás puedan imputarse ni al Gobierno de
Buenos-Ayres, ni a la conducta de sus Generales de los desastres que ex
perimentará Montevideo, y su vecindario, toda vez que se derrame la sangre
de un solo Patriota, en defender el territorio contra la invasión extrangera.
IX. Sobre todo VS. instruirá de nuestra verdadera situación política,
de la unanimidad de sentimiento de las Provincias, de su fidelidad al Rey,
y obrará con libertad, y arreglo a las circunstancias, quanto le pareciese
conveniente". (8),
Vigodet había recibido instrucciones de Elío para actuar en la
reunión; iba plenamente autorizado,

De acuerdo a lo narrado en filas insurgentes el Intendente del
Ejército fue al lugar de la reunión acompañado de su sobrino Machain
que había llegado la noche anterior de Buenos Aires para tratar el
canje de prisioneros: (11)
"y haviendolo asi insinuado aquel a Vigodet dijo este con aspereza que se
vería: el Intendente pasó a querer canifestarle las intenciones de la Junta,
su desvelo para contener los males que resultan de la desunión de Monte
video, los deseos que tenía de tranzadas las diferencias, que nos agitan,
siendo una prueba de esta verdad el haber contenido los ardientes deseos
que nuestras tropas tenían de asaltar la Plaza etc. El Sj Vigodet, tomó por
insulto estas indicaciones, y queriendo el S.r Itendente para satisfacerlo
manifestarle las instrucciones por escrito que le había dado el general, dijo
que no había necesidad de leerlas y con esto, o poco mas se despidió el
bravo Gobernador". (12)
Esta versión de Nicolás de Vedia coincide en líneas generales
con la de Marcelino Balvastro:
"salió el Gobernador, y aturdiendo al Intendente Echeverría, que le dijo
al parecer, entregara a Montevideo, le respondió —Montevideo no se rinde;
España existe y existirá para castigar a los rebeldes: diga Ud. a su general
asalten esas tropas miserables, y así les castigaremos. Se echó la mano al
Sonbrero y volvió la espalda dexando al Itendente helado, y a nosotros
perdidas todas las esperanzas". (13)
El parte aoficial de Rondeau dirigido a la Junta da interesantes
pormenores de lo actuado:

"para conferenciar, pactar y resolver acerca de todas las proposiciones, que
fueran compatibles con los derechos del Rey, y de la Nación, con los de
este pueblo, y toda su campaña". (9)

"Llegó la hora del parlamento, y en las inmediaciones de la línea se
reunieron el Intendente y el Gov.or Vigodet para conferir sobre los asuntos
que ocasionaban la entrevista. El Intendente comprendió en sus primeras
insinuaciones la idea de pasar ala Plaza para que interviniese D.n Xavier
Elio en la Secion, así q.e ser este el sentido del parlamento como para que
tratándose de negocios interesantes al Estado y a estas Provincias corres
pondía de necesidad la instrucción del Gefe Superior déla Plaza. Nada
parecía mas racional que la adhesión a esta propuesta, si se procediera de
buena fee. Pero Vigodet lleno de aquella elación que inspira el fanatismo,
y el orgullo infundado de los Oficiales Españoles, y sin dignarse a dar el
acatamiento al Intend.te aunque no fuera mas que por respeto a la Solem
nidad del Acto, o por correspondencia ala civilidad con que se le trataba,
levanta la voz y con tono descompuesto le dice que sele venía á insultar;
que asaltase la Plaza este montón de hombres indisciplinados para conver
tirlos en ¡avezas; que la España existía y existiría para catigar álos rebeldes,
y que lo dijese así asu General. A vista de tan grandes producciones muy
propias en la boca de su autor, se retiró el Intendente lleno de moderación
y de experiencia del carácter insolente de estos Mandones que nos embia
la Regencia, creyendo que los Pueblos Americanos duremen aun en el
sueño de Una vergonzosa esclavitud". (14)

Las esperanzas del Jefe insurgente resultaron frustradas; la en
trevista con Vigodet fracasó.
De la breve reunión existen versiones de una y otra parte. Ellas
coinciden en cuanto reconocen que fue excesivamente corta y que no
dejó posibilidades para un futuro arreglo.
En la Cazeta de Montevideo se publicaron varios documentos y
menciones de la conferencia. Para su exacta valoración es de interés
tener presente una salvedad que en ese mismo periódico se hace refi
riéndose a la correspondencia de los sitiadores interceptada:
"en muchas •—cartas— que daremos nos es forzoso omitir algunas expresiones
indecentes, que recordarán los mismos que las pusieron, aun quando no las
vean impresas, y se avergonzarán de que las hayamos visto autorizadas
con su firma: en otras se omitirán los párrafos, que tratan de cosas insubs
tanciales, de que abundan casi todas; mas todo lo que dé idea del estado
de sus tropas, de las controversias, y quexas de unos a otros, y quanto digan
relación a este glorioso pueblo, se transcribirán a la letra, conservándose
los originales en el archivo de S.". (10)
(8)Oficio de José Rondeau a Calcena y Echeverría^ Arroyo Seco, 10 de Agosto de
1811. Cazeta de Montevideo, Extraordinaria, del 31 de Agosto de 1811. Archivo del señor
R. Grille.
(9)Artículo de Oficio de Gazeta de Montevideo, Extraordinaria, del 11 de Agosto
de 1811. En Biblioteca Nacional, Buenos Aires, 28.260. Reservado Dirección.
(10)Articulo de Gazeta de Montevideo del 27 de Setiembre de 1811. Biblioteca Na
cional, Buenos Aires. Reservado Dirección, 28.260.-.

(11)Carta de José Rondeau a José de la Rosa. Campamento de Arroyo Seco, 11 de
Agosto de 1811. Archivo General de la Nación Argentina. Buenos Aires, leg. cit. X, 1, 5, 10.
(12)Carta de Nicolás de Vedia a García de Cossio. Cuartel Gral. del Miguelete, 10
de Agosto de 1811. Gazeta de Montevideo del 27 de Setiembre de 1811, en Biblioteca Na
cional, Montevideo.
(13)Carta de Marcelino Balvastro a su padre. Sitio de Montevideo, 11 de Agosto
de 1811. Gazeta de Montevideo del 4 de Octubre de 1811, en Biblioteca Nacional, Mon
tevideo.
(14)Oficio de José Rondeau a la Junta de Buenos Aires. Cuartel Gral. de Arroyo
Seco, 10 de Agosto de 1811. Archivo General de la Nación Argentina. Buenos Aires, leg.
cit. X, 1, 5, 10.

— 192 —

—. 193 —

13

�no

1

— €61 —
01 'S 'I 'X 'i'
•8[ 'sajiy sonang -BunuaSjy nopefij bj ap (BJaua^) OAiqjjy 'II8I 8P &lt;Ho8y 9p qj 'ooig
o^ojjy ap iBJ^ puon^ •saiiy souang ap Djun/' o; o nvapuou aso[ ap oioifQ (^j)
•oapiAsi
ap
*^8I 8P
ap djjd^^
*1"uoimj^ Boaioi|qig n^ 'U81 P aiqni3() 8P ^ I'P o
oisoSy ap ^^ 'oapiAaiuoj^ ap oi)ig 'aup^d ns o oujsoajüg

•bj^ B3S)or[qig na 'JX8I P a^qniaijag ap ¿^ |ap oapiAajuoj^ ap Biaze^) ^Hsi ap ojso^y ap
01 'aiajanSij^ jap -jbjj) jausn;) -oitso^ ap di^jd^ d oipa^ ap n&gt;^03i\r ap otJVJ (ZJ)
'01 'S 'I 'X "'!a '^8I '8aa!V ^"ana •BmiuaSay uoijbj^ bj ap jsjana^ OAiqjjy "H8I P ojsoíy
ap n 'Dag o^oajy ap oiuauíBduie;) -osoy dj ap aso/ d noapuo^ aso¡ ap vtJD^ (u)

'nopD3Jig opBAjasa^ -sajiy ouang '{sno
8P LZ I8P oapiAajaoj^ ap Biazs^) ap opiDiuy (01)
BDaio;iq;g
aP
•uopoajifj opBAJsssjj -09Z'8^ 'ajiy souang '[BaotoBf^ B^aioi[qig a^ "II8I P
onoíy ap xi 18P 'BUBUipjoBJjx^ 'oapiAataoj^ ap BiazB^) ap opijg ap O[no;jjy (5)
IIÍ) 'H
jona^ |ap OAfi{0jy *XT8I aP 018^y ap |^ |ap ^BiJBnipjOBJix^ 'oapiAaiuo^^ ap BiazB^) *IX8l
ap oiso^y ap oí ^o^ag o^ojjy •m^jaaai^D^ ^ tnia^jD^ o noapuo^ aso ap ot^tfQ (g)
(01) ',,'H'g ap otiivjuo ja ua sajouiStjo soj
asopuviuasuo^ 'vjjaj vj o uvjiqijosuojj as 'ojqand osouojS a%sa o uoioojai
uoüip otuonb X 'soujo v soun ap soxanb X 'smsuaaojjuo^ soj ap 'sodojj sns ap
opo¡sa jap oapi ap anb oj opoi soui ísopoj isos uvpunqo anb ap 'sajmouot
•sqnsui sosos ap uojojí anb 'sofojjod soj wuimuo as sojjo ua :ouuif ns uos
siipoztjotnv ojsm sowo.iov soj anb ap uoiozuotiuatio as X 'svsaudwt uoaa
soj ou opuonb uno 'uoiaisnd soj anb sowsiui soj uojopjooai anb 'saiuaaapui
sauoisaudxa sounSjo Jinwo osozuof sa sou sowaxop anb —sojjdo— soujnvt uan

'opBzpoinB aiuaniBuajd Bqi ínomna^
bj ua aBnj^B BJBd oj^^[ ap sauoioonj^sui opiqpaj Bjq^q japoSi^

:opBnjDB o[ ^
83}UB83J3JUI Bp B^Unf B^ B OpiSlJip nB^pUOJJ 9p [BIDIJOB

((,) •í4ouvdiuo3 ns opoi X 'ojqand a isa
ap soj uoo 'uoi3Of^ oj ap X 'Xa^ jap soyjajap soj uoo sajqpoduto^ uojanf
anb 'sauoioisodojd soj sopoj ap 001330 jaajosaj. X uofaod 'jmoua^afuoo vxodn

(ti) 'ctpnjmojosa osozuo^iaa oun ap ouans
ja ua uno uauiamp souootuawy sojqanj soj anb opuaXaio 'mouaSa^j nj
mquia sou anb sauopvoj^ sotsa ap atnajosut uatoojoo jap m^uatuadxa ap X
uopojapotu ap ouajj aruapuajuj ja ouiíaj as 'jojno ns ap oooq d¡ ua svjdojd
Xmu sauoioonpojd sapuvjü uní ap vism y 'jDiauaf) nso isd asatip oj anb X
'sapjaqa^ sojp xnínoo ojod mifisixa X mjsixa Dyodsg vj anb ísDzaaof ua sojjij
•jaauoo vivd sopvmjdtosiput sauqiuoi/ ap uojuotu ajsa t&gt;ivjj v¡ asvjjvsv anb
íjvjjnsut v muaa ajas anb sotp a\ ojsandtuoosap ovo) uoo X zoo, o/ vjvvaaj
'Dqnjajj aj as anb uod poptjiaio v\n mouapuodsano^ jod o 'oj^y jap popiu
•tuajog vj v ojadsaj jod anb svtu vuanf ov atibuno arpuajuj jv ojuaiiuvjojv
ja uvp d asjou^ip uis X 'sa^oitDds^ sajotDtfQ soj ap opnpunfm ojjnSjo ja X
'oiustjouBf ja vjidsui anb uopvja vjjanbo ap ouajj japoStyi oiaj -aa¡ vuanq
ap rtxatpaooid as ís 'ojsando^d n%sa o uoisavpv vj anb jouotooj sntu vt^auvd
irpo/ij 'rtzojj ttjap jotuadng afa^ jap umoonitsui dj pvptsa^au ap tnpuod
•S3JJO3 sviomaojj sojsa o X opms^ Jt&gt; sajuvsauajui sopoüau ap asopuviojj
anb vjvd ovioo oiuauiojjDd jap opriuas ja a%sa jas a'b is 'uoi^a^ vj ua otj^
jaiíiDj^ u-q asaiuiajaim anb vxod ozojj vjo uvsod ap oapt vj sauopvnmsm
svjatuiud sns ua oipuauduio^ ajuapuajuj 75/ •n%siaai%ua tyj uvqvuoisvoo anb
sotunso soj auqos uijafuoo vjnd %apoSiy{ uo-tiof) ja X ajuapuaiuj ja uoiaxuna^
as vauij d; ap sauoiompawui soj ua X 'otuawojuod jap bjov vj oSaj'j,,

sajopBi^is boj ap Biouapuodsajjoo bj b asopu^u
9DBq as o^ipoijad oinsiui asa na anb pBpaAjBs Bun aiaasaad jana^
saj9iui ap sa uoiobjojba BjoBx^ ns bjbj -Bi3U3jajuoD bj ap 9auoionani
&amp;. soiuaiun^op soijba uoiBoi^qnd as oapiA9juoj^[ ap B^azBf) bj n^
-oj^ajjB ojnjnj un BJEd sapBpijiqísod pfop
ou anb A bjjoo ajuauíBAisaoxa anj anb uaoouo^aj ojuBna na uopi^ujo^
8BJJ3 -ajjBd bjjo A Bnn ap sauoisjaA uajsix^ U9iunaj aAajq bj aQ
•obb^bjj japoSi^Y no
-ua bj íSBpBJjsnaj uoJBijnsaj aiuaSjnsui ajaf jap SBzuBjadsa

(1) 'ttsozuvuadsa so^ sopoj sojnpjad
sojjosou v X 'opojau ajuapuajj jo opuoxap vpjodsa vj pmjoa X ouajqvog
jo ovvui vj ovaa ag •soiua^oSttsvo saj isd X 'sajqouasiut sodoui sos^ uajjoso
jvuauaá ns v'pf¡ o^jp :sapjaqai so; o Jtni^^oo ojod oipsrxa X aistxa vuods^
tapuij as ou oaptoatuoj^— oipuodsai aj 'oaptaa^uo^^^ v ouoSaJiua 'uaoa^vd jo
oítp aj anb 'viuaaatp^^ ajuapuaiu[ jo opuaipunjo X 'jopouuaqoQ ja oijosn

8B3uj[ ua apptnoa

ap SB

ap ums^aA

(ZT) -^opouiaqoff ociojq
ja oipidsap as sotu oood o 'ojsa uoo X sojiaaj ap popisaoau mqoy ou anb
otip 'jojauag ja opvp otqov aj anb ojijosa lod sauoponjjsui svj ajumsaftumu
ojiaoo¡snos vuod a%uap'ua%\ xg ja opuaiuanb X 'sauoioooipui sojsa ojjnsut
^od ouio) '%apo%\j{ J-g J^ -3ja vzdjj vj jojjvso ap uoiuai sodo^j sojjsanu anb
soasáp sajuaipjo soj optuaiuoo uaqov ja popiao, o%sa ap vqanud vun opuan
'UD1180 sou anb 'smouajaf-i p sj sopvzuojj ap oruai anb soasap soj 'oapia
•ajuofl ap uotunsap oj ap uotjnsa^ anb sajoui soj ^auaiuo^ vuod ojaasap ns
'ojun[ vj ap sauopuaim soj ajiojsaftuoo ¿aianb v osod a^uapuajuj ja :o\iací
as anb vzaiadsv uoo a{sa olxp iapoéi^ o janbo oponuisui isd ojopuataou Xn

[a jbjbj^ BJBd saaiy sou^ng p JojjaiuB ^vpou bj opBSají BiqBt[ anb
uiBqoBj^; ouijqos na ap opBUBdrao^B n9iunaj b^ ap jB^nj jb anjf
jap ajnapuajuj ja sajuaS^nsui bbjij na opBJJBU oj b opjan^B

'(S) 'ajuaiuaauoo
asapauod aj otuonb 'sm^umsunoip svj v ojSajjo X 'pojiaqij uoo puojqo X
'Xay jo popijaptf ns ap 'smomaojj soj ap ojuaiwrjvas ap pvptwtuvun vj ap
'voiitjod uotoonjis nuapopuan ojjsanv ap vjitujsvi mg^ opo% aiqog %\j
•oua^uojjxa uonoaui oj oujuo^ otuotijuaj ja uapua/ap ua 'ojoijjoj ojos un ap
auiluDs oj auiojjap as anb zao. vpoj 'oijopmsaa ns X 'oaptaa^uoj^ oiojuawijad
•xa anb sautsosap soj ap sajojauaff sns ap v%onpuoo vj o íu 'saiXy-souang
ap ouuatqo^f jo 111 asuotndiut uopami svuiot anb uis 'jng jap ootjauty vj ap
sajuojiqDv X 'sojqand soj ap sasaiajui soj o X fjj OOMVMUSJ 'G '•'S 13P
sov^ajap soj v 'opojs^ jo uvjojjnsai anb sopyníuad sajqnjnojooui soj ap
uojoou oj ajuo sapopuojno svjjanbo sajqosuodsai upias 'sojsandoud uopotjisuo^
ap sotpaui soj uasvipasap as svzuvuadsa stui svpoi v%uoo is ouaj 'HIA
•ojuan^ ap ojtjsa o sauop
•noo upjop as X 'ooyixjod opojojj un vjoutuof as anb oj aiqos 'uvSuodoid
as anb svjsnf sauop^puoo smuap soj uipuapa3uo3 as X 'svpumouj sojsa ap
vapovjaqti^ otun[ -ouir^ oj íod sojsandoid vX somuuai soj ua sasvjo ap
uot3upsfp uis sajuviiqou sns sopoj ap jva X 'jouosiad popiinSas X popatd
•o^d oj 'ojqanj jap sotpaiap soj sopijuojDH atuauiauwajos vvuopanb 'upiots
•odoud vjsnf uoj 'ouadsa ouioo 'vpojdajo ^as ap osvo ja ua anf) 'HA
•poiiaqtj ns
ap sajqijdtjosajduit souoaxap soj uoo sastod so^sa ap ou^aiqoS jap jojjuao
popiun oj aqpuoo anb ooirtjod ouiatsts ja oozajqotsa joiauaS osauSuo^) ja
anb ojuot vjsoif X 'jj^ OQMVNH3J 'JS laP V'VDjaqog vj oxvq soiuiuiop
sotsa ap popiun^as oj jopijosuoo vuod otvuXaiAi^ jap sojqanj souiap soj
ap uotun oj o uoqtjosqns 'opopDJ^sap mjuaüu^uoa vun ap sapopijjqtsod
svj oduiap ouisiw jv opuotajo 'sajojioif ^n^ ap voiooniisap vj X 'smoum

�V- &gt;,

t~~ • • ^^,J^ *3&amp;^^ r ^4 ^^

^" t ^-^ i ^ |^ &gt;' f~*W *" ^r ^^^^^ y^ ^*

(Vi

.'*•'*&gt;

, •&gt;*5

' #/
- ^, ^^^J^é *.&lt;**tf, *• &lt;^"-* •

^•'.. -' •

. ^ ... ^.- _... .

V11**' • *^* *

^¿^y^&gt;.

Primera foja del Preliminar del 7 de octubre, con las anotaciones hechas por el gobierno
de Bueno Aires, existente en el Archivo^ General de la Nación Argentina, Buenos Aires.

194 —

Segunda foja del Preliminar del 7 de octubre, con las anotaciones hechas por el gobierno
de Buenos Aires, existente en el Archivo General de ¡a Nación Argentina, Buenos Aires.

— 195 —

��í

Y a guisa de comentario agregaba:
"Este escandaloso Suceso con que estos cobardes, sin atreverse a asomar
ásus murallas intentan ofender en la autoridad de V.E. la dignidad délas
Provincias que le han confiado su Gob.no y la conservación de sus de
rechos, me confirma en la opinión de que ni la razón ni la prudencia al
canzan á curar los males del fanatismo, ni templar el orgullo furioso de los
Españoles que han jurado nuestra proscripción. Solo la espada y la bayoneta
tendrán la energía bastante para conducir a estos fanáticos al desengaño
de su impotencia y de sus errores. Yo los considero incapaces de rigurosa
conciliación, y espero por lo mismo que V.E. me permita llevar adelante
la resolución que he formado, de no poner la dignidad de las Armas de
la patria a desaires de esta especie, ni admitir otra conciliación que aquella
que me proporciona la victoria". (15)
En el relato del bando español, aparecido en la Gazeta Extra
ordinaria de Montevideo del 11 de agosto, se hace depender el fracaso
de la entrevista de las palabras, indecorosas para la Nación y la
fidelidad del pueblo de Montevideo como asimismo para el Gobierno
Portugués, de Calcena y Echeverría.
Se cuenta en el periódico montevideano que el Gobernador salió
de la Plaza con sus ayudantes y escolta hacia el sitio señalado:
"Llegado al lugar prefixo apareció un coche con su escolta y bandera
parlamentaria, se apeó de aquel D. José Alberto Calzena y Echeverría con
dos oficiales, y su bandera, y vino acercándose acia donde marchaba el
Sr. General Gobernador, que había dexado su caballo.
Juntos ya, después de los saludos de ceremonia, Echeverría pidió a
nuestro General que lepermitiese venir á la Plaza con su sobrino D. José
Machain (comisionado por la Junta para el cange de los prisioneros) á
conferenciar con el Exmo. Sr. Virrey, de quien esperaba accediese a las
justas propuestas que en nombre de la Junta de Buenos-Ayres iba a hacer
a SE.: negóse el Sr. General Gobernador, asegurándole que estas mismas
las admitiría por sí a nombre de SE., del Rey, y de la Nación, según la
justicia de su contenido". (16)
Agregó también Vigodet que el asunto planteado por Machain se
resolvería por separado. Así las cosas Echeverría argüyó:
Señor, yo soi un hombre de bien, el Rey me debe más de 107 $ pesos,
la causa que defiende Montevideo es la misma que la de Buenos-Ayres,
ambos han resuelto que estos países no reconozcan otro Soberano que el
S.r FERNANDO VII; y por evitar la efusión de sangre entre hermanos,
he tomado a mi cargo esta comisión. VS. puede convencerse que la Exm.a
Junta de Buenos-Ayres consiguiente a sus liberales principios no puede
mirar sin lastima las víctimas, que se sacrifican por unos mismos intereses,
y por cumplir lo más sagrado de sus obligaciones: debe ceder Montevideo,
y cederá en parte la Junta. Le haze mui poco honor a esta Plaza haber
llamado en su auxilio a los Portugueses, y há hecho mui mal; porque ven
drán como auxiliares y se quedarán dueños de esta banda; como lo hicieron
en otro tiempo, de otro modo no se hubieran prestado; pues son tan cap
ciosos, como enemigos nuestros. Las ideas benéficas de la Exjna Junta, y
sus ordenes terminantes han hecho que nuestros Generales no hayan con
descendido con el valor de nuestras tropas que han pedido muchas vezes
(15)Id., id.
(16)Artículo de Oficio de Gazeta de Montevideo, Extraordinaria del 11 de Agosto
de 1811. Biblioteca Nacional, Buenos Aires. Reservado Dirección, 28,260.

asaltar la Plaza; pero señor, una sola muerte de los de ella nos haría perder
toda la gloria y, satisfacción del triunfo. VS. sabe que España está perdida
y dominada por los Franceses, por esto la Exm.a Junta quiere poner estas
vastas Regiones a cubierto de las miras del tirano; porque si la Península
no está hoy toda subyugada por el, mui en breve no le quedará ni un
pueblo libre; queriendo pues::::" (17)
El Gobernador lo interrumpió diciéndole:
"¿Ha venido usted a parlamentar, o a insultarme? no tiene usted idea
de lo que es un parlamento; así que bazo las perversas bases en que piensa
estrivemos nuestras negociaciones, ni quiero oírle, ni puedo disimular por
mas tiempo su osadía. Si alguna vez, por imposible, volviera a suceder que
nos avistemos, y me hablara usted con tan hipócritas y seductivos desvarios,
haré señal a la Plaza, para que de un cañonazo pereciese quien osa así
injuriar a la madre Patria, sin que pudiera yo tener otro disgusto que morir al
lado de un traidor a ella. España existe, y existirá para castigar a sus im
perdonables, infieles y desnaturalizados hijos. No son ustedes capazes ni
aun de acercarse con sus tropas al lugar donde estamos hablando, porque
deben conocer que perecerían sin recurso; deseamos mas que ustedes que
llegue ese dia vociferado del asalto, para dar a la Patria uno mas de honor,
humillándolos".
Y prosiguiendo en su actitud agresiva, dijo el Gobernador de
Montevideo:
"¡Asaltar a Montevideo! ¿Que tropa tienen ustedes? bandas de insu
bordinados, sin disciplina, y la mayor parte sin armas ¿que Generales? Sol
dados ignorantes, que no saben ni aun que significa este termino General.
Se acabó el parlamento. Entonces Echeverría sacó un papelote que dixo
ser las proposiciones de la Junta, y el Sr. General le contestó ="No admito
papel que viene fundado sobre tan iniquos principios..." (18)
Ya las dos de la tarde de ese día —10 de agosto— regresaba

Vigodet hacia la Ciudadela (19).

En Montevideo se formó un ambiente de espectativa por conocer
cuáles habían sido las cláusulas del pliego que Calcena intentó en-

(17)Id., id.
(19)Carta
(18)Id.,
id.de N. Aguilar a Ignacio ^Vüñez. Sitio de Montevideo, 10 de Agosto de 1811.
En Cazeta de Montevideo, en Biblioteca Nacional, Buenos Aires. Reservado Dirección, 28.260.
Junto con la documentación anterior, referente a la Conferencia entre Calcena y Vigodet, pueden citarse las cartas de D. M. Cavia. La primera dirigida a un amigo fechada en el
"Partido de las Tres Cruzes en que lo quisiera ver en medio de los campamentos,
10 de Agosto de 1811.*
Hoy tubo su conferencia cortísima (para lo que precedió parlamento ayer) el
Sr. Vigodet con nuestro Intendente Calzena cerca de la línea, mas se acabó casi a
capazos porque aquel, quando vio que no era cosa de entregarse o retirarse el exercito, prorrumpió con acento en tono descomedido que si se le había querido insultar
a aquella vista, que la España no estaba perdida ni se pederia para castigar a los
rebeldes, qne asaltasen esas tropas miserables, que lo deseaban para saciarse en su
sangre y enseguida se largó dexando desairado a nuestro buen viejo, sin siquiera darle
tratamiento y quando este pobre se lo daba".
Yla segunda a su hermano D. Pedro Feliciano fechada en: *
"Treshubo
cruzes
10 de 1811:
Hoy
unAgosto
parlamento,
conferencia o entrevista entre nuestro intendente Calcena, y Vigodet, junto ala alondiga pero fue cortísima porque éste estuvo mui fogoso,
despreciando todo, y diciendo que, porque no asaltaban, que lo deseaban. Yo no espe*
raba
otra
porque
los conozco 3.a
bien.
Ambas
encosa
Gazeta
de Montevideo
Extraordinaria del Sábado 28 de Setiembre de
1811. Biblioteca Nacional, Buenos Aires. Reservado. Dirección, 28.260.
— 197 —

— 196 —

�— ¿61 —
— 961 —
'09Z'8Z 'uoijosjiq opeAjsssy -sajiy souang 'jsuopBf^ B^aioijqig -xi8t
ap ajqma^ag ap g^ 0PBq?S laP BijeuipjOBiix^ ^' oaptAa]uoj^ ap BiazB^ na sBqtuy
•uaiq ODzouo^ so| anbjod Bso^ bjio Bqsj
•adsa on oj^ 'DBqBasap oj anb *UBqBi[BBB on anbjod 'anb opuapip X 'opoi opnspajdsap
'oso^oj inuí OAnis^ a^sa anbjod boiisjijo3 anj ojad BSipuo[B bjb O]nnf 'japoSi^ Á 'Buaa
•|B3 aiuapuawi ojisanu aj|ua BlsiASJiua o Bpuajajuo^ 'oiuauíBjJBd un oqnq Xojj
:Il8t aP 01 ojsoSy saznjo sajx,,
:na Bpeq.iaj ouBpija^ ojpa^ -q oneinjaq ns b BpunSas e| j^
'^BqBp o[ as ajqod ajsa opu^nb A ouaiaiBiiiJi
ajjBp Bjambis uis 'otaiA uanq ojisanu b opBjinsap opuBxap o3jb[ as BpinSasua i ajSuBS
ns ua asjBioBS Bjsd u^qBasap o[ anb 'sa{qBjasiui SBdo.ii SBSa uaSBijBSB anb 'sap^qaj
so( b jb8iisb3 BJBd Btjapad as iu Bpipjad BqBisa oa BUBds^ b{ anb 'bisia B¡|anbB e
^Bijnsui opijanb Biq^q aj as is anb opipatuo^sap ouoi na oiua^B uoj oidninjjojd *oip
-jaxa ^a asjBj^aj o asjB^^ajjua ap Bso^ Bja oa anb oía opuenb 'pnbB anbjod sozBd^a
b ¡SB3 oqBjB as SBtn 'Bau;[ b¡ ap B3jaa Buaz[B3 aiuapuam] ojisana aoJ lapoS;^ -jg
ja (ja^B O]aamB{jBd oipaaajd anb o^ BJBd) Binisiiao^ spaaja^no^ ns oqn^ Xo^
"II8I P oisoSy ap oí
^soinaniBdniBa so^ ap oipanx na jaA BJaismb o^ anb na saznj^ sajj^ sb¡ ap opi^JB^^,
[a na spBqoaj o^ims un b Bpitfijip BjamiJd b-^ 'biab3 'IV 'a 3P SB'JB3 S"I asjBip napand^
-i^ í Bua^^B^ aj]na Bpuaja^uo3 B| b a^uai^^aj 'joijaiuB noiae]uauin3op b( uoa oiunf
'Ü9Z'8Z 'nopaajig opBAj^sajj -sajiy aouang 'ibuoi^b^j B3aio||qig ua 'ospjAaiuoj^ ap BiazBf)
'II8I aP oiso3y ap oí 'oapiAajuoj^ ap oijjg -xaurtf^ oioougj o jojmSy •*/ ap nuo^ (6X)
•PJ "VI (81)
P! 'TI (¿O
-ua oju^juí Bn^D[B^) 9nb o
jaoouoo jod BAijBioadsa ap

b{ opis
un 9U110J ^s oapiAajuo^^

'(61) BIaPBPnTD BI BPBH
—ojsoSb ap qj_— eip asa ap ^pjBj ej ap eop sbj^ b
(SI) u"' soidiouiid sonbiut uo% aiqos opDpunf auaia anb jadvd
oitiupD oj^&gt;&gt;= ptsapjoo aj jvu^uaff -ug ja X 'viun[ vj ap savoijpodojd sd^ jas
oxip anb ajoj^dvd un ooos vijj^a^q^^ sa^uoju^ •ojuaiunjjvd ja oqvov ag
•jvuaua^) outwiaj ajs^ voijtuSjs anb unv tu uaqns ou anb 'saiuououát sopop
•jog ¿sajDjauaf) anb? smuuu vis auvd íolmu vj X 'ouijdiosip uts 'sopmiipjoq
•muí ap Süpuvq ¿sapajsn uauayi vdoif an(f? ¡oapfaaiuoj^ o dvjjvsy!n

ap jopeuaaqo^ [a ofip 'BAisaoSs pnjijoB ns ua opuamSisojd
^jpjjy
'uouoif ap svui oun vijjdj vj d uop ojod 'orj^so jap opviafiooa vip asa anSajj
anb sapajsn anb sviu souioasap iosjnoau ms uvtua^auad anb jaoouoo uaqap
anbjod 'opuüjqvv souiDfsa apuop jognj jo svdouj sns uoo asÁnoia^o ap uno
111 sazDdoo sapaisn uos o\¡ soíiij sopvzijDjnjousap X sajatfut 'sajqvuopjad
-tui sns v joSpsoo vivd njtistxa X 'atsixa vuvds^ -njja v uoptoj} un ap opvj
jo jijoiu anb otsnSstp ojio jauat oX ojaipnd anb uis 'vu)oj ajpvui dj o jmjníui
iso oso uainb asaio^jad ozduoudo un ap anb vjnd 'ozdjj vj v joyas ajtni
'sotjoasap soauonpas X sojtjoodtu uot uoo patsn ojnjqotj aui X 'souiatsmv sou
anb japaons o vjamjoa 'ajqisodwi jod 'zaa ounSjo ig -Diposo ns oduiatj sout
jod jojnutistp opand tu 'ajjto ojatnb tu 'sauoi^mooSau sojfsanu sotuaaiJtsa
vsuatd anb ua sasvq sosjan jad soj oxnq anb tso iojuautojjod un sa anb oj ap
vapt patsn auatt ou ¿auuojjnsut o o 'jojuautojjod v patsn opiuan f/?,,
:a^opuapip oidranMajuí oj jopeujaqo^ ^g
(II) n::;:sand opuaijanb iajqtj ojqand
un tu pjvpanb aj ou aaajq ua muí 'ja jod opoSnXqns spot Xot¡ ntsa ou
vjnsuiuaj n¡ ís anbjod íouojtt jap svjiui soj ap Ofjatqno o sauoi8a}¡ sdjsdíí
sojsa jauod ajatnb otun[ trtux^ vj otsa jod 'sasa^uojj soj jod opouttuop X
optpjad ots^ ouods^ anb aqos -gyf -ofuntjt jap uoioonfsttos X otjojü vj npoi
japjad vijov sou vjja ap soj ap atJanui ojos oun 'jouas o jad ivzvjj vj jotjoso

^uopaajtQ opBAjasa^ *sajiy soaan^ '^Bnoi^B^^ v^aiotjqt^ *H8[
oisoSy ap \\ ^ap
jOBJi^^ 'oapiAaiuoj^ ap Biaz^^ ap oijijo aP o[nj;uy (91)
;y (
TI "fl (SI)
(
sazaa snuonui optpad uou anb sodojf sojtsanu ap jojoa ja uoo optpuaosap
•uoo uoXotf ou sajojauaf) soijsanu anb ot¡oat¡ uvv saiuoutuijat sauapjo sns
X 'vtunf vurx^ vj ap sootjauaq soapt svq 'SOJtsanu soüituaua outoo 'sosoto
•doo uot ^os sand íopotsajd uojaiqny as ou opoui ojio ap 'oduiap ojto ua
uojat^ty o; ouioo íopunq vjsa ap souanp upjopanb as X sajmjtxno ouioo uojp
•uaa anbjod ijout muí ovoau ou X 'sasanSnuoj so] o oijtxno ns ua opvuioj]
jaqvu vzvjj otsa v iouoti oood tnui azoy aj -otunf vj auod ua vjapao X
'oapioatuo^^ japao aqap : sauoiooáijqo sns ap opojilos spui oj jtjdutm jod X
'sasajatut souisiui soun jod uoojfijjos as anb 'souittotíi soj muttsoj uis jojtut
apand ou sotdtoutjd sajojaqtj sns o atuainStsuoo sajXy-souang ap vjunf
o-uixg oj anb asjaouaauoo apand S/í 'Upistuioo otsa oSjvo tui o opoutot at¡
'sououtjau ajtua ajSuos ap upisnja vj jotma jod X í//^ OQNVMHSá rS
]3 anb ouojaqog ojto uvozouoaaj ou sastod sotsa anb otjansaj uvu soquio
'sajXy-souang ap oj anb ouistui oj sa oapjaaiuo^^^ apuajfap anb osnoo oj
•sosad f ¿oí ap soui aqap aui Xay ja 'uatq ap ajquiov un tos oX 'jouag
zoÁnSie B;jj3A3i[3g[ svsoo 9B[ jsy
zoÁnSie
as
jocI
bij3A[O93j
aod opB^juB[d ojunsB
[a anb
uaiquiBj oS^iSy
nj un^as 'uotoof^ dj ap X '^C^y jap '-gg aP ajqtuou
o ts jodns
otjtjiuipo
soj
(gi) 'aoptuatuoo
ap otottsnC
souistui svjsa anb ajopuojnSaso 'jopoujaqof) jojauaQ 'jg ja asoSau :'^^ o
jaoou o oqt sajXy-souang ap vtunf o] ap ajquiou ua anb sotsandojd sotsnt
soj v asatpaooo oqojadsa uatnb ap 'Xajjt^ -jg 'ouix^ ja uoo jmouajajuoo
p (sojauotstjd soj ap a^uoo ja ojod otunf oj jod opvuotstuiooj utovoo^^^
asof -q outjqos ns uoo ozojj oj o jnuaa asatjtuuadaj anb jojauaff ojjsanu
o oipid otjjaaatp^ 'otuotuajao ap sopnjm soj ap sandsap 'oX sotunf
•ojjoqoo ns opmcap otqou anb 'jopoujaqof) jojana*} ug
ja Dqouojoui apuop dijo asopuoojaoo oum X 'ojajyuoq ns X 'sajototfo sop
uoo mjjaoatp^ X dubzjo^ ouaqjy asof 'Q janbv ap pado as 'otjojuauiojjod
ojapuoq X otjoosa ns uoo auaoo un ptoajodo oxtfajd jognj jo opoSajj,,
:ope[EU38 oprs p ^p^q e^[oasa A saju^pn^e sns noo bzb[,j bj ap
oi[B8 jopBUjaqof) [a anb oueapiAaiuom o^ipoijad p ua Fjn^no ag
•BjjjaAaq^g ap
A BuaofB^)
'sanSnjjo^
ouiaiqof) p BJBd oumuiise ouioo oaptAaiuopy[
O[qand ap
pp
p^pi^apij
B[ A uoi3B^[ B[ BJBd sBsoJoaapui 'sBjqB[Bd sb[ ap BjsjAajjua b[ ap
osbobjj p japuadap aoeq as 'o^soííb ap [[ pp o;(JíAa}uojA[ ap Bueuipjo
-bjjx^j BjazB^j b[ ua opiaaJBdB '[ouBdsa opusq [ap ojb[3j p u^

(SU
'tlotjotota
aui anb
ojjanbo anb uotootjtouoo vjto jtjtutpo tu
'atoadsa
otsaoj
apouotojodojd
sajtosap v otJtod
dj
ap souijy soj ap poptuSip dj jauod ou ap 'opouuof atf anb uotonjosaj vj
atuojapo joaajj vttuuad aui '^'A 9n^ oxusiiu oj jod oiadsa X 'uotootjtouoo
vsojnStj ap saoodoout ojaptsuoo soj o^ 'sajojja sns ap X mouaiodun ns ap
ouoSuasap jo soottouof sotsa o Jionpuoo ojod atuotsoq otgjaua ; uojpuat
vjauoXoq vj X opodsa dj ojog 'uotodtjosojd vjfsanu opvjní uou anb sajouods^
soj ap osotjnf ojjnSjo ja jojduiat ju 'ouisijouof jap sajoui soj jojno p uozuoo
•jo Dtouapnud oj tu uozoj oj tu anb ap uotuido vj ua ouuifuoo aui 'sovoaj
-ají sns ap uotootuasuoo o] X owqof) ns opotfuoo uou aj anb sotoutaojj
sojap poptuStp 0^ '^^'yi ap poptjotno oj ua japuafo uoyuatui sojjojnui snsp
jouioso v asjaaajpt uts 'sapjoqoo sotsa anb uoo osaong osojopuDosa 8tsgn

ap

�tregar al Gobernador. Un hecho casual, el apresamiento de una
balandra que conducía a Buenos Aires la correspondencia del cam
pamento insurgente, proporcionó a sus habitantes la oportunidad de
enterarse de tales proposiciones (20).
¿Por qué fracasó la entrevista? Las Instrucciones a Calcena
dejan una pauta para la respuesta: Montevideo tenía una ayuda va
liosa en las fuerzas portuguesas y el alerta que se debía hacer a
Vigodet por los futuros hechos de los invasores lo está denunciando.
También facilita la contestación a esa interrogante un comentario
inserto en la Gazeta de Montevideo que dice así:
"La falta de disciplina y subordinación de los soldados, la envidia
que se tienen unos a otros, la escasez que tenían cuando escrivieron, que
aun hoy padecen, el justo miedo que les impone el movimiento y cercanía
de nuestro aliados Portugueses... (21)
Estas expresiones del periódico montevideano, sobre todo en lo
que se refiere a la ayuda portuguesa, explican lá actitud firme y
aun descomedida del gobernador Vigodet.
Si cuando la situación había sido tan crítica como en el período
de mayo, Montevideo, abandonada a sus únicas fuerzas, rechazó vigo
rosamente las proposiciones de los insurgentes, razones más poderosas
tenía ahora -para no aceptarlas, que contaba con un refuerzo, peli
groso sí pero valioso, como el portugués.

VII

LA MISIÓN FUNES-PÉREZ Y PASSO
(Antecedentes: Situación en Buenos Aires; Misión Vedia-Alvarez Thomas)
En la Asonada de abril hizo crisis la fricción que entre saavedristas y morenistas se había planteado en Buenos Aires a partir de
mayo de 1810 y que luego se complicara por la acción de otros
factores.
La tirantez entre la Junta y el Cabildo manifiesta en ocasión
de la expulsión de los españoles europeos; los rumores de que el
Gobierno era partidario de la Carlota y estaba dispuesto a entre
garse y otros motivos más de divergencia, crearon el clima necesario
para que la Asonada fuese un acontecimiento de fácil previsión.
Pero la medida del gobierno no consiguió detener la crisis po
lítica planteada en Buenos Aires. La situación económica —sin llegar

a tener la gravedad de la de Montevideo—• era lo suficientemente
difícil como para que en el pueblo se hicieran sentir sus consecuen
cias. Por otra parte, el bloqueo establecido por Elío, a pesar de no
ser excesivamente rigoroso, mantenía los espíritus dispuestos hacia la
disconformidad. Además el bombardeo de la ciudad por Michelena,
aunque en las esferas gubernamentales no produjese el resultado ape
tecido, dejó su sello aumentando la inquietud del ambiente.
El 20 de julio, llegaba la noticia del desastre de Huaquí a ese ya
agitado Buenos Aires, y había así un elemento más que pesaría sobre
población y gobierno. A cinco días del ataque naval con que Monte
video había recordado a la capital que era una fuerza capaz de hosti
garle, la amenaza de un enemigo vencedor que tenía su camino expedito
a Buenos Aires y la conciencia de la derrota de aquel ejército que lle
gara sin detenerse hasta el Alto Perú, triunfante en Suipacha, incidían
sensiblemente en el ánimo del pueblo porteño y en las decisiones de
su gobierno.
La Gazeta del 25 de Julio en un pequeño comentario, sin que
rerlo, testimonió el estado de espíritu imperante en aquellos días,
cuando sintió la necesidad de establecer que eran falsas las aseve
raciones sobre el estado de "desesperación" de "Buenos Aires, y de
afirmar que el bombardeo no habría de repetirse.
"Como los enemigos de nuestra causa no necesitan mucho para fingir
embustes con que nos pintan en el estado de desesperación a que quisieran
vernos reducidos, no debe ser superfluo repetir nosotros hoy, que continúa
retirado el bloqueo, y bombardeo, con que nos amenazó el célebre Miche
lena. No parece á la vista su esquadra sutil, ni creemos, que vuelva á pa
recer, ni ponerse en estado de repetir impunemente otro igual insulto:
y se advierte así á las provincias para desvanecer las pinturas de muchos
empeñados en propagar noticias infaustas. Con advertencia, que mientras
en la gazeta no vuelva á anunciarse, ó hablarse de ello, será siempre falso
quanto digan". (1)
El pedido del gobierno a Michelena de que se suspendiesen las
hostilidades hasta tanto se resolviera la Misión ante Elío, confirma
que no había tal pretendida seguridad de espíritu y que por el con
trario Buenos Aires sentía a fondo los acontecimientos. (2)
Estas circunstancias obraron de tal modo que hicieron factible
la buena disposición de las autoridades de la Capital para oír propo
siciones de la Princesa Carlota Joaquina. La Infanta desde tiempo
atrás mantenía latentes sus pretenciones —como ya vimos— para
conseguir su coronación en el Río de la Plata. Su representante Felipe
Contucci a mediados de junio realizó varias tratativas con ese fin.
Las actuaciones que con tal motivo se desarrollaron nos son cono
cidas fundamentalmente por las "Instrucciones que dio Cornelio de
Saavedra a su apoderado en el juicio de residencia" que se le siguiera
en el año 1814.
Por su condición de hombre de gobierno sus palabras pueden

(20)Gazeta de Montevideo, Extraordinaria del 31 de Agosto de 1811, en Archivo del
Sr. R. Grille.
En el Archivo del Dr. Engenio Petit Muñoz, existe la primera y última página de la
referida Gazeta.
(21)Gazeta de Montevideo, Extraordinaria del 26 de Setiembre de 1811. Biblioteca
Nacional, Buenos Aires. Reservado Dirección, 28.260.

Aires, o. cit., t. II, pág. 631.
(2)Oficio de Michelena a Elío. Bergantín Belén 12 de Agosto de 1811. Gazeta de
Montevideo del 15 de Agosto de 1811. Biblioteca Nacional. Montevideo.

— 198 —

— 199 —

(1)Editorial de Gazeta de Buenos Aires del 25 de Julio de 1811. Gazeta de Buenos

�— 661
— 861 —
j^ [j B^ajoijqi^ •[181 *P O)so^y ap g^ jap oapiAaiu
ap 813ZI^ "H8I P ojsoSy ap ^x ?PH ujluo^aag -oi/^ d Di/a/si^i/^ ap optjQ (%)
•tf9 -8Bd 'ji -i '-jjD -o 'ss
soo^ng ap B^azsj) -H8I ap oijnf ap ^Z pp ^ajty ouang ap b)3zb-j ap iBijoiipg (i)
uapand SBJqBjBd sns oiuaiqoS ap ajquioq ap uopipuoa ns jo^
•^181 OHB F na
BJomSis aj as anb tíBpnapisaj ap opmf ja ua opBjapods ns e BjpaABBg
ap oi[aujo3 oip anb sauoponjisuj,, sbj jod atuatujBiuaaiBpunjf sspp
-ouoo nos son uoJBjjo-UBsap as oatjoui jbj uoo anb sauopBnjoB
•uij asa uoo sbatjbibj^ sbijba ozijsai oiunf ap sopBipaui b p^
adija^ a)nB;nasajda^ ng "bjbj^ bj ap oijj ja na uopBnojoa ns JinSasuco
BJBCI SOUIIA B-íí OUIO3
S9UOpua}ajd SnS Sa^liajBJ BIU3JUBUI 8BJJB
odraaij apsap bjubjuj vj •BurnbBof b^o^jb^ BsaoniJj b[ ap sauoiois
-odojtl jio BJBd piíds^ B[ ap sapBpuoinB sb¡ ap uoiaisodstp Buanq bj
a^qnaBj nojapiq anb opom ^j ap uoJBjqo SBpnsisnnajp SBjs^
(^) -sojuaiuipaiuooB so^ opnoj b Btjuas sajiy souang oijbjj
-no3 p jod anb Á n^iijdsa ap pBptjnáas Bpipuajajd \vi Biqeq on anb
buijijuoo 'oij^ ajuB uoisij^ b¡ BjaiAjosaj as ojubj BjSBq
sbj; nasaipnadsns as anb ap Bua^qaij^ b onjgiqo^ pp opipad
(I) \,ud^íP oruonb
osjvf ajdwais púas 'ojja ap asjvjqvy o 'Bsjmounuv v najaría ou vjazvil vj ua
sujjvaiui anb 'mouauaapv uo^ •sojsnofm sviopou juijodojá ua sopnuadwa
soipnw ap snjmfuid svj j^oaunasap vuvd SDiJumoid $dj p iso ajjaiapo as jC
:otjnsm jongi ojjo ajuawaundwi xyiadai ap oprma ua asuauod íu 'jaoaj.
•od p vajana anb 'sotuaauo tu 'jtins vjpvnbsa ns vjsia vj v aoaxad Of^ 'vua^
•auoi^^ ajqajao ja ozmiauio sou anb uod 'oapjoqwoq X 'oanbojq ja opvniai
onupuoo anb 'Xot¡ sojjosou ji^ada^ onjfjadns jas aqap ou 'soptonpai soujaa
uvjaisinb anb v upioojadsasap ap opojsa ja ua uvfvid sou anb uoo satsnquia
JiSutf vuod otpnui UDiisaoau ou osnvo vjtsanu ap soHiiuaua so^ ouiojn
ap sjjqsq on oapjeqiuoq p anb
ap A 'sajiy sonang,, ap (tuopB.iadsasap?, ap op^^sa p ajqos sauopBj
-3A3SB sb[ 8B8^bj UBJ^ anb j303^qBi83 ap pBpisaaan b{ punís opuen
'SBip 8o[^nbB na ainBJtadmi njijjdaa ap opBjsa p oiuoinijsaj 'ojjoj
-anb uis 'oiJBjuaraoa onanbad un ua oi¡n ap 5^ pp BiazB^j vj
•oujaiqoá ns
ap sauoxspap sb^ na A on^jaod o^qand pp ouiiub p na ainama^qisnas
nBippni 'BqoBdmg na ajuBjunuj 'ruaj oj^y p Bjssq asjanaiap nis bjbS
•a\l anb ojpjafa pnb^ ap ejojjap b[ ap epnapuo^ b[ A sajiy souang b
oiipadxa oniuiso ns Bina} anb aopa^naA oSiui^ua un ap BZBnaoiB bj '^jjbS
-ijsoq ap zBdBo ezjanj enn Bja anb ^b^hIb3 bj b opBpjo^ai Biq^q oapiA
-ajnop^ anb uod pAn anbB^e pp SBip ooup y -oujaiqoS A nopBjqod
ajqos BiJBsad anb SBín oiuamap nn jsb Bjqsq A 'sajny sonang opBjtáB
vA asa b jnbBnjj ap ansBsap pp Bppon b[ BqBa^j 'oijnf ap Q j^
•a^uaxqraB pp pn^ambui ^ opuB^namne ojps ns 9fap 'oppaj
-adB opBjjnsoj p asafnpojd on s^jBjuatnBnjoqnS SBjajsa sbj na anbun^
'Bu^pqoíj^ jod p^pnp bj ap oapiBqmoq p SBmapy •pBpxtnjojno^sip
bj Bp^q soisandsip snjijjdsa goj BinajuBtn 'osojoStj ainameAisaaxa jas
on ap jBsad 'OJI3 ^od oppajqBisa oanbojq p 'ajj^d jjo io¿ *8Bp
-uanaasuoD sns Jiiuas UBjapiq as ojqand p ua anb BJBd omoo Jiojjip
ainauíainapijns oj Bja •—oapiAajuoj^f ap bj ^p p^paABjS b^ janaj b

O
p^Ajasaj^ sajiy souong '[
ap ajqinaiiag ap 9J
¡ap
9J ¡p
jimipjoBJix^ 'oapuajaoj^ ap bi^zbj) (j^)
'oapuajaoj^
ap
bi^
i[ ap BDi9Bd mii|n i uamijd si a^sixa 'zoun^j Jiia^ oiuaSn^j -jg pp OAiqojy p 0^
*B
pp OAH|^jy ua 'U8I ap oíso^y ap jg pp BíJBUipJOBJlügf *oapiAaino]^[ ap BjazBy (qj¡)
JBajj ms— Boirnouooa uoiobiijis vj 'sajiy sou^ng ua BpBajuBjd Baiíjj
-od SI8IJ3 bj jaua^ap oin¿tsnoa on onjaiqo^ pp epipam bj oi9¿
•uoisiAa^d [pBj ap ojnaitnpajaooB nn asanj spBnosy bj anb vivd
oiJBsaDau Biuip ja nojsaa^ 'BpuaájaArp ap st?in soaijoiu soj^o A asj^^
-ajina b ojsandsip BqBjea A bjojjb^ bj ap ouBppjBd Bja oajaiqoj)
p anb ap sajoioiu soj ísoadoana sajonedsa soj ap notsjndxa bj ap
noisBao ua BjsatjiuBtn opjiqe^) p A B}un b^ ajjua zajuBJtj ^\
sojijo ap uopoe B[ jod BjBDijdnio as oSanj anb A ^\2l ^•
ap jiiJBd b sajry sonang u^ opBaju^jd Biqsq as seisinajom A
-aABBB aj^ua anb uopouj bj sisuo oziq JUcjb ap BpBuosy bj n^j
(snutoqj^ zajvajy-rnpaj^ uoisij^ isajiy souang ua upioDnjtg :sa%uapa3a%uy)

ossvd a
ossv

moisi^ vi
UA

-eanSnjJod p ovaoo 'osoijba oiad js osoiS
-ijad 'ozjanjaj un uod BqBjuoa anb 'sBjjBjdaas ou BJBd- BJoqB Bjuaj
sesoaapod sbui sauozBj 'saiua^jnsui soj ap sauopisodojd sbj aiuamesoj
-oSia ozeqoaj 's^zjanj SBomn sns b BpeuopuBqB ^oapiAajuoj^; 'o^bui ap
opouad [a na otuoa Bopua ubi opis Bjqsq u^pBnjis bj opueno ig
•japoSi^^ JopBu.iaqo^ jop Bpipatnoos^p mve
A arajij pnjpoB bj uB^ijdxa 'BsanSnjaod epn^s bj b ajaijaj as anb
oj ua opo} ajqos 'ouBopiAajuocu: ooipoijad jap sauoisajdxa sbjs^j

ojjsanu
ap
xnwaojao X ojuatuimoui ja auodutt 9^(IZ)
anb'"s^sangnjjoj
opattu ojsnl jasopmjo
'uaoapnd
Xou unv
anb 'uojaiaijosa opuvno utnuai anb zasv^sa vj 'sojjo v soun uauaii as anb
tnptaua vj 'sopDp¡os soj ap uopowpjoqns X vm¡di3Sip ap vtjvj dj^
:jsb aoip anb oapiAajnoj^ ap BiazB^) bj ua o^jasur
otJB^uamoa un ajuB^oxiajur Bsa b uoraBjsajuoa bj B^ijpBj uaiquiBj^
•opuspunuop Bjsa oj sajosEAUi soj ap soq^aq soanjn^ soj jod japoSr^
B ja^sq ejqap as anb BjaajB ja A SBgan^njjod sbzjoiij sbj ua bsoij
-ba BpnAB Bun Bjuaj oapiAajuoj\[ :B}sandsaj bj BJBd Binsd Bun usfap
BnaojB^) b sauopanjjsuj sb'j ¿BjsjAajjua bj osbdbjj anb Jo^?
'(O^) ^auopisodojd sajB) ap ^sjejajna
ap pBprunjaodo bj sajuBjiqBq sns b ouopjodojd 'ajuaá.msui ojiiainBd
-uiB3 jap Bioaapuodsajao^ bj sajiy souang b epnpnoa anb BjpasjBq
Bun ap ojuaiuiBsajdB ja 'jsnse^ oqaaq u[ •JopBiuaqo^) jb

�considerarse bien informadas, aún cuando por su calidad de parte
interesada enfoque los hechos desde un ángulo especialísimo.
Sin olvidar las salvedades que debe merecer toda memoria, por
ser tal, como en este tema las fuentes son escasas, es imprescindible
atenerse a ella.
Pero para poder hacer una valoración correcta es necesario tener
en cuenta algunos hechos. Así al confrontarse el oficio de Contucci
a la Junta solicitando la reunión y las instrucciones dadas por aquella
a sus comisionados Vedia y Alvarez Thomas con lo que sobre ambos
hechos dice Saavedra, nos encontramos con que las Memorias no se
ajustan estrictamente a lo que emana de esos documentos. Sin em
bargo caben dos puntualizaciones: primero que las instrucciones las
conocemos por los borradores, desconociendo el original y en conse
cuencia los posibles agregados que pudieran haberse hecho, de es
pecial manera, la orden de detener a Contucci; y en segundo tér
mino, que pueden haber existido órdenes ampliatorias formuladas
verbalmente.
A fines de julio el sobrino de Contucci, entregó a la Junta el
oficio que el día 15 había firmado el emisario de Carlota. En él
"suplicaba" que
"con todo acatamiento, q.e pueda transmitir fiel pronto y secretam.te a
V.E. D.a el resultado de una conferencia, q.e imploro y espero se me con
ceda en el lugar de esta banda, q.e VE. D.a considere más á proposito.
Las circunstancias del (lia —agregaba— me privan de explicar mis sentimXos con claridad, como igualm.te de tener el honor de aproximarme
a VE. Dm como debia y deseara; mas yo ruego encarecidam.te a la be
nignidad de VE. D.a q.e se sirva acceder a esta mi Suplica, pues es solamie
en beneficio de la Patria y de la Humanidad en general, que yo pido esta
entrevista, de la qual no puede resultar perjuicio ni comprometimiento a
la Alta Dignidad de VE. Da., y no dudo un momento q.e será del com
pleto agrado de VE. Dm esta mi deliberación". (3)

Impuesto el Gobierno de Buenos Aires del contenido del referido
oficio discutió la posibilidad del envío de los oficiales referidos
—siguiendo siempre a Saavedra—.
Algunos de sus componentes sostuvieron que no debía accederse
a lo solicitado porque:
"era un verdadero insulto hecho al Gobierno pedir le mandase oficiales de
confianza, que las oyesen, y trasmitiesen"
desde el momento que el mismo Contucci
"confesaba no revestir carácter público en su persona para hacer propo
siciones ó tratados".
Otros argüyeron que
"no se debía contestar á ContuccV
y los restantes dijeron que aunque no hubiera obligación en oír
"las propuestas de aquel particular, con todo, nada se perdía, en imponerse
de lo que quería proponer, sin que por esto se ignorase cosa alguna, ni
de estrechar cuanto más se pudiera el sitio de Montevideo (5)
porque bien pudieran obtenerse algunos datos de interés para la di
rección de las futuras operaciones en la Banda Oriental.

Y
"acaso se proporcionaría dar una prueba evidente de la injusticia y falsedad
con que se tachaba de partidario de la indicada Sra. Infanta á vanos individuos
del gobierno, pues presumíamos que Contucci, no haría otras proposiciones,
que el que reconociésemos á dicha Señora". (6)
Esta fue la posición que sostuvo Saavedra, según él lo afirma

Pero siguiendo las Memorias de Saavedra, Contucci aparece acla
rando que su misión no revestía carácter público. Evidentemente
esta afirmación no está ni siquiera implícita en la transcripción ante
rior. Sólo puede anotarse que el oficio está formulado en primera
persona y de ahí tal vez, Saavedra y los demás componentes de la,
Junta hayan sacado la consecuencia de que lo hacía a título personal.
Dicen las Memorias, que a Contucci

en las referidas "Instrucciones".
El sector saavedrista llegó hasta proponer que:
no revistiendo carácter público su persona —Contucc^-... debía tratarse
como á un seductor, y traidor contra el gobierno y la Patria, trayéndose
preso á la Capital donde debería ser juzgado según derecho . (7)
Pero haciendo la salvedad de que para la

"el amor a la humanidad, y la calidad de vecino y habitante de nuestros
dominios, le compelían a pedir al gobierno mandase uno, ó dos oficiales
de confianza que trasmitiesen fielmente proposiciones que tenía que hacer
en favor de la humanidad misma y que en nada perjudicaban el decoro del
Gobierno; que aunque no revestía carácter público para dar este paso,
lo excusaba porque creía que el Gobierno no miraría con indiferencia los
medios de evitar la guerra entre sus conciudadanos y vecinos: que las cir
cunstancias en que se hallaba su persona (era sospechosa a la Capital), no
le permitían presentarse personalmente". (4)
(3)Oficio de Felipe Contucci a la Junta de Buenos Aires. Caraguatá, 15 de jnnio
de 1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires, Gobierno Nacional, "Por
tugal y Brasil 1810-1818" S X, C. 1, A 6. n. 9.
(4)Zimmermann Saavedra, D. Comelio de Saavedra. Buenos Aires 1909, pág, 158.
— 200 —

"comisión era preciso que de los dos oficiales que se nombrasen, uno pre
cisamente fuese de la parcialidad y confianza de los mal contentos, y que
tenían sospechas contra el gobierno ó algunos de sus individuos en este
mismo comentado negocio del Carlotismo, para evitar de este modo, que
al verlos partir propalasen, iban ya á concluir la venta, o entrega de estos
dominios, al General Sousa, pues el de su facción los desengañaría de este
error". (8)
(5)Id., id.
(6)Id., id.
(7)Id., id.
(8)Id., id..
— 201 —

..•

�Habiéndose aceptado la moción de Saavedra, se entró a dilucidar
el problema de quienes serían los comisionados. De parte del gobierno
se propuso y eligió al Teniente Coronel Ignacio Alvarez Thomas.
Por los descontentos se nombró primero a Feliciano Antonio Chiclana;
pero como éste, por razones de política interna renunciara, nom
bróse en su reemplazo a Nicolás de Yedia.
Al primero el 13 de julio le comunicó la Junta así su nombra
miento :
"Interesa álos objetos de esta Junta que inmediatam.te se ponga V. Md.
en disposicn de embarcarse al primer viento p.a la otra vanda de este rio,
y desembarcando en ella se condusca a toda dilig.a al lugar de la Estancia
de Viana, px otro nombre del Cordoves. Debe VMd. en este destino avis
tarse con D.n Felipe (Contuche) Contucce". (9)
Por su parte al Teniente Coronel de Vedia le remitió oficio
con iguales términos, pero agregando en un párrafo final:
"Pero como la persona de vmd. se halla destinada a el Exercito de aqja
Campaña y des import^) sin omportantes en ella sus servicios procurará
'Vmd. imponer á esta Junta desde allí délas ideas q.e explique Contucci en
la pretendida sesión, procurando penetrarle asi el verdadero espíritu q.e lo
anima, como todo lo demás q.e induzca vehementes presunciones de q.e
obra (Icón la]) conseqXe con las miras de su Gobierno, y principalm.te
acercarse a comprehender las q.e tenga con respecto á la impresión q.e ha
hecho, y hace al Gavinete Portugués la sana determinacn de estas Provincias
de convocarse (la la Junta]) a expresar su sentim.to grál. en orn. a esta
blecerse constitucwnalm.te.
La junta dexa —concluía— á la discreción de Vmd. q.e en uso déla
confianza q.e le hace obre con aq.a circunspección y medida q.e sea analoga a la dignidad q.e merece su representacon y con la cautela y reserva
que (también) exigen los intereses déla sagrada causa que defendemos" (10).
Pero, según Saavedra en las instrucciones dadas a sus emisarios,
la Junta de Buenos Aires en capítulo expreso ordenaba que:
"en caso que Contucci, les hiciese proposiciones de reconocimiento á la
SrM Infanta Dña. Carlota, en el momento, con los seis soldados que debían
sacar de la Colonia para su custodia lo aprehendiesen, y con la mayor
seguridad lo condujesen preso á dicho pueblo desde donde se dispondría
su conducción a la CapitaV. (11)
De inmediato el Gobierno porteño hizo llegar a Contucci, por

"al lugar déla Estancia de Da Margarita Viana (alias el Cordoves) y con
ferenciando con Vmd. todo aquel t.po q.e demande el negocio q.e desea
comunicar, se restituyan á dar cuenta á esta Junta, inmediatamente". (12)
Habiéndose acordado la conferencia, el 29 de julio se reunieron
Vedia y Alvarez Thomas con Contucci en el Cordobés. (13)
"Toda la propuesta de Contucci se redujo á decir, que el Ejército del
General Sousa, y cuanto auxilios necesitase el Gobierno de Buenos Aires,
con calidad de que reconociese á la Sra. Infanta Dña. Carlota Joaquina, por
soberana de estos dominios; que de este modo cesaría la guerra, pues Mon
tevideo viendo estrechado su sitio con el mismo ejército de Sousa que creía
venía en su auxilio, se rendiría al instante". (14)
Los oficiales de Buenos Aires respondieron que por sí no podían
contestar, pues sus poderes se limitaban a que debían trasmitir las
proposiciones que se les hicieran a su gobierno. Señalaron también,
de acuerdo con las instrucciones que traían, la conveniencia de que
se ratificaran por escrito las proposiciones que acababa de hacerles
verbalmente; como Contucci se negara' rotundamente a ello, Vedia
y Alvarez Thomas, como comprobante labraron acta de la conferencia.
Viendo que por las diferencias de fuerzas no podían detener a Contucción, según se les había ordenado, los enviados porteños antes de
regresar dijeron:
"Ud. hace su propuesta al Gobierno, nosotros no sabemos si la admi
tirá ó no; entre tanto llegamos á la Capital, y Ud. tiene contestación parece
que el ejercito del mando de D. Diego de Sousa debía suspender sus
marchas". (15)
Aceptó Contucci
"y el que decía —señala Saavedra— no revestir carácter alguno en su Per
sona, pone á presencia de ambos oficiales oficio al General Sousa, mandán
dole que en el punto que reciba aquella orden, suspenda las marchas de
su ejército por el término de quince ó veinte dios, en que se espera tener
contestaciones á proposiciones que ha hecho al Gobierno de Buenos
Aires". (16)
Y así, sin otro acuerdo, terminó la misión.
"Llegaron á la Capital los expresados Alvarez y Vedia, impusieron al
gobierno de lo ocurrido, y entonces fue cuando se dispuso la primera Di
putación al General Elío, y Pueblo de Montevideo". (17)

medio del sobrino de éste, un oficio en que le decía haber resuelto

(9)Oficio de la Junta a 1. Alvarez y Tomas. Buenos Aires, Julio 13 de 1811. Archivo
General de la Nación Argentina, Buenos Aires, Gobierno Nacional "Portugal y Brasil 18101818" S. X, C. 1, A 6. n. 9.
(10)Oficio de la Junta al Tt.e Coronel Nicolás de Vedia. Buenos Aires, julio 13 de
1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires, Gobierno Nacional ^Por*
tugal y Brasil 1810-1818", S. X. C 1, A 6. n. 9.
(11)Zimmehmann Saavedka, D. Cornelio de Saavedra o. cit., p. 160.

(12)Oficio de la Junta a Felipe Contucci. Buenos Aires, julio 13 de 1811. Archivo
General de la Nación Argentina. Buenos Aires, Gobierno Nacional. "Portugal y Brasil
1810-1818" S. X, C. 1, A. 6. n. 9.
(13)Daniel Antokoletz: Diplomacia de la Revolución de Mayo y primeras misiones
diplomáticas hasta 1813. Academia Nacional de la Historia. Historia de la Nación
Argentina. Edic. "El Ateneo" 1941. T.V, Sec. II, pág. 221.
(14)Z. Saavedra: D. Cornelia de Saavedra, o. cit., pág. 161.
(15)Id., id.
(16)Id., id.
(17)Id., id.

— 202 —

— 203 —

que los citados comisionados pasasen

�— 0^ —
pí 'vi (¿i)
Pí 'PI (91)
Pí "PI (SI)
'191 •^?&lt;! '"'í3 '" 'njpaamg ap oi^ujoj -q :vn&lt;i3AVVg %r¿ (^i)
'IZZ •2?&lt;I 'II "3SS 'A"I "1^61 ..oauajy 13,, oipa •Bn;ina8jy
norje^[ B| ap bijoisijj 'bijoisi^ B| ap jBuoi^Bj^ BtmapB^y '181 v%srn( so^iipuio^dtp
sauoisiui sv^awiud í oX,n y¡ ap upionjoaa^j vj ap vtjvwojdiQ : zi3iO^Oi*iy lainvg ([)
'6 o"n "9 "V 'I '3 'X 'S ..8I8I-0I8I
^aSniJO^,, *piuopB^ omaiqo^ *sajiy souang *Buiiaa8jy uoi^b^ B[ 9p ¡Bjaua^
'H8I ^p 1 !Iaf 'sa^IV souang •ponjuo^ adt¡a^ o vjunf oj ap ojoifo (ZI)
(¿1) •etoapiaajuof\¡ ap ojqanj X 'oi^^
^ jouauaf) jo umoojnd
•1(7 ouauiiud oj osndsip as opuono anf saouojua X 'opiumoo oj ap oujaiqoü
jo uojaisnduii 'vipa^^ X zaioajy sopnsa^dxa soj jojidvj oj o
•noisita bj oniiaj^^ 'opjonoB oajo ais 'tsb

(91)

p

p na panino^) uod SBtnoqj^ zajBA[y Á
^ \9 'Bianajajuoo bj opBpjoaB asopuaxqBjj

— zoz —
"091 -d '•&gt; -o BjpaAuog ap otjaajo^ -0 •vnaaAWS NHVwaaivnií^ (II)
•6 o'a '9 V 'I 3 "X "S '8I8I-0I8I I!BJg i ibíüj
BnopBj^ onjstqo^) 'sajjy sonang 'Bniina^jy nopFfj b[ ap [Biauag OAiqDjy *ngl
jinf 'sajty eouang -vipaji ap cn¡o3f/^ jauojo^ a'tj^ ; vjun[ v¡ ap ojoifQ (oí)

'6 o'u "9
V 'I "3
•0T8I IIBB^a JÍ IBSnuo^,, p3noi3B\[ onjaiqo^) 'saiiy sou^ng 'Bnijuagjy
npioBj^
bj 'X
ap 'S ,8181
OAiipay -^ 181 3P 1 !Inf 's^Jrv soaang •fmuoj^ A zainajy ¡ v D¡un[ D¡ ap opi/o (6)
sopeuoisiuioo sopsip so[ anb
aaqsq epap ^\ anb na opijo un 'ojsa ap ouiiqos jap oipant
aod 'panino^) b jBáajj oziq ou^jjod oujaiqo^) ^a ojBipauíui ^q
(II) •^jojido^ oj n uoioonpuoo ns
mjpuodsip as apuop apsap ojqand oipip o osaid uasatnpuoo oj pvptjnSas
jojívui oj uoo X 'uasaipuauaudo oj oipotsno ns ouod wiuojoq oj ap jvods
uotqap anb sopopjos sias soj uoo 'ojuauíoui ja u^ 'vjojjv[) "wuq ojuofuj o^jg
oj o oiuaiutioouoaaj. ap sauoioisodoid asaioiu saj 'poniuoj anb osoo uan

souang ap otuaiqoff jo o\pa\{ m¡ anb sauopisodojd vj
tauai vjadsa as anb ua 'sotp ajuiati o aouinb ap ouiutuaj ja jod ojyjjaía ns
ap smpjDiu. soj opuadsns 'uapuo ojjanbo oqioa^ anb o%und /a ua anb ajop
•uopumu 'osnog jouauaf) jo opifo sajmotfo soqtuo ap m^uasaid o auod 'dúos
•J3¿ ns ua ounSjo ^atooioo jitsatiai ou —o^paaoog ojvuas— otoap anb ja Alt

(SI) \.SDHO^OUl
sus japuadsns oiqap Dsnog ap oSaiQ '(j ap opuout jap oji^jata ja anb
a^auod uoiovisajuoo aua\% 'p[j X 'jundo^y vj o souioSajj ojuvj ajjua ¡ou o ojij
•pupo oj ís soutaqos ou sojjosou 'oujaiqof) jo ojsandoid ns a^Di[ ~p[\n
:uojafip
ap s^ine souajjod eopeíAn^ so^ 'opeugpio Biqei^ s^^ as urtóas
•no[^) b jguaj^p UBipod ou sezjanj ap SBtouoaajip sb^ jod anb
•Biouojojuoa -b\ ap bjob nojBjqB| ajuBqojdraoa ouioo 'senioq^ zajBA^y A
BIPaA 'IP B ajuatnBponjoj BJBSau as lo^n^ao^ ouioa ^a^uainp^qjáA
so^jo^Bq ap BqBqsoB anb sauototsodojd sb^ o^ijosa aod ubjbotjubí as
anb ap BiouaiuaAuoD B^ 'ubibjj anb sanopanjisui 8B[ uoa opjanoB ap
'uaxqraej uojB^uag *ouj[aiqoS ns b UBJapiq saj; as anb sanoioisodojd
sb[ jijioisbj; neiqap anb b UBqB^iini^ as sajapod sns sand
uBipod on jg aod anb uojaipnodsaj sajtiy souang ap sa[Biotjo
(fl) 'tíajiiotsm jo miipuai as 'oijtxno ns ua otuaa
oiajo anb osnog ap ojiojafa owstui ja uoo opis ns opoyoaufsa opuam oapiaai
•uoj^ sand 'onanS uj oxjmsao opoiu ajsa ap anb isormwop sojsa ap ouoxaqos
iod 'oumboo[ ojojjoj 'ouq njuvjuj -ojg vj p asaijouooaj anb ap pnjnjoo uoo
'saxiy souang ap ouiaiqoQ ja asoitsaoau soijixno otuono X 'osnog
jap on3j3Í¡¡ ja anb Uioap o ofnpau as ^^niuo'j ap vjsandoud oj opoj^^,
(l) "B^
nojainnaj as oi^nf ap

(Zl) \ajuautojntpauiut 'ojunf ojsa o oruan^ jop o uoXntpsaj as 'jo^unuioo
oasap a'b otooSau ja apuouiap amb od't janbo opo% 'pui^ uoo opuotouauaf
•uoo X (saaopuoj ja sarjo) oumj^ vn-iv8iu¡^ vq ap mouo%s^ ojap jmSnj p,,

:anb BqBnapjo osaadxa o^njidcD ua sajiy souang ap Bjunf bj
uia sns b s^pcp sauop^njjsui sbj ua BJpaABBg unáos '
'(01) tísouiapuafap anb osnoo opojSos ojap sasauatut soj uaSjxa (uatqutot) anb
oa-iasau. X vjajnoo oj uoo X uo-ootuasaudau ns aoajaw a-b popptStp oj o oSoj
•dúo oas a-b vpipaui X uoiooadsunojio rrbo uoo aiqo aoov aj a-b ozuotjuoo
ojap osn ua a-b -pui^ ap uopauasip oj o —ovnjouoo— oxap muñí oj
'rtu. jnuoton%yisuoo asj^oajq
•ojsa o -ujo ua 'jniS orwijuas ns j^sajdxa o ([ojunf o; v]) asjrtooauoo ap
soiouitiojj smsa ap u-ooutuuajap ouos oj sanünuoj ajaumv^) jo aom¡ X 'oyoay
dí¡ a-b uoisa^dwt vj y ojoadsau uoo o$ua% a-b soj japuauauduioo v asjoojaoo
aruijodiouijd X 'ou^aiqof) ns ap sojiui soj uoo arbasuoo ([oj uoo^) oiqo
a-b ap sauoiounsajd saviauiauaa ooznput a-b spuiap oj opot ouioo 'vunuv
oj a-b mfdidsa o^apojuaa ja iso ajuojjauad opuomooid 'uoisas opipuajaud dj
ua loonjuoj anbtjdxa a-b soapi sv^p rjjo apsap vjunf o%sa y lauodwi -pui^
pjojnooud soioinuas sns ojja ua saiuoiioduio uis ([-jjoduii sa]) X ouodutoj
o-bo ap oiiouaxg ^a o opoupsap njjo^ as -puia ap miosuad oj ouioo oia¿^
:[buij ojBjjBd un ua opiiB^aj^B ojad 'souiuuaj saj^nSt noo
oidijo otjiuiaj a\ eipa^V 9P iaaojo[) ajnaraaj^ ^b ajjsd ns
(6) 'aoonjuoj (auonjuoj) adija^ u-q uoo asxot
outjsap ajsa ua -pff
lji aqa(j -saaopjo^ jap ajquiou ojjo rd 'ouot^ ap
^ vj ap uoSnj jo o-Sijtp opoj o oosnpuoo as ojja ua opuoouoquiasap X
'oii ajsa ap opuoa oujo oj o-d ojuata jawtjd jo aswojoquia ap uroisodstp ua
PW 'A v^ud as afuivjDipautut anb otunf ojsa ap sojafqo sojp

: ojuaiin
-Ejqmou ns tsb Bjun b^ o^iunmoa aj oijnf ap ^^ ^a ojamijd jy
•Bipa^ ap SBjoai^^ b ozBjdui^aj ns ua ^sojq
•moa 'BJBpunuaj Buaajut ^aijijod ap sauozB^ Jod 'ajsa ouiod oiad
iq^) oiuoiuy ousioija^ b ojamijd ^^quiou as sojuajuoosap so^ ^o^
q^ zajBAjy opsuSj jauojO^ ajuaraaj^ jb oíSija A osndoad as
ou^aiqoá jap ajasd 3q -sopBnoisiiuoa soj UBuas sauamb ap Binajqojd ja
jBpianjip b oajua as 'BJpaABBg ap nopoin bj opB^daoB

�Esta casi prolija mención de las tratativas entre el Gobierno de
Buenos Aires y la Infanta Carlota Joaquina —que puede aparecer
algo al margen en el estudio de las relaciones entre Montevideo y
Buenos Aires— tiene su interés en cuanto puede haber sido una de
las razones —junto a las que más adelante veremos— que influyeron
en el cambio de posición del gobierno de la Capital. No hay duda
que a partir de ese momento Buenos Aires estará respecto a Elío
en una situación distinta. Deja de lado la arrogancia de no trataf
sino sobre proposiciones excesivamente onerosas para Montevideo, y
va por inspiración propia a la búsqueda de una solución.
Tal vez haya llegado el Gobierno porteño, luego de la entrevista
de Vedia y Alvarez Thomas con Contucci, al convencimiento de que
había que desechar la posibilidad del beneficio que pudiera surgir
de la detención del avance de Souza. De ahí que, sin cortar defini
tivamente esa vinculación, fuese al encuentro de Montevideo. Paso
difícil que sin duda ya había sido pensado y rechazado porque podría
interpretarse —tal vez con sobrada razón— como una confesión de
la angustiosa situación propia.
De cualquier manera, valorándose como se quiera el resultado
de la reunión en el Cordobés —aún desechándose los claros términos
del presidente de la Junta de Buenos Aires al respecto— lo cierto
fue que luego de ella Buenos Aires quiso encontrar el camino de
la reconciliación con Montevideo y tres de sus representantes fueron
a tratar con el Virrey. El 11 de agosto de 1811 la Junta enviaba a
Montevideo al Deán Gregorio Funes y a los doctores José Julián
Pérez y Juan José Passo.

Hay que destacar que esta misión difiere de la de Calcena y
Echeverría en un punto fundamental: la autoridad de donde dimana.
Vimos —^y no está de más recalcarlo— que el envío de Calcena fue
producto exclusivo de una resolución del Jefe del Ejército sitiador;
la comunicación de Rondeau a la Junta noticiándole el fracaso de la
representación lo deja al descubierto; y esta nueva misión, cuando
recién acababa de conocerse el resultado de aquella, no tendría justi
ficativo si no fuese consecuencia —por otra parte el Presidente de la
Junta porteña lo dice expresamente— de las tratativas de Vedia y
Alvarez Thomas. ante Contucci.
En los pasaportes otorgados a sus enviados el gobierno de Buenos
Aires estipulaba que debían pasar a Montevideo a bordo de la fra
gata Nereus acompañados por el Tte. Ingnacio Alvarez Thomas y José
de la Rosa y que
"para q.e el S.or Comand.te de la marina Inglesa, preste en su virtud la
garantía y seguridad que bajo su Pabellón y fuerza que comanda, se hagan
abordo de su buque todos los tratad^ que se ofrescan con el Gefe o Ge/es
que goviernan en Montev.o asegurándoles si necesario fuese (Ique bien])
anombre desu nación, (ísi posible le fuese ó bien]) como un comandxe
particular (al maior aprecio y concepto de) que sean cumplidos religiosnm.te (esta Jxa) en la forma ([]) (que se ([que]) estipule) por la
comicion representativa de la Junta de estas provincias, como pa. que sean
restituidos con toda segurLd sin violabilidad sus personas a esta Capital
vajo la segurLd del Pabellón Ingles". (20)
Por medio de sus delegados la Junta ofició a Rondeau comuni
cándole que los dichos comisionados se hallaban

La resolución tenía su origen, junto a lo dicho, en la siutación
especial de Buenos Aires frente al desastre de Huaquí y en la impo
sibilidad por ellos de mantener abiertos dos frentes; debió pesar
también en la decisión de la Junta el peligro de la invasión por
tuguesa. Ella lo dice:
"Siendo absolutamente necesario que este superior gobierno adopte
todos los medios de conciliación y pacificación con el pueblo de Montevideo,
ya por consideración a la humanidad, como también por los grandes pe
ligros que deben precaver en las intenciones del príncipe regerente de
Portugal con la aproximación de las tropas que entran ya al territorio
español". (18)
Saavedra, presidente de la Junta reafirma este pensamiento cuando
dice, refiriéndose al envío de Funes, Pérez y Passo: ellos marcharon
"con el fin de hacerle entender cuales eran las verdaderas miras de los
portugueses, que él creía venían en su auxilio". {19)

"plenamente autorizados ([p.r ella]) para transigir las diferencias de estas
Provincias con el pueblo de Montevideo ante Su Gob.or Dji Xavier Elio,
y ([el Cabildo]) aquel (Ayuntamiento) en su vista há acordado este
([Junta]) Gob.no que á sus disposiciones y mandatos les (/de or.l) preste
VS. el mismo ObedecimXo q. a su Superioridad entodo quanto le comu
nicaren". (21)
Los emisarios de la Junta podrían actuar en las condiciones que
estimaran propias•
"y con^enientes conforme alo acordado verbalm^e con la Junta en cuyas
ideas e intenciones van ciertos, con todo lo adherente y concerniente o
necesario ([para]) el mejor suceso desta diputación, sin q.e por falta de
expresión deje de reconocérseles con ([]) toda la expresión i facul
tades q.e tendrían si aqui (se) especificasen; i que concluido el ajuste, se
traiga ó embie para su ratificación dentro del termino que se regule". (22)

(18)Facultades otorgadas a Passo Funes y Pérez por la Junta; Buenos Aires 11 de
Agosto de 1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires, Gobierno Nacional
"Banda Oriental 1810-1814" S X, C 1, A 5. n. 10; n. 357.
En Gazeta de Montevideo del 15 de Agosto de 1811. Biblioteca Nacional, Buenos Aires.
Reservado Dirección 28.260. Cit/ Pereda: Artigas, o. cit., t. I, pág. 344.
(19)Z. Saavedra: D. Cornelia de Saavedra, o. cit., pág. 162.

(20)Pasaportes a los Señores Funes, Pérez y Passo. Buenos Aires, 11 de Agosto de
1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires, Gobierno Nacional "Banda
Oriental 1810-1814", S X, C, 1, A 5, n. 10, n. 357.
(21)Oficio de la Junta a Rondeau. Buenos Aires, 11 de Agosto de 1811. Archivo Ge
neral de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional "Banda Oriental 1810-1814".
S X, C 1, A 5, n. 10; n. 357.
(22)Borrador del oficio de la Junta de Buenos Aires a los Comisionados en la Banda
Oriental m. s. d. Archivo General de la. Nación Argentina. Buenos Aires, Gobierno Nacional
"Banda Oriental 1810-1814". S X, C 1, A 5, n. 10..

— 204 —

— 205 —

�— sos —
oí o"n 's v 'i o 'x s '..rai-orn iw^wo FPnBa,.
]ouopB)^ oujaiqof) 'sajiy goaang ounuaSj^ aopBj^ B[ ap ^BJsu^^ OAiqjjy -p '8 -m jmuaijQ
opung v] ua soprnioutuio^ soj o sajjy souang ap vjvn[ oj ap opifo jap jopvuoq (jj)
•¿SS o"n ;0I o'a 'S V 'I 3 'X S
•,ítT8I"0I8I IB"raHO BPnB9.* isaotDBf^ onjaiqo^ "sajiy sonang 'euuus^jy uoiobj^ B[ ap [Bi^a
-a^ OAiqoiy -It8l 3P ojso^y ap \\ 'sajiy souang -nvapuo^ v mun[ ; ap oiojfQ (j¡¡)
"¿SS o'n '0T o'n 'S V 'I '3 'X S '^8I-0I8I IB&gt;n™0
BpuBg,, jBuopB^ oujaiqof) 'ssjjy souang 'Buiiua^jy aoijovj c\ ap [Bj^ua^ OAiq^jy 'H8I
ap oisoSy ap {X 'ajiy souang -ossb^ ¿ ^aia¿ 'ssunj sajouag oj B auodBSBj (o^)
&lt;ZZ) \^^\n^^i as anb outuuaj jap ojjuap uoiovoifijvj ns vivd atquia o
as 'ajsnfv ja opvnpuoo anb i í uasvoiftoadsa (as) tnbv ís uvtupua^ a-b sapvt
•jnovf i uoisajdxa vj vpot ([]^ uoa sajasuajouosaj ap atap umsaudxa
ap rn\r&gt;^ Jod a-b uis 'uoioDjndip ojsap osa^ns uotam \a ([ujvd]) oijBsaoau
o ajuatiuaouo^ X a%uaiai{pv oj opo% uoo 'sojuaio uva sauoi^uajui a svapt
ua viun[ v^ uoa artujvquaa opvpjojD ojd aiujofuo^ sajuaiuaauos „

*Z9t •*?&lt;! '"^! "o '"Jpaanvs ap ojjaiuo^ -q :vaaAvvs ^Z (61)
•ff -^ed 'i •) '-jid -o 'SBSpjy :va3a-^J /^i^ -(igz'SZ ^?l33a*!Q "p
•íajiy onang '[BuopBfj B^lojjqig [I8I 3P oiso^y ap s[ pp o^piAsiuojy ap Biaze^) u^
•¿S o'a ;0I o'a '! ¥ 't 5 *X S ^-181-0181 IB"^?-&gt;0 BPUE8,,
ap ¡i sajty souang !viun[ V] Jod zajaj X saunj ossdj v svpo^jojo sapnijnooj (8D
(61) 'WxnD ns ua umuaa majo ja anb 'sasangnuod
soj ap svuiut svjapvpjaa soj uvia sajvno uapuajua ajjaom^ ap vtf ja ^oon
p
so[p ¡ossb^ A ^a^f^ 'soun^ ap oíAna jb aeopnauípj 'a^i
opusna ojuaini^snad ^is^ euutjBaj Bjunf B[ ap aiuapisajd 'BJ

:aoip oj
'Bsanán^
-jod uoisbaui bj ap oj^ijad ja Bjunf ej ap noisiaap
bjBjj^r
ua uaiqmBj

(IZ) \t
•muoo a\ ojuvnb opojua pnpijoijadng ns o -b oruii^apaqQ owsitu ja
ats^id (/'jo ap/) saj sotvpuuui X sauoiotsodsip sns v anb owqo^ []
ajsa opDpuoov vt¡ vjsia ns va (oiuaiuivjun.íy) janbu ([opjrqn^y ja]) X
' jbiudx u'(J JO-qof) ng ajuo oaptcia%uoy^ ap ojqand ja uoo smouinojj
ap svijuajafjp svj jiSisuv^^ vxod (\pjja -rd]) sopozijo^no ajuauiouajd^

jv vX uvj.% u9 anb sodojj sttj ap uptovuiixoudn dj (81)
uoo -..jouodsa
jvSnuoj
ap a^uauaSau adioutid jap sauoiouajut svj ua jaavoaud uaqap anb sojSt]
•ad sapuvi^ soj jod uaiqutvt ouioo 'pvpiuvuinv vj v uptovjajnsuoo Jod vX
'oapiaatuo^^ ap ojqand ja uoo uppvotftood X uptomjtouoo ap soipatu soj sopoj
atdopD oujsiqoS joijadns ajsa anb otuvsaoau ajuauivtnjosqo opuat^

seidojd
anb eauoiaipuo^ se[ na jbiiiob aejjpod Bjnnf bj gp souBSiuia

[ as sopenoisiuio^ soipip so[ anb ap^pueo
•miimo^ nBapuo^j e oioijo Bjunf B[ sopeáajap sns ap oipain jo^
(0Z) \,saí^ul uojjaqDj jap p'iungas oj oloa
jvndwj ojsa o snuosjsd sns pvptjtqojoia uis p-im^as vpot uoo soprnjpsau
uvas anb 'vd oiuoo 'svpuiaoud svtsa ap vjunf vj ap vapmuasaudaj uoioiutoo
bj Jod (ajndttsa (\anb]) as anb) ([]) Dmjof vj ua (vr[ v%sa) arwvs
•oiSi]3j sopijdmnj uvas anb (ap otdaouoo X otoajdv uoivut jv) uvjnotjjnd
aypuDtuoo un outoo ([uatq o asanf aj ajqisod js]J 'uoiovu nsap ajqiuouv
([uatq anb]) asanf oiivsaoau ís sajopuvin^asv o^aajuof\¡ ua unuuaiao^ anb
safaf) o afaff ja uoo uvosajfo as anb s-pujBjj soj sopoj anbnq ns ap opioqv
uvSvt^ as 'vpuvutoo anb vzuanf X upjjaqvj ns otoq anb pvpiunüas X mjuvuvS
vj pn^jiíi ns ua atsa-id 'vsajSu[ vuuuiu vj ap arpuouio^f jo-g ja ab vjvdn
anb A. bsoj^ b^ ap
asof Á BBraoij^ zajBA^^' oiobuSuj "ajj^ \9 Jod sop^uBdraooB snaja^[ B^eá
-bjj bj ap opioq b oapiAajnoj\[ b iBsed UBiqap anb qB^ndijea saaiy
souang ap ou^aiqoS ¡a sopsiAua sns b BopBSaojo sajjodBSBd so[ n^
•paniuo^ ajns • seraoqj^ zajBA^y
A Btpa^ ap sbaubjbjí sbj; ap —aiuaniBsajdxa aaip O]; Buajaod Bjunf
ap ajnapie^j^ ¡a aiJBd bjjo jod— Biouanaasno^ asanj on is oaiiboij
f Bjjpuai ou 'Bjpnbs ap ops^nsaj p asiaaoaoa ap BqsqBOB napaa
opuBno 'uoisira SAann Bisa A íojjaiqnosap jb BÍap oj noioBjnasajdaj
B[ ap osbobjj ^a a^opuBiopon Bjunf v\ b nBapuo^j ap noiaBamnmoa bj
íaopBijis oípjaf^[ pp apf pp uopn^osaj Bun ap oAisnpxa ojonpojd
anj Buao^B^ ap ojAua p anb —ojJBOfBoaa sbiu ap Bisa ou ^—
•BUBiaip apuop ap pBpuojnB b^ ¡[BjuauíBpnnj ojnnd nn na Bj
A BaaD[B3 ap b^ ap ajaijip uoisirn Bisa anb JBOBjsap anb

jBsad oiqap ísajuajj sop sojjaiqB jauajuBin ap sojja aod pepijiqrs
-odiar bj na A jnbBnjj ap axiSBsap jb ajua-ij sajiy souang ap jeiaadsa
uopBjnis bj na 'oipip oj b ojunf 'naSiJO ns Biuaj nopnjosaj vj
•ossb^
asof
A zaja^
nBijnj* asof sajojoop soj b A saun^ oiJoSaj^)
ub^q
jbusnf
oapiAajuoj^
o BqBiAna Bjunf bj H8I P ojso^b ap j^ jg 'A^iiij^ ja noa jbjbjj b
nojanj sainBinasajdaj sns ap sajj A. o^ptAajuoj^ noa nopBijpuoaaj bj
ap ouiuib^ ja jBJiuoana osinb sajiy souang Bjja ap o^anj anb anj
ojjaia oj —ojo^dsaj jb sajiy souang ap Bjnnf bj ap aiuapisajd jap
Bounujaj soJBja soj asopuBipasap une— saqopjo^ ja ua uoiunaj bj ap
opBjjnsaj ja Bjainb as ouioa asopnBjojBA 'BjauBui jambj^na 3q
•Bidojd n9jDBnjis BSopsn^uB bj
ap uorsajuoa san ouroo —uozbj Bpsaqos uoo z^a jb^— SBJBiaadjajuí
Bupod anhjod opBz^qoaj A op^saad opis BjqBq vÁ Bpnp uis anb jpijip
osbj •oapiAa^noj^ ap ojjuan^ua jb asanj 'noioBjnautA Bsa ajuoiuBAf}
-tuijap jbjjod ais 'anb jub ^q -Bznog ap ^oubab jap uo^uajap bj ap
ji^jns Bjatpnd anb opijauaq jap pspijiqísod bj JBqaasap anb ejqeu
anb ap ojuanupuaAuoa jb 'jaonjuo^) uoa SBinoijj^ zajBAjy Á Bipa^ ap
BjsiAajjua bj ap o^anj 'ouajjod oujaiqof) ja op^^ajj BÁsq zaA jbj^
'uoianjos eun ap Bpanbsnq bj b Bidojd uoioBJídsui jod ba
A 'oapiAajuo^- Bjed SBSojauo ajuauíBAisaoxa sauoioisodojd ajqos ouis
íbjbjj on ap BianB^ojjB bj opBj ap BfaQ 'Bjupsip uopBnjis Bun ua
JI3 B oj^adsajt BjB^sa sajiy souang ojuatnoui asa ap jp-isd b anb
^pnp JÍBq oj^¿ -jEjidE^) bj ap oujatqoá jap u^iaisod ap oiquiB ja ua
uojaXnjjuí anb —souiajaA a}UB[ape sbui anb sbj b ojunf— sauozB^ sbj
ap Bun opis jaqsq apand ojuBna u^ sajajuí ns auaij —sajiy souang
A oapiAaiuojAj ajjua sauot^Bjaj sbj ap oipnjsa ja ua na^jBcu jb o^jb
^a^ajBds apand anb— Bumbsof bjojjb^) bjubjuj bj A sajiy souang
ap otuaiqo^) ja ajjua sbaijbjbjj sbj ap uoiouaui BJ^jojd isBa Be

�Como el Cabildo de Buenos Aires no fue enterado oficialmente
de la representación, en su acuerdo del 13 de agosto, dejó sentada
su protesta por no habérsele informado de "una novedad de tanta
consecuencia" (23).
Antes de que partiesen sus comisionados, la Junta intentó, por
medio del Capitán Heywood, que Michelena suspendiese las hosti
lidades contra la ciudad. A las ocho y media de la mañana del 12 de
agosto
"vino a bordo el Comandante de la Fragata Inglesa Mr. Heywood con otro
oficial —comunicaba Michelena a Elío— que creo sea el Comandante de la
Corveta, me presentó los oficios de la Junta, en que pedía su mediación
afin de que se suspendiesen las hostilidades Ínterin dos vocales de la Junta
pasasen en su fragata a conferenciar con V.; y que si yo convenia en
suspender hasta la resolución de V.E., en no bombear la ciudad; dixe;
que atendiendo a su mediación, y al bien de la humanidad suspendería todo
ataque contra dicha Población, siempre que hoy mismo se embarcasen los
dichos vocales; pero que tenia entendido que el bergantín ó Queche, había
salido de Bausas para Maldonado; que si durante este tiempo lo avistaba,
lo batiría y echaría a pique. Convino el expresado Comandante inglés, quien
es el portador de ésta; y al momento baxó a tierra para tratar de embarcar
los dichos diputados". (24)
El 14 de agosto a bordo de la Fragata Nereus surta en el puerto
de Montevideo, al remitirle las credenciales de la Junta, decían Funes,
Pérez y Passo al Virrey:
"Si VE. admitiese la conferencia amistosa a que se dirige nuestra co
misión, con su aviso le esperamos a bordo de esta Fragata Nereus de la
Marina Británica, adonde podrá conducirse como corresponda

La respuesta de Elío no demoró y fue categórica:,,
"El Virrey de las Provincias del Río de la Plata, ha dado demasiadas
pruebas de sus deseos de conciliación, para que nadie del Mundo dude de
sus sinceras intenciones de entrar en negociaciones con la Junta de Buenos
Ayres; que calmando en parte los males que sus operaciones monstruosas
han causado á estos desgraciados Países, dexase de alguna manera cubierto
su decoro, y el crédito de la Nación Española, tan insultado por aquella
ilegítima autoridad".
Y agregaba:
"si los Comisionados no traen más objeto, que el que demuestran en sus
oficios; si no creen ellos, y sus mandatarios deber usar de otro lenguage,
y estilo; el Virrey no debe hacer innovación en su sistema, ni la hará jamás,
mientras la expresada Junta no se atempere á las proposiciones hechas con
mis poderes por el comandante de la Esquadra Sutil D. Juan Ángel Miche
lena, á quien en este instante le doi orden de que prosiga sus operaciones,
y de no interrumpirlas con pretexto alguno, á menos de no cumplir con
lo que se exige en la citada intimación". (27)
No tenía por qué sorprender a Buenos Aires esta respuesta de
Elío; a Rondeau, a principios de junio, no había querido contestarle
porque el Jefe sitiador solo le daba validez a sus títulos de Mariscal
de Campo (28) ; ahora que la Junta reincidía en no reconocer su
calidad de Virrey —lo llamaba sólo señor —y seguía catalogándose
de "Superior Gobierno", los motivos de Elío, favorecido por la pre
sencia portuguesa, no podían haber variado ni desaparecido.
También pesó en el ánimo del Virrey el hecho de que se le
le invitase a realizar la conferencia en un buque de pabellón inglés.
Elío dijo al Ministro de Estado que no la había aceptado, porque,

a] tiempo que le pedían especialmente.
"se le entregue á ese Exmo. Ayuntamiento el adjunto oficio abierto para
la inteligencia de VE. y que concurra por su parte á tan deseado fin". (25)
Ese oficio dirigido al Cabildo contenía similares conceptos:
"hemos oficiado con esta fecha al Exmo. Sr. D. Xavier Elío, para que si
admitiese la deseada conferencia, se traslade á bordo de esta Fragata Nereus
de SM.B., con quien ese Exmo. Ayuntamiento podrá acompañar, como co
rresponde una comisión que lo represente, como medio imprescindible, para
el acuerdo y seguridad de los tratados que se hagan". (26)

"en los oficios de estos Comisionados y credenciales del Gobierno Comitente
advertí al primer golpe de vista falta de sinceridad y buena fee, mucho mis
terio e incoherencia en el modo de expresarse y sobre todo querían ligarme
a las indecorosas y extravagantes calidades de que yo havía de pasar a un
Buque extrangero distante de la Plaza, y que me acompañase de una Di
putación que representase el Cavildo como medio imprescindible para el
Acuerdo y tratados que hubiesen de hacerse". (29)
Puede además que no haya sido lejano a la determinación del
Virrey de rechazar de plano las proposiciones de la Junta el triunfo
de Goyeneche en el Alto Perú; el mismo día en que Elío contestaba,
Vigodet proclamaba a los montevideanos instándolos a continuar fir

(23)Acta del Cabildo de Bs. As. de 13 de Agosto de 1811. Archivo General de la
Nación. "Acuerdos del Extinguido Cabildo de Buenos Aires". Buenos Aires 1927. Sección IV.
T. IV. "Años 1810-1811", p. 519.
(24)Oficio de Michelena a Elío. Bergantín. Belén, 12 de Agosto de 1811. Gazeta de
Montevideo n. 33, del 15 de Agosto de 1811, pág. 216/17. Biblioteca Nacional, Montevideo
(25)Oficio de Funes, Pérez y Passo a Elío. A Bordo de la Fragata "Nereus" en
Montevideo, 14 de Agosto de 1811. Gazela de Montevideo, 1.a Extraordinaria, del 15 de
Agosto de 1811. n. 33, pág. 217/18. Biblioteca Nacional, Buenos Aires. Reservado Dirección,
28.260. Cit. Pebeda: "Artigas". O. cit. Tomo I, pág. 346.
(26)Oficio de Funes, Pérez y Passo al Cabildo de Montevideo. A Bordo de la Fra
gata "Nereus" en Montevideo, 14 de Agosto de 1811. Gazeta de Montevideo n 33, pág.
219/21. Biblioteca Nacional, Buenos Aires. Reservado Dirección n. 28.260. Cit. Pebeda:
"Artigas". O. cit. T. I, pág. 348.

(27)Oficio de Elío a Funes, Pérez y Passo. Montevideo 14 de Agosto de 1811. Gazeta
de Montevideo 1.a Extraordinaria n. 33 del 15 de agosto de 1811. Biblioteca Nacional,
Buenos Aires. Reservado Dirección n. 28.260.
Cit. Pereda: "Artigas", o. cit., t. I, pág. 348.v
(28)Oficio de Rondeau a la Junta. Junio 3 de 1811. Gazeta de Buenos Aires, o/ eit.
T. II, pág. 485.
1 (29) Oficio de Elío al Ministro de Estado. Montevideo, 16 de Setiembre de 1811. Gus^
iavo Gallinal: "Correspondencia del Virrey Feo. Xavier Elío", en Revista del Ihstituto
Histórico y Geocrafico del Urucuay. T. II, N. 2. O. cit. pág. 988.

— 206 —

— 207 —

memente la lucha y participándoles la derrota de Balcarce y Castelli
en Huaquí. En tanto estimó el gobierno de Montevideo el resultado

�de esa batalla que dispuso la reeimpresión de un número de la Cazeta
de Buenos Aires en donde se daban los partes oficiales del combate.
El Gobernador, trasuntando el ánimo de las autoridades de la
Plaza, llegaba en su Proclama a establecer una concesión a los
"infelizes" que habían seguido el pabellón de los rebeldes, diciéndoles:
"venid vosotros a implorar el perdón de la madre España y estad seguros
de él, venid, y unidos al voto de la Nación multiplicaremos nuestros es
fuerzos para salvar a nuestro cautivo FERNANDO, dexad ya el temerario
y loco partido de la rebelión sino queréis perecer...". (30)
Entre la comunicación de los diputados de la Junta a Elío y la
Proclama de Vigodet existían dos posiciones de imposible armoni
zación como para llegar a un acuerdo: Buenos Aires se titulaba
"superior gobierno" y Montevideo, por medio de su gobernador
—haciendo uso de un hecho concreto y decisivo como Huaquí— en
términos altisonantes se colocaba en posición de futuro vencedor:

Yconcluyó firmemente con "las protestas más legales":
"exije este Ayuntamiento de V.E. que se digne pasar al Cabildo el oficio,
de que se ha hecho mención, y los demás que de su clase le hayan sido
dirigidos por el conducto de V.". (33)
La respuesta que dio el Virrey es sumamente interesante porque
refleja una preconcebida disposición para hacer sentir al Cabildo
la supremacía de su autoridad. Entre las razones que pudo haber
tenido Elío para ello no debe haber sido la menor resentimientos
recientes como el planteado a raíz del último bombardeo a Buenos
Aires, junto con el expresamente indicado por Elío de la actitud
del Cabildo frente a los pliegos de Artigas.
El Virrey pone el problema en los justos términos que le mar
can las disposiciones legales:
"La retención en mi poder del oficio que dirigió á V.E. por mi con
ducto la Junta de Buenos Ayres, fue un procedimiento ajustado a mi auto
ridad y facultades, asi como es agena a las de V.E. la recovencion inopor
tuna, e indecorosa que me hace por su carta de ayer sobre una materia nada
menos que de estado y de puro y alto gobierno reservada únicamente por
las leyes al conocimiento é inspección de los Virreyes y capitanes generales,
y en su defecto de los gobernadores de las Plazas o Provincias". (34)

"con su propio sonido pereció su orgullo y hoy nos les queda mas que la
rabia de no poder disimular que es preciso ceder
España es gene
rosamente benéfica, y así como los aborreció delinquentes, los abrazará
corregidos". (31)
Estos acontecimientos hicieron que la comisión terminara. El 16
de agosto, desde la Fragata Nereus antes de partir de regreso, los
enviados de la Junta oficiaban a su gobierno:

Por otra parte en su nota desconocía que el Cabildo tuviera com
petencia para actuar en asuntos de esta condición:

"Con el Quech que pasa al costado de esta FragaJa a las 11 de la noche
de regreso de esa, anticipamos á VE. aviso de no haver tenido suceso la
comisión por no acceder Elío á nuestra Instancia por la conferencia; y de
morados al frente de Mont.o por falta de viento, esperamos este p.a hazernos
á la vela". (32)
En Montevideo la misión planteó un conflicto de autoridad entre
el Virrey y el Cabildo. Elío no accedió a lo que habían solicitado los
representantes de Buenos Aires reteniendo el oficio que por su in
termedio dirigieran al Cabildo; solo comunicó verbalmente su con
tenido al Alcalde de primer voto y a dos Regidores. Ello causó tan
justa reacción en el Cuerpo capitular que de inmediato la hizo
conocer al Virrey.
"El subceso del día, —le decía a Elío el mismo 14 de agosto— ha llenado
de confusión al benemérito Cavildo de Montevideo
Sea qual fuese el
espíritu de dJto oficio, y fuesen las que fuesen las proposiciones de dha.
Junta, el Cabildo era capaz para entenderse con ella, sin desviarse de las
sendas del honor. Una gestión dirigida directamente al Ayuntamiento debe
saberse por todos unidos, para acordar las providencias que sean con~
ducentes".
(30)Proclama de Vigodet a Montevideanos. Montevideo, 14 de Agosto de 1811. Ga^
zeta de Montevideo n. 34 del 20 de Agosto de 1811, pág. 299/301. Biblioteca Nacional,
Montevideo.
(31)Id., id.
(32)Ojicio de loa diputados Funes, Pérez y Passo a la Junta de Buenos Aires. Al
Frente de Montevideo en la Fragata Nereus, Agosto 16 de 1811. Archivo General de la
Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional, "Banda Oriental 1810-1814". S X,C I,
A 5, n. 10; n. 79.

"la intervención que pretende V.E. tener en estas circunstancias y clase de
negocios es del todo incompatible con su instituto y funciones y estoy fir
memente persuadido, que si se la consintiese me haría indigno ala confianza
q.e el Rey meha hecho, poniendo bajo mi dirección y responsabilidad el
mando destas importantes Provincias". (35)
Yhasta llegaba a enfocar la cuestión desde un ángulo personal
llevado por antiguos resquemores:
"El lenguaje y solicitud actual de V.E., —escr^tó— no menos que la
conducta que poco tiempo hace observó, recibiendo, y abriendo sin mi aviso
y previo consentimiento VJE. pliegos del Gefe de los insurgentes por el que
exigían la entrega desta Plaza; me hace recelar con fundamento, ó que VE.
ignora qual es mi dignidad, y lo que puedo y debo hacer como virrey con
forme á mis títulos, poderes, é instrucciones reales, ó que cree que Yo las
desconozco". (36)
Elío tenía necesariamente que saber que la retención que hacía
de los pliegos le acarrearía un choque con el Cabildo; aunque su
respuesta a esa protesta haya demorado cinco días en enviarla,
debía tener ya juicio formado de las razones que lo impulsaron a
(33)Oficio del Cabildo de Montevideo a Elío. Montevideo, 14 de Agosto de 1811.
Archivo General de la Nación, Montevideo. Archivo General Administrativo, Caja 735.
(34)Oficio de Elío al Cabildo de Montevideo. Montevideo, Agosto 19 de 1811. Ar
chivo General de la Nación, Montevideo. Archivo General Administrativo, Libro 570, fol. 64.
(35)Id., id.
(36)Id., id.

^- 208 —

— 209 —

14

�H

— 60^ —

— 80^ ^

•Pt -VI (9)
P! "Pl (SE)
*?9 'I0} *0¿S oj(nrl *0Aiiej)8iminpy
ap ^Bja a^ OAttp
-JV '1181 P 61 ojso8y 'oapiAa^no
((,)
-oapfaajuoj^ ap opjiqo^ jv o;;jf p
*S¿ BÍBD *0AijB.ii8iuinipy
*uopBj^ b\ ap
OAiqsjy
'1181 9P ojioiy ap n 'oapiASiuoj^ -01/3 o oapwa%uoy^ ap opjtqü^ jap ototfQ ()
8 uojESjnduii oj anb s^uozbj sbj ap opBuuoj opinf tsá jaua; Biqap
'BJ1BIAU3 U3 SBip OOUID OpBJOIU3p BABlf B183JOjd B83 B B^Sandsaj
ns anbunB íopjiqB^ ja uod anboqa un BUBaaiBOB aj soSaijd soj ap
anb uoiouajaa bj anb aaqes anb ajuauíBiJBSaDau Bjua;
C9f^ \oozouoosap
soj o^ anb aajo an6 p 'sajoau sauoio^njjsut a 'sajapod 'so¡njn siui o auiuof
•uod Xajjta ouiO3 la^mf oqap X opand anb O] X 'popiuSip jw sa jonb ouovSi
'3TA anb 9 'oiuawtrpunf uoo jvja^au a^mf aui ívztijj nisap oSaJiua o¡ umSixa
anb ja jod sajuaSunsui soj ap afaf) jap soSatjd -g'/j ojuajuipuasuoo oiciaud X
osiav tiu ws opuaiuqo X 'opvaiqt^ai 'pcuasqo aovif odiuaii oood anb Djjnpuoo
o¡ anb souaiu ou —mqiAosa—• '"g'^ ap jonjoo pnn3i¡os X aíDnSuaj /g,,
: sajoiuanbsaj eong^uB jod opeA3[[
[Buosjad o[nuB un apsap uppsanD b¡ JBoojua b BqBáa[[ BjsBq j^
(S) ',,SD^3Ufao-td sajuvt-ioduii snjsap opuvui
ja pnpijiqosuodsaj X uotDoajtp iui ofoq opuapiod 'ot/oatf uyaiu Xa)j ja ab
ozumfuo^ djv ouütpui ntjmf atu asatjtnsuoa vj as js anb 'opiponsjad atuatuaiu
•jif Xotsa X sauoiounf X otnjt^sui ns uoo ajqtjDdiuoyut opo% jap sa soxooSau
ap asojo X smouDjsunjut^ snjsa ua uauaj •^•J^ apuaiaid anb uopuatuatui t&gt;jn

-moa

•6¿ o-a f0I o-a *S V
"t O'X S '..HSmiSl I'D9ÍJO BPnBa.. 'InopN
q3
y son^ng 'Baiiasíjy nopBj^
B[ ap [Bjausg OAiqjjy "1181 3P 91 o^o^V '^n fj bjbSbj^
bj n oapiAamoj^ ap
[y -tajty souang ap tmtn[ 0} o ossdj A ^a^aj 'saunj sopomdtp soj ap opjfQ ()
"Pt 'PI (l)
^ B33^oi[qig •J0E/66Z •*B|1 'lI8t P isoíy sp O^ IP t o'u apiAajnoj^ ap
'II8I 8P oi^o^y ap ^{ 'oapiAainoj^ •souvapinaiuo^^ o ¡apoSi^ ap muvpojj (q^)
•usatU93np
•uoo unas anb sopuapiaojd svj inpioyo vjvd 'sopiun sopoj uod
asuaqos
aqap ojuaiutümnXy jo atuauio^ajjp opjSutp uoiisaS vuf¡ -joiio^ jap sopuas
svj ap asdznasap uts 'ojja uoo asjapuaiua vuvd zvdvo vja opjiqv^y ja 'vtun[
•znjp ap sauoíotsodojd s^ uasanf anb $07 uasanf X 'oi^tfo oyp ap nnuidsa
ja asanf jonb va
oapiciajuoj^ ap opjiao^ ojj^atuauaq jo voisn/uoj ap
opvuajj ov —otsoáv ap p^ ouisiui ja oy^ 1 tn^ap aj— 'otp jap osaoqns ^g,,
•jíajJijY p Jíaoono^
oziq bj ojBipauíuj oj) anb aBjnjidBO odjan^ ^a ua uoiaa^aj Bjsnf
ubi osnBD o]|^r -saaopi^a^j sop b á o;oa aaiuiad ap apjs^jy jb opina]
-uoo ns ajuamjBqjaA ooiunrno^ ojos íopjiqe^ jb usaaiSiJip oipauuaj
-ui ns jod anb opijo ja opuaiuajaj sajiy souang ap sajuBjuaeajdaj
soj opBipijos uBjqeq anb oj b ^ipaoaB ou ojj^ *opjiqB^ ja A Á^ni^^ [a
aj)ua pepuo^nB ap ojoijjuod un oajuBjd uoisiiu bj oapiAajuoj^ ug;

souuazou vd ajsa souimadsa 'oiuain ap vjjof uod o'iuoy^ ap ajuajf jo sopvuoui
•ap X ! oiDua-iafuoo vj jod tnouojsuj vjjsanu o 01/g iapaooo ou -tod uotstuioo
oj osaons optuaj uatiotf ou ap osmo '^ \ o sowodioiiuo 'osa ap osajSaj ap
atpou oj ap 11 soj o ofDgojj ojsa ap opotsoo jo osad anb voan^) ja uojn

:noioipuoa Bis^ ^p so^unsB n^ jeiijob ejed
B^ [a anb epouoDsap bjou ns na aiJBd bjjo jo^

soj 'osajSaj ap
(t) 'í,SD*3utiouj o svzdjj snj ap sajopmuaqoS soj ap ojoafap ns ua X
'sajvjaua^ sauvjidvo X saXain^ soj ap uoto^adsut a ojuaiwioouoo jv saXaj srrj
lod ajuaviDJtun vpDauasau oujaiqoB oijo X oxnd ap X opmsa ap anb souaiu
opvu mjajvtu mm auqos j. a Xt&gt; ap vjjo^ ns uod aom¡ atu anb vsojo^aput a 'tntnt
•jodom uoi3U3(io33j nj -g-^ ap sttj o mia^o sa ouíod jsv 'sapmjnoof X pvpij.
•orno pu v opojsnfo otnaiiutpajojd un anf 'saiXy souang ap vjun[ vj ojonp
•uo3 iui jod ''g'A V ??^?J?P anb ?-&gt;?/0 PP uapod ivi ua uotouaiai vjn

91 13

:oujaiqo ns b UBqspijo Bjunf bj ap p
ap sajuB snaja^j; BjBáBj^ bj apsap 'ojsoáe ap
uoisiuio^ bj anb uo^apiq sojuaiiupajuooB sojsg;

(I) 'jop^^aíio^
ouozojqo soj 'sajuanbutjap pioajjoqo soj outoo isd X 'o^ifauaq ajuautosou
-auag sa ottods^
uapao osioajd sa anb jvjnuiisip japod ou ap otqou
oj anb svw opanb saj sou Xotj X ojjnS^o ns ptJauad opiuos oidojd ns uo3n

sauopisodsip sb[ ubo
D{ anb souiinaaj 9ojsnf %o\ na Binajqoad p aaod Áajai ^ 1^
•SB^uay ap so^ai^d so^ b ^jua.ij op|iqe^) jap
bj ap otjjj jod opBoipui a^uaiuBsaadxa ja uod ojunf 'sajiy
ouang b oapj^qiuoq ompjn jap zibj b opsa^uBjd ^a omo^ sa^uaiaaj
8Oiuauniiuasaj aouaui bj opis aaqsq aqap ou ojja BJBd oij^j opiuaj
opnd anb sauozBj sbj ajju^ -pBptJoinB ns ap BjoBuiaadns bj
jb anuas jaoBq BJBd uoptsodsip BpiqaauoDaad Bun sfajjaj
anbjod ajuBsaaa^uT ajuauíBuins sa Á^uij^ ^a oip anb Bjeandsaa Brj

:jopaouaA ojcn^nj ap uopisod ua eqBoojoa as sa^uBuosijjB somuuaj
ua —inbBnjj ouioa oAispap Á ojajauoa oqaaq un ap osn opuap^ij—
JopBuaaqo^ ns ap oipam jod 'oapiAajuoj^ Á Moujaiqo8 jowadns,,
BqBjnji} as saaiy souang :opjanoB un v jbS^jj Bjed ouiod uop^z
-iuouiJB ajqisodiui ap sauopisod sop UBijsixa japoSi^ ap buibjdojj
bj Á oijg[ b Bjunf bj ap sopcjndip soj ap uoiaBaiuntnoo bj
(0) ''' '-taoajad siauanb oun voijaqaj. oj ap optu"d oooj X
ououauiaj ja oX poxap 'OQAIVNHSá oaijnoo ousanu o Majos oxvd sozuanf
•sa sojjsanu souiajoyijdnjnut uoijupj oj ap ojoa jo sopiun X 'piuaa 'ja ap
somSas pmsa X ouodsg ajpviu vj ap uopjad ja joiojduii v sojjosoa piuann
rsajopuapip 'sapjaqaj soj ap uojjaqsd ja opm8as UBtqBq anb t^sazijajuiM
soj e uoisaauoa Bun jaoa^qsjga b buibjoojj ns ua Bq^^ajj 'bzbjj
bj ap sítp^piJojnB sbj ap ouiiub ja opuBjunsBjj 'jopBUjaqo^) j^
•a^Bquioa jap sajsioijo sajj^d soj uBqep as apuop ua sajiy souang ap
BjazB^ bj ap ojaumu un ap noisajdmpaj bj osndsip anb Bj^Bjcq Bsa ap

() ''3"A aV otonpuoo ja lod sopiSixip
opts uvXou aj asnjo ns ap anb syuiap soj X 'uo^uaiu ou^au ot¡ as anb ap
'oio-i jo ja opjtqn^ jx&gt; josod auStp as anb '^'A 3P ojuaiuiDjunXy ajsa a(vxan
:usajBSaj sbui SB^saiojd sb[,, uod ajuauíamaij o^njDuoo j

�proceder como lo hizo; premeditadamente provocó la situación; es
él quien se encarga de decirlo:
"Sin infringir estas, y comprometer mi honor y carácter, no podía en
tregar á VE. el pliego que reclama; y con este conocimiento di el paso
atento y generoso de manifestarlo á los Diputados del cuerpo que cité al
efecto por medio de mi Secretario, con cuya diligencia no dudaba quedaría
VE. satisfecho". (37)
Seguro Elío de la legalidad de sus actos, escribía:
"podra desde luego VE. dirigir sus quexas ala soberanía como lo pretexta,
quedando Yo igualmente en la propia disposición de hacerlo por mi parte,
á compañando con mi informe los insinuados pliegos".
Y le remarcaba enérgicamente:
"espero que V.E. se abstenga de repetir semejantes interpelaciones, y que se
ciña al desempeña de los deberes q.e las leyes le prescriben". (38)
Pero comprendiendo que el conflicto y los términos que usaba
en el oficio podrían tener derivaciones poco provechosas para la
causa de Montevideo, en el párrafo final atemperando el tono de sus
palabras decía:
"Llenando V.E. los suyos —los deberes—• y Yo los mios lograremos arrui
nar el espíritu de defaccion que es muy fácil destruya el buen orden esta
blecido. No demos al enemigo la horrible satisfacción de romper con
inuestras manos los lazos de la prudencia, moderación y concordia que han
• sido y serán para el, la barrera mas impenetrable. Sepamos vencernos para
vencerlos y trabajemos cada qual según sus arbitrios y facultades para con
seguir un mismo objeto, qual es, y debe ser la salvación de estos preciosos
Países". (39)
En su contestación el Cabildo enfoca el problema desde un plano
diferente al del Virrey; fundamenta principalmente sus motivos de
agravio en el ataque que ha hecho Elío a sus derechos individuales
en tanto que el Virrey, como vimos, encaraba el tema desde la po
sición de sus derechos de gobernante. Decía el cuerpo capitular el
29 de agosto:
"Jamás creyó el Cavildo que los t.pos en que empiezan los hombres
á recuperar su liben, se le negara atodo un cuerpo representar sus d.ros.
Tampoco imaginó que pudiera ser recomendación importuna e indecorosa,
ni interbencion incompatible con las funciones de su Ministerio reclamar
un dr.o q.e franquea la ley al más infeliz Vasallo. A VE. no puede ocul
társele que son tan sagradas y reiteradas las disposiciones sobre conservarse
intacta la correspond.a; que hace comunicarse una regiones con otras y los
ciudadanos entre sí, que a no ser el grande ínteres q.e tengan la religión
y el Rey en retención y apertura de unos Pliegos para descubrir una infi
dencia, no hay persona de cualquier grado, prerrogativa, o dignidad que
sea, que pueda (alterar su inviolabilidad) ([violar este grande sac.nto)]
(37)Id., id.
(38)Id., id.
(39)Id., id.
— 210 —

con infracción del dro. de gentes, deviendo en los casos permitidos observar
las ritualidades prevenid^ Estos principios tan fundamentales parece que se
havian olvidado, pues una de las principales mociones de la Nación en
Cortes fue sancionar de nuevo su observancia". (40)
Pasa luego a tratar de levantar los cargos que le formulaba Elío
sobre la apertura por su parte, sin previo asentimiento, de un pliego
de los insurgentes:
"Como el lenguaje de VJE. supone en esto un delito, para justificarse
no estará fuera deproposito hacer ver á VE. que ni ha havido tal crimen,
ni materia sobre qué recaiga". (41)
Además consideraba el Cabildo que su actuación pasada era lo
suficientemente clara como para que no pudiera dudarse de sus sanas
intenciones.
"Según los Papeles públicos, o Gazetas de Buenos Ayres, —agregaba—
y según todo lo que ha podido descubrir la perspicacia de VE., al AyuntamXo no sele han dirigido sino tres oficios: dos de los gefes de los insurg.tes y sitiadores, y el último de los diputados de la Junta de B^ Ayr^
a bordo de la Fragata Nereus de SM.B., quando se aproximaron a este
Puerto deseosos de conferenciar con VE". (42)
Refiriéndose al oficio que le enviara Artigas el 21 de mayo
"que exigía del Cavildo la revicion de la Plaza haciéndolo responsable como
á Padre de la Patria por los estragos y horrores que causarían sus Armj
vencedoras por la desgraciada acción de las Piedras: —decía a Elío— VE.
los recibió y abrió, hiñiendo dirigido a este AyuntamXo". (43)
Yanotaba que el oficio de Artigas del 25 de mayo
"que se reducía á pedir los equipajes de los vecin.s que por sospechosos
fueron expulsados de esta Plaza el 24 de Mayo, es verdad que los recibió
el Cavildo, y también lo es que al t.po que VE. dirigía un Ayudxe a re
clamarlo, encontró éste ados Capitulares que se encaminavan á instruir á
VE. de su contenido".
Por último
"El tercero, y que ha dado mérito á reclam.r el Cavildo sus dr.os, con
tenia la solicitud de los diputados para q.e el Cavildo concurriese a la
conferencia".
Yfinalizando:
"El segundo y tercero, no ablan de la rendición de la Plaza; y el pri
mero lo recivió VE. ¿Cómo puede pues afirmarse sin equivoco que el
Ayuntamio sin aviso y consentim.to de VE. recibió y abrió un Pliego del
Ge fe de los Insurgentes, por el q.e exigía la rendición de la Plaza?
(40)Borrador del Oficio del Cabildo de Montevideo a Elío. Montevideo^ 29 de Agosto
de 1811. Archivo General de la Nación, Montevideo, Archivo General Administrativo, libro
560, fol. 60/3.
(41)Id., id.
(42)Id., id.
(43)Id., id.• ' • &lt; )
— 211 —

�— nz —
' ' ••-P! 'VI (^)
P&gt; 'VI (W
VI 'VI (I^)
•/09 "II '09S
ojqij 'OAnoJlsiuimpv jBjans^) OAiq^jy 'oapiAawoj^ 'nopBj^ cj ap jejsaa^ OAiqjjy -n8I 8P
oisoiiy ap 52 'oapiAa}uoji¡ "oij^ o oaptaaiuom ap opjiqv^ jap oi^ijQ jap jopojjog (o^)
¿ozdjj vj ap uopnpuaj vj mStxa a-b ja uod 'saiuagjnsuj soj ap afa^)
\ap oSatjj vn ptjqo X ptqioaj '^^'yi ap oj-uipuasuoo X ostao ms ofuiotun^y
ja anb oooamba mis asjouutfo sand apand outp^? '3'/f pmioaj oj ojaut
•ijd ja X ivzojj vj ap upiotpuaj vj ap uojqv ou 'ojaojat X opunSas ]¡¡,,
:opnBZT{Bujj j
•tcmouajafuoo
vj v asatjjnouoo opjtav^ ja a'b vjod sopojndtp soj ap pnttotjos vj rmta%
•uoo 'somjp sns opjitio^) ja xutojoaj o ojijaui opnp vu anb X 'ojaojat j^n

— 01^ —
•P! 'VI (6)
Vi 'VI (8)
'Vi 'VI (i)
[(apúvuS ajsa jnjoia]) (pepi{iqe[oiAnt ns jbjíijjc) opan'd anb 'vas
anb pvpiuHip o 'vajtoSojjajd 'opojS uainbjvno ap vuosjad Xou ou 'mouap
-ijm vun jiuqnosap vjod soSaijj soun ap vjmjiadv X uot^uajau ua Aa^ ja X
umSxjaj. vj uoSuai a-b sajajut apuviS ja jas ou v anb 'is ajiua sovvpvpnp
soj X svjio uoo sauoi^aj vun asjvaiunuioo aom¡ anb ivpuodsajjoo vj vijdíui
asjníiJasuo^ ajqos sauotaisodsip soj svpDjajiaj X sopvjSvs utn uos anb ajasjrn
-jnoo apand ou '^f^{ y 'Ojjosv^ ztjafm svui jo ^a^ dj oanbuvjf a^b o^jp un
joulvj^aj O1J3JS1U1 ¡^ n^ ap sauotounf soj uoo ajqpvduioout uoiouaqjajw tu
'osojooapui a vunjjodtui uovmpuauiooaj jas vjatpnd anb putSvuit ooodutvj^
•soj-p sns jviuasaidaj odiano un opojv vjv^au aj as -uaqtj ns joiadnoaj v
sajqutou soj uvzatduia anb ua sod-j soj anb opjtavj ja pXajo smuv[n
.•ojsoSb ap ^^
p JBjnjidBo odaana [a BJ^3Q "ajuBUjaqoS ap sóqaajap sns ap uoiais
-od bj apsap Binaj p ^qeje^aa 'soutia ouiod íÁ9íjxj^ p nb oíhbj na

•uoptuaruoo ns ap -^-^
jmjjsm v unavupuvova as anb sajnjntido^ sopo atsa o-ijuojua 'ojintunjo
•ai v arpnXy un oiSiuip "3^ anb od'i jv anb sa oj uatqtuvj X 'opjitin^ ja
oiqioa^ soj anb pnpiaa sa 'oXnj^^ ap f^ ja vzojj vjsa ap sopnsjndxa uouanf
sosoipadsos uod anb S'utoaci soj ap saívdinba soj Jipad v monpaj as anbn
o&amp;eva. ^p g pp suSijay ap opijo p anb qe^onB j^
(St) 'oTuiojunXy atsa o opt^iJtp opvayuiq 'o^qn X oiqioai soj
"^^ —OJJ3 ^ moap— :snupatj sd^ ap uoiooo opmovdds^p vj Jod svjopaouaa
s-vuy sns udijdstid^ anb s^jojjoij X soHvjjsa soj lod mjinj vj ap a^pn¿ p
ouio^ ajqvsuodsau. ojopv^iovq ozvjj vj ap uoiomai vj opjmo^ jap mSixa anbn

sajBnpiAtpai soqoaa^p sns e oq^ oq^aq Bq anb anbe^e p na oiabjSb
ap soAtjoui sns ajuaiujBdy^uijd Bjuaiu^punj íXajji^ pp [B a^najajip
oaB[d un apsap Bma^qojd p Boojua opjiqB^) p aopeisa^noa ns n^

sosoi^aud sojsa ap umovajos ej jas aqap X 'sa jonb 'otatqo owsiut un jmUas
•uoo ojod sapvjjnoof X soijjtquo sns unüas jvnb vpvo soiualoqojj X sojjaouaa
ojod soujaouaa souiodag •ajqvjiauadun svut vuajjvq oj 'ja vuvd upjas X opts • .
uoi¡ anb vipjoouoo X uotoDJapotu 'mouapnid vj ap sozvj soj sounui svjfsanu
uoo uadutoj ap uotoovfspDS ajqijjou vj oUtuiaua jv soiuap o¡^¡ 'optoajq
•ojsa uapjo uanq ja vXmisap Jtoof Xnut sa anb uotooofap ap njtjtdsa ja jou
•xnjjv soutajojgoj sottu soj o^ X —saJaqap soj— soXns soj '2'A

oíbiu ap -[^ p seSijjy ejeiAua aj anb oioijo ys asopuauípg

:epop

(Zf) '^ilA uo •^^i^a^afuoo sp sosoasap ojjanj
ajsa v uojnuiíxojdo as opumtb ''yfífS aP sna-ia^¡ vjoSdjj dj ap opjoq o
s-^Xy rg ap v%un[ vj ap sopojndip soj ap owijjn ja X 'saioptntis X sar^^ns
•m soj ap safaH soj ap sop :sowifo sai% ouis opiStjip unt¡ ajas ou ojwdi
•unXy jd ''g'/^ ap mooojdsiad o/ utjqnosap optpod vt¡ anb oj opot unías X
'saiXy souang ap svjazn^ o 'sooijqnd sajadDj soj un3an
•sauoiouajuí
sen^s sns ap aejepnp ejaipnd on anb bjeíI oinoo cjep ajuatuainaiaijns
o^ eaa epesed u^io^rnoB ns anb opjiqe;^ p eqejapisnoa semapy
(If) ^v8yooaj. anb auqos truavout tu
jm opiíitnf di/ tu anb '^¡'A 9 ja" -la^nu ojisodojdap vjanf yjvna ou
asjmoi^psnt viod 'otijap un ojsa ua auodns •^-/j ap atwnSuaj ja ouiojtt
:sajuaSjnsui so[ ap
o^aifd nn ap 'oiuaiuiijnasB oíAaad ms 'aiaed ns jod ejnijade B[ ajqos
J13 ^qB^nmaoj 91 anb soSjbd so[ jbjuba3[ ap jbjejj b o^anf bsbj
(Of) 'JM3UVtuasqo ns oaanu ap jovopuvs anf sajjo^
ua uoiDDf^ vj ap sauotoout sajDdtoutJd sv] ap vun sand 'opopiajo umaou
as anb aoaivd sajüjuauiopunf vn soidt^utid sois^ s-ptuaaajd sapDptjvntjj svj
iDtuasqo sopnyuixad sosoo soj ua opuamap 'sajuaS ap -oup jap uoi^^vjfm uoo

q[

sns ap ouoj [a opuBjgdma^B [buij ojBJj^d p uo 'oapiAaiuop^ ap esne^
b¡ c^ed SBsoqoaAOjd o^od sauoi3BAijap janai nejjpod oiotjo p na
eqesn anb souinuaj soj Á ojDijjuoa p anb opnaipnaJdnio^
(8) 'iiaqjjosajd aj saXaj soj a'b sajaqap soj ap ouaduiasap jo outo
as anb X 'sauotoojadjatut sajuofautas jpadaj ap vSuajsqv as 'ü'yi anb ojadsan
BqBOJBinoj a[ j
'uso9atjd soponutsm soj auijofui iui uoo opuouoduioo 0
'ajjod tut jod ojjaovv ap uotoisodstp otdoud j ua ajuauijvngi o^ ojruopanb
'vjxajajd 0/ outoo viuojaqos ojo soxanb sns Jiüiiip '^'A oSanj apsap tupodn
:BiqiJ3sa 'sojas sns ap pepijuSaj B[ ap oi^^
(l) \ftuoafspos -A
vtjopanb vqopnp ou vt^uaStjtp vino uoo 'otjojajoag tut ap oipaut jod otoafa
jo ario anb odjano jap sopvjndtQ soj v ojuojsafiuoui ap osojauad X oiuaio
osod ja tp ojuatuiioouoo atsa uoo X íouivjoaj anb oSatjd ja '3'4 o jvSajj
•ua otpod ou 'jatoojoo X jouou yoi jaiauioidwoo X 'svfsa Jt^uijfm wgn
:o[ai3ap ap eSjeana as namb [a
s^ ínoioBnjis b^ oooAOjd a^uaniBpBjipauíajd íozíq oj oraoo japaaojd

�infería:
"Sí por lo dJio no ha cometido un crim.n el Cavildo tampoco ha podido
cometerlo por falta de materia". (44)

Completando las bases de sus atribuciones el Cabildo encontraba,
en apoyo de su opinión, que si el Consejo de Regencia en ocasión
del problema carlotino había aprobado su conducta, y posteriormente
hasta concluyó mandando

El Cabildo reconocía sin ambajes la autoridad que en materia
de gobierno tenía Elío:
"No le ocurrió al AyuntamXo q.e el recivir Pliegos de los Gefes de la
rebolución, fuera eclipsar, o disminuir las Altas facultades de V.E.; pjr el
•contrario creyó que tanto por la Armonía que es la maior de las fuerzas,
qXo por el carácter de represent^ de un Pueblo q.e está haciendo los más
loables sacrificios ([y está]) dispuesto aderramar su san^re por sostener
los dr.os de la Nación y del Monarca, podia entrar mui bien con V.E. en
discusiones, q.e no serian indecorosas a su Alta dignidad, y aun contestar
por si solo a las barbaras propuestas de los Enemigos (acordado antes con
V.E.) ({pero siempre con anuencia, yde V.E.]) como lo tiene de estilo".

"que no siendo convXe la introducción de tropas Portuguesas; no lo per
mita este AyuntamXo. No puede pues VJE. negarle al Cavildo lo q.e le
concede el Consejo de Regencia; (q.do eso) (Vy sí]) en un punto tan delicao y grave ha podido tener intervención é influjo; no es fácil concevirse
por que sin transgredir, y perturbar las Altas facultades de V. no haya
podido el Cavildo recibir oficios de los Gefes de los Insurgentes, y con
sultarlos con aquel celo y energía q.e se está mereciendo los elogios de
toda la Nación". (47)
Pero donde la reacción del Cabildo ante las palabras del Virrey
se hizo mayor fue cuando trató la prohibición, que parecía quererle
imponer Elío, a que expresara sus pensamientos.

También más adelante:
"Ningún punto mas de estado y de Alto y Puro Gov.no no podia estar
reservado por las leyes al conocimXo é inspección de V.E. que el presente
en que directa y primariam.te se trata de saibor una parte imbadida del
Patrimonio del Rey". (45)
Pero todos esos derechos del Virrey no valían lo suficiente para
el Cabildo como para anular las facultades que le correspondían.
Concretando su argumentación sobre una posible prohibición por
parte de Elío de contestar por propia iniciativa las proposiciones
enemigas, argüía:
"Negar esto al Cavildo es negar a los Pueblos la parte que han tenido
en las gloriosas revoluciones de España. Es suponerlos unos meros instru
mentos del Poder, y no el mismo Poder, compatible con la representación
de V.E.; y es en una palabra anular las providencias que tomo este Ex.mo
Ayuntamiento de resultas de la Conbulsion del 25 de Mayo en que quiso
interesar la Capital aeste Pueblo: haviendo todas ellas merecido la sobe
rana apr ovación".

"Lomas terrible para el Ayuntamiento es que V.E. le prevenga que
se abstenga de semejan.s interpelaciones que equivale a lo mismo que a
imponerle un silencio degradante, como si representar un Cuerpo tan digno
sus dr.os, fuera un insulto, un atentado, ó un Crimen".
Y aferrado en sus propósitos insistía:
"Concluye el Cavildo, reclamando los referidos documentos, para per
petua memoria y constancia en sus Archibos, y para que los representantes
de la Posteridad bean el mejor modelo del Eroismo y Patriotismo, ponién
dose en sus Actas las contestaciones que devieron dar y no pudieron dis
minuyendo de este modo sus glorias". (48)
Cómo se resolvió el problema no lo sabemos; pero a una tran
sacción debe haberse llegado cuando el Cabildo no cumplió su esta
última disposición, de dejar constancia en sus actas del incidente.

Y señalando una contradicción de procederes del Virrey sostenía:
"Si V.E. cree que esto es atacar mas, y mas sus altas facultades; y
traspasar el Cavildo los limites de su Instituto, y funciones no comprende
este consejo a que ha sido citado por V.E. para hoir sus votos en las Ocu
rrencias del dia. Este procedimiento no ha podido ser un acto de mera
urbanidad y ceremonia, porque sería ocioso hoir el sufragio deunos asis
tentes que ni podrán mover ni decidir.
Mas q.e acto de urbanidad el Ex.mo Ayuntam.to ha estado persuadido
que su intervención es un acto (de rigurosa) justicia, y que podía (recla
marlo) ([concurrir'^ ) sin infringir los poderes e instrucciones, y sin com
prometer ni el honor ni el carácter de VJE.". (46)
(44)Id., id.
(45)Id., id.
(46)Id., id.

(47)Id., id.
(48)Id., id.
— 212 —

213 —

�SIS —
— ziz —
Pl "PI (8t)
Pl "PI (¿t)
"P 'Pl (9)
Pi "Pl (S^)
pí "pi (n)
(gf) ;,'^'A aP J^V&gt;t&gt;J00 ja tu jouoy ja tu jajauioud
•uioo uis X 'sauoto^Utsut a sauapod soj jtSutjfut vts ([MJjnouo^]) (o[JBtn
•B|39J) tnpod anb X 'oinjsnt (eaomSu ap) ojov un sa uppvaajajui ns anb
optpvnsxad opvjsa tn¡ oruimunKy owx^ ja pvptuDqm ap op&gt;n a-b svj^
tu jaaout
upjpod tu
sajuaj
•sjsd sounap otÜBjjns ja Jioy osotoo•jtptaap
vtuas anbuod
'muoutauaD
X anb
popjuoqjn
Bjatu ap ojoo un jas optpod mi ou ojuatuttpaoojd ajsg -mp jap svtouajj
•noQ soj ua sojoa sns Jtou ojod '^~A •""' ptto opts m¡ anb v otasuos ajsa
apuajdtuoo ou sauopunf X 'otmusu¡ ns ap sajtuiij soj opjttiD^) ja jDSDd
X isapojjiuof svjjo sns smu X 'smu jbddjd sa ojsa anb aajo '^A tn
:Btuajso8 Aaiiij^ pp sajapaaojd ap u^io^ipBJjuoD ^an opae[eaas j

•ajuappni pp sbjob sns n^ bioob^suoo aefap ap 'uopisodsip Btnpjn
Bjsa ns oi{dumo ou opjiqB^) p opnena opBSa[[ asjaqeq aqap uoioobs
-ubjj Bim b ojad ^soiuaqes o[ ou Biua[qojd p oiA[osaj as 00103
( •^smjojS sns opoui ajsa ap opuaXnutui
•stp uojatpnd ou X jop uojataap anb sauotoDisatuoo soj so%oy sns ua asop
•uaiuod 'ouispoiJtoj X oiusioj^ jap ojapow jolaui ja uvaq poptjajsoj vj ap
sa%uo%uasajdaj soj anb vund X 'soqttfojy sns ua viouoisuoo X otjouiaut nnjad
-^ad vjod 'sojuawnoop sopijafaj soj opuvuivpaj 'opjinvj ja aXnjouojn

•uUOt3B(lOJdB
OtlBJ
•aqos ry¡ optoajaut snjja vpoj opuatuBU :ojqanj ajsao jmtdDj
o^ josajajuj
ostnb anb ua oXBj^ ap ¡^ jap uoisjnquo^y vj ap sBjjnsau ap ojuatumiunXy
ourxg atsa outot anb soiauapiaoud soj jojnuv ojqojod aun ua sa X í'^'A ap
uotoBjuasajdaj bj uoo ajqtp&gt;dwoo 'japoj ouistui ja ou X 'japoj jap sojuaut
•njfsut sojaui soun sojjauodns f¡¡ •ouvds^ ap sauotonjoaaj sosotuojS soj ua
optuaj ubu anb auod bj sojqanj soj o jBgau sa opjttiBj jo ojsa joi

sanopisodoid sbj baijbioiui Btdojd jod jBjsajuoo ap oq^ ap
jod u^ioiqiqoad ajqrsod Bun ajqos uoiOBjuamnSjB ns o
'neipuodsajjoa a[ anb sapBj^noBj 8Bf jB[nnB ejed omoa opfrq^^ p
BJBd ajuapijns o[ ubijba ou k^uxj^ pp soqaajap sosa sopo} OJ9J

:Bjjsisni sojisodoíd sns ua opBjaajB j^
-^uaiutj^ un o 'opojuajo un 'otjnsut un vuanf 'so-jp sns
ou^tp uoj oduan^f un jco%uasaidai ys ouioo 'a^uvpvjüap oiouajis un ajuauoduit
d anb ouistut oj v ajvatnba anb sauovmjadjajut s^uvt^uias ap vSuajsqv as
anb vSuaaa^d a\ "ij'^j anb S3 ojuatuiojunXy ja vjod ajqiuaj SBUior¡n
•sojuainiBSuad sns BJBSaadxa anb b 'oij^j jauodmi
a^jajanb eja^aed anb 'u9piqiqojd bj ojbjj opnen^ anj jcoábui oziq as
í^ap SBjqBpd sb[ ^jub op^iq^^ ¡ap uoioo^aj B[ apuop oía^
(¿f) -upion^ vj vpoi
ap sotSoja soj opuai^aiatu visa as arb mSiaua X ojao janbv uoo sojjojjns
•uoo X 'sajuaSunsuj soj ap safaff soj ap sojyifo Jiqpau opjmv^ ja opipod
oXoif ou '^'j\ ap sapojjnoof sojjy ^o^ jmqjmj^ad X 'uipajUsuvjt uis anb jod
asuiaaouoo jpvf sa ou íotnjfut a uoiouaaiaim uau^j opipod m¡ aavuS X 000
•ijap udj oiund un ua ([ís ^]] (osa op-b) ím^uaSau ap oíasuoj ja apa^uoo
aj a'b oj opjiav^ jr&gt; ajmSau '^A sand apand opj •oruiv^unXy ajsa viiw
•jad oj ou isvsanSnuoj svdoj} ap uoioDnpoujui vj arauoo opuais ou anbn

(íf) V^iT
Ia? otuoutujoj
jap optpoqutt ajjod rnin uoqjos ap oiojj as aruioiioutiid
X Bjoajtp
anb ua
ajuasajd ja anb '2'A 9P wtaoadsut a oruitoouoo jv saXaj sbj jod opoiuasaj
jBjsa oipod ou owaoQ ojnj X ojjy ap X opvtsa ap sbui o/und unSut^¡n

:ajuB[apB sbui nai
\tojtjsa ap auati oj otuoo ([•^'A 9P•^ 't^^uanuo uoo ajdutats o jad]) Cg1^
uoí s^ine opcpjo^B) soStuiau^ soj ap svjsandoud sojoqjoq soj o ojos ts jod
jojsatuoo uno X 'pvpiuüjp otjy ns o sosojooaput uoijas ou a'b 'sauoisnostp
ua '¡[A uo va11 }nm JOJjua otpod 'bojouoj/^ jap X uowb/^ oj ap so-up soj
jauatsos uod ajsuvs ns joutvujapo ojsandsip ([Bjsa X]) sopijtjoos sajqooj
sbui soj opuatJBif Bjsa a-b ojqanj un ap s-jtuasajdaj ap jajopjoo ja jod orb
'sozjanf soj ap joiout vj sa anb muoutjy oj jod o%um anb pXajo otjojiuoo
ja rd i'g'A 9P sapojjnoof smjy soj Jinutuistp o 'josdtjoa ojanf 'uptonjoqai
oj ap safaQ soj ap so^atjj Jtatoaj ja a-b oj-uiojunXy ^ ptjjnoo aj o^¡n

:ojfg[ ejnai oujaiqoS ap
BiJajBin ua anb pepuoine B[ safeqme uis epouoaaj op[iqe^) [^
opuBpuBui o^npuoa e^seq
a^uanijoija^sod A 'BjonpuoD ns opeqo-ids BjqBq oapo^jea ^uiajqojd [ap
ua Bpna8a}j ap ofasuo^ p ís anb 'uoiuido ns ap o^ode na
sanopnqu;B sns ap saseq sbj opne^a^dnio[)

'oiJajoui ot¡
ap ou
otjof
jodoj
ojjatatuoo
opipod 011 oooduiBj opjtaoy ja u-uiijo (tf)
un opjiauíoo
ou-p
uod tn

�— sis —
'886 "^?^ 'Z o'a 'II '* *
íl^ x ooiboxsiq oi^xix
•shi i^a vxsiAag na 'o&gt;;^ jaiat&gt;x -o^j la
jap vtouapuodsajjo^ :ivimv3 oavxsíij)
'II8I aP ^qin!1S "P 91 'oap¡Ainoj^ -opo
aP -";ílí 2o !Í3 aP "P^^O (8)
"09^"8Z o'n "?!*•
-rQ opBAjasag 'sajiy sonang 'jBtioi^B^j; 83aioi[qig na 'g^ i gg o'n oapiAaquoj^ ap BjazeQ
•1181 p ajquiajias aP o'l 'oapiAajuoj^ -íoj/jo^ XI op^.way 'BJjaig Í13 3P otoifo (¿)
"886 '^?11 'Z o'u 'II "' 'AVn^naQ isa o^mvh3O30 a o^iaoxsijj oximii
•ski laa YisiAag na 'oj;3 uamvx -od^ ^a-ui/i ;ap viovapuodsa^^o^ :ivMiTrv^) OAVisn^)
'II8I aP ejquiaj^as ap 91 'oapiAaiuoj^ •opvisii ap ojjsitiij^ jo oi^jf ap otoifQ (9)
'01 'S 'I 'X '.^H8I-0I8I ^inaiJO
BpnBg,, 'feuopBj^ onjaiqo^ 'saiiy souang 'sutinaSjy nops^^ b^ ap ¡e^aua^ OAit^jy 'XI81 3P
o;soíy ap ¿j 'sajiy souang •oua¡ai¡oiff¡ o taji^ solíang ap mun[ dj ap opijQ (^)
Cí?/I 'ttoijvuotonjoa9jí ouuaiqoff opvnmsui pp vui^jstg jnfüf ja nuois
•noo anb sbjdiu soj jtpadwi tund ^jqisod opijjüd ja opoi ^vdos ap pnjnsaoau
o¡ Á 'satu^prud soipatu soj sopoj ap soi^uvisunourj svjsa ua vSjoa aiti suata
-aid 9ui oj^^nf) o; ap owiuiffl Jouag ouiispuajajx^ ja anb ua Jtjiqy ap ¿
ap sauapuQ sajvan sop soj X 'sasanSnuoj soijixnv ap uoisnupv vj aiq
-os
¡^'S 9P sauoiotsodsip souoa sajuasaud vaiqiuvj ojja vjvd opuatuaj
'Djunf vpiuajai vj ap dioud/sui vj ua ituaauoo ojuautout un apnp ou 'muauj
•xa popisa^au vun ap sosjnduii o ojos vpipad sDsanUnjjoj sndojj^ soj ap
ouotfjMt^ ojjsanu ua vpojjua oj jujiíta X saswd soisa ua uapio uanq ja X
'zod vj ^aoajqmsaj. ap oiuauirujsui ua jas oi^ifuoos jnuosjad Jatnbjonb ap
vjsod v aiduiais opoasap ai{ lat^vim X jouo^ oidojd 1111 uod anb o^n
¡UOISIOOp ^j JBUIOJ B UOJ9IA
-oui o[ anb sesne^ sb^ ^p BifdmB SBtn uoisj^a eun ep otj^ 'opejs^ 9p
OJ}siai{\[ [B ajquiaijas ap 9^ p oiau^ anb nmpaejomaui ¡a u^
(L) '.P^ÍI0 ^PudjS janbo uod sot/oat/ so^ifauaq X
SDSojauaS sviu sn¡ sauorjpodoud a sotuvjaaj stw saoan svjuvj oputoajdsou
•aui X opipuajosap daui^ sauXy souang ap ouuatqof) ja anb ap muí vdjno
sa o/^¡ 'sastvj sosoiDajd sotsa ua sojutnS^suo^ vjvd aqvs opunui ja opoj
anb oj atuauiajuossout opvCoqvij at¡ —ojuaiuivjquiou ns sajjvjtunuioo jv
X opaaaoy 'vjjaig o tnoap 'anbuod vjun[ vj ap optpad jo opipa^^o
ojtjqnd oSatoos X 'uapio uanq jap soidrjuud uod ajuouiyn
:83UOZBJ 8B89 3p 8BUll[B
¿Bjunf B[ BjoBq ^\ anb sanoroisodojd bb[ jjo b a^jtppap BJBd ojjg
anb soAi^oni so\ uojanj sa^Bn^? "oi[nf ap g-[ ja Bjunf B[ b uapqoíj^
BjaijunsBj; anb sauoioisodojd SBpi^u sb[ ajqos jas uis jbjbjj b asjiu
-aqB \tb iCajJi^ ^a ua oiqrasa nn ooijiuiiis uopBjdaaB B[ us
UBjanj jB^idB^ bj jod sopiuajsos ^soidiouud,, soj opu^no uny "s
sonang ap baijbioiui Bim jB^daoB b ^iíinij as a^sa anb onis 'ojj^ ap
—a}uani{Bjano8 auaijsos as ouioa— oíSjns ou npirniajr bj ap Bapi bj
anb SBpnp e jB@nj uis 'ajaijur as sop^uoisimoo sns b sauoponj^sui sbj
na Áaiii^^ ja ajuauíBsajdxa aoip anb oj ap Á SBjqsjBd SBjsa aQ

i^qig na 4ll*8I 9P oi^oSy ap

— nz —
889 *?^ 'II
II ''
' "•'!'
'!' " '^aJi
ap si
"XI8I P oisoSy ap ZZ PP -&gt;!V 9&lt;&gt;o^ng"889
ap Biaza^) bj
ap [BUojip^ (f)
socang
•89 "¿¿d 'II ") '"ira -o 'eaJiy eooang ap Bi^zu^) -ust ap oisoSy ap
y ong ap Bi^zu^) ust ap oisoSy ap 8f
^sajry sonang ap sz eijo^ iBa^f 'rnta^ip-t^ o sajty
souanff ap vjunf oj ap oioijq (g)
•989 -d 'H -j '-jp -o 'sajiy eousng ap BiazBg -n^l ap
oisoSy ap 81 'U?I88 orm^^jag -sajiy
souang ap v¡un[ bj o puajaifoi^^ ap ototfQ (^)
/
^í
'"1P ' 't,SB^PJyn :vaaHaj -11^ •09^"8^ o'n n9!DMJÍQ opBAjasag 'sajty
sonang (^BaoiJB^[
i^q
na 4ll*8I 9P oi^oSy ap [ \^p BiJBnipjOBJix|^ oapiAainoj^ ap B]az
•"3 "IISI 8P ojso^y ap
'oapiAaiaoj^ -ossoj i. zajaj 'saunj o oi/^j ap opi/g (I)
Bjanf bj ojsoSy ap ¿jj ja —z^a jbj SBpBjua^aaoB o— 'ossb^ á zaaa^
'saun^ ap oiAua ja uojbaijooi anb sauozBj sbj ua opuaijsteja^
•jBjidB^) bj ap sajuBjtqBq
soj ap 'osuai eÁ 'órame ja U9 Biouanjjuí Bjaap oppaafa i^q-ei[ anb
auaij jpns BjpBnasa bj ap uoppB bj BjauBui jainbjBna ap
jbjBna
i saiqnms soj

(fj '„&lt;&gt;;/ ^ap
vjjuos soapnoasuo^ sojotf ¡ jod opiuaisos
X ' saXajaxad

oSanj
anj uppBisajno^
uppBisajno^ bj
bj ap
ap sandsap
sandsap Baajaq^ij^
B
j un
n anj
onj
-^aja anb oopjBqmoq ja 'saiiy souang ap BjazB^j bj ap jpap jy
\fiuipjnajsa
otjnfanbuoo
ap 91
jap uopms^juoj ns p zaa opunSas Xou aua-i faj. ^s()
otu^iqo^
'uoton^ifijDi vaanu r&gt;\ vas ou anb 'ojoafa ojío Jtuns apand ou 'ozit¡ svj anb
afax jap aiuvd uod jnuotoou ojuauivpunf unSjo ua oXodo uts X íotsntut svui
oj Bijas ouuatqoS jap pupiuSip oj v sosouooapui ajqos —vuajauoi^^^ o v^unf
vj mpuodsau aj— oposod jap c¿ jap sauoi^isodoud soj p opuauafap vqn
pjj sa^uBfacuas jBjdaoB b —BqBsaABjjB anb Jod sapBj
sbj ap JBSod e— Bjsandsip Bqeisa ou sajiy souang
(Z) ',,-iouado ouod uotomsatuos ns ouadsa
ojos anb X 'uoistui vqotp tui ap sojnottuo soutsiut soj oiunf 'vutox^ vj p
ojtdaj. anb oj uod i-^ • ap oSuat ojja vuod anb sauapod soj ap pniuia ua
'oposod ouiixoud jap &lt;;¡ ua aoru anb uptoouiiiw oj ap sauoiotsodoud soj uoon

ou ap

j as ou is sapBpijiisoij sbj japuadsns
jap uotspap bj Bjunf bj b BjjjaApB 'uajag uijue^aag ja

apsap^p^
^ip^ ojsoás ap gj ja A uoaaijJBdiut as sauapjo
(I) •ttuot0Duiitm opoi^ oj ua aStxa as anb oj uoo uijd
-luna ou ap souaut v 'ounSijo otxataud uoo sojutduinuuajui ou ap X 'sauotoou
•ado sns o^isoud anb ap uapuo wp aj ajuojsut ajsa ua uainb o 'ouajauotj^
ja^uy uon[ •(] Jijng ouponos^ v¡ ap ajuopuowoj ja uod sauapod siui uo^
sovoau sauoptsodoud soj v auadtuajo as ou otun[ vposaudxa oj sou$uaiutn
'Btuaisis ns ua sauopBAOuui
bijbi[ ou anb oqoip Biq^q oi^^j BpBÍBquia bj b Bisandsaj 0U103

(9) 'sajvuoiovu oidioviud ap ofvq
uoi3Dijjouooad ap saoootfa soasap opunjuajvdo vsoisiuio X jmuaq vtouajaf
•uoo vua uod opuvjsui awuoptfo v vjunf vj otajoa ojso^o ap ¿^ jg,,
•ajqniai^as ap g\ ja opcjs^ ap ojjsthtj^ jb oíAna ojj^j uoisitu bj ap
anb uoiaBjaj bj ap 88abjj b souiaqBS opiua^uoo ns ap ojad 'soma^onoa
oj ou sajiy souang ap oujatqoS ja oi^iuiaa anb ojnauinoop j^
•(5) oapiAajuoj^
b soioijo soun ap ojAu^ ja ajqísod Bjaioiq anb Buajaqoij^ b ojpxjos

•pBpiJojnB ns ap ojuaiiaiaouo^aj
un b asaiuiApB as on sajiy sonang sbj¡u^iui bbaijbibjj na jbjiuo BJBd
^ajJi^ jap uoioisodo Bpippap bj uoo uojBaoip Bjunf bj ap sopBpvua
soj anbjod opBSBOBjj Biqsq ossbj A zaja^ 'saunj ap uoisitn vj

aa
IIIA

��la Nación, Montevideo, Fondo Ex Archivo y Museo Histórico Nacional, Caja 8

¿Eran reales estos recelos que decía tener EIío hacia los portu
gueses? La actitud del Virrey aparece —en los hechos exterioresalgo confusa. Las relaciones que en esos momentos mantenía con el
Jefe portugués eran aparentemente cordiales; apenas terminada la
última misión de Buenos Aires comunicaba su resultado a Souza; su
secretario Esteller continuaba sus actividades para aunar esfuerzos.
Pero a pesar de ello Elío no tenía absoluta seguridad en los futuros
movimientos del invasor; algo de esa duda se desprende en el ya
citado oficio al Ministro de Estado:
"Aunque estamos persuadidos de que procederán de buena fee, —los
portugueses— y bajo la inviolabilidad de los pactos sagrados... dispuse
sin embargo a precaución mandar por las costas de Santa Teresa y del
Uruguay dos oficiales prácticos, honrrados y de conocimientos en las Cam
pañas, que condujesen y entregasen al General Don Diego de Sousa los
Pliegos, que en copia... incluyo á V.E. con el designio entre otras cosas
de darle todos las avisos y noticias conducentes al mejor orden y arreglo
en los conocimientos de sus Tropas y a la seguridad de sus disposiciones
Militares, exigiendo también estas mismas del precitado General para pro
ceder conformes y de acuerdo en todo en los planes, medidas y operaciones,
como que tienen su Tendencia a un propio objeto, y es el medio mas
aparente para evitar un compromiso". (9)
También tuvo que influir en la determinación del Virrey la si
tuación en Montevideo. Los inconvenientes —ya expuestos— de la
Plaza no se habían atenuado; por el contrario, los ininterrumpidos
cinco meses de sitio habían agravado las dificultades. Además la en
trada de las tropas del Brasil se traducía en el momento en un sim
ple apoyo moral, sin consecuencias en el orden material; sólo signi
ficaba en los hechos un peligro para los insurgentes, pero no un
beneficio directo e instantáneo para Montevideo. La Plaza seguía
soportando el ataque de los sitiadores; del 15 al 18 de agosto sufrió
un bombardeo sostenido de día y de noche (10).
Como prueba de las privaciones puede tomarse la orden que Elío
impartiera el 24 de agosto a Vigodet mandándole que para solventar
las necesidades urgentes debían pasar a las Reales Caxas las rentas
de los individuos que se hallaran en extramuros (11); igual aserción
corrobora el oficio que con motivo del problema de la instalación
de la Real Audiencia en Montevideo, ordenada por el Consejo de
Indias, le dirigiera a éste Elío; al darle las "justas causas" que lo
habían obligado al no cumplimiento, establecía que su implantación
era innecesaria y perjudicial porque la hacienda resultaría gravada
sobremanera y no se contaba con el dinero suficiente y si se exigiesen
más contribuciones al Pueblo
(9)Id., id.
(10)Noticias en Gazeta de Montevideo del 20 de Agsoto de 1811. Biblioteca Nacional,
Montevideo.'
(11)Ofició de Vigodet al Cabildo de Montevideo. Montevideo, 26 de Agosto de 1811.
Archivo General de la Nación, Montevideo. Archivo General Administrativo, Libro 568,
fol. 53.
— 218 —

"Estoy seguro —decía— que los vecinos se retraherian de contribuir
para este principal objeto -—el sostenimiento de la causa— creyendo que
sus erogaciones se invertían en mantener empleados inutlies". (12)
Mientras tanto en el Paraguay se operaba un cambio en el go
bierno: el establecimiento de una Junta independiente que dejaba
a Montevideo más aislado aún de gobiernos fieles al Consejo de
Regencia.
Estas deben haber sido las razones que llevaron a Elío a aceptar
la proposición que recibiera la tarde del 31 de agosto (13). Y el 1.
de setiembre comunicó a Don Miguel Sierra, Don José Acevedo y
Salazar y Don Antonio Garfias que había •
"resuelto nombrar a V.EJi. para que ala mayor brevedad pasen a la Fra
gata de S.M.B. la Nereus á la Capital". (14).
A dos de los emisarios de Montevideo ya los hemos visto actuar:
a Garfias como secretario interino del virrey, desde la partida de
Esteller y a José Acevedo y Salazar —Oydor de la Real Audiencia
de Chile— desde las primeras tratativas con la Junta de Buenos Aires.
Ocupándose de ellos dice Mateo Magariños en su carta a la que tantas
veces nos hemos referido:
"En mis anteriores te he dho. alguna cosa del Oydor Acevedo, y te
repito, q.e no se fíen de él p^ q.e es un botarate indigno de la Toga;
y q.n graduó por un mozo de juicio y buenos y leales sentimientos es a
Garfias asesor de la Precidencia de Chile,... he tenido con el dos confe
rencias, y me ha agradado, y su opinión la aprecio; pero de Acevedo, si
estubiese de hum.r te contaría mil anécdotas, q.e te servirían de divercion,
y de conocer sus ningunos principios, pues hasta criminal es que se le
tenga dado facultades jusgar pues ni save lo q.e es Histituta, ni hq salu
dado un libro de LL. y solo quatro Gazetas q.e todo lo toma por el rabo,
y solo es un charlatán de Cortes al paso q.e sus Hermanas y Madre me
merecen toda consideración y respecto". (15)
En las correspondientes instrucciones, el Virrey autorizó a los
comisionados
"en toda forma, persuadido de que sus conocimientos, patriotismo, y zelo
por el mejor servicio de su Majestad, y bien del estado, cooperarán del
'modo mas satisfactorio al desempeño de su comisión".
(12)Oficio de Elío al Consejo de Indias. Montevideo, 31 de Agosto de 1811. Copia en
Archivo General de la Nación, Montevideo. Adquisición M. Falcao Espalter. Caja 2.
(13)Oficio de Sierra, Acevedo y Garfias a la Junta de Buenos Aires. A bordo del
Bergantín Belén a la vista de Buenos Aires 2 de Setiembre de 1811. Gazeta de Montevideo
Extraordinaria n. 39/40, en Biblioteca Nacional, Buenos Aires. Reservado Dirección, nú
mero 28.260.
(14)Oficio de Elío a Sierra, Acevedo y Garfias. Montevideo, 1. de Setiembre ¿le
1811. Gazeta de Montevideo, Segunda Extraordinaria n. 39/40, en Biblioteca Nacional,
Buenos Aires, Reservado Dirección, n. 28.260.
(15)Carta con anotaciones diarias... [Mateo Magariños]. Cit. Archivo General de

— 219 —

�— TSÜ —
•P! "PI (I?)
'WOtS "&lt;I '.JI8I
•0181 8OV,, "AI "X 'AI a!JaS '¿Z6I ^i^\ souang '^i\y souang ap opiiqe^ opraimu^
Ip sopjanoy,, "oopBN l 9P IBJauaf) OAiu^y 'ngi 9p ajqmapag ap j jap Boy "Ti 0-u
;0I o'a 'S V 'I '0 'X S \^H8I-0I8I IBJU!JO BPUBH,, Inoi3j^ oujaiqo^ -sajiy souang 'sup
-uaSjy nopBj^ bj ap jBJaua^) OAiipjy 'XI8I ^P ajqmaijag ap g gaiiy souang dp ez3^S)jo^[
¡ea^ '%aia^ X ossvj 'otsso^y 'saun^ X 'svtf^n^ X opanaoy 'vuaig aitua opjan^y (02)
'09Z'8Z o'a 'noiDDaj¡a opBAjasajj -sajiy souang '(buoiob^ B^aioijqig ua 'ot/6 o'n 'BTJBn!P
-jobjix^ Bpan^ag 'oapiAajuoj^ ap bibzb^) *XI8I aP Z ajqmatjag *ua[ag p *J^'S ^P ujiuB8.iag
jap opjoq y 'saixy souang ap viun[ bj o soifjD^) X opanaoy 'vjjaig ap ototfQ (6)
*09^8Z o'u 'uopDajiQ opBAjasay -sajiy souang 'pjuopBKj soa^oiiq
-i^ na '0?/6 o*a BHBU!PJOBJ^^3 span^ag 'oapiAaiuo^ ap biszb^) *{X8I 3P ajqmai^ag ap ^
483jiy soaan^ 'SDtfjD^ X opaciaoy 'ojjajg d saiiy souang ap ojun[ vj ap oiotJq (81)

(IZ)

-IQ opBAJas^jj -8j;y soaang '[ouops^ Baaior^qig na 'Qf/6t o'1' BJJBnrpjocj]xg epan^ag
'oapiA9iuoj^ ap ujazB^ 'II8I 9P ajqiaaiiag ap z '^aiiy eouang ap bisia b[ b
u^[3go'B
auuG^jag
'09r8Z
"?!"
[ap opjoq y -sajiy souang ap viun[ o¡ v smjat&gt;¡) X opatiaoy 'ojjatg ap moifQ (¿[)
-ssjiy eonang '[Baopdfj soaioi^qig '(^^/^^ o'n BiJBuipJOBJlií^ Bfiun^ag 'oapiAaiuoj^ ap BiazB^)
'09Z'8^o o'a
•[181 ap ajqnia^ag ap o'i 'oapiAaiuoj^ -svi/jd^ X opaaaoy -ojuaig
ojj^'?í^aaJ!0
ap opt/Q opBAjasa^
(90
y juaig o ojj^ ap opt/Q (
^^7^ 'aDJouDdsa uotovu vj ap X 'X
'Xa^ ¡ap mota jas jo ojjnsau oj¡a ap anb
sajajuí apuojS ja uod sotuaiuiijuas ap poptuuofuoo vj anb smu souioasap
vpvu anb '2'A VJ0H psap opuojxajojd djjbij ua -g-^ jouoiojodojd asaip
•nd anb Djatnbjon^ sa oj uauivwip ojjsanu o anb 'sajuatuaauoo X jpn smu
oozajod aj anb joSnj ja ua X 'ajquiou 'y/i anb uormpuhq vj ap upiun
ua uoisiiuo3 vjjsanu ap ouadutasap jo uapaaojd vjvd '¡¡'^ ap osiav ]an

sopojsafiUDUt o^uaj saj anb 'svapi sojsnf X 'sauot^uatut stut un^as 'S'S'A
uvjumpuoo as 'uoistuioo visa v octtvojai oujnoo anb smuap oj 'ajuawjoqjaa
w¡¡ ¡j¡

so\noyiiv soj unsaudsa anb oj ua oumuoo as 'npvjtpaui 1 mías
uomiaq\\ap trun ap sandsap t ^dottuuai soquio ap uotun vj uvjjijuo^ vind asjoj
•dopo uinjpod anb somuu?i p soipaui o^ auqos ^tjafuoo o oxpaooid asn

uopDJifpoj ns vuod 'S'S'A w&gt;^i}iwaj soj (91)
aui sopvfvuj
soj omuiuat
sopmpuo^
'aounuodo
jap ^f¡
ojjuap

'uo'L opuDuuaj vq x jap umovutuioQ vj o sajatf 'v^uatuy ap
soquto ap soijottiuat 1 sojqanj sytuap soj sopoj uo^ anb atuawjonSi "eucdsg
ap so^ uoa upiDDf^ ap odiart^ un ap vuijof A pvpiun nj ua 'rrpuadap ns ap
sojqanj so¡ sopoj -uoo apouooau as anb oüjoqwa ms vinjoap 'opmsa \rm%^o
ns ua opojjnoDf ariuajuojsDq oiaptsuoo as ou anb o\ vuud 'sopvjndiQ ap
SDjja o mquia 1 Duvds^ ap sajioj so; ap oiusiuit^ouooaj \ap o%unsv
•joduit a aaojjl ja aiqos uorjnjosai 1 uoiovjaqijap o¡ svijuiíiojj so^ ap
osajüuo^ jaP sJOíl i ^aonj ap pnjtuajd vj o vjun[ dj opuva^asa^ :0-f

esquíe jod
,.o'l opuoujaj u-q -js
ja ounjaqofj ouisanu ap oruitoouooaj jap up\or&gt;%sa%oid vua^uts svtu vjn
uoo 'uoisas B[
(OZ) •,^
umjn[ aso[ uop 'jq X 'osoj ?so[ uon[ uop 'jq 'oisso^ ap uiajo^ aso[
uop uq 'saunj muoSaj^) uoq uiq •••V}un[ oj ¿od sopouoisiuio^ sar soj^
uod opiA^juoj^ ap oiu^iqo^ pp sopBjndip so[
souang ^p Bza^jjo^ ^a^j B[ ua uoaaiunaj as aaquiaijas ap ^ ^^
•ojoap b bijbao^[ as anb o^uaranaop aisa ap aáans oiaoo g
ja ou A jj Bip ouisini asa ozi^aj as Bjamud Biauajajuoa b¡ 'soinaaaA
unáas 'anbaod uoiaBuiuua^ap B^sa ua uoiobijba buii oqni{
(61) 'uopopj03D mouauafuo^ n; ojDd miStsap sou -^-^ anb iv^nj jo jmsvd
d ajjanui ja ua souiauojsa 'a7uamjiis ounutnu vj ap aauo X xaip
: sopBuoistuioD so[ uojatpuodsaj odtnai; ap ^pipaad uig
(81) '.fljaaaj opo% ap '^'^'A -"^nSasv p ajuaiuaauoa mjo^sa oj uoa av^os un
pjDjadsa Bunumu ap mp ja apuop ajjanui jo oqujv ns p ''S'S'A au)*?saP atsa
v oiouaua/aud uoo anb ja o 'ozajouof o%sa ap vsoo oj tniouojsunajp svpot
íod X 'S'S'A aP poptpouioo oj vjod oidoud svtu ja vjun[ o; p opt^^und m¡n
anb

¡¡^ ap os
URíjBjadsa anb
a^eo
anb a^eoiuniuoa
A Bjunf B[ b sajBpuapojo sns jBjuas^jd e
aadB as sbijjb^) A ^bzb[b A opaAaay 'Bjjaig ajqmapas ap
[a 'sajiy souang ap bjsia A b[^ub [b 'uajog nijuB^jag p apsaQ

'ojunsv ajsa ajqos sojnotuo soj uajSa^v
as anb ojsousapvpijvuuof
osuadsns pjvjsa
•sajuatpuodsajjoo
soj anb
uoo
'vpuoq ojsa ap jap Dtuasau p 'sajXy souang uoo ojaüuojjxa jap oiojauioo ]a
ajqtj X oijpadxa apanb X 'auua-i as oanbojq ja anb oxvd X 'opuoiu tvt ap
ouojujaj ja ua aiuojapo osod un uap ou svsanSnuoj sodouj^ soj anb ojod
'uapuodsajjoo aui anb soj ojuauíoui jo Jtpadxa uaiquim o^ opuDjxajoud
'ouodutoo vj uoo ojsa ap oiojamoo X uotoooiunuioo vj auqtj opuoxap 'asof '
ap oáojuo ja oposod uauijau as ozojj ojsa ap vista vj o uojjou as anb sodout
soj X 'pvpijijsou vpot asao anb ouod unp ojjanbo aqap anb ajuouiutjat X ojvjo
uapjo Dun 'sdsoo svpoj ajuv 'pjiStxa as (1 o'j^¡ ojund ja) asoq vsioaJd oisa
ap oxoq jojojj X jviouajafuoo o auaicio as o/un/ opmounuo oj ?$ JJ,,

P ppidp

ouFou?, opunSas

zBd B[ jBjsnfB Bjed BUBds^ b sopBuorsiraoa asjBpuBiu ueuaqap
anb Bjaa[tjB}sa ounj[n jod ísajjy souang ap Bjun^ b[ b ojsaj•BAIJIU
p A
o^zB[aiY ap sauapjo sb[ b ÁBngBjBj p 'oq^ ap opiíBin p ofsq fBjuaiaQ
Bpaeg B[ ap [bjo^ p opuBpanb oiojaiuoo ap p^jjaqif B[ Bi^uanoas
•uoo ua asaioa[t[Bjsaj as A eaaiy souang ap oanbopq p assjnBAaf as
anb b uBjpuai —ajqmaijas ap g p soiuasns o^an[ iBiau.9 % na— UB[d
asa ap a[BjuaiuBpuiij sojund ecj -sapBpi[i)soq ap uoisuadsns Bun ap
asBq B[ ajqos sajiy souang ap B^unf B[ A ojf^ aajua uopBipain ns
ojsandj^juí BjqBq '}j *y "g 'oiunf ap soidpuod b anb souiia b^
• uuotoojaptsuoo ua tnw uauaj 'S'S'A ^pjaqap anb 'uojd oyojp uoo sauuof
•uoo sauotovjaqijap stut p X 'mdoo ouodtuooo anb ap 'ajua^a}/ adtouijj ^-^
ja jod otsandojd uojd jo souaui opuonb opouiooo as ou vjjanbo is 'sopoi
•ndtQ sns o 'ojunf opouotouaut oj uoo jdjvjj o 'S'S'A ^pjojwa oj^ j
:sajuaingis sojund soj v ojSajjv uoon

as anb bj ua umaBjsajuoD u\ uoaaiqioaj ojBtpamuí

�Con este primer artículo la Junta de Buenos Aires reafirmaba
lo que había sostenido ante Elío a partir de enero de 1811: el reco^
nocimiento de las Cortes y el envío a ellas de sus diputados era un
acto privativo del Congreso General de las Provincias y por su parte
sólo le estaba dado asegurar que Buenos Aires constituía una unidad
con los demás pueblos de la Nación Española.
Desde un punto de vista enteramente doctrinario, la aceptación
por Elío de esta declaración tan limitada significaba una contradic
ción: negar lo que había originado el actual estado de guerra.
"2.: Que removida la ribalidad i obstáculos que opuso la contra
dicción p.a que la Junta hiciese efectivos los auxilios a la Península para
la continuación de la Guerra contra los Franceses, que desde los primeros
días de su instalación tenia decretados, sostiene que proporcionara los que
permita el estado de las rentas i los que puedan recogerse del obsequio
i liberalidad de los habitantes, a que el Gov.o propenderá con las mas eficases providencias e insinuaciones.
3.: en demostración de la sinceridad de los sentimientos i principios
en q.e se han constituido y sostienen los Pueblos bajo el gov.no de la
Junta, ofrece esta diri^ir un manifiesto a las Cortes de Esp^ña, comprehensibo del acta del presente acomodam.to, el qual, ratificado por la
Junta y Govjto de Montevideo tendrá todo su efecto entre tanto aquellas
expliquen su voluntad". (22)
Este numeral tres parecería significar que el tratado entraría en
vigor una vez ratificado por ambas partes; pero la redacción del
artículo puede llevar a alguna confusión en cuanto no indica expre
samente qué sería del tratado si las Cortes lo rechazaran. Como ve
remos más adelante, para el Cabildo y militares de Buenos Aires
existió la duda y tuvieron necesidad de aclarar detenidamente su
contenido.
"4.: Que el Gov.no de Montev.o, i la autoridad del Exjno S.r D.n
Frjco Xavier Elío serán reconocidas y respetadas dentro de los límites
propios de aquella Governación que lo fueron en Z tiempo de los Virreyes
i de la instalación de la Junta; i serán respectivamXe dependientes de el
de Bj Ay^ los territorios i Pueblos de aquella banda q.e lo fueron en su
antigua comprehension". (23)
Además de la reducción de la jurisdicción de Montevideo —se
fijaban, como se verá más adelante, los arroyos Rosario y Pando
como límites oeste y este respectivamente—. Cabe destacar que en él
se habla, como se venía haciendo desde la llegada de Elío, de la au
toridad del Excmo. So.r —sólo señor y no virrey—- don Francisco
Javier Elío.
Una vez concluido el acuerdo los enviados de Montevideo con
siguieron que se hiciera una modificación en este apartado cuarto
que significaba una ampliación en el reconocimiento de la jurisdicción
de Elío.
"En lugar del art. 4. —se adicionó a las proposiciones anteriores—
se debe decir, q.e toda la banda Oriental del Río de la Plata (hasta el
Uruguay), ha de quedar sugeta al Govierno del Ex.mo S.or virrey".

Y sigue lo acordado:
"5.: Los Pueblos de ambos territorios quedan respectivamente en la
obed.a de sus govjios, sin q.e a nadie pueda perseguirse por sus opiniones
políticas, ni pjr lo q.e dellas haya deribado.
6.: Que inmediatam.te se embiará este tratado a Montev.o por los
:.S.es Diputados; la Junta prevendrá al G.ral de su Egercito sobre Montev.o
que luego inmediatamie retire sus tropas a la parte de acá del arroyo de
S.n José suspendiendo toda hostilidad contra aq.l Pueblo i habitantes de
';su vecind.o y campaña; i el Ex.mo S.r Elío oficiará al Sr. Gsal. de las
tropas Portuguesas y al S.r Goyeneche, p.a q.e suspendan sus marchas
y no abansen un paso adelante en nuestros territorios, entretanto se arriba
al termino de un avenimiento recíproco i amistoso en q.e está enten
diendo; y ordenará asi mismo la suspensión de toda hostilidad y bloqueo
dentro del Río". (24)
Por este artículo ambas partes contratantes conseguían fines bien
definidos: la Junta ganar tiempo en la detención de Goyeneche para
reorganizar sus fuerzas; Elío entrar en contacto directo con la cam
paña, recurso indispensable para el sostenimiento de la Plaza.
"7.: Que ratificadas las presentes condiciones, se retirarán las tropas
del Eg.to de B.s Ay.s dentro de los límites de la denendji de su Gov.no en
.. . aq.a banda manteniéndose con el mejor orden y disciplina q.e evite todo
motibo de quexas i disgusto entre ambos Gov.os, siempre a la obser.n cui
dadosa de los movim.tos de las tropas Portuguesas, hasta q.e el territorio
de la Nación en aquel Continente haya sido evacuado p.r aquéllas; en
cuyo caso, libres ya de fundados recelos, se restituirán sus vecinos a
sus hogares y las tropas de Buen.s Aires a esta banda a excepción de las
que se consideren necesarias a la guarnición de los puntos que convenga
guardar.
8.: Asimismo el Ex.mo S.r D.n Franco Xavier Elío hará cesar toda
hostilidad y bloqueo en el Río, Puertos i Costas de la depend.a del Gov.no
de B.s Ay.s, haciendo retirar destos i de los Canales interiores los Buques
destinados a este efecto". (25)
Como se ve, insistiéndose en lo establecido, en el artículo séptimo
se buscaba por parte de la Junta obligar especialmente al "señor
Elío" a suspender las acciones navales contra la Capital y su territorio.
"9.: Quedará restablecida la comunicación i correspondencia por
tierra i por mar entre Montevideo y sus dependencias, con la Capital de
Buenos Aires; los Buques Nacionales i Extrangeros podrán librem.te entrar
en los Puertos de ambos Govjios, pag.do respectivamXe en ellos los correspondxes derechos; i franco el giro de unos á otros puertos de entrambos
Gov-nos, bajo las reglas q.e se acordarán con el de Montev.o.
10: bajo las precedentes condiciones que hemos estipulado y suscri
bimos los Diputados de ambos Gov.os y se ratificarán pj la Junta y Gov.no
de Montev.o dentro del perentorio termino de ocho días, será firme i estable
la amistad de su dependencia, i reciprocam.te obligados a prestarse auxilios
i concentrar sus fuerzas en todos los casos y puntos en q.e amenase el riesgo
de ser invadidos por ¡as fuerzas de una Potencia Extrangera aunque venga
con el color i título de mediar y pacificar nuestras divisiones y diferenMS,
i a la religiosa observancia délo estipulado se obligarán uno i otro Gov.no,
constituyéndose a la responsabilidad de las resultas q.e ocasionaría su
infracción". (26)
(24)Id., id.
(25)Id., id.
(26)Id., id.

(22)Id., id.
(23)Id., id.
— 222 —

223 —

�•pj "vi (9Z)
•p? "vi (sz)
•pj 'vi in)
(9Z) -uoif
ns dijduoisooo a-b svtjnsai sdj ap popijiqosuodsaj vj v asopuaXntjtsuoo
'oiraof) ojfo i oun upjv^ijqo as opDjndpsa ojap mouoiuasqo osotSijaj vj v j
'SD-uauafip X sauoisiaip svjfsanu jo^ifiood X uvipaui ap ojntjt i iojoo ja uoo
vSuaa atibuno vjaSutujx^ vtouatoj vun ap sozuanf sdj jod sopipoaui jas ap
oSsatj. ja asouawB a-b ua sotund X sosdo soj sopo} ua svzjanf sns jojtuaouoo i
sojjtxno asjojsajd o sopodtjqo afuioooidioax t 'mouapuadap ns ap potsiuio vj
ajqotsa i auiMf oías 'smp oipo ap outuuat oxiotuaiad jap oituap o-aatuoj^ ap
ou-uof) X V]un[ oj sd uvjvoifpoi as X so-aoQ soquio ap sopopidiQ soj soiuiq
•ijosns X opojndpsa soru^y anb sauopipuoo saiuapaoaid so^ oíoq :qj
•o'aatuo^^ ap ja uoo upivp^ooo as a-b sojSa^ soj oíoq 'sotraog
soquiojjua ap souand sojjo p soun ap ojiS ja oouDjf t ¡souoauap sarpuodsan
•O3 soj sojja ua afuioaitoadsai opivd 'sou-íio^ soqiuo ap so%ian¿ soj ua
jvjjua arutajqij urupod souaguojixg i sajouopofj sanbng soj isauiy souang
ap jojtdoj d¡ uoo 'sotoüapuadap sns X oapiaa%uo]^^ ajjua jmu jod i
lod m^uapuodsai^oo i uoionoiumuoo vj vpioajqojsai vuopanf) :o'6,,
•O1.IOJIJJ3J ns Á [Bjide^ e^ bj;uod sa[BAun sanoio^B sb[ japuadsns e ttojj
JOU38,, [B 9juaiu[Biaads9 jB^i^qo Bjunf Bf ^p ^jjBd jod Bqeosnq as
oraijd^s o^nDjjJB p na 'oppa^qBjsa o^ ua asopuaiisisni 'aA as ouio[)
(SZ) 'uotoafa ajsa o sopnmjsap
sanbng soj sajojjaiui sap^uoj soj ap i soisap jujijaj opuatom¡ 's-Xy s-g ap
ou-ao^) jap vpuadap n^ ap sojso^ i soj^anj 'ojy ja ua oanbojq X popijpsoi^
vpot uosao yjuij otjn uaiaoj¿ ojudjj uq j-g owxq ja ouisiwisy :0'g
'uopjonS,
vSuaauoo anb so¡und soj ap uotoiuuonS oj o soijosaoau uauapisuo^ as anb
sdj ap uppdaoxa o vpuoq ojsa o sany s-uang ap svdojj soj X sajD8oi{ sns
o souioaa sns upnnnisaj. as 'sojaoaj. sopvpunf ap vX sa^qij 'osvo oXno
ua ÍSDjjanbo ^d oponooaa opis oXm¡ a^uaupuo^ janbo ua upioo/^ oj ap
o%io%iua% ja a'b oisou 'sosanSnjjoj svdojj soj ap soviumoui soj ap vsopop
•mo wuasqo vj o 3udtuats 'so'aof) soquio a^tua ojsnSsip i sDxanb ap oqijoui
opo% ajina a'b vmjdiosip X uapio jofaui ja uoo asopuaiuajuvut vpuoq vrbo
ua owaof) ns ap wpuauap oj ap saituiij soj ap oijuap s'Áy srg ap om¡[ jap
sudón ^o^ vvjvsi}3i as 'saumotpuoo sajuasaid soj sopooijitoj an^f :o'L,,
•bzbj^ B^ ap ojuairuiuajsos ^a Bjed ajqBSuadstpui osjn^aj 'eued
-uibd B[ uod o^oaaip o^aB^uoD na JBajua oi^^j ísBZjanj sns jbziub^jo^j
Bjsd gq^auaio-^ ap nopnaiap B[ na odiuau jbubS Bjunf b^ :sopmijap
naiq sauíj nemSosuoo eajuBjBjjuoa saijed seqme o[n^jiJB aisa joj
(tZ) \Pm lP onuap
oanbojq X popijpsot¡ opoj ap uoisuadsns oj ouisitu iso piouapio X íopuaip
•ua%ua pjsa a-b ua osojsnuo i oooudioaj oiuaiuimano un ap ounuuat jo
oqijuo as ojuoiajjua 'souopjjai soj^sanu ua a%wojapv osod un uasuoqo ou X
soyoiout sns uopuadsns a-b o-d 'a^oauaXoQ J-g jo X sosanSnjuoj sodojj
soj ap 'jorff -ug jo vimotfo oijg j-g oui-x^ ja i íBuoduioo X o-puioaa ns
ap sajuoiiqo^ i ojqanj j-bo vjjuoo popijiisotj opoi opuaipuadsns aso[ u-g
ap oXojjo jap poo ap a%xod oj v svdojj sns ajpaj arutojmpautm oüanj anb
o-aajuoffl ajqos otiojaS^^ ns ap joj-f) jo pjpuaaaud t&gt;jun[ oj ísopotndiQ sa-g
soj uod oaaivo^^^ v opojoui a%sa pumquia as avuiojmpauim an() :0-g
•opoqijap oXoif sojjap a-b oj rd íu 'sooijijod
sauotuido sns jod asumSasjad opand aipou o a-b uis 'sou-aoS sns ap o-paqo
oj ua ajuauíoapoadsaj uopanb souojiuiaj soquio ap sojqanj soj :o'f,,

'.,

— zzz —

•P! "VI (Z)
•V! "VI (ZZ)
'uXajjia uo-g owx^ jap oujajao*) jo Dtagns jvpanb ap ou '(Xongnj/j
ja vtsoy) vtojj oj ap oi^ jap jotuatjQ opuoq dj vpot a-b 'jjoap aqap as
—sauouaiUD sauopisodojd soj v puoiotpo as— o'f -jjo jap uoSnj ug,,
noraupsunf bj ap ojuonupouooaj p ua uppEijdoiB Bnn BqBDijiuSre
•oj[3anb
ap
ojjBna opBjjBde ajea ua uopBoijtpora eun Bjapiq as anb
-uoo oapiAajuoj^ ap sopsiAua soj opjan^e p oprnpuoD zaA
oospuBj^ uop —Aojjia ou A jouas o^os— j-og •ora^x^ pp pcprao]
-n^ bj ap 'oi¡g ap Bps^a[[ b¡ apsap opuapBq bio^a as ouioa 'B^qBU as
p na anb jeaBjsap aq^^) *—a^uaoiBAijaadsaj a^sa A ajsao sajimi^ oiuoa
opUB^ A OIJB8OJJ SOAOJJB SO[ '3JUB[3pB SBUI BJ8A 38 OUIOD 'UBqB_flJ
as— oapiAajuoj^ ap uopaipsunf bj ap uopanpgj bj ap SBUiapy

'uuoisuauajduioo
ns ua uojanf oj a-b vpuoq vjjanbv ap sojqanj(Sí)
i sotjoiujaj
soj s-XyvnSpuo
s-g ap
ja ap satuaipuadap afuivapoadsaji unjas i íDtun[ oj ap uptoojotsut dj ap i
saXaujty^ soj ap odwaij ja~ ua uouanf oj anb upiODUiatiof) ojjanbo ap sotdojd
sajiutij soj ap oujuap sopotadsau X sopioouooaj uouas oyg uaiaox oo-J^
u-q Á-g owxg jap popijotno dj j 'o-aaiuo^^ ap ou-aoQ ja an^^ :0'f^-

.

hs ajuaixiBpniajap jbjbj^b ap pBpteaoau nojaiAn^ A Bpnp bj oijsixa
•opiuajUOD
sajjy souang ap BajBjijim A opjiqB^) ja bjb¿ 'ajnBjapB sbui somaj
-aA ouio^ •uBjBZBqaajc oj sajjo[) sbj ts ope^Bjj jap Búas anb ajuauíBg
-a.idxa Baipur ou ojusno ua uoisnjuoo eun^jB b jBAajj apand o^narjjB
jap uopaBpaj: bj ojad ísaja^d SBqtuB jod opsoijijEj zaA Bun
ua BUBjjua opBjBjj ja anb jboijiu^js BjjaaaJBd saaj jBjauínn

sojjanbo otuot autua otoafa ns opoj pjpuat oapiaatuoj^^
ap ou-ao^)
X otunf
fgg) 'típD¡unjoa
ns uanbtjdxa
oj jod opujifyiDj 'jvnb ja 'oruiopouiooo atuasaud jap vtov jap oqisuauajd
•uíoo 'Duudsn ap sauo^ svj D otsai^iuotu un MüiJip otsa a^ajfo 'otunf
oj ap ou-noS ja oloq sojqanj soj uauaytsos X ojnntpsuoo uoy as a-b ua
soidioutud 1 sotuaitupuas soj ap poptuaoms oj ap uptoouisouiap ua :o-g
•tfa soui soj uoo pjapuadoud o-tioff ja anb
o 'satuotiqouasoj
ap popijojaqij
1
-sauoioonuisui
sm^uapiaoid
sasvo
oynbasqo jap asuaSooau uopand anb soj 1 svtuau soj ap opvtsa ja ofiutuad
anb soj vjvuopjodojd anb auapsos 'sopotajoap otuat uoiodjdisui ns ap smp
sojauifid soj apsap anb 'sasaouDjj soj ojjuoo vjjanf) vj ap uotoonuttuoo oj
vuod vjnsutuaj vj v sotjtxno soj sonitoafa asaioiif vtunf oj anb vd uotootp
•Dutuoo vj osndo anb sojnootsqo 1 poptjoqti dj vpiaoutaj an(f -oZ"
•Bjjan8 ap opBjsa pnjaB p opBuiSwo BjqBif anb o[ JBSan :uop
-oipBJjuoa Bun BqBDijiuSrs BpejiniTj ubj uopejB^^ap Bjsa ap oj[^ jod
uopBjdaaB B[ 'oiJBiiijjaop ajuaiuBjajua bjsia ap ojund un apsaQ
•Bjousdsg; uopB^j B[ ap eojqand SBinap so[ uod
pspiun Bun Bjnjtjsuoa saaiy souang anb JBjn^asB op^p BqBjsa a[ ojos
ajjBd ns jod A SBputAoaj sbj ap [Bjaua^) osaaSno[) [ap OAijBAiad ojdb

:opBpjODB oj anSis j^

un BJa sopBjndip sns ap 8B[p b oiAua p A sa)JO[) sbj ap ojuaitopou
-ooaj p :XI8I aP o.raua ap jpjBd b ot[^j ajuB opmajsos Bjq^q anb o\
BqBuiJijea sajiy souang ap Bjunf B[ o[nDijjB lam^a ajsa U03

�.2

En general puede decirse que esta convención del 2 de setiembre
significó para Sierra, Acevedo y Salazar y Garfias la consecución de
los puntos de las instrucciones recibidas de Elío.
A su vez Buenos Aires obtuvo el reconocimiento de algunos de
los principios por los cuales más había bregado: la dilación al reco
nocimiento de Elío como Virrey y la admisión de que Buenos Aires
constituía en el momento un gobierno de tanta autoridad como el de
Montevideo.••• '
En presencia de esta convención con los emisarios de Montevideo,
la Junta citó al Cabildo, comandantes y jefes de la guarnición para
considerarlo. Reunidos en la misma noche del 2, los capitulares soli
citaron una copia del acuerdo para estudiarlo antes de dar su opinión
definitiva. Habiéndola obtenido como medida previa el Ayuntamiento
mandó•

I
I

"citar a todos los comandantes y jefes de la guarnición y al vecino d.n
Manuel de Sarratea, a cuya presencia, y para acordar lo conveniente, se
leyeron uno por uno los artículos del tratado dispuesto". (27) •
Cabe señalar por su importancia la presencia en esta reunión de
Sarratea. Recién llegado de Río de Janeiro, luego de continuas con
ferencias con Lord Strangford, Linhares y hasta con Casa Irujo, el
hábil diplomático porteño estaba en buenas condiciones como para
asesorar al Cuerpo capitular sobre los problemas a discutirse.
"y después de discutida y conferenciada la materia, de acuerdo y con
formidad con casi la total parte de los concurrentes, determinaron los se
ñores poner adiciones a varios artículos, en la forma y manera siguientes,
expresando su conformidad a los que parezcan dignos de ella".

1
"8

Aceptado en su totalidad el encabezamiento y el capítulo pri
mero se resolvió respecto del segundo que:
"2a rivalidad y obstáculos de que en él se hace mérito, debe entenderse,
y aún expresarse, que han consistido y consisten en la continuación y per
manencia de los gobernantes mandados de Europa, quienes efectivamente
han descubierto esa rivalidad y puesto los obstáculos para que las Américas
no presten auxilios a la España". (28)

.3

í

Lisa y llanamente esta variación significaba hacer responsable
a Elío de la impotencia en que se encontraba Buenos Aires, por su
estado de guerra, de ayudar a España.•
El Cabildo, comprendiendo que podría interpretarse como un
reconocimiento tácito de la autoridad de las Cortes la promesa de
enviar para su aprobación el tratado, declaraba: .
"que el manifiesto de que se habla en el tercer artículo, no se ha de dirigir
precisamente a las cortes de España, sino indeterminadamente a todas las
naciones para que por él se vea cual ha sido el comportamiento de Buenos
•Aires". (29)
(27)Archivo General de la Nación. "Acuerdos del Extinguido Cabildo de Bueno
Aires", o. cit. Acta del 3 de Setiembre de 1811.
(28)Id., id.
(29)Id., id.

— 224 —
— 225 ^

15

�looang ap

SI

TI "P/ (6^)
P! "P/ (8Z)
•II8I ap ^jq[mapag ap )' IaP BJDy -JID •o *í4sajiy
opmguiixg lP sopjanay,, •uoiob N I 9P V jaua3 OAi^uy (¿^)

(6Z) \?W
(6Z)

souang ap oiuaiumjuodwoD ja opis m¡ jvn^ van as ja uod anb vjtid sauoijou
ídj sopot o ajuaiuopDuiuuajapui ouis 'truvdsg ap sajjoj sdj o ajuauíost^aud
S
ap rru as ou 'ojnaijio laoiai ja ua vjqtni as anb ap ojsai/iumu ja anbn
:eqejep^p 'opBjBJj [a n^peqojde na ejed
^p Bsamojd b^ 391.103 sb[ ap pepijo^ne ^\ ap oip^i o^uaimioouoaaa
un ouioo ^sjBjajdjajuí Bjjpod anb opuaipnajduio^ 'op[iqB^ ^^
-BUBds^ b JBpnXe ap 'Bjjaná ap opBjsa
ns jod 'saaiy ouang BqBjjuooua as anb ua ^pua^odini B[ ap oi[^ b
dBqcoijiuáis uoiobijba bjs^ ajuameue^ ^
^/ '.&lt;BVoíls3 "1 soijixtm uajsaud ou
svoiuauiy soj anb ruvd sojnovjsqo soj ojsand X pvpijntifj osa ouatqnosap utrq
a%uaxuoaij3a(a ^auainb 'Ddojn^ ap sopopumu saniouuaqoS soj ap motiaumu
•jad JC uoponvnuo^ vj ua uajstsuos i optjstsuoo um¡ anb 'asimaidxa uno X
'as^apuajua aqap 'onuaiu ajo^ as ja ua anb ap sojnovtsqo X pvpijoau o/,,
: anb opun^as [ap oi^adsaj oiA[osaj as ojam
ojn;idB3 p A oiuaiinezaqe^ua ¡a pepipio) ns ua opBjdaoy
*"//' aP ^ouSip uvozajod anb sój o pvptuuofuOD ny opumajdxa
'sajuatnSis vjauvui X muuof vj ua 'sojn^itdo soiuvn o sauoi^ijm jauod saiou
•as soj vojvvtiujaiap 'satua^unouo^ soj ap a^ind jvjoj vj isbj uoo poptuuof
•uoo X opjanoo ap 'injaiuw oj vpuijuaja/uoo X uprin-&gt;sip ap sandsap ^n
b BBtiw[qojd so[ ajqos
ouio^ sauopipuoa seuanq ua BqBjsa ouajaod ooi)Biuo[dip
[a 'ofnjj B8B^ uo^ Bjseq A sajequi^ 'pjojáueJig ^1Qr\ UO3
-uoa SBnunuoa ap o^an^ 'ojiau^f ap oi^j ap opBá^[j uaiaa^
ap u^iunaj Bjsa ua Biauasajd b^ BiouBjaodiu; ns iod JB^Biias
() •^nsandsip opojn-tj j^p sojnoiu^ soj oun jod oun uouaXaj
as 'ajuaiuaauoo oj jupuojo ojud X 'mouasajd vXn^ o •vajvjjDg ap januoy^
urp ouiiaa jo X umotujjmS bj ap sajat X saiuvpumuoa soj sopot o -&lt;?-&gt;„
opuBin
ojuaitUBiun^íy p BiAaad Bpipatu oinoa opiuajqo B^opuaiqBjj -BAijiuij^p
u^iuido ns jBp ap sa^ue ojjBipnjsa BJBd opaan^B pp Bidoa uun uoaBjia
-i[os sajB[niidB3 so[ '^ [ap aqaou buisiui B[ ua sopiuna^j -o[JBjapisuoa
u^iaxuJBnS b¡ ap sajaf Á sajuBpuBuio^ 'opiíqB^ [b ojid Bjunf B[
ap soijesiina so\ uoa uopuaAuoa Bisa ap Biauasajd n^
ap p otnoa p^pijoine biubj ap oujaiqoS un ojuaiuoiu p ua
sajiy eouang anb ap uoisiuxpB bj á Á^nif^ ouioa oij^j ap o^uaiuiiaou
-oaaj [B uoioB[ip v\ :opBáaaq Biqeq sbui sa^Bna eo\ jod sotdpuud so]
ap 8oun^[B ap ojuaimioouo^aj p OAiijqo sajiy souang zaA ns y
•oq^ ap Bpiqioaj sauoroanjjsui sb[ ap sojund so^
ap uoianaasuoa b\ sbijjb^ á JBze^eg X opaAaay 'Bjjaig BJBd o
ajquiaijas ap ^ pp uoiauaAUOD Bjsa anb asjpap apand ^jauaS

�Pero la variación de mayor importancia que hicieron el Ayun*ajTHfarto y demás concurrentes al acuerdo al convenio suscrito entre
los representantes de la Junta y Sierra, Acevedo y Salazar y Garfias,
fue en el artículo cuarto.
Vimos que en primera instancia se resolvió que la autoridad del
"señor Elío" sólo llegaría a los términos de la gobernación de Mon
tevideo, y que luego los emisarios del Virrey consiguieron que se
estipulase que toda la "Banda Oriental del Río de la Plata" quedaría
sujeta al gobierno del "Señor Virrey". Ahora se resolvía:
"que el gobierno de Montevideo quede a cargo del excelentísimo señor don
Francisco Javier Elío, y la autoridad de éste, a que se contrae el artículo
cuarto, sea reconocida y respetada únicamente dentro de aquella plaza y
en lo que alcanze al tiro de cañón por no ser propio ni regular que se
entreguen bajo su dominación a tantos vecinos y habitantes, que poseídos
del más puro patriotismo se han declarado por la justa causa, de que po
drían resultar consecuencias demasiado tristes". (30)
Y terminaban sus modificaciones:
"que el artículo quinto debe entenderse y explicarse con arreglo a limi
taciones del inmediato anterior; que el sexto debe igualmente entenderse
con arreglo a las adiciones del cuarto; que el séptimo debe igualmente en
tenderse con arreglo al cuarto; que el octavo siga en los mismos términos
en que se haya acordado; que el noveno siga igualmente en la misma forma
en que está extendido, y que el décimo corra del mismo modo, sin hacerse
en él alteración alguna,debiendo quedar por no puesta la adición o nota". (31)
Finalmente envió el Ayuntamiento a la Junta por medio de
Manuel Aguirre y el Síndico procurador general, las variaciones y
modificaciones que se habían hecho.
"Regresaron dichos señores —dice el acta del Cabildo— y expresaron
que la excelentísima Junta prevenía pasase en el acto a la real fortaleza el
excelentísimo Ayuntamiento con todos los demás señores concurrentes".
Discutidos los cambios propuestos
"no se presentó motivo para variar las adiciones puestas a los artículos". (32)
Pero los enviados de Montevideo no podían de manera alguna
suscribir estas modificaciones introducidas por el Cabildo bonaerense,
porque ello significaría dar un considerable paso atrás en lo ya acor
dado y, por sobre todo, reconocer el sojuzgamiento de Montevideo
a la Junta de Buenos Aires; así fue que las rechazaron.
Para Elío lo acordado era también inaceptable.
"el resultado no fue otro en substancia —le decía al Ministro de Estado—
que someterse aquella Junta a las ideas de aquellos miserables Militares y
del Cavildo que pretendían que mi Jurisdicción solo se extendiese poco
(30)Id., id.
(31)Id., id.
(32)Id., id.

mas que al Tiro de Cañón, clamando furiosamente contra las proposiciones
que estaban casi acordadas, sin escuchar razones, ni darse a partido, con
que lograren entorpecerlo todo, y fomentar mas las discordias". (33)
Siera, Acevedo y Salazar y Garfias una vez rechazado el con
venio por ser
"las modificaciones del Cabildo —se decía en la Gazeta de Montevideo
N. 40— contrarias a los derechos de la Nación... a propuesta de los Di
putados de la Junta, que aparentaron mediar con un interés sincero, para
que se conviniese en lo que el Exmo. Sj- Virrey pedía, y de que no podía
prescindir, convinieron" (34)
en suspender momentáneamente las negociaciones sin dejar nada de
finitivamente resuelto.
Dadas las dificultades planteadas por las adiciones introducidas
por el Ayuntamiento y demás concurrentes al acuerdo, los comisio
nados de ambas partes, que habían intervenido en la convención del
2, resolvieron el 5 de setiembre
"que la Comisión de los quatro Sres. D.r D. Gregorio Funes, Dr. D. José
García de Cossio, Dr. D. José Julián Pérez y D. Juan José Paso, pasasen
a bordo de un buque de SM.B. a la vanda oriental". (35)
para concluir en el campo de los sitiadores "dicho convenio y
acuerdo". Los diputados de Elío tenían que volver a Montevideo
"debiendo quedar desde aora suspendidas todas hostilidades por parte de
ambos Gobiernos, expidiéndose órdenes correspondientes en cuya medida,
adoptada por conformidad de los S^es Diputados de Montevideo, se pro
cede a su cumplimiento, y a su constancia". (36)
La Junta revalidó los poderes
"que plenam^e había conferido antes de ahora álos Srs. Vocales de ella
Dr. Dn. Gregorio Funes, Dr. Dn. José Simón García de Cossio, Dr. Dn. José
Julián Pérez, y Dr. Secret. Dn. Juan José Paso, p.a tratar con el gobjio de
Montevideo de un avenimiento pacifico y amistoso que haga cesar los males
quela aproximación de las tropas Portuguesas amenazan a la vanda oriental
con arreglo a las instruccjies que les tienen dadas de antemano por escrito
y de palabra". (37)
(33)Oficio de Elío al Ministro de Estado. Montevideo, 16 de Setiembre de 1811.
Gustavo Gallinal: "Correspondencia del Virrey Feo. Xavier Elio". Revista del Instituto
Histórico y Geocrafico del Uruguay, o. cit., t. II, n. 2, pág. 989.
(34)Gazeta de Montevideo n. 40, en Biblioteca Nacional, Buenos Aires. Reservado
Dirección n. 28.260. Cil. Pereda: "Artigas", o. cit. T. I, p. 365.
(35)Acuerdo firmado por Acevedo, Sierra y Garfias y Funes, García de Cossio, José
Julián Pérez y Passo (secto). Buenos Aires, 5 de Setiembre de 1811. Gazeta de Montevideo.
Tercera Extraordinaria n. 40, en Biblioteca Nacional, Buenos Aires. Reservado Dirección,
n. 28.260.
(36)Id., id.
(37)Revalidación
de poderes para A justar diferencias con Montevideo a favor de
Funes, Cossio, Pérez, y Passo. Buenos Aires, 5 de Setiembre de 1811. Borrador y original
en Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires, Gobierno Nacional "Banda
Oriental 1810-1814". X, 1, 5, 10, n. 72.

— 226 —

— 227 —

�— LZZ —
~ 9ZZ —
BpnBg,, jBnopB^ onj^iqo^) 'sajiy sonang 'BniluaSjy nopB^^ bj ap ^Bjaua^ OAiij^^y
^BaiSijo A. jopBJ^og *H8I aP ajtqmaijag ap *saj;y souang 'ossv^ X 'zaiaj 'oisso^y 's^
ap uocivf o oaptaatuo^^ lio? smDuaia¡tp jojsnfy Divd saiapod ap upiotjpifDna'^j (¿)
•P! 'P/ (9)
'upp^ajifi opBAjasa^ -sajiy sonang *jmioi3Bi^ E03ioi]qig na 'o^ o'n BijBuipjooJixg
'oapiAaino^^ ap B^azs^ *It8I ap ajqmai^ag ap 5 'sajry souang '(ojoasj ossd^ X zaia^ uPUn
aso[ 'oisso^ ap opjo^) 'satínj X íui/joj) X ouaig 'opanaay lod opmuitf opianoy (j^)
"S9 "d 'I 'X ''?a " ',,to^."J^,. :
opBAjasag •aajiy souang 'jcuopBj^ Baa|oi[qig na 'ot&gt; o'n
ap
'686 '^í"1 'Z o'n 'II "' '"*!a " 'Avnon^^ iaa oduvhdos^ a odihoisih
oiiiiismj iaa yisiai^ "ojíSf Jamvx 'ooj Xajji^ jap vnuapuodsajjojt¡ :minmg
'II8I 8P wqiniS P 91 'oapiAajaoj^ -opots^ ap ojjsiui^^ j oij^ ap opifQ
ap ^
jod otiviuajuD ap svpop uauai; sa^ an^^ sairo^mjsui snj v ojS^jjd uoa
vpuva VJ v uvznuBiuv svs37iiinuoj svdout sdj ap uopvuiixoudv nj^nb
sap&gt;vi soj J. V S30 v3m¡ Bnb. osojsiiun X ojifpnd oiu^nuiu^av un ap oapmaiuo^^
ap ou-qoS ja uoo jbjdjj vd 'osvj aso/ uon[ %uq -jajaag uq X 'zajaj umjnf
asof "uq "j(j 'oísso^ ap moinf) uouiig aso[ 'uq 'jq 'saun^ mioS^j^) 'uq -jq
o¡[3 ap sajDDOj^ 'sj soya vioip&gt; ap sajuo opuafuoo Diqvij a^uivuajd anbn
so]; opi

Bjnnf

(9S) '¡^^jovvtsuoo ns o X 'ojuaiuiijdwno ns o apa^
•oíd as 'oaptaatuoj^ ap sopnindiq saxg soj ap pvpituuofuoo jod vpvjdopo
'vptpaiu vXno ua saiuatpuodsauuo^ sauapjo asopuaiptdxa 'sotuaiqoQ soqiuD
ap aiMd uod sapopi^^isoti svpoj svpipuadsns djod apsap jmpanb opuaiqap^

OIU9AUO3

v j^ajoa anb uein^j oj[g; ^p sopBjndip so^ ^
Ol[Oip5^ SajOpBIJJS 8O[ Dp OtllUBD p U3

BJB(1

(S) '¡^ppiauo vpuoci rq o 'q'ws ap anbnq un ap opuoq n
uasvsvd 'osvj asof uvn[ mQ A zaia¿ upijnf asof ^q 'jq 'ojsso^ ap m^^v^)
aso[ -Q 'j^j 'saun^ oijoSaj^ -q xq -saig oijmib soj ap umsiuioj o¡ anbn
^p ^ ja uo^^tA^osaj '^
[^p uoiouoauoo b[ na opiiioAiajuí UBjqBij anb 'eaiied seqme ap sopeu
-oísirao^ so^ 'opjanos \e s^jn^jjnonoo s^iuap ^ ojnaitnBjun^y ja jod
SBppnpojjuí saaopipe sb^ jod sepeaiuB^d sapBjjnoijip sbj
•ojpnsoj
-ap BpBU jBfap uis sauopBpoSan 6^] ^inaiuBanBjnamoin japnadsns ua
(P) uoiaimauoo 'jipuiosaid
mpod ou anb ap X 'mpad Xajui¿y xg 'ouix^ ¡a anb o\ ua asatutauoo as anb
Bjvd 'ojaouis sajajuj un uod dvtpaui uojvtuauvdo anb 'vjunf V] ap sopujnd
-i(j so; ap msandoid •••ucnovfj oj ap sovoauap so^ o sdijdjjuoo —Qf 0-^r
oaptaa%uoj\i ap D^azof) o¡ ua moap as— opjjqo^) \ap sauopo^tfipoui so^^

'Pl (Z)
P-1 "Pl (I)
•pt "Pl
*
-p¡
(0)
(
oood asaipuatxa as ojos uoixnpsimf iiu anb umpuajajd anb opjino^
jap
X sajoiiji^^
^ sajqDuasiw sojjanbo ap svapi soj o ojunf ojpnbo asjajaiuos anb
—opojs^r ap ouisiw^^ ;d moap a/— mauvjsqns ua ojjo anf ou opo^jnsau jan

d
qBj bj^ op^pjooB o^ oj[^ bjb^
zsqooj sb[ anb anj isb ísaaiy souang ap Bjunf B[ b
j^j; ^p ojuaiius^ziifos p aaoouooaj 'opoi ajqos jod 'A opep
o[ ua sbjjb os^d a[qBjapisaoo un jep bijb3ijiuííi9 o[[a anbjod
oq opfiqB^) p jod sepionpojtjur sauoroBoijjpoui SBjsa Jiqrjosns
BJaueni ap uBipod ou oapiAajuo|^ ap sopBjAua so[ oj^^
(Zí) '

noTiJD soj o sojsand sauoptpo svj ímiva vjvd oapoui ojuasaid as oun
eojsandojd sorqinBa

•usajuaimouo3 sauouas sputap soj sopo) uos ojuatuitnunXfr ouiispuajaoxa
ja Dzajojuof jvaj ttj o ojov ja ua asosnd muaaaid v^unf muispuajaoxa nj anb
uojvsajdxa Á —opjiqv^ jap oioo ja aoip— sajouas soyjip uojuiajüa^

•oqoaq o^ipuig
UBjqBq as
sauoraBoijrpota
Á sauoiDBiJBA SBf '[BJauaS jopBjnaojd
p anb
A ajJin^y
pnuBj^f
ap oipain jod Bjunf B[ b ojuainiBjun^y p orAua
-y t i/iAU^ a^uaia^Biir
(1^) \p%ou o uorjipn
(12)
ugpipo v
vj ojsand ou lod lopanb opuaiqap'vunSjv uopojajjv ja ua
asiaony uis 'opoui ouisiui jap ojioo ouipap ;a anb X 'optpuajxa visa anb ua
muiof musitu oj ua atuautjvnSt oSis ouaaou ja anb iopopioov oXoy as anb ua
sounuid) souistui soj ua vSts oavtoo ja anb '.oijmno jo ojgauv uoo asuapuat
•ua atuautjvn&amp;t aqap outpdas je anb íojiono jap sauoptpo soj o ojSanv uoo
asxapuajua atuautjvnSt aqap ojxas ja anb iioiiaiuv otoipauiui jap sauopoj
•tuíij v ojiiaiiv uoo asuootjdxa X asiapuatua aqap ojurnb ojnyijio ja anbn

8ns
-- A
(OS)
optnsmuap
sotouanoasuoo
umip
•od anb ap 'mnoo vtsnf
oj \sajsin
lod opvuojoap
uoi¡ as
otuspoijjnd jmjjnsai
omd spui
jap
soptasod anb 'satuoitquu X soupaa sojuui o uopomuiop ns ofvq uanü^ijua
as anb jnjnSai tu oíd oíd uas ou jod uouoo ap oin /o azuoojo anb oj ua
X vzDjd ojjanbo ap ojjuap a^uautvotun vpvjadsaj X vptoouooau vas 'ouono
ojnoino ja aoifuoo as anb o 'ajsa ap poptiojno vj X 'oij^^ laiavf oospuvjj
uop lonas ouiispuajaoxa jap ogioo v apanb oaptaatuoj^ ap ouiajqoS ja anb^
:btajos3j as Bjoqy •^Aaiii^ jonag,, jap onuaiqo^ jb Bjafns
Buspanb ubjbj,j bj ap ojjj jap jejnaiJQ BpnBg,, bj spoj anb asBjndpsa
as anb uoaatn^isuoa iajji^ jap souestma soj olían] anb A 'oapiAaj

'sbijjb^) A JBZBfBg A opaAaay 'Bjjaig A Bjunf•ojjBna
bj ap sajuBjuasajdaj
soj
ojn^pjB ja ua anj
ajjua ojijosns oiu^auoo jb opjanaB jb sajuajjnaaoa SBinap Á^ ofmmwcr
-unÁy ja uojapiq anb BiauBjjodtni jo^bih ap uopv*3^\ bj ojaj

() 'asmpjoosip sdj snui jvjuauiof X 'opoj ojjaoadjotua uajvjSoj anb
uoo 'oppiüd v asjop iu 'sauozoj. jmpn^sa uis 'svpvpjooo isds uvqnjsa anb
sauotoisodoid svj oujuoo ajuauíosotunf opuouiojo 'uouvj ap outj^ jn anb svui

-aoji^ ap noiaBiuaqoS bj ap soniuuai soj b bjjbS^jj ojos ttojj^ mas,,
jap pBp^ojnB bj anb otAjosaj as BiauBjsui Bjatnijd na ani&gt; souii^y

-noo p opezBipai

J3B Jod OIU^A
enn sbijjb^ á jBzB[Bg A. opaAa^y 'B^aig

�• Y el mismo día solicitó la cooperación del Comandante de Marina
de S.M.B. Heywood, confiada en que prestaría como garantía
"el Begantín Nansí p.a conducir quatro SSxes diputad^ al Surgidero de las
aguas de Montev.o (en el qual) ([para que allí]) ó en nuestro campamento
de afuera, puedan tener la conferencia acordada con los Diputados de
aquella Plaza". (38)
Llegados el 8 de setiembre al campamento del Cordón, los re
presentantes intimaron de inmediato a Elío la suspensión de hosti
lidades.
Al día siguiente le comunicaron que ya se habían
"expedido ordenes correspondientes para que los vivanderos puedan asistir
á esa Plaza con víveres para su provisión diaria, conforme al preliminar
acordado con los S.res Diputados de V.E.". (39)
• Inesperadamente aparece firmando este oficio don Manuel de
Sarratea. De lo anterior surge que la Junta no lo nombró conjunta
mente con los demás comisionados sino que determinó su venida en
una posterior resolución. Sin embargo no debe extrañar esta decisión
del gobierno bonaerense; es sabido que en las esferas gubernamen
tales porteñas en ese entonces •.—como ya queda dicho— la opinión
de Sarratea sobre el conflicto con Montevideo era tenida en cuenta
dadas sus recientes vinculaciones con los diplomáticos que actuaban
en las cuestiones del Plata.
Al Virrey no le pareció, por el momento, necesaria la concesión
que hacían los diputados de Buenos Aires. En parte para evitar el
contacto de las personas residentes en la Plaza con los elementos
insurgentes, ya que ello podía acarrear molestas consecuencias y
también, por sobre todo, para dejar sentado expresamente que a
Montevideo no le era imprescindible para su subsistencia la ayuda
de la campaña oriental.
"Pudiéndose arreglar mui pronto las diferencias —íes contestaba— que
subsisten entre ambas partes, y encontrándose la Plaza con víveres sufi
cientes para su actual manutención, me parece mas propio que se detenga
. . la venida de los vivanderos que VJSS. indican, hasta que lleguemos a la
deseada conclusión. Y mientras dura la suspensión de hostilidades, me pa
rece prudente, para evita^ todo tropiezo, que ni las tropas de la Plaza lleguen
a la línea que forman las capillas del Cordón, Aguada, y SJta Barbara,
ni las de Buenos Ayres tampoco".
Concluía el Virrey diciéndoles:
"Espero la respuesta sobre este punto, y sobre el modo con que quieren
VSS. empezar a tratar1 de los negocios que son el objeto de su venida". (40)

Aceptadas por los comisionados las razones dadas por Elío para
diferir la entrada de vivanderos, los representantes de Buenos Aires
quedaron
"igualmente acordes en no avanzar de la línea del Cordón, Aguada y Ca
pilla de Sja Bárbara...". (41)
En el campo sitiador la llegada de Funes, Pérez, Passo, Cossio
y Sarratea produjo
"cierta fermentación en contra de las medidas adoptadas por el Gobierno
Argentino". (42)
El acuerdo que estaba en tela de juicio era el que el 2 de se
tiembre habían suscrito, en la Real Fortaleza de Buenos Aires, Sierra,
Acevedo y Salazar y Garfias con los representantes de la Junta; es
decir que no se tenían en cuenta, ya que Montevideo las había recha
zado de plano, las modificaciones introducidas luego por el Ayunta
miento de Buenos Aires.
Como se hiciera ver en el campo sitiador a los Representantes
porteños que la aprobación de las bases de aquél Tratado preliminar
"podía traer consecuencias de gravedad' convinieron en reunir a los
vecinos en el Cuartel General en la "Panadería de Vidal".
D. Carlos Anaya en la relación que hace de esa reunión dice que:
"Los SS. Diputados se contrageron á explanar la urgente necesidad en
que se encontraba el Gob.no de la Patria de llamar así la concurrencia del
Exercito; mas varios ciudadanos tomaron la palabra para rebatir esa urgente
necesidad, y de las obligaciones y compromisos de esa misma Autoridad pa.
protexer y sostener la Libertad de los Pueblos, en cuya confianza habian
desplegado toda clase de sacrificios. Los SS. Representantes, fortificaron las
medidas del Gob.no tendentes a evitar la indudable derrota que iba á ano
nadar los connatos patrióticos, con un formidable ejército Portugués que
pj marchas precipitaba hacia el Sitio en auxilio provocado p.r el Gral.
Elio, y que sería un sacrificio inútil a la Patria exponer el exercito a una
indudable derrota, poniendo al Gob.no en el caso de no poder volver sobre
sus pasos p.a en mejores circunstancias reconquistar la libertad de la Banda
Oriental, cuyos propósitos eran imperecederos en los sentim^os del gob.no
a demos de otras causas privadas q.e tenia p.a adoptar sus medidas. Nin
gunas de ellas hizo fuerza contra los compromisos muy positivos en que se
hallaba el pueblo Oriental: el Vecindario se comprometía á sostener el Si
tio personalmente, Ínterin el ejército salía al encuentro del que mandaba
el Gral. Souza Gefe Portug^ en marcha pjx el campo sitiador; con otras
mil razones que hizo conocer el riesgo de los Representantes en querer
llebar á cabo la misión de que estaban encargados; resolviendo retirarse
á buen^ Ayjs á participar los Inconvenientes con que había tropezado,
después de hacer responsable al Gral. en Gefe sobre aquél no cumpli
miento". (43)

(38)Oficio de la Junta de Buenos Aire^ al Capitán Heywood. Buenos Aires, 5 de
Setiembre de 1811. Archivo General de la Nación. Correspondencia de Lord Strangford y
de la estación naval británica en el Río de la Plata con el gobierno de Bnenos Aires.
Buenos Aires 1941. Pág. 327.
(39)Oficio de Funes, Co^ió, Pérez, Sarratea y Pauso a Elío. Campamento del Cordón,
9 de Setiembre de 1811. Gazeta de Montevideo, Tercera Extraordinaria, n. 40, del 16 de
setiembre de 1811, en Biblioteca Nacional, Buenos Aires. Reservado Dirección, n. 28.260.
(40)Oficio de Elío a loa Señores Diputados de Buenos Aires. Montevideo,
9 de Setiembre de 1811. Gazeta de Montevideo, Tercera Extraordinaria n. 40 del 16 de
Setiembre de 1811, en Biblioteca Nacional, Buenos Aires. Reservado Dirección, n. 28.260.
Cit. Pereda: "Artigas". O. cit. Tomo I, pág. 369.'

(41)Oficio de Funes, Cosíío, Pérez, Sarralea y Passo a Elío. Campamento del Cordón,
9 de Setiembre de 1811. Gazeta de Montevideo, Tercera Extraordinaria n. 40 del 16 de
Setiembre de 1811, en Biblioteca Nacional, Buenos Aires. Reservado Dirección, n. 28.260.
Cit. Pereda: "Artigas". O. cit. Tomo I, pág. 370.
(42)Carlos Anaya: "Memoria Biográfica de la vida doméstica..." Archivo Gral.
de la Nación, Montevideo, Fondo "Ex Archivo y Museo Histórico", Libro 69. Cit. Ariosto
Fernandez: "El Éxodo del Pueblo Oriental", Montevideo, 1946, pág. 8.
(43)Id., id.

— 228 —

— 229 —

�— tzz —
Pi "PI
-8 "ÍJd '9t6I *opiAiuoj([ '^jujuaiJO ojqanj ¡ap opoacg ^g,, :
"113 '69 OM\y\ '^ojuoisijj oasti]A¡ X oAiipjy xg,, üpuoj 'oapiAaiuoj^ 'no
f[ ap
i^jjy M- • Doitsatuop vpin ; ap DojfvuSotg nijoiua^/,, :vav¡v sothv;)
•0¿ -aBd 'i omo¿ -%p -q -usvipjyn :
'ÍD
'092*8^ o'a *u?P3^J!Q opBAjasajj *9aJiy souang '|buoi3b\[ B^ajoijqig
B33joi[qig ua ''XI8I ap
ap ajquia
ajquiaijag
^P 91 13P O^^ o*u BUBUip-ioBjjxg BJa^jaj^ 'oapiAaiuo^j^ ap B^azB^ '1181 3P ^-iquiaiiag a p 6
'uopao^ ^ap oiuauíBdujB'j -oi/g ovsd^ ^ oaiojjD^ 'zajaj 'oisso^ 'saunj ap ovnjQ (tf&gt;)
•íjduino ou janbo ajqos ^faf) u 'P&gt;^f) ? ajqosuodsai ^aovv ap sandsap
'opozadoj} mqmi anb uoo saiuaiuaauoou[ soj jodropuod o $-\y s-uanq v
asimpaá opuainjosa^ ísopoüjvoua uvqujsa anb ap upispa vj oqoo y xoqajj
jauanb ua sa%uviua$aida}i so; ^p oSsau ¡a laoouoo ozn{ anb sauozox jnu
svjto uoo ¡uopvpis oiIuihj ja vd m/juviu ua ^^tmoj afaf) mno 'JJ^) \a
oqop-umu anb pp ojiuaruua jo mjns ojiojata ja uijajtti 'aiuauijDuosjad op
•i ja lauatsos n mtawoudwo^ as oiuvpuija^ ja :jD}uaiJQ ojqand ja nqDjjirq
ai anb ua soaptsod Anuí sostwojduioj soj ojtuoo vzuanf oziif svjja ap svuné
-vij\j •svpipaiu sns jvtdopv vd viuaj a'b svpvajjd svsno^ svjio ap svuiap o
ou-qoS jap soruipuas soj Ua sojapa^auaduit unía sojpodoid soíno 'jv^uatjQ
vpung dj ap pDjjaqtj dj lojsinbuooa^ smDUDjsunDjto sajofaw ua vd sosDd sns
auqos jaajon íapod ou ap osvo ja ua ou-qoQ jo opuaiuod 'oiojjap ajqopnpui
vun v ojwjaxa ja jauodxa mujvj vj v jpnui opifiujos un vtjas anb X 'oiff
l
'jnj^) ja xd opvjoaoud otjixnv ua otitg ja monv vqvjidpajd svtpjmui jrd
anb sanUnjjoj on^iaia ajqopituuof un uoo 'sojpoiuivd sotvuuoo soj uvpvu
•oud v oqi anb vjojjap ajqopnpui vj jvjiaa o sajuapuaj ou-qof) jap svpipaw
$v¡ uojn^ifpjof 'sajuo^uasa^da^ ' soq -sototftuovs ap asojo vpo% opoSajdsap
uotqmj vzunijvoj v^no ua 'sojqanj soj ap pvj^aqi'j oj uauaisos X laxajo^d
•od pvpiuomy musiut osa ap sosiiuoudiuoj A sauoi^ogijqo so^ ap A 'popisa^au
aiua^m vsa jpvqai vund vjqojod vj uoudíuoj souvpvpmo soijon smu ioiio^ax^
jap m^uadjnouoD vj isa jvuivjj ap kijju^ vj ap owqoff ja oqojjuo^ua as anb
uo pDpisaoau ajuaHun vj jouojdxa p uoia^v^iuoo as sopojndjQ • noqu
:anb a^ip uomnaj 683 ^p ^aeq ^nb uopB[3j bj ua eXeuy eopB^ -q
'IBPÍA 9P BF8PBUBd BI ua IBJ8uaf) ^^Bn^ p na eoupaA
so[ b Jiunaj ua ucuaiutAiioa ^pepaAejS ap SBi^uanoasuoa jaej) cjpod,,
|anbe ap saseq sb¡ ap uoioBqoadB bj anb
eo[ b jopepis oduie^ ^a ua j^a BJapuj as
•saaiy ouang ap ojusitn
-BjunXy [a jod o^anf sepianpoJiui sauope^ijipoin 9B[ 'ouB[d ap opez
-Bqaaj ejqcq sbj oopiAOjuoj\[ anb vA 'e^uana ua ueiuai ae ou anb jpap
sa ÍBjunf bj ap sajuBjuasaadaj eo[ uoo sbijjb^) X JBzejBg A opaAaay
'ejjaig 'sajiy souang ap Bza^jJO^ JBa^J b¡ ua 'oiíaosns uBjcjBq ajquiaii
-as ap ^ ^a anb \a BJa opmf ap Bj^j ua Bqe^sa anb opianaB j^
(Zt) \pupua%iy
ja lod svpvjdopv svptpaw svj ap m%uoo ua umjuiuautjaf

3cr)

'zaaa¿ 'saunj; ap

ofnpoad
odiusa ja

(if) •••qff s
-dj A opvnSy 'uppjo^ jap Dauij oj ap jdzuduo ou ua sapuooo ajuautjon^i
uojBpanb
sajty souang ap saiueiuasajtdaj so[ 'eoaapuBAiA ap Bpej^ua b^
BJBd oi[^ lod sspsp sauozBj 8B[ sopBuoisiuioa so[ aod sspBjdaoy

^,,n/.awa -saJiy
'[biio^bj^
ua 'ngl
p ajqraaiiag
ap 9[ [ap o^ ,,
0-u-:u
BiJBUipjosJix^
lua^ja^ousng
'ojji[a3iuojy
ap Boaioi|qjg
BjazrQ *U8I
p ajtpuaijag
ap ^
^apiAaiuoj^ 'saity souang ap sopvjndiQ sauouag so^ v 0^1^ ap ot^rfQ (0^)
'09Z^Z o'u 'uop^jig ofiBAjasa^ -^ajty souang '|Buoi.)B¡y¡ Bjaioijqig ua 'I[8I 9P ^jqman^s
ap 9[ [p 'o^, 0-u -BMBuipaoBJixg Bjaojaj, 'oapiAaiuo^^ ap bj^zc^ 'II8I *P ^-"I&gt;9!l*S ^P 6
'uopjo^ [ap oiuauiBdmB^ '01/^ oreo^/ ^ mjo^jog '^aJaj 'ottto^ 'taunj ap ototjo (6E)
•ssjiy souang ap oujaiqoü [a uoo bib|,j b[ ap oijj [a ua BjiuBjijq [babu uoijBjsa B[ ep
X pjoj9uBj)g pjo^ ap Bijuapuodsajjo^ 'uoi^b^ b¡ ap [Bjaua^) OAiq^jy "[[g[ ^p ajqmapag
ap 5 'sajiy souang -pooinXaj^ upjtdo^ ¡v sauíy souang ap t&gt;tun[ b¡ ap oioj/q (j
^O^/' 'uP!U3a m aP otafqo ja uos anb sopoSau soj ap ^d^vji d ímadtua 'SS"A
uauainb anb uoo opoui ja ajqos A 'otund ajsa ajqos msandsaj dj ojads¡¡n
:sajopuapip
muooodum%
sajAy souang
ap sd^
'Djnqjng wg A 'opongy 'uppjo^ ]ap sojjtdvo
svj uoutjof
anb oamj
d^ tu
d
uangajj dzojj vj ap svdoj/ so/ iu anb 'ozaidojj opoj tivpaa ujod 'ajuapnjd aoaj
•od aut 'sapoptjpsoi{ ap vptsuadsns tr¡ ojnp sojiuaitu ^ 'uptsnjouoo vpmsap
d^ o souianüajj anb otsoy 'uooipui 'gS"A a"'? sojapuonm soj ap vpiuaci vj
oSuaiap as anb oidojd sotu aoajod aut 'uopuainuuut jonton ns ojod saiuap
•tfns sajaam uoo dzdjj rj asopunjiuooua A 'sauvd soquio aj%ua uaistsqns
anb —vqotsajuoj saj— smouajayip soj ojuojd muí jojUajjo asopuaipn¿n
epnii? bj Biaua^sisqns ns BJBd ajqipupsajdnxi
Bja aj BUBdiuB^
ou oapiA^juoj\[
'[Biuaijo
bj ap
b anb ajuaiUBsajdxa opBjuas jefap sjsd 'opoj ajqos Jod 'u^iqiuBi
A SBpuanoosuo;) SB^sajoui jb^jjbob Bjpod ojja anb vA 'saiua^jnsui
soiuamaja soj uoo bzb[j bj ua eajuapisaj seuosjad sbj ap ojoe^uo^
ja jbjia3 Bj^d ajjed u^ 'sajiy souang ap sopBjndip soj uB/^^q snb
uoisaouoo bj BiJBsaoau 'ojuaiuoui ja jod 'opojBd aj ou A^juij^ iy
•bjb^^ jap
sauoijs^no
ua
UBqBnjoB anb soaiieuiojdip soj uod sauopejnauíA
eaiuapaj
sns sbj
sepep
Fjuan^ ua Bpiuaj Bja oapiAa^uoj^ uod ojoijjuo^ ja ajqos BajBjJBg ap
uoiuido bj —qfP Bpanb bá oiuoa— saauoju asa ua SBuajaod sajB)
-uauíeujaqn^ SBJa^sa sbj ua anb opiq^s sa ^asuaaaBuoq oujatqoá pp
uoispap Bjsa jBUBjjxa aqap ou o^jBquia urg -uopnjosaj jouajsod Bun
ua BpruaA ns outuuajap anb ours sopBuorsnuo;) sBuiap soj uoa
-B}un(uoa ojqtuou oj ou Bjunf bj anb aJíane JouajUB oj aQ
ap [anuBj^f uop oíaijo ajsa opueuutj aoaj^dB
(6í) 'u'3'A 3P ^opojndtQ saj-g soj uoo opvpjooo
jnunuipid jo dxuuojuo^ 'Dump uptsmoud ns vjvd sauaaia uoo ozvjj vsa p
jpsisu uvpand souapuvuw soj anb Djnd sajuatpuodsajjoo sauapjo optpadxan
p
ppadxan
UBiq^q as
anb uojBoiunuio^ aj ajuain^is Bip jy
as b^ anb
ap uoisuadsne bj ot[jj b ojBipauíui ap uojbiuijui
-ai soj 'uppjo^) jap ojuaniBduiBO jb ajquiapas ap g [aj^
ap sopmndiQ soj uoo vpopjoso tnouajafuoo vj jauaj (8S)
unpand
'vuanfo
ap
'"^"Id
Dljaribo
ojuauioduiDo ouísanu ua o ({fjjv anb vjvd]j (jonb ja ua) oaaiuo^\¡ ap son^o
soj ap ouapi^jng jo s-pv%ndip saj-gg ojjonb upnpuoo vd isuoj^¡ upuoliag jan
bijubjbS ooioa BUBjsajd anb na BpBijuoa 'pooMXajj -g'J\["S ap
ap aiuBpuBuio^ jap uopBjadooo bj o^t^qos B/p oiusitu p ^

�El 12 de setiembre, en vista de los resultados de la reunión de
los orientales, los emisarios de Buenos Aires oficiaban al Virrey en
estos términos:
"Es ya oportunidad de entrar á tratar sobre el asunto de la negociación
pendiente, bien sea en este quartel general, por su mayor comodidad, ó
en el parage, que a VE. acomode, entre nuestra línea, y murallas de Mon
tevideo, donde esperamos, ó pasaremos a la hora, que VE. fixe". (44)
Elío respondió sin demora aceptando la proposición:
"Ala 1 de este día pasará la Diputación nombrada por mí á la casa
de Massini con el objeto que VV.SS. me manifiestan en su oficio de esta
propia f.ha á que contexto". (45)
A la hora y en el lugar acordado se reunieron los representantes
de Montevideo y de Buenos Aires. Antes de entrarse en la discusión
de fondo don Manuel de Sarratea presentó las credenciales que le
había otorgado el gobierno para actuar conjuntamente con los demás
comisionados. Aceptadas que fueron, los diputados de Buenos Aires
declararon que
"no podían permitir se extendiese la autoridad del virrey a otros territorios
que los demarcados según el arreglo antiguo del virreinato para el gobierno
de Montevideo, cuyos linderos se extienden por una parte hasta el arroyo
del Rosario y por otra hasta Pando (46)
en atención a que por la reciente Asamblea de orientales se habían
aumentado las dificultades. En efecto, en la Panadería de Vidal los
orientales se opusieron, como ya lo había hecho el Cabildo de Buenos
Aires, —quizá con más vehemencia los orientales, porque en ello iba
la suerte de su propio territorio—- a que se ratificase el convenio del
2 de setiembre y en especial manera el artículo cuarto con las adi
ciones que habían introducido en la nota final los diputados de Mon

se terminase toda discusión, y anunciase en el momento el rompimiento de
las hostilidades haciendo responsable a la Junta de los graves daños que
por su insistencia se irrogaban al rey nuestro señor don Fernando Vil, o
toda la nación española y a todos sus vasallos que habitan en las provincias
del Virreinato del Río de la Plata por hacerles sufrir la antedicha Junta
los males horrorosos de la guerra civil, y los necesarios en el estado de
anarquía a que ella los ha expuesto y aun conserva". (41)
Como los enviados de Buenos Aires se negaran totalmente a
aceptar aquellas proposiciones y por su parte sostuvieran firmemente
las suyas, no pudo llegarse a ningún acuerdo y como consecuencia las
negociaciones quedaron una vez más interrumpidas.
Enterado el Virrey del resultado de la reunión efectuada en la
Quinta de don Antonio Massini, comunicó el mismo 12 al Coman
dante de las tropas sitiadoras que quedaba
"desde el momento de recibir éste, roto el armisticio, y renovadas las
hostilidades". (48)
Este nuevo fracaso de las negociaciones con Buenos Aires, a pesar
de la experiencia que había recogido en las tratativas anteriores, sor
prendió a Elío; esperaba que la Capital, teniendo en cuenta las
graves dificultades militares porque atravesaba, se acomodaría fácil
mente a sus pretensiones. Pero dejemos al virrey explicar su desazón:
"La entera derrota del Exercito del General Casteli por las Tropas
del General Goyeneche... la aproximación a estas Campañas de las Tropas
aliadas que tanto terror infunden en los partidarios de Buenos Ayres según
sus papeles y relación bervales: el descontento general que rey na en la
Capital y Provincias interiores con un Gobierno precario y desconcertado;
y las victorias y ventajas de nuestros Exercitos en la Península que se les
hizo ver por documentos originales, todo hacia que esperásemos los mas
felices resultados de las Cesiones y Conferencias; pero un enxambre de
Egoitas, de Necios Charlatanes y desolapados hipócritas, frios espectadores
de la ruina y desolación de estos Pueblos, y bien hallados con sus desor
denes, declamaron altamente contra las Saludables reformas, tratando de
acomodar el Gobierno a sus antojos".
Y continuaba en su oficio al Ministro de Estado, manifestando su

tevideo.

arrepentimiento por haber creído en las palabras de la Junta:
"Visto por los diputados de S.E. que contraviniendo a las proposiciones
extendidas por el Secretario de la diputación de Buenos Aires y a la nota
del artículo 4. que ellos le adicionaron, no podían ni admitirse ni apro
barse los demás artículos, que aunque no convenidos allí por entonces, se
hubiera accedido a ellos por su excelencia, proporcionando así todos los
medios de paz, tranquilidad y conciliación, único objeto de sus deseos y
de la sinceridad de sus intenciones, resolvieron, conforme a las órdenes
terminantes de SE. que no admitiéndose sus justas y equitativas propuestas
(44)Oficio de Funes, Cossio, Pérez, Sarratea y Passo a Elío. Campamento del Arroyo
Seco, 12 de Setiembre de 1811. Gazeta de Montevideo, Tercera Extraordinaria n. 40, del 16
de Setiembre de 1811, en Biblioteca Nacional, Buenos Aires. Reservado Dirección, n. 28.260.
Cit. Pereda -."Artigas", o. cit., t. I, pág. 371.
(45)Oficio de Elío a los Diputados de Buenos Aires. Montevideo, 12 de Setiembre
de 1811. Arcruivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional "Banda
Oriental 1810-1814". X, 1, 5, 10; n. 105. Cit. Pereda: "Artigas", o. cit., t. I, pág. 372.
(46)Elío. Relación de la Sesión en la Quinta de Massini. Montevideo, 12 de Setiembre
de 1811. Gazeta de Montevideo n. 40, en Biblioteca Nacional, Buenos Aires. Reservado
Dirección n. 28.260. Cit. C. L. FjtECEiao: "Estudios Históricos sobre la Revolución de Mayo",
o. cit., pág. 115.

"comprobado pues por una esperiencia no interrumpida, que son inútiles
é infructuosas todas las medidas prudentes y justas para reducir a sus de
beres a estos desnaturalizados Españoles, estoy resuelto al llebar a cabo vna
empresa, que es tan interesante a la Nación, y hé comenzado con constancia
y tesón. Tengo animo sereno para hacer frente a los insultos y precripciones
y la satisfacion de que los defensores de esta Ciudad perseveran cada vez
mas firmes en la noble resolución de perecer antes que someterse al Go
bierno Yugo, que con tan inaudita perfidia, há querido imponernos el
Gobierno despota de Buenos Ayres. Esta conducta temeraria há exasperado
demasiado los ánimos de este vecindario, y há aumentado el clamor y deseo
que antes tenia de que se acerquen y hagan su deber los Portugueses". (49)

; (47) id., id.
(49)Oficio
(48)Id.,
id.de Elío al Ministro de Estado. Montevideo, 16 de Setiembre de 1811. Gus
tavo Gallinal: "Correspondencia del Virrey Feo. Xavier Elío", en Revista del Instituto
Histórico y Geográfico del Uruguay", o. cit. T. II, n. 2, pág. 989/90.
— 231 —

— 230 —

�'06/686 *&gt;?&lt;&gt; 'Z o'a 'II 'X *P ' 'MAvn9íQ isa oDuvHDoa^ a o^moisifj
isa visiAa^ a ',toij^ uaiavx 'ooj Xauji^ ;p mouapuodsajjoj^ nYjimv^ oavi
•sflO II8I 3P Jqinaiias P 91 'oapiAaiuop^ opujs'j ap oj%smiy¿ jd oij^ ap ojjtfQ (g^)
•P! "P/ (8t)
P! "PI Ut) •'
'usasanSntuoj soj uaqap ns uogov X uanbua^o as anb ap mua% sajuo anb
oasap X uouiojs \a opviuauino wi¡ ^ 'oiuopuisati aisá ap souiiuv soj opvisvuiap
opojadsDxa ou otuouauia% wnpuoj vjs^ -sauXy souang ap viodsap ouuaiqo^)
\a souuauoduii optuanb ou 'vipifuad niipnvui uv¡ uoo anb 'o8n^ ouuaiq
•of) jo asiajauios anb sajuo uaoauad ap uoionjosau ajqou oj ua sawuif soui
zaa vpoo uouaaasuad popnf^ visa ap sajosuafap soj anb ap uotoofsijos oj X
sauopdiuoaud ^ sojjnsm soj o atuauf uaooy vuvd ouauas omitió oSuaj^ -uosaj X
opuojsuoo uoo opvzuautoo au X 'uopofj vj o aiuvsauajui uoj sa anb 'osauduia
ava oqoo o jmqa\\ jv otjansau ^ojsa 'sajouods^ sopozijounp&gt;usap sojsa o sa^aq
•ap sns d Jionpau nivd sojsnt X sajuapnjd soptpatu soj sopot snsontonj¡ui a
sajjjnui uos anb 'opiduinujajui ou oiouaiuadsa oun uod sand opoqojduioon
:Bjunf v\ ap SBjqB^d sbj n^ opjaa^ j^qeq jod
ns opuc^sajiuBiu 'opBjs^ ap oj^siuij^[ ye opijo ns n^ eqenuiiuo^ j
'tisoíojut&gt; sns o otuaiqo^) ja jvpowo^o
ap opuovoj% 'soiuuojai sajqopnjog $nj ojjuoa atuautoijo uojmunj^ap 'sauap
•uosap ^ns uod sopojjtyq uaiq X 'sojqanj so%sa ap uoioojosap X vuinu vj ap
sajopojoadsa soiuf '^viijjodit¡ sopvdojosap X sauojojjvy^y soioa^j ap 'soijoS^
ap ajquwxua un ouad '. soi^uajafuoQ X sauoisa^ soj ap sopnjjnsai saoijaf
sdui soj soutasvjadsa anb vi^u^ opo% 'sajnuiSuo sojuauin^op uod xaa ozti¡
saj as anb vjnsuiuaj oj ua sojisuax^^ sojjsanu ap svtojuaa X sotjojyia soj X
! opojjaouo^sap X otxooaid ouuaiqoQ un uoo sauoiuaiui suijviaouj X jojtdo^
vj ua ouXaj anb joiaua^ otuaiuo^sap ja :sajoauaq uorjvjau X sajadvd sns
unSas saiXy souang ap soiuoptuod soj ua uapunfui ioua% o%uo% anb svpmjo
svdoj^ soj ap souoduio^) soisa o umoounxoido vj • • • ayoauaXof) jouaua^) jap
d
so^ lod i]3¡SDrj jojaua^) jap ojijjax^^ jap ojoujap ouajua vjtl
:uozesap ns JBotjdxa A^iiu. \n soui^fop oj^j -sauoisua^^jd sns b ajuam
-[iobj BUBpouio^B ^s 'BqBsaABjjB anbjod sajBjijiiu sapB^^noijip saABjS
sb[ Bjuana na opuamaj 'jcjide^) bj anb qBj^dsa íoj^g; b oipuaad
-jos 'sajoija^UB sbaubjbjj sb¡ ua opiáooaj ^icjBq anb Biauauadxa e[ ap
j^sad e 'sajiy souan^ uoa sauopBioo^au sb[ ap osb^bjj oAanu
(8f) -ppj
soj sopnaouaj X 'motjstuiÁO ja ojos 'ajsa uiqpau ap ojuauioui ja apsapn
BcjBpanb anb SBJopeijis SBdoj; sb[ ap ainep
-HBrao^) ^e ^i ooisini p ooiunuioo 'iuissbj^ oiuojny nop ap Bjum^
b[ ua BpBtiiaaja uoranaj bj ap opBj^nsaj jap Áajji^ [a opBja^u^
•SBpidmnjjajuí sbui zaA Bun uojBponb sauopBpoSan
sb^ Biauanoasuoo ouio A opaanoB un^um b aejBáajj opnd ou 'SBjCns sbj
aiuauíaouij nBjaiAtijsos aja^d ns jod Á sauoiaisodoad SB¡[anbB
b 3juaui[B}&lt;n uBJ^^au as sajty souang ap sopBiAua so[ omo[)
(¿f) \^a-iasuoo uno X ojsandxa m¡ soj ojja anb v mnbjDuv
ap opDtsa ja ua sotuosaoau soj X 'jtiio ojjan^ vj ap sosojouuou sajout soj
vjunf ot¡^ipatuo oj jjjfns sajia^ov Jod o^djj vj ap oiy jap o¡vuwjji^ jap
soi^utaojd soj ua uojiqui¡ anb sojjosva sns sopoj X ojouodsa umoou oj vpoj
d '¡¡^ opuouuaj uop jouas ojj^anu Xau jo uoqogojji as oiouajsisut ns jod
anb souop saaojg soj ap ojunf vj o ajqosuodsaj opuaioou sapopijpsou soj
ap otuaiwiduio-i ja oiuauioui ja ua asoiounuo X 'upisn^sip opoj asvutuuai as

— 0Z —
'^,ojCB^^ ap um^njona^j o¡ ajqos soatjojsif] sotpnis^,, :oal3.irj mi •;) "113 '09Z'8 o' npioaajtg
opn.-i jasayr -sajiy souang '[buoijb^j B.W]Oi[i[ig ua 'Df o'u oapiAaiuof^ ap •SU
bi^zbq
'1181
-íed
'-liaap
-o
ajquiaitag ap ^f 'oaptAajtio^^ 'itnssv^^ ap vjuin^) v^ ua upitag D^ ap upi^vja^^ '^13 (9^)
Bpung,, [Buoijb^ otu^rqo^) -sajiy souang 'BtiuuaSjy uoi.ibm B[ ap [Bjaaa^) OAi^^^jy '[181 ap
ajqnia.uag ap ^[ 'oapuatuo]^ -sauty souang ap sopowdtg so} o mjg ap ot3t¡Q (¡f)
•09^'8^ o' 'nppaajta opeAJaes^ -^^jiy souang •jlg
'[buoidbj^j
Bj3io;p|rg
aa'usvSiuy,,:vaavs^
'jjgf ap ajqmaiiag"113
ap
•Sed 'j
-j '-jra -o
91 [3P 'OP o'u BUBinp.10B.11x3 BJa^jaj, 'oap¡Aaiaoj( ap eiaze^ 'HS! 9P ajq^^aiias ap ^[ 'o
oXojjy jap oiuaujBduiB^ "01/^ o orto^/ -&lt; o^tvjjog 'zajaj "otsso^ 'saunj ap oiotfQ (f&gt;f)
a **fd -otsso^ -saunj ap opi/(
sojsandoud
svanmtnba ^
X sotanf
sojsnf sns
ou anb -gg ap saiuoututuai
oud soanvttnba
•—- asopuairtuipo
—
sauapuo soj o auiuofuoo 'uouairtjosau 'sauopuajut sns ap poptuaouis vj ap
X soasap sns ap ojatqo ojiuji 'uotootjpuoo X poptjtnbuou) 'zod ap sotpaui
soj sopot iso opuouopuodoud 'mouajaoxa ns uod sojja o opipaooo ouatqnq
as 'saouojua uod tjjo soptuanuoo ou atibuno anb 'sojnjpjn svuiap soj asuoq
•oudo tu asuptuipo íu umpod ou 'uououoptpo aj sojja anb ^f ojnotjuo jap
ojou vj v X sauty souang ap uopvindtp 07 ap oijvjau^ag 7^ uod soptpuapea
sauototsodoud soj o opuatutaouiuoo anb •^¡•g ap sopvjndip soj uod "^• '

ap sopejndip so[ [buij bjou b[ ua opranpojju; usrqBif anb sauoia
sb[ uoa ojjBn^ o[noqjB p bj^ubui ppad^a na A. ajqmapas ap %
[ap oiuaAuoa p ase^ijtjej as anb b —ouojijjaí oidojd ns ap a^jans b^
Bqi o\\9 ua anbjod 'sa[BjuaiJO so[ BpuaniaifaA sbui uoa Bzinb— 'sajty
souang ap op[U[B[) [a o^oaq BjqBq O[ bX ovaoo 'uojaiendo as s;&gt;[E}U3ijo
so[ fBpí^ ap BjjapBue^ bj ua 'ojoaja a^ 'sapE^jaoijip sbj opEjuamne
as sa[Bjuai.io ap BajquiBsy aiuapaj bj jod anb B uopuajc ua
oXouuo ja djsví/ ajjvd oun uod uapuapxa
as souaputj
soXno
'oajjiaaiuo¡^
ap
(gp) opuoj
visvi{ vjjo
uod
X oiuDso^ jap
ouuatqoS ja ouod ojouiauum jap onSnun ojSauuv 79 unSas sopoououiap soj anb
soiuotiuua} soujo o Xauuia jap pvpiuo/nv vj asaipuapca ^s upiutuad uotpod oun

sany souang ap sopejndip soj 'uojanj anb SBpBjdo^y -sopenoisiuioa
anb uojBjejaap
BBOiop soj uoo aiuaniBiun^uoa JBnjaB BJBd oujaiqo^ ja op^a jo jo Biqstj
aj anb sajBpuapaja sbj ojuasajd BajBjJBg ap januej^ uop opuoj ap
uoisnasip bj ua aejBjju^ ap sajuy -sajiy ouang ap A oappvajuoj^; ap
sajuB}uasajda.t soj uojaiunaj as opepjo^B je^nj ja ua A bjoij bj y

visa ap ot^ifo ns ua uvjsai/tuotu aui 'SS~AA
3n^
otafqo ^3
uoo
ap
(SPJ
\tojxajuo^
anb
p luissvp^
m¡-f mdoud
vsoa vj p luí uod vpvuquiou uowvjndiQ v¡ vuosod mp ajsa ap [ ojy\,
.-uopisodojd bj opuBjdaaB BJotuap uis oipuodsaj oi[
(pp) ',taxif 'h^ anb 'ouot/ oj v souiauosod o 'souivuadsa apuop 'oapiaat
-uoff/ ap sojjounut X '091/17 njjsanu aujua 'apowooo -^^ o anb 'aíSouvd ja ua
o 'pupipomoj uoXoui n^ uod 'jvuauaS jatuvnb ajsa va Das uatq 'atuatpuad
uopmDoüau 07 ap ojunso ja auqos uDjvut p uoujua ap pvptunjuodo bX s¡¡n

ua Asjjij^ jb UBqBiaijo saJiy souang ap souBsima soj 'sajeiuauo soj
:souimjai sojsa
ap uoiunaj bj ap sopsijnsaj soj ap bjsia na '^jqoíaijas ap ^1 [3

�Bueno Aires también tenía fundadas esperanzas en las tratativas. De ellas dependía la solución de sus urgentes problemas. •
El general Rondeau, el 12 de setiembre, finalizada la conferencia,
ofició a Belgrano y a Echeverría, por ese entonces en el Paraguay,
solicitándoles que a la brevedad posible trataran de obtener la coo
peración de la Provincia para luchar contra los portugueses. Al plan
tear las razones que tenía para hacer ese pedido, escribía:
"El ejército de mi mando aunque muy fuerte para los de Montevideo,
no es bastante para que obre contra éstos y los portugueses, pues á más
de la dispersión qua ha habido en la caballería patriota, que cansada de
una penosa fatiga en una estación cruel, desnudez y falta de asistencia se
ha disminuido en mucho, y acabándosele aquel brío con que principió y
continuó por algún tiempo; la tropa de línea que solo alcanza a 2000 hom
bres, está una tercera parte absolutamente desarmada, y con todo me pro
metía conservar las ventajas adquiridas é intentar empresas de mas bulto;
pero una seria meditación me determina á pensar de otra manera. En las
circunstancias me es de necesidad hacer una retirada, que ponga en segu
ridad el ejército hasta tanto que, reforzado, lo considere capaz de operar
contra unos enemigos que reunidos se harán poderosos". (50)
El fracaso de la misión, llevando al convencimiento a los envia
dos de Buenos Aires de la necesidad de actuar prontamente en el te
rreno militar, les hizo escribir el día 13 expresiones coincidentes con
las del Gral. Rondeau.
"la prevenida intención que hemos encontrado en Dn. Xavier Elio contra
nuestra causa y adhesión a los Portugueses aq.ns está resuelto entregarle
la Plaza, apesar de las venéficas y liberales proposiciones, que aun se ha
llaban admitidas por sus Diputad^ combencidos estos déla razón que nos
asistía ha roto anoche precipitadamXe el ([armisticio]) tratado pendxe
([y]) sin guardar termino alguno de urbanidad ni los establecidos en la
guerra; por lo que acabamos de ([]) conbencernos que sus fines son
unicam.te ([sus ideas son
y]) de entregar la trá. a la nación Portu
guesa en odio y venganza person.l anuestra forma de Govjio y justa causa
q.e defendemos eroycamXe.
Para ponernos a cubierto de este enemigo y de sus aliad.s aquien talves,
intente nuestro exXo salir aincomodar aunque con inferior num.o".
y agregaban también:
*

"es neces.o ([]) en esta ocasión levantar el sitio de esta Plaza y aun
de su jurisdicn porloque contamos q.e al recivo desta habrán V.SS. vigorisado á ese Patriótico Ex.to afin de que esa ([la]) Junta trate de penetrar
hostilisando a los Portugueses por las Misiones del Uruguay q.e las tienen
sin fuerza alguna, y por los demás puntos q.e los ceptuen oportuno p.r q.e
llamándoles la atención podamos por acá operar contra la fuerza de una
nación tan innerme y pésima como la que nos inbade". (51)

De estas palabras del jefe sitiador y de los comisionados, puede
concluirse que la situación de las tropas insurgentes no era lo sufi(50)Oficio de Rondeau a los Comisionados Belgrano y Echevarría. Cuartel General
de Arroyo Seco, 12 de Setiembre de 1811. Museo Mitre, Documentos del Archivo de Bel
grano, o. cit., t. III, p. 418.
(51)Borrador del oficio [de los Comisionados] a Mal. Belg.o y D.n Vicente de Eche
varría, Cordón de Montevideo, Setiembre 13 de 1811. Archivo General de la Nación Argen
tina, Buenos Aires, Gobierno Nacional "Banda Oriental 1810-1814". X, 1, 5, 10.
— 232 —

cientemente estable como para continuar en las mismas condiciones
el asedio. Sin embargo y en contraposición, sus diputados se mos
traron irreductibles ante las pretensiones de Elío; la razón puede y
debe haber estado en la firme determinación del vecindario y ejér
cito oriental, manifestada en la Asamblea de la Panadería de Vidal,
de que no se aceptasen las condiciones exigidas por el Virrey.
Liquidadas las tratativas, el gobierno de Montevideo, con esa su
inclinación tan particular en él, comunicaba por medio de su Go
bernador a sus habitantes que había fracasado la nueva instancia,.
diciéndoles:
"Los enemigos del Rey y de la Nación pensaron triunfar de vosotros
con ardides; la fuerza de las armas, que empuñan, no alcanza a rendir
vuestros valerosos pechos, muralla mas inexpugnable, que con la que el
arte ha defendido esta Plaza. Se han frustrado sus proyectos, desecho sus
planes, y conocido sus negras intenciones: nuestra constancia les ha prefixado el destino, que la justicia debe darles.
Ufanos en la apariencia los miserables, que forman el gobierno súbersivo de Buenos-Ayres, creyeron que sus desgracias, y su ruina se nos ocul
taría a la sombra de un exercito, que finxen nuevamente organizado en el
Perú, y del que vociferan delante de esta Plaza...
El Exmo. Sor. Virrey ha apurado los medios que pudieron formar la
conciliación, han abusado de ellos, y faltos de una fuerza, que ostentan,
prefieren morir con ignominia, a ceder en el temerario partido, que em
prendieron de sojuzgar a si a los pacíficos moradores de algunos pueblos
de esta banda oriental, que los detesta por sus delitos". (52)

IX

MISIÓN DEL DR. JOSÉ JULIÁN PÉREZ
El primero de octubre de 1811 el Dr. José Julián Pérez, a bordo
del Bergantín Paraná surto en las aguas de Montevideo, escribió al
"Excmo. Sr. Virrey Don Francisco Xavier Elio":
"El gobierno de Buenos Aires me ha comisionado para proponer a
V.E. nuevos medios de restablecer- la tranquilidad en estas provincias, y
espero órdenes de V.E. ...para bajar a tierra y asegurar a V.E. de los sin
ceros sentimientos de aquel gobierno y de mi consideración y respeto". (1)
¿Qué motivos tuvo el Gobierno de Buenos Aires para que una
vez más se dirigiese a Elío solicitando una nueva conferencia para
tratar de solucionar el conflicto platense y reconocerle ahora —expre
samente y de antemano— el título de virrey?
Las circunstancias que determinaron la misión de Funes, Pérez
y Passo, no sólo se mantenían sino que se habían intensificado.
(52) Proclama de Vigodet. Montevideo, 15 de Setiembre de 1811. Gazeía de Mon
tevideo n. 38 del miércoles 18 de Setiembre de 1811, en Biblioteca Nacional, Buenos Airee.
Reservado
Dirección,
n. Julián
28.260. Pérez a Elío. A bordo del "Paraná", I. de Octubre de
(1) Oficio
de José
1811. Copia en Archivo Público de Rio Grande del Sur, doc. 87 A. Cit. Pereda: "Artigas",
o. cit., t. I, pág. 376/7.
— 233 ^

�•¿/9¿ *?I 'I •&gt; -&gt;P •&lt;&gt;
'^.ín^ij-i^,, :^ai\si¿ -113 -y ¿8 '^P ljnS l'P pusj^ otg ap ODijqnj oAiq^uy na !d&lt;&gt;0 "II8I
ap sjqnuo ap O'I ',4?uJ8d,, IaP opJO4 V '"'.13 " *aj?d "?.'?"/ ?"&gt;[ P Vn¡O (I)
'09Z'8^ o"u 'oí^MJia opoAJssa^
•sajiy souang '|BuoBg^ K&gt;atoi|qig ua '[JRI ap ^jqxnaiiag ap g[ sa|Ojj3im pp g ou oapjAa)
-uon ap B'.a^üj) -^x8I aP ajqmaiias *P SI 'op!*)uo|^ -japo^;^ ap muojoo^j (^5)
•op^oijisuajuí UBiqsq as onb ouis UBjuajuBin ^s o^os ou 'ossb^ X
za-ia^ 'saun^ ap uoisiuj bj uojBuiuuajap anb SBpuBjsunaJia sb^
¿^aiaiA ap ojn^jj [3 —ouBiuajuB ap JL ajuara^s
-ajdxa— bjoi]B ajjaaouoaaj X asuaiBjd oj^ijjuoo ja jBuopnjos ap jbjbjj
b.ib(I Biouaaajuoa BAanu eun opuB^pijos ojjg e asaiájjjp as sbui zaA
aun anb ejed saaiy souang ^p ouaaiqo^) ja oatij oauooi an)?
(1) \p%adsai X uoioojaptsuoo tía ap X oujatqoS janbo ap soiu^puiiuas soj3
•uis soi 3P '3'A -^^-t^SasD i nuati v jvívq njod••• '^{W 9J&gt; sauapjo oiadsa
X 'sm^waojd svjsa ua pnjyi^nbuvj^ vj .¡aoajqo^saj ap soipaw soaanu "¡[^
o javodoud vjod opouoisiuioa di/ ata sajiy souang ap otuatqoS ^3,,
:ÍI3 J3TABX o^spnBJ^ uoq
jb oiqijasa 'oapiAajuoj^ ap sen^B sb[ ua o)jns bubje^ unu^^^jag jap
opjoq b 'zajaj UBijnf asof *jq p J18I ap ajqn^^o ap ojaoiiid j^

Mynar ^sor aa isa mqisi^
XI
(ZS) 'ustf1aP sns •"&gt;&lt;! ^j^aiap soj anb 'pj^vaijo vpunq ojsa ap
sojqand souhüjd ap s^jopv^ow sooift^od soj v ts o jv^^zníos ap uojaipuaud
•tua anb 'opiund oijvjawat ja ua lapa^ v 'mmuiouSx uoo Jtioiu uaiatfaud
'unjuatso anb 'Dzuanf vun ap sojjvf X 'sojja ap opnsnqrt um¡ 'uoíduijiouod
vi jvtujoj uouatpnd anb soipaui soj opvundo vy Xaix\y[ -iog ^outx^ /^
' *' vzoj^ vjsa ap ajuvjap uouafi^oa anb jap X 'nuaj
jo ua opDztuoSjo ajuauivaanu uaxuif anb 'otpiaxa un ap vuquios vj o mim
•ptjo sou as vuinj ns X 'stnovjSsap sns anb uo^aXajo 'sauXy-souang ap oais
•^aqns ouuaiqoü ja uvtujof anb 'sajqvuasiw soj oijuatundv nj ua souvffj
'sajjop aqap vioitsnt oj anb 'oupsap ja opmcif
•aid tn¡ saj vtauDjsuo^ ojjsanu :sauotouaiut svjSau sns opisouoo X 'sauojd
sns otpasap 'sotJaXoud sns opo^jsnjf uou a •vzdj^ rrtsa opipuafap mj aun
ja anb vj uoj anb 'ajqouílndxaui svui vjjvmui 'sotpad sosouajva so^isana
jipuau d ozuüojo ou 'uounduia anb 'svuijo snj ap vzjanf vj ¡sapipun uoo
sojjosoíi ap uvjumui uoiosuad uot^n/^ oj ap X Áay ¡ap so^ituaua so'j^
: sajopuapip
1 'bioobisui BAanu bj opBSBDBjj Biq^q anfa sajuBjiqBij snB b jopBiuaq
-o^) ns ap oipain jod Bqcaiunaioo 'ja aa jBjnapJBd ubj uoiobuijoui
ns Bsa uoo 'oapiAa^uoj^ ap oujaiqoS ja 'sbaubjbji sbj sepepinbi^
•jíajJi^Y ja Jod sspi^ixa sauoiaipuoa sbj uasBjdaaB as ou anb ap
'IBPÍA 3P BuajJBUBj bj ap BajquiBsy bj ua BpBjsajiuBin 'jBjuaiao ojia
-jafa Á oiJBpuiaaA jap uoiaBuiuua^ap auuij bj ua opB^sa jaqsq aqap
Á. apand uozbj bj íoijg ap sauoisuajajd sbj ^jub sajqp^npaui uojbji
-som as sopsindip sns 'uoioisodBjjuoD na JL o^JBqma uig -oipas^ ja
sauopipuoa sbuisiui sbj ua .remiiiuoa BJBd omoa ajqsisa a^uauía^uaio

'01 'S 'I 'X \.H8r-0l8t IM3!-^ *Pu8a.. IBa!JN oojai^o^ -sajiy soaang 'bdij
-U9$jy aoi^B^j B{ ap fBJaua^) OAiq^jy TI8E 9P ^T ajquiapag 'oapiAdiuop^ ap uopjo^ 'Dijjnn
Pfí aP oaii|.u v (ap soiu^ran^og 'aaxijy O3SHJ\[ 'tt8í aP ajquranag ap zi 'OJ3S oiony ap
¡po^ ap oi
-ijns o[ Bja
ou saá
sajuaájnsui ssdojj bbj ap uoiaBnií^ ej anb asji
ja ou
apand 'sopeuommoa soj ap k jopsijis 3jaf jap SBjq^jed ssjsa ^
(l¡) \tapDqm sou anb bj outoo nuitsad X autuauui uv} uoi.mu
min ap ozjanf vj vj¡uoj ornado vjo jod sotuopod uopuajo vj sajopuvuivjj
a'b j'd ounuodo uanida^ soj ^b sojund smuap soj uod X 'ounSjo vzuanf vis
uauaij soj a'b Xvn^nj/j jap sauonjm so/ jod sasanj^nuoj soj o opuosijpsou
Jiutauad ap aitti^ v^unf ([DJ]) osa anb ap utfo orxg ojiioujoj asa o opostj
•otiia ••',^ uojqou vtsap oatoai jo a'b sowvtuoa anbojuod wotpstunf ns ap
uno X dzbjj ojsa ap otijs ja jotuvaaj voisojo ojsa ua ([]) O'saaau san

•jcruinu uouafui uoo anbuno jopowoouio jijos orxa ojjsanu ajuajut
'saajo} uatnbo s-pmjo sns ap X oüpuaua ajsa ap ouaiqno o soujauod ojoj
osnoo ojsnl X ovíioq ap owuof ojjsanuo j-uosjad •arutvoXoja
ozuo^uaa Xsouiapua/ap
otpo ua osang
arb
•nuoj uotoou oj o 'oji oj joSajjua ap ([X
uos soapt sns]) arutootun
uos sautf sns anb souuaouaquoo ([]) ap sowoqvoo anb oj jod iojjanS
oj ua soptoajqojsa soj tu poptuoqun ap ounSjo ouiuuai jopjonS uis ([X])
arpuad opvjuui ([oiopstuijo]) ja aruiopojidioaud auoouo ojoj ou oitstso
sou anb uozoa ojap soisa soptouaquioo s-pnjndtQ sns jod sopptutpo uoqojj
•vi/ as uno anb 'sauototsodojd sajouaqij X sootfauaa soj ap josado 'ozojj oj
ajjogajjua oijansaj visa swbo sasangnjuoj soj o uoisaupo X osnoo ojjsanu
pjjuoo otjn jataoj¿ 'uq ua opoj%uooua soway anb uoiouajut cptuaaaud o/,,

uoa sajuapiauioo sauoisajdxa g[ Bjp ja Ji^uosa •nBapuojj
oziq saj 'jBjrfnu
ouaaj
-jBj^) jap
sbj
-a} ja ua sjuauíBjuojd jBn^ae ap pepisa^au bj ap sajty souang ap sop
-BiAua soj b ojuaiuipuaAuoa jb opuBAdjj 'uotsnu bj ap oseaejj ¡^
ÍOS) \sosouapod upuoy as sopiunaj anb soSiuiaua soun djjuóo
jojado ap zodoo auapisuoo o/ 'opozjofau 'anb ojuv¡ ojsov otiojata ja pvptj
•nSas ua oSuod anb 'opojpaj oun jaoou poptsaoau ap sa aui sviouojsunouto
soj u^ -ojauvui ojio ap josuad p ouiuuajap aui uoiooiip^ui mjas oun ojad
ioijnq soui ap sosajduia jojuatui a snptjinbpo svívjuaa soj joajasuoo mjaui
•ojd aui opoi uoo X 'opouijosap ajuatuotnjosqo ajjvd ojaojaj oun ntsa 'sajq
•utou qooz o ozuoojo ojos anb oauij ap odojj o; íoduiap unSjo jod onupuoj
X otdiouijd anb uoo otuq janbo ajasopuvqooo X 'oitonui ua optnutuistp ou
as Diouajsiso ap ojjof X zapnusap 'januo uotoojsa oun ua ogpof osouad oun
ap oposuoo anb 'ojoujod oijajjoqvo vj ua optqou ou onb uotsjadstp O] ap
svui p sand 'sasanünuod soj X sojsa ojjuoo ajqo anb ojvd ajuotsoq sa ou
'oapiaatuofn ap soj njod ajuanf Xnuí anbuno opuoui tut ap ojtoiata j¡¡n
:Bjquasa 'optpad asa jbobu Bjed Bjn^j anb s^uozbj sbj i
-UBjd jy "sasanánijod soj ejjuoa aBijonf BJBd BpuiAOj^ bj ap uoia^.
-ooa bj jauajqo ap ubjbjbj} ajqísod pspaAajq bj b anb sajopue^pi
'XBn^BJB^ ja ua saouojua asa jod 'Bj^aAaij^^ b A ouBj^jag b 9Pfjo
'Bpuajajuoa bj BpBzijBurj 'ajqraajjas ap ^j ja 'iisapuojj jBjauaS jg
•sBuiajqojd sajua^jn sns ap uopnjos bj Bjpuadap sejja aQ *sba
sbj ua sezuBjadsa SBp^punj Biuaj uaiqiuBj eajty souang

�La desorganización del ejército y la desmoralización de la de
rrota en lugar de haber disminuido, con el tiempo iban acrecentán
dose. Saavedra y Molina, desde Salta, a donde habían ido como co
misionados de la Junta, el 5 de octubre escribían:
"V.S. debe creer que no viniendo de esa ganando instantes, siquiera la
de dos mil hombres armados y mil fusiles para armar los que tenemos y
podemos reclutar mientras llegan, no solo no seremos capaces de recuperar
nuestras inmensas pérdidas, sino que es imposible podamos resistir el pri
mer movim.to de Goyeneche y serán infaliblemente perdidas estas Pro
vincias... de la frialdad que notamos en estos habitantes es menester que
hablemos a V.E. con franqueza a la vista de la benignidad artificiosa y
astuta de Goyeneche... guardan la posición de unos espectadores indife
rentes". (2)
Esta difícil situación se vio agravada por la crisis política que se
operó en Buenos Aires y que desembocó el 23 de setiembre en la
formación del Triunvirato.
El nuevo gobierno comprendió que para poder llegar a la tan
necesaria reorganización militar era imprescindible eliminar el frente
oriental.
"...habrá ya VJS. instruídose de los tratados celebrados con el gobierno de
Montevideo —decía a la Junta del Paraguay el Gobierno de Buenos Aires—•
Ellos han sido el efecto de una necesidad imperiosa; mas entran con ven
tura en el gran plan de nuestra independencia civil. El poder descuidar
por ahora de ese punto de atención, que precisamente demandaba la mayor
parte de las fuerzas de esta capital, y que aun cuando ello no podía es
perarse con prudencia un resultado feliz en fuerza de que el ejército del
mariscal Souza cargaba ya sobre el nuestro que sitiaba la plaza de Monte
video; es cabalmente una de las medidas que más exige el plan de recuperar
lo que tan desgraciadamente se ha perdido". (3)
El mismo día en que recibió la propuesta del representante por
teño, Elío comunicó su aceptación.
"A la hora que á V.S. mas le acomode —contestaba— podrá bajar á
tierra y pasar a esta Real Fortaleza, donde con el mayor placer y satisfacción
oiré á VS^ como comisionado del Gobierno de la Capital, quantas propo
siciones me haga, con el justo fin de restablecer el sosiego y buen orden
en estas Provincias, q.e tanto ha propendido, como no ignorará VS. y el
mundo entero; protextando de nuevo á VS., que nada de cuanto quepa en
mis arbitrios y facultades por alcanzar tan alto objeto, dejaré de hacer", (i)
Ninguna de las circunstancias tan graves porque pasaba Buenos
Aires, que acabamos de apuntar, escapaban al conocimiento del Virrey
(2)Oficio de Saavedra y Molina a la Junta de Buenos Aires. Salta, 5 de Octubre
de 1811. Archivo General de la Nación Argentina. Buenos Aires. Gobierno Nacional. "1811
Salta junio-diciembre", Leg. 31. Cit. R. Levene: "Formación del Triunvirato". Academia Na
cional de la Historia. Historia de la Nación Argentina. O. cit., t. V, Sec. II, p. 376.
(3)Oficio del Gobierno de Buenos Aires a la Junta del Paraguay. Buenos Aires, 20
de noviembre de 1811. Museo Mitre, "Documentos del Archivo de Belgrano", o. cit., tomo
III, pág. 433.
(4)Oficio de Elío a Pérez. Montevideo, 1. de Octubre de 1811. Archivo Gral. de la
Nación Argentina, Buenos Aires. X, 15, 10, leg. cit. Copia en Archivo Público de Rio
Grande del Sur, Doc. 87. Cit. Pereda: "Artigas", o. cit., t. I, pág. 377.
— 234 —

cuando tomó tal decisión. Informando al Ministro de Estado sobre el
particular señalaba:
"Por tercera vez há ocurrido la Junta de Buenos Ayres (hoy conver
tida en gobierno egecutivo...) proponiéndome nuevos arbitrios de res
tablecer la vnión y tranquilidad tan perturbadas en estas Provincias por
medio de su Secretario Don José Julián Peres a quien al efecto authorizó
por la credencial N. 2.. Ya consecuente siempre con mis primeras ideas
niveladas por la de S.A. el Consejo de Regencia, y por las circunstancias,
me presté de nuevo a entrar por convenio como pudiese por el conciliante
la justicia y la equidad y fuese decoroso a la dignidad y authoridad del
Gobierno Supremo de la Nación; sin que sirviese de obstáculo a mi alla
namiento el estar convencido que en este tercer paso de dicho gobierno
no obraba como debia la buena feé, ni el deseo de su reforma por el bien
común; sino que há procedido a impulsos de la necesidad y apuros en
que lo há puesto la situación respetable y ventajosa de los Tropas del Ge
neral Goyeneche... no menos que por su temor al Exercito Poturgues, y
por la debilidad, y falta de energía para sostenerse aquellos mandones en
un Gobierno Desconcertado, precario y despreciado de la universalidad de
las gentes de honor, y amantes del orden. — Todo esto repito lo conozco
muy bien como una verdad demasiado publica". (5)
Conceptos similares empleaba en el oficio que dirigiera al Mi
nistro Español en Río de Janeiro, Marqués de Casa Irujo, el 18 de
octubre:
"Tengo la satisfacción de poder informar á VE délo ventajoso q.e se
presenta el aspecto délos negocios políticos del Virreynato de mi mando.
Desechadas por mi las (proposiciones que presentaron) ([con aquella
primera conq.]) los cuatro diputados q.e vinieron á tratar en la Fragata
Inglesa la Nereus por no parecerme decorosas, siguiendo ([siempre]) aquel
sistema de firmeza con q.e siempre me han hallado aun en momentos bien
apurados, esperaba volverían á buscarme para mejorarlas no (solo por)
([porq.e]) la derrota del ex.to suyo del Perú, y () los pasos aunq.e
tan lentos del ex.to portugués, sino por las noticias q.e adquirí de (q.e) el
vecindario de Buenos Ayres cansado ya de tantos males, amenazado continuam.te por el Bombeo, y privado délo mas preciso (a causa del) bloqueo
(í]) empezaba á lebantar la voz de un modo q.e se hacía temible al
Govierno devil, ([y]) miserable ([y]) aun dominado por los Comd.tex de
las fuerzas
La voz general fue la de composición con Moni.o a toda
costa y esto creo les obligo á enbiar inmediatam.te al Dr. D. J.é Jn. Peres
ante mi con plenos poderes pja tratar de la pacifiacion". (6)
Vistas las proposiciones de una y otra parte, Elío resolvió con
vocar a distintas autoridades y personas de la Plaza, para asegurar
"mejor el acierto en el importante asunto pendiente con el Diputado del
Gobierno de Buenos Ayres me parece muy del caso consultar las proposi
ciones hechas por una y otra parte con el Excelentísimo Cabildo, comandante
(5)Oficio de Elío al Ministro de Estado. Montevideo, 3 de Noviembre de 1811. Gus
tavo Gallinal: "Correspondencia del Virrey Feo. Xavier Elío", en Revista del Instituto
Histórico y Geográfico del Uruguay. O. cit., tomo II, n. 2, pág. 1016.
(6)Oficio de Elío al Marqués de Casa Irujo. Montevideo, 18 de Octubre de 1811.
Borrador en Archivo General de la Nación Argentina. Buenos Aires. Gobierno Nacional.
"Banda Oriental 1811-12". S X, C 1, A, 5. n. 11. Ordenación n. 268/71 en el Archivo de
Foto-copias del Instituto de Investigaciones Históricas de la Facultad de Humanidades y
Ciencias de Montevideo. Museo Mitre: "Contribución Documental para la Historia del
Río de la Plata" o. cit., t. I, p. 151.
— 235 —

�ap ouiaiqoS ^a uoo sopvuqaja^ sopvjojt soj ap asoptnjjsut 'S'A "^ PJ1"H '

— ssz —
'ISI '^ 'I " '•! "o .."Id I 9P !H
jap bijoisij^ b\ sjcd jBiuatun^o^ uopnquiao^^^ :ami}\[ oas;i)^[ *oapiAajuoj^ ap ssijuai^
sapBpiusuinjj p pBijnjB^ b^ ap sbjijoisi{^ sauoiJB^psaAuj ap ojnipsuj [ap SBido^-oio^
ap OAiqjjy ]3 na U/89Z o'u u?&lt;rep-&gt;0 "II o"u 'S 'V 'I 0 'X S '.^I-im IBlu3!J0 BPUIIa,,
•[CuoijB^j ouaaiqo^ -sajiy souang •Bu¡jua8jy uopBfj bj ap jBJaua^) OAiqjjy ua jopsjjog
'1181 8P sjqnjjQ ^p 81 'oapiAajuo^j -olnjj oíd^ p sanbiv^^ ;o 01^3 ap otai/0 (9)
•9101 "^?&lt;' 'Z o-u 'II otuo&gt; '''^ 'O 'AvnDaHfi lao ooijva^oa^ a odiuoj.si[j
iaa visia^h a ',,0173 lamvx 'o3i ^aJJ}A 13P ^t3uapuodtajjojn nviiim^ oavx
'H8I P a^qiuaiAoj^ ap 'oapjAajuon 'opDjsg ap ouisiujf^ p&gt; oijg ap oioi/Q (9)
ajuvpumuoo 'opjiqo^y ouitstiuajaox^ ^a uo^ a%jr&gt;d ojio X mm jod souoav sauoto
-tsodojd sdj jojjnsuoo osoo jap .ínui aoajod aui sajXy souang ap ouuaiqoQ
jap opvjndiQ ja uoo atuaipuad otunso apiotjoduii ja ua ojjapv ja jolaiun
ejed 'bzb[&lt;j b[ ap sbuosjocI ^ sap^pijoine SBjmjstp e jbooa
-uoa oiA^osaj oi[^ 'a}jB&lt;J bjljo ^ Bun ap sauoiDisodojd sb[
^"9^ \tuoiomff3Dd vj ap jvjdjj vd sauapod souajd uoo iiu a%uo
sajaj ~v[ ?•[ -q -jq jv arwoiDipaiuut jotqua 0 o^tjqo saj oauo ojsa X, vjso^
npoi b o'iuo^^ uoo uoioisodwoo ap nj anf jvuaua^ zoa vj
sazuanf svj
ap sarpwo^ soj lod opomuiop uno ([-i]) ajqojastw ([]) 'Jiaap oiuatao^
jv ajqiuiai trpm^ as amb opoui un ap zoa vj uujttoqaj v vqozadtua ([])
oanbojq (jap vsnvo vj ostoaud smu ojap opvawd 'oaqutog ja jod avuirmuij
•uoo opozvuauto 'sajoui sojurn ap vA oposuvo s^jÁy souang ap oijupupaa
ja (a'b) ap t^inbpo aúb smo^ou sdj jod ouis 'sanSnj^od orxa jap sojuaj u%
^butw sosod soj () ^ 'nuaj jap ojíns orxa jap vjouuap vj ([a'buod])
(jod ojos) ou sojiDiolaui viod auuvosnq v umiaajoa nqojadsa 'sopvundn
uaiq so)uauiout ua uno optrjjou uvy aui aiduiais a-b uoo vzauuif ap outaisis
janbo ([auduiats]) opuamSts 'svsouooap atujaoauvd ou jod sna^a^[ trj osajUuj
vidUdjj vj ua jvjdj) p uojaium a-b sopojndip ojjono soj ([-buoo vuawud
Djjanbo uoo]) (uojvjuasajd anb sauotJtsodojd) su; iui xod svpvuoasaQ
•opuvui iui ap oivuXajjiyi jap sooptjod soijoüau sojap otoadso ja vjuasaid
a^ a-b osotvjuaa ojap 3^ p untujofut japod ap uot^jofstios vj

ap 21 Ia 'ofnjj BSB3 ap
~}VÍ IB BjaiáiJip anb opijo

'119. •*?d 'I 'i ^?3 ' ',,t0^"-'^., ^vosraj -if^ -¿g -ooq 'jng pp ap
H P 'V'O ^*V TI8I 3P ajqn^o P 0"I '&lt;k&gt;P&gt;^K '^ajaj o 01J3 ap oiji/o (t)
ijb^j
9^ -sajiy eou^ng •^Dngnjvj ¡ap njun[ vj o sajif souang ap otuatqof) jap 0131/Q () 'III
'9LÍ 'd 'II 'D9S 'A "' ''*P '0 •VKUMS3HV NOiDvf^ vi 3a vmoxsiH •biji8!H "1 3P I
-bj^ Bituap^^y '^ojvjtnumjj^ \ap uoiüdwjojj3 ^a^í^Aa^ '}j 'ji^ '( •Sa'j '^ajquiap^p^otunf B ap
II8r '[Guopsj^ oujaiqo^ 'sajiy souang 'Butjua^jy aopc^¿ B{ ap ^Bjau^^) OAiqjjy *[fg[
ajqnioQ ap 5 'Bi[Bg -sajiy souang ap mvnf o¡ o vui¡o¡^ i ojpaavvg ap oyjijQ (j)
ap
;^ pp ojuaruipouo;) [b neq^deasa 'jejande ap someq^^e anb
souang eq^sed ^nbjod soaviS ubj SBiouBjsunajp se[ ap buS
(f) 'njaaot{ aP ajofap 't
'oiatqo otjn uv$ jvzudojv jod sapnjjnonf X soujiqjo siui
ua vdanb ojuono ap vpmj anb "SA 9 oaanu 3P opuotxajojd íojajua opunui
ja X -gyf vunjouSi ou ouioo 'optpuadojd in¡ otuot a-b 'svpuiaojj svjsa ua
uapjo uanq X oSatsos ja jaoajqojsau ap uif ojsnf ja uoo 'dSdu aui sauotois
•odoud SDjunnb '¡viiüdj dj ap oujaiqof) jap opouoistuioo ouioo 'SA 9 ?Jf
uotoovfspvs X jaoojd joXvui ¡a uoo apuop 'ozajouoj ;^j/ ojsa v josod X
b jvívq vjpod —oqojsajuoo— apouioov aj snui 'S'A 9 an^ bjou d/

-jod ajuBju^s^jdoj [ap Bjsandojd B[ oiqpaj anb ua ^jp oiusim ¡^

(S) anb
'uP!Pja&lt;l
V soj
9g ajuauwpmovjSsap
oj
jvjadnoaj 0p urrjd ^a ^Sixa smu
soptpaui
ap oun aiuauijvqoouot
sa anb
íoapiti
•ajvof^ ap vzBjd vj Dqvijis anb ojisanu ja ajqos vjC vqoSivo vznog jdosijduí
jap otioiata ja anb ap vzjanf ua zijaf opvijnsaj i/n mouapnjd uoo asjnjad
•sa vipod ou ojja opuono uno anb X 'jvjidno vjsa ap sDZjanf sdj ap ajjod
uoXmu v] vqvpumuap ajuautvsioajd anb 'upiouajn ap ojund asa ap bjouo íod
jnjnnosap uapod jg "Jinio vpuapuadapm ojjsanu ap uojd uvjS ja ua vjnj
•uaa uoo uojjua svui insotjaduit puptsaoau vun ap o^afa ja opts umf sojj^
—sajty souang ap oujaiqoQ ^a XvnHojvj jap vjunf oj vtoap— oapmajuof^

'cuiauBf ap oijj na jouBdsg ojjsju
ua B({ea[duia saaB[iuits

(S) 'tP^iq^^ opmsowap pnpjan mm ouioo uatq ^nuí
oozouoo oj ojidaj ojsa opoj^ — -uapio jap sajuvuto X 'jouov ap sajuag so/
ap popijBSjattiun ryj ap opmoajdsap X oijnoajd 'opojjaouoosaQ oujatqof) un
ua sauopuoui sojjanbv asjauajsos vjod mSjaua ap ojjvf X 'pvpijiqap vj jod
X 'sanSjntoj ottojax^ jd jowaj ns jod anb souaui ou * *' auoauaXoff jvuau
•af) jap sdOojx soj ap vsoíoiuaa X ajqvjadsaj uoi^onjis vj ojsand ou oj anb
ua sojndv X pDpisaoau vj ap sosjnduii v optpaoojd mj anb ouis íunutoo
uaiq ja jod vwjojaj ns ap oasap ¡a 111 'aaf ouanq vj mqap ouioo vqojqo ou
oujaiqoS ouoip ap osvd jaojai ajsa ua anb opiouaauoo uoisa ja ojuaiuiou
-d;/b tui o ojnoDjsqo ap asaicuis anb uis íuoioo/^ vj ap ouiajdng oujatqof)
jap pvp^joutnn X pnpiuSip vj v osojooap asanf X pojnnba vj X moifsnt vj
atumjiouoo ja jod asaipnd ouioo oiuaauoo jod xoj%ua v oaanu ap ajsajd aui
'sDiouDjsunojio sxrj jod X 'mouaSa^ ap otasuoQ ja -y ap vj jod svpojaaiu
soapi sojautijd siui uoo aidxuaxs aiuanoasuoo v^ •Q-^ 0-^¡ jmouapajo m jod
ozijov%m&gt; o^oafa jv uaxnb v sajaj uoijn[ aso[ uoq oijviajoas; ns ap otpaui
jod smoumojj svtsa ua svpvqjnjjad uní poptjmbuDJt X upiua vj jaoajqni
•saj. ap soij}tqjv soaanu auiopuatuodojd (• • • onpnoaSa oujaiqoS ua vptt
•jaauoo Xotfj sajXy souang ap vjun[ oj optjjnoo vij zaci vjaojaj Jojn

ajqos opBjsg ap

jb opuBiuaojuj -uoispap {b; ouioj opuen^

p JBUituip a[qipupsajduii Bja jpjifiur uopBziuB^joaj bi
ub^ B[ b jBxía¡[ japod BJBd anb pipuajdmoo ouiaiqo^ oAanu [^j
B[ ua ajqmaijas ap g^ p oooqmasap anb •ojBJiAunjjj^
^ saaiy souang
ua oaado
[ap uop^tujoj:
as anb eai)j[od sisua b[ jod BpeAB-róe ota as upiaenjis [tarjip bjs^j

•aftput sajopvjoadsa soun ap uoiJisod vj uopjnng • • • avoauaXof) ap Djnjsv
X vsoptjiuD pnptuStuaq bj ap vista vj v vzanbuvjf uoo '2.'A (Z)
^ouiajqinj
-^atua^
anb jaisauaui sa sajuDjiqoij sojsa ua soiudjou anb pnpjotjf 0/ ap •••totovía
•ojj ío^sa soptpjad ajuauiajqtjofut unjas X ayoauaXo^) ap oruitaoui jaui
•tjd ja Jtfstsaj souinpod ajqisodutt ^a anb outs 'snptpjad svsuautut sojjsanu
jBjadnoaj ap saoodvo souiajas ou ojos ou 'unáajj svjpianu jnjnjoaj souiapod
X souiauai anb soj jmujn njnd sajtsnf jtui X sopvuiuo sajqutou jtui sop ap

rnerqijasa ^jqnjao ap c; p 'Bjunf b[ ap sopBuoisim
-oa omoD opi uBiqt:q apuop 'l[^g apsap 'bui[oj^[ A BjpaABBg #asop
-UBjuaaajOB UBqi oduiaij [a uoa 'opjnutoisip jaq^q ap aBJ&gt;ri[ ua bjojj
•ap B[ ap uopBzi[BJomsap b^ A o^tajafa pp uoiaBziuB^jos^n B'j

�— LZ —
'8I8T '^^TV sonang -8J!odxg oui¡,i boj ap Binajdmj -tuapiQ jap ogiwy ;jj uod opo^tfit
•VJ3 sngiuy aso[ -q -taiqtq sojqanj soj ap ¡duiuioa/ loj^aioid jjn :[AT3 -^ -j] (Zl)
•S9I o" '01 'S 'I 'X
*ttT8T"0I8I XBiuat jq upuBg,, *|Bnope^ oujaiqo^) 'sajiy souang 'napaa^jy nopsj^ [ ap
|Bj9ua^) OAiq^jy 'XT8I 3P ajqnjDQ ap 8 *&lt;&gt;^9g oXojjy 'Djunf oj ^91ad 9P P?/O (II)
"6/8¿ •^•&lt; 'I 1 '.."J'-'K.. ^vaaaad 113 SOI 0- '01 'S 'I 'X tI-0181 IJOHO BPa
souang -Bunus^jy uopBjj B[ ap [Bjaua^) OAiqruy •smfiDf) X opanujy aso[ 'taiaj a
o^a^ oXony ap ojuauivdtüD^) ja ua j¡gf ap aiqniJQ ap ¿ jap uptsag dj ap ojoy (01)
(Zl) '?'?s Ia iwunnaj p uapuo ja
ua sojjá ap pvjunjoit vj asnjjnsuoo as anb viod 'soutoaa souonut lod opviu
-utf 'jviauai jv oriiosa un pjuasaid X OZ?V ** svSruy ap sauoi^saSns uod^

'6101 '^?&lt;* 'o'Z oa 'II "' '''!' ' 'AV9fin isa ooiAvaso^f) a o^iuoxsijj
p 9jqai9iA0^ ap

'oapiAa]uo|^ •oppjs^ ap oujsnii^^ yt otffl ap oi^fQ (^)
9 ^i
•gZ6 %iVá 'Z o'n 'II omo' "'i^ 'O 'AvuDrisn isa ODUVH^oa^ A

'H8I P a^qnjao p I 'oapiAajuo^i -tapogi^ b mj¡[ ap &lt;noi/o ()
pjo^i tapogi^ b mj¡[ ap &lt;noi/o
vq Xaujia louag ourx^ ja jod sopvuotstuioo 'sntfjVQ oiuojuy wq X opaa
•aoy ap asof wq sajonas soj X 'zaia¿ umjnf asof u-q ^jq sajXy souang ap
oujatao^ jap opvmdtQ uouag ja 'ouoaf vj ap mp Xoy sopvílaiSuo^.

ap 8 Ia 't46osojjna sajBiu^uo sounS^
anb 'oiiBip opeiouBjsunojio jínuí,, un opuainSis 'biab^ ap Jioop ^y
•oapiA3^uoj^[ ap ouaaiqoS ye
sopBjqi[ BiJBÍap soj opis ^p O}U3uubjuba3[ ^a anb jod UBjjajjoa anb
aiaans bj bjo sajqiuoq sojjonbB b BqBdn^oajd anb oj [Bioadsa Bjau^iu
3q -saín un O[os ub^ Bio^q 'sajBjiniis SBTOuB^sunojp ua ojsaijiuBin ap
oisand Biqeq as vÁ anb oiuaimpuas íuoiou^auoo B[[anbs eiaBq uoiois
-odo Bun ^iuaiquiB as oapiA^}uoj\[ uoa opBjBJ^ Biq^q zaja^ ano O{ ap
eaiouauuod souná^ bubíIiubd b[ ap oiJBpmaaA [b japna^sBJi [y
•SBuiap 9O\ ap aSuBo ^a jbibj^ BJBd anb zaA b^ b 'ojaaja
[B noSaaqo asof b opuBuoisuuoo 'sopB^ajjua uasanj Xbii^bjbj pp
sojauoisud bo^ anb ap uapjo ^ip ^ajji^ ja 'ojuauuiuaAB op^asap ubi
ja ajqísod jaoBq BiBd pB)unjOA Buanq opuEJjsoui Á 'ojub^
(II) \t
•au oj optnjouoo otov as anb oSanj ajtitwau anb oionpuoo tut ap vpmDuvt
•sunojto uozou vun •^-/¡ o jvp atxuiiad aui ou oapiaajuo^^ ap sauotouajaud
soqanu sd^ uowodi^ijuu ajqísod n\ uoo '^.'A 9 "Jjnsuo^ ap pvptsaoau 07
•soiotnUad sajqnjnyp^ut jduoiovdo apand vjowap ns anbjod
oiuauiout ap vptpud uis ojjmpvdsp uatq o vSuat '^^'/{ amb ojadsa opo% uoo
'oaj^oj ajsa ap osajSai ja njsmf asjaom( aqap ou aso[ u-g ap oÁouy jap aud
Dj¡o vj v sodojf svjjsanu ap opvjtjaj bj oSuvquta utg •smouauafuoD smjva
ap sandsap ozauijff uoo uauapsqos anb X 'omjoui uaiquinj anb sauoiotsod
-oíd SDjauqos uotonjosaj vutiijn tui sajjosvd trd '^'/{ ap satuvutuijat sauapuon
'BqBJad
-89 anb BqB^ouB '¿ jap u9iunaj bj ua opejqajaa JBuiui
ja uoiaBaijiiBj i oipmss ns BJBd 'zaaaj opu^ijiiuaj 'Btp ojio jy
(01) \fl-tadsa as ou anb opvrjnsau oíjdjj
•uoo ns ap vstito aj as o 'ooo^dioaj ojuaiuiiuaan un ap ouiuuat jv nSajj as
otuoj ajjua 'sm/jjoiu sns vpuadsm anb ap ojoafa p svsaníinuoj sndoii snjap
'JOJQ jouas jv aioifo A 'oi^ ja ua oanbojg X popijijsov vpoj asao anb vjvd
BiDuapmoud ap 'Xauui^ Jouag owx^ ja a%^ans oidoid vjap anb X ¡vjja ap
otjoip oisvqu ja auqij opuofap X aso[ UBg ap oXojuy ja oposnd 'vzvjj vj ap
vista ujv uujjDtf as anb svdoj) soj oiuosaoau odutap ja ua asopuvatax toins
jap uptouadsns o^ asuaiuioo as X 'popijusou r&gt;po% asao anb ap utfv ajuou
•iwj^i X vivjo uapio vun oiuauiout jv ap Jouag ouoip anb ap oiotntiad uis
opvjndiQ ^oua&lt;¡ opijafa^ ja jod Djsa oSanj apsap vétnj as anb uojvpuooo X
jvpuoov umqap isa^Xy souang ap oujaiuog opnjto jv vjjnsuoo v%uoxd vun ap
oipaui jod asjaouaa uvjisaoau anb atuaipuad uowviooSau vj opot jap itnjouoo
vjod pvjjnoiftp vjjo anb vun optunoo opuaiqou anb tuouatrp íoj/g

soj u^ Bpiqaauo^ 'uoisas b[ ap Bj3B uojbiujij ajqn^^o ap ¿ ja 'ooag
oAojjy jap ojuauíediuB^ ja na sajuBjuasajdaa saj} soj sopiunayr

(6)
\fil^^Jaui
vj tsap
uopoqojdo
oivd
uasDpjooo anb oj ap vjuan^
asaip
aui as anb
pnpijoo vjíui
uoouvsuadstp
otatqo opvotp
•ui jap ojgoj jo sajuaonpuoo soipatu soj ap uasDjvut zaiaj umjnf asof uoq
opilafa^ ja uoo anb viod —opois^ ap ojjsivij^ jv moap aj— vzuoifuoo tut
vpoi ap X 'sajqvpuauiooai Xntu sojaSng 'ajiu^ ap ovXa^ jap vnanf) ap lojtp
•ny X joiauaf) losasy sot/ivf) oiuojuy uoq ouoiouoy jv X 'otouaipny jva^j
visa vivd ojsiaoid uop.iQ opaaaoy ap asof uop v saiapod ap pnjtuajd uoon

:ozuojnB
ja 'Burajqojd jap jbjbjj ua eiaua^jn
ejcpqopuarpu^jdmo^
ap ¿ ouisiui

d

(8) ',,upipuodoid as viov vtpip p anb saiuvtioduit sotunsv sojap ivjoij vjod
'Xaiity¡ 'iog •oiux^ jap uotovitaou vj ua X souiatqo^) ajsa ap vsd'J 0/ ua 'y^
ap uptooiodioo ajqojadsai vj uauodtuoo anb 'saig soj sopoj uajuasaid as
'mp jap aouo soj p otjvf uts vuvttvui anb Xa^ jap otoiaiag jo auamuo^,,

jsb odijijou ojubjsui jb 'epiqp^j uapjo bj opuaijdmna 'japo^iy^

jb
'sapepijiqBsuodsaj
SBjnjnj sajqBJOABj
uaiquiej Jtpnja
A sajiy souang uoa sauopejaj
sb[ ua SBiouBjsunojp
sbjs^
jeipaACudB BJBd SBzjanj jiun ap 'Aajji^ ja jod Bpiiuas 'pspisaaau
B| ua o 'soinaaouoasap oj 'soiuifrp ouioo 'jbuij opBjjnsaj oAna 'opBa
-jajjB ouisiui janb^ ap oaijoiu uoa opjiq^^ ja uoa op^anae un ua jbjss
opnd oiqraBD jap uozbj vj 'sopBpuaaBq Á otaaaiuoa 'Bpuapeq 'ojp
-jafa 'buubui bj ap sajnejuasajdaj b uaiqoíB^ BqBuiBjj anb ouis 'opjiq
-B3 jb epuaja^ui vioouoo^s aj ojos ou BJoqB ojad íítouja;qo3 oand
X ojjb
ubi,, ^p
^p sauopsana
sauopsana ua
ua jiuaAjajuí
jiuaAjajuí
jed Btuaj
Btuaj
aje^
anb sojnqijjB
so oand
joqB
ojad
íítouja;qo3
jjb ubi,,
jed
aje^
anb
soj ajqos Boiraajod eun ojuatuiBjunAy ja uod
uod opruajuBin BjqBq ossb^
Á zajaj '8aun,j ap epiuaA bj ap uoiseao ua anb eomapjoaaj ¡^ajj;^
jap japaaojd ja ua ojiS ajsa juaBjsap auaiAUoa 'sajajuí ns joj
apopijo
jBjijip^
ODiji^oj
jopBiuaqo^ jb BjaiStJip ajqnjoo ap•oapiAajuoj\[
¿ mp ja anb
jaÁua
Bioap
(1)vj'^'S'A
3iquiou anb sopvpuaooy
sojuvj
X
sajumoiautoo sias 'ouonpy
ap lopoitsiuiwpy
'opuatoojj joay
apsoijo
soitstu
•tfjl 'vnatg j^n^iff uoq otavu ap upjidoj ¡a 'svsanj^ otinj^ ajuaojyf uoq
'laipogug 'ouipayi ap sanbio^^ odutoj ap ¡oosiivffl /a 'vuiiDf^ ap joiauaQ •

�— 6SZ —
— 22Z —
•JEurniijajj opsiBij^ ja nos opuaipimn^ asof usg B gj I3 uojBiiiaj as sajiy souang ap ssdoif
sol anb a^ip ag -(09^'8^ uopjajig opBAja^sjj -sajiy 'a 'jBuopBj^ s^aioijqig) •^jqn^Q ap j^
[ap oapiAamoj^ ap Biaz^;) b[ ug -^[ ja oiuBAaj as o^is ] anb aiuamBsajd^a aoip ^eajqi-]
soiqanj so] ap pjuiuiofj aoijaioj^ 13,, n^ 'biab;) -soppouoa soiuainnaop so.no ap as.iaB.il
-xa apand anb B[ ood Bdajjsip BpciuauíBpunj uaiq fisa uojsnj^uoa Bisa opuBn^ uny
•IS o^ '01 'S
'I 'X \.I8I"0I8l IB'na!JO BPnBa IBuopB(j onjaiqof) -sajiy sonang 'BuiíaaSiy uopB^ b[
ap jBjaua^ OAiqajy '1181 ap ajqmo *P ti '8BZHB8 aP BJ^j sajiy souang ap ojapiSjns ja
uci oiJUJjaj^ Biaqjo^ sajiy souang ap oujatqof) jo ojanty ap ouiijj ap optfQ (j^)
•g -ayd -ip -o •&lt;&lt;;|tit.i0 Xa^nd ?aP
opox^,, :zaaNVNS3j oisomy "^p '^ 0-n ofe^a'j 'IX8I BJjanf) - jBuopBj^i oujaiqo^ -sajiy
souang 'Bupua^jy uopB^ bj ap jBJaua^ OAiipjy *XI8T 3P ajqniaQ ap \\ 'OJOJJ oj ap oi^
jap raojj ídj ap o.i ijtuaia oujaio^) owx¡[ ¡ap sajouag soj v nvapuo^ ap otoj/Q (q^)
•911 o"" '01 'S 't 'X '..t-181-0181
[BjuaiJO Bpn"fj,, 'iBuopB^j onjaiqo^ -sajiy sonang 'BnnnaSjy oopB^^ B[ ap jBjaua^ OAiqjjy
'U8I 3P 61 aJC|n^^O '89J!Y soaang 'za^aj v sajty souang ap vtunf nj ap opi/Q (61)
"Etl o'u '01 'S 'I 'X '^8I-0I8I IBla3!JO BPaBS&gt;.
'jbqoidbj^ ouaaiqo^) -sajiy sonang 'BnijuaSjy uoioejij bj ap jBjaua^) OAi^jjy 'usi ap aiqnuQ
ap zi 'saJiy souang 'zajaj umpi[ aso[ n saity souang ap v%un[ vj ap oiojjq (g^)
(lZ) '8^íu^ SBjp ap jBd nn souam o\ aod
sb[ ^p oiuaimiAoin p asjooouoo ^iqap 'eppou B[ saaiy souang
jbS3[j Bj^d anb janodns odiSo]; sa anbjod '^^ Bjp ^ ozuarao^
b{ anb ^buuijuoo apand ojs^ -oijis ^p opuBJija-i ^^qi as bX
bb[ anb BqBuuojui af 'Bppa[qB)8a uoi33B9ubjj bj jB^ide^) B[ ap
onaaiqo^) \v jBoiunrao^ p^ 'bj^aijj ap oraij^ 'sBzi^g ap Bjanj
souang ap ojapi^jns [a ua oíanaaajAI tuaqjo^ b^ apsap '^j_ [3
(0^) -ojiajafa ns ap u^isiAip ^pan^as bj ouiuuaj jauíi^d
ua opuaiAom 'BpBj^a-1 bj b oidiauíad Bjjsp as 'ojjansaj uBjq^q oj un^at*
'ajuarn/íis bububui bj b anb ajopuaioip iiBapuoj^ asof sajiy souang ap
jb Bjai^utp jouaiuB eip ja anb oioijo ja ajuasajd opuaiua;
apand jsy -oapiAa^noj^ ap sajopapajjB soj ua oiuatuedmea ns
ap SBJopBnis sedo.11 sbj asjBJijaj b uoJBzuaraoD aiqnj^o ap z\ 13
(61) •s/
•soitu ap ptStxa -b ooiun oj an¡ a-b otsaud oisnt ns uod asajpid a-b sotuatu
•psva soj Jíing vjponbs^ vjp asvujsiuiuiqns a-b vd muojo^ ; ap arpumuo^
;o -uio min X 'uoioonpuo^ muoid smu ns vd oSaijd opiiafai ja ajopwoiaii
•ua sotuatuoui sajuoxatuas ua ojiisa ap mouapupsaxd X pvpiuoqun ap soidio
•uiid soj uo3 vfsandsai ns ua ajuan^asuoo anf a'b owqo^) ajsa y asjDjuas
-aid X '^Douvqwasap osit¡ ojuajuiiuaqn ja souuooiunuioj ap otuajut jo a'b duij
•v[^ ap jmytfo un ap otpaui jod vjaaj^j ap ouiijj aso[ "(j jpns vzu^nf vj ap
arpuDwo^ jap souafo so^uvuf sdj ap opijDti asdaqtyq uaisiutai ojuoud soui ns
jvuSoj Djnd uif jv osisaud (opuais) ([anf X]) oduiaij jap piuawijadxa as anb
pupaijojjuo^ vj uod Buodsuon ns ajqisod anf ou ajuawv¡mpawui soSaijd
soj opvSajjua asjaqm¡ ap X •—oi^oadsap ojuoid— ouaduta ajsa ap jnsadvn
¡zaaaj b oujaiqo^ ja Bqs^ijdxa oj isy
'sojjBAajj ejqap anb anbnq jap BppjBd bj oijiuuad
ou ajuBuiaj odiuaij jbui ja anbjod saaiy souang ap jijes uoaoipnd
ou soiaijo sotsa ajqnj^o ap ^j; ja BiSBq ojaj (g^) 'ojiajafa jap BpBj
bj asjBnjoaja Biqap omoa biujoj bj s SBAiiBjaj sauoi^anjjsm ap
d un ejnj^ui aj anb Z8A bj b ajusjuasaadaj ns b BqediaiiJBd oj as
Bqaaj uo^ íjb}U3ijq Bpusg bj ua opBjndiQ ns opijiuiaj Biq^q aj anb
ja oiAjOAap saiuBiJBA SBunSjB uod oua^jod oujaiqo^ j^
•¿ jap JBUiuii^aJj opBjBjj^ jb sauopipB sop uojBjndusa as
anb bj ua sopuBq soqiuB ap sopBuoisiiuoa soj ap uoiunaj BAanu san

'X S '..H8I-0I8I InO BPnB9 'I^nora^N oaja1.&lt;lO "JÍV sonang -BuuuaSjy nops^j bj ap
o'n '01
': v '1 p
3
fBjaoa^) OAiqjjy -[181 aP ^jqni.iQ ap fi 'SBzi[Bg ap ojanj sa.ity •rs
souang
apo"
ojapi^jns
u 'oiJnjja^^j Bjaqjo^ -sajfy souang ap oujaiqof) jo ova.iij/ ap oiuuj ap otoifo (¿I)
'S 'I 'X \,H8I'0I8I I1UO BPnBa.. 'lBnpB(^
oujaiqo^)
'sa^ty 9P
eouang
'ourjua^jy
uoijbj^*0t
b¡
'601
on *..9BWJBO
BWB3
'^^J?d "?!s!Jí.,
ap [BJauag OAiqjjy "l[8I 8P II Jqnjo0 'oapiAauíoj^ 'zajaj o svifjo^) ap 07^113 (91)
•jp 'tt---B3jfBjj&gt;oig Btjouia^,, :vAViy soiay^ (si)
"0181 IBla3H0 BPDB9 '[BUOP"W oujaiqof) 'sajiy eooang 'BUiluaíijy uoi.ib^j bj ap ^Bjaua^
•SOI113
o"3P
'01!3!/O
'S 'I 'X
'H8I
OArqjay 'H8I ap ajqnjao aP 01 'oap¡A'uoj( -zaj^j "P!l"f ?íoí v
(H)
"P^xSn :z3aM¥iira3J OísoiHy -)f^ '69 ojqn 'o^jjoisrg oasnj^ i OAiqojy xg opuoj oapiA)
•uojy 'nops^ bj ap jsjaua^ O^i^ojy •^• • -ooiJpjSoig vuout^^t&gt; :vAV*iy soihv;) ([)
onjoaja as o^ag ojíojjy jap ojuaraBdraB^ ja na ^j; ja A (¿\) ojaaja
jb BJaip^ouoD aj as anb assd ja uo^ oapjA3iuoj\[ ua ojjua zaja^
*(9l) sajuaipuad unB sajjeiap JBiuijfn BJBd bzbj^ bj na Bqej
-adsa aj as —ajqnj^o ap j;j;— Bqoaj bj ap Bjp ja ua anb 'za-iaj "J(J jb
sbijjb^) ap oipauMa^uí jod Jaq^s oziq oapiAaiuoj^ ap oujaiqo^) f^j
•oqea
b bjjba3JJua
asopanb
bzbj^[Bjuaijo
bj b oipasB
ja jbjuba^[
BJBd oi[^j uo^ otu^Auoo
ja í^jsajojd
Bjsa^ojd
B'j
[jo Bjsa^
uoiorniDotia vj ajuauíoaiiiuifap osndsip as X opoi oXnjouoo rnby^ -atunjapü
•tí&lt;co}puax^
jap
smu vqvaiasa^ a^ 'osvoo anb 'sauoijaijn sojiw soj asjojdaajajui
uoipod oood
jap
•uiüj a'b X 'ajua^jn vi j^s 'ojjansaj viqou o¡ owqo^y ja opunnb anf) :oxtp
asopuojod anb ^a anf 'asuojina mpod ou oujojsujj un uts anb opuaia sput
iopojtja^ X uotsuadsns vj uoo auuofuo^ souaui oqojsa 'uaiquiot opiujnouoo
oiquy a'b 'soSpiy jauojoj jg uv^ijiy^ uppoutpioqns vj rd opozjof anbuno
'muodsjp as 3/a^) va 'Joi^ ja iotpauiaj mual ou dX ojad isojoo sns sopoj ua
oijojaojfau ^d 'oiJtoj owqof) jo jo^i/isop ap vaoqooo anb ojouodsa prtpiA
-orno vvn ap sdiiuvjvS soisandns soj ua ozumfuoo vj opuoj^ajdsap ostwoid
*woo otjo soui ja uiuagns aruioaia uoj anb smouajstsaj soj uojajng¡gt
oju
BjBjajf
'Oiiis jap
^uBAa^ jb uoioisodo ns ua auuij Bjn^as.•B^ÍBuy
ou^pupaA
ja 'ueq^p
aj
99 anb seijubje^o sbj A uBjuodxa aj as anb sauozBj sbj ap jBsad y

soj u
uoj oij^^ 'jojf) jap ajuvpnXy un ojjv janbn ua
opuoSajj
loji^uax^
jap
(^I)
•uS0pVpjO3D
SVpUVJDg
opnjpai X opi jap upisuadsns oj aouojj opoi o uvnajj o'd o-qof) jap s'Ujq
svj japuajua ozit¡ as vb o 'upiunau vsojatunu vun oqni¡ an'iuoapoaf^n
opuB^jojo
(fi)auarj
zajaj
Bjanjuiai qj oinsrui ja na•sbjjubjbS
anb oioijo
ja ajuasajd
as-jq
is 'jb
a^tp anb oj b asBq ua ^sJBjdaaB apand —ajqnjoo ap oí—
-bj ej ap eiuin^) bj ap BajquiBsy bj biab^) ^frj anb ua Buoaj w
(SI) 'tS3:mjD sa-lln SD1 ^*30^^ uoXonSoivj vjn ap j'd tnpouo^ vjumff vj ua
saouoiua vja oj a'b ''jvjf) jar¿) ou/spu ja ua oijoputoa^ jo uptunau p joutvjj
ptdopv nt^uapnjd ns anb X zajaj ~jq jo opnpmj jop ap oíap ou anb osod
¡popa Djawiud vj yp anb otSuaua oj ap X otfanf ap ouajj 'ojtajjog j^nSi¡^¡
•uq uanoí ja O'jau^ag X outuj ns J'd 'soSp^y J'uo^y jap vt^uanjjuj oj ofoq
a^uautojjo uojvuijvjo as 'oijajsiui jap sopiqtojado sajuojiqoy soj X 'opoj asjoj
-jn^o opnd ou spp^ 'Otpjaxg jap poptjiqotxa vj o opituas otupstp uoqop anb
sauopojado X ojxataud ojuap ofoq —aotp— upni^^ oaanu vj opojnuits anfn

j
soj ap u
uorunoi ej ap soaijoiu soj 'isb opunj vAeuy
: sajB}uauo

) uoq

�Mientras tanto, el Virrey dictaba un edicto:• •:;
"En virtud de un convenio del Gobierno de Buenos-Ayres con esta su
perioridad, todo vecino del pueblo, y de la campaña podrá volver a su casa,
y ella será una inmunidad, que nadie quebrantará sin experimentar el cas
tigo condigno al exceso.
Entre tanto que se sanciona en debida forma la citada negociación;
declaro, que toda persona (sin excepción) que haya, o no, tomado partido,
por qualquier motivo que fuese, con el indicado gobierno de Buenos Ayres
esta directamente baxo de mi protección, y ninguno le agraviará sin ofender
mi autoridad". (22)
Al mismo tiempo las otras autoridades de Montevideo, libres ya
del asedio, comenzaron a tomar medidas y previsiones para reorga
nizar la plaza y sus inmediaciones, tan considerablemente afectadas.
En su Acuerdo del 15, el Ayuntamiento estableció, que
"por haora, y sin perjuicio de tomar en lo subcesibo las providencias que
le parezcan mas oportunas se permita la venta libre de carne y su intro
ducción franca para qualquiera sugeto que quiera hacerla por los precios
y en los parages que mas vien le acomode". (24)
El 16 el gobernador Vigodet, viendo el peligroso incremento
que iban adquiriendo los ataques a la propiedad privada dentro de
la ciudad y sus extramuros, dictó varias disposiciones, para conseguir
la limitación de esos busos. (24) Por orden aparte, teniendo en

Es de tener presente está resolución del gobernador de Monte
video -—aunque probablemente no dictada bajo su exclusiva deter
minación— precisamente cuando estaba por firmarse el armisticio,
porque testimonia claramente la falta de confianza en.la situación que
pretendía crearse; y aún más, la inseguridad de que se llegase a su
realización ya que tantas veces se babía estado al borde de su logro
sin poder alcanzarlo. Montevideo aprovechaba esa calma y esta reti
rada del enemigo para evitar que en lo sucesivo, las hasta entonces
tropas sitiadoras, volvieran a usar de aquellos lugares estratégicos
como lo eran las construcciones de extramuros al servir de parapetos
paraDesconfianza
los ataques. ésta probada no solo en la urgencia con que se
exigía el cumplimiento de la orden, sino declarada expresamente por
el Virrey al Ministro de Estado; al escribirle las noticias de las tratativas le decía que había aceptado las proposiciones a pesar de estar
"convencido —que— en este tercer paso de dicho gobierno —el de Buenos
Aires— no obraba como debía la buena feé, ni el deseo de su reforma por
el bien común". (26)
Como el edicto que el 12 diera Elío no había encontrado el eco
deseado en los habitantes de la campaña, el 18 reiteró su ofrecimiento
proclamándolos:
"Os vuelvo á asegurar de nuevo baxo mi honor, que nadie os atropeliará sin que experimente el castigo, como lo tengo asi publicado, y lo

cuenta que

Volved á vuestros hogares á cuidar de vuestras haciendas, que yo ve
cumpliré.
laré de todas modos por vuestra seguridad. Los Portugueses no son vuestros
enemigos, ni adelantarán un paso como se cumpla lo propuesto por el go
bierno de Buenos Ayres. Yo que he sabido en todo tiempo mantener al
vecino de la campaña en tranquila posesión de sus bienes, la organizaré

"La defensa de la Plaza, quando en algún tiempo pueden acometerla
enemigos, es del mayor interés para todo ciudadano, y el impedir que en
algún asedio se aprovechen de las obras exteriores para arruinarla".

de modo que nadie podrá temer insulto alguno.
Os ofrezco de nuevo mi protección, y para fiar en ella acordaos de mi

decretaba:

carácter que jamás he faltado a mis promesas". (27)
"es una obligación de vasallaje, y es una ventaja considerable para evitar
los males que experimentó esta ciudad en la invasión de los ingleses, y
que acaba de sufrir de las tropas de Buenos-Ayres. Montevideo debe allanar
su campo que alcance el tiro de cañón, asegurando asi su defensa y el exConfio en que lo haréis en el termino preciso de diez dias recogiendo
esos materiales que trasladareis inmediatamente á el lugar donde mejor os
pareciese convenir, fuera de dicho terreno, y no pudo persuadirme me obli
gareis a que pasados los diez dias contados desde el de la fecha dé una
providencia exceutiva para demoler todos los edificios, sin que quede uno
en breve horas.
Montevideanos, —concluía— vuestra defensa, vuestro mismo honor,
vuestra gloria exige esta medida para que los conservéis eternamente". (25)
(22)Edicto de Elío. Montevideo, 12 de octubre de 1811. Gazeta de Montevideo del
15 de Octubre de 1811 n. 42. Biblioteca Nacional, Buenos Aires. Reservado Dirección 28.260.
(23)Acta del Cabildo de Montevideo del 15 de Octubre de 1811. En Revista del Ar
chivo General Admi^istrativo. "Actas del Cabildo de Montevideo", o. cit., tomo IX, pág. 510.
(24)Vigodet, Bando. Montevideo, 16 de octubre de 1811. Cazeta de Montevideo del
22 de Octubre de 1811, n. 43. Biblioteca Nacional, Buenos Aires. Cit.:
(25)Vigodet, Orden. Montevideo, 16 de Octubre de 1811. Impreso. Archivo y Biblioteca
"Pablo Blanco Acevedo", Montevideo. Bibliorapto 2, Cpta. 15. Y en Cazeta de Montevideo
del 22 de Octubre de 1811, n. 43, Biblioteca Nacional. Buenos Aires. Cit.i

Por otra parte el Cuerpo Capitular, el día antes que se ratificase
el Armisticio, elevaba a consideración del Virrey una formal protesta
por los excesos que, según él, se cometían por el ejército sitiador en
retirada.
"El Cabildo no puede mirar —decía— con indiferencia los clamores
de una multitud de vecinos, que despojados de sus propiedades por el egercito de Buenos Ayres imploraron la protección de este Ayuntamiento, paraque consulte un medio, q.e los ponga á cubierto de tamaños males. Ellos
representan que á los incalculables daños que han experimentado, durante
el sitio de esta Plaza, se han agregado (hoy) los que nuebamente sufren
por el fichado]) egercito en su retirada, que no contento con haber admi(26)Oficio de Elío al Ministro de Estado. Montevideo, 3 de noviembre de 1811. Gus
tavo Gallinal: Correspondencia del Firrey Feo. Xavier Elío, en Revista del Instituto
Histórico y Geográfico del Urucuay, o. cit., t. II, n. 2, pág. 101?.
(27)Proclama del Virrey Elío a los habitantes de la Campaña de Montevideo. Mon
tevideo, 18 de Octubre de 1811. Gazeta de Montevideo del 22 de octubre de 1811. En Bi
blioteca Nacional, Buenos Aires, cit.
— 241 —

— 240 —

16

�De dicha Junta, que estuvo integrada por el:
tido bajo sus banderas, y con el pernicioso atractibo de. la libertad, una
porción de esclabos, arrastra eon quantos encuentra, y nada perdona, que
no conduzca, dejándonos -en el mismo estado de escasez y miseria que antes.
El Cabildo está seguro de la verdad de estas quejas, y considera la
conducta del egercito (de Buenos Aires) como opuesta en teramente á los
artículos del tratado".
En atención a tales circunstancias solicitaba del Virrey que se
adoptara una medida que, sin violar los tratados, reparara los daños
indicados, al par que proponía una posible solución al problema:
"Entre Jm varios medios q.e pudiera apuntarse para lograr el fin pro
puesto no ocupa el menor lugar en el concepto del Cabildo, q.e el Govierno nombre una comisión, que, enterada de los artículos del tratado, pro
ceda al lugar destinado al reembarco de las tropas de Buenos Aires, paraque encargándose de aquellos esclabos, y demás especies que no estén com
prendidas en el convenio, las reserve, pja entregarlas a sus dueños, luego q.e
hagan constar de su propiedad. Sobre todo V.E. ([S.]) (Icón sus conoci
mientos y)] que conoce ([mejor]) los verdaderos intereses de este Pueblo,
y el mérito de sus habitantes, sabrá adoptar a beneficio ([en obsequio]) de
ellos las mejores providencias". (28)

"Governador Político y Militar desta Plaza Don Gaspar de Bigodet, del
Cavildo pleno, Comandante General de Marina, Mariscal de Campo Marqués
de Medina, Brigadier Don Vicente María Muesas, del Regente y Oidores
Don Tomas Anzotegui, Don Manuel Reyes, Don Manuel Villota, Don Juan
de Zea, de los antedichos comisionados Acevedo y Garfias, Ministros de
Real Hacienda, Administrador de Aduana y de sus Comerciantes y otros
tantos hacendados".
surgió, según lo afirma el propio Elío
"uniformedictamen y aclamación".
Hay que fijar bien que el Armisticio de octubre no se suscribió
contra los orientales sino a pesar de los orientales; en efecto, el Go
bierno de Buenos Aires intentó evitar el sacrificio a que exponía al
vecindario de la Banda Oriental. El pronunciamiento de la Panadería
de Vidal le había demostrado que existía una voluntad firme en contra
de las resoluciones tomadas; pero, junto a eso, también comprendió
que tenía una sola alternativa para solucionar su situación: pactar
con Elío; y para poder pactar debía inevitablemente acceder a las
imperiosas
proposiciones
delvimos—
Virrey. el Cabildo bonaerense rehizo lo
El 3 de
setiembre —lo
acordado el día anterior entre los representantes de Montevideo yla Capital; pero Acevedo, Sierra y Garfias rechazaron las variaciones,
principalmente por lo muy limitada que quedaba la jurisdicción que

ARMISTICIO DEL 20 DE OCTUBRE
Levantado el sitio de Montevideo, tal como lo habían pedido insis
tentemente los diputados del Virrey, continuaron las negociaciones.
El cese del asedio significaba la exteriorización de una predisposición
mutua para llegar a un definitivo acuerdo.
Faltaba sólo el ajuste de algunos términos. Elío, antes de tomar
una resolución definitiva, para salvar
"una que otra dificultad, que es inseparable por lo común de la execución
de medidas que no están siempre de acuerdo con todas las miras humanas".
a la vez que conseguir
"acallar algunos pocos descontentos con esa transacion por sus fines par
ticulares".
resolvió convocar a una Junta Solemne con la que consultó
"cada uno de los Artículos que abraza".
(28) Borrador del oficio del Cabildo de Montevideo a Elío. Montevideo, 19 de Octubre
de 1811. Archivo General de la Nación, Montevideo, Archivo General Administrativo^
Libro 569, f. 66/7.

se leLlegado
quería reconocer
al Virrey.
el Triunvirato
al gobierno, Buenos Aires vuelve a buscar
el arreglo y se encuentra —como era de prever— con la obstinada per
manencia de Elío en sus proposiciones. El Gobierno de Buenos Aires
quiso rechazarlas; lo impulsaban a ello los mismos motivos que los
de los primeros días de setiembre, junto con el pronunciamiento ca
tegórico de los Orientales; pero el intento quedó en intento; no pudo
vencer la firmeza que tenía el Virrey, respaldado en circunstancias
favorables, y hubo de tranzar aún cuando para ello "olvidara" dar
intervención —como lo había hecho en la ocasión pasada— al Ca
bildo de Buenos Aires. (2) Y así, por influjo exclusivo de las cir
cunstancias y sin malquerencia hacia los orientales, Buenos Aires tuvo
que llegar a lo requerido por Elío, pero con el pensamiento de que
ésta había de ser una providencia transitoria.
"La patria exige ere este momento el sacrificio de vuestros deseos —les
decía a los orientales el 27 de octubre— y por mucho que parezca contrariada
esa propensión genial á servirla, luchando con los rigores de la guerra,
quiere economizar esa sangre, que le es tan preciosa; para que oportuna
mente empleada decida de su suerte futura". (3)
(1)Oficio de Elío al Ministro de Estado. Montevideo, 3 de Noviembre de 1811. Gus
tavo Gallinal: "Correspondencia del Virrey Feo. Xavier Elío". Revista del Instituto
Histórico y Geográfico del Uruguay, o. cit., t. II, n. 2, pág. 1019.
(2)Véase
Pereda:
"Artigas",
o. cit.,de
t. Buenos
I, pág. Aires
414. del 27 de Octubre de 1811. Ga(3)Artículo
de Oficio
de la Gazeta
zeta de Buenos Aires, o. cit., t. II, pág. 844.. .':. .. \

— 243 —
— 242 —

�-^f8 -Sed 'i| -i '-jio -o 's^jiy souang ap
-O 'II8I P -&gt;qmO P LZ PP ^-"¡V
g ap mazBj) ej ^p oioijq ap oin^ijjy ()
•^l^ 4ÍBd 'i -i '-i;a -o \¡snSpjyn :vaaaa^ asB8¿Y (Z)
"6101 "^^^ '^ o'n 'II •' ''V3 " 'AvnonHQ iaa oouvHooa^ a
oxnxixsHj Taa visiAag \,&lt;&gt;JÍ3 jatan\ 'oo^ Á.au\^ jap movapvodsajiojn :inm?9 oavx
'1181 aP ajqraaiAOj^ ap •oapiAajnoj^ opojsg ap ojismi^^ jo oi;g ap oioijQ (^)

py
8P 61 '

OAiqojy 'oapi/valuoj^ 'aoi3\s^¡ 0[ ap (Bj^u^^ OAiqjjy
'[[81
ap
'1/99 i '69S
o*&lt;fíl
^ !13 oaptaajuo¡n ap opjjqn^) jap opifo jap jopv
\tvzDjqo anb sojn^xuy so^ ap oun

^^^ \vuninj ajians ns ap optoap opoajduta ajuaiu
•vvnuodo anb nund ivsopajd unj sa a\ artb 'auSuns usa ivzttuouooa auarnb
'ouianS oj ap sajogu soj uoo opuDifonj 'vjiiaias y jntuaíi uotsuadoid t&gt;sa
opDtjDutuoo v^zajDd anb oipnui Jod X —auqmoo ap ¿^ ja sajojuaiuo soj v moap
saj—• soasap souisana ap otjifijjus ja otuawoui a ¡so na a&amp;ixa mjjnd vjn
•bijojisubjj Biou^piAOJd Bun j^s ap BiqBij Bisa
anb ap ojuainiBsnad p uod oiad 'oq^ jod opuanbaa o^ b jB^aj^ ^nb
OAni 89Jiy souang 'saje^uai-io o[ Bioeq Biauojanb^iu uis A. sepuBjsuno
-jio sb[ ap OAisnpxa ofn^juí jod 'isb ^ (^) -sajiy soaang ap op^iq
-B3 ye —BpBSBd noisBao- B{ ua oipaq Bjqsi| o[ oraoa— uopuaAjajai
JBp itBJBpiAJO,, Ofja BJBd OpUBnD UtlB JBZUBJ} 3p Oqtll[ A 'S3^qBJOAB^
SBpuB^sunajp na opBp^dsaj 'Xajjj^ p Bjuaj anb Bzguuij bj j^du^a
opnd ou íoiuaim ua opanb o^uajuí p ojad ísa^Bju^iaQ so[ ap ooijoáaj
-B3 oiuoiuiBpunuoad p uo^ ojunf 'ajqmayias ap SBip sojamiid so[ ap
eo[ anb soAijoui eomsiin so[ O[p b UBqBs^nthni o( :sb[jbzbijo3j osmb
sajiy souang ap oujonp^ [^j 'sauopisodojd sns ua oj[^ ap biououbui
-jad spBuijsqo B[ uoa —jaAajd ap Bja ouioa— Bjjuan^uo as A of^ajjB ^a
jBosnq b aApnA saaxy souang 'oujaiqo^ p3 ojBJiAunwj^ p opBSaf'j
•^ojji^ jb jaaouo^aj Buonb a\ as
anb U9poipsj^nf bj Bqepanb anb BpBjiuiij Ánui o\ jod ainauípdpuijd
'sauopBiJBA sb[ uoaBZBq^aj sbijjb^ jÍ ejjaig 'opaAaay ojad í[BjidB^) v\
A oapiA8}uojA¿ ap sajuBjuasaadaj soj aj^ua jouaiue Bjp p opBpaooB
oj; oziqaj asuaa^Buoq op[iqB^) p —souiia o\—•• ajqmapas ap g j^
•^ajjij^ pp sauoiaisodojd SBSojjadnii
8bj b lapaaaB ajuauia^qB^iAaui Biqap jB^^^d japod BJBd A íoq^ uoo
JBiasd :uoi3Bn)is ns JBuoionjos BJBd BAiiBUjaijB B[os Bun Bjua; anb
oipuajdtuoa naiquiB^ 'osa b oiunf 'ojad isepBuioi sauoionjosaj sb[ ap
Bjjuoa ua auuij ps^un^oA Bun Bjisixa anb opBjjsoiuap Bjqsq a{ JBpi^ ap
BtaapBUBj b^ ap ojuaiinBi^unuoad ^^ -^BjuaiJQ Bpu^g B[ ap ou^puioaA
p Bjuodxa anb b oioijijobs p jbjia3 ojuajuí sajiy souang ap oujaiq
•O I3 'oiaaja ua ^sa^siuauo so\ ap jBsad b ouis sa^^uaijo soj
as ou ajqnjoo ap opijsiuijy p anb uaiq JBÍij anb
jp

avijoftun^

oidoad [a BuuijB o\ unSas 'pi
•tt$opDpuaom¡ sojuni
A sajumoiawo^ sns ap X vuvnpy ap jopojistmuipy 'opuaioofl /"ay
ap sojisiui^^^ 'svifjof) X opaaaoy sopmtoisiuioo so^npaiuo soj ap 'va^ ap
uvn[ uoq 'oiofltj^ januB^^ uoq 'saXa^ janvo^^ uoq 'tníiaiozuy sduioj^ uoq
sauopiQ X ajua¿a}¡ jap 'svsanfl Dijvj^ ajuaot^ uoq laipD^ijg 'vurpíi^^^ ap
sanbiu^^i oduioQ ap p&gt;3sijo^^¡ 'omjv^^^ ap jojauaQ a^uvpumuoj 'ouajd
jap 'japoüifj ap u^dsoQ uoq vzdjj vjsap íofijij^ X ojijíjoj
:p jod BpBjSaiui OAnjaa anb 'ejunf Bipip

oj[nsuoa anb v\ uoo aauía^og ejunf eun b jBaoAnoa oiA[osaj

•jvd sautf sns íod uopvsuouj osa uoo sojuatuoosap sojod sounSjv

Jin8asuoo anb za
•ítsDumuny snjixu str¡ svpot uoo opjanoo ap ajduiats uojsa ou anb sopipaui ap
vmonoaxa vj ap unuioo 0/ jod ajqojadasm ía anb 'pvjjnoifip vjjo anb mtnn

B[ e

JBA^B9 Bjnd
'BAijiutpp
uoi^njosaj
jBtnoj ap sajuB 'oi[^{ -souiauai soungfB
ap ajsnfB
p o[os
Bqsj[B ^ buti
•opjanaB OAijiurjap
un v jB^a[[
Btijntn
uoprsodsipajd Bun ^p uopBziJooajxa
B[ BqBaijiuSis
oipasB ejed
[ap asaa
[^
•sauop^po^an sb[ uojbiiuiiuod 'iajji^ pp sope^ndip so[ ajuatuajuaj
-srsur optpad UBjq^q o[ omoo ¡bj 'oapiAajuoj^; ap orjia p opsjuBAa'j

aa

i^a oi^ixsi^^v

\,soiouapiaojd
sauoíaw
ro^ sojja
ap ([otnbasqo ua^) otoifauaq o imdopv(8Z)
pjqos
'sajuvjtqny sns
ap ojuaui
ja X
'ojqanj atsa ap sasauajui souapvpuaa soj ([jotaw]) aoouoo anb [(X so^uaiui
•íoouoo sns uoo]) (['S]) '^'A opot auqog -popaidojd ns ap jotsuoo unSvu
a~b oSanj 'souanp sns o SDjuoSaujua vd 'a^asa^ svj 'otuaauoo ^a ua sopipuajd
•tuoj uajsa ou anb sapadsa sputap X 'soqojosa iojjanbo ap asopwoíjnoua anb
•DJDd 'sauty souang ap sodojj soj ap ojjvquiaau jo opouijsap jngnj jo opao
-oíd 'opDjvuj jap sojnjijjv soj ap vpojaiua 'anb 'uoisiutoo oun ajqutou ouuata
'O Ia ^'b 'PltaoD 1aP oidaouoo ja ua loinj jouatu ja odnoo ou ojsand
•oud uif ja jbjSoj vuvd asjojundo ojaipnd a'b soipaut sotioa
sof a-iW^^n
-Buiafqojd
fqd [B uopn[os a^qísod Bun Biuodojd anb JBd [B 'sopsatput
souep sof BJBJBdaj 'sop^jBJi so[ jbjota uis 'anb spipacu enn BJBjdopo
as anb iajai^ [ap BqBjp^os SBiauBjsun^ap sa[B) b uopuajB u^

soj v atuauiojaj ua visando ouioo (saity souang ap) •tlopo}Oj$
ojtoia^a jap
¡ap Ofonpuoo
sojnoifjo
oj ouaptsuo^ X 'sofanb soisa ap popjaa vj ap om^as oís opjiqv^ jg
•saiuo anb vuasiut X zasoosa ap opojsa ouisrui ja u- tompuotap 'ooznpuoo ou
anb 'vuopiad opou X 'oujuanoua sojuonb uoa vjjsojjo 'soqojosa ap uopjod
oun 'jnn-iaqij o¡ • ap oqitooijo osopiujad ;a uoo X 'sniapuoq ra^ oívq opti

�Tampoco para el Virrey el Tratado adquiría carácter de solución
definitiva; el 3 de noviembre al informar al Ministro de Estado sobre
el convenio le señalaba:
"há empezado la victoria a convertir sus ojos risueños acia nosotros; y si
S.A. la ayuda oportunamente con sus auxilios ahuyentando para siempre
a los revolucionarios gobernantes, y sus partidarios S. A. puede tener la
satisfacción de que aqui nada se há dejado ni dejará de hacer por defender
la Sagrada Causa, procurando inspirar confianza a los que pueden y deben
cooperar en ella; pero es inevitable confesar que sin los recordados au
xilios y la protección de S.A., será infructuoso todo genero de sacrificos". (4)
Tal era el ánimo con que ambas partes contratantes fueron a la
estructuración del armisticio.
El 7 de Octubre, Acevedo y Salazar, Garfias y Pérez convinieron
en la redacción de un Tratado Preliminar para ser sometido al es
tudio de las autoridades de Montevideo y Buenos Aires, el que fue la
base del Acuerdo definitivo del 20.
"Congregados acordaron dhoss. Sres los art^ siguientes:
"1P...Ambas partes contratantes á nombre detodos los habitantes sugetos
á su mando protextan solemnemente ala faz del universo q.e no re
conoce, ni reconocerá jamas otro Soverano que el Señor D. Fernando
7. de Borbon y a sus legítimos sucesores y descendientes.
"2P...Sin embargo de considerarse el Gobierno de Buenos Aires sin fa
cultades necesarias en su actual estado, y que, en consecuencia debe
resevarse para la deliberación del Congreso general de las Provincias
que está para reunirse, la determinación sobre el grave é importante
asunto del reconocim.to de las cortes generales y extraordinarias déla
Monarquía; se declara con todo que reconoce la unidad indivisible
de la Nación Española de la qual forman parte integral las Provincias
del Rio de la Plata en unión con la Península, y con las demás
partes de América q.e no tienen otro Soberano q.e el señor d, Fer
nando 7.".
"3P.. .Persuadido firmemente el Gobierno de Buenos Aires de la justicia
y necesidad de auxiliar y sostener a la Madre Patria en la Santa
guerra q.e con tanto tesón y gloria sostiene contra el usurpador déla
Europa, conviene gustosísima en procurar remitir á España á la
mayor brevedad todos los socorros pecuniarios que permita al pre
sente estado délas Rentas y los que pueden recogerse de la franqueza
y generosidad de los habitantes á que el Gobierno propenderá con
las más eficazes providencias é insinuación^". (5)
(4)Oficio de Elío al Ministro de Estado. Montevideo, 3 de Noviembre de 1811. Gus
tavo Gallinal: Correspondencia del Virrey Feo. Xavier Elío, en Revista del Instituto
Histórico y Geográfico del Uruguay, o. cit., t. II, n. 2, pág. 1020.
(5)[Convenio Preliminar del 7 de Octubre de 1811]. Manuscrito s/d y s/f. Archivo
General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional "Banda Oriental
1810-1814". X, 1, 5, 10.
El día anterior Elío había nombrado a Acevedo y Salazar para representarlo en las tratativas con los diputados de Buenos Aires. Así le escribió:
"Persuadido de la prudencia, zelo, y patriotismo de V. Sias-, he venido en comi
sionarle con amplitud de poderes paratratar conel Señor Diputado del Gobierno de
Buenos Ayres Doctor Don José Julián Pérez, de los medios de restablecer la paz y tran
quilidad en estas Provincias con la calidad de darme cuenta de lo que se acordase
entre ambas partes para su ratificación
Archivo General de la Nación. Donación Eduardo Acevedo, Caja 1.
— 244 —

— 245 ^

�9fZ -^
P! 'Pl (6)
•(tsoiauap
•uadap soapoadsaj sns X 'oapiaafuoy^ X sajt^- s-jf a^jua jotu jod X,
ouayi j-d mojamos X oiDuapuodsajjoo 'uoiJootunuto^ vj smouauaaosap
sajomoo soj ap sa%ua oqojjm¡ as outoo aruiouaiua piaoajqoisai ag- • 'o'fl,,
-'••• •:BqB8ajSB as j^
•(ísnunuof
sns ap uoisasod voifiood X vjatnb ua pimcap saj as sopoui sopo} ap X
^ sns o otsná s pjinjpsa-i as jtnuaiuo vpuDti vj ap ouisaa opox'"o'l^
:anb BioajqB^sa as 0-¿ -^jb jap ot.iBjo.ioa omo^
"rwaj ojjy ja na sBjouBdsa SBzjanj sbj ap apf jb

•J&gt;t -PI (8)
Pi 'Pl (i)
' P! "Pl (9)anb
pusg b[ Bpoj BJBOJBqe oifjj ap uop^ipsunf B[ anb Jaaafq^jsa
oiapisuoa ag •saje}i[ini sauopejodjoo sb[ uod ^juam^junfuo^ 'oaa[d
ua sajiy souang ap oiuaiqo^) [B sandsap A opiyqB^ [B a^qBida^ein
saanf sepoj b anj oja^ 'Bxiaig Á sbijjb^) 'opaAaay sajonas so[ uasaf
-npojjur as uojBj^of opBjBjj o[ ap [buij fB anb saaopips sb[ jBjdaoe b
Bjsandsip oíaajed sajiy sonang ap Bjunf b^ Bjp pnby "eipjo^sip bj
ap uoptmuijuoD bj ap jej^aaa oaijoiu ja BjsBq Á oppnasip sera ojund
ja opis Biqcq —0-g ojnai^je aisa ap ja sa [Bi^uBjsns opiua}uoa oXno—
ajqmapag ap ^ jap ja ua f op^^jBdB j^ -ojuni-ij joíbiu ns opBzuBOje
Bjjqetj o^notjjB ajsa ap nopBoijijBj bj oij^j opin^^suoa Bjaiqnq rg

' oiuaiuwpowoon atuasaud ja jDdpiund^
ap ostrnojdinoo ja Bijsixa o[os bjoijb oja&lt;j
^juajj pp Bmajqojd 3abj^ p 'ajuaiuBauBjuauíoui souain
oj aod pío; on is 'BiJBnopnjos saiiy souang epipam BÁn^ uoo 'bbij^
-jboi sns Bjaipnadsns anb BJBd aq^anaXo^) b jbioijo ap ajqmaijag ap
^ p oiíj^sns BjqBq as anb oeiraojdraoo p 'oapiAa)no[\[ ap ajJBd jod
'3juaui[iqt;q nBipnp \ o[n^uJB p ua SBpBjoBd SBpuapiAoad sb^
(6) 'oiuatwioajuooD aiuasaid ja ajopuvdtoyuvd arpauaXo^)
•t ouag jo X 'nuaj jap Xaui^ -jog -oiux^ jv vjm^ifo -^-g ajuawjünSj- • 'o'Zln
•tísot3Utaouj sojsa ap
X sojjanj 'oi}¡ ja ua oanbojq X pvptjitsoif- npoj asas o^anj apsap
a'b vuvd SBSiJajd sauapuo sdj jojqij ua oox^ 'g uaiquim vpan(f •' O'H,,
soqum v SDpojsafmmu ajua3a}f adtou\i¿ jog jap sauoijuajui su;
ajuamSisuo^ jouoiis^ oiuojijjaj ja auqtj uaxap X sojatuouf sns p uaiyi

'uowqo^ oijo X oun rd soi/^at/ unas a'b asvjo
viambjonb ap souauoisijd soj sopoj afuiointpautut sopmjiisa^ uoiag' * "0'6,,
• ^opiifoitxa anf a-b ap sojund sóido id
soj ua nunpanb jmuaiuo vpuDa oj o aiuatoauauad miajjiuy oj Dpox" 'o'8,,
^ svuiap X ajsa ap
mouDcuasqo njap sajuoioS ua/os a-b ouiaiqoS ojjo X oun ap uouiaj X
oja^aj opoi jauodap soptpuauaiduioo unai^ as anb soj pn^^ia ns ua
opuaiqap 'a%xod vj¡o X oun i-d soptjun^o smouauaavsap str¡ ap vsnno
lod 'vpvcuasqo n^onpuoo vj ajuauivuafua opuvpiajo 'oatjoui niatnbpmb
ouio tu 'svuuv sdj opDuiO} sajadvd ottjosa jaqvt¡ jod tu 'optuat vÁtn¡
a-b svoijijod sauotuido sdj uod asanf a-b uopipuo^ o opnjsa 'viafsa
•{biuoijo ainajj p na z^d sun
b jbS^^^ nBjSixa eBiouBtsunojp sbj anb uoa Biaua^jn B[ epep japaa b
so^sandsip usqBjsa 'ojoadsB asa na ^ajji^y pp Biou^^isuBjjni
-anbut bj ap sopipsnsjad 'sajiy sonang ap sotJBSima so^ Bjoqy 'S
-eiq sapBpiaojnB sb^ ap ajj^ne bj b sopBjqi[ otjojijjo^ pnbB ap ouio^a
so^ sopo^ b jBÍap a^qísodini BJa anbjod asjiiimpB Bipod ou '[

soquto ap ouojujajja vpimp anb ajiuiij ja v^as nuoinj ja anb opotu
(8) -¿ouiaiqo^)
ap 'Xaiiyi -jog ow'x¡[ jap vj a-b pvpiuojno vito njzouojaj as njja
opot ua anb uis djojj vj ap oiy jap jnjuauo npuvn vj ajuauíojajua
uoAvdnoosap sajiy souang ap oujaiqof) jo uaoapaqo anb svdojj s7''o'9,,
•uoioBnjis
uoioBnjis A u^pBOj
u^pBOja ns ap soaijooi soj opueaijdxa
y souang ap oujtaiqo^) ja asji^utp Bjqap nainb b BuBds^ ap sajjo^)
sej b sa anb ajuauíBjoajj^d aBjuas ruopBJspB Bun eqeasnq oapiAaj
-noj^f o-s A ^^ sojnaj^je soj noa BJoqy -opunuí jap sauops^[ sbj scpo^
b ajuatuBpBuiuuajapui oais 'euBds^ ap sajjo^ sbj b ajuaiuBspajd ou
BiJiáuip as ojsoijiubj^ ja :a}UB}jodint nop^aijipom Bun oppnpoj^
-ai BjqB^ 'sajiiy souang ap sopBjndiQ soj uoa sbijjb^) A jBzejBg A opaA
-aay '^jjaig Jod opepaooB oj ap uoisia^j bj jbjbjj je ajquia^as ap g
jap noiunaj bj na as^aja^noq opjiq^^ ja 'op^sajdxa Bjsa omo^
'Buajd
om^isnoa
oapiAaj
-uoj^f anb oSanj sootaja^ 'A^ixx^
japuopejdaaB
ojunoj un Bun
ouioo
BjjpjBA openoia
-natu oíaaAUoa jou^jub jb uoioBpj uod anb opeSaaSe un sa aje^
(1)p "usoasap
X sauoiouajm
smjouipjoojj
(1)
•xa X sajojauaS sajio^ so]
uv/sa/iuvui
n ojnsutuajsns
oj p
uasvd anb
vzuotfuo^ ns ap svuosuad svui o oun pjvjqwou oujaiqof) opijafau jg-' 'o',,
*ua)naniBiuojd,, asjBiAaa Bjjaqap anb 'sajajuí ap ou^ig na
'sBuiap^ aaajqejsa as anb na A sajjo^ sbj b sajiy souang ap oujaiq&amp;
ja Jiííijip Biqap anb ojsarjiaBj^ jap opruajuoa ja ajnamesajdxa
as anb na 'ajqtnaijag ap g jap jb ojaadsaj 'jBjamnn a^sa a

(9) sns
\J-i9uaS
osauSuoj
umovjaqij
-ap mpip afuo oj o%so%i sopotndiQ
a^ sojja
p otauajap
ja uapuadsns
t&gt; opoSijqo uoy aj anb sosno^ so^ opuvotjdxa sauo'^ sü] p ojsai/iuDiu
un atuawDfuoid jigijtp o aoajfo as saiiy souang ap ouuatqof) jap
soidrjuud X sopimuitiuas soj ap 'pojnuaouis vj ap uopvjisowap u¡^- "o'fn

.-oiuaAUOD
BinSas
j^
•sojdaouoD sojjanbB uoa jen^t
opoj unjana
Bisa opiuaj
-noa ns ísajjy sonang ap bz8[bjjo^ jb^jj bj na ajqmapag ap ^ ja opsp
-joaB oj ap saurj bj na ^nuijuoa as sojn^t^jB sojampd sojsa u^

�"15... .En consecuencia al antecedente artículo todo Buque Nacional ó
extrangero podrá libremente entrar en los Puertos de uno y otro
territorio, pagando respectivamente en ellos las correspond.tes Reales
derechos conforme á un arreglo particular q.e se acordará entre los
dos Gobiernos".
"16....En el caso de invadan px una Potencia extran^era se obligan resciprocam.te ambos Gobiernos á prestarse todos los auxilios nece
sarios pa rechazar las fuerzas enemigas". (10)
El decimosexto apartado pretende resumir conceptos expresados
más ampliamente el 2 de Setiembre. En el artículo 7. de aquél Pre
liminar se dijo que las tropas de Buenos Aires no se retirarían hasta
tanto no lo hicieran las portuguesas:
"siempre a la observación cuidadosa de los movimientos de las tropas por
tuguesas hasta que el territorio... haya sido evacuado... en cuyo caso
libres ya de fundados recelos...". (11)
Y en el n. 10 se había establecido que ambos gobiernos quedaban
"obligados" a prestarse mutuo apoyo cuando hubiera amenaza de una
invasión extrangera
"aunque venga con el color o titulo de mediar y pacificar nuestras divi
siones y diferencias".

del Arroyo de S.n José las tropas que se hallan á la vista de esta
Plaza dexando libre la comunicación y abasto de Monl.o y el Ex.mo
Sor. virey dará igualm.te orden p.a la propia cesación de hostili
dades, y bloqueo en el Rio, y oficiará al Señor Gral. de las tropas
Portuguesas p.a q.e no avanzen estas, sino q.e suspendan sus
marchas". (13)
Este Convenio fue hecho conocer por los signatarios para su rati
ficación a las autoridades de Montevideo y de Buenos Aires respec
tivamente. Una y otra hicieron algunas modificaciones —en especial
la Junta— a esos artículos. Buenos Aires junto con la copia del Tratado
Preliminar recibió un oficio de Pérez en el cual le indicaba su posición
respecto del movimiento de las tropas sitiadoras:
"la retirada de nuestras tropas—escribía—á la otra parte del Arroyo de
S.n José no debe hacerse hasta el regreso de este Correo, con todo espero
que VE. tenga á bien despacharlo sin perdida de momento porque su de
mora puede ocasionar incalculables perjuicios". (14)
Además Juan José Passo se trasladó a Buenos Aires para ampliar
el significado y la razón de lo acordado. (15)
Con esa base y teniendo siempre presentes las dificultades mili
tares y económicas por que atravesaba la Capital, la Junta devolvió
a Pérez lo estipulado diciéndole:

Considerando a la luz de estos antecedentes el precedente artículo
16 podemos medir el alcance y el objetivo concreto que con él se
perseguía: rechazar la intervención portuguesa en cualquier forma
que viniera.
También se estipuló:

"Con la brevedad que há sido posible, y exige V. en su oficio de 8
del corriente, sele dirigen por éste Govierno ratificadas las estipulaciones
que lo acompañaban; en las quales aún que se advierten algunas anota
ciones no trascienden (ala) ([en la]) Substancia délos convenios y (si al)
([estipulados, y siaí\) objeto de aclarar unos conceptos que ([pudieran])
en lo sucesivo (discernidos pudieran) despertar (ízelos en ambos go]) (mo
tivos de desavenencia) Gobiernos ([con perjuicio de la común tranquilidad"]).

"17....El Ex.mo S.or Virrey protexta no variar este sistema hasta q.e las
Cortes declaren su voluntad ". (12)

Y finalmente le ordenaba que procediera al canje de sus poderes

Con lo cual venía a dejarse sentado que el Convenio podía ser des
conocido por las Cortes ya que ellas debían "declarar su voluntad" al
respecto.
Finalizaba el Acuerdo Preliminar del 7 de Octubre:
"1S....Ambos Gobiernos se obligan á la religiosa observancia de lo esti
pulado, constituyéndose en la responsabilidad de las resultas q.e
pudiese ocasionar su infracción".
"19... .Antes de explicarlo debe acordarse el tiempo y modo de dar cumplim.to al artículo sobre evacuación de las tropas de la vanda
oriental".
"20....El Señor Diputado del Gobierno de Buenos Aires se ofrece á dar
por su parte al momento una orden clara y terminante á fin de
q.e antes de la ratificación del presente tratado se retiren más allá
(10)Id., id.
(11)Tratado Preliminar del 2 de Setiembre de 1811. Buenos Aires, "Actas del Ex
tinto Cabildo de Buenos Aires^. Acta del 3 de Setiembre de 1811.
(12)[Convenio Preliminar del 7 de Octubre de 1811]. Mansc. s/d, s/f. Archivo Ge
neral de la Nación Argentina. Buenos Aires. "Banda Oriental 1810-1814". X 1, 5, 10.
— 248 —,

advirtiéndole
"que por cartas separadas se le instruye de como debe conducirse en su reti
rada y la del Exercito". (16)
Las indicaciones a que hacía mención la Junta se referían solo
a 6 artículos pero en conjunto ellas tenían cierta importancia.
En el numeral 8 indicaba que la artillería perteneciente a la
Banda Oriental se entregaría
"en los puntos donde actualmie estS',
Sobre el apartado 11, que trataba del cese del bloqueo y de las
demás acciones navales, aclaraba:
(14)Oficio
(13)Id.,
id.de Pérez a la Junta. Arroyo Seco, Octubre 8 de 1811. Archivo General
de la Nación Argentina. Buenos Aires, leg. cit.
(16)Ojicio
(15)W., id.de la Junta de Buenos Aires a J. J. Pérez. Buenos Aires, 12 de Octibre
de 1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires, leg. cit., n. 113.
— 249 —

�"Eli o*n '"'í9 -Í9I '8aJ!V onang 'eaiiua^^iy uoptjj^ j p jBjaiw^ OAnpjy '^x8I P
iqi.^&gt;0 f SI 'esJiy souang 'zJa¿ '/ "/ saJi^ souang p Djunf ^ ap oiotfQ (91)
•p; -'p/ (SI)
•jp -891 '^^jiy Bonang •Bm^usSjy uopBj^ B[ ap
Aiqajy ^iigi op g sjqnjaQ 'O3S &lt;&gt;A&gt; O JJV •t"1/ 7 Iai^d aP "i^ifO (H)
•PJ 'P/ (1)
IBqBJBpB 'S3JBABU 831101338 SB
sbj ap ^ oanbojq jap asaD jap BqBjBjj anb '^j opB^jBd^ ja
\2%sa

— 8fZ —
'Oí 'S 'I X ',.81-0181 I"oaiJO BPaBa,, 'ajry onang -na;
-^ OAiq^jy -j/e 'p/s -asuBj^ "[ IU8I ap ajqn]30 p ¿ |ap jijuiiui^j^ oraaAi
nop\[ i p
'II8I ap ajqm^iias ap jap Bi^y ^.sajty soaang ap
•*3 PP WV -sjiy soaang "usi p ajqmaiiag ap ^ jap jenimiiaj^om
opsiBJx "(n)
ojoji
• "P/ (01)
ojjv sbuí uajpaj as opojDjj ajuasaud jap uptoo^tfttou vj ap sajuv a'br
ap utf p ajuvwuijaj A mvjo uapjo vun ojuauioui jo auvd ns uod
jop p aoaufo as s^jiy souang ap oujaiqof^ pp opnjndiQ jouag ¡y • 'o'0Z

apuop sojund soj uan

as jBjuaijQ Bpueg
bj b a^uapauajjad BjjajjiiJB bj anb Bqesipai g jBjamnu ja u^
•BIOUBJJodlUl BJJ9I3 UBIUd) SBfp OJUnfuOD U3 OJ^d 8O[ll0I}JB 9 B
o^os UBjaaja^ ^s B^unf bj uoiouaui bi3bi| ^nb b sanopBJipui
^^ ((g ;p vj í upo^
•íjaj nt ua ^sjjonpuoo aqap otuoo ap aXnjjstn a; as svpDjDdas sojjjao jod anbn

vpuoa oj ap sodouj $^ ap uoponotxia ajqos ojnoijjo ja oruiijd
-tun^ jop sp opoiu A odutait ja asuupjo^o aqap ojjoojjdxa ap saiuy •'0'6U,
ns jouoisd3o 'opojnd
asatpnd
a-b sojjnsaj svj ap popijiqvsuodsaj•uuoi33ojfut
V] ua asopuaAnjpsuoo
•psa oj ap mouDíiuasqo osoiSijaj 0/ p uvSijqo as souuaiqo^) soquty • •
raaqn

ap ¿ jap Jt'uiunpj^ opjanay ja qjj

jb ttpBjunjoA ns jBJBjaap,, ueiqap sbjj anb eÁ sajjo^ sbj jod opioonoo
•ojaadsaj
-sap jas Bipod oiu^auo^ ja anb opBjuae asJBfap b biu9a j^na oj
sns ap afuBO [B BJOipaoojd anb BqBuapjto a^ aiuaui[Buij
[unuioo rr¡ ap ototnUad uoo~\) soujatqOQ (mouauaavsap ap soati
•ova.) ([oíi soqtuo ua sojaz]) jouadsap (uvuajpnd sopituaasip) oatsa^ns o\ ua
([imiaipnd]) anb soidaouoo soun jvjdjdo ap otafqo ([1pis ^ 'sopojndiisa])
(jd isj A sotuanuoo sojap mountsqng (\r^ ua^) (np&gt;) uapua%3sx&gt;i% ou sauoio
•djouv süwiijjv tiauampo as anb uno sajonb soj ua iunqvundwooo o\ anb
sauoiovjndíjsa so^ snpüoifijou oiuamof) a%sa jod ua^^jip ajas 'ajuaijjoj jap
g ap opi/o ns ua -y¡ a^vxa t 'ajqisod opis pi¡ anb popaoajq o¡
:3|opuapip ope^ndpsa o[ zajaj b
oiA[OA^p B^nnf bj 'pjidB3 b^ BqBsaABjjB anb Jod SBsiinouo^a j s^jbj
-i[itn s^peijnsijtp sb[ sa^uasajd ^adraaig opuaiua^ A. assq Bea no^
(-[) "opBpaoaB o¡ ^p uozbj bj á opBoijiu^is ja
e BJBd sajiy souang b ^pBjsBj) as ossbj asof nenf setaapy
(tl) 'jsomníiad sajqv^nDjvout jduoisvso apand vjoiu
•ap ns anbiod ojuauiout ap vprpiad uts ojuovoDdsap uaiq p vguaj ••^J\ anb
ouadsa opot uod 'oauuoj ajsa ap osa^Sai \a vjsm{ asja^ov aqap ou asof u-g
ap oíouy jap ajjod o^io vj v—mqij^sa—sodoJi sojjsanu ap cpoji;aj o¡n
SBdojj sbj ap o^uairaiAOin jap
aopisod ns BqBoipui o\ jcn^ ja na za-iaj ap oíatjo un oiqiaajpj
opBjBjj^ jap Bidoa bj uoa oiunf sajiy souang -sojnanjB sosa b —Bjunf ej
jBiaadsa ua— sauoiae^ijipoui SBunájB uojaiaiq bjjo A buJ -ajuaniBAij
-aadeaj sajiy souang ap Á oapiAajuoj^ ap sapspuojnB sbj b uojaBaij
ns BJBd soiJBiEuáis soj iod jaaouoa oqaaq anj oiu^auo^

(SI)

sns uvpuadsns amb ouis 'sn^sa uazuoav ou 3-b trd st&gt;san^nno¿
svdouj soj ap 'jvjff -touaf; jv jdiji/o A 'o?y ja ua oanbojq X 'sapop
-tjijsov ap uoí^vsao mdoid vj trd uapjo aruijmi^i piDp Aaxia '^o
owx^^ ja A o-}uof\¡ ap oisoqo A uoi^ootunuto^ vj ajqtj opuoxap ttzojj
t&gt;tsa ap ?sia bj v uvjjvu as anb sodouj snj aso[ v ap oíLouy jap

* potunjoa
ns uajrtjoap
satio^y
sbj a'b vjsvy ouiajsis ajsa jmjoa (ZI)
ou ojxatojd
Aa^i^
uo-g owxg
J^"'omUn

:ojndi}sa as uai
j}sa
as
uaiquiBj^
buijoj jatnbjBna ua BsanSniJod uoiau^Ajajut bj jBzsqaax'BJaiULA
.-BinSasaad
anb
as ¡a uoa anb oiajauoa OAiiafqo ja Á aaueajB ja Jipam soinapod
o[naijJB ajuapaaajd ja sajuapaaajuB so^sa ap znj bj b opu

•i/jip sojjsanu ÁOotftDDd A jtnpaut ap ojmti o jojod ja'ltsmouajaftp
uoo oüuaa anbunon
A sauots

BjaSuBjjxa
uoisbaui
aun ap BZBuauíB Bjaiqnq opu^no o^odB onjnni asjejsajd
b usope^ijqo,,
ueqepanb soujaiqoS soqine anb oppajq^}sa Bjqsq as q\ o*n ja ua j^

(II)
sopopunf
ap oA
sajqij
osd^ oAns ua "' opvnovaa opts dAdu
• •\t"'soja3aj
• ouojiuuai ja
anb n^^mf
sosanSnj
•uod sodojt soj ap sojuatwiaotu soj ap vsopopino upiootuasqo vj o ajdutatsn
:sBsan3njjod sbj usjapiq oj oa ojhbj
bjsbu uBjjBjpaj as ou sajjy souang ap SBdojj sbj anb ofip as JBuitnij
-aj^ janbs ap 0-¿ ojnaj)je ja ug -a^quiaijag ap jj ja aiuatUBijduiB sbui
sopesajdxa sojdaouoa jiumsaj apuaiajd opBjjBds ojxasoinpap [^
(01) 'svSiwaua svzuanf soj josmpa^ trd soijos
•a^au sotjíxnv soj sopoi asjvjsaud p sotuaiqof) soquio aruio^ojdt^
•sai uogijqo as oja^uojjxa mouajoj vun rd uopvcim ap osva ja u^- • 'o'g[,,
soj anua pjopjo^o as a-b jojnotuod ojgaujv un p auuofuoo
souoauap
. 'usoujatqof)
sop
sajoa}¡ sarpuodsajjoo svj sojja ua aiuaumapoadsai opuvüod 'ojjojtuat
ojjo A oun ap aov^nj soj ua jvuiua atuautajqtj pjpod o^aíiuvjjxa
p jouoioof^ anbng opot ojnoy^tt atuapaoajuo jo mouanoasuo^ vg- • 'O'S[,,

�Sor. Virrey á los SS. Dr. José Acevedo y Dji Antonio Garfias, y la Exma.
Junta al Sor. D.n José Julián Pérez para que arreglen el correspondiente
tratado, quienes después de cangear debidamente sus expresados respec
tivos poderes han convenido..." (26)• '
En los primeros cinco artículos no hay diferencias de contenido
respecto al Acuerdo del día 7; solo existen escasísimas variaciones de
vocablos..
Ellos quedaron estipulados definitivamente así:
i
"1... .Ambas partes contratantes á nombre de todos los havitantes sugetos
ásu mando protextan solemnemente ala faz del universo que no reco
nocen, ni reconocerán jamas otro soberano q.e al Sor. Dji Fernando
Séptimo y asus legítimos sucesores y descendientes.

"6....Las tropas que obedecen al Gobierno de Buenos Aires desocuparán
enteramente la vanda oriental del Río de la Plata sin que en toda
ella se reconozca otra autoridad q.e la del Ex.mo Sor. Virrey de
modo que el Paraná será el limite que divida el territorio de ambos
Gobiernos". (28)
Montevideo en las anotaciones al margen que hiciera a aquél tra
tado para guía de José Acevedo y Antonio Garfias, conforme con lo
sustancial, solo pidió que se agregara que el territorio de Paysandú
quedaba comprendido bajo su jurisdicción.
Pero Buenos Aires concorde en ello a su vez indicó muy especial
mente a Pérez —también está visto— que la línea divisoria no podía
ser otra que el río Uruguay y que en consecuencia la indicada del
Paraná
desecharse.
Sindebía
duda para
poder delimitar mejor y soluciolar el conflicto fue
que se llegó a la división de este artículo 6. (del día 7) en dos.

"2....Sin embargo de considerarse la Ex.ma Junta sin las facultades nece
sarias en su actual estado, y que en consecuencia debe reservarse
para la deliberación del congreso general de los Provincias que está
para reunirse, la determinación sobre el grave e importante asunto
del reconocimiento de las Cortes generales y extraordinarias de la
Monarquía; se declara contodo que eldicho gobierno reconoce la
unidad indivisible de la Nación Española de la qual forman parte
integral las Provincias del Rio de la Plata en unión con la Península
y con las demás partes de America que no tienen otro Soberano que
el Sor. Dji Fernando Séptimo.

En el primero se estipula:
"5... • Las Tropas de Buenos Ayres desocuparán enteramente la vanda
Oriental del Río de la Plata hasta el Vruguay sin q." en toda fila ^e
reconozca otra autoridad q.e la del Ex.mo Señor Virrey". (29)
A pesar de este determinación como medida de transacción hubo
necesidad por parte de Buenos Aires de reconocer jurisdicción a
Montevideo sobre algunos pueblos de la margen occidental del Uruguay.
Pero para ello, Elío tuvo que restringir sus pretensiones originarias.

"3... .Persuadido firmemente el Gobierno de Buenos Ayres de la jus
ticia y necesidad de auxiliar y sostener a la madre Patria en la Santa
guerra q.e con tanto tesón y gloria hacen al usurpador de la Eu
ropa comviene gustosísima en procurar remitir á España ala mayor
brevedad todos los socorros pecuniarios q.e permita el presente es
tado de las rentas y los que puedan recogerse de la franqueza y ge
nerosidad délos habitantes á que el Gobierno propenderá con las mus
eficazes probidencias é insinuaciones.

Y así quedó conformado el artículo 7.:
"Los Pueblos del Arroyo de la China, Gualeguay, Gualeguaychu cituados entre Rios, quedarán de la propia suerte sugetos al Gobierno del Ex.mo
Señor Virrey y al déla Ex.ma Junta los demás Pueblos;"
Como prueba de ese complejo problema de concesiones mutuas
queda la estipulación final del artículo 7. que dice:

"4....En demostración de la sinceridad de sus sentimientos y principios
el Gobierno de Buenos Ayres ofrece dirigir prontamente un mani
fiesto á las Cortes, explicando las causas que le han obligado á sus
pender el embio á ellas de sus Diputados hasta la antedicha delibe
ración del congreso general".

"no pudiendo entrar jamas en aquella Provincia ó distrito tropas de uno
de los dos gobierno sin previa anuencia del otro. (30)
Con estos artículos —únicos que se se refieren al problema de
los límites —no quedaba bien delimitada la demarcación geográfica
de las jurisdicciones de las partes contratantes. Sin embargo hubo

"5P...EI insinuado Gobierno nombrará una o mas personas de suConfianza
que pasen á la Península, á manifestar alas Cortes grales. y extraor
dinarias sus intenciones y deseos". (27)
Pero el apartado siguiente tiene que haber sido motivo de ardua
discusión por parte de los comisionados de uno y otro Gobierno. El
7 de octubre se había estipulado —conviene la repetición— lo si
guiente :
(26)"Tratado de Pacificación de las Provincias del Río de la Plata entre el Ex.mo
Señor Virrey Dn. Fran.co Xavier Elio y la Ex.ma Junta Executiva de Buenos Aires". Mon
tevideo, 20 de octubre de 1811. Copia autentificada por Juan Baut.a Esteller. Archivo Ge
neral de la Nación. Montevideo. Archivo General Administrativo, Libro 570, f. 69-70.
Copia en Gazeta de Montevideo, Extraordinaria del miércoles 23 de Octubre de 1811,
n. 48, pág. 337/41, en Biblioteca Nacional, Buenos Aires, Reservado Dirección, n. 28.260;
y en Gazeta de Buenos Aires Extraordinaria del 27 de Octubre de 1811. Gazeta de Buenos
Aires, o. cit., t. I, pág. 844.
(27)Id., id.

•

por parte de Montevideo y Buenos Aires opiniones coincidentes, que
luego no quedaron indicadas en el Tratado, sobre la posesión de dos
puntos: Paysandú y Martín García. En efecto, la Junta facultó a Pérez,
después que este le remitiera el preliminar del 7, para que accediese
a la solicitud de Montevideo en el sentido de que el pueblo de Paysandú estuviera comprendido dentro de los dominios del Virrey.
(28)[Convenio Preliminar del 7 de Octubre]. Mans. s/d.; s./f. Archivo General de la
Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional. "Banda Oriental 1810-1814". X, 1, 5. 10.
(29)Tratado de Pacificación de las Provincias del Río de la Plata entre el Ex.mo
Señor Virrey D.n Franco Xavier Elio y la Ex.ma Junta Executiva de Buenos Aires". Mon
tevideo, 20 de Octubre de 1811. Copia autentificada por Juan Baut.a Esteller. Archivo
General de la Nación. Montevideo. Archivo General Administrativo, Libro 570, fol. 69/70.
(30)Id., id.
.— 253 —

— 252 —

�— ssz —
— z^z —
Vi "PI (OE)
"0¿/69 "lJ '0¿S 0JMn 'OAiiBJjsiuiuipy jBJauaj) oAti^iy •oapiAaiuon^ •uopBj^ b[ ap
OAiq^jy -¡[^i^g Bjnug uBiif Jod BpBjijuuaine Bido^ "n8l p Jqm.i() ap 0^ 'oapiAaj
•uoj^ -lts9jty souang ap oaiin^^x^ ojunf vwx^ dj X oi^^ jatao^ O'^uou^ wq Xaixt^ -ioua
aw'x^ \a ai%ua djo/^ oj ap oty jap svi^uiaojj soj ap upion^ifioDj ap opojB^^ (62)
'01 'S 'I 'X \4tI8t-0I8I IBJa^'-'O "PnBH., 'IBaoiaB^ oiuaiqoj) -sajiy soaang 'Butiua^iy oo¡ob{¿
I ap ¡BJ3U3Q OAlIJJjy -J/-8 i-p/8 -8UBJ^ -[8Jqni3() 9p [ap JBUIUI![3Jd OIU3AUO^] (8^)
jap soiuiuiop so[ ap ojjuop optpuaadmoa BjaiAnjsa npuES
ap ojqand ja anb ap oppuas ja aa oopiAajuoj^ ap pnipijos bj b
asaipaooB anb bjbíI '¿ jap jBuiimjajd [3 Bjaijiuiaj aj ajsa anb sandsap
'zajaj b onnoBj ejunf bj 'oj^ap ug "EjoaB-^) ujijbj^ ^ npuBs^Bj tsojund
eop ap uoisasod B[ aiqos 'opejBj^ p na sep^aipui uo-iepanb ou o^an^
anb 'sajuoppuio^ souotindo sajiy souang Á oapiAaiuop^ ap ajjBd jod
oqnq oáasquia uig -sajuBjBJiuoo ajjBd 9b¡ ap sauoiaoipsijtif sb^ ap
BoijBjSoaS uoioB^JBinap B[ BpBjuuijap aaiq Bqcpanb ou— sajiinjj so[
ap Bina^qoad [B najoipa. as as anb soomn— so^nouJB so;sa no[)
(0) 'ojjo jap mouanuü maaid tíis oujmqoS sop soj ap
ovn p svdoj.% ojiuisip o vjoutaouj vjjanbu ua sdiuvC jBjjua opuaipnd oun
:aoxp anb o'¿ ojnDi:uB pp ^buij upiDB^ndijsa b^ Bpanb
SBnjnuí sauoisaauoa ap Bina^qojd ofa^dino^ ^sa ap sqanid orao^
aísojq3tij svuiap soj vjun[ murx^ vjap p&gt; X a^jji^j uouag
owx^ \ap oiuaiqof) pj soiaüns ajians mdojd tr¡ ap uoinpanb 'sojh ajjua sop
•vnn^ mpAvngaivnQ 'XvnSaivnQ 'vuiif^ dj ap oíOAjy jap sojqanj so-j&gt;t
•o'L In^JlJB [3 opBnuojiíoD ^panb jsb
sanoisaa^ajd sns ai^uujsaj anb OAni oij^j 'o^p BJBd
pp pajuapiooo ua^jBui v\ ap so^qand sounájB ajqos
e uoiooipsijnf jaoouooaj ap saiiy souang ap a^j^d jcod pBpisaoau
oqnq uoioobsubjj ap Bpipain oraoo u9pBniuuaiap aisa ap jBSad y
(6Z) \^ajJÍA JOV3S ow^3 J3P 2 ^'b pvpiuojnv bjjo voxouooai
a? v\i&lt;t opvt ua ob uis Xon^njyi ja vjsuif divjj uj ap ojy jap jvtuaiiQ
vpuoa dj aiuauiDuajua uvjDdn^osap sauXy souang ap sodoJ so^- • 'o'n
as ojamud p u^
asop ua (¿ Bip pp) o*9 o[iioj^jb a^sa ap uotstAip bj b 9^a[[ as anb
anj ojoi^uoo p je^opn^os A jofam jBjiun^ap japod BJed Bpnp utg
'asjBqaasap Biqap bubjbj
pp BpBoipui b^ Bpuanoasuoo ua anb A Á^nSni^ ojj p anb bj^o aas
Bipod ou BiJosiAip Baui[ v\ anb —o^sia Bjsa uaiquie}— ^^-t^&lt;J aiuaui
-[epadsa ^nm ooipui zaA ne b o[p ua apjoauoa sajiy souang ojoj
•noiootpsijnf ns ofsq opipuajdinoa Bq^panb
ripuBS^Ej ap oijojiJjaj p anb BJs^ajáB as anb oipid ojos ^
oj uod auiaojuoo 'sbijjb^ oxuojuy jí opaAaoy asof ap BinS BJBd
•bj} pnbB b BJapiq anb uaSjBiu [b sauoioBjouB sb[ ua
(8Z) '
soquiv ap oiuort-uai ja vpiatp anb ajiuitj ja vías vuvivj ja anb opoui
ap iauuty^ '-to owx^^ jap bj a'b popuoinv vijo nozquooax as vjja
vpoj ua anb vis v%oj¿ vj ap oiy jap jvjuatio vpuva vj atuauvoiaiua
/sauiy souang ap ou^aiqoff jo uaoapaqo anb sndoAi iO7'''o"9,,

'1181 aP 3J1n)J0 aP tZ 8a[ooj3iin [ap BUBinpjoBJlx^ 'oapiAaiaoj^ ap Bisze^ na sido;)
*0¿"69 7 'OÍS -"\'.'l 'oAi^BJisiuiiupy [BJauaj) OAiqjjy -oapiAaluoj^ •uoi.ibj^ b[ ap [bj^o
-9^) OAii^jy *ja|[aiS3[ B'ineg nBnf iod BpB^ijiiuainB Bido^) TI8t 3P ajqnpo ap gg 'oapiAai
ourxn p a-t pia oiojj b¡ ap oitf jap sm^uiaojj st&gt;j ap uotoootfjooj ap

-18 oj —uopijadaj bj auaiAuo^— opBjndrjsa Biqsq as ajqnjao ap ¿
•oujarqo^) ojjo A oun ap sop^aomuioo soj ap ajjsd jod uotsn^sip

' -uooujxa X -sajou^ saiio^ sojp (IZ)
jojsafiuotu
'soasap
pX
'ojnsutuaj
sauotouajut
vj p
sns
uasod
soijoutp
anb
vzuoifuoQns ap souosuad sotu o oun piojqwou ouiaiqof) oponuisut jg- - 'o',,

-aqijap ouoipajuD oj ojsoy sopojndiQ sns
\jouauag
ap sojjaosajSuoo
p oiquia jap
ja japuad
uopoi
•sns p opoütjqo uoy aj anb sosnoo soj opuootjdxa 'sauo^ soj p ojsaif
'íuouf un ajuauiotuo^d JiÜiJip a^ajfo saiXy souang ap oujaiqof) ja
soidpuud X sojuaiuipuas sns ap popt^asuis dj ap uopojtsoutap "3''o'f;,
•sauoponuisut
9 svpuapiqojd
sazv^ifa
svtu svj uoo pjapuadojd oujatqof)
ja anb p sajuojiqotj
sojap poptsouau
-aS X ozanbuojf / ap asjaSooa^ uopand anb soj X so^uaj soj ap opot
•sa atuasaud ja njiu/jad a-b soumunoad sojjodos soj sopoj popaaajq
joXoui ojo vuvds^ p ipjiuaj jojnooud ua ouitsisojsnjl auaiauioo odoj
•n^ dj ap jopodmsn p&gt; ua^oq otuojS X vosaj ojuo% uoo a-b vjuanS
ojuog oj ua ojjiDj ajpoui oj o jauajsos X uotjtxno ap popisaoau X oiait
•sní oj ap sauXy souang ap oujaiqof) ja ajuauiauijif opiponsuaj- • 'o"fM
anb ouojaqog ojjo uauatt ou anb oouauiy
ap sajjod
soutap
sojuog
uoo ja
X
•ouiijdag
opuouuaj
ivq
ojnsutuaj ] uoo uoiun ua oiojj oj ap oiy jap sotouinouj soj joiíiajut
ajuod uouijof jonb oj ap ojouvds^ uopo^^ dj ap ajqtsiaipm popiun
oj aoouooai ouuaiqo^ ouoipja anb opojuoo ojojoap as iotnbiouo^^^
oj ap sotjouipjoojtxa X sajojaua^ sauoQ soj ap otuatuipouooai jap
oiunso ajuDuodwi a aaojg ja auqos uopomw-i atap oj 'asjiuna^ ouod
pisa anb sotoutaojj soj ap jouauaS osau^uoj jap uopojaqjjap vj ojod
asjosuasaj aqap otouanoasuoo ua anb X 'opojsa jonfoo ns ua soíjds

•sajuaipuaosap X sajosaons sotupigaj snso X ouipdag
opuouuaj V(J 'JOg jo a-b ououaqos ojjo souiol upjaoouooaj tu 'uaoou
•ooau ou anb osjaatun jap zof ojo ajuauiauwajos uojxajoud opuow nsp
soja^ns saiuvttaou soj aopoi ap aiquiou p sa/uojojjuoo sajjud soquiy- - 'o'ln
:jsb ajuauíBAijmijap sopejnd^sa uoj^panb sojj;^
.'••••-sojqBaoA
ap sauoiaBiJBA 8BHIISISB3S3 nojsixa ojos i¿ Bjp jap opjanay jb ojoadsaj
optuajuo^ ap SBpuaiajip ^eq ou sojn^jiJB oaup sojauírad soj n^
, •(9ZJ '"optuaauoo uoy saiapod soatt
•oadsau soposajdxa sns atuauiopiqap joaSuoo ap sandsap sauatnb 'opojoxt
atuatpuodsajjoo ja uajSajio anb vjvd zauaj umjnf asof u-q -^og jo vjunf
•owx¡[ oj X 'soifuo^) oruoiuy u-q X opaaaoy asof -jq 'gg soj p XajJty^ 'JOg

�Algo similar ocurrió con la posesión de la isla de Martín García,
pero en esta ocasión el Gobierno de Buenos Aires, ratificado el Ar
misticio, se preocupó de aclarar debidamente que la isla entraba en
los límites de su mando. Así se lo expresó a Vigodet el 28 de diciembre:
"Aunq.e p.r el Tratado de pacificación celebrado entre este Gob.no
executibo y el ex.mo Sr. Virrey D.n Fran.co Xavier Elio no consta d.e q.e el
Precidio de Martin García hubiere sido comprehendido entre los limites
de esta jurisdicción sin embargo hay constancia de q.e el Diputado de este
Gobierno, solicitó la incorporación del indicado Presidio, y q.e sus ges
tiones no fueron desatendidas á vista de lo infructuoso q.e es a esa Plaza
y lo útil q.e es a esta". (31)
El 8. sufrió una pequeña cercenación que no implicaba ninguna
variación; su redacción quedó así:
"En dichos Gobiernos no se perseguirá a persona alguna sea de la es
fera, estado o conaicion q.e fuese por las opiniones polticas q.e haya tenido,
ni por haber escrito papeles, tomado armas, ni otro qualquiera motivo, ol
vidando enteramente la conducta observada por causa de las desavenencias
ocurridas por una y otra parte". (32)
Este principio de las garantías fue uno de los puntos más dis
cutidos en las Asambleas de Orientales; el vecindario allí reunido
no creía en su cumplimiento por parte de Elío, y el 10 de octubre
en la Quinta de la Paraguaya, aun cuando llegó un ayudante del
Virrey con el pliego de las seguridades personales acordadas,
"Siguieron la resistencias... despreciando la confianza en las supuestas
garantías de una autoridad española que acabava de clasificar al Gov.no
Patrio p.r refractario en todos sus actos". (33)
El 12 y el 18 reiteró el Virrey su ofrecimiento. Pero a pesar de
tantas protestaciones los hechos posteriores dieron la razón a los orien
tales: el Gobierno de Montevideo, olvidando lo repetido y lo pactado,
inició a poco de firmado el armisticio una política de represión.
Como las aclaraciones hechas por la Junta y el Gobierno de Mon
tevideo a lo estipulado en el Tratado Preliminar eran coincidentes no
debe haber sido difícil llegar a la estructuración del artículo 9.. En
realidad lo propuesto en aquella primera oportunidad tenía el grave
inconveniente de ser algo difícil de realizar. Por eso ahora se indicó
que la artillería debería quedar en el lugar donde se encontraba, siendo,
sin duda, la solución más armónica con la realidad.
"Toda la Artillería perteneciente a la vanda oriental quedará en los
propios puntos donde actualmente se halle, y la Artillería q.e tenían los
buques de Buenos Ayres aprehendidos por los del cruzero se restituirá
igualmente a la posible brevedad.
(31)Oficio del Gobierno de Buenos Aires al Gobernador y Capitán General de la
Plaza de Montevideo, Gaspar de Vigodet. Buenos Aires, Diciembre 28 de 1811. Archivo
General de la Nación Argentina. Buenos Aires. Gobierno Nacional, leg. cit. X, 1, 5, 10.
(32)Tratado de Pacificación de las Provincias del Río de la Plata entre el Ex.mo
Señor Virrey D.n Fran.co Xavier Elio y la Ex.ma Junta Executiva de Buenos Aires. Mon
tevideo, 20 de Octubre de 1811. Copia autentificada por Juan Baut.a Esteller. Archivo
General de la Nación, Montevideo. Archivo General Administrativo. Libro 570, fol. 69/70.
(33)Carlos Ana ya: "Memoria Biográfica...". Archivo General de la Nación, Mon
tevideo, cit.
— 254 —

�— ss^ —
— fsz —
-aoj^ *noioB|^ B^ ap jBJau^^) OATipjy -tl' "ooifpj^otg mjtouiay^^ ivwny soihv^ ()
'OL/69 *lJ 'OÍS oj&lt;1!1 'OAijBJisiQímpy |t?j^ti3^) OAiipjy *o^piA3iuo^j[ 'uoidbj^ b[ ap jBja
oAiq^jy *jaj¡aisg B'inBg aenf jod Bpe^t^iiu^inB Bido^ '1181 ap ^jqni^Q ap Q^ '
"UOW '*ai\y souang ^p vapnoax^ viun[ tnu-x^ vj o?^3 iaiiio^ oa'UDjjr wq Ka^i^ Jouag
owx^ ja ajjua v^dj^ dj ap oi^j jap sdi^uiciojj svj ap upi^ooiftoDj ap opojDJ (Z)
'01 *S ^I 'X '^T^ '^aI ^^uope^^ ouj^iqo^ 'sajiy souang 'BUilu^^jy uopB^j bj ^p ¡BJaa^^)
OAtnojy "H8I ^p 2Z ^M^uaioiQ 's^jiy souang -¡apoiijf ap jvdsvf) 'oapma^wj^^ ap mv¡¿
d^ ap jDjaua^ upjidD^ X jopouuaqo^ jn sauty souang ap ouuaiqo^ jap oío^¡q ({)

f

q 9¡qisod n¡ o ajuawpngr
as ojaznjo ^ap so^ jod sopipuayajdo s^jXy souang ap sanbnq
noj uuiua) 9*6 vuajjiuy oj X 'ajia^ as aiuawjnnj^D apuop soiund soidoid
soj U9 nxapanb jojuaijo vpuva vj v ajuat^auauad mjajjiuy i)¡
•pBpt[B3J ^\ UOD BOIUOUIIB SBUI U9plt[OS B^ 'Bpnp UIS
'opu^is 'BqBj^nooua as apuop jBSn^ ^a ua jepanb Bijaqap Bjja^[i;jB bj anb
9Diput as bjoijb osa joj -jBzijBaa ap jpjjip oSjb jas ap
OABaá ja biuo; pepiunjaollo bjoiuijcI BjjanbB ua ojsandojd oj
U3 o'6 ojnDijjB jap u^ioBJtijarujsa bj b jbS^jj jiotjip opis jaqsq aqap
ou saiuapiauío^ UBaa jBuiniijajt^ ops^Bj^ ja ua opBjndijsa oj b oapiAai
ap oujaiqo^) ja Á B^unf bj Jod SBqaaq sauopBJBj^B sbj oukk)
'uoisaadai ap Bapjjod Bun oiapsiuiJB ja opBuuij ap oood b oioiui
oj Á opnada.1 oj opuBpiAjo 'oapiAajuoj^ ap ouaaiqo^ ja :sajBj
-uaiJO soj b uozbj bj uo.iaip sajoijajsod soqaaq soj sauoi^Bjsojo^d
ap iBsad b oja^ "ojuaiuipajjo ns Xajji^ ja ojajtaa gj ja Á ^l j
() 'sojao sns sopoj ua otjvjovuf^j xd oijjoj
oiraoff jo jv^iftsvjo ap vavqnjo anb vjouvdsa pnpuojmi vun ap snpuvuvíi
svtsandns so^ ua vzumjuoa v¡ opumoaidsap * *' sowuajsisad t&gt;j uouam8tn
sajBuosjad sapBpijnSas sbj ap oSaijd ja uoo
jap aiuBpni(B un pSajj opuBna unB 'b^biiSbjB^J bj ap B^uin^
bj no
ajqnjao ap QI Ia -^ 'J13 aP 9%^^d Jod o^naiuiijduino ns ua
ou
opiunaj jjjb oiJBpupaA ja ísajBjuaijQ ap SBajquiBsy sbj ua soptina
-sip sbui so^und soj ap oun anj sbj;ubjbS sbj ap oidiauíjd
(Z) "&lt;taJ-""' ojio vun lod snpiuunoo
sm^uauaavsap sry¡ ap vsrwj jod vpvcuasqo vjonpuoo dj ajuauioia%ua opuopta
•jo 'oatjow vuatnbjonb outo tu 'svwjo opvwot 'sajadvd ottiosa uaqm¡ íod tu
'opina} vXvu a-b svoiijod sauoiwdo svj uod ^sanf a'b uot^jnuoo o opotsa 'ouaf
•sa vj ap vas vun^jo vuosjad v pjtngasjad as ou soujaiqo^ sotpip u^n
:isb ^panb u^paBpaj ns í
BunSuiu BqBaxjdrai ou anb uoiDBuaajaa suanbad Bun oijjns o-g jg
(T^) •&lt;iDíra sa a'^ 1Pn 1 •*
vzvjj vsa v sa a-b osoni^iufui oj ap msm v svpipuajnsap uouanf ou sauoii
•saS sns a-b X 'oipisauj opooipui ^ap uoiavuodjo^ui vj pnoifos 'ouuajqof)
a%sa ap opvjndiQ ja a-b ap m^uDjsuoo Xvu oSioquia uis upp^ipsijnt vjsa ap
sajiuiij soj aujua opipuauaJduio^ opis ajaiqnu viojv^) upjD^^ ap ojpioajj
ja a-b a-p vjsuo^ ou oij^ jaiavy^ O3-udj^ u-q Xaujj^f mu oui-xa ^a i oqijnoaxa
ajsa autua opvuqajao uojjayijpod ap opvjouj^ ja jcd a-bunyn
: ajqtuapip ap g p lapoSi^ b osajdxa oj as isy -opuBUi ns ap saiiuijj soj
ua Bq^ajua bjsi bj anb ajuauíBpiqap jbjbjdb ap odn^oajd as 'oppstuí
-jy ja opBoijijBj 'sajiy souang ap oujaiqo^ ja uoisboo Bjsa ua oaad
uijjbj^[ ap bjsi bj ap uoisasod bj uoo oíaanoo jbjiuiis oSjy

�territorio, pagando respectivamente en ellos los correspondientes
Reales derechos conforme á un arreglo particular que se acordará

Se acordó además el 20 de octubre:...
"10....Del mismo modo se devolverán todos los prisioneros de qualquiera
clase q.e sean echos por uno y otro Gobierno".
"11....El Ex.mo Señor virrey se ofrec^ á que las Tropfi Portuguesas se
retiren a sus fronteras y dejen libre el territorio Español conforme
a las intenciones del Sr. Principe Regente manifestadas á ambos go
biernos". (34)
Este último artículo está señalalando —como luego veremos más
expresamente— que Elío no tenía seguridad plena en la actitud que
asumiría Souza frente al armisticio.
"El Exmo Señor virrey se ofrece.

entre los citados gobiernos".
"17....En el caso de invasión por una Potencia extran^era se obligan reci
procamente ambos gobiernos á prestarse todos los auxilios necesarios
para rechazar las fuerzas enemigas".
"18....El Ex.mo Sor. Virrey protesta no variar de sistema hasta que las
cortes declaren su voluntad q.e en todo caso se manifestará opor
tunamente al Gobierno de Buen^ Ayres". (36)
Este agregado final al décimo octavo apartado debe haber 8Ído
incluido con el propósito de evitar que Buenos Aires ulteriormente,
pretextando un desconocimiento de las resoluciones de las Cortes,
pretendiera variar su sistema de gobierno.
"19....Los mencionados Gobiernos se obligan ala religiosa observancia de
lo extipulado, constituyéndose en In responsabilidad de las resullas

Sólo ofrecimiento y no ineludible compromiso de promesa hayde parte de Elío respecto a la retirada de los portugueses.

q.e pudiese ocasionar su infracción".
En el artículo 12 se' introdujo una pequeña modificación de pa
labra —ríos por Puertos—- que se comprende fácilmente teniendo pre
sente las ya mencionadas anotaciones escritas al margen por las partes
contratantes en el Preliminar del 7. En efecto, Montevideo y Buenos
Aires indicaron que debía incluirse al Paraná y Uruguay entre los
lugares donde cesarían las hostilidades. Y así fue:
"12.^. .Queda también el Ex.mo Señor Virrey en librar las ordenes pre
cisas para que desde luego cese toda hostilidad y Bloqueo en los
Ríos y costas de estas Provincias".
"13... .Igualmente su Excelencia oficiará al Ex.mo Sor. Virrey del Perú
y al Sr. General Goyeneche participándole el presente aconteci
miento". (35)
Continuando con las estipulaciones —que fueron vanas promesas
por parte de Montevideo— se hizo una aclaración al artículo 13 del
primitivo Acuerdo, que significaba una ampliación de su contenido:
"14....Todo vecino de la vanda oriental se restituirá si gusta á sus ho
gares y podrán pasarse mutuamente de uno a otro territorio quantos
lo deseen: dejándoseles de todos modos en quieta y pacífica posesión
de su fortuna".
Sin merecer variaciones, los artículos siguientes quedaron redac
tados como sigue:
"15... .Se restablecerá enteramente como se hallava antes a las actuales des
avenencias la comunicación, correspondencia y comercio por tierra
y por mar entre Buenos Ayres y Montevideo, y sus respectivas de
pendencias".
"16....En consecuencia del antecedente articulo todo Buq.e Nacional
ó extranjero podrá libremente entrar en los Puertos de uno y otro

"20.a...El Exmo. Sor Virrey y el Sor. Diputado de Buen.s Ayres nombrarán
dos oficiales q.e acuerden el modo de dar cumplimiento al articulo
sobre la evacuación de tropas de la vanda oriental q.e se efectuará
con la mayor anticipación embarcándose en la Colonia todo el nu
mero posible". (31)
Cumpliendo lo convenido en el artículo 19 del Preliminar del 7,
se estableció así "el tiempo y modo" de la evacuación de las tropas
insurgentes. Buenos Aires propuso —o al menos indicó a Pérez que
lo hiciera— que la evacuación de las tropas quedaría al arbitrio de
su gobierno para ejecutarlo por tierra o por agua. La redacción de
este artículo debe haber sido el resultado de los intentos de Monte
video para que el retiro del ejército no se llevase a cabo como un
simple acto de disposición y voluntad de Buenos Aires.
Además Buenos Aires propuso y obtuvo un artículo adicional en
la siguiente forma:
"21... .Las presas que se hagan desdela firma del presente tratado serán
restituidas y respeto a las anteriores se estará a lo extipulado en el
armisticio de 7 del Corriente". (38)
El artículo 20 del Preliminar desapareció del Tratado definitivo
porque su contenido, habiéndose cumplido, no tenía razón de ser.
Pero se agregaron tres artículos más para solucionar los problemas de
las propiedades confiscadas y de los esclavos, que en gran número
habían pasado a las filas revolucionarias, como asimismo para otros
que pudieran originarse.
"22... .Todas las propiedades existentes de qualquiera especie que sean
correspondientes a los vecinos de la vanda oriental quedaran en
poder de sus respectivos dueños á reserva de los Esclavos compre(36)Id., id.
(37)Id., id.
(38)W., id.

(34)"Tratado de Pacificación de las Provincias del Rio de la Plata...". Archivo
General de la Nación, Montevideo., cit.,.
(35)Id., id.. .

— 257 —
— 256 —

17

�hendidos en las listas manifestadas por el Sor. Diputado de Buenos
Ayres que ofrece dejar en libertad para que vuelva á poder de sus
amos á quialquera de los expresados negros q.e lo deseéá y la execucion de este artículo será del cargo y cuidado de lo soficiales de
que se hace mérito en el 20".
"23. .. .Si ocurriese en adelante alguna duda á cerca de la observación de
. qualquiera articulo del presente tratado se resolberá amigablemente
por una y otra parte".
"24....El presente convenio tendrá todo su efecto desde el momento q.e
se firme y será ratificado en el término de ocho días ó antes si se
pudiese". (39)
Debe considerarse el Armisticio de Octubre como el reconoci
miento por ambas partes de una situación especial: el equilibrio de
fuerzas. Buenos Aires no podía vencer la indomable resistencia de los
muros de Montevideo; Montevideo, sólo poderoso por mar, no había
sido capaz, ni tenía el poderío suficiente para reducir a la Capital. Y
lo que pudo ser pesa de desequilibrio —las tropas portuguesas— fue
necesario abandonarla porque era demasiado riesgosa.
El tratado es el resultado único y exclusivo, la culminación final,
de las tratativas que desde el inmediato momento de su llegada Elío
mantuviera con Buenos Aires.
Las ideas del Virrey, que fueron en realidad las que predomi
naron en la estructuración de los 24 artículos, estaban independizadas
de los diversos intereses foráneos que actuaban en el Río de la Plata.
Elío trabajó con entera libertad de resolución; no tuvo inconveniente
en pactar a espaldas y aún contra el hasta entonces aliado portugués,
cuyo auxilio había sido solicitado por él, desobedeciendo las órdenes
de la Regencia y contra el sentir de Casa Irujo.
Por consiguiente hay que considerar que, a pesar de reconocer
Montevideo la autonomía de Buenos Aires, el Armisticio del 20 de
octubre significaba un triunfo —el máximo posible en aquellas cir
cunstancias— del Virrey Elío.
A su vez Buenos Aires, aún cuando abandonara la Banda Oriental
y renunciara a algunos pueblos del litoral, conseguía con el convenio
la tranquilidad que ya le era indispensable para la reorganización de
sus fuerzas diezmadas y vencer la apatía que en los pueblos del in
terior habían suscitado las derrotas del ejército de Balcarce y Castelli.
Por otra parte, el peligro portugués, del que tardíamente se per
catara Elío, era tan grave para Buenos Aires como para las posesiones
del Virrey; de ahí la promesa de ambos bandos de ayudarse mutua
mente frente al extranjero.•-••'••
Veamos ahora las razones que dan ambos gobiernos para explicar
las causas que los llevaron a pactar.
Días antes de firmarse el tratado el Virrey escribía al Ministro
de España en Río, sobre los motivos por los cuales no sacaría mayor
partido del marcado dominio, que según él, tenía sobre la situación.
(39) Id., id.
258 —

"Las proposiciones q.e se le exigen —decía refiriéndose a Buenos Aires—
son duras p.o su situación les hará en mi concepto entrar por ellas y quando
no entrasen perdida la posición que tenían, la artilLa Gruesa y batería ya
en mi poder sin recurso porsu parte de reenplazarla; el Ex Jo Portugués
en Maldonado en comunicación por tierra y agua con migo; el ExXo de los
Insurgentes no podría emprender nuevamente nada contra esta Plaza ni
([podría]) tendría al fin mas éxito q.e su exterminio pues q.e no podría
([]) pasar pM B^ A^. A prime^ vista parece que considerando al
Gob.no de B.s A.s en tal fatal situación dura exijiese de una vez todo obli
gándoles a reconocer al Virrey; p.o datos q.e no es fácil explicar ni tam
poco ([que]) otro q.e yo posea me aseguran q.e dado este paso está la
mayor parte andado p.a conseguir el restos convencidos q.e en mi no reyna
el Espíritu de mandar y dulcificada asi en parte la acrimonia con q.e los
imprudentes e impolíticos de ambos sistemas habían ([empeorado]) em
ponzoñado los ánimos queda B.s A^ mucho mas dispuesto a una compo
sición decorosa y justa; el quererlos obligar de una vez á todos los sacri
ficios sería acaso exponerse á unos esfuerzos desesperados los cuales podrían
producir alguna desventaja en qualq.er acción de Guerra cuyo éxito de
pende á veces de raras casualidades, y por decontado se alargaría la guerra,
se acabaría de arruinar la Campaña y se derramaría siempre alguna sangre
q.e se puede evitar. A costa de algún mas tiempo de ([sistema]) firmeza
y moderación creo conseguir todo Sistema q.e he abrazado con tanta mayor
([]) satisfacción por ser el característico del Nto. Govierno".
Hacía además en la misma exposición, capítulo aparte de la im
portancia que tuvo en su resolución el peligro que encerraba la pre
sencia de las tropas de Souza:' '•'•
"En estas circunstancias me va siendo ya de algún embarazo la conducta
é ideas q.e descubre el Gral. Sousa y sino compare VE. la lentitud y mo
rosidad q.e ha empleado en su aproximación
Mi Secret.o D.n Juan
Bta. Esteller q.e ha regresado después de haber estado —4— meses á las
inmediaciones del Gnral. Sousa, ha conocido por sus conversaciones y las
de muchos oficiales sus ideas de ambición... todo nos (ida a conocer])
pone en la necesidad de precabernos y hacer sin demora en el momento
q.e se vea la menor resistencia a cumplir lileralm.te lo q.e se estipuló, las
mas serias reclamaciones y pa. esto informo á VE. de todo (con tiempo)
para q. esté á la mira y tenga estos datos pa. hacerlas con la firmeza qut
exige un negocio de tanta trascendencia".
Y concluía señalándole con respecto al problema de. Goyeneche que• • .

•

v- "aunq.e esta devia ser una razón —su triunfo en el Alto Perú— pa. q.e yo
no hubiese concedido esta ([calidad]) ventaja; —permitir que Bj A^ reor
ganizara su ejercito del norte con tropas de la Banda Oriental— como ella
no puede verificarse en mucho tiempo y en este devo yo y puedo estar en
disposición de obrar de otro modo y de intimar con valentía y al mismo
tiempo me desembaraza de otros mil compromisos". (40) .. •.
El Virrey había comprendido ahora su error de haber llamado
a los portugueses y quería desembarazarse de "esos compromisos"; el
(40) Borrador del oficio de Elío al Marqués de Casa Irujo. Montevideo, 18 de Octubre
de 1811. Archivo General de la Nación Argentina. Buenos Aires. Gobierno Nacional "Banda
Oriental 1811-1812". S X, C 1, A 5, n. 11, Cpta. 735.
Ordenación n. 268/71 en Archivo de Foto-Copias del IiiBtituto de Investigaciones His
tóricas de la Facultad de Humanidades y Ciencias de Montevideo. Cit. Museo Mitre:
"Contribución documental para la Historia del Rio de la Plata", cit. Tomo I, pág. 151.
— 259 —

�— 6S^ —
~ 89Z —
'ISI -^?&lt;l *I otnox "li^ '^^bjbj^ •[ ap oijj jap sijoisijj bj BJBd ptiuamn^op uopnqiJiuo^;^
:3Hi^j oasrl[V i;3 •oap¡Aaicoj^ ap sbijusi^ X ^apepiuearag ap pEi[njüj bj ap sbjijoj
•sijj saaope3i)saAU] ap o^iupsu] jap ssido^-oio^ ap OAiq^jy ua x¿/892 0*u nopguapjQ
•S¿ •&gt;!dD *II o'u '! ¥ 'I 5 'I S '.^I8I-U81 IiO
fBaopej^ oajaiqoQ 'sajiy souang *Bui]ua3jy uopB^^ v\ ap ^Bjaua^ OAiq^jy 'X18I ap
ap 21 'oapiAaiuo^ otnj¡ nsvj ap sanb^^^ ; oi/g ap ojotfo ¡ap jopvjjoy (g^)

p

9osiraojdnio3 sos^,, ap asjEzBJBquiasap suanb X saeanSnjjod so[ 6
jaq^q ap jojj3 ns bjoub opipuajduioo ejqei{

'sosiuiojduioo jiui solio ap vzvivquiasap aui oduiaii
owsiui jo X mjuajoci uoo jbiuijui ap X opoui ojio ap uojqo ap uppisodsip
ua jBjsa opand X oX onap ajsa ua X oduiait ovonut ua asjo^tffjaa apand ou
vjja ouioo —ptiuauo opuog vj ap svdoji uoo auou jap oiiojata ns vjoziuog
•JO3J s-y rg anb Jitiuuad— ivlviuaa ([popijvo]) njsa optpaouoo asatqnu ou
oX ab 'vd —t&gt;J3&lt;/ HV Va ua ofuniut ns— uozoi vun jas viaap vtsa a-bunon
• •anb
-aio^) ap Braa^qoad p ojo^dsai uoo a[opuB^Buae Binpaoo
•tímouapuaosvj% mum ap oiooSau un aStxa
fnb vzauijíf v^ uoo sojja3m¡ 'vd sovop sojsa vSuat X ojiui v^ n ajsa 'b vjod
(oduiap uoo) opoi ap '^ \ o owjofut o^sa ^od X sauotovuio^oaj smjas snui
sdj 'ojndtisa as a-b oj ar^ijojajfi Jijduino v mouajsisaj jouaui vj van as a'b
ojuauioui ja ua vjoutap uis jaoov X soujaqttoaid ap popisaoau dj ua auod
([jaoouoo v t&gt;p]) sou opot '"'uoiotquiv ap saapt sns sajnijifo souonui ap
sv¡ X sauoiovsjaauoo sns jod optoouoo m¡ 'vsnog "¡viuf) jap sauoiovipauiut
soj p sasaui —p— opvjsa jaqm^ ap sandsap oposajSaj vv a'b jajjajs^ mojg
uon[ u-q o^}ajoa i¡^
uotoouiixojdo ns ua opoajiltua mi a'b pvpisoj
•oui X pmpuaj üj ^ ¡ ajndtuoo ouis X vsno "¡oif) ja ajqnosap a'b svapt a
vjjnpuoj dj ozojvquta vnSjo ap vX opuais va aui soiountsutiojio so%sa ^fl,,
. .:eznog ap eedojj sej ap epnas
-ajd b^ eqBjj^oua anb oaíiipd p u^ionjosaa ns na oaih anb BiouBjjod
-raí b[ ap a^^ede ojnjjdBo 'uopisodxa Biusira n\ na s^uiape
•ttoujainoQ -oj^ jap ootjsijajoDjDo ja jas jod uotoov^siws ([]^
joXmu Djum uoo opvzvjqv ay a-b muajsts; opoi JinSasvoo oaio uoiomapoui X
vzauutf ([ouiaists]) ap oduiati svui utiSjd ap vjsoj y 'jviiaa apand as a'b
aiSuos vunSjv ajdiuais mivwojiap as X vuvduiv^ vj jvwniiD ap vuvqnjv as
'vjjanS dj oijBíJjD/D as opoiuooap jod X 'sapopipinsoo sbjdj ap sajan y apuad
•ap oiixa oXno vjjan^) ap uoioon Ja'bjonb ua oíoiuaasap nunSjo Jionpoid
uvijpod sajono soj sopojadsasap sozjanfsa soun v asiauodxa osooo mías sotoif
•tjoos soj sopoi o zan vun ap jüSipjo sojjaianb ja tvjsní X osojooap uoiois
•oduioo vun v oisandstp svui ouonui s-y s-y opanb soutiuv soj opouozuod
•uta ([opvioadwa^) umq^q soutaists soqutv ap ^ojpijodiui a saiuapmdwt
soj a'b uoo muoutijov vj aijvd ua isd vpvoijiDjnp X ivpuvui ap nitjids^ ja
vuXaj ou tui ua a'b sopiouaauoo soisaj ja jin^asuoo vd opopuo auod joXvui
vj visa osvd ajsa opvp a'b uvjnüasv aui vasod oX a'b ojio ([anb]) oood
-uiu} iu jvotjdxa Jiovf sa ou a'b soivp o'd íXajjj^ jv jaoouooaj v sajopuvS
•ijqo opoi zaa vun ap asatftxa vjnp uoiovniis jvivf jni ua s^y s-g ap owqoff
jv opuojapisuoo anb aoajod vjsia vautijd y -s-y s-g vd jvsvd ([])
mjpod ou a-b sand oimuijapca ns a'b oiixa svui utf ;d mjpuai ([mjpod])
tu vzdjj visa vjiuoo vpvu aiuauivaanu japuajduta mjpod ou saiuaHumuj
soj ap orx^¡ ja ioSyui uoo vnjiv X vjian jod uoiovoiunuioo ua opvuopjvj^ ua
sanSnuoj otx^ ja ¡ vjjvzojduaaJ ap auod nsjod osjnoaj uis japod tui ua
oX mjatoq X v$anj*y vjjpjv vj 'umuaj anb uotoisodoj vptpjad uasvjiua ou
opuonb X sojja jod jvjiua otdaouoo iui ua vjm¡ saj umoonns ns o'd sojnp uos
—saiiy souang v asopuaijifaj moap— uairxa aj as a-b sauoiotsodojd SDjn

'
'77
(6)
•Pípp
'^I pp^d
•uopcnjis bj aaqos ejuaj '[ unSas anb 'oiuioiop op^oJBUi
joa'biu BI.IB0B8 ou 8^[Bno so[ jod soaijoui so[ ajqos 'oi}j na BtjBds^ ap

•jBjoBd
b nojBA3[[
so[ anb
sbsiib^ sb[
BJBd soujsujoS soqinB nep
anb sanozBJ
sb[ BJoqB
soiubo^
•ojafuBjjxa
a^uara
-t'njnuí asj^pnAB ap sopu^q eoquie ap Bsauíojd
t?[ jq^[B
apainajj
iAa^ij^
pp
sauotsasod se[ BJBd omo;&gt; sajiy sou^ng Bjsd 3abj8 ubj bj3 'oif^ bjbjb^
-jad as a}uaiUBtp.iBj anb [ap 'san^njjod oaái^od p 'ajj^d bjjo jo^
*t[[a)8B^) Á aojBOfBg ap ojiojpfa pp SBjOJjap sb[ opBipsne uerqBq joij^j
-ui pp so[qand so[ ua anb BijBdB b¡ j^ouoa A s^p^oizaip SBzjanj sns
ap uopBztuBájoaj b[ BJBd a^qBsuadsipm BJa a[ vÁ anb pBpt[inbuBJí B[
OIU3AUO3 [a uoo Bjnifaelloa '[Bjojr[ pp so[qand sonn[B b BJBpunuaj A
[BjuaijQ Bpu^g B[ BJBiiopuBqB opuBiio unB 'sajiy souang zoa ns y
•oj[^ ^ajjiy^
pp —sBpuBjsun^
-jp SB[[onI&gt;B na ajqtsod oturxein ^a— ojunijj
un eqe^ijin^is
aaqnjoo
ap oí, pp oppsiuuy p 'sajjy souang ap BiinouojnB B[ oapiAajuoj^
ja^ouoaaj ap jssad e 'anb JBjapisuoo anb Áv\\ a^uain^isao^ joj
•ofnjj BSB^ ap jpuas p bjjuo A Bpua^ajj bj ap
sauapjo sb[ opuapapaqosap '[a Jod opB}io¡[os opis Bjq^q otjixnB oAn^
'e^n^ruJod opBi[B sa^uojua BjSBq [^ bjjuoo unB jÍ 8Bp[Bdsa b jBjoed ua
oju^tuaAuoauf OAnj ou íuopn^osaj ap p^}jaqi[ BJajua uoo pÍBqBjj ojf^j
•bjb^ bj ap ojjj [a na UBqBnjoB anb soauBJOj sasajajuí sosjaAip so[ ap
sfipBzipuadapui uBq^jsa 'so[noijJB f^ sof ap uoiaBjnjonjjsa e[ ua uojbu
-uuopajd anb sb¡ pepi^aj ua uojanj anb '^ajji^ pp SBapi sb'j
souang
uoa BjajAnjuBoi
JI3 Bp^Saff ns ap ojuaiuom ojBipauíin 'sajiy
p apsap
anb bbaijbibj)
sb[ ap
'[Burj uopBu;ui[na b[ 'OAisnpxa A ooiun opBjfnsaj p sa opBjBjj [^
•BSo^saij opsisBuiap bj^ anbaod B|jBuopuBqB , oiJBsaaau
anj —SBsanSnjjod SBdojj sb[— oijqi[inbasap ap Bsad ^as opnd anb O[
^ "[BjidB^) B[ b jpnpaj BJBd ajuyiarjns ouapod p Bjuaj iu 'z^dBa opis
BjqB^ ou 'JBUI jod osojapod o^os 'oapiAa^uoj^ í oapiAajuo|\[ ap sojiun
so[ ap Biauajstsaj a^qeuropui Bf jaauaA Bjpod ou sajiy souang -sbzjouj
ap opqr[inba p ^^padsa uopBnjis Bun ap sajjBd SBqiUB .iod ojuajuí
-iDouoDaj p ouio^ ajqnjaQ ap opiisinuy p asjBjapisuoa aqaQ

as fs saiuv o smp oipo ap ouiuuat ja ua opoyifi^vj ojas
auutf as
(6)X\?saipnd
a-b otuauioui ja apsa^ oioafa ns opoi vupuai oiuaauoo atuasajd jg' • 'o'fzn

aiuautajqvSiuto pjaqjosaj as opvivji aiuasajd jap
ojnoijjv
•tíauod
vjjo vjatnbjonb
X mm jod
ap uotooauasqo oj ap oojao p vpnp vunSjo atuojapo ua asatjjnoo }• • 'o'Zn
\íOZ
Ia ua
oiuaui
aotnj
anb
ap sajmoifos oj ap opvpino X oSjod jap
vjas
ojnoiuv
aisa
ap as
uoiono
'3Xa vj X naasap oj a'b sojSau sopvsaudxa soj ap vjanbjomb o souto
sns ap japod v vcijana anb ojod pviJaqtj ua jvfap aoajfo anb saiXy
souang ap opwndiQ io ja jod snpmsafiuvui svisij soj ua soptpuai¡

�armisticio le proporcionaría esa momentánea liberación y sería un
compás de espera para que pudieran llegar los tantas veces solicitados
refuerzos de la Península; las probabilidades eran ahora más seguras,
dado que la situación en España había tenido un vuelco favorable.
En informe que remitiera el 3 de noviembre al Ministro de Es
tado, Elío reafirmó los conceptos anteriores. Le decía que había pac
tado no obstante dudar de las intenciones de Buenos Aires porque
sabía que
"há procedido a impulsos de la necesidad y apuros en que lo há puesto la
situación respetable y ventajosa de las Tropas del General Goyeneche...
no menos que por su temor al Exercito Portugués, y por la debilidad, y jaita
de energía para sostenerse aquellos mandones en un Gobierno desconcer
tado, precario y despreciado de la universalidad de las gentes de honor, y
amantes del orden".
Remarcaba Elío:
"Todo esto repito lo conozco muy bien como una verdad demasiado pu
blica, y seguramente esta havia sido la ocasión mas aproposito para dar un
golpe decisivo, y victorioso contra estos enemigos, si huviese tenido de mi
mano auxilios bastantes para llebar al cabo una obra de esta naturaleza".
Pero a pesar de tan favorables circunstancias el Virrey sostenía
que no había podido desentenderse
"de los gravísimos fundamentos que hicieron forzosa mi adhesión a vn ra
cional acomodamiento. En el influieron esencialmente 1. la poca Tropa
armada que hay aquí de entera confianza, suficiente apenas para defender
la Plaza. 2. la absoluta fallides del Erario
en tanto grado que ya no
havia dinero ni aun para dar de comer a dicha Tropa, única paga que go
zaban y gozan. 3. la remota esperanza de que se rehabilitase el Thesoro
Real para cumplir al menos con las cargas mas principales; pues la vnica
segura entrada con que contaba por razón de derechos Reales, havia lle
gado en los tres vltimos meses a la miserable importancia que convence el
informe numero S. del Administrador de la Aduana 4. la poca voluntad
con que la parte mas considerable, y pudiente del Comercio hizo a S.M. los
mesquinos prestamos, y donativos... a pesar de mis esfuerzos, e insinúa
ciones íroto] tanto verbalmente como por... oficio escusandose a mayores
contribuciones con la estancascion de sus frutos, y demás relaciones mer
cantiles que no pude contradecirles, y S. las incomodidades y enormes
perjuicios que estaba ocasionando un sitio dilatado a estos vecinos, y es
pecialmente a los dueños de posesiones rurales, que consiguieron arruinar
estos enemigos de la humanidad por medio del Saqueo y fuego que pren
dieron a muchas de ellas, dejando en el estado mas infeliz a innumerables
familias honradas".
y como razón especial exponía:
"No influyeron menos los fundados recelos de las miras ambiciosas del
citado exercito Portugués a vista del lenguaje irregular y capcioso no es
perado con que se explica el General Don Diego de Souza en contra
dicción con las ordenes e instrucciones que me tenia manifestadas el Señor
Principe Regente... y con la buena fee y franqueza con que en mis
Cartas... me signifique con el enunciado General Souza, cuyo extraño pro
cedimiento me há competido a mandar a Maldonado donde se halla al
Capitán de Fragata Don José Obregon, al intento de que le persuada de la
necesidad de que se conforme con mis deliberaciones mucho mas siendo
— 260 —

estas arregladas a las proposiciones del mencionado Señor Príncipe Regente.
Tuve por último presente la Real orden de 20 de Mayo que me dirigió VE.
de orden de SA. y las dos de 7 de Abril que recibí por el Ministerio de
la Guerra todas ellas reducidas a prevenirme el modo como debía condu
cirme en un caso como el actual, considerándome S.A. sin arbitrios para
Debe S.A. y VE. —seguía diciendo, refiriéndose al éxito— estar per
suadidos que con el referido tratado y la energía y constancia con que a
toda costa y con asombro de los mismos enemigos hé procurado sostener
la defensa de este interesante punto, presenta hoy otro aspecto muy diverso
y há empezado la victoria a convertir sus ojos risueños acia nosotros". (41)
En resumen: la difícil situación de la Plaza de Montevideo —las
privaciones del sitio, la escasez de Tropas, el erario exhausto— y el
peligro de las miras de Souza, fueron en definitiva lo que decidieron
al Virrey Elío a pactar momentáneamente con Buenos Aires, para
salvar uno y otros. Dueño ahora de la campaña oriental cesarían
aquellas; restablecido el comercio en el Plata, se solucionarían en
parte las dificultades económicas y el ejército portugués, según lo acor
dado de antemano con la Corte de Río, debía retirarse porque ya era
innecesario su auxilio. Después de un tiempo, llegados los refuerzos
de la Península, podría Montevideo llevar el golpe decisivo contra la
rebelde Capital y sojuzgarla.
Para Buenos Aires los beneficios que el tratado aportaba no eran
de la cuantía de los de Montevideo, pero eran sí vitales e importan
tísimos en su situación. Su gobierno comprendía que con él imponía
un enorme sacrificio a los habitantes de la Banda Oriental, pero
también que era necesario consumarlo
"para conciliar los intereses supremos del estado: tales son su integridad, y
la cesación de calamidades de una guerra intestina".
Por otra parte, como ya lo había señalado Elío, el peligro por
tugués pesó sensiblemente sobre las resoluciones del gobierno por
teño, tanto casi como el avance del General Goyeneche desde el Alto
Perú. Decía el Gobierno de Buenos Aires en un artículo de oficio
publicado en la Gazeta:
"Quando la historia no ofreciera tantos exemplos de quan funesta ha
sido á los imperios la intervención extrangera en sus diferencias domes
ticas, nuestros coetáneos han recibido una lección tan terrible, como re
ciente en las desavenencias de la familia reynante de España, que abrieron
las puertas del reyno al extrangero, que la combate hasta el dia". (42)
Y concluía dirigiéndose expresamente a los "Pueblos y conciuda
danos de la Banda Oriental" solicitando de ellos el sacrificio máximo,
aunque fuera temporariamente.
(41)Oficio de Elío al Ministro de Estado. Montevideo, Noviembre 3 de 1811. Gustavo
Galunal: "Correspondencia del Virrey Feo. Xavier Elio", en Revista del Instituto Histobico y Geográfico del Uruguay, o. cit., t. II, n. 2, pág. 1016.
(42)Artículo de oficio de la Gazeta de Buenos Aires del 27 de Octubre de 1811.
Gazeta de Buenos Aires, o. cit., tomo II, pág. 843.^
— 261 —

�— I9^ —
1*^8 '^^d 'II oraoi s'ip *o 'sajiy sonang ap BjazB^
^O 9P ¿Z T3P saaty ouang ap wazs^ B[ ap opijo ap O[aaiy (^j,)
'1181 *P
'9101 '^?&lt;1 'Z o'n 'II "' '''!D ' '^vaDna^ iaa ODidVHOoa^) a odihox
•sig oxnxiISHl i^a visiAajj aa \^nj^ jaino^ -od^ ^C^JJi^j ;ap m3U3puodsajjojn :iísnTfg
OAVisn;) 'H8I *P í ajqniaiAO^ 'oapiAajaoj^ •opojsjf ap oj}smj¡^ jb oijg ap oiojfQ (if)
eianj anbune
'OUIIXBUI OIDIJIJ3B8 p 8O[p 3p OpUB^lOIJOS tJBjn3IJQ BpUBg B{ 9p SOUBp
-Bpnpnoo A sopqanj,, so^ b aiuaaiBsaidxa asopuai^tiip empuoa j^
(Zf) "D?P ?a D&gt;SDV ^quioo oj an/&gt; 'ouaguojtxa jo ouAau jap sojuand soj
uoua^qo anb 'ouods^ ap ajuuuÁai vtjtuiof vj ap sotouauaaosap soj ua a%uap
•ai 01x100 'ajqpiaj uo% uoiooaj oun opiqtoau uot¡ soauojaoo sonsanu 'sootj
•sautop snpuaiaftp sns ua vu^üuojjxa uopuaaiatui vj sopaduit soj y opis
m¡ vjsavnf uvnb ap sojdtuaxa soiuoj njatoajfo ou mjoisii¡ dj opwm()n
:B)3ZB^) v\ n^ opBoi^qnd
oioijo ^p o^nojjaB un n^ sgjiy souang ^p ona^tqof) p bio^q 't
1IV I3 aPsaP ai{3aiia^ío^) pjana-^ ^p 3oubab \a otaoa isbo o;ubj
-jod oui^iqoS pp s^uoionjoBgj sb[ ajqos ajuain^^qisu^s osad
-jod oaSipd p 'oji^ opB^eu^s BiqBq oj ^á omoo 'a^^ed bjio jo^
•í(tfuj)sa)ui vjjanS vun ap sapvptun&gt;jvo ap uoionsao o¡
'popiiüajui ns uos sajoi :opvisa jap sowaudns sasauaiut soj ^mjiouoo r&gt;xodn
anb
oiiBsaaaa
ojad '[BjuaiJQ Bpueg b^ ap sa^uBjtqBq so[ b oidijijobs orajoua un
Binodmi p uo^ anb Bipuaiduioo ou^aiqoS ng •uop^n^is ns na soiuistj
-uBjaoduii a sap^íA is uBja oiod 'oapiAajnoj^ ap so[ ap Biiirena v\ ap
neja ou Bq^jJodB opBiBJ} p anb sopijanaq so¡ saJiy soaang bjb^
•B^jBSznfos A jBjxdB[) ap^aqaj
b^ bjjhod OAispap odjoS p jba3{[ oapiAa^uoj^ ejjpod 'epnsuiaa^ B[ ap
sozaanjoj so[ sopBSa^ 'odmai) un ap sandsaQ •oi[ixne ns oiiBsaaauui
Baa vÁ anbjcod asjBjpaj Bjqap 'oi|j ap aiJO[) B[ uoo ouEinaiuB ap opBp
-joob o{ un^as 'sanSn^jod o^iaiafa p A SB^ituouoaa sapejynoijip sb^
ua UEjjBuoiorqos as 'b^bj^ p ua opjamo^ p oppa^qeisa^
UBIJB833 ^BJU3I.IO BllBdlUB^ B[ 3p BJOqB OUO11Q 'SOJ1O A OUll JBAp38
BJBd 'sajiy souang uoa ajuaiuBauB^uaraoui le^asd b oj^^ Aa^ij^ IB
uo^aippap anb o^ BAUíuijap ua nojanj 'Bznog ap seaiui sb[ ap o^^ipd
p A —oisneuxa oijeja p ^sedojj^ ap zaseasa b^ 'otjis pp sauopBAijd
sb[— oapiAajuoj^ ap bzbj^ b^ ap u9pBniis ^pijip ^\ :uauinsaj u^
(If) \souiosou moo souansij soto sns jpjaauoo v miotota v\ opvzaduia m[ A
osuaatp Xnui oj^adsv 0110 ov rr¡uasaid 'oiund aiuvsaiatui atsa ap vsuafap vj
jauajsos opvjnjojd au soSiuiaua souistui: soj ap oiqwosv uoo X vjsoj vpoj
o anb uoo mouojsuoo A m^iaua oj A opmo-i l opfjafau ja uoo anb sopipons
-jad irnsa —otvxa jo asopua^ifai 'opuaiotp mnSas— -^^ A -yg aqaQ
sajvw so]uvj jinXiíitsa ap saovdno A s^jj^nf sotpatuaj ap jvsoa
vjDd soijjiqjD uis -yg auiopuvjapisuoo 'jtmjov \a outoo osoo un ua autuio
-npuoo mqap ouioo opotu ja auuiuaaaid v svppnpaj sojja svpot D^janf) nj
ap oijaisiwj^ ja jod iq^oai anb Jtiqy ap ¿ ap sop soj A -yg ap uapuo ap
"3.A ?^?J?P atu 3n^ oAo^f ap 0^ ap uapuo ¡va^ oj ajuasaid outiijn uod aan^
adiouijj JOttag opouotouaui jap sauototsodoud soj o sopojSaujo sojsa

— 09^ —
opuatt soui otpnw. sauopDjaqijap situ uoo auuofuoo as anb ap poptsaoau
oj ap oponsuad a\ anb ap ojuajui jo 'uoSajqQ asof uoq ojoSoj^ ap unjido^
jo ojjoy as apuop opouopjvf\¡ o jnpuoui o optjaduio^ pt¡ aui ojuaiuitpao
•oíd ououjxa o Ano 'oznog jd uauaf) opntounua ja uoo anbi^iuSts aui • • -sojjoq
siut ua anb uoo vzanbuujf A aaf vuanq oj uoo A " * aiuaSa^ adiouiuj
jouag ja sopojsafiuout otuai aui anb sauotoonjjsut a sauapjo sdj uoo uotootp
•ojjuoo ua —oznog ap oSatQ uoq jouauaQ ja ootjdxa as anb uoo opojad
-s&lt; ou osotodno A jojnSauut afvnSuaj jap vista o sanSnjjoj oipuaxa opotio
jap sosoioiquto sojiui sdj ap sojaoau sopopunf soj souaui uoua.injjui Oj^n
:eiuodxa [Btoadsa uozbj ouioo A
•uSDpojuoif
sajqouauinuui o zjjafvi soui opvisa ja ua opuofap 'sojja ap
sovonut oSDijriuof
uouatp
•uaid anb oganf A oanbng jap oipaui jod poptuouinu oj ap soátxuaua sojsa
joumjjv uojain^tsuoo anb 'sajounj sauotsasod ap souanp soj o ajuautjopad
•sa A 'soupaa sojsa o opotojtp opis un opunuoisooo oqojsa anb sotottiUad
sauuoua A sapopipoutoom soj o-g A 'sajjioapoujuoo apnd ou anb sajpuoo
-uaui sauojoojaj souiap A 'sojnuf sns ap uoiosoouotsa oj uoo sauotonqujuoo
sauoAmu o asopuosnosa oiotfo • • muod ouioo a%uawjoqjaa ojuoj [otou] sauoio
onuput a 'sozjanfsa situ ap josad o •••soapouop A 'soiiwjsaid soumbsaui
soj 'f^'g o oznj otojauio^ jap ajuaipnd A 'ajqouappuoo snui auvd oj anb uoo
pojunjon oood oj o'f ouonpy oj ap jopojisiuiutpy jap 0* oiawnu auijofui
ja aouaauoo anb mououoduit ajqoiastw oj o sasaui souipja sauj soj ua opoS
-ajj tnam¡ 'sa/^ay sovoauap ap upzou Jod oqojuoo anb uoo opojjua ounSas
doiuíi oj sand ísajodpmud smu sogjoo sdj uoo souaui jo Jtjduino nuvd joayf
o^osavj^ ja asojtjiqoijaj as anb ap vzuouadsa vioiuaj oj o' -uozoS A uoqoz
-oiS anb oSod votun 'odojj, oyoip o xauioo ap uvp ojod uno tu oiamp oiam¡
ou o A anb opojS ojuot ua
ouvjg jap saptjjof vjnjosqo oj o-^ 'ozojj oj
japuafap vjvd sonado aiuatoijns 'ozuotfuoo ouatua ap tnbo Aoy anb opouuo
Bdoj oood oj o-j ajuatujopuasa uouatnifut ja v^ •ojuaiwopowooD jouoto
•ou ua o uptsaupo tui osozuof uouapiv anb sojuauippunf souitsMOjg soj apn
asjapuaiuasap opipod Bjq^q ou anb
Biuajsos
p SEiouBjsunojp sa[qBJOAB| ubi ap jesad b
\flzajounjou ojsa ap vjqo oun oqoo jv joqajj ojod sajuvjsvq sotjtxno ouvut
tul ap opiuaj asapimi ts 'soSiuiaua sojsa ojjuoo osoiuoyjia A 'oatspap adjoS
un uop ouvd ojisodoudv soui uoisooo o; opis vmvy visa aiuauiojmSas A 'ootjq
-nd opotsouiap pvpiaa oun ouioo uatq Anuí oozouoo oj ojtdau o%sa

:oJI3
\^uapio
jap sajuouio
A 'uouoif ap sajuaS soj ap poptjosjaaiun oj ap opotoaidsap
A oixúoaid
'opoj
-jaouoosap ou^atqof) un ua sauopuoui sojjanbo asjauajsos ojod otgjaua ap
ojjof A 'poptjtqap oj lod A 'sanSnuoj ojpuax^ jo joiuaj ns jod anb souaui ou
• • -avoauaAof) jojauaf) jap sodouj^ soj ap osofvjuaa A ajqvjadsau uoponjis
oj ojsand tn¡ oj anb ua soundo A pvpisaoau oj ap sosjndtu; o optpaoojd ot{lt
anbiod sairy souang ap sauotauaiui sbj ap jspnp ajuBjsqoanb
ou Bj
opsi
-DBd BiqBq anb eiaap a'j 'sajoija^ue eojdaouoo so[ onuijBaj oq^ 'opej
-s^ ap ojjsiuij^ [b ajquiaiAou ap p eiapimaj anb auMojuí unj
•apqBJOABj oopnA un opiuai jqBq BUBds^ ua uopBnjts bj anb opBp
4SBjnSas sbui Bjoqe usja sapepifiqBqoad sb[ íBp^suiuoj b¡ ap sozjanjaj
sopBjioifos S303A sb^ubj soj jb^^[[ uejaipnd anb BJBd BJadsa ap sedmo^
un Bijas A uopBJaqi[ BouB^uainotn esa ejjeuopjodojd aj; optjsiuiJB

�El 21 de octubre el tratado fue ratificado por el S.r Virrey Don
Francisco Xavier Elío en la siguiente forma:
"Se aprueban y ratifican por mi parte los artículos del precedente tra
tado, que se devolverá para los demás efectos consiguientes". (43)
Y en la Gazeta de Montevideo del martes 5 de noviembre se
informó:..
"El 24 de Octubre el Gobierno de Buenos Ayres cangeó y ratificó los
tratados de pacificación estipulados entre el E^. Virrey y dicho Gobierno.
S.E. ha ordenado se comunique al publico para su inteligencia y puntual
observancia en la parte que toque". (44)
De inmediato la Junta ofició a Rondeau, ordenándole la relirada definitiva:
"Hoy há llegado á esta Capital el Secretario del Gov.no Dx D.n José
Julián Pérez, con los tratados de latransacion de desavenencias con Mon
tevideo que quedan ([sancionados]) admitidos por este Gob.no (ten todas
sus partes]) y lo han sido por publica aclamación y con la celebridad co
rrespondiente ([Enterado VS. de este negocio]). En su consecuencia pre
viene a VS. ([este Govjio]) accelere sus marchas como se le há ordenado
anteriormente, pues cada día urge más la brevedad deella". (45)
Las promesas sobre garantías individuales que desde los primeros
días de octubre venía formulando Elío a los habitantes de la cam
paña de Montevideo, fueron nuevamente reiteradas —tal vez porque
no habían sido oídas— el mismo 20 de octubre. Exponía el Virrey en
una proclama, que por la guerra se había perdido la seguridad que
reinaba en la campaña bajo su mando; pero que dados sus anhelos
—"bien conocidos", decía— de evitar la ruina se había llegado a es
tablecer en el Tratado que ninguno de los gobiernos podía castigar
a nadie por sus anteriores opiniones, prometiendo nuevamente, en
su nombre y en el de su gobierno, que cumpliría con escrupulosidad
lo pactado y que quien lo quebrantara, ya fuera autoridad o par
ticular, sería castigado con todo rigor. (46)
(44) Id., id., pág. 848.
(44) Articulo de Oficio de la Gazeta de Montevideo del 5 de noviembre de 1811, en
Biblioteca Nacional, Montevideo. En el Archivo General de la Nación Argentina. Buenos
Aires, existen copias de la ratificación. Copia fotográfica del Tratado de Pacificación con
Montevideo. Ratificación. Montevideo, 21 de Octubre de 1811, firmado por Elío. Archivo
General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional, Banda Oriental 18101814*% X, 1, 5, 10, n. 105 (el original pasó al Archivo del Ministerio de Relaciones Ex
teriores de la Rep. Argentina). Copia Autenticada por Pérez del Tratado de Pacificación.
Montevideo, 21 de Octubre de 1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires.
Banda Oriental 1810-1814. X, 1, 5, 10; n. 79.
Copia firmada por Pérez, Acevedo y Garfias del Tratado de Pacificación de la Excma.
Junta de Buenos Aires y el Virrey Elio. Montevideo, 21 de Octubre de 1811. Archivo General
de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional "Banda Oriental 1810-1814". S X,
C 1, A 5, n. 10; n. 79.
(45)Oficio de la Junta de Buenos Aires a Rondeau. Buenos Aires, 24 de Octubre de
1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional, "Banda
Oriental 1810-1814". X, 1, 5, 10; n. 392.
(46)Proclama de Elío a los habitantes de la Campaña de Montevideo. Montevideo,
20 de Octubre de 1811. Gazeta de Montevideo Extraordinaria del 23 de Octubre de 1811.
Biblioteca Nacional, Buenos Aires, Reservado Dirección, n. 28.260.
— 262 —

El propio 21 de octubre' se tomaron las primeras providencias
por parte del Virrey para dar cumplimiento a las distintas cláusulas
acordadas.
Haciendo uso de las facultades que le otorgaban los artículos 20
y 22, comunicó por un edicto a todos los vecinos de campaña y Mon
tevideo que tuvieran que reclamar alguna propiedad a los jefes del
ejército de Buenos Aires en retirada, que debían dirigirse al Teniente
Juan Latre en la Colonia, comisionado a tales efectos. (47)
Conjuntamente oficiaba al Cabildo diciéndole que era indis
pensable
"que VE. nombre dos Sugetos desu confianza en unión del oficial, que en
virtud del mismo art.o debe comisionarse, pasen á hacerse cargo délos esclabos, útiles, y qualquiera otros efectos, que pertenecientes alos Vecinos
de esta Plaza, y su Jurisdicion, reclame el indicado oficial, délos Gefes délas
Tropas de Buenos Ayres; avisándome VE. de haberlo asi egecutado, con
noticia de los sugetos q.e se nombren para mi conocimiento". (48)

Respondió el Cabildo:
"há elegido este Ayuntamiento p.a la indicada Comisión á D.n Mateo Ga
llegos, y D.n Francisco Moran de este vecindario, lo que avisa á VE. p.a su
conocimiento é inteligencia". (49)
De su parte el Cuerpo Capitular proclamó a los "Jueces Comisio
nados de la Vanda Oriental" haciéndoles notar que los estragos de
la guerra habían
"acarreado a esta Plaza unas calamidades, q.e empiezan a calmar por los tra
tados de esta Superioridad con la Cap.l de B.s Ays. Tratados q.e haciendo
revivir la amortiguada alianza.... deben infundir en lodos los orientales
un Espíritu de unión ,de amor y de conciliación, q.e nos haga participantes
de las delicias de la paz..."
En consecuencia agregaba el Cabildo:
"Deseando pues los padres de la Patria y este Ex.mo Ayuntamiento
restituir la abundancia, y dar á los frutos de ntra. subsistencia la circulacji
devida, previene a todos los Comisionados o Pedáneos q.e con el consejo
y el exemplo aminoren, exorten, y persuadan á loshavitantes de sus respectibos
limites para q.e entablando la comunicacji con esta Plaza (interrumpida dolorsamie) sesen de una vez los malea que nos han an^ustiado, conservandonos,para ser útiles al Estado,á la Patria y asimismos". (50)
Continuándose con las medidas para dar cumplimiento al ar
tículo 20, el gobierno de Buenos Aires el 26 de octubre oficiaba al
(47)Edicto de Elío. Montevideo, 21 de Octubre de 1811. Gazeta de Montevideo, Ex
traordinaria del 23 de Octubre de 1811, en Biblioteca Nacional, Buenos Aires. Reservado
Dirección, n. 28.260.
(48)Oficio de Elío al Cabildo de Montevideo. Montevideo, 21 de Octubre de 1811.
Archivo General de la Nación, Montevideo. Archivo General Administrativo, Libro 570, f. 68.
(49)Borrador del oficio del Cabildo de Montevideo a Elío. Montevideo, 21 de Oc
tubre de 1811. Archivo General de la Nación, Montevideo, Archivo General Administrativo,
Libro 569, fol. 68.
(50)Borrador de la Proclama del Cabildo de Montevideo a los Jueces Comisionados
de la Banda Oriental. [Octubre o Noviembre de 1811]. Archivo General de la Nación, Mon
tevideo, Archivo General Administrativo, Caja 346, n. 116.
— 263 —

�'911 o'n '9K "Í"D 'oAiiBJisp (;) py p
•no^ 'noroB|yi bj ap jBJauag OAnpjy •[X18T *P ajqnaiAO|^ o ajqnuQ] -juiubiuq vpuvg d; ap
sopDuotsituo^ sa^anf soj o oaptaaiuo^^ ap opjiqn^ jap minrpoi¿ vj ap jopojjof] (OS)
•89 'ioj '69s ojqn
'OAUBJtSIUIOipV (BJ3O3Q OAiq^jy 'O3piA31UOJ^¡ 'aatDB^^ BJ ap (BJSU3^) OAiqjjy -^JgJ 3p 3Jqill
•30 ap ^g 'oap[A3juopj[ 'W^ &amp; oapinatuofl ap op^iqo^ jap ot^ifo jap jopnjjo^ (6^)
'89 '} *0¿S OJ^rl 'OAiiBJisiuirapy (bjsus^ OAiq^jy 'o^piAsiiioj^ 'uoiobj^ b[ ap ¡Bjaua^) oAnpjy
'1181 P ^qni^O aP IZ 'oaptAajnoj^ •oapwatuoyj ap opjjqv^ jo oijg ap morjQ (8J)
opBAjasajj -sajiy eouang
•xg 'oapiAaiuoj^ ap

o
B38ioi]qig na *tI8t 8P ajqmao ap j^ (ap bu
ap ajqniaQ ap 12 'oap¡Aajuoj( -oj/^ ap ojjipjj (¿^)

jb Bqcioijo ajqnjao ^p 9^ ja sajiy souang ^p oujatqo^ ja 'q
-jb jb oiuaiunjduina jep ejBd SBpipaoi sb[ uoo
\soiusiuiisd X oíjjvj vi p'opu^sjf jb S9;ijn jas vuod'souop
•uutu^suoo 'opuifsnauD uot^ sou anb sjjmu soj zaa aun ap nasas (afwosjoj
•op opidturuiaiui) bzojj ojsa uo^ u-oDsiuniuos vj opuDjqojua vb vind saijiuij
soqpoadsaj sns ap S3}urjntinyso¡ n uopvnsjad í 'u9jjoxa 'uauouituo ojdtuaxa ja i
oÍ3suo3 ja uoo a^b soaunpaj o sopvuoistiuo^ soj sopot o auamaid 'vpiuap
wovjnoifo vj otouajsisqns -vjju ap sottuf ^oj v jvp X 'vi^uopunqv vj
ojuaiviDjunÁy owx¡¡ ajsa X oijjv^ vj ap saupod soj sand opw&gt;asaQn

:op|iqe[) p

Biouanoasuoa

u'"zt)d oj ap sm^ijap svj ap
satuodtoijuvd vSm¡ sou a-b 'uoi^ojjtouoo ap X jouiv ap' uomn ap njijids^ un
sajDtu^ijo soj sopot U3 jtpunfui uaqap • ••• vzutnjo vpvn^puoiuo vj jtaiaai
opuaijoif aúb sopojDjj^ -sXy s-g ap J'dn^ vj uoo popí jo; jad ng otsa ap sopoj
•vjj soj jod jouijDD v uozaiduia a'b 'sapvpiwvjvo svun dzvj^ visa v opaadjvoo^
uBjqeq BJjanS bj
ap soSBjjsa soj anb jbiou sajopuapBq 4jfiu3tjq BpuB^ bj ap eopeu
-oísirao^ saoanf?5 so[ b oniBpojd jBp^jidB^ odjan^ [a a^asd ns bq
(6f) \fliouaSijaiui 0 otuaiuifoouoo
ns vd '^^/t v vsiav anb oj 'oijopuioaa ajsa ap uvjoj^ oj^ijuujj uq X 'soSajj
•vf) oajv^^ uq y uptsiuio^ vpujipui vj vd o%uaituvjunXy a%sa opiSaja pi^&gt;9
rop^iqB^ p oipuodsa^;
(8t) \tojuaiuiioouoo iw vjod uaiquiou as a-b sojaSns soj ap moitou
uoo 'opojnoaSa ís ojjaqm¡ ap -^^ auiopuvstav isaiXy souang ap svdouj^
svjap safaQ sojap 'jvtoifo opnoipm ja auiojoai 'uotoipsiunf ns X 'vzojj njsa ap
somoayf sojn sajuaioauauad anb 'sojoafa sojto viatnbjvnb X 'sajijn 'soqup
•sa sojap oguvo asuaovi¡ y uasod 'asuvuotsiwoo aqap O'uv ouistw jap pnum
ua anb 'jvtotfo jap uoiun ua vzuvifuoo nsap soiaüng sop auqutou "ij j an^&gt;,,

0938^ o'D 'noiDDajig opBAJasa^ 'sajiy oi^ng '[BuoiDB
TI8I P JqnioO P EZ lP BiJBaipjoejjxg oapiAaiaof^ ap BiazB^) "ijgi ap ^jqmjQ ap q^
^^oapiAaiuo}^[ -oapiaaiuo^^ ap ounduiD^ d^ ap sajuoiiqDij so^ o otj^ ap vtuvjoouj (9f)
'Z6 o'u
;0I 'S
\.H8l'0I8I
IBJnO
Bpnsg,, 'jBnoioBj^ oujaiqog -sajiy soaang 'BUfiusSjy
aoi.)Bjy¡
bj 'Ip'X
[BjauaQ
OAiqjiy
-[igl
ap aaqnuQ ap pz 'S3J!V souang •noapuo^ v sajjy souang ap ojun[ 0/ ap ototfQ (5f)
•6¿ o'a ¡01 o'u '! V 'I 0
[BJoira^) oAiqajy '1181 ap sjqnjjQ af 12 'oapiAaiaoj^ 'o¡[g ^ojji^ ja X eajiy souang ap oiunf
'Bin^x^ B^ ap aopB^i^i^B^ ep opBiBj^ ^ap sbijjb^ ¿ opaAa^y 4zaj3(] jod BpBnui^ Bido^)
•61 oa !0I '9 'I 'X &gt;I8t-0I8I IEJuaO P"Bff
•sajiy sonang 'Bunuagjy uoi.B(^¡ B[ ap ^ejans^ OAi^jjy '[[8[ ap ajqnioo ap \^ •oapiA^juo^,
'QopBDi^^B^ ap opBiBJ^ ¡ap Z3J3^^ Jod spB^iiuainy B?dO^ '(Bauaa^jy *d3^^ B( ap S3jorj3i
-x^ S9uo[jc[ajj sp oijaisruij^ ^p oAiq^ay [B osad [BaiSuo ja) gol o'n *0I 'S 'i 'X *H8I
-0181 im"3iJo Bpu^g 'jBaoiDBfj oaisiqo^ -sajiy souíinjj 'Buijua^jy uoi.ib^j bj ap jBj^na^)
OAiq^jy 'o;(^ jod opsinjij ^^IX8I ^P 3jqni;&gt;Q ap \^ 4o^piAaiuo]^ 'aoiJBjijiiB^^ *oap¡A3juo|^
UO-&gt; UOJOB^flpB^ 3p opB^BJ^, [^p B3I|Bj^oiO| BldO^) 'U0IJB^IJIJBJ B( 3p SCldo^ a3]SIXa '83Jiy
souang -Bunua^jy uoijb^ b| ap [cJaua;) OAiqjay [a 113 -oapiAajuoj^ 'p3uopBj^¡ EJalo;|q;g
113 '1181 3P a^qoi3iAoa sp 2 [ap oapiAsiuoj^ sp bjszb^) b[ ap oi.iij^ ap ojoJiuy (fp)
•SfS -^^^ 'Tí 'TI ((•)
(gf) Uo^lJ OpOJ UOD OpBSlJSB3 BIJ38 'JBjnOIl
-JBd o pBpjjojnB Bjanj bá 'BJB^unjqonb oj uamb anb Á opBjaBd O[
pspisojndnja^a uoo ejJi^dinna anb 'ouaoiqo^ ns ap ja ua A ajquiou n^
ua 'ajuaiucAanu opuaiiauíojd 'sauomido soaoiaajuB sns jod aip^u n
jb/jijsbo Bipod soujatqoá soj ap oun^uiu anb opejBJj^ ja na ja^ajqe^
-sa b op^Sajj Bjq^q as Buinj bj jejia^ ap —Biaap '4tsopiDouo^ naiqM—
sojaquB sns sop^p anb ojad íopuBm ns ofeq BiiBdinBD bj na Bq^upj
anb pepun^as bj opipjad Biqeq as B.uan^ bj jod anb 'eim;pojd Bun
na Aauij^ ja Bjuodx^ -aaqnjoo ap o^ orasiin ja —sBpio opis UBiq^q ou
anbjod zaA je^— sspsjaipj ajuauiBAanu uojanj 'oapiAaiuoj/\[ ap eiiBd
-laso bj ap sajuB^iqBq soj b ojj^ opusjnmjoj BiuaA aaqnjoo ap SBjp
sojauíiad soj apsap anb sajBnpiAiput sbjjubjbS ajqos SBsauíoJd
(Sf) '&lt;Pna3V pvp^aaiq vj spui a$m vtp vpoo sand 'ajuauuoijamv
opvuapuo yu a\ as ouioo svuojvw sns auajaooo ([ou-aof) ajsa]) -g^f v auaia
•3Jd viouanoasuoo ns 1/^7 -([oiooSau a isa ap -^y¡ opodaiu^]) 3¡ua¡pvodsajj
•oo pvptiqajao vj uoo X upiovutojov voijqnd jod opts uvu oj X ([saiind sns
sopot ua]) ou-qoff ajsa jod sopijpupn ([sopvuoiouvs]) uopanb anb oaptnaj
•uo¡\¡ uoo smouauaavsap ap uoioosuvjidj ap sopviojj soj uoo 'zauoj uvijn[
aso[ u-q j-q ou-íioq jap oumajoag ja jvtjdüj visa y opvüajj m¡ Xojjn
:BAi}iutjap
-aj bj ajopnsuapjo 'nBapuojj b oíaijo B^unf bj ojBipamuí ^q

: ouuojui
as ajqmaiAou ap 5 sajJBin jap oapiAajuoj^ ap bj^zb^ bj ua
j^

-sojoaja sap^j b opBuoisiinoa 'Biuop^[) rs\ na
asjtSuip UBjqap anb 'Bpsjpaj na sajiy souang ap
pp sajaí soj b pspaidojd BunSjB jBmspaj anb usaaiAnj anb
Á BUBdniB^ ap souiaaA so¡ sopoi b ojoipa un jod ^^mnuio^ 'g
sojnojviB so^ UBqBjo^o [ anb sapB^jnoBj sb¡ ap osn opuaiosjj

fpf) '^anbot anb auod vj ua mouvauasqo
jvntund X tnouaSijajm ns ojvd ooijqnd jv anbiunuioo as opvuapuo m¡ -^-g
•oujaiqoQ ovoip X Xajjj^ --g ja ajtua sopvjndpsa upiovotfpvd ap sopvjojj
soj OJijiiDj X paSSuvo sajXy souang ap oiuaiqof) p ajqnjjQ ap pz 13n

a^qssnad
-sipoi Bja anb ajopuaioip op^iqe^ \e BqBpijo aju^uíB^unfao^

SBpnsnsp SB^uijsip sbj b oiuaunijdinnD jBp BJBd
SBianapiAoad sBjamud sbj uojbuioj as ajqnj^o ap

pp

Jod

oido.id

(f) 't,s9tuatnStsuoo sotoafa smuap soj vuvd yjaajoaap as anb 'opvj
•ojí atuapaoaid jap sojnotuv soj ajjvd jui Jod uooiftivu X uvqanudo agt)

uoq

¡biiijoj ajuainSis bj ua ojjg;^
j*g ja jod op^oijijej anj opBiBjj ja ajqnjoo ap

�"Virrey de la Banda Oriental" solicitándole dispusiera que todos los
hombres de armas que se encontraban dispuestos pasasen a la Colonia
para reembarcarse y señalándole además que tenía necesidad de contar
con los buques que había ofrecido para facilitar la operación. (51)
Respondió el Virrey que ya había dado orden el comandante del
Apostadero de Marina, José Primo de Rivera, para que prestase todos
los auxilios posibles. (52)
A fines de noviembre la retirada de las tropas de Artigas creó
un rozamiento entre Vigodet y el Triunvirato. Aquel consideraba que
la dirección tomada por las tropas orientales transgredía los artículos
7 y 22 (53). Pero el Gobierno de Buenos Aires sostuvo que el 20 de
octubre no se habían pactado expresamente los medios de ejecución,
sino que ellos habían quedado al arbitrio de las partes contra
tantes. (54)
La escisión estaba planteándose; ya volvía a vislumbrarse la
guerra. Para que en la campaña oriental, cuando se realizara la re
tirada de las tropas insurgentes, no se produjeran tantos desórdenes
propios de las circunstancias Elío nombró una partida para efectuar
reconocimientos, al frente de la cual iría el Teniente de Mi
licias D. Bartolomé de Mena.
En las instrucciones que con tal efecto le diera el 2 de noviembre
establecía que haría perseguir y arrestar

Reafirmando las garantías acordadas, le encargaba
"por el Sup. Govierno q.e nadie ha de —ser—perseguido por razón délas
opiniones pasadas y el Comd.te sera responsable de q.e no se falte por
ninguno de los de su mando". (55)
Concluía pues, haciendo responsable al Comandante de los ex
cesos que contra la libertad individual cometieran los de su partida.
Los "términos" en que se había concedido la amnistía provocaron
cierta confusión al hacerse la interpretación de su alcance. La subinspección consultó al Virrey,
"Sobre los términos en que devian considerar los Individuos veter^ q.e
haviendo desertado de esta flaza, tomaron Partido con los enemigos y de
lo q.e haviendo sido prisioneros de Guerra observaron igual conducta". (56)
La resolución del Virrey del 11 de noviembre, se la comunicó
Vigodet a los Sres. Ministros de la Real Hacienda:
"Los indiv^ Veter^ q.e han desertado de esta Plaza pja tomar par
tido con los insurgentes contra su [roto] no deven bolver jamas al ser.o pues
la amnistía solo les comprehende como Ciudadanos, y no como Militares,
y lo mismo deve entenderse con respecto á los oficiales; mas pj- lo q.e
respecta á los q.e siendo prisioneros en la clase de soldado tomaron par
tido pjr concurrir alguna circunstancia q.e les favorezca podra tenerse al
guna consideración". (57)

"á tda. lente armada aunq.e se nombre partida q.e no tenga Pasaporte mió
pues sin el no deve transitar ninguna. Nose acercará á las Fuerzas de Buenos
Ayres q.e marchan p.a sus destinos pero si alguna Partida bajo el pretexto
de ser de aquella Gente cometiera robos o excesos la arestaría haciéndole
(roto) ducir á esta aquel gaucho o Bagamun (roto) q.e por confesión formal
de 4 Vecinos, el cura y el Comisionado le delaten por perjudicial lo arrestara
haciéndolo conducir á la plaza con una noticia de los delitos y testigos q.e
le delataron.
Además debería prohibir el uso de armas de fuego a:
"Ninguno q.e no sea del num.o de vecinos honrados q.e sean destinados
pji auxiliar a los Alcaldes y Comandantes... y á alguno otro vecino q.e
obtenga licencia p.a usarla todas... las recogerá y conduci
[rolo]
cuidado á la Plaza. Qualq^ Partida q.e se diga del ExXo Portugués q.e
con ese achaque se este llevando cabalgadas y Boyadas; si puede arrestarla
lo executara, pues ninguna deve executarlo sin mi permiso á diez leguas
de su Ex.ío y son unos verdaderos ladrones los q.e sin el lo executen.
(51)Oficio del Gobierno de Buenos Aires al Virrey de la Banda Oriental D. Xavier
Elio. Buenos Aires, 26 de Octubre de 1811. Original y borrador en Archivo General de la
Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional. "Banda Oriental 1810-1814". X, 1, 5,
10; n. 280.
(52)Oficio de Elío a la Junta de Buenos Aires. Montevideo, 1. de Noviembre de
1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional, leg. cit.
n. 124.
(53)Oficio de Vigodet a la Junta Gubernativa. Montevideo, Noviembre 28 de 1811.
Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional, leg. cit.
Freceibo: "Artigas". Documentos Justificativos. Montevideo 1886, pág. 32. Gazeta de Monte
video, 15 de Febrero de 1812, en Biblioteca Nacional, Montevideo.
(54)Oficio del Gobierno de Buenos Aires a Vigodet. Buenos Aires, 28 de Diciembre
de 1811. Archivo General de la Nación Argentina, Beunos Aires. Gobierno Nacional "Banda
Oriental 1810-1814". "Montevideo, Del Capt. Vigodet, Tratados .de Pacificación". X, 1, 5,
10. Cit. Freceiro, o. cit., p. 36.
— 264 —

En Buenos Aires de inmediato se dictaron órdenes para dar cum
plimiento a lo establecido en los artículos 15 y 16.
Así, el Triunvirato solicitó al Administrador de la Real Aduana
que formara un reglamento de derechos teniendo en cuenta las Reales
órdenes y disposiciones en la materia. 58)
Con tal motivo se originaron varias consultas que prolongaron,
por largo plazo, la resolución definitiva.
Referido al mismo artículo 16 el gobierno de la Capital pidió a
Elío que hiciese pasar a Buenos Aires al Administrador de la Aduana
de Montevideo para acordar con él, el arreglo de los derechos res
pectivos. (59)
De su parte el Virrey buscando beneficiar el comercio y la nave
gación del Río de la Plata, trató de que se llevara a cabo la construc
ción de un fanal en la Isla de Flores.
Con ese propósito publicó un manifiesto haciendo un llamado a
(55)Instrucciones de Elio al Teniente de Milicias Bartolomé de Mena. Montevideo,
2 de Noviembre de 1811. Borrador en Archivo General de la Nación, Montevideo. Archivo
General Administrativo, Caja 735, Carpt. 1811: Documentos Diversos.
(56)Oficio de Vigodet a los Ministros de Real Hacienda. Montevideo, 16 de No
viembre de 1811. Archivo General de la Nación^ Montevideo, Archivo General Adminis*
trativo, Caja 733.
(57)Id., id.de IChiclana, Sarratea y Pa^ol al Administrador de la Real Aduana. Buenos
(58)Carta
Aires, 25 de Octubre de 1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Go
bierno
Nacional, leg.
n. 75.de Buenos Aires a Elío. Buenos Aires, 26 de Octubre de
(59)Oficio
del cit.
Gobierno
1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional, leg. cit.
n. 281.
— 265 —

�— S9^ —
•I8Z o"
*ip *9aj 'fBuopBj^ onjatqo^ ^sajiy souang 'BunuaSjy aoiaej^ b[ ap jBJaua^) oAiqojty *tX8I
ap ajqnj^Q ap 9g 'sajiy Bouang *0J73 ^ saji^ souang ap oujatqoQ jap oidijq (6S)
•g¿ o"u -jid -Saj '[BuoioBfj oiuaiq
-0^ •sajty souang 'BunuaSjy nops^[ bj ap puaua^ OAiq^jy "X18t 3P Jqnis() 8P SZ 'saJiy
souang •nuimpy joa^ nj ap jopvjistutwpy jo [ossbj X vajoujn^ *ouojjty^)] ap ojio^ (85)
P 'Tí (¿S)
•¿ BÍBD 'oaiibji
-siuirapy |Biaua^} OAiqoay 'oapiAajuoj^ 'aops^ bj ap jBjauaf) OAiq^jy 'XT8I 9P a-iquiaiA
•N 8P 91 'oapjAsjaoj^ -vpuawnfi jva^ ap sojjsiui^^ soj d lapogi^ ap oiotfQ (95)
•sosjoaiq s^aanin^oQ :it8I "id^^ 'sj¿ bTb^ 'OAijBjjsraiuipy |bj3cs^)
OAtq^jy 'oapiAainoji^ 'nopBj^ bj ap jBJana^ OAiq^jy na jopBjjog 'JI8T 3P 3-iquiaiAO^ ap g
ap awojojjvg snioiji^^ ap ajuatua^ jo otj^ ap sauoij^njjsuj (59)
b opBinEj[ un opnaiDBtj oisoijiubui nn ooi[qnd ojt89dojd asa no[)
•sajo^ ap B[sj B^ na ^bubj nn ap npp
-^nj^suoo bj^ oqso b bjbab{^ as anb ap 91BJ1 'bjbj^ b[ ap oijj pp
-9ABU bj; Á oiojaraoo ^ JBioijauaq opnBDsnq ^ajjt^ p a^JBd ns ^

(6S) 's
-sa^ soi[03J3p bo^ ap o^SajJB p 'p noa jBpaooB Bjed oapiAojuoj^[ ap
BHBnpy bj ap JopBj^sraiuipy [B sajiy souong b JBsed asapi^ anb ojj^
b pipid ^BíidB3 bj ap oujaiqo^ ja g^ ojn^iiJB omsim jb opwaja^
•BAijtnijap uppnjosaj bj 'ozBjd oSjbj lod
'noJBSuojojd anb SBijnsuoa sbijba nojBniSiJO as OAijorn jbj U03
(^^ -BiiaiBín bj na sauopisodsip A saaap^o
sajB3}j sbj Bjuan^ u3 opuom9^ soi^oajap ap o}uatnBj^9j un bjbuuoj anb
BUBnpy jsa^j bj ap jopejjsiuitnpy jb ojpijos oiBJiAnnjjj^ ja 'isy
*9^ Á ^^ sojnoijJB soj ua oppajqB^sa oj b ojuoiuiijd
-iimD jsp BJBd sauapao uojBjoip as ojBipauíui ap sajiy eouang u^
(¿S) 'uumoiu3ptsiioo vunS
•jo 3SJ9V31 vjpod vozauoanf saj a*6 mouvfsvnoMD vun^jn jxnnouo^ jcd ojnj
•jod uouduioi opt)pjos ap asryp vj ua soiauoisiid opuais a-b soj p ojoadsaj.
a'b oj j^d svtu isajmstfo soj p oioadsai U03 asuapuajua aaap oiustui oj A
'sajDitjff^ ouioa ou X 'sowypoprtt^y ovioo apuatpidwoo sa^ ojos mtsiuwv vj
sand o-jas jv svtuví janjoq uaaap ou [ojoj] ns vjjnoo saiuaS^nsut soj uod opti
•jnd jmuoi vd vzojj njsa ap opnj-tasap uoif a-b s-iaia^ s-ciipui soqn
JB3)J bj ap soj^siuij^[ "sajg soj b
o^ranmoa bj as 'ajqmaiAou ap \\ jap Á^ni/^ jap uoionjosaj
(9S) 'tíD}onpuoo jvnSi uouvruasqo vjjanf) ap sojauoist^d opis opuatawq amb oj
ap f, soSttuaua soj uoo opiiivj uojvuioj 'vzbj^ visa ap opvuasap
a-b s-jajaí sonpiaipuj soj unjapisuo^ uoiaap anb ua souvwiai soj auqogn
jb ojjnsuoa uop^adsui
-qns vj -aanBajB ns ap n^pB^a^djaiui bj asaa^sq je uoisnjuoo Bijap
BjjsiuuiB bj opipaauoa Biqsq as anb ua MBomniJ8jM so^
ns ap soj uejaiiamoa jBnpiAipui peiJaqtj bj bjjuoo anb sosa.-)
-xa soj ap ajUBpuBrao^ je ajqssuodsaj opuoioBij 'sand
(S9) \&lt;opumu ns ap soj ap ounSuiu
íod ajjof as ou a-b ap ajqosuodsa^ vías arpuio^ ¡a X svposvd sauoimdo
uozvd íod ojnnUasuad—jas— ap m¡ aipvu a-b oujaiao^) -dng ja JOdn
aj 'sBpepjoae sbjjubjbS sej

— f9Z ~
-9 -d '-II3 "O\,fI8I-0t8I
'OHI333S^ pjuU()
J¡3 Ot
'S 't 'X •&lt;in9PB^!J!-"'J aP sop^jBJX '^apoSijV -^dB^ (Oq 'oapiAajoo^,,
BpuB^,^ ¡buoi^b^^ oujaiqo^) 'sajiy souna^ ^eaiiua^jy uopB]^ e[ ap ¡ejaua^) OAiqjjy 'Xlgl ap
ajquiapiQ ap 2Z '^aaiy souan^ '^apo^i^ v sai-iy souan^ ap ouuatqoQ jap ot^i^Q (^)
•O9[J1A3)UO¡\¡ ']BQOI3B{^ BJ3)0I|&lt;|ig ¡13 '^jg|; 8p OJ3jq8^ ap J 'O3piA
-aiuoj^[ ap BjazB^) '^g *2Bd '9881; oapiAajuopj *soAijB3ijijsn^ soiuanin^oQ 'ti^^pjf,, ^oaiaD3H^
'lia *^a[ ^¡BUOi^B]^ ouaatqo^) *eajiy eou^n^ 'Buiiaa^jy ooi^b]^ e^ ap [SJana^ OAiq^jy
"II8I 3P 8Z ^jqmaiAoj^ 'oaprAajuoj^ •viuivujaqiiQ v^un[ vj v japoSt^ ap moijQ (jj)
•^io -gaj 'pjnopB^ otuaiqoj) -eajiy onang 'Buiina8jy npioBj^ bj sp jnjsua^) oAiqpjy
-H8l
•ni
o'
ap ajqiuaiAOjy] ap o'l 'oapiAajuoj^ sajiy souang ap V]un[ vj v oi¡^ ap oioj¡q (^^)
b[ ap ]Bjaaa^ oAiq^jy aa jopsjjoq A ¡Bui^ijQ *|I8x 3P ^j^tu^Q ^p 9Z ^sajiy souang 'OfU^
j^;ar&gt;x 'a jDtuatJQ opuvg v¡ ap ^ajji^ jv sajiy souang ap oujatqo^) jap ototfQ (j)

(
•uatnoaxa oj ja uis a-b soj sauojpnj sojapnpjati soun uos A orx^[ ns ap
svnSaj zaip osnujad iw uis ojjvinoax aaap vunSmu sand 'njDjn^axa oj
vjjvisajjD apand is tsopoXog sopoSjvqoo opwoaajj aisa as ^nbmpn asa uoo
a-b sanSnjjoj Ofx'g jap vSip as a-b vpi%jv¿ v-bjvn^f -ozdjj vj b opuptn^
[ojoj]
tonpuo^ X vjaSooaj svj ---sopo} njjosn vd tnouayyj nSuatqo
a-b omoaa ojio ounSjn p X • • • sajuDpuouto^ X sapjDojy soj o jvfjixnv vd
sopmtpsap uvas a-b sopojuoi¡ soupaci ap o-uinu jap vas ou a-b oi
:e oSonj ap seuue ap osn ja Jiqiqojd epaqap semapy

•uojBjvjap
aj
a-b soSpsat X sojijap soj ap vt^ijou vun uoo vzvjd vj p Jionpuoo
ojopuatomi
vjvjsajjj) oj jvioipnfjad jod uatojap aj opvuotsttuo^y ja X vjno ja 'souioa^ p ap
jotujof uoisafuoo jod a-b (ojoj) unutoSvg o ovonvS janbo ojsa o jpnp (ojoj)
ajopuatovt¡ mjo%sajv vj sosaoxa o soqoj ojatiautoo a^uaff vjjanbv ap jas ap
ojxajajd ja oívq vptuoj vunSjo is ojad somisap sns vd uvuojvtu a-b sajXy
souang ap svzjan^ svj v pjoojaoo aso/^ -vunüutu jvjisuoj} aaap ou ja uis sand
ottu aijodvsnj oSuat ou a-b vpijjvd ajquiou as a-bunv vpvuijv ajuaf vpi v)y
A JinSasaad bijbij anb ^
ajqinaiAOU ap ^ Ia

aj ojaaja jbj uo anb sanoponjísur sbj

•Buaj^f ap anrojojjeg -q sBpij
"ÍW 8P 3inamax p BJJÍ l^no bj ap aiuajtj jb 'sojuaitnpouo^a.i
jeni^ap saed BpijjBd eun ojqinon ojj^ SBiouBjsunojp sej ap soidojd
sauapjosap so^ubj nejafnpojd as ou 'sajua^jnsui sedoai sej ap b[)bjij
-aje bj BJBzijBíu as opuBno '[Bjugt^o BUBdinBo bj u^ anb bjbj -ejjan^
ej asjBjqumjsiA b bjajoa bá tasopueajuBjd eqBisa uoispsa B'^
(f) 'SajUBJ
-Bjjuoa sa^jBd sbj ap oi^jhjjb jb opBpanb uejq^q sojja anb ouis
'uopnaaj*a ap soipoui soj ajuauíBsaadxa opB^aed uejqeq as ou ^jqnjoo
ap Q^ ja anb OAn^sos sajiy souang ap oujaiqo^) ja ojaj '() ZZ ^ L
sojnoijjB soj Bjpaa^suBjj sojbjuíhjo sedoj) sbj jod Epeuioj uoia^aaip ej
anb Bqejaptsuoa janby 'oíejiAunuj^ ja A japoSt^ aj^ua ojuairaezoi un
paaa seSiíjy ap sedoj} sbj ap Bpeapaj bj ajqutaiAon ap samj y
(5jS) •s^jqj^od sotjixne soj
sopoj ase^sajd anb ejed 'BJaAi^ ap ouiu^ asof 'buijbj^ ap ojapejsody
jap ajuBpuBinoo ja uap.io opsp ejqeq BjÍ anb Aain^^ ja mpuodsajj
(JS) 'uopejado bj jB^rjpsj bjb&lt;I oppajjo Btqeq anb sanbnq soj uoa
jbjuod ap pepisa^au Bjuaj anb semape ajopusjBuas A asjeojBquiaaj ejed
Biuojo^ bj b uasesed sojsandsip usqBJiuoaua as anb senue ap sajqmoij
soj sopoj anb Bjaisndsip ajopueipijos KjBjnaijQ BpuBg bj ap í

�todos los americanos y europeos -^-especialmente ingleses, portugueses
y españoles— para que cooperasen en la construcción de aquél faro
que evitaría, decía, los naufragios "que tantas vidas cuestan, y tantos
daños producen" al comercio del Plata. (60)
Con el mismo propósito trató de obtener la colaboración del Con

sulado instalado en la Capital (61) y del Cabildo de Montevideo. A
éste le escribía:•&lt; &gt;
"VE. q.e tanto debe desvelarse en todo lo que corresponda ala felicidad
délos vecinos de Montevideo, espero que me propondrá los medios, ó re
cursos, que juzgue puedan producir en tanto lo correspond.te alas fuerzas
de esta Plaza. Al efecto oficiara VE. al Consulado para q.e discurriendo
el asunto entre todos, ofrezca cada uno los medios que le dicten sus luces,
paraq.e se realice una obra tan benéfica á la humanidad, y tan del interés
de todos". (62)
Al Ayuntamiento le pareció sumamente interesante esa obra que
sugería el Virrey y atendiendo las órdenes recibidas ofició de inme
diato al Consulado para que
"comunique á este Cuerpo quantas ideas puede adquirir conducentes al
fin propuesto (ÍExcmo S.r Virrey]) paraq.e en su virtud, y con las que
pueda subministrar este Cabildo adopte VE. medidas mas oportunas paraq.e
tenga efecto ([tan beneficia idea]) un tan benéfico pensamiento". (63)
El Consulado de Buenos Aires pasó al gobierno Ejecutivo el oficio
de Elío para que resolviera (64); corrido casi un mes recién respondió
el Triunvirato a aquél Cuerpo, sosteniendo que sobre el petitorio del
Virrey no se diera paso alguno, porque era materia que solo incumbía
al Superior gobierno. (65).
Junto con eso Buenos Aires —así se lo exigían sus principios— nó
quiso permitir que Elío en el manifiesto apareciera titulándose "Virrey
de Buenos Aires". Eso creó un pequeño conflicto del que resultó un
intercambio de oficios, en uno de los cuales Elío escribió:
"El Titulo Proviene de Reales Despachos librados px la Regencia de
España é Indias, por el Gobierno de esa Nación de quien VE. se consi
dera parte;y a la verdad Yo tengo la misma facultad de coartarme el Tí
tulo, como de darme á mí mismo otro de Virrey del Perú.
(60)Manifiesto de Elío. Montevideo, 27 de Octubre de 1811. Impreso. Archivo Ge
neral de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional, leg. cit., 20.
Publicado en Gazeía de Montevideo del martes 29 de Octubre de 1811, n. 44, pág. 392/
93, en Biblioteca Nacional, Buenos Aires. Reservado Dirección, n. 28.260.
(61)O/icio de Elío al Consulado de Buenos Aires. Montevideo, 27 de Octubre de
1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires, leg. cit., n. 20.
(62)Oficio de Elío al Cabildo de Montevideo. Montevideo, 28 de Octubre de 1811.
Archivo General de la Nación, Montevideo. Archivo General Administrativo, Libro 570, pág. 71.
(63). Borrador del Oficio del Cabildo de Montevideo a Elío. Montevideo, 30 de Octubre
de 1811. Archivo General de la Nación, Montevideo. Archivo General Administrativo,
Libro 569, f. 68.
(64)Oficio del Consulado al Gobierno Ejecutivo de Buenos Aires. Buenos Aires, No*
viembre 9 de 1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Na
cional "Banda Oriental 1810-1814". X 1, 5, 10, n. 20.
(65)Oficio del [Ejecutivo^ al Consulado. Buenos Aires, 3 de Diciembre de 1811. Bo
rrador en Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional "Banda
Oriental 1810-1814". X, 1, S, 10. n. 20.
— 266 —

:No alcanzo porque este dictado se oponga como VE. dice al espíritu
del artículo 6. de los tratados concluidos; él explica los límites que devo
mandar por ahora y nada ¡tabla de títulos: la misma razón tiene VE. pira
pretender que Yo no me haya llamado Virrey de las Provincias del Río
de la Plata, que si lo pretendiera VE. del Virrey de México".
Y agregaba:
"Con mi pronta ida á España queda ya VE. libre de compromiso en
quanto el título de mi persona y acaso como lo opino no tendrá VE. que
darle a otro; pero D.n Gaspar de Vigodet tiene el título de Capitán General
de las Provincias del Río de la Plata, y se verá VE. con este Gele en iqual
tropiezo. El título solo, no arguye mando ni posesión do más argüirá un
derecho á ella; así es que el Rey de España se ha titulado siempre Rey de
]erusalen,de las dos Sicilias, y de Gibraltar; sin que los potentados á q.e
estas posesiones corresponden se los hayan disputado, y eso que ellas están
muy cimentadas por los años y por las distancias; circunstancia q.e falta
mucho á la autoridad de VE".
Para que esta diferencia no entorpeciera la publicación del mani
fiesto, Elío como solución proponía:
"VE. puede por sí dar el manifiesto como guste, pues Yo no lo variaría
jamas". (66)
Esta velada oposición del gobierno de B. Aires y los aconteci
mientos posteriores harían imposible que fuera realidad la idea tan
benéfica de Elío, de levantar un faro en la isla de Flores.
El 1. de noviembre, y continuando en sus propósitos de faci
litar las relaciones mercantiles que habían de mejorar el exhausto
erario, Elío hacía proposiciones al gobierno de Buenos Aires para
la reanudación del comercio entre la Capital y Montevideo, se
gún se había acordado en el art. 16 del Tratado (67). Pero como
el gobierno no respondiera a sus requerimientos, pasado algún
tiempo, Vigodet, ya al frente de la Capitanía General de la Banda
Oriental, le oficiaba al Triunvirato solicitando la contestación (68).
Recién ahora el Ejecutivo porteño respondió, explicando que su si
lencio era debido a que la propuesta de Elío estaba en estudio del
Consulado. (69)
Previendo que pudiera originarse alguna divergencia en la apli
cación de los artículos aprobados al 20 de octubre, tal como se ma
nifestaba en el numeral 23, el gobierno de Buenos Aires nombró a
D. José de la Rosa, como representante ante Montevideo, para allanar
(66)Oficio de Elío a la Junta Gubernativa de Buenos Aires. Montevideo, 9 de No
viembre de 1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Na
cional "Banda Oriental 1810-1814". X, 1, 5, 10.
(67)Oficio de Elío al Gobierno de Buenos Aires. Montevideo, 1. de Noviembre de
1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional, leg. cit.
(68)Oficio de Vigodet a la Junta de Buenos Aires. Montevideo, 25 de Noviembre de
1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional, leg. cit.
"1811-12. El Capitán Vigodet. Montevideo". Cit.: Fregeiro: "Artigas", Documentos justi
ficativos, o. cit., pág. 32.
(69)Borrador del oficio del Gobierno de Buenos Aires al Capitán General de la
Banda Oriental; Vigodet. Buenos Aires, 30 de Noviembre de 1811. Archivo General de la
Nación Argentina, Buenos Aires, leg. cit. "1810-11, Montevideo del Capitán Vigodet".
— 267 —

�bj ap
nj ap

— L9Z ~
^ neiidB^ jap oaptAatno^g 'tI*0I8I ''Ia "^al 'aaJ!y onang 'Bupua^jy uops^j
^ OAiq^jy Hgl ap ^jqmaiAO^ ap of 'eajiy Bouang -j^^oSi j :jmuatdQ npvng
^ t/ojido^ ^o rajiy souang ap ouiaiqof) jap oijtfo jap jopnijog (69)
•^ -Sed 4&lt;ip -o 'soaiibdij

-li^ -8a] 'lEuoiJD^ ouaaiqo^) -sajiy soaang 'Bunua^iy uoi.iüf^ bj ap jBjau^f) oAtqaiy H8I
ap ajqmaiAo^ ^p 53 'oaptAaiuo}^ %saity souang ap Djvnf oj o tapoSt^ ap oidi/q (89)
-lt -8aj '(Buoijt)|yj ooiaiqo^) -aajiy sonang 'EuuuaSjy uope^[ bj ap jBiaua^) OAiq;uy 'tI8l
ap aiqaxaiAO^ ap o'^ 'oapiAainoj^ 'tadty souang ap 01^.^^1^0^ jv !73 aP ?3?/0 (¿9)
"Ot 'S 'I 'X "^181-0181 I&lt;nnauo BPUBfl,, luop
•B(j onjaiqof) -sajiy sonang 'Bmina^jy nopB(i¿ j ap jBjana^ OAiq^iy -tI8I aP a-iqmaiA
•N aP 6 'oaptAa^uoj^ -taJij^ cou^ng ap oatimuaqng djum/- ; p oij'j ap opifQ (99)
jbubi^b bjb¿[ 'oapiAa^aoj^ 3^ue ^iaBiaasajdaj orno 'cso^; b^ ^p asof -q
-Bta 98 oraoD ^bj '^aqnjao ap QZ lB sopBqoadB sopnojjaB so[ ap uopea
•{[(Ib b^ uo spua^jaAip buti^^b ^sjbuijÍijo Bjaipnd anb opu^iAaj^

(69) p
^p oipnjsa ua BqBisa oij^ ap B^sandojd b^ anb b optqap Bja
-18 ns anb opuBDi^dxa ^ipaodsaj ouai.iod OAi^naaf^ ^a BjoqB uatoajj
• (89) uope^sajuo^ b^ opiiE^ioT[os ojBJiAunijj^ p3 BqBptjo a^ '^bju^uq
BpuBg b^ ap jBjaua^ BiuBitdB[) bj ap ajinj-ij jb tbá 'japoái^ 'oduiaxi
nn^jB opBSBd 'so^uairauanbaa sns b BJaipuodsaa ou ouiaiqoS ja
oinoo oaa¿ *(¿9) op^J^J^ jap 9^ -iív ja na op^paooB Biq^q as unS

— 99Z —
"0Z o'n "01 'S 't 'X •lltt8I-0I8I IO
epaB^^ fBuopej^ oujaiqo^) 'saaiy souang ^sn^ua^jy uoiob^^ b[ ap ¡sjana^) OAiq^^y aa JopBjj
"H '1181 3P ajqmapiQ ap g ^eaj¡y souan^ 'opvjnsuo^ pt [o.i ijn^a^^] jap oioijq (9)
"OS o'n '01 'S 'I X "..H8I-018I IBlaa!aO BPUBa&gt;. isaoio
-Bf^ oujaiqo^ -Bajty sonang 'BnnnaSjy aoiaB\[ B[ ap [Bjau^;) oAiq.uy "IX8I *P 6 ajqraaiA
•o^ *&lt;ajiy sonang sajiy sonang ap omuiaalg miiatqof) ; opvpisuo-j jap oto^fQ ^\9)
'89 í '69S ^ni
4OA|i8Ji8iaimpy ^ejana^) OAiq^jy *oapcAaiaoj^[ (noi3B^[ B{ ^p |BJaua^) OAiq.uy 'HQ\ ap
ajqniJQ ap Qg ^oapiAaiuop^ 'oi^^ d oaptaajuo^^ ap opjtqn^) jap oioiJq jap jopvjiog (9)
•\l -2Bd 'o¿S 0Jtm 'OAijBJisiuirapy ^eJJuay OAiqjjy -oapiAaiuoj^ 'uoijBj^j bj ap pj,ma^ OAiqaay
'1181 aP ajqnjJO aP 8Z 'oapiAajnoj^^ -oapmatuojfj ap opjiqoj jv otj3 ap ototjo (Z9)
'^Z o*u í'^ '^3{ 'sajiy souan^ 'Buiiua^jy uoiob^ b[ ap ¡cjaua^ OAtq^jy *t|8I
ap ajqni^Q ap ¿g ^o3piAaiuo]^[ 'sauiy souang ap opvjnsuoQ jd oij^ ap m^ifQ ({9)
'09Z"8Z o'a 'u9!sa8J!a opBAjaeajj -sajiy souang 'jBnopB(^ Baaioi^qig na 'gj
/Z6E "3?^ *n o'u '1181 aP qnaO 8P 6Z wn Ip oapiAajuo^ ap Biazej) na opejiiqaj
'0^ "'!J '^3I '{BuopB^ ouaaiqüg -saaiy souang 'Bunusüjy uoi.iBf^ B[ ap {ajan
•39 OAiqojy -osaadni] '1181 ap ajqntOQ ap ¿^ 'oapiAaiuo^ '&lt;j¡[ ap ojsaifjuDm (99)
"ruad 19P Xau^ty^ ap oijo ouisiui rui o auiivp ap ouioo 'ojnj
'11 Ia auuDjjvoo ap pujjnoof vwsiiu vj oSuai o^ popjaa vj 0 Xiat^vd vuap
•ísuo^ as "^^j\ uamb ap uopv\¡ vsa ap ou^aiqof) ja íod 'sDtpuj a ou
ap oi^ua^ay oj rd sopvjqtj soipndsaQ sajoa}¡ ap auamoij ¡"&gt;U
:oiqiJ3sa oij^j eajsn^ boj ap oun ua 'eopijo ap
un oijnsaj anb jap ojoijjuoo ouanbad un oaaa osg '^sajiy sonang ap
Á^ni\^ asopuBjnii) BjapaJBdB ojsaijiuBiu ja ua oq^ anb aijiuuod osrnb
pu —soidpujjd sns UBi^ixa oj as jsb— saaiy souang osa uoa ojunf

(9) \fituaiuiDsuad o^ifauaq uot un ([vapi m^ifauaq unj^ oj^afa vSuaj
9'bvivd SDunj^odo svut sopipaiu "3/j ajdopo opjiqv^ ajsa jnjjsiutuiqns vpand
anb so; uoo X 'pnj-na ns ua a-büjod ([Xaui/i j- ouiox^]) ojsandoíd mf
jo sa^uaonpuoo jutnbpo apand soapt soiuonb oduan^ ajsa n anbiumuo^,^

-pajuo^B soj A saaty -g ap oaaaiqo^ jap uopisodo BpBjaA B^s^

"(S9) "onaaiqoS Joijadng jb
Biquinoui ojos anb eiaajBui Bja anbjod 'oun^jB os^d ^aaip as ou Xajji^
jap oijojnad ja ajqos anb opuaiuajsos 'odjan^ janbB b ojBJiAunxjj^ ja
oipuodsaj uapaj saui un isvo opixioa ^ (fg) saaiAjosaj anb BiBd oq^j ap
opijo ja OAijnaafg ouaaiqo^ jb osBd saaiy eouang ap opBjnsuo[) j^

-as 'oapiAaiuoj^ A jBiidB^^ bj a^jua o^jainoa jap upp^pnaBai bj
BJBd sajiy souang ap onjaiqo^ jb eauopisodojd bjoih) oi|g 'ounja
oienBqxa ja iBJofaní ap nBjqBq anb aajuuBoaoui sauopBjai ^bj jb^ij
-wbj ap so^isodoad sns ua opuBnmjuoo A 'aaqtuaiAon ap o'\ j^j
•saaojjj ap bjsi bj na ojbj un jbiuba3j ap 'otjg ap Boijaaaq
ubj Bapi bj pBpij^aj Bjanj anb ajqísodrai uBjjsq saaoxjaisod sojnatta

(99) -^muot
vuüuaa oj ou oj^ sand 'ajsn^ oiuo^ ojsgtfiumu \9 wp ís íod apand '^/^„
:Biuodoad aopnjos oinoa oijg '
jap uopBaijqnd bj Bjapadjoiua ou spuaja^ip Bisa anb bjbcj

nijnf a-b mouBjsunojio ísm^uojstp so; uod soy so; íod sopojuaiuio Xnui
•uvjsa svjj^ anb osa Jí 'opnjndstp vv.íirq so; as uapuods^jjo^ sauotsasod sojsa
3Í&gt; o sopojuajod so; anb uis ¡jo^jujqif) ap X 'smjprg sop so; ap'uajvsnuaf
ap Xay ajdtuais opnjnjp vi¡ as Byvds^ ap ^aj/ ja anb sa isd ,';;a p oipajap
un jií)3'jd spui o;.'uoisasod iu opuotu aXnSxv ou 'ojos ojnju /3 'ozatdojj
;tuaua^ uyiulo^ ap ojnttt ja auat] lapo^i^ ap ^vdstiQ u-q oiad iouto o a;^p
anb -^ ^ vupuat ou ouido o; oiuoj osjj^u ^ mtosjiad iui ap ojnjij ;a ojuvnb
ua ostiuojjuioj ap a^qi; '34 oX npanb vuvds^ v opi ojuojd iui 0^

'tfl3txaf\¡ ap Xaj. it^ jap "3 /( vjatpuaj^^d oj ís anb 'vtDJj nj ap
oiy ;ap svpuinojj sd; ap Xajui¿^ opmuvjj vXoif aut ou o^ anb japuajajd
vjitd -'jf auai) uozou vuisnu d; :sojnttf ap vjqin[ vpou X mo^o jod jvpuvui
oaap anb sajitüi; so; D^i;dxa ;a isoptnjsuoo sopmmi so; ap o^9 ojnaiijo jap
ntuidsa jo aoip '3 ^ oiuo^ oSuodo as opvjoip a^sa anbxod ozuoajü o^

anb BJBd opBjnsuo^^) jb ojBip
-oinuí ap opijo sspiqpa^ sauapj^ sbj opuaipuajB A á^uij^ ja Bjja^ns
anb B.iqo esa aiuesajaiui a^uauíBums oioaJBcl aj ojuaimeiunÁy jy
(Z9) -..sopot ap
sajajui jap uoj X 'pvptutmim¡ vj n ootfauaq uo% oiqo oun aoijnai as aboiod
'saonj sns uajotp a; anb sojpaui so; oun opo^ o^xaufo 'sopoj autua otunsv ja
opuaiunasip a-b vjod opvjnsuoQ jo "3^ viotoifo oioafa jy -dzojj visa ap
sozjanf sojo arpuodsauuoo o; oiuvi ua uionpojd uopand anSznt anb 'sosjnj
•ai o 'sotpatu so; nipuodoid aui anb oiadsa 'oaptaaiuoj^ ap somaan sojap
poptotjaf ojo opuodsauoa anb o; opoj ua asiojaasap aqap ojuvj a-b '3^,,
•:Biqijasa aj ajsa
y 'oapiAaiuoj^ ap op[iqB[) jap A (X9) IelT^e3 BI ua opejB^sur op^jns
-uo[) jap uopBJOqBjoa bj jauajqo ap ojbji ojisodoad oiustiu ja no[)
(09) 'bjbj^ jap opjamoa jb wuaanpoad sousp
sojubi A 'uBjsano sBpiA sbjub^ anb,, soiSBjjnBu soj 'Biaap 'BjjBjiAa anb
ojbj janbB ap uopanajsuo^ bj ua uasB^adooa anb Bjsd —sajouBdsa A
sasan^njjod 'sasaj^ai a^uaurjBpadsa^ soadojna A souEouaun? soj sopo)

�la que se ofreciese (70). Llegado el comisionado, Elío notificó su
arribo a las autoridades bonaerenses (71).
Recién el 7 de diciembre Montevideo encargó igual represen
tación a don José Primo de Rivera (72). 1 gobierno de la Capital
acusó recibo de la notificación el 21 (73).
Buenos Aires tenía, así lo comunicaba el Triunvirato a Elío, di
ficultades muy serias para dar cumplimiento a lo estipulado en el
artículo 3. del Armisticio. Las razones de la dilación en el envío de
auxilios a la Península estaba en que al cesar las comunicaciones con
aquella los erarios necesariamente habían de agotarse, sumándose a
ese hecho los grandes gastos del gobierno para
"sostener un Ejercito en el Perú, otro en el Paraguay, otro en esa Banda
—decía— y últimamente después del que sostiene en esta Capital, otro nu
meroso en las gargantas del Perúy la obstrucción de los caudales que
se importan á esta Capital desde la Moneda de Potosí, del comercio de la
Península, el del Brasil y aun el de nuestros propios Puertos.
Por todo ello escribía al Virrey diciendo que debía persuadirse
"que entretanto estas Provincias miren la barrera de oposición que se les
presenta á sus clamores con tanta tenacidad por parte de sus hermanos, ellos
sacrificarán sus intereses y derramarán la substancia que les ofrecerían gra
tuitamente si fuesen atendidos, y por lo que ellas situarán al fin en la
imposibilidad de acudir con preferencia como lo desean, á las urgentes
necesidades que reclaman los valientes defensores de nuestro Soberano el
Señor Don Fernando Séptimo".

Y además sostuvo que
"no solo no cumplieron el artículo, sino que con hipócritas y adulatorias
espresiones quisieron escudarse de la obligación de cumplirle suponiendo
una imposibilidad que ni puede invalidarla, porque al hacer el tratado debió
existir ya". (75)
Por otra parte el Gobierno de Buenos Aires no dio cumplimiento
al contenido de los artículos 4 y 5. El Manifiesto a las Cortes no fue
enviado, ni tampoco los diputados a España. Al hacer esas estipula
ciones ya sabía Buenos Aires que no había de llevarlas a la práctica,
sino que sólo quedarían en el papel.
Al Virrey, por su parte, al tratar de hacer efectivo el artículo 11
del Tratado se le creó un serio problema.
El 10 de octubre Elío remitió, por intermedio de Larrobla, un
oficio al Jefe Portugués comunicándole el avenimiento al que se había
llegado tres días antes con el diputado de Buenos Aires, José Julián
Pérez.
"Quedan ya evacuadas —le decía— las disposiciones libradas para la ce
sación de hostilidades y suspensión del sitio, con arreglo al tratado preli
minar, y sólo resta por mi parte, este preciso paso, que es dirigido a pedir
a VE. se sirva disponer la suspensión de las marchas de las tropas de su
mando, y que no avancen un paso adelante mientras se llega al término
de un avenimiento recíproco, o avise a V.E de su contrario resultado.
No dejaba de señalarle el hecho de que no tenía

Y al final:
"Penetrado VJS. de tan graves fundamentos, quedará persuadido de la
justa imposibilidad que tienen en la ocasión presente estos Pueblos de hacer
efectivos los auxilios que reclama no dudando VE. que desde el momento
que sean oídos y reintegrados en sus más inalienables derechos ofrecerán
con nuevas privaciones cuando ceda en alivio de sus hermanos de España
en la gran causa que sostienen". (74)
El redactor de la Gazeta de Montevideo, comentando este oficio
al publicarlo, el 15 de febrero de 1812, consideró que estas razones
, aducidas por Buenos Aires significaban el primer paso
"conforme á las ideas de un gobierno que no pensó jamás en cumplir sino
lo que le conviniese á su proyecto de independencia de la Metrópoli. ...no
acordándose de España sino en el nombre.
(70)Oficio de la Junta a Elío. Buenos Aires, 5 de noviembre de 1811. Borradoren
Archivo General de la Nación Argentina. Buenos Aires. Gobierno Nacional, leg. cit. n.80.
(71)Oficio de Elío a la Junta de Buenos Aires. Montevideo, 13 de Noviembrede
1811. Archivo General de la Nación Argentina. Buenos Aires, leg. cit. n. 80.
(72)O^icio de Vigodet a la Junta de Buenos Aires. Montevideo, 7 de Diciembrede
1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires, leg. cit. "Gobiernode
Montevideo".
(73)Oficio del Gobierno de Buenos Aires a Vigodet. B^enos Aires, 21 de Diciembre
de 1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional, leg.
cit. "Gobierno de Montevideo, Tratado de Paz entre la Junta y el Gobierno".
(74)Oficio de la Junta de Buenos Aires a Elío. Buenos Aires, 23 de Noviembre de
1811. Gazeta de Montevideo del 15 de Febrero de 1812, en Biblioteca Nacional, Montevideo.
Cit. Freceiro: "Artigas", Documentos Justificativos, o. cit., p. 32.
— 268 —

"que recomendar a VE. esta necesaria y urgente providencia, porque a más
de ser en todo conforme al plan enunciado de mediación propuesto por su
alteza real el señor principe regente, es bien notorio el empeño y suma
adhesión de V.E. a que quede destruida esta guerra civil sin verter una
gota de sangre, y de un modo que queden cumplidos y satisfechos los justos
designios de ambas naciones". (76)
Con la contestación de Souza se inició el planteamiento de un
problema que más tarde originaría un conflicto de gravísimas con
secuencias: la retirada de las tropas portuguesas.
El General portugués no se conformaba con que en la estructu
ración del Armisticio se hubiera prescindido de su presencia; por el
contrario creía que era necesario el que se le llamase a deliberar,
porque —según él— la situación creada era fruto exclusivo de la
acción de las tropas portuguesas. Así lo dijo el 12 de octubre:
"sería justo y hasta necesario que vuestra excelencia me iluminase de una
manera menos sucinta acerca de este negocio, en el que debo ser yo
oído". (77^
(75)Nota del Editor de la Gazeta de Montevideo del 15 de Febrero de 1812. Gazeta
de Montevideo en Biblioteca Nacional, Montevideo. Cit. Freceiro: "Artigas", Documentos
Justificativos, o. cit., pág. 32.
(76)Oficio de Elío a Souza. Montevideo, 10 de Octubre de 1811. Archivo Público de
Río Grande del Sur. Doc. n. 90, cit. Pereda: "Artigas", o./ cit., t. I, pág. 392/3.
(77)Oficio de Souza a Elío. Cuartel General de San Carlos, 12 de Octubre de 1811.
Archivo de Río Grande del Sur, Libro 12, pág. 20 vta.; cit.. Pereda: "Artigas", o. cit.,
t. I, p. 394/6.
— 269 —

�— 89^ —
— 69Z —
/
•&lt; 'r &gt;
qü *m PP ^pnBi^ oi}j ap OAnpjy
••^p -o '^Biiuy,, :&lt;raa^ "p í-b^a o^ "
r) -otj^ o mnog ap opj/O (¿i)
"II8X P wqmao aP Zl *l3 OBS aP IBi
a
'06
o-n
-^oq -jng ^ap spnejo org
"E/^6S •g?lJ 't "' '"^3 /'o '..tD^?K,.
ojs -aznog o oij^ ap ojat/^ (^^)
p 03iiqn^ OAlqJjy 'H^l p ajqai^o P 01 '
*Z '8?d **jp 'o ^soAT^e3i}tisn[
'nm2iuy,, :oai3038^ j;3 oapijn jooope^ ^aioip^ig u oapiAaiuo^ p
Qap oiajqa^ ap si lP apiAa^uoj^ ap bj^zbj) bj ap JOii^a jap Biojij (s¿)
(U) -^Pío
oX jas oqap anb fa tía 'oioo^au ajsa ap vojaon otuions souaiu vjaumu
Dun ap asDuitun^i aui m^uajaj^a ojjsaní anb oijosa^au njSDt^ ^ ojsn/ ojjas,,
^ajqnjoo ^p 1 p ofip o^ tsy •BBsan^nvtod 8Bdo.ii sbj ap uoiodb
B^ ap OAisnpxa ojnjj eaa epea^^ uotdbiijis b^ —^^a unSas— anbjod
'aeaaqipp e aseme^^ a^ as anb p oiiBsa^au Baa anb Eiajo oi^bj^uo^
p Jod íBpuasgad ns ap opipuiosaad Bjaiqni{ as oiotisiuijy pp uoi
•n^onusa b^ ua anb uoo BqBtajojuo^ as ou satiSniJod ^jaua^ ^^
'sBsan^niJod s^doa; sb^ ap BpBaiiaj ^\
-noa sbuitbiabjS ap o^oi^juo^ un BtaBuiSuo apjtB) sbui anb
nn ap oiuaiinBa^uB^d p opiur as sznog ap uoi^B^s^iuoa v\ n0
(91) *(&lt;^auoi3ou svqwD ap sotugisap
sojsní soj soyoajspvs X, sopijdtuno uapanb anb opoui un ap A, 'ajSuns ap vjoS
vtrn jauaa uts jtap vjjanX ojsa optnjjsap apanb anb D ^g-^ ap upisat^p
viuns f. ouaduia \a oijojou uaiq sa 'ajuaífaj adpuijd jouas ja /naj ozaijo
ns jod ojsandoid uoyjmpaui ap optn^unua wr¡d j auuofuoo opoi ua ^as ap
smu v anbxod 'mouaptno^d ajua&amp;m X mjmsa^^u msa "g^ o jupuatuojaj 3726,,
Bina) ou anb ap oipa^ p a^jB^nas ap sqefap o^¿
'opvtjnsau otjvjjuoo ns ap 3- /( o asiun o 'oooidi^ai o%uatwiuaat&gt; un ap
outuuai jo o^aji as stujuatui aiUDjapn osod un uaouvan ou anb ^ 'opuvui
ns ap svdoj) sv^ ap svipjmui $rq ap uoisuadms vj uauodstp vaJis as '^A
Jipad o opií^iJip sa anb 'osvd osi^ajd ajsa 'ajjod ítu jo&lt;¿ ojsaj o^os X 'jduiui
•\\^id opujoj) }D oj^ajuo uoo 'oijts jap uotsuacfsns ^ sapi)pi;ijsoi^ ap uppDS
d svpDuqt¿ ^auoi^tsodstp so^ —moap a\— sopotuona vA uvpan^^n
zaja^
UBijnf asof 'sajiy souang ap opBjndip p uoo sa^uB SBip saji opB^a^
BiqB^ as anb ye ojuamiiuaAB p a^opuBoumuioo san^rruoj ajaf \^ oíí}
un 'B^qoaaB^j ap oipanuaiai jod 'opxtnaj ojj^ ajqn^ao ap q\ ^^
-Bmajqojd ouas un 931^ a^ as opsiBaj^ PP
p OAuoap ^aaBq ap jb^bj^ p '^;jsd ns jod '^ajji a^ ¡y
•pdsd p na uBjjepanfa o^os anb oms
\\
vi B SB^BAa^ ap BiqBq ou anb sajiy souang Biqes bjÍ sauop
SBsa aaa^^ ^y -BiiBds^ b sopsindip ^o\ ooodiuBi tu 'opBiAiia
an} ou saiJo^ sb^ b oisaijiUB^ ^^ "g Á f so^n^iiJB so^ ap opiua^uoo ^e
d
oip ou sajiy souang ap oujaxqo^ p aia^d bjio

oiqap opojDjj ;a jaomi /o anbuod 'njjvpjjoaut apand 111 anb pvpijiqisodutt vun
opuaruodns ajji^dtuno ap uoijvgtjqo vj ap asjopn3sa uojatsinb sauotsajdsa
D X Süiij^odíi/ uo3 anb ouis 'ojn^tjjo ja uojajjduino ou ojos oun
anb OAn^sos SBuiaps j

'Z *d **1P " *aoAijB3ijiísnf eoiu^ran^oQ \t$v2^%Áyít :oai3f&gt;aaj -jr)
'O3piA9)uo^¡[ '{BUOpB\[ B^a)oi[qig ua *ZI8I ®P ojajqaj ap g^ ^ap oapiAaiuo^^ ap BiazB^ *H8l
ap ajqniaiAo^j ap ^^ *sajiy souang ";/^ D ^-ii^ sou^n^ ap vtunf vf ^p otoifQ (fi)
*(toujaiqo^ ^a jí Bjunf B| aaiua zbj ap opBjBj^ 'oapiAajuoj^ ap oua^iqo^^ *jp
*3a¡ '^BuopB^ oujatqo^ 'aa^iy soaang 'Buiju^StJy nopB^ e^ ap |BjauaQ OAiq^jy '^{81 9P
^jquiai^iQ ap \z ^^^aiy souang 't^po^i^ o sauty souang p oujaiqo^) ¡ap opifQ (¿)
ap oojaiqo^),^ *]p *8aj 's^jiy soaang (BapnaS^y nops^^ B{ ap
ap aiqiuapiQ ap ¿ *o9p¡A9jaoj^ 'sajiy souang ap v%un[ oy o j^poSiy^ ^p otoifQ (ZL)
'08 o' *^P *^^I ^s^Jiy souang 'But^na3^y uopo^ B[ ap [bju^^ OAiq.^ jy *^X8I
ap ^jqtnaiAO^ p i 'oapiAajnoj^ 'S9ji^ souang ap vjunf vj v oi^^^ ^p o\oi¡q (h)
*08 o*u *'P *^9I *IaopB^¡ ouiaiqoQ *sajiy souang *Ba¡ina3jy uop^^j B[ ap |BJ3ua^) OAtqojy
ua JopBjjog *{X8l aP ^^qm^iAOu ap 'sajiy eouang *oi/^ d o;un/ f ap ot^tfQ (o¿)
•a^quiou \a ua oms vuods^ ap asopunpuoov
ou • • • Mtjodpjja¡\¡ vj ap mouapuadapwi ap ojoajío^d ns p asatutauo^ aj anb oj
oms Mjdutn^ ua souvoC osuad ou anb ouiaiqoi un ap svapt svj v 3iuio/uo3t&gt;
jamud p UBqBoijiuSis sajiy souang jod SBpionpB
sauozBj SB^sa anb oiapisuoa '^181 3P oaajqaj ap &lt;^\ p 'ojjB^i^qnd [B
opijo a)sa opuBjuauío^ 'oapiAaiuoj^; ap BjazB^ B[ ap jojaspaj [^
(f¿) 'uauatisos anb nsnno unjS d; ua
ap soumuiau sns ap oiatjo ua opao opumo sauot^natud soaanu uoo
/o soipaxap sajqouaijvui sbui sns ua sopou^aimau Á sopio u^as anb
otuauioui ja apsap anb '3 A opuopnp ou vuivpau anb soijixnn soj soaijoafa
^aovu ap sojqanj sojsa aiuasaud uoisooo vj ua uauatt anb pDptjiqisoduti vjsnt
oj ap opiptms^ad vuopanb 'sojuautvpunf saavjS uvt ap '^.' A PVJl3U3d,,

:lBnÍJ l A
opuouua^ uoq Jouag
^a ouvjaqog outsanu ap saJOsuafap sajuaijoa soj umunjoai anb sapopisaoau
S37ua%jn svj 'uvasap oj owoj viouauafaud uoo uipnov ap pvptjtqtsoduti
oj ua uif jo uojmnjis sojja anb oj lod X 'sopipuajD uasanf js ajuauiDjinj
•vjS umu^oajfo saj anb vwuojsqns vj ugjmumnap X sasajajut sns uv^noiftioos
sojja 'souowjau sns ap ajjvd uod poptovua^ vjud) uoo saiouivjo sns p ojuasajtf
sa^ as anb uotoisodo ap ojajjoo. oj iojiiu smoutaojj to^sa ojuvjau^u^ anbn
asjip^nsjtad Biqap anb opuapip Á^nij^ ye Biquasa o\\3 opoj jo^
•souanj soidoud sojisanu ap ja uno X Jisoig jap ja 'itjnsuiuaj
oj ap oioxawoo jap 'isoioj ap vpauo^^ vj apsap jojido^ ojsa o unjjoduit as
anb sajopnoo soj ap uoponjjsqo oj Xnjad 1aP smuoSivíi so; ua osouaut
•nu ojio 'jojido^ Djsa ua auapsos anb jap sandsap ajuauivutitjn X —moap—
opung osa ua ojio 'XonSouDj ja ua ojio 'nja¿ ja ua ojiojalg un jauaisosn
ouaaiqoS [ap so^sbS sapuBjS so[ oq^aq asa
b asopuBums '^sjbioSb ap uBiqBq aiuauíBiJBsaaau soiJBja so\ BjpnbB
uoa sauopBDiunuioD sbj jBsaa ye anb ua BqBjsa Bjnsuiua^ B[ b soi[ixnc
ap ojAua p ua u9pB[ip B[ ap sauozsj sb^ -oíopsiiuay pp 0*^
p ua opBjndusa o[ b oiuaimi^dmna JBp BJBd ssiaas JLnm
•ip 'oij^ b ojBJiAunijj^ p BqBaiuninoo o[ isb 'bju^j sajiy souang
'(t&gt;¿) \Z Ia uoiaBaij^ou B[ ap oqpaj osnDB
[BjidB^) bj ap oujaiqoS ^g '(ZL) b-i^aijj ap ouiijj asof uop uoioei
-uasajdaj [BnSí o^aBaua oopiAajuop^ ajqmapip ap ¿ p uaioa^j
*(l¿) sasuaaaBuoq sap^piiojiiB 8B[ b oqiJUB
ns ootjijou oj[^ 'opBuoisiuio^ p opB^ai/j *(0¿) ^sapajjo as anb f[

�Las razones por las cuales consideraba debería escuchársele eran
varias.
En primer término, porque• '
"siendo las propuestas dirigidas a vuestra excelencia un efecto de la pre
sencia de mis tropas en esta campaña, y teniendo mi expedición por base
la consolidación de la paz, como lo anuncié en mi proclama del 19 de julio".
Y en segundo lugar debido a que
, '

"casi al mismo tiempo en que la Junta se manejaba cavilosamente no solo
directamente con vuestra excelencia, sino que hasta indirectamente conmigo,
como medio de paralizar nuestras operaciones, se atrevió a hacer promulgar
el pérfido papel. Se dirige a los americanos brasileños, etc., de lo que su
pongo no esté instruido VE." (78)

El panfleto a que se refería Souza era una proclama dirigida por
las "Provincias del Río de la Plata a los Portuguesas americanos" en
la que los incitaba a aniquilar la opresión que soportaban, diciéndoles:

• .• •

"obrando siempre consecuente en mis principios, y siguiendo al mismo
tiempo las intenciones de su alteza real el señor principe regente, propendo a la deseada pacificación, evitando la efusión de sangre, repugnante
a mi carácter". (81)..-,...

Consideró el Virrey que las apreciaciones del jefe portugués res
pecto a las intenciones de Buenos Aires eran injustas y señaló con
juntamente que
"Si dicha Junta de Buenos Aires ha dado algunos pasos con VJS. para
paralizar sus operaciones —como lo informaba ahora Souza—, no puedo
menos de admirarme de que V.E. no me haya hecho sabedor de ellos, así
como de sus planes, desde que entró con las tropas de su mando en el te. rritorio del mia".

•

En consecuencia, habiendo ya las fuerzas insurgentes levantado el
sitio de Montevideo, decía:

En el mismo oficio, Diego de Souza, con tono de amenaza, fijó
claramente su proceder futuro:

'• '"• "ruego a VE. de nuevo, no den un paso las suyas, replegando las partidas
todo lo posible, para que los habitantes de la campaña que se retiraban al
clamor de las armas, vuelvan con libertad a sus hogares; medida tanto más
necesaria, cuanto que en la actualidad los insurgentes han esparcido la voz
de que los portugueses vienen llevando a saqueo toda la campaña, y que
se disipará en el momento en que serenados de las primeras impresiones,
los habitantes de ella vean que no adelanta el ejército ni las partidas del
mando de V.". (82)

"prevengo a VE. de que no alterando nada los preliminares mi marcha hacia
una posición más cercana del ejército de Buenos Aires, tengo la intención
de seguir, sujetándome con todo a las condiciones de una tregua dentro
de los límites de líneas propias para la subsistencia de mis fuerzas, mientras

Además, al sentir de Elío aquella desconfianza tampoco debía
existir porque los medios para imponer coercitivamente lo propuesto
si no se llegaba al acuerdp no disminuían con la detención de las
marchas de los portugueses en el este del territorio oriental.

"Solo el temor os detiene.,
frágil,". (79)

Romped de una vez esta atadura

que con un personal conocimiento de causa no se pacten entre yo, VE y
los emisarios de la Junta los arreglos convenientes a nuestras naciones y a
los estados del señor Fernando Vil, cuya integridad mi soberano quiere
únicamente intentar, asegurando a la vez la de sus propios dominios".
y que luego de haber pasado a Maldonado, adonde se dirigía,
esperaría
"hasta dentro de diez días una respuesta categórica de V.E. de acuerdo
con la Junta, relativa a esta mi resolución". (80)
Elío aceptó el reto que se le hacía. Con igual procedimiento,
primero con expresiones, firmes y severas, replicó a las amenazas,
para luego usar términos más amistosos:
•. \.
(78)íd., íd.
x
(79)Proclama de las Provincia del Río de la Plata a los Portugueses Americanos.
Copia Autenticada por Contucci, en Archivo General de la Nación Argentina, Buenos
Aires. Gobierno Nacional "Banda Oriental 1810-12". X 1, 5, 1, Cpta. 810.
:.: Ordenación- 411^12 en el Archivo de Foto-Copias del Instituto de Investigaciones His
tóricas de la Facultad de Humanidades y Ciencias, Montevideo.
• ; Archivo de Río Grande del Sur, doc. n. 87. O. cit. Pereda: "Artigas", o. cit., t. I,
pág. 396/7.:
.,..
i (80) Oficio de Souza a Elío.. Cuartle General de San Carlos, 12 de Octubre de 1811.
Archivo Público de Río Grande . del Sur, Libro 12, pág. 20/vta., cit. Pereda: "Artigas",
o. cit., t. I, pág. 394/6.. • — 270 —

1
•

"Esta conducta —escribía— en nada se opone a los planes que podemos
. ambos combinar, porque la situación que VE. ocupa en Maldonado es la
más ventajosa, y siendo yo dueño del río, jamás podrían escaparse las tropas
de Buenos Aires si su gobierno no entra por las proposiciones que le imponga". (83). •

Sin esperar las explicaciones de Elío ni el plazo impuesto de los
diez días, Souza insistió en sus recriminaciones el 17. (84) Cuando
las recibió el Virrey se hallaba en una situación de mayor solidez,
porque con el tratado a punto de consumarse, ya era cierta la ayuda
de parte de Buenos Aires, expresamente establecida en el artículo 17,
para actuar contra posibles actitudes de resistencia del hasta entonces
ejército auxiliador.
Por eso enérgicamente respondió el 20 Elío:
"No tenía —VE.— motivo alguno para reconvenirme en unos términos,
que además de ser infundados, son poco decorosos para ser dirigidos a un
virrey, dentro de la provincia de su mando
(81)Oficio de Elío a Souza. Montevideo, 16 de Octubre de 1811. Archivo Público de
Río Grande del Sur, Doc. n. 93. Cit. Pereda; "Artigas", o. cit., tomo I, pág. 399/401.
(82)Id., íd.
(83)Id., íd.
i k(84) Oficio de Souza a Elío. Cuartel Gral. de San Carlos, 17 de Octubre de 1811. Ar
chivo Público de Río Grande del Sur, cit. Pereda: "Artigas", t. I, pág^
— 271 —

�— uz —
~ OLZ —
'i '\
S [ap apasj^) oijj ap oai^qn^ OAi
1^3 o omog ap omi/q (^g) t
•^y ii8i p r
P II
nBS aP 'lBJ3
P! 'P/ (8)
P "PI (^8)
•W/66E •^?&lt;J 'I o™' 'P '&lt;&gt; 'í&lt;sog11JV',, ivaaaa^ -ji;} •$ 0-u -oog 'ang jap apiiBig o
ap ajqnjDQ aP 91 'oap¡Aaiuoj^ -Dino^ o oi^^[ ap op;/# (18)
ap ojijqn^ OAupjy •{[
opumu ns ap moutaojd m ap ojtuap 'X
un v sojn^ijip jas vivd sosojooap oood uos 'sopopunfut jas ap smuapo anb
'soutuijaf soun ua auutuaauooaj ojod ounSjo oatjoui —'3A~~ vlu9&gt; M,,

vasasj "ita '"bia/oz "8?^ 'Zt &lt;&gt;^111 '•"•S IaP poJ3 ojjj ap ojijqnj

j

io 'o 'L9 o'n '3O^ &lt;JfIS I*P 8P^^O ora 3P o*!q
'oapiAaiuoj^ ^SBi^uai^ í sapBpiuetunj^ ap pei^n^B^ e[ ap
-8i|] 8aaopB^i)9aAUj ap oinijisuj jap seido^^oio^ ap OAitj^jy {a aa ^l'II^ noí^suapj^
•018 ''^3 'I 'S 'I X •..ÍI-0I8I IlO PnBS,, lBopBM onjraiqo;) -s
souong '^mina^jy uoubj^ &lt;s\ ap [Bjsua^) OAiq^y ua 'p.&gt;n)uo3 jod ps^paainy B
•souootjatuy scan8nuoj soj n ojdjj vj ap 01 y pp svioufaojj snj ap muvpojj (¿)

:oJI3 OS Ia oipnodsaj ajuaiuBoigjaua osa ao^
uopBijixnB
saouojua BjSBq jap Biauaistsaj ap sapii^ij^B sajqísod bjjuoo jeii^ob
'¿I ojnaijjtB ja ua ep^ajqBisa a;uaiuBsaadxa 'saiiy souang ap ajJBd ap
BpnÁB bj B^jaiD Bja vA. 'asasuinsuoD ap ojund b opBjBj; ja uoa anbaod
'zapijos JOÁBin ap uopBnjis Bun ua Bq^jjBij as Á^ixij^ ja otqpaj sbj
opuBn^ (^9) 'ii ja sauoioBuuuoaaj sns ua oijsisui sznog 'ssjp zatp
soj ap ojsanduij ozBjd ja m ojjg ap sauoiOBOt^dxa sbj JBJadsa uig

,P! 'PI (8¿)
:so9ojsnnB sbiu souiinjaj jBsn o^anj B.iBd
'sbzbuduib sbj b ooifdaj 'SBJ0A3S A sauíjij sauorsajdxa uoo ojamud
'oiuaiuiípaDOJd jBnSi U0^ 'BjaBij aj as anb ojaj ja ojdaae
(08) 'uupi^njosaj tui msa o oatjojai 'mun[ oj uoo
opuansv ap '¡['A aP vjijoSsivj ojsandsau oun sotp zaip ap oujuap otsvun

'BiSijip as apuopB 'opBuopjBj^ b opBsed Jaqsij ap oSanj
anb Á
BUBJadsa
•tui 3; 3n6 sauoptsodoud so; jod i)j;ua ou oujajqog ns is sají^ souang ap
sof/ojj s/ asjvdo^sa uoupod smuof 'oij jap onanp o^ opuats A 'nsofniuaa smu
vj sa opouop¡Dj^ ua odruo -3^ an^ uoprmjis o; anbiod 'jouiquto^ soqxuu
sowapod anb sauvjd soj v auodo as opou ua —mqix^sa—- o%onpuoo
oijo^ijjaj |ap a^sa [a ua sas^n^njjod so^ ap sbi^ojbiu
bbj ap uopuaiap bj uoa nBinuiinsip ou opjanoB ^ BqBSa^j as ou is
ojsandoad o[ ajuauíBAijp-i^oo aauoduii bjb(I soipam so{ anbjod jpsixa
Biqap oaoduiBj BzuBijuoasap B^[anbe oi[g[ ap jijuas [B 'sBiuapy
(ZS) \;i'A aP opumu
jap snpriJDd soj íu ojpuala ja muDjapD ou anb uvaa vjp ap sajUDjiqDu soj
'sauoisaiduti svjaiuiud so^ ap sopvuauas anb ua ojuauíow \a ua p^ndtsip as
anb X 'tnjvduioo oj vpoj oanbvs o opunciajj uauam sasanünuod soj anb ap
zoa vj optsjodsa udu saiuaSmsut soj pvpijonioo nj ua anb otuvno 'mjosaoau
smu oiuvi vpipaut isajvUoif sns o pvuaqij uoo uoajana 'svtuuv soj ap jouiojo
jo uoqojpaj as anb vuuduwj oj ap satuoiiqvq soj anb vuvd 'ajqisod oj opo%
svpiuod soj opuvSajdaj 'suXns sdj osod un uap ou 'oaanu ap '¡[/i o o&amp;an^^

,

•tísotwutop soídojd sns ap vj zaa oj b opuojnSaso 'xo%ua%ut aiuauivotun
auainb ououaqos tui jvopriSajut nXm '// f opunujaj joyas jap sopofsa soj
o X sauopuu sojfsanu o satuaiuaauo^ sojSajJV soj otunf nj ap souostuia soj
X ^a '^ ^jjua uajood as ou osnoo ap o^uaiuiioouoo jvuosjad un uoo anb
sojiuaiut 'sozjanf stw ap mouatstsqns o; ojod smdojd svauij ap sajiuiij soj ap
OJtuap vn&amp;ajj oun ap sauojjipuoo- soj o opoj uoo auiopupiaíns 'jinSas ap
uptouaiut oj oSuat 'saJiy souang ap oiiojata jap vuoojao sput upioisod mtn
moot¡ m¡3jDui iui sajvuiwij^jd soj vpou opuojafjo ou anb ap '^A o%u9tiajdn
:o.injnj'opijo
japaoojd
ns ja
ofij 'BZBuaniB ap ouoj uoo 'Bznog ap o^aig
ouisim

vjnpvto v^sa zaa oun ap paduio^ * *
(61) \
•auapap so jouiaj ja
.-sajopuapip 'nBqBjjodos anb uoisajdo bj jBjmbiuB b BqBjpui soj anb bj
na MsouBDijamB SBsanSnjjoj soj b bjbjj bj ap ojjj jap sbiduiaoji^,, sbj
jod Bpi^iJip BiUBjaojd Bun Bja Bznog Bjjajaj as anb b oja^usd ¡^

:Biaap 'oapiAa^uop^ ap oijis
p opBiuBAa^ sajuaSjnsui SBZjanj sbj bX opuaiqs^ 'BiouanoasuoD u^
optnjjsut
ajsá optfjad
ou oSuod
•ns anb O] ap ''Ota 'souajtsojq souootj^uio(81)
soj ^'SA
o aStjtp
ag 'jadod
ja
joSjnuiojd J3JDV o piaajfo as 'sauotoojado sojjsanu joztjojod ap oipaut ouioo
'oStuiuoo aiuauiojoajtput ojsou anb outs 'otouajaoxa vjjsana uoo ajuauioi^ajip
ojos ou ajuauiDsojtaoo oqofaumu as ojunf m anb ua oduiati ouisitu jv tsoon

',toiui jap otuojidj
•ai ja ua opumu ns ap svdojj scj uoo pjjua anb apsap 'sauvjd sns ap ouioo
íso 'sojja ap jopaqos oyoau vXvy aui ou '3/( anb ap aunoiiuipo ap souaut
opand ou '—oznog ojovo vqvuiuofm oj ouioo— sauopDjado sns jozijDivd
ouvd ^.'A UOJ sosd sounUjo opop m¡ sauiy souang ap oiun[ vtpip ig,,

anb b opiqap jBSnj opnn^as ua _
-uo3

anb ajuaniBjunf
A SBjsnfui uBja sajiy souang ap sauoiouajuí sbj b ojoad
sanánjaod ajaf [ap eauoioBioajdB %v\ anb ^a^i^ ^a

(18) '-laiovioo jtu o
aruouSndaji 'aiSuos ap uoisnfa rrj opumiaa 'uoi^tKn^^otsd opoasap rrj o opuad
•oíd 'ajuaSai ad^mid jouas ja joai ozaijo ns ap sauotouajui soj odutaij
oiustui jo opuam^is X 'soidiouijd siut ua ajuan^asuos aidvi^ts opuoiqon

9P 61 laP muojoojd iui ua atounuv o] ouioo 'zod m ap uppoptjosuoo oj
asvq jod uptotpadxa tui opuaiuaj X 'nuvduioo ojsa ua sodojt stui ap mouas
•ajd oj ap oioafa un otouajaoxa ojjsana -o soptStJtp sofsandojd st^¡ opuatsn
.'anbjod 'ouiuuai
ajasjBu^n^sa Bjj^qap BqBjapisuoo sa^na sbj jod sauozBj

•sbijba

�vinete del Brasil, que también lo pida VE. ala Serenísima S. Infanta, y que
tome parte el Sor. Embajador Ingles Lord Stranford, se embien a este
Geni. Sousa las ordenes mas prontas, y terminantes para que absolutamie
y sin restricción alguna esté a mis ordenes el Exercito Portugués todo el
tiempo que se halle en territorio Español, pues asi es justo, y vajo de este
principio se permitió entrar, y q.e se retire en el momento que yo lo mande
así, pues yo en quien recae toda la responsabilidad, sabré elegir la ocasión

y recordándole los antecedentes:
"VE. no debe olvidar los motivos que hubo para que VE. con la tropa
de su mando se introdujese en territorio español".
le manifiesta bien explícitamente que

en q.e
Dedeba
otro executarse.
modo me veré en la precisión por no hacer un papel despre
ciable de declararme de un modo que sea muy contrario a la buena asesion
conq.e se han recivido los Portugueses, ala buena fe que debe reynar entre
las dos Naciones, y muy ruinosa al mismo Exercito Portugués". (86)

"jamás hubiera entrado si yo no hubiese consentido en ello".
Por lo tanto,
"cesando los motivos y que estando de por medio las protestas públicas
del señor principe regente, cuya real palabra jamás podrá faltar, VE. se
echaría sobre sí una responsabilidad grande ante los gobiernos español y
portugués, en oponerse a lo estipulado".
Y. concluía altivamente:
"por último, me veo en precisión de recordar a VE., que después de usar
yo de aquella buena correspondencia que debo con VE., dándole parte de
todo lo que determiné y pacté con el gobierno de Buenos Aires, a nadie
tengo que dar cuenta de los resultados, ni responder de mis últimas reso
luciones, sino al Supremo Consejo de Regencia que me ha conferido el
empleo que obtengo, y que nada ha sido ni será capaz de hacerme variar
de este sistema que tiene por sostén principal mi natural carácter de fir
meza". (85)
Las pretensiones de Souza, que habían creado esa situación, eran
en realidad excesivas. Montevideo había consentido en la entrada de
las tropas portuguesas pero a solo título de ejército auxiliador;
conociendo el virrey las seculares miras de Portugal, en todo mo
mento trató de limitar al máximo su intervención. Mal podía ahora
transigir permitiendo a aquel jefe, que debía estarle subordinado,
actuar en cuestiones de "tan puro y alto gobierno". Por otra parte,
el mismo Souza en su proclama del 19 de julio había dicho que en
traba al territorio español con el único objeto de pacificarlo; alcan
zada ahora la paz, su obligación estaba en retirarse.
Comprendiendo el Virrey que la enojosa situación que se le había
creado con las fuerzas auxiliadoras traería derivaciones futuras, se
apresuró a plantearle el problema al Ministro Español en Río de
Janeiro para que éste hiciera las reclamaciones correspondientes en
aquella Corte.
Así el 26 de octubre le escribió que Souza
"sostenido por su fuerza (que en mi concepto es menos respetabl^ Ae lo
que él piensa) quiere separarse enteramente de mis ordenes, y obrar según
le parezca: y yo me veo en la precisión de hacerle presente que en obrando
de ese modo en dando un paso adelante de la posición que ocupa, y en no
obedeciendo mis ordenes, tendré sus movimientos, como hostiles, y uniré
mis fuerzas conlas deBuenos Ayres,conforme al artículo 17 del tratado con
cluido con aquella Junta que incluyo.
Yo exijo —terminaba— de VE. q.e con la mayor energía exija del Ga(85) Oficio de Elio a Souza. Montevideo, 20 de Octubre de 1811. Archivo Público
de Rio Grande del Sur, Doc. n. 91; cit. Pereda: "Artigas", o. cit., t. I, pág. 416/17.

A su vez el Gabinete de Río, por intermedio del Conde de
Linhares, ofició a Souza avisándole que de acuerdo a lo resuelto por
el Príncipe Regente debía antes de emprender su retirada, efectuar
reclamaciones y obtener algunos pronunciamientos de las autoridades
españolas.
En primer lugar lograr que se reconociera
"para asegurar el decoro y dignidad de la Corona de SARpor los Go
biernos de Montevideo y Buenos Ayres la Justicia conque S.AJt. mando
entrar sus tropas, y que á la presencia de estas se debió la pacifiacion q.e
acaba de efectuarse, y q.e se obliguen los Go6.s de Montevideo y Buenos
Ayres á no tentar de hecho agresión alguna contra los territorios y Do
minios de S.AJI. excepto por orden espresa de la Regerencia de España.
2.a Que con relación a los Territor^ neutrales al Este de la Laguna Merin,
en que se dice haber los Portugueses establecido algun^ estanc^ asi como
al Oeste donde los Españoles se van adelantando no se moverá duda de
parte de los Gob.os confinantes, y se dejaran estas questiones y las demás
que pueda haber de Limites de las Fronteras á la decisión de los Gobiernos
de S.A.R. y de S.M. Cat.ca quando después de la pacificación general de
la Guerra actual en Europa, ó antes pudiesen entrar pacifica y tranquilo3.a Que las Concordatas existentes entre las dos Coronas p.a la entrega
de Desertores y Prófugos sean observadas puntualmente pjr ambas partes:
(86) Borrador del oficio de Elío a Casa Irttjo. Montevideo, 26 de Octubre de 1811.
Ar^hivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional "Banda Oriental
1811-12". X, 1, 5, 11, Cpta. 785.
Ordenación n. 275/8 en el Archivo de Foto.Copias del Instituto de Investigaciones
Históricas de la Facultad de Humanidades y Ciencias, Montevideo.
Precis^mente en el día anterior había recibido Elio, desde Canelones, una comuni.
cación notificándole qne, se^ún informaciones recibidas:
"En las costas del Tala y Santa Lucia ha avanzado una partida q.e segunas las
expresiones de algunos q.e examinado y están aquí, calculan que se compondría de
ciento y mas hombres, estos no he podido averiguar la clase de hombres q.e sean, y
el objeto de ellos es recoger las caballadas y han saqueado algunas casas según los
partes
acaban de
darme.
(Carta q.e
de Sebastián
Ribero
a Elío. Canelones 24 de Octubre de 1811. Archivo General de
la Nación, Montevideo. Archivo General Administrativo, Caja 735).
Contestó el Virrey que sospechaba que no eran portugueses pues sus partidas no pa
saban de las Animas y el Pan de Azúcar
"Yo creo que la noticia sea exagerada —decía— o difundida por aquella raza
mala q.e quiera sembrar espanto en la Camp.a para executar sus robos.
Pero"Después
en una posdata
agregó:
he sabido
q.e la Partida es de Portugueses extrabiados naturalm.te de
su Ex.to y voi a tomar al momento provid.a p.a remediar este mal".
(Carta de Elio a S. Ribero. Montevideo, 25 de Octubre de 1811. Archivo General de la
Nación, Montevideo. Archivo General Administrativo, Caja 735).
— 273 —

— 272 —

18

�81

— LZ —
— ZLZ —
"(S¿ "ÍB3 'OAiiBJlsiuinipy [Bjaua^) OAiq^jy -oapiAaiuoj^ 'uoijbj^
OAiqajy 'II8I 3P ajqnjoo *P Z 'oapiAajuoj^ -ojagty -g v mjg ap vuvj)
b¡ ap
^^ein ais^ jBipamai B-d B-piAOjd oiuauioui jb jbuioi b toa á" oj-xg as
sopBjqEJixa essan^nijoj ap sa spiUB^ b[ a-b opiqBS aq sandsag,,
ap
ro^aj^e Bispsod eun ua oja^
•soqoj sns jsin^axa BjBd s-dure^} b¡ na oinBdsa jsjqnias Bjamb a'b ejm
bzbj B[[anbB Jod spipunjip o —Bpap— Bpsja^Bxa Bas bijuou b| anb oaj.i o^,,
jBjnzy ap ubj [a X SBiuiuy sb¡ ap DBqss
-Bd on SBpiUBd sns sand sasan^niJod mua on anb BqBqsadsos anb Xa^ui^ ja ojsajuo^
'(S¿ BfE3 'OAi^Bajsiuiuipy jBjaua^ OAiq^jy -oapiAaiaoj^ 'uoiob^ b\
ap {Bjana^ OAiqajy -JI8[ ap ajqmof) ap ^ ssuopuB^ -o;ig b ojaqi^ UBpsBqag ap bub^)
-anijBp ap UBqBJB a'b saiJBd
so[ nnSas sbsbd SBunSjB opsanbBS UBq ^ SBpR|ir.t|BJ sbj jaáojaj sa so[[a ap oiafqo [a
X ^UBas a-b sajqtnoq ap asB[3 b¡ JBn^ijaAB opipod aq ou 6Oisa 'sajqiuoq sbui X oiuai^
ap Bupaoduio^ as anb uB[nojB3 'mbs UBisa i opBuioiBxa a-b soun^¡B ap s^uoisajdxa
6B^ SBUn^aS a'b BpiiJBd BUn OpBZUBAB Bq Bpn^^ BlUBg A 8I6X IaP 8B1SO3 8B¡ U^,,
:6Bpiqi3aj sauoijBmJo^ni unsfas ^anb a[opuBji^i]ou ooijbj
•tanxuo^ Ban 4saoo{aaB3 apsap 4oi¡^ opiqpaj Biqeq joijaiuB Bip \a ua aiuaiussi^aj^
*oaplAaino^j[ ^Bpuai^ X sapBpiQBmn|^ ap pBi^naB^ B{ ap sbjijoisi^
eauo^B^iisaAuj ap oimusu¡ [ap sBido^-oio^ ap OAiq^jy [a ua g/SLZ o'u uoijBuapJO
'S8¿ 'B'dD 'II 'S 'I 'X ".ZI-II8I
[B1U3U0 BpaB^^ |BuopBj^ oujaiqo^ 'sajiy souan^ 4Bui^uaSjy uoijb^^ B[ ap ^Bjaua^) OAiqjjy
'II8I 3P aaqnuQ ap 92 'oapiAaiaoj^ -otnjj vsvj o 017^ ap oidijo ¡ap jopojjog (98)

•!• ¡tí o'" '3OQ ijnS PP 'pniuí) ojg p
OAiqajy '
ap
P OZ '
iaoj^
-0^710^ o otj^ p
p motfQ (S8)
j^^
•bq jap nítxa mSiaua joXoui oj vos a-b -g^f ap —vqmtiuuat— oítxa
•oXnjout anb
ojunf ojjanbv
uoo opinp
•U03 opojDjj jap ¿i ojnotjjn ;d auuofuoj'sajXy
souangap
snjuoo svzjanf
siui
ajtun X 'sajfjsou ouioo 'soiuaiutiaoui sns ajpuat 'sauapuo siui opuai^apaqo
ou ua X 'vdmo anb uoisisod v¡ ap ajuvjapD osod un opuvp ua opoui asa ap
opuvjqo ua anb aiuasaid ajjaouv ap uotsi^aud vj ua oaa atu o A X :nazaind aj
unSas uvuqo X 'sauapuo siui ap ajuautvuatua asunjvdas auatnb (nsuaid ja anb
oj ^f •riqvtadsaA souaut sa ojdaauoo iui ua anb) nzuanf ns jod optuajsos^
Bznog anb otqtjosa o\ ^iqnjoo ^p 9^ [a jsy
?a eainaipaodsaijoa sauoi^eme^aj ev\ Bjapiif ajsa anb BJBd
ap or^j na [ou^ds^ ojjsiuij^ [B Btuajqojd [a a[jeaiue[d v oins
38 'SBJIljnj 9UOI0BAIJ3p BIJ^BJ} 8BJOpBI[rXHB 8BZJ3nj 9B[ UOD Op
Bjq^q a¡ as anb uopenjis esofoua B[ anb IajJi\ p opuaipnajdmcr)
-irea[e íopBDijped ap ojafqo oaiun [a uoo ¡ouedsa ouojijjoj jb Bqejj
-na anb oqoip Bjqeq ot[nf ap (,\ pp enrepojd ns ua Bznog oaisim p
'ajjBd bjjo joj '^otuaiqoS oj[B á oand ubjm ap sauoi^sana na jíbüjob
'opBuipjoqns ^[JB}93 etqap anb 'aj^f [anbe b opuaijiuuad jiáisiiBjj

: sajjod svqiuo jrd afuauijnnjund sopna^Bsqo uvas soSn/o^j X sdjouas^Q ap
sauaniDxa satunlawas ua aiuaui
•vjmbuvjt X vytftond jr&gt;i%ua uasatpnd sa%uo o 'vdom^ ua ^on^o vjjan^) vj
^p jv^aua^ uoionoif^ovd v] ap sandsap opuonb vj-fvj 'fíl'S 3P ^ WV'S 3P
soujaiqof) soj ap uoistoap vj o svuajuouj so^ ap s^rnuiq ap uaqm¡ vpand anb
svuiap soj X sauotjsanb sojsa UDjoíap as X 'sajiwmjuoj so'qoQ soj ap ajjod
ap opnp Buaaoui as ou opunjuojapD una as sajouods^ soj apvop ajsaQ jo
ouio3 iso s'ouojsa s^unUjo opi^ajqoisa sasanSnitoj soj jaqüv aotp as anb ua
vunüo'j r&gt;\ ap ajs¡[ jo sajojjnau suojjujaj^ soj v voijvjau uoj an(f 0-g

BJoqe eipod [bj^t •uoiouaAi^iui ns ouitxBiH ¡B jBjiuji[ ap oje.ii ojuam
-ora opoj u^ 'p^^ni-ioj ap • sbjioi sajB^naas sb[ A^jjia p opaapoaoa
;aopBi|rxnB ojpiafa ap o[njij o[os b ojad sesan^n^jod sedoji sb[
ap BpBjjua B[ ua opijuasuo^ Biq^q oapiAaiuoj^ -sBAisoaxa pspifBaj uo
neja 'uopEtijis esa opeaja nejqe^ anb 'Bznog ap sauoisaa^ajd sb^

•Duods^ ap mouaiaüayí rq ap vsaidsa uapuo uod ojdaoxa '}fys aP soiutw
•o(j X SO1JO1UJ3] soj vj}iio3 TtunUjD upisauSo otpat^ ap jvjuat ou y saiXy
souang X oapiaatuo¡\[ ap s~qoff soj uan^ijqo as a'b X 'asuomoafa ap nqvoD
a'b uojmijrjud vj oiqap as sojsa ap mouasaid rrj n anb X 'sodout sns joujua
opumu 'yys anbuoo m^ijsn[ n/ sajXy souang X oapmaiuoffl ap souuaiq
•of) soj iodHVS 3P vuo-&gt;o0 ^j ap poptuSip X ouojap ja uojnéaso r&gt;jx&gt;dn

•utf ap jatovjno jvjnjou tut jvdpmjd uaisos uod auatj anb muaisis a%sa ap
(98) ',P^aui
jmjoa auiiaonu ap zvdvo púas iu opts ny opvu anb X 'oSuatqo anb oajduta
ja opiuafuo^ ou aui anb myua^a^ ap ofasuo^ outajdng jn ovis 'sauot^nj
•osaj smupjn stut ap Japuodsaj iu 'sopoijnsau soj ap vtuan^ jvp anb oiuai
aipvu o 'sajiy souang ap oujaiqoS ja uoo ajovd X aviuuajap anb 07 opot
ap atjnd ajopuvp '-^^ uoa oqap anb mouapuodsaujo^ nuanq ojjanbv ap oX
jnsn ap sandsap anb '-g^ v jopjo^au ap uoisioaud ua oaa aut 'owiijn -todn

^s ^nb jbjSo^ aB^n[ jaiuud u^
s^\ ^p sojuamiepunucud souiiS^b
ejij^j ne Japuaadnia ^p s^jub eiqap ajua^^jj adpujj^ ja
jod oi[ansaa o^ b opjanae ap anb 8[opuBSiAB Bznog b opijo
ap apuo[) ^ap oipouuajuí aod 'oijj ap ajauíqB^ [a zaA ns
(98) 's^n^^uoj ojiouax^ ouispu jv vsoutn^ Xnui A 'sauoi^n/ij sop svj
anua ívuXai aqap anb af nuanq ojo 'sasangnuoj soj opiciijau um¡ as a-buoo
uoisasD nuanq bj o ounjivo^ Xnui vas anb opoui un ap auuojvjoap ap ajqni^
•aidsap jadnd un jaonu ou iod uoistoa^d vj ua aiaa aut opoui orto bq
•asjnjnsaxa nqap a'b ua
uotsnoo nj jtSaja ajqos 'pnpijiqnsuodsaj nj vpot avoai uatnb ua oX sand 'tsn
apunui oj oX anb o^uauioui ja ua auiiaj as a'b X 'iviiua oittuiuad as oidx^uiid
ajsa ap otva X 'ojsnl sa iso sand 'jouods^ otio%%na% ua ajjxru as anb oduiaij
ja opoi sanünuoj onojax^ ja sauapxo stut n atsa nunSjv uoio^ij^sau ujs X
aj'uivtnjosqn anb ujvd saiunuiuuaj X 'sniuoid svut sauapuo soj nsnog 'jua^)
ajsa v uaiquia as 'pjofuojjg pjoq sajSuj jopntoqw^ -uog ja aund auio%
anb X 'ntunfuj • muistuaua^ ojv -g^ opjd oj uaiquim anb '/;sjg jap a%aum

: 3}U3UIBAIJ[B Bj
• ítopvjndpsa
oj o asuauodo
ua 'sanSmuod
X jouvdsa souuatqoS soj aiuo apuvjü
poptjiqosuodsau
vun ts ajqos
muvuaa
as '^^^j 'uvijvf vjpod sDuiní vuqvjvd joaj nXno 'ajuaSau adpuud joyas jap
svotjqnd snjsajoud soj oipaiu uod ap opuBjsa anb X soanoui soj opuvsaon

'ojuej oj jo^
'tfiíl9 ua optjuasuoo asatqnif ou oX jí opvujua nuatqny smuvfn
anb a^aameipjjdxa aaiq BjsaijiuBin aj
•^joundsa otuotiuuaj ua asatnpoufut as opumu ns ap

soj ajopuBpjooaj A

�que serán puestos recir pocamente en libertad los Portugueses y Españoles
aprisionados en el territorio Español; que se dará demisión á todos los
Portugueses que con ^laza voluntaria ó forzada sirvan en el Exercito Español
4.a Que te pondrá en libertad, y se restituirán los Bienes embargados á
los Comerciantes Portugueses presos en Buenos Ayres, así como se entre
garán ios esclavos huidos á los Portugueses empleados en el ExJo de Buenos
Ayres". (87)
A pesar de estas indicaciones, el 1. de diciembre, el mismo Mi
nistro de Estado comunicaba a Souza que
"S.A.R. el Príncipe Regente nuestro señor, es servido que VS., en tanto
que hubiere conseguido de los gobernadores de Montevideo y Buenos Aires
las justas y moderadas reparaciones, que ya se le comunicaron, y el enviado
de su majestad católica en esta corte, el Marqués de Casa Irujo, haya de
retirarse luego para el territorio y dominios de su alteza real, poniéndose
de acuerdo con los generales Vigodet y Goyeneche, autorizando su alteza
real.... á VS.... para que así lo ejecute, de orden y á nombre del prin
cipe regente nuestro señor". (88)
Casa Irujo, "cómo órgano legítimo y acreditado del Gobierno
español de que depende el de Montevideo" (89) se encargó de dar
respuesta a los diversos puntos que habían sido trasmitidos por el
Secretario de Estado y de la Guerra a Souza.
A pesar de considerar, dijo
"como virtualmente compreh.didos á los Portuguesas en la ultima convencjt
entre el ultimo Virrey de las Provincias del Rio de la Plata y la Junta
de Buenos Ayres.... conformándose con los desos del Gob.o Portugués
ha escrito ya lo conveniente para que el Gefe de aquellas Provj vea el
modo, de que p.r una declaracn explícita, y formal, quede restablecida la
harmonía y buena amistad entre todas las Provine^ limítrofes del Rio de
la Plata y las déla misma clase pertenecientes á la Corona de Portugal".
Por tanto, dadas las satisfacciones,

Por otra parte las consideraba "agenas del objeto de su morada" y
sabía, que crearían "necesariamente una diversidad de opiniones" tur
bando la armonía establecida.
Respecto al primer punto de aquellas Instrucciones decía Casa
Irujo:
"El decoro y dignidad de la Corona de S.A.R. y la justicia con que
mandó entrar sus Tropas en el Territorio Español están plena y comple
tamente asegurados por las Cartas del Virrey .Elío que reclamó y obtuvo
su socorro: así pues esta Declaración parece escusada, y se juzgará irri
tante pr. B.s Ayr^ contra quien se había solicitado su,auxilio". (91)
En cuanto al valor que en la solución de la situación del Plata
habían tenido las fuerzas portuguesas, reconocía el Marqués
"que la presencia de las tropas Portuguesas ha contribuido á la pacificación
actual es indubitable".
Pero concomitantemente habían actuado otros factores por lo que
"exige también se atribuya, y del modo mas esencial, á la victoria completa
conseguida el 20 de Junio ultimo por el Exercito del Perú al mando del
General Goyeneche, a la dispersión y destrucción total del Ex.to de Castelly,
á la reconquista de la Paz, Oruro, Cochabamba, Charcas, Potosí, la del
importante paso de Tupizá y aun de Jujui quese han verificado después,
y á la convicción de que B.s Ayr.s no puede mantenerse, aun en su situación
actual, privado de los recursos de aquellos Payses".
De ahí que esperara que el Conde de Linhares convendría
"en que la presencia de las Tropas portuguesas, no ha influido de un modo
único, y exclusivo en la pacifiación de que se trata". (92)
En lo referente a la declaración expresa que se solicitaba, de que
los gobiernos de Buenos Aires y Montevideo no intentasen

"Realizado este punto, y colocado el Gobierno Portugués en los mismos
términos relativos en que se hallaba antes de la entrada de sus tropas en
el territorio Español, nada puede quedarle que desear ni pretender en jus
ticia, en conformidad a sus declaraciones mas solemnes; habiendo recivido
ya —por su intermedio— la expresión de la gratitud de la Nac.n Española,
p.r haber concurrido de un modo, que le hace tanto honra, al restableci
miento del orden en aquellas desgraciadas Provincias". (90)
De ahí que el Ministro Español creyera innecesarias las preten
siones que por medio de Souza quería reclamar el Gabinete de Río.
(87)Oficio del Marqués de Casa Irujo al Conde de Linhares. Río de Janeiro, 4 de
Diciembre de 1811. Copia en Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Go
bierno Nacional, "Banda Oriental 1811-12". X, 1, 5, 11.
Ordenación 313-22 en Archivo de Foto-Copias del Instituto de Investigaciones Histó
ricas de la Facultad de Humanidades y Ciencias, Montevideo.
(88)Oficio del Conde de Linhares a Souza. Palacio de Río de Janeiro, 1. de Di
ciembre de 1811. Copia autenticada por Lucas, en Museo Mitre, Contribución Documental
para la Historia del Río de la Plata, o. cit., t. I, pág. IOS.
(89)Oficio del Marqués de Casa ¡rujo al Conde de Linhares. Río de Janeiro, 4 de
Diciembre de 1811. Cit.
(90)Id., id.
— 274 —

"agresión alguna contra los territorios y Dominios de S.AJR.. sino por orden
espresa de la Reg.a de España, el abajo firmado no puede menos de mani
festar toda la sorpresa, y sentimiento profundo que le ha causado ésta pro
puesta p.r su naturaleza, por su novedad, inverosimilitud, y podrá añadir
con toda franq.a por su inutilidad".
Así, considerando tal estipulación absurda e* "injuriosa" para
ambos países, se atrevía por su parte
"á garantir al Gobierno Portugués que las armas Españolas no cometerán,
sin vrovocacion, agresión alguna contra los territorios de S.A.R. ()
—sin dejar de— hacer saber al Exento. S^ Conde de Linhares que los Agentes
del Gob.o Español penetrados de su justicia característica son tan escru
pulosos en respetar los derecho recomocidos de otras Potencias, como zelosos en la defensa de los suyos propios". (93)
(91)Id., id.
(92)Id., id.
(93)Id., id.
— 275 —

�ojajduioo Dtjojotn o; p 'jni^uasa soui opoui jap X 'vXnqu^o as uaiqutvt

•P! 'PI (6)
P "PI (^6)
•PJ "PI (16)
{ibj 'soidoud soXns soj ap vsuajap oj ua soso;
•az ouioo 'smsuatoj svjio ap sopiaowojai ouoajap soj joiadsai ua sosojnd
•nuosa um uos o^pstiavoioD niopsní ns ap sopojjauad ;oudsg o-qof) jap
sa^uaSy so; anb sajvuut'j ap apuo^f irg •oiujx^ jo jagos jajvi¡ —ap jotap uts—
() '^ys ap soiuoiiuiat soj oujuoo ounSjo uoisaiüo 'uoioo^oaoid uts
'uviajauioo ou sojouvds^ souuo soj anb saníinuoj ouiaiqof) jo ^puodoS yn
ns jod BjAajjB as 'sasiBd soquiE
\n 3 BpjnsqB u

[B^ opuBjapisaoa 'isy

•¡tpoptjpnui ns jod o-buojf opoj uoo
iipouo yjpod X 'pmijiwtsoiaaut 'popaaou ns jod 'vzajojnjou ns j'd oisand
•oíd visa oposnoo du a; ano opunfojd ojuaiuipuas X 'osajdjos vj vpot jojsaf
•tvvui ap souaui apand ou opvuutf olvqv ;a 'vunds^ ap vüa^j vj ap osajdsa
uapjo Jod oms 'iffS ap soiuiuioq X soijo^tuaj soj oj%uoo ounSjo uoisai8on

ap

P "P7 (06)
•J!D '1181 P aJqraai
f&gt; 'ojisuBf ^p oijj •saimpifj ap apuo^ ;d o^ru/ oto^ ap sanbuvjij ;p otai/Q (68)
'SOI '^^1! 'I '' *'1P ' '^I^U BI 3P !H PP BiJOjsig B( B
uainn^oQ nopnqpiao^ 'anj.1)^ oasa^| a^ ^B^n^ jod epe3i]U3ine Bido^ 'H8X ^p
8P o'l '&lt;wrauf sp o,m ap o^injuj -Dínog d saimpiyj ap apuo^ jap opi/0 (88)
•o^piAaiuo^ '8spua;3 X sapopiuBtnnjj ap pniin^c^ bj ap sboij
sig sanope^iisaAOj ^p oimpsuj (ap SBido^-oio^ ap OAiijjjy ua ^^*T uoi^euapjQ
'II 'S 'I 'X ^ZI-II8I IBl^^O BPUBa&gt; 'I8u!dbM oojaiq
'saiiy ^ouang ^Baiina^jy nopB^^ B| ap ^Bjana^ OAiq^jy ua Btdo;) 'II8T 3P ajqniapiQ
'oJiauBf ap 01 }j saimfui'j ap apuoj jv otni¡ mo-j ap sanbuv^^ \p opifQ (¿g)

•01 }j ap a^auíqfi^) p jBniBpaj Bjjanb Bznog ap otpain jrod anb sanois
-uajaad sb[ sBiJBsaaauui BjaÁaao ^ouBds^ ojisiuij\[ p anb iub ^^
(06) '^SIr!DU^ao-ld sopoioviüsap sojjanbo ua uapio jap ojuatui
-t^ajqnjsaj jo 'vuuov o%un% aoou a; anb 'opoui un ap opjjjnouoo jaqm¡ rd
'ojouods^ u'jd/^J vj ap pnipoiS oj ap upisaudxa vj —oipauuajvi ns íod— oX
opmpau opuaiqou isauuiajos smu sauopojojoap sns o pvpiutjofuoj ua 'otott
-snf ua iapua%aid iu joasap anb ajjopanb apand opou 'jouvds^ oijojijjaj ja
ua sodojj sns ap opojjua oj ^p sa;ue Eqn|[nq as anb n^ soa;ie[3J souiouai
somsini soj ua sanSnuoj ouuaiqof) ja opvoojoo X 'ojund ajsa opozijoaun¡

n^se^a^iui ou oapiA3iuop^ ^ aaiy sougng ap soua^iqo^ so[
'8aUOpOBJ9IJB8 8BJ SBpBp '

^nb ap 'BqBiiai[os as anb sajdxa uoioBJBjaap b^ b a^uajajaj o[ u^
f^6^ \^W-H as anb ap uotomfíDOd vj ua ontsnjoxa X 'oaiun
opoxu un ap opmjjm m¡ ou 'snsanSnuod sodoij, so; ap opuasa^d o; ano ua;) .
S3JEi{u;^ ap apao^ p anb

anb ;i[B

•usasAnj sojjanbv ap sosjnoaj so; ap opvciiud 'jvnjov
uopnnjis ns tía uno 'as¿auaiuvw apand ou níy s-g anb ap uoyjziauoj vj y X
'sandsap opD^ifijau um¡ asanb mtn[ ap uno X pzidnj; ap osud ajuDjjodiut
;ap o; 'isojoj 'soojmf^ 'vqwvqvt¡jo^y 'oun^Q 'zd o; ap ojstnbuojaj vj p
'Ajjajsn^ ap opx^ jap jdjoí uor^orujsap X uoisjadsip d; o 'ai/aatiaio^ p^jauaf)
jap opumu ;o nja^ ;ap offDiax^ ;a ^od ou/t?;n oiunf ap 0 ;a npin^asuoo

anb o^ jod

sojio

usjcpn 9iuaiuaiuBiiraoouoo

',,ajqr&gt;iiqnput sa ;on)3D
uotovstfiODd vj p opinqijfuoo m/ svsanSmioj sndojj sd; ap myuasaid nj anbn
s^nbjB^ p Bjoouooai 'SBsan^niaod SBZJOnj sb^ opina) UBj
BíBId PP ^^oioeniís ^^ ap noion^os bj na anb jop3A p3 o^uBno ug[
^ Í6^ *u?Z?xnD ns opotisijos vtqov as vainb djjuoo s~xXy s-g 'id ajuoj
•ijji viuSznt as X 'vpvsnosa aoaivd uotDv^vjoaQ vjsa sand isd :ojjooos ns
oaniqo X ouarpai anb 0173 ^ajjt^ ;ap sdjjuj soj jod sopomSaso ajuatuvi
•ajduioo X nuajd uojsa jouüds^ ojjojjjjajr ;a ua scdojj^ sns uojtua opumu
anb uoo oi^ijsní o; X 'y'^'S aP u^ojoD "1 aP popiuSip X ouoaap j^,,
: ofnjj
Bjaap sauoponii^uj SB^[anbB ap ojond jatntjd p^
%Bpi3a[qBjsa biuouub b^ opusq
j ttsaaoimdo ap p^pisjaAip Bun aiuauíBUBsaaan,, UBjiBaa^ anb 'Bj
4tBpBJoui ns ap o^^fqo pp sBuaS^,, BqBjaptsuoa sb^ a^JBd bj^o j

JOJ

\jo8nj^oj ap duoio^ oj o sajuaioauauad asojo vwsnu ojap soj X o%ojj nj
ap oju jap safojjtuitj s-^umouj so; snpoi a^ua pojstwo ouanq X oiuowjoif
vj opioajqojsai apanb 'jouiuof X 'oti^tjdxa tr^iuopap oun xd anb ap 'opoui
ja oaa saouj sojjanbo ap afaf) ja anb ojod atuatuaauoo o; oX ojij^sa m(
sanSnuoj o-qo^y jap sosap soj uoo asopuDUUofuo^ sauXy souang ap
viun[ oj X ojojj oj ap 01 y jap soioutaoij suj ap Xain^ ouipjn ja ajjua
vrouaauoo ouipjn vj ua sosanSnuoj soj y soptp-uajduio^ ajuauijomim outoon
ofip 'jBjapisuoo ap iBsad y
•Bznog b Bjjan^) v\ ap Á opBjsg apg
[a jod soppiniSBjj opis UBiqBq anb soiund sosjaAip so¡ b Bjsandsai
ap 9Í)Jbou9 as (^g) tíoapiA3iuoj^ ap [a apnadap anb ap
^'ofnjj
ouaaiqo-^) pp opsiipajaB Á oini^j^a^
(88) '^olias ojisanu a%ua3ai adío
•ufud jap auqwou o X uapio ap 'ajnoaía oj isd anb oiod ""SA P ""joa-i
ozajjü ns opuoztiotno 'ausauaXoQ X japo^i^ sajoiaua^ soj uod opianoo ap
asopuaxuod 'joai ozatjo ns ap sojmuiop X oijotiiiat ja oiod oSanj asiojx%ai
ap vXm¡ 'otnij vsvj ap sanbiDf^ ja 'ajioo otsa ua ooijojo^ pvjsaíoui ns ap
opmaua ja X 'uouvjiuniuo^ a; as oX anb 'sauopvivdai sopoiapow X svisní soj
sany souang X oapiciaiuo^^ ap sajopvuiaqoS soj ap opmSasuoo aiatqmj anb
ojuoj ua ''g^ anb opmias sa 'íouas oijsanu ajuaSa^ adijvuj ;a '}¡'y,,
anb Bznog b BqBOiuniuoo opBjsjj ap
-iy^ oiusirn [a 'ajquiapip ap o'| p 'sauopBoipui SBjsa ap j^sad y
(¿8) \?^^^-Y
. souang ap orx'g ja ua sopoajduta sasangnjuoj soj y sojyinu soaojosa so; mioS
•anua as ouioo isd &lt;sa.¿X^ souang ua sosaid sasan^njioj sajuojojmuoj soj
y sopogioquia sauajg soj uyimjpsau as X 'pojiaqij ua vupuod a* anf) v'p
joyvds^ ojtojax^ ja ua uonuts vpnziof o miojunjoa vzvj^uoo anb sasanSnjuoj
soj sopot y uoisiuiap yiop as anb ijouods^ otiofiuai ja ua sopouoisiudo
sajouods^ X sasanSnjioj soj pnuaqij ua atuaMooduioad sojsand uoias anb

�Sobre el apartado número dos argüía Casa Irujo:
"Las tropas Portuguesas seg.n las profesiones mas solemnes en que se
halla empeñada la Real palabra del S.r Principe Reg.e entraron únicamente
a socorrer á Montevideo y á restablecer la tranquilidad turbada por la dife
rencia de opiniones políticas entre aquella Ciudad y su camp.a. Así pues el
artículo... nada tiene que ver con el citado objeto y no puede ni debe
ser parte del ajuste que se desea tanto mas que para ello se supone en el
Gob.o de Montevideo una autoridad q.e no tiene, y que pertenece exclusi
vamente al Soberano".
Al efecto remarcaba sutilmente el Ministro Español que tenía
"opinión demasiado exaltada déla justicia del Gob.o Portugués para rezelar
que la accesión á ésta su demanda pudiese producir en sus efectos la po
sesión de algún territorio o territorios que no le perteneciese según los tra
tados existentes, y los límites reconocidos". (94)
En lo que respecta al artículo tercero decía que
"Ningún pacto ó convención hecho sobre éste y otros puntos —se refiere
a desertores, prófugos, y prisioneros,—- p.r las autoridades subalternas de
que se trata ahora pueden tener la solemnidad y la fuerza que los tratados
Conviene en que la observación fiel de las estipulación^ existentes sobre
este punto será muy útil y ventajosa p.a las dos Potencias interesadas pero
para esto es necesario que la execucion sea puntual, religiosa, y reciproca
p.r ambas partes". (95)
Y sobre el cuarto punto prometía en nombre del Gobierno de
Montevideo pedir la libertad y restitución de bienes a los comerciantes
portugueses presos en Buenos Aires, como también la entrega de los
esclavos fugados.
En una última observación establecía:
"El efecto de las varias pretencíones que sehan sugerido al General D.
Diego de Souza depende en ciertos casos del Gob.o de Montevideo en otros
del de Bs. Ayrj pero no parece haberse tenido presente que estos Gobjios
no son Soberanos, y que la Sana política y el interés mismo del Gob.o Por
tugués exige los mire puramente bajo éste aspecto".
Al concluir solicitaba que el Principe Regente tuviera
"la bondad de mandar se modifiquen —las instrucciones comunicadas a
Souza— y ciñan á los términos análogos al objeto declarado de la entrada
de las tropas Portuguesas, a las profesiones solemnes hechas en aquella
época pj- el Gob.o Portugués, y en una palabra á la paz harmonía y buena
miastad, entre aquellos Payses, cuya conservación es para todos de tan grande
importancia". (96)
El conflicto portugués en el Río de la Plata se extendería por
largo tiempo hasta llegarse a una solución con el Tratado RademakerHerrera, luego del cual aun volvería a replantearse. En los últimos
días de 1811 y comienzos de 1812, tomaría un nuevo cariz. El Armis(94)Id., id.
(95)Id., id.
(96)Id., id.
— 276

ticio había creado una nueva fuerza: el pueblo oriental unido. Los
orientales, conocida la ratificación del Tratado, iniciaron su larga
y penosa peregrinación hacia el Ayuí; en su marcha menudearon los
choques —como en Belén— con las fuerzas de Souza (97).
En los primeros días de noviembre, el Virrey hizo público que
había recibido una Real Orden del Ministerio de la Guerra, conce
bida en los siguientes términos:
"Satisfecho el Consejo de Regencia de España e Indias de las muchas
prendas y virtudes militares que recomiendan la persona de V.E. y a fin
de emplearlas oportunamente con la mayor utilidad en las actuales circuns
tancias en que tanto se necesitan Generales de actividad, y conocimientos
he resuelto en el real nombre del Rey N.Sj~ D. Fernando Vil que, entre
gando VE. el mando de esas Provincias del Rio de la Plata que obtiene,
al Mariscal de Campo D. Gaspar Vigodet a quien se ha servido nombrar
Capitán General de las mismas, se restituya VE. a esta Península con la
posible brevedad a continuar sus servicios en los encargos que se le con
fieran, con la ventaja que se promete de su zelo, y (¡preciables circunstancias
en beneficio de la justa causa en que está empeñada la Nación contra el
tirano de Europa quien trata de esclavizarla. De orden de S^4Ji. comunico
a V.E. para su inteligencia y cumplimiento". (98)
El día 7 avisó al Gobierno de Buenos Aires que saldría de Mon
tevideo en el término de diez a doce días en la Fragata Efigenia.
"lo q.e pongo en noticia de V.E. p.r si gusta honrarme con ser el portador
de documentos q.e acrediten a la Nación, los sinceros deseos q.e asisten
a VE. de una completa^ y justa reconciliación, en cuyo caso me ofresco
también con inmenos placer a ser agente el más activo de las pretencíones
de VE.". (99)
Buenos Aires se dio por enterado del ofrecimiento y se limitó a
decir que no podía remitir oficios a España porque se'estaba tratando
"del embio del Sugeto q.e ha de de conducir alas Cortes de España el ma
nifiesto que explicará los principios é intenciones del Sistema de los Espa
ñoles de estos Pueblos por sus hermanos los de la España Europea, y de
biendo también estas comunicaciones ser tales que instruyan documentadamjLe
la expLsion de los muchos puntos que puede haver de dificultad, duda, ú
oposición, demandan tiempo q.e hasta el presente no lo há conseguido bas
tante este Gobierno aún con Sacrijicio de una parte de sus muchas aten
ciones..." (100)
El 8 el Cabildo de Montevideo le comunicó a Elío aquella reso
lución de la Regencia diciéndole:
(97)El estudio del Éxodo y la solución del conflicto portugués excede los Hmitej
de este trabajo.
(98)Oficio del Consejo de Regencia a Elío. Cádiz, 26 de Julio de 1811. Copia en Ar
chivo General de la Nación, Montevideo. Archivo General Administrativo, libro 570, pág. 72.
(99)Oficio de Elío al Gobierno de Bueno Aires. Montevideo, 7 de Noviembre de
1811. Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional, Banda
Oriental 1810-1814. X, 1, 5, 10, n. 83.
(100)Oficio del Gobierno de Bueno Aires a Elio. Buenos Aires, 16 de Noviembre
de 1811. Borrador en Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno
Nacional, "Banda Oriental 1810-1814". X, I, 5. 10.
— 277 —

�— LLZ —
•01 "S 'I 'X "ltt-T8I-Ot8t IaaiJO "P&gt;"&gt;H,, 'loopN
onjaiqof) -sajiy sonang 'BupuaSjy nopnfj bj ap [Bjana^ oAuj.uy na Jopej-iog -\\^\ ap
ajqmaiAOfj ap 91 'sajiy souang -oij^ o taji^ souang ap oujaiqo^) pp otoifQ (001)
"8 o'u '01 'S 'I 'X "^8I-0I8I IJ&lt;™0
Bpueg *]BaopB\[ onjaiqog 'esjiy sonang 'Bupu^Sjy noioBfj bj ap ]Dj3ii3') o.-uijojy 'XI81
ap 8Ji)tu^iA0fj ap i 'oapuaino^ -sajiy souang ap oujaiqog p&gt; oij^ ap opi/o (^^)
'Zl *^?&lt;I '0S OJ&lt;ííl 4^Ai^Bj]siuiuipy ^uana^ OAii^jy 'oapiAa^uopj 'noi^s^ bj ap ^Bjaua^ OAiqa
•jy ua Bido^ 'X18I 3P ¡lnf ^P 9^ 'Z!P?^ 'U3 D ^pua^^ay ^P otasuo^ jap oioi¡q (86)
•OtBqBll 3193 ap
;ainm| soj apa^xa sanSnuod o^jijjuoo jap nopnjos bj A opox^ {ap oipmsa j^. (¿5)
:ajopuapip BiauaSa^ bj ^p uopnj
-osai BjjanbB oijg b ooiunmoo aj oapiAaiuoj^ ap opjiqB^ p g ^^
(WX) •
•najo smj^niu sns ap auvd oun ap opifij^ng uoo uno otuatqof) ajsa atutn
•svq opinSasiioo nt¡ oj ou ajuasajd ja vjsoy a-b odtuait unpuvwap 'uoioisodo
n 'vpnp 'pnjjnjifip ap jaamf apand anb sojund soi/^mu soj ap uon-jdxa dj
aruiDpvjuaiunoop u^Arutsut anb najnj jas sauo^ooiunuwo snjsa uaiqwoj opuatq
•ap X 'vddojn^ nyvd^^ v\ ap soj souvuuay sns jod sojqanj sojsa ap sajón
•vds^ soj ap vuiajsjg jap sauotauatm a soidiomud soj pjvaijdxa anb o^saifiu
-mu ja Duadsj ap sauoj so;p uionpuo^ ap ap vq a-b ojaSng jap oiqtua \apn
opuFjBjj Bqujsa ^S anbjod Buedsg; b soidijo Jijira^j Bipod ou anb Jiaop
b O}itui[ ^s Á ojuanui^ajjo ^ap opB.iajua jod oip as sajiy souong

P! 'PI (96)
"P! 'P/ (S6)
P! 'PI (6)
-einuy jg •zijea OAanu un bijbiuoj '^J8t ^p sozuaiinoD A ^X8T aP 8BJP
soraiíjn soj ug; 'asaBa^uBjdaj b bjj^ajoa utib jBna jap oSanj
-J33JBUiapB}J OpBJBJJ^ J3 UOO UOI^llfOS BUTI B 38JBS3JJ BJSBq OfltUa
jod Buapuaixa as bjbj^ bj ap ojjj ja ua sar^^njjod ojoijjnoa
(96) 'uV}ouojjoduii
apuoiS uof ap sopoj njnd sa upiootuasuoo vAno 'sasAoj sojjanbo ajjua pojsvjw
ouanq A vtuouijov zod vj o ojqvjvd mm ua A 'sanSmjoj o-qoff ja xd oooda
oj^anbo ua snuoaif sauuiajos sauoisafojd soj o 'svsanSnjjoj sodojt svj ap
vpojjua vj ap opojojoap ojatqo jo soSojvuo souiuuaj soj o uouio A —oznog
v svpootunutoo sauoioonj%sui s^— uanbifipow as jopuout ap popuoq r&gt;jn
ajuaSa^j adiouu^ ja anb BqBjioijos jtnpuoo jy
-ítojoadsv aisa ofvq ajuaiuojnd ajitu soj aSixa sanSnt
•jo¿ o-qof) jap ouistui saj^jm ja A ootjijod vuo^ oj anb A 'souojaqog uos ou
sou-qof) sotsa anb atuasajd opruaj asjaqov aoajod ou ojad s-jAy -sg ap jap
sojjo ua oajytaajuof\¡ ap o-qo^ jap sosn^ souaio ua apuadap oznog ap oSaiQ
•q jojauaf) jv opiuaSns va^as anb sauoiouaiald souva soj ap oioafa /^
uppBAjasqo BUiíjjn Bnn ug

(66) V3/Í P
sauoiouaiaid sttj ap otiijoo svtu ja ajuaSo uas o ja^ojd souatuui uoo uaiquioi
oosaufo aui osvo oA. n o ua 'umovijtouooají visní A "majdwoo vun ap "^\ o
uajsiso a-b soasap sojaouis soj 'uoionfj vj n uatipaiott a-b soiuautnoop ap
jopvjjod ja jas uoo autjojuoif ojsn^ ís j-d -g-^ ap mot^ou ua oSuod a'b ojn
•BiuoSi^^[ bjbSbj^ b[ na SBip aoop b zaip ap ouuujai [a na oapiAaj
ap Bjjp^s anb eaiiy souang ap ouiaiqo-^) [B ostab ¿ Bjp ^g
(86) 'ojuaiwijdiuno A mouaSijajut ns vund "^"^ o
oojunutoo '}fys P iiapjo aQ -Djjvzicivjosa ap vjvjí uamb ndojn^ ap ouvup
ja ttjjuoo uoiov/^^ vj vpvyadwa njsa anb ua vsnv^ vjsnt vj ap otoifauaq ua
smoumsunojto sajqoioaudo A 'ojaz ns ap aiauiojd as anb Dtojuaa vj uoo 'uojaif
•uoo aj a^ anb soSjooua soj ua soiomjas sns jtmui%uoo v pnpaaajq ajqisod
vj uoo vjnsutuaj visa v "g^ vAni^saj as 'svuisttíi soj ap jnjauaf) uondu^y
jnjquiou optíijas m¡ as uatnb r&gt; japoSty^, jvdsoff Q oduiD^ ap jO3Suv¡\r jo
'auajiqo anb v%oj¿ vj ap oiy jap sdiowhojj svsa ap opuvui ja '^A opuvS
•aj%ua 'anb 7/^ opuoujaj -q J'S'Af •^}^ /p ajqiuou joaj ja ua orjansaj a^
sojuaiuiioouoo A 'popmijoo ap sajDjauaQ uonsaoau as ojuo^ anb ua sdiouvj
•sunojio sajonjoo soj ua popijpn joAvui vj uoo a%uaumun%jodo sojjvajduia ap
ut( v A m^-/l ap vuosjad vj uopuatuiooaj anb saJO^tjiut sapnjjia A sopuajd
souonui soj ap soipv¡ a vuods^ ap mouaSan ap otasuoj ;a ouoa¡spvgn
rsouinuaj s^ju^inSis ^o\ na Bpiq
-aonoa 'Bjjan-^ bj ap oija^sraip^ pp napjQ ^Ba^; Btm opiqioaj jqBq
anb ooi^qnd oziq Á^in^ p 'ajqmaiAon ap SBtp soaoiuijd soj; n^
'(¿6) BznoS aP sBzianj sbj no^ —napg na ouioa— eanboqo
soj uojBapnuam BqajBín ns na íjnXy ja Biosq n^pBuijSajad Bsonad A
bSjbj ns nojBiaiui 'opBjBJ^ jap uoiaBOijijBj bj Bpioouoo 'sajBjuaxjo
'Píun JBiuauo ojqand ja ¡Bzjanj BAann Bun opsa^^ BiqBq oidij

*8OpBnj SOABJOS3
soj ap
bj uaiquiB} onio^ 'sajty souang u&amp; sosaad sasanánjjod
soj b sauaiq ap uoionjps^j A peiJ^qij bj Jip^d oapiAaiuoj^
ap oujatqo^) jap ojquiou na Bjjauiojd ojund ojjBna ja ajqos j^
(S6) 'sajjod svquiv xd
Doojdpaj A 'vsoi2ijaJ 'jonjund vas umonoaxa vj anb ojjosaoau sa ojia ojod
o jad sopmajatm sopuajoj sop soj vd vsoCviuaa A jpn Anuí púas oiund ajsa
ajqos sajuajsixa s'uoioojndpsa soj ap jajf uoyjoajasqo vj anb ua auamuo^y
saiuaistxa oA saumouanuoo o
sopvjojt soj anb nzjanf vj A poptuuiajos oj jauat uapand ojoyo v%vj% as anb
ap soujaijoqns sapnptuomo soj rd —'sojauoisijd X 'soSnfojd 'sajojjasap v
ajaifaj as— sojund sojjo A aisa ajqos oyoat¡ upiouaauoo p otood S
anb Bjoap o^goaa^ ojnopjB jb Biaadsaj anb oj ug
(P6) 'sopioouooaj sajuuij soj A 'saiuajsixa sopvj
•vj% soj urinas asaioauajjad aj ou anb soijottjjai o oijojijjat unSjo ap uotsas
•od vj sojoafa sns ua Jionpojd asaipnd npuotuap ns v%sa y uorsaooo vj anb
jojazai ojvd sanSnjjoj 0-qoQ jap mottsní rrjap opoijoxa opotsvuiap upiuido^
anb jouBdsg oj^siuij^[ ja ajnauíjiíns BqBajBraaj ojoaja jy
mttouojaqog jv ajuatuva
•tsnjoxa aoauaiJad anb A 'auap ou a-b popijoino oun oapiaaiuoj^ ap o-qo^)
¡a ua auodns as ojja vjod anb sow ojuoj vasap as anb aisnto jap ajjod jas
aqap tu apand ou A ojatqo opotto ja uoo jan anb auap opou • • • ojnoiuv
ja sand ísy -o-dutvo ns A popni^) vjjanbo aj^ua soopijod sauoiuido ap oiouaj
•aftp oj jod opoqjnj popijjnbuojj vj jaoajqofsaj v A oapinajvoffl o jajjooos o
aiuawootun uojojjua a-^a}j adiouuj j-g jap vjqojvd joa}¡ oj opouaduia Dj
as anb ua sauuiajos sviu sauoisafojd sd^ ti-^as svsanSnuoj svdoii so^[n
:ofnjj bsb^) BinSjB sop ojamnn opB^jBdB ja

�"doy a VE. por ahora esta noticia para su respectibo cumplim.to, y sucesivam.te se la daré del día que dicho Genr.l—Vigodet— haya de personarse
del mando". (101)
Inmediatamente acusó recibo el Ayuntamiento quedando a la es
pera de órdenes. (102)
Como para el 15 de noviembre había dispuesto Elío hacer entrega
del mando de Capitán General en la persona de Vigodet solicitó al
Gobernador convocase
"Al Exmo. Cabildo, que con el Escribano de Gobierno autorice esta
ceremonia, que deberá ser en su habitación, por ser la mas desembarazada,
donde dispondrá VJS. lo necesario al efecto. Todo lo qual aviso a V.S. para
que sino tiene algún inconveniente, que yo no pueda preveer; tenga su
debido cumplimiento. .
Pero habiendo insinuado a SE. —decía Vigodet al Ayuntamiento— que
se defiriese este acto hasta el día lunes 18, ha convenido en que a las diez
de la mañana del referido dia se execute. Espero que V.E. se hallará en
dicha hora en este fuerte del modo que le previene el Sor. Virrey en el
oficio que antecede". (103)
Vigodet, el mismo día en que asumía el mando de Capitán Ge
neral, proclamaba a los montevideanos y a los habitantes de la cam
paña, comunicándoles su nuevo cargo.
A los primeros les prometía:
"La prosperidad general, y el facilitar los medios de que los ramos de
la administración publica sean en provecho de todos los ciudadanos, lla
marán particularmente mi atención; sin que omita sacrificio alguno para
procuraros los medios de conservar la paz, la tranquilidad, y el orden.
Las Cortes Generales y extraordinarias de la Nación ansiosas del
engrandecimiento de la Patria proporcionan a los americanos iguales
ventajas que a los europeos; todos somos españoles, una misma familia, te
nemos igual derecho y disfrutaremos de los mismos bienes. Observaré invio• lablemente la rectitud y la justicia.... Todos los ciudadanos me encontrarán
decidido a favorecerlos, así como justo juez para castigar los espíritus de
partido, que solo sirven para arrebatar la felicidad: tengo confianza no me
'• veré precisado a descargar el brazo de la venganza justa contra ninguno
de vosotros". (104)

y luego:
"Sus desvelos incesantes, para que prosperéis disfrutando de todos los
bienes, que nos grangean nuestros hermanos de Europa á costa de su sangre,
exige vuestra gratitud, y os obliga á prestar un reconocimiento publico a
los beneficios que os dispensen, y a las gracias que os prodiguen.
Una guerra devastadora ha asolado el hermano país en que habitáis,
ha terminado ya debe reinar una paz inalterable que os facilite recuperar
los bienes perdidos".
Por lo que señalaba que:
"Soi protector decidido de los buenos, y tomo un interés particular en
Espero lograr la satisfacción de que todos, sin excepción, cumpliréis
exactamente como buenos vasallos del Rey, sin que cometan delitos en
vuestro suelo que me precisa castigarlos. Vivid tranquilos —concluía— y
confiad en que premiraré a los virtuosos así como castigaré, sin remisión,
a los delinquentes". (105)
Días antes de alejarse definitivamente de Montevideo y pronto
ya para partir hacia España el Virrey Feo. Xavier Elío, se dirigió
por última vez a los habitantes de la Plaza que lo habían acompañado
en el duro período del asedio, con breves y escuetas palabras:
"AMADOS MONTEVIDEANOS —les decía— segunda vez me llama el
gobierno de España, y yo vuelvo a su llamada: allí como aquí no me olvi
daré de vosotros, y en medio de mis tareas militares, que serán regular
mente las que me ocupen, velaré, influiré y seré vuestro mas celoso agente.
Os haré justicia en España y os procuraré vuestra general felicidad, mis
obras acreditaran esta verdad". (106)

DOCUMENTOS DE PRUEBA
[J. — Proclama del Virrey Elío a los Españoles Americanos de Montevideo],
118 de enero de 1811].

PROCLAMA DEL EXCELENTÍSIMO SEÑOR VIRREY DE LAS PROVINCIAS
• Y a los habitantes de la campaña:

DEL RIO DE LA PLATA ALOS FIELES ESPAÑOLES AMERICANOS DE

MONTEVIDEO
"Pertenecéis a la Gran Nación española, sois vasallos de nuestro cautivo
Monarca el Sr. FERNANDO Vil y estáis baxo la tutela del Supremo Go
bierno que en nombre de nuestro adorado rey, rixe la Monarquía de ambos
mundos".
(101)Oficio de Elío al Cabildo de Montevideo. Montevideo, 8 de Noviembre de 1811.
Borrador en Archivo General de la Nación, Montevideo. Archivo General Administrativo.
Libro 570, pág. 72.
(102)Oficio del Cabildo de Montevideo a Elío. Sala Capitular, 8 de Noviembre de
1811. Borrador en Archivo General de la Nación, Montevideo. Archivo General Adminis
trativo, Libro 569, fol. 69.
(103)Oficio de Vigodet al Cabildo de Montevideo. Montevideo, 16 de Noviembre
de 1811. Archivo General de la Nación, Montevideo. Archivo General Administrativo,
Libro 568, fol. 70.
(104)Vigodet, Proclama a Montevideanos. Montevideo, 19 de Noviembre de 1811.
Gazeta de Montevideo n. 3 del 19 de Noviembre de 1811, en Biblioteca Nacional, Montevideo.
— 278 —

Amados Españoles de Montevideo
¡ Como podré pintaros las emociones de mi corazón, al bolber a veros tan fieles,
tan constantes, y balientes, como os dejé! Yo estaba muy seguro de vuestros senti
mientos, así como de todo lo que ha sucedido, después de mi ausencia, y el Go
bierno de España es buen testigo de esta verdad; el me ha encargado del grave
peso del mando de estas Provincias, y a pesar del terrible aspecto, que manifiesta
el Estado de ellas, yo confio, que con vuestro auxilio, y el de tantos buenos Espa(105)Vigodet, Proclama a Habitantes de la Banda Oriental. Montevideo, 18 de No
viembre de 1811. Gazeta de Montevideo n. 3 del 19 de Noviembre de 1811, en Biblioteca
Nacional, Montevideo.
(106)Elío, Proclama a "Amados Montevideanos". Montevideo, 11 de Noviembre de 1811.
Gazeta de Montevideo del 11 de Noviembre de 1811. Biblioteca Nacional, Montevideo.
— 279 —

�•oapiAaiaop^[
"1181 8P ^-iqniaiA

opB^^ Baa^oijqT^g *XX8T ap ajqmaiAO^ ap XX x^P oapiAaiuo^^ ap
ap n 'oapiAaiuof^ • ^souoaptaatuof^ sopmuyn o ouivpojj '01/3 (901)

P ajqraaiA
j 0-n oapiA3iuo^^[ ap siazs^
ap ^\
tg na 'IX8X ap
^ (SOI)
ap sa^uo^jqoj^ o diud^doj^ 'j
npuvfj
81 ^oapiA3iuo^
*M
-Bdsjj sonanq sojubi ap [3 í 'oijixnB OJisanA uo3 anb 'oijuoa oX 'scjja ap opB^s^ ja
Ejsaijiucin anb 'ojjadsn apqi.ua] jap jssad b a 'sbi^uiaojj sb]83 ap opuein jap osad
3abj3 jap opc^JEDua Bq ara ^3 ípspjaA. BW3 ap oSijsaj uanq sa egedsg ap oiuaiq
-0^ ^ i. 'EiDuasnB itu ap sandsap 'opipaans Eq anb o\ opoj ap ouioa isb 'souiaiui
-ijuas sojjsanA ap ojnS^s Anuí eqejsa o^ ¡atap so omoa 'saiuaijBq í 'sa^uEjsuoa ubi
'saptj ubi SOJ3A e Jsq^oq \e 'uozoaoa iui ap sauopouia sbj sojcjuid ajpod oiuo^!
oap¡Aaiuo^\¡ ap

sopsmy

oaaiAaxNO^
aa soNVDiaa^tv saiowvasa saiau soiv vivid vi aa oih iaa
svi aa AaaaiA aotiías o^isiiMaia^xa iaa v^vi^oHd

^o\

— 2LZ —
na *XI8T ^P ajqmaiAO^ ap ^x I9P o'a 0^PIAaiaop^ ap
•[181 3P jquiaiAOfj ap gx "oapiAa^uoj^ •rouDspioajuo^^ o uuidjjojj 'japogif
"0¿ "1} '89S
pY {BJana^ OAiq^ay -oapiAainoj^ 'nop^i^ bj ap jBjaua^ OAii|.)jy "XI8X
ap 9x 'oapiAa^uoj^ 'o^pia^uo^^ ap opjiqo^ jo japo^iyf ap oj^tfQ (01)
'69 'Io} '69S 0J&lt;(n 'OA
•^iuiuipv IBj^na^ OAiq.uy -oapiAataop^ 'aopBf^ bj ap [Bjaus^ OAiqojy na jopBJJog
ap ajqmaiAO^^ ap ^ ^jB|niidB^ B[Bg 'oi^^^ d oapmajuo^^ ^p op^qB^) \^p ot^ifQ (^ox)
•z¿ -^?d 'o¿s oj
*OAiiBJ^sinnnpy |Bjaaa^ OAn¡3^y *oapiA3ino^[ ^aopB{^ 9\ ap |Biana^) OAiq^jy na JopBJ
•H8I ap ajqmaiAoj^ ap 8 'oap¡Aajuoj^ -oaptaatuo^^ ap opjiqn^ jd 01/^ ap optfQ (101)
•usopunut
soqiuo ap mnbjouofl o; ax-ii 'X.au opouopn ojjsanu ap ajqutou ua anb oujaiq
•of) ouiajdng \ap v\a%n% d¡¡ oxnq sivjsa X n^ OQMVMUSá 'JS I9
oaitnno outsanu ap soj/usoa stos 'Djouodsa umoof^ uvj^ vj v staoaua%^a¿n
:BUBduiB3

ap

(tOl) \,sojzosoa ap
ounSuiu Diiuos vjsnt vzuvSuan dj ap ozoiq ja jogjoosap o opostoaid ajan
aut ou ozumjuoy oíluaj :pi)pioija( dj ivy&gt;qai.m vuod uaaits ojos anb 'opi^jod
ap snjiuidsa soj jdSijsdj viod zant ojsnl ouioo no 'sojiaoaioavf v opippap
upjojjuooua atu souvpvpm^ soj sopoj;m^iisnt oj X pnjiioau oj atuauiajqvj
•oinui auoajasqQ 'sattaiq sowsiw soj ap soutauujnjfsip X o^^axap jvnSt souiau
•a% 'mjtuiof Duistui vun 'sajouvdsa souios sopot isoadouna soj o anb svfojuaa
sajvnüi souD^iuauiv soj v uouoio^odo^d muwj vj ap otuatuiiaapuvjüua
jap sosotsuD upior^^ oj ap smjmuipxooitxa X sajDjauaf) sauoj svq

-trrsr ? o*^* 9p sn
p souooijatay

aa
(901) \&lt;PüPjaíl "isa uojottpajOD SDjqo
^^tu 'pvpiotjaf jDJou^S vjjsanti axoitaoid so í ounds^ ua vi^psnf ajvq sq
•aiwíln OSOJ33 svtu ojjsana ajas X ajinjfm 'aju^a 'uadn^o atu anb svj ajuatu
•ityfn^aJi unías anb 'S3jnjnu sva-im siui ap otpaw ua X 'soujosoa ap axop
•lujo aui ou mbo owoo t\pt :vpmuv^j ns o otijana oí X 'ounds^ ap oujaiqoS
{a ma^ aut 'xaa vpungás —opap sa/— SOMVaaiASIMOW SOdVNV,,

p

oi^uip 98 'oi^3
ojuoad A

Á saAGjq noo 'oipaa^ pp opouod ojnp p a^
o\ anb bzb^j v\ ^p sajueiiqeq 9o¡ v za Binijfn Jod
'oo^ XajJi^ p Bucdsg Bio^q Ji|JBd BJBd B./C
ap oinauíBAijiuijap asjefa^ ap sajuB sbjq

'uomtuai uts 'auvgijsoo ouioo ;sd sosonjjta so; d ajouiuiaid anb ua pmfuoo
í —mnpuoo— sojtnbuDJt piíii/) 'sojjv^iisvo vstoaid ata anb ojans oujsana
ua soji¡ap ui&gt;%auu&gt;3 anb uts '^ay ^p sojjnsva souanq ouioo aruauiviooxB
stajjiduino 'umodaoxa uis 'sopoj anb ap upioonfsijns r&gt;\ joj^oj ojads^
svtjnuvf X sopuai^mf sns u^iadsojd anb
ua jopiítuod saiatut un outoj Jí 'souanq soj ap optpioap uoioajoid jogtt
:anb cqB^uas anb o^ joj
•tísoptpjad sauaiq soj
jviadnoad aitftODf so anb ajqo^a^jouj xod vun jvutai aqap vÁ opoutuuai m¡
'statiqvif anb ua swd ouvwuatf ja opo^oso ou v^opojsvaap vjjanS u/]
•uanürpojd so anb smoojS so; o f. 'uasuadsip so anb soiaifauaq so;
d osjjqnd otuaiuiioouo^au un ^msajd v vSijqo so i 'pnji)Hj^ vjjsana aStxa
'aiSuos ns ap d%soo o vdom^ ap sououuav soijsanu uvaSuvjü sou anb 'sauaiq
soi sopo} ap opuvjrufsip stauadsoud anb ojvd 'sa%unsaovi sojaasap sngn

•iiapuo ja X 'pvpijmbuvjj vj 'zod vj uvajasuoo ap so^paui soj sojoumojd
ojDd ounüjü opi/ijjws vjiuio anb uis iuopuajv iiu ajuautjvjnytuod uvuoiu
-b^; 'souopopmo soj sopo} ap otpaaoid ua uvas vojjqnd upj^vu^iuiwpo vj
ap souivj soj anb ap sorpaiu soj jvjjjpvf ja X 'jvAauaS pvpti^dsoid vjn
:Bijoiuojd saj sojaiuiid so[ y
oAann ns sajopuBaummoo
ap s^juBjiqBq eo\ b á soueapiAajuoin soj b BqBinBpojd
-TUB3
UBjidB^) ap opuBín p bjukisb anb ua Bjp omsiui p
(01) 'uapaoa}uv anb opifo
ja ua Xajjtyi ^og ja auaiaajd aj anb opoui jap ajianf ajsa ua vuo^ mpip
ua vjojjmj as -^-^j anb oiads^ -ajn^axa as vip opiuafau jap vuvudui vj ap
zajp svj v anb ua opiuaauoo vy 'gf saunj mp ja B}snu ojov a}sa asaiuifap as
anb —o%ua\um}unXy jv }apo9%^ moap— 'g^ v opvnuisut opuaiqtnf
•oiuaiuiijdwno opiqap
ns vSua} iiaaaaid vpand ou oX anb '9}uaiuaauooui unüjo auan outs anb
vjmd ^g-y^ o osiíib jvnb oj opo^ 'O}oa¡a jv ounsaoau oj -g-^ pjpuodsip apuop
'vpozvjvquiasap smu vj jas jod 'uppv}iqm{ ns ua jas viaqap anb 'muouiajao
visa aMjoinu oujaiqof) ap ouoquos^ ja UO3 anb 'ojrjiqvj •ouix^g jyn
98B3OAUO0
ap Buosjad bj aa pjaaa^) UBjidB^^ ap opuBm pp
ojpTyos
oisandsip Biq^q ajquiaiAOU ap 5^ I3 BJBd omo^)
jooBq
(201) 'saaapjo ap Bjad
-sa B[ b opuBpanb o^uatniBjnn^y p oqioaa osn^B
(I0T) \fiputnu jap
asjvuosjad ap vXmj —lapoüi \—j-jv^f) ouyip anb mp jap ajvp vj as avuiva^s
•aons X 'oriutjdtuno oqtj^adsau ns vjvd vtouou V}sa vjovv íod "g"/^ v Xopn

�ñoles que contienen, se vea en breve restablecida la paz, concordia, y orden, de
que tanto tiempo hace carecen: pero para conseguirla, establezcámosla primero
entre nosotros mismos, acábense las personalidades, no se oigan los chismes, y las
delaciones, por solo aparentes indicios, todo el que delinca, todo el que atente
de palabra, u obra contra la verdadera causa de España, será castigado pronto;
pero lo será depues de ser oido.
Montevideanos amados, Españoles de esta America, ¿conocéis mi carácter?
pues sabed que vuestro amor, que lo aprecio en mucho, y mi misma sangre la
perderé antes de cometer una injusticia: por dicha el Gobierno de nuestra heroica
Nación está caracterizado con esta virtud; pero si por desgracia la ira del Cielo
no aplacada, quisiese aun castigarnos con otro que exijiese esclavos, jamas, en mi
vida seria yo instrumento suyo. /
Mirad, que la desunión es el arma mas fuerte, que esgrimen vuestros enemigos;
en la revolución de la Francia, esa obra monstruosa de las pasiones humanas, que ha
desvaratado la Europa, y aun las Americas, corrieron arroyos de sangre de inocentes,
y a un en la Heroica, y justa de España entre algunas, han perecido también victi
mas de estas, sacrificadas al furor de un Pueblo entusiasmado por una buena causa;
pero sin freno, ni sugecion ¿Qual es el hombre recto, y justo, que pueda estar
seguro con su vida, y tranquilo con su virtud, si por solo hablillas, o delaciones,
las mas de las veces hijas de agravios personales, se procede a execuciones? tal
conducta conduce irremisiblemente al Pueblo, a ser dominado por el mas tirano,
ahí tenéis a Napoleón ¡horrible exemplo! huyamos pues de tales horrores. Monte
video ha seguido bajo mi auspicio la senda de la moderación, y con ella ha hecho
frente a los malos; sin derramar una sola gota de sangre, se ha hecho el dechado
de la fidelidad, y asombro de España; pues del mismo modo sofocará siempre la
maldad: la humanidad asi lo exije, la religión asi lo manda ¿tenéis confianza en
mi rectitud? no lo puedo dudar ¿dudáis que me falte valor para defender la buena
causa, hasta el ultimo extremo? no lo creo; pues yo confio también en vuestra
virtud; así tranquilizaos, y dejad al tiempo, que descubra el efecto de mis provi
dencias, en las que vuestra felicidad, es mas que la mia, la que interesa.
Montevideo, 18 de enero de 1811. — Elío.
[Impreso en: Archivo y Biblioteca "Pablo Blanco Acevedo". Montevideo. - B.
6-30]

[2. — Oficio de J. Acevedo y Solazar a la Junta de Buenos Aires, comunicando
que ha sido comisionado por el Virrey para entregarle varios pliegos de im
portancia y conferenciar].
[20 de enero de 1811].
Exmo. Señor
Hallándome en Montevideo de paso para ir á servir la plaza de Oidor de la
Real Audiencia de Chile, que S.M. se dignó conferirme, he aceptado con el mayor
gusto la comisión que ha tenido á bien confiarme el nuevo Virrey D.n Xavier de
Elio p.a entregar á VE. varios pliegos de importancia y conferenciar verbalmente
sobre los medios de restituir la tranquilidad á estas provincias.
Como verdadero Español, como Ministro del Rey, y como natural de America
tendré particular satisfacción en contribuir por mi parte al logro de objeto tan
importante, y así espero se servirá V.E. concederme la necesaria licencia para bajar
á tierra á cumplir con mi comisión, ó resolver aquello que sea de su superior agrado,
teniendo V.E. la bondad de comunicarme su resolución á la mayor brevedad para
mi gobierno.
Dios guarde á VE muchos años. A bordo del Lugre de S.M. S.n Carlos y
Enero 20 de 1811. Exmo. Señor José Acevedo y Salazar.
Exma. Junta del Gobierno de Buenos Ayres.
[Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional.
Banda Oriental 1810-1814 - X, 1, 5, 10].

— 280 —

13. — Oficio de la Junta de Buenos Aires a J. Acevedo y Salazar contestando
oficio del día].
[20 de enero de 1811].
La Junta ha recivido el oficio de VS. en que solicita bajar a tierra con el
objeto de entregar los pliegos de S.r D.n Fran-co Xavier de Elío, y conferenciar, vervalmente sobre los medios de restituir la Tranquilidad á estas Provincias; y avisa
á VS. en contextacion, que para determinar relativamenteála discucion que VS.
propone, nesesita imponerse délos pliegos indicados.
Dios guarda á V.S. muchos años. Bue.s Ayr.s a enero 20 de 1811.
Cornelio de Saavedra - Miguel de Azcuenaga • Domingo Matheu - Juan José Paso •
Dr. Gregorio Funes - Juan Fran.co Tarragona - Dr. José García de Cossio Dr. Feo. de Gurruchaga - Dr. Manuel Fr.do Molina - Mons. Sgo. Molina •
Juan Ig.o de Gorriti - Don José Julián Pérez.
Sr. Dn. José Acevedo y Salazar.
[Archivo Gral. de la Nación, Montevideo. — Donación Acevedo. Caja 2 Cpta. 1].

[4. — Oficio de J. Acevedo y Salazar a la Junta de Buenos Aires notificando la re
misión, por medio de R. Balcarcel, de pliegos del Virrey].
[21 de enero de 1811].
Exmo. S.or
Recibo el oficio de VE. fecha de ayer, en su contestación remito por mano del
Sargento mayor de esa Plaza D. Ramón Balcarcel los Pliegos que me entregó para
VE. el Virrey D. Javier De Elio, y quedo esperando su superior resolución sobre
mi baxada á tierra para cumplir con el otro objeto de mi comicion. Dios guarde
á VE. ms. as. Abordo del Lugre de S.M. S.n Carlos en Balizas á 21 de Enero
de 1811.
Exmo. Señor José Acevedo. Exma. Junta Provicional Gubernt.a de Buen.s Ayres.
A este oficio no recibí contestación por escrito, sino q.e el Mayor de la Plaza
me trajo orden verbal p.a bajar á tierra, como en efecto lo executé al momento.
[Copia en Archivo General de la Nación, Montevideo. — Donación Acevedo.
Caja 2.
M/o. en Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Na
cional "Banda Oriental 1810-1814". X - I - 5 • 10].

[5. — Oficio de J. Acevedo y Salazar al Virrey comunicando el resultado de su
comisión en la Capital].
[26 de enero de 1811].
Exmo. Señor.
En cumplimiento de la comisión que se sirvió VE. confiarme, (me embarqué)
p.a pasar á la capital B.s A.s, ([me embarqué]) el 17 del presente á bordo del
lugre de SM. S.n Carlos, y habiendo llegado el 20 al surgidero de Balisas, después
de varias contestaciones que tuve con aq.l Govierno, desembarqué el 21, y fui admi
tido á una audiencia secreta de la Junta Provisional Gubernativa de aquella Ciudad.
En ella expuse los objetos de mi viage y las intenciones de VE. Reduje toda
la discusión á tres puntos principales, la jura de las Cortes generales de la Monar
quía, el reconocim.to de la autoridad de VE. y la apertura del commercio y comu
nicación entre Mont.o y B.s A.s Manifesté con toda energía de que soy capaz la
necesidad de tomar estas medidas y la grande utilidad de que su adimision resul— 281 —

�opunjsaiuoo jbzbjds X opaaaoy •[ o sadty souang ap vjun[ dj ap opifQ

— 08^ —
•jnsaJ uoisiraipB ns anb ap pspijijn apuBj8 bj SEpipaiu sbjsb jbuioj ap pBpisaaau
Bj zBdsa ^os anb ap Bi8J3ua cpoj uoj sisajiucj^ s-y s-g A o-juo(\¡ aj^ua uopEJiu
•nnioD A opjauíuio^ pp cini-iadE bj í -g^ ap pcpuoine bj ap oruipouoDaj ja 'Binb
-jbuoj^[ bj ap sa[i:J3uaá sajjo^ sbj ap Bjnf bj 'sajBdpuud sojund 63jj b uoisipsjp bj
Bpoj afnpay -g^ ap sauopuajuí sbj A s8bia ira sp soiafqo soj asndxa bjjb ug
•pBpni^ BjjanbB ap BAiiEUJaqn^ jbuoisiaojj Bjunf bj ap Bjaj^as BpuaipnB Bun b op^
-iiupB inj A 'xz ja anbJBquiseap 'ouJaiAo^ j-bs uoj 3An] anb sauopBjsajuo^ sbijba ^p
sandsap 'SBSijBg ap OJ3p;8jns jb qz ja ope8ajj opuaiqn^ A 'sojje^ u-g -j^[g ap 3j8nj
jap opjoq b aiuasaid jap ¿x ja ([anbjBqraa ara)) 's-y s-g jBitd^a bj b JESBd B-d
(anbJBquia ara) 'amJBijuoa -g^ oiajis as anb uoisirao^ bj ap oiuaimijdran^ ug
•jouag -omxg
•[1181 aP Jaua aP 9Z]
ns ap opvijma^ \a opuooiunuioo

ouiaiqof) -sajiy souang

DJ 113 UOlStUtOO
jo uozBjvg Á opaaaay •[ ap opifQ — -j

"[01 " S - I • X •lltI8fOI8I T)^MO EPUBa,, IBU0P
^bj ap jBaauaj) OAiij.uy ua -o/j^
'Z B.tBO

•opaAaDy uopBOOQ — •oapiAajuoj^ 'uoisej^ bj ap jBiauaf) OAiqsjy ua
•o^uaraora jb amaaxa oj opaja ua oiuod 'Bjjap b jBfBq B-d jsqjaA uapjo ofBjj ara
bzbj^ bj ap joábj^[ ja a-b ouis 'o^u^sa jod uoiJin^aiuoo iqi.iaj ou opi^o ajsa y
•sajXy s-uang ap B-juaaqng jBuopiAOJ^ Biunf -Biuxa -opaAajy asof Jouag -orax^
"1181 ^p
ojang ap \z ? SBzijsg ua soja^^ u-g -j^-g ap aignq jap opjoqy -se -sra g^ e
apjBna soiq uopiuiOD iui ap ojafqo o^io ja uoj jijdmnj E^Bd BJJap b spEXBq ira
ajqos uopnjosaj jou^dns ns opuciadsa opanb A 'oijg bq jaiABf -g ^8-"!A Ia '3A
BJBd oSaJiua ara anb so^aij^ soj [ajJBjjn^ uoiucy -g bzbjj Esa ap jo^era S
jap oueui jod oiiraaj uoijcjsa^uoj ns ua uaÁB ap Bq^aj -g^ ap opijo ja oqpay
jo-g -oraxg
•[1181

3P

[jap so^aíjd ap 'jaojD^jog -y ap oipatu jod 'uoisitu
•ai D| optiD^/ijou saity souang ap vjun[ xq o jdzb^ds i opaaa^y •[ ap opt¡Q — -p]

•[I -Bid3 z B{B3 -opaAaay uopsuog — -oapiAaiuoj\[ 'uopBf^ bj ap -jBZBjBg A opaAaay asof -ug -jg
•zajaj UBijnf asof uog - n^jo^ ap o-8j UBnf
-buijoj^[ -o8g -suo^í - Buijoj^^ op-j_j januB^\[ -ag - B^BijDnjjn^ ap -oo^ -jg
-oisso^ ap Epas^ asof -jg - buoSb^jbx oí-uejj UBnf • saun^ ouoSaj^) -jg
• O8EJ asof uenf - naqjBj\[ oSuiraog - ESimariJzy ap jan8i{\[ - EjpaABBg ap
"TI8I 8P 0Z 0J3ua B

soig

s-ang -soub soqmuí

-sopBaipui soSaijd sojap asjauodrai Eiisasau 'auodoid
•gA^ anb uopn^sip BjBaiuaraBApBjaj jEuiiujaiap BJBd anb 'uo;ji;jxaiuoj ua -g^ b
bsiab A ísBpuiAoa^ sBjsa b pBpijinbuBj^ bj Jimiisai ap eoipaui soj ajqos ajuarajBA
-J3A 'JBpuajajuoa A 'otjg ap jbjabx oa-uBjg u-g j-g ap soSaijd soj Jü^aJiua ap oiafqo
ja uoa EJjaij b jBfBq B^pijos anb ua -\ ap opijo [a opiApaa sq Biunf s^
•[1181 aP OMU3 3P 0Z]

•[oip jap 0131(0

'[Oí 'S 'I 'X " tI8I-0I8I
oujaiqo^) -sajiy souang 'Bupua^ay uopE^^ bj ap [Ejaua^ OAiqjjy]
y souang ap oujaiqog jap Biunf 'Braxg
A opaAaay asof Jouag -Qraxg -XX8I 9P 0Z
í 6OJJ83 u-g -p^[-g ap aj^nq jap opjoq y -aovas soqjnra g^ b apaBnS soig
•ouiaiqoS ira
pBp^Aajq JoXBra bj b uopnjosaj ns arajBaiunmoa ap pEpuoq bj -g-^ opuaiua)
S jojjsdns ns ap sas anb ojjanbB jaAjosaa o -uoi^iuioj ira uoa Jijduma b Bjjan b
JEtsq njEd Bpua^ij BuBsajau bj auuapajuoj -g-^^ bjiajbs as ojadsa isb a 'aiuBUodmi
ubi ojafqo ap oj8oj je ajJEd ira Jod Jinqu^uoa ua uopjEjsijss jBjna^jBd ajpuaj
Ejuauiy ap jBjniEU omoa A 'Xajj jap oj^biuij^ omoa 'jouBdsg ojapBpjaA 00103
-SBpuiAOJd sEjsa b pBpijinbuBj] bj Jinjpsaj ap soipara soj ajqos
atuarajBqjaA jBpuajajuo^ A EpuBiJoduii ap so8aijd souba 'g\ b JB^ajjua B-d oijg
ap -laiABx u-g Aajji ^ OAanu ja aiuJEijuoo uaiq b opiuaj Bq anb' uoisimoa bj o^sní
joaeui ja uoa opsidaJE aq 'auui.iajuoj ou8ip as *{\[-g anb 'ajiq3 ap Bpuaipny JBajj
ej ap jopio ap BZBjd bj jiAjas b ji BJEd osBd ap oapiAa^uoj^ ua amopuBjjB^
jouag -oraxg
•[1181 P ojava ap oz]
'[jmouajafuo3 mouojÁOd
-iui ap soíJ3i]d soijva ajjvSau^ua nuvd Xajjtyf ja jod opvuotsnuoj opis i/ anb
opuvjtunwoj 'sajty souang ap t&gt;jun[ oj v uozvjog X opaaaoy •[ ap ototfQ — -^]

•g - -oapiA3luo{^[ -^opaAa^y o^uBjg

Bsajoijqig A OAiqjjy :ua osajdraj]
•H3 — 'II8I 3P oaaua ap 81

[0-9
[

ui anb v\ 'eiui bj anb SBra sa 'psppija^ BjjsanA anb sbj ua 'sspuap
-lAOjd siui ap o^jaja ja Bjqn^sap anb 'oduiai] jb pcfap A 'soBzijinbuBJ) isb i pn^JiA
BJ^sanA ua uaiquiBi oijuoj oÁ sand íoajj oj ou ¿oraajjxa oraiijn ja E^sBq 'EsnBj
Buanq bj japua^ap Bisd jojba aijBj ara anb siEpnp^ JBpnp opand oj ou ¿pmipaJ ira
ua BzuBijuoa siauaj? Bpusui oj isb aoi8ijaj bj "afixa oj isb pBpiuBranq bj :pBpjBra
bj ajdraais bjbjo^os opora orasira jap sand tBUBdsg ap ojqmosB a 'pEpijapij ej ap
opEipap ja oipaq Bq as 'aaSuES ap bjo8 bjos Bun JimiEjjap uis isojcui soj b aiuajj
oipaq Bq Bjja uoa A 'uopEjapom bj ap Bpuas bj opidsnB ira ofsq opm8as Bq oaptA
-aiuoj\[ -saaojjoq sajB) ap sand souiEÁnq ¡ojdraaxa ajquaoq! uoa|odEj b siauaj iqB
'ouBjp seui ja jod opBuiraop Jas b 'ojqan^ jb amauíajqísiraajji ajnpuo^ spnpuoj
jb] ¿ssuopnjaxa b apa^oad as 'sajsuosjad soiaej8b ap sBCiq saaaA sbj ap seiu sbj
'sauopsjap o 'sEjjijqsq ojos jod ¡s 'pnjjiA ns uoa ojmbuBJi A 'BpiA ns uoa ojn^as
jE;sa Bpand anb 'oisnf A 'opaj ajqraoq ja sa jBn^)? uopaSns iu 'ouajj uis ojad
¡EsnBj Buanq Bun jod opBrasBisniua ojqan^ un ap Jojnj jb sEpEJijijass 'SEjsa ap seui
•ipiA uaiquiBj oppajad ucq 'sEun^jB aj]ua BUBdsg ap Bisnf A 'EJiojajj bj ua un b A
•sajuajou; ap ^jSubs ap soXojjb uojauaoj 'sEouauiy sbj unB A 'Bdojng bj opBiBJBAsap
Bq anb 'sEusranq sauoiSBd sbj ap Bsonjtsuoui Bjqo Esa 'BpuBjg bj ap uopnjoAaj bj ua
ísoSiuiaua soJisanA uara;j8sa anb 'ajjanj seiu biujb ja sa uoiunsap bj anb 'pBjij^
/ -oXns o)uaranj^sui oX Búas BpiA
ira ua 'seiueC 'eoABpsa asaihxa anb ojio uoa souje8u6BJ une asaisinb 'BpB^EjdB ou
I3!3 I3P KJ! "I BpBj8sap jod is ojad ípnjJiA Bisa uoa opcziJajJBjEj Bis^ uopEfj
Bjiojaij Bjjsanu ap oujaiqo^ ja Bqjip jod :BppsnCui Bun jaiauíoa ap sajuB ajapjad
bj aJÍJUBs Euisira ira A 'oq^nra ua opajds oj anb 'joiub ojjsanA anb paq^s sand
¿jajjEJBj ira siajouoj? 'Ejuauiy B^sa ap sajou^dsg 'sopEuis souBapuajuoj^
-opio jas ap sandap BJas oj oiad
íojuojd opB3i]SB3 BJas 'BUBdsg ap BsnBj Bjap^pjaA bj ejiuoj Bjqo n 'BjqBjBd ap
ajuajB anb ja opoj 'Bjuijap anb ja opoi 'sopipui saiuajBdB ojos jod 'sauopBjap
sbj A 'sauisup soj ub8io 38 ou 'sspBpijEuosaad sbj asuaqB3B 'somsim sojiosou ajjua
ojamiJd BjsoraB3zajqB)s3 'KjjinSasuoj BJBd ojad :ua^3JB3 aJEq oduiau 0}db] anb
ap 'uapjo a 'Eipjojuoj 'ZBd ej BppsjqBjssj aAa^q ua B3A as 'uauspuos anb sajou

�taría á estas provincias. Pero la Junta no quiso de modo alguno adherir á mis
ideas. Dijo q.e hasta la reunión del Congreso anunciado no podia tratarse el
reconocimiento de las Cortes, se resistió absolutamente á admitir á VE. como Virrey,
y aseguró no abriría la comunicación hasta tanto q.e en todas partes se obedeciese
(su) ([la]) autoridad ([de la Junta]). Fueron inútiles quantos esfuerzos hice
para hacer mudar de opinión á los individuos de la Junta, ([según tengo informado
á VE. verbalmente]) y al fin me retiré sin haber podido lograr se aprobase nada
de quanto deseaba.
Ya tengo informado á VE. verbalmente de todo lo que pasó en la sesión refe
rida, y ahora lo hago tan solo para hacerle presente, que aunque mi comisión fue
infructuosa no quedó por mi parte nada que practicar para proporcionar resultados
mas felices al justo obsequio de los derechos del Rey y felicidad de estos paises,
y que creo no haber desmerecido la confianza que debi á VE., ni la aprobación
de SM.
Dios gue. á VE. m.s a.s Montevideo 26 de Enero de 1811. Exmo. S.or J. A.
Exmo. S.or Virrey Dn Xavier de Elio.
[Borrador en Archivo General de la Nación, Montevideo. Donación Acevedo.
Caja 1].

16. '•— Oficio del Marqués de Casa Irujo al Virrey participándole que ha visto con
gusto los pasos de conciliación que ha dado].
122 de marzo de 18WÍ.
Exmo. Señor.
He visto con particular gusto los pasos de conciliación que VE. dio inmediatamen.te después de su arribo, en las cartas que dirigió á la Junta que se llama
gubernativa provisoria de Buenos Ayres, a la Aud.cia y al Cabildo de la misma
ciudad, y aunque tenía bastantes antecedentes p.a no sorprenderme de la injusta
repulsa que V.E. ha encontrado en todos estos cuerpos, no ha dejado de serme mui
sensible. Resta ahora el partido q.e combiene tomar. El conocimiento que tiene
V.E. así de las cosas como de las personas le sugerirán sin duda el más oportuno,
si como entiendo, ha determinado V.E. el restablecimiento de un bloqueo estricto
y general; esta resolución no dejará de producir buenos efectos pues al paso que
cortará los ingresos en la Aduana de Buenos Ayres, impedirá al mismo tiempo
puedan los reboltosos surtirse de armas, de que entiendo están bastante escasos.
No me persuado á que los ingleses vuelvan á solicitar, ni obtengan p.r amenazas
la ecepción que consiguieron antes, pues me hallo informado por un medio indi
recto pero creo seguro, que este Alm.te Británico Ducoursy, hablando de este
punto se había explicado en términos que no dexavan dudar no reeducciese en
V.E. la autoridad competente, p.a semejante resolución. Por otra parte se me pre
sentó hará unos 10. días un comandante ingles solicitando le diese yo pasaporte
p.a un Buque que pensava enviar a B.s Ayres. Le contexté con una negativa moti
vada, en ya fuerza no puedo menos de reconocer; pero me añadió los embarazos
en que se hallavá teniendo su Buque cargado, y habiendo declarado el Almirante
no poder ya proteger el comercio con Buenos Ayres, y que los que quisiesen aven
turarse deberían hacerlo de su cuenta y riesgo. Como estas circunstancs importantes
deben llegar á la noticia de V.E. se las comunico p.a q.e haga de ellas el uso
que crea combeniente. Dios gue. á V.E. m.s a.s Rio de Janeiro.
22 de Marzo de 1811.
Exmo. Señor Marques de Casa Irujo.
Exmo. S.or D.n Fran.co Xavier de Elio.
[Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires.
Gobierno Nacional. "Banda Oriental 1811-1812". X - 1 • 5

11].

[7. — Oficio del Virrey a Heywood avisando el nombramiento de José Obregón
como comisionado ante el Gobierno de Buenos Aires y haciendo solicitud
de apoyo].
[21 de mayo de 1811].
Tengo el honor de comunicar a VS. que hé comisionado al Capitán de Fragata
D.n José Obregon, para que en mi nombre yrepresentacion demi autoridad
proceda á practicar las gestiones deque le encargo por Instrucción de esta fha.
haviendole prevenido, que ante todas cosas se avogue con V.S. le manifieste la
Instrucción, y conferencie lo conveniente á su mejor desempeño, persuadiéndome
seprestará á ello la vrbanidad de VS., como igualmente á acompañarle quandose
presente al Govierno deesa Ciudad, para que adquiera p.r este medio mayor noto
riedad laindicada geslion, que he considerado debe hacerse á VS. manifiesta, como
vnico Representante de la Nación Británica, generosa aliada, y garante dala causa
ysuerte délos Dominios Españoles — Dios gue. á V.S. m.s a.s.
Montevideo 21 de mayo del811. — Xavier Elio = S.or Comodoro M.r Heywood.
[Copia en Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires.
Gobierno Nacional "Banda Oriental 1810-1814" - X, 1, 5, 10].

[8. — Carta borrador, con anotaciones diarias de Mateo Magariños a Francisco...
sobre sucesos comprendidos entre el 20 de mayo y el 20 de junio de 1811].
Mayo 20/811
En este día amanecimos citiados p. los Insurgentes, de forma q.e ya no tubimos verduras, ni pan de afuera sino alguno, q.e pudo escapar, y Carne fresca
los animales, q.e se tenian en corral.
21. y 22
Se saco toda la Pólvora del cerro, y se depocito en Buques de la Baia, y los
insurgentes se presentaban, y corrían q.to se les disparaba un cañonaso.
23.
En este dia amaneció el Juicio, y todos los cuerpos se pusieron sobre las
Armas, y se espulsaron varias familias, y sugetos de quienes el Gov.no reselaba,
aunq.e con el pretexto de la falta de víveres: En este mismo dia publico un
edicto el Xefe délos insurgentes afuera q.e todo Europeo saliese, y se refugiase
enla Ciudad, por q.e pasadas las 4, déla tarde el q.e se encontrase seria pasado
á cuchillo con cuio motivo se vio entrar infinitos q.e venían huiendo de caer en
manos de estos levantados, a lo q.e dio mérito unos 8 frayles q.e el 22 ala mañana
havia echo salir el S.or Virrey p. sospechosos, y animaron / tal ves áesta sana
providencia. Se intimo p.los insurgentes la rendición déla Plasa y q.e nos entre
gásemos, pero de palabra le contexto el S.r Virrey, q.e se fueran antes q.e á
cañonasos, los hiciesen salir, y q.e no viniesen con mas parlamento y aunq.e han
repetido algunos otros no seles ha contextado, ni seles reciven ya.

25
Llegó (la Fragata) el Marques déla Romana y traxo los despachos deSalasar
de Gov.or é Ynspector, pero no se quiso recivir espresandole ál Virrey, q.e era
mucha reunión de cargos p.a el t.po presente, y q.e siguiese Vigodet hasta, que
saliese a su destino deChile, si podia, u otra parte y como no ha llegado el S.or
Duque del Parque, q.e es lo q.e se apetece seguimos manteniéndonos.

26
Oy se dispuso una salida baxo los fuegos déla Plaza, y logramos meter den
tro déla Plaza 800 fanegs. detrigo délas Panaderías de á fuera, q.e no fue mal

— 282 —

— 283 —

�— E8Z —

"1181

— Z2Z —

^era anj ou 3-b BJanj b sp SBuapsuBj SBjsp oSuiap -88auBj Q08 BZBId BPP oal
•usp jsiaui souib.i8oj í 'bzbjj Bjap so^snj soj oxcq BpijBs Bun osndsip 9S ÁQ

9Z
•souopuaiuajuEm sorainSas aaaisdB as a-b oj sa a-b 'anbJB^ jap anbng
io-g p opE^sjj sq ou o mo^ j ajjcd bjjo n 'Bipod is 'sjiq^ap oupsap ns B asaijBS
anb 'Bj9Bq iapoSi\ asainihs 3-b í 'siuasajd od'i {3 B-d soÜjbj ap uoiunaj Bqanuí
bjs 3-b 'Xbjji^ I? ajopussajdsa jiApaJ osinb 89 on ojsd Moi^adsu^ a jo-ao^ ap
iBSBjBgap soqjBdsap boj oxbji i. bubuiojj Bjsp ssnbJB^ ja (bibSbj^ b¡) oSaj^
SZ
•bjC uaApaJ sa^as tu 'opB)x3iuO3 Bq 83J39 on soj)O soun3[B oppsdsj
usq 3-bunB í oiuaiuEjJEd sbui uoo uasaiuiA ou a-b Á. 'jijes uasapiq soj 'sosbuoue^
b a-b saiuB UEjanj as a-b '^aJJi^ J-g ^a oixaiuo^ aj BjqBjBd ap ojad 'soiuasBg
-anua son a-b i bsbjj Bjap uopipuai b[ eajuaS-insui soj-d ouiijui 3g -BiauapiAOJd
BUES B^S3B 83A ^BJ / U0JBU1IUB ¿ 'SOSOq33dSO8 'd ^^J-IJA ao"S I3 JHB9 oiP3 BlABq
EUBUBU1 B|B ^^ p 3'b 83^^BJJ 3 SOUIl O)U3UI Oip 3'b O^ B 'SOpEJUBA^I SOJS3 3p SOUBUI
ua jasa ^p opuainq ueiusa 3-b sojiuijui JBajua oía ss oaiioui orna uoa ojjiq^n b
OpCSBd BU38 3SBJ)UO0U3 38 3"b {3 apJBl Bpp lf 8B^ SBpBSBd 3"b JOd 'pBpilI^ BJU8
3SBi3njaj' 38 i '3S3IJB8 osdojng opoj 3-b BaanjB saiuaSansu; sopp 3}3x p ojoipa
un ooijqnd Bip ouisiui sisa 113 :83J3aia ap bj[BJ bj ap oixaisjd ja uo^ 3-bunB
^ ou-AOf) ja sauainb ap soia^ns i 'sBi^iniBj seijba uoaBs^ndsa as í '8Buuy
aaqos uojaisnd as sodjsna so^ sopo) A 'opinf p opauBuic Bip aisa ug

•OSBUOUB3 un BqBJBdsip sa\ as brb ueijjo^ i 'ueqBjuasa^d 89
eo{ í 'BiBg B[ ap sanbng ua ojpodap 88 í 'ojjss pp ejoa^o¿ B[ Bpo) O3B8 8g
ZZ ^- "IZ
•JEJJO3 U8 UBIU3) 38 8*b 'S8JEIUIUB SOJ
B^sa:} aujB3 í 'jEdEOsa opnd a-b 'ounSjs ouis BianjB ap uBd in 'sEjnpjsi som
-iqnj ou bá a-b BniJoj ap 'saiua^ansu^ so^ *d sopBi^p souipauEuiB Bip ajsa ug
I18/0Z OjCbW[
•[1181 ap munt ap o^ ;a X oímu ap oz Ia ^^V^ soptpuajdiuoo sosaons ajqos
• • • o3spumj[ b souijDÜv^^^ oaioy¿ ap smump sauoioinotw uoo 'jopujjoq j^o^y — -g]

"[Oí 'S 'I 'X • ^8I-0I8I IJkO BPUBa
•93JJV sousna 'BuijusSjy uoi3B^,j B[ ap puauaj) OAiq^jy ua
j i-^^ oiopomo^ jo-g =: oj|g JaiAB^ = "IT8TaP OjtBnl 8P tZ
•s-b s-ui -g-j^ B -an2 soiq = eajouBds^ soiuioioq ^opp
pp 3)UBJB3 ¿ 'BpBI^B B8OJ3U33 'E3IUE^ug UOlOEf^ B[ 8p aiUEJU3Sjd}J O3IUA
omoo 'B^siaijiuBui -g^^ b asJaoBq aqsp opEjapisuoa aq anb 'uoiiss^ BpEoipuiEj pBpsu
-oiou jo^bui oipaui 3)83 i-d EJainbpB anb BJed 'pspni^ Esaap oujsiaoq jb aiuasajd
seopuenb a^EuBduioaE b aiuaui[BnSi ouio^ '*g^ 8P pBpiUBqjA e\ o^p b BJB;saad39
aiuopusipBneaad 'ouadinasap aofaui ns b a^uaiusAUoa oj aiouaJajuo^ i 'uoiaonjjsuj
b\ ajsaijiuBiu aj -g-^ uo^ an^oAB 88 8BSO3 SEpoj ajuB anb 'opiuaABJd sjopusiABq
•Eqj B]83 ap uopDnjjsuj Jod oS^Bsua 3| anbap sauopsag sb^ jB^ii^sjd b Epaaoad
pEpuojne iiuap uopBiuasaida^jC ajqmou iui na anb BJEd 'uo^ajqQ asof u*q
ap UB]idE3 je opBUOisimoJ aq snb -g^ B jB^iuntuoa ap jouoq p o^uax
•[U8I aP o^m *P IZ]^
•[oXodv ap
opua^mi X sany souang ap ouuaiqof) ja ajuo opvuoisttuoo otuoo
uoÜ9iqQ a$o[ ap oiuaiwvjqwou ja opuDsiao poomfajj o Aaw^ \ap owifQ — •^]

•[II " S • I " X V^T8I-II8I IBm3U0 BPn8fl,, -IBUopBdj ou^aiqo^
-98Jiy eouang 'Eu^ua^jy uoioe^^ b^ ap |Biaua^) OAiqojy]
"!I3 aP J8!ABX 0^'bbj^ u-g jo-g -ouixg
•oCnjj B9B3 ap sanbJBj^ Jouag -omxg

•ojjauEf ap oi}j s'b s-ni -g'^ b "an^ soiq -aiuaraaqtno^ Baja anb
O8n p SBjp ap B8sq a-b B-d o.)iunuiO3 sbj as -g-y^ ap eioijou bj b JBÍ(a[[ uaqap
saiuBjjodmi s-3UB)sun^jp sb)S8 0U103 -oSsau A. Eiuati3 ns ap o^a^Bq uÉuaqap asaEjnj
-U3AE uasaisinb anb soj anb i. 'saJÁy souang uoa oíaaauíoa p jaSajojd bX japod ou
ajuBjiimy p opEjEjiap opuaiqBq í 'opB^JB anbng ns opuaiua] BABi^Eq as anb ua
pozBJEqma soj oipEUE ara ojad Íja3ouo3aa ap eouaiu opand ou BzJanj bX ua 'BpEA
-ijoiu eaijeS^u Bun uoa 3ix3iuo3 a^ -saJ^Cy s-g e jsuua BAEsuad anb anbng un B-d
ajiodESEd oí asaip a\ opusipijos sa^^u¡ aiuBpuEiuos un SBip ^01 soun BjEq ojuas
-ajd aui ss ajaEd bjjo so¿ 'uopn^ossj ajuEfamas s'd 'a^uajaduioo pnpijojnB b¡ '^'\
ua asapsnpasj ou JBpnp UBAExap ou anb souiuuai ua opBaijdxa EiqBq as o^und
ajss ap opuB^qBq 'XsjnosnQ o^aiEjug svuijy sisa anb 'ojnijss 03.13 ojad oj^sj
-ipui oipaui un Jod opeuijojuí O[[Eq aui sand 'sa]UB uoaamSisuo^ anb uopda^s bj
SEzEuaiuB j-d UE8uaiqo ¡u 'jBipijos b uBAjsnA essajSui soj anb b opEnsjad aui of^
•SO8B383 a^uBjsBq uB)sa opuaijua anb ap 'seumb ap asj^ans eosoijoqa^ soj UBpand
odmai] omsim je BJipaduii 'ssjXy souang ap BUBnpy bj ua sosaaáui soj bjbijo^
anb osBd jb sand sojjaja souanq jpnpoad ap BJBfap ou uopnjossj Bisa í[BJaua8 X
oi3ij]sa oanbojq un ap 0iu3imp3jqB]S3i ja -g-^ op^uiuijaiap Bq 'opuanua ouioa is
'ounjjodo SBui ja spnp uis uBjijaSns aj SBuosjad sbj ap ouioo sesos sbj ^p isb -g-^y
3U3I1 anb oiuaimpouoa jg -jbuioj ausiquios a-b opiiJBd ja BJoqB Ejsag -sjqisuss
inm atujas ap opBfap Bq ou 'sodaan^ soisa sopo) ua opEjjuojua Bq -g-^ anb Esjndai
Bisnfui ej ap aiujapua.idjos ou B-d sa]uapa33)UB sajuBjsBq Biua) anbuns i 'pspnp
Brasiiu bj ap opjiqE^ jb i Bp-pny bj b 'sajÁy souang ap suosiAOJd BAi)BUJ3qn^
buibjj as anb Ejunf ej b oi^uip anb sejje^ sbj ua 'oqijjB ns ap sandsap ajuauíBi
-Bipauíui oip -g^ anb uoi3Bijpuo3 ap sosBd soj ojsnS jBjn^iiJBd uoj o^sia ajj
•jouag *ouixg
•[ÍÍ8Í 8P ozj.mu ap zz^
•[opvp di/ anb uprjtnji^uo^ ap sosvd soj
uoo ojsm tn¡ anb ajopuvdmtJDd ajjiy¡ jo ofruj vswj ap sanbxoj^^ jap otoifQ — -9]

uo¡3BUOQ -oapiA8)uoj^[ 'uoi

•[I BfBD
bj ap jBJaua^) OAiqsxy na jopBxiog]

•oijg ap JaiABx hq
•y •[ Jio-g -oraxg "XI8I ap ojaug ap 92 oap¡Aaiuoj\[ s-b 8-ui -

ao-g -oraxg
j -an8 soiq

IMS P

uopBqoids bj iu '-^ ^ b iqap anb bzueijuo^ bj oppajamsap jaqsq ou 0313 anb i.
'sasiBd so)sa ap pEpiJijaj X Xa^ jap soqjajap soj ap oinbasqo ojsnf jb sa^ijaj sbui
sopBijns^j jBuopaodojd BJBd JE.)ipEJd anb BpBU aiJEd luí jod opanb ou Bsonjjnjju;
anj uoisiuios ¡iu anbuns anb '8}u38aad aj^as^q EJEd ojos ub) o8Bq-oj BJoqB i 'Bpu
•ajaj uoi83S bj ua osBd anb oj opoj ap siusuijBqjSA -g^ b opBiujojuí oíiuaj bj^
-Bq^asap ojuEnb ap
BpBU assqoJds as jejSoj opipod aaqsq uis 3Jt)3i ara uij jb í ([aiuamjBqjaA -g^ b
opBuuojuí oSua) un^as]) 'Biunf bj ap sonpiAipui soj b uoiuido ap JBpnm jssetj ejb&lt;J
aaiq sozjanjsa soiuBnb sajijnui uojang *([Biunf bj ap]) pEpuoinB ([bj]) (ns)
asapapaqo as ssiiBd SEpoj ua s-b O)ub) B)8Bq uopB^iuniuo^ bj BuuqB ou ojn8asB i
'Xajj;^ ouioa -g\ b Juiiup^ b a^uauíEjnjosqB opsieaj as 'sajjo^ sbj ap o)U3iuii3Ouo3aa
p asJEjBj) Bipod ou opBpunuB osaj^uo^ jap uoiunaj bj EisEq s-b ofiQ 'SBspt
9im tt auaqps ounSjB opoiu ap osinb ou Biunf bj oja^ -sBpuiAOjd 8B183 b bub)

�r

socorro, y se estava levantando dos thaonas mas p.a molerlo / pues onse thaonas
solam.te hay dentro de Murallas, y si merecemos formalisar 4, ó 5 creo, q.e ten
dremos el pan necesario p.a el consumo con algún trabajo pero se comerá, y
q.dc no Galleta, q.e no faltara con las providencias, q.ese van tomando p.a lo que
me ha coalicionado el Cavildo q.e lo siento sobre mi corazón, p.r q.e en estos
lanses, y apuros es imposible agradar á todos, y aunq.e vno fuese vn Santo nunca
faltan murmuraciones, y picaros máxime en esta época:

27
Los insurgentes se presentan fuera del tiro de Cañón, pero escapan luego q.e
ve q.e las baterías se mueben; oy se ha traido preso del cerro al Vecino AntiguoHijo de aqui d. Manuel Pérez, q.e el sus Hijos y familia se salieron fuera, y tomaron
partido con ellos, y se dice q.elo hicieron Coronel, y ha entrado con su Penacho
blanco, q.e es la insignia, q.e vsan, y vn sintillo o pañuelo blanco en el som
brero, y a el q.n vive responden, la Patria, q.e Gente la vnion, y este buen / vecino
se metió en el rincón del serró con otros varios, como vaqueano detodo el, p.r
los muchos años, q.e fue Capatas del Rey, y iba arreando todo el ganador q.e havia,
p.a quitarnos, este recurso vnico, q.e nos quedaba deCarne fresca y salieron de
la Guarnición del serró le volearon el caballo, y tomaron con vn negro, le dieron
a el aprehensor d.ho negro, y a el seha puesto enla Ciudadela, y al S.or Virrey
Salasar y yo le hablamos p.a q.e lo mande a essa, pero no lo ha dispuesto p.r q.e
mi dictamen es, q.e quantos se logre pescar marchen ay p.a q.e seles aplique la
pena p.r q.e si no se limpia esto, la semilla ha de brotar en lo subsesivo, y lo q.e
interesa es cortarla de raiz, y q.e vivamos en paz sin, esponernos mas: se ha pre
venido echar al suelo todo lo q.e esta baxo detiro deCañon, y lo avivo esto
p.r q.e de lo contrario spre. estaremos vendidos y es oportuno aprovechar estos
momentos p.a q.e la Plaza, tenga defensa y se vean venir los enemigos. /

28
En este dia salió Vigodet con tropa y negros y algunas carretillas, y se
metieron dentro como mil fang.s detrigo, pero muchos Marineros de Buques par
ticulares, y otros varios se engolosinaron en robar las Casas solas, de suerte, q.e
se ha prohibido la salida sin tropa p.r q.e todos los vecinos déla Aguada ([(...)])
y Cordón han quedado á pedir limosna, y sin auxilios p.a reclamar sus robos pr. q.e
estos desordenes no traen mas q.e saciar la codicia de los picaros, y mal entretenidos
y araganes de q.e esta esto lleno: A Salasar se le contó, de q.e se trataba Tepresentar p.r el Cavildo p.a q.e no se reciviese del Gov.no pero se ha jugado el lance
muy bien, y las copias délos oficios n. 1 te ilustrarán, y se espera la llegada
del Duque del Parque p.a ver si se toma el temperamento de echar fuera a Ponse,
y organisar esto con el orden que corresponde. Después q.e el bribón de Elio de
acuerdo con Ponse ya tenian tramado no poner en posecion a Salasar, y q.e el Pueblo
q.e ellos llaman, q.e son varios tunantes, q.e protexen, gritasen p.r Vigodet, llamo a
vna Junta de Guerra y a todos los brutos capitulares, y manifestó los oficios de
Salasar p.r si sele devía, o no admitir la dexacion, y no recivirse del Gov.no é Inspecion y se advinieron todos: Vigodet como q.e vive con Elio, y este no lo dexa
seha hecho de su partido, y de noche sale con una cáfila de tunantes á rondar, de
forma q.e se ha metido á Popular: ayer 3 de junio pues oy es 4 de dho. Junio á esso
délas 9 de la noche se metieron 3 picaros armados en la casa del Ministro de Marina
dji Juan Ferrer á registrarle lacasa p.a ver los víveres q.e tenia p.a la Marina; este
insulto lo incomodo represento, y la satisfacion, q.e le dio Vigodet fue de q.e no
lo executarían mas, pero Ferrer reclama, o q.e han desalir fuera déla Ciudad
estos insoltantes, q.e han atentado el sagrado de su casa, o q.e el y su Hermano
q.e actualm.te es Regidor lo han de verificar: El sitio sigue y ya hay 4 dias q.e
se acavo la Carne fresca, y p.r el pan q.e es de toda arina el poco q.e se hace /
hay puñaladas, yo me escuse de esta comicion con honestidad p.r q.e tube mis
palabras con algunos cavildantes, y p.r vltimo ha logrado safar, q.e no es poco
y aunq.e se grita p.r q.e yo lo govierne me he dado p.r enfermo, y p.r q.e el S.or

Virrey á instancias del Cavildo me agrego al Cuerpo de Comercio con grado de
Capitán, q.e sobre el q.e tengo de Teniente Coronel es subir de pregonero á Ver
dugo, y aunq.e creo q.e si hay garana me reclamara el Cuerpo p.r Comand.te yo
trato de separarme de todo, p.r q.e en la precente lo q.e convenia era ya tirar
p.r el camino hi? como sucedió con Murriondo y Balbin y al Virrey, Ponse y
Vigodet levantarlos y pocecionars^ Salasar pero no quiere este, y solo esperamos
la venida del Mecias en el S.or Duque del Parque, q.e si se tarda q.n save q.e
ssra de esto, p.r q.e es asombro la miseria, q.e se sufre, y solo vivimos / alerta p.a
no sufrir alguen desastre, y Salasar () reúne en el Barracón alguna gente
de mar y de noche hay oficiales y tomadas sus prevenciones pero te aseguro, q.e
desmaya mucho el patriotismo, viendo las cosas en essa con tanto olvido, y q.e
las Cortes se entretienen en cosas de poca monta, q.e quasi se van ya pareciendo
ala Junta central, y su objeto solo devia terminar á crear la Regencia hacer la
constitución, y cada qual a su casa, pero retener (la) soberanía y cada vno creerse
vn potentado No lo entiendo: Los Ingleses y Americanos délos Estados Vnidos cuios
Buques infestan esto nos ([]) arruinan, y las ordenes q.e devían tener los
Buques de Guerra Ingleses eran de operar activam.te con nosotros y de otra suerte es
vna infamia, y solo fomentan, y limpian la Provincia de quanto tiene olor a oro,
y plata: los Portugueses nada se save de ellos, ni si se han movido, y me temo,
q.e sea p.a nra. ruina p.r q.e si vienen pocos son perdidos, y si muchos q.n save
q.e Ley nos impondrán, y assi p.r Dios vengan dos mil Hombres y armas, y or
denes duras p.a evitar contemplaciones p.r q.e no es tpo. de ello, y perecen todos
los buenos Españoles y Criollos, y se pierde esto; y Ordenes déla Regencia p.a
q.e Salasar organise gente de mar, y apriete, q.e si assi se mandase, yo te aseguro
vn resultado felix: Obregon fue a B.s Ay.s y nada logro del cangue de prisioneros
p.r q.e le dixo la Junta, q.e no podía permitir dho. cangue, y como aqui escasean
los viveres mañana sale ¿e aqui vn Buque con mas de 200 para echarlos enlas
costas de Bs. Ay.s y livertarse del Gov.no de este cuidado, en lo q.e ha andado
Ponse muy solicito, p.r q.e creo q.e este Demonio, y no hombre, esta haciendo
a dos caras. De Esteller q.e fue al Rio Grande p.a avivar a los Portugueses nada
se save / sin embargo de hacer oy 18 dias q.e salió, y aunq.e oy sehan pasado á
la Plasa tres délos de afuera aseguran q.e no se tiene noticia de la venida de d.hos
Portugueses y solo q.e se decía q.e enla Fortaleza deSta. Teresa havía algunos
p.r auxilio, q.e pidió el Comand.te de ella Cermeño q.e estaba p.r nosotros, y
defendía la buena causa. Por Carta q.e ha recivido El Fiscal Villota de Lima fha.
15 de marzo de este Año, q.e he tenido en mis manos del oydor Baso, savemos
q.e la Provincia Cochavamba se le separa á Castelli, y ala Junta de B.s Ay.s
queriéndose governar p.r si, p.r q.e dice q.e son tantos los robos, y atrocidades de
d.ho picaro Castelli, q.e lo odian, deforma, q.e si entra vn buen Xefe y tropa
créete, q.e todo se remedia sin q.e se crea, q.e de otra forma se ([remedia]) (com
pone) p.r q.e la Junta no entra p.r ningún partido, y ha de llevar adelante su Inde
pendencia si no sele ataca con la fuersa y / con el rigor necessario, p.r q.e aunq.
deve entrar la suavidad, deve esta tener spre. tropa q.e sostenga la autoridad, y haga
respectar la nación, p.r q.e lo demás es negocio perdidísimo, y sin esperansas de
contenerse ala menor novedad de essa funesta, como la pronostican a ellos los
mismos Ingleses, y Americanos, q.e los auxilian hasta con armas, sin q.e en esto se
tenga la menor duda. Los auxilios de aqui no se esperen, y se lograran organisandose
esto con gente y armas, y de aqui resulta q.e esta remesa es conveniente p.a el
sosten, y equilibrio de esse continente, ylo q.e es mas p.a no ([hacl) hacer desmayar
los buenos, teniéndose como de feé, q.e si todo se abandona llega el trueno q.do
menos se piense hasta Lima pues ya se habla de algún juego, y todo sesara, obser
vando, q.e aqui se limpia la semilla p.r q.e repito, y repetiré q.e se llebarse ay mucha
gente, y q.e on facilidad se tendrán soldados dobles délos q.e vengan. El Capitán
de Navio Ingles, q.e en mi anterior te decia, q.e esperábamos su resultado de B.
Ay.s no hiso otra cosa, q.e entregar á ala Junta / el pliego, q.e traia del Embaxador
Ingles recidente en el Janeyro, y recivir la contestación, y dirigirla, sin volverle
á escrivir mas al Virrey, ni al Gov.or y quedarse allí fondeado vna dos o tres leguas
de Bs. Ay.s y hacerse amigo de ellos tal ves con el insitativo de algunas onsas q.e
le darian, p.r q.e estos infames en mediando interés, en estas alturas venden
hasta su govierno y al fin aunq.e les quiten los mandos quedan repuestos p.a vivir
en Londres con descanso, y dinero q.e es su pral. objecto:
— 285 —

— 284 —

�— nz —
— S8Z —
:oisstqo -jBjd ns ss 3-b ojsuip X 'osuEosap uos ssjpuo^ a^
jiaia B-d soissndsj uBpsnb sopusui soj uajinb ssj s-bunc uij [e X oujsiaoS ns Bjssq
U3pU3A 8EJMJB 8B1SS U3 '83JS1UI OpUBipSUI U3 S3UIBJUI SO1S3 3'b id 'UBIJBp SJ
s-b sbsuo SBun8jB sp oaiibjisui ^ uos ssa jej sojjs sp oSiuiE ssjsssq X s-Xy -sg sp
sen^^sj S3J] o sop búa opBspuoj ijjb asjEpsnb X JOAoy je iu 'Xsjji^y je seui jiausss b
3JJSAJOA UIS 'BJJl8lJip X 'UOpBJSSJUOS BJ JIA^3J X 'OJXSUBf ¡3 U3 31U3ppSJ SSjSÜJ
lopBXEquig jsp bibji 3-b 'oSsijd js / Bjunf eje b jb33J]U3 3'b 'esos bjio osiq ou s-Xy
•g ap opBjjns^j ns souieqsjadsa s-b 'Bpsp 31 joijsiub im ua s-b 'ssj8u¡ oiaej^j ap
UBjidB^) jg -ueSusa 3'b sojsp s^jqop eopnpjos UE.ipusj 38 pepijpBj uos. s-b X 'siusü
Bi[jnui Xb ssj^qsjj se 3'b sjpsdsj X 'ojídsj s-b J-d ejjiiuss bj Biduiij as ¡nbB 3-b 'opuBA
-jssqo 'bjbsss opoi X 'o^anf un^je sp BjqBq as bX sand Eiuiq Ejsnq asuaid 38 souaui
op'b ouatuj [3 eSsjj BuopuEqB 38 opoi is ab 'aaj sp ouios asopuaiuaj -souanq soj
jBÁEUisap jajeq ( |jei[] ) ou B*d sbui ss 3*b ojX 'siusuiiuos assa ap ouqijinbs X 'uajsos
[3 B'd S1USIUSAUO3 83 BS3UISJ B]83 3'b B1JIIS3J ¡nbB 3p X '9EUIJB X SIUSS U03 0183
asopuEsiuE^jo ubjbjSoj ss í -uajadsa 38 ou inbs sp soijixnB so^j -Bpnp jouara B[ b8usi
38 0JS3 U3 3'b UIS 'SBUIJB UOS BISBq UBIJlxnB SOJ 3-b 'SOUBSIJSUiy X 'S383[3U{ SOUISIUI
S0^ 8O^J3 B UE.lI¡SOUOJd B\ OUIOJ 'BJSSUnj BSS3 3p pBpSAOU JOUatU E^E 38J3US^UO3
sp SBsuEJsdss uis i. 'ouiisipipjsd opo83U ss SBuisp O[ s-b j-d 'uoi^bu B[ jEjoadsaa
E^Bq A. 'pEpiJOlnB B( e8U3)SO8 3'b BdoJl -SJdS JSUS] ejSS 3A3p 'pBpiABnS B^ JEJJU8 3A3p
bunc a-b J-d soubss333u jo8u p uo^ / A Bsjsnj bj uo^ bsbjb 3^bs ou ts Bpuspusd
•spuj ns s]UB[spB JEAan sp Bq &amp; 'opijjBd unSuiu J*d bjjus ou Biunf bj s-b rd (suod
•moa) ([Bipsiusj]) ss buuoj bjio sp s-b 'bsjs 38 s-b uis Bipstasj ss opoi s*b '3J33J3
Bdoai A sj3x usnq ua bjius ¡s 3-b 'Euuojsp 'uEipo o\ s-b '¡nsjsE^ ojsaid oq-p
sp sapcpijüJic A 'soqoj so^ so^ub^ uos 3-b 33ip 3-b J-d 'is j-d jbu^sao^ asopuauanb
8-iíy s-g sp Bjunf bjb A 'jj^sjsE^ b BJBdss a^ 3S EqtuBABqao^ bi3uiaojj bj 3-b
B01U3AES '0SBg JOpíO JSp SOUBUI 8IUI U3 OpiU31 3q 3-b 'OUy S^83 Sp OZJCIU 3p ^1
•Bqj Buiíq ap biojji^ (B^si^ j^ opiAi.iaa Bq s-b bub^ joj -Bansa Euanq bj Bipusjsp
A '8OJJO8OU J-d BqciSS 3-¿ OU3UIJ33 BJJ3 3p SVpUBUIO^ [3 Oipid 3-b 'OIJlXnB J-d
SOUnap? BIABq B8SJ3^ -BJgSp BZSJB1JO^ BJU3 S'b Bpsp SS 3-b OJOS A 8383n8njJO¿
SOq'p Sp EpiUSA BJ Sp EIJI1OU 811311 38 OU S'b UBJn^SSB BJSnjB ap SOJ3p 83JÍ1 ESEIJ BJ
B opBSBd ucqss Xo 3-bunB A 'oi^bs 3-b SBip 81 -^0 JSEq sp o^jBqras uis / sabs ss
BpEU aasanSnuoj soj b jbaiab E-d spuej^ oi^ je ^nj 3-b jsjjsjsg sq -sejes sop b
opuapeq b^ss 'sjqmoq on A 'oiuouisq sjss s-b OSJ3 3-b J-d 'o^pijos Xnuí ssuo^
opnpuE Bq s-b oj us 'opBpin^ sjss sp ou-ao^ jsp ssjbjjsaij A e-Xy *sg sp sbjso^
sbjus sojj^qas BJBd qqz 3P 8BIU ao3 snl&gt;ng ua mbB sp sjbs bubueui ssjsaia soj
UB3SB3S3 mbE onio3 X 'sn3uB3 -oqp Jiiiuusd Bipod ou s-b 'Bjunf bj oxip 3j 3-b J-d
sojauoisud ^p sn^uBS pp ojíoj BpBU X s-Xy s-g b snj uo^sjqo :x!ia} opBjjnssj ua
OJü^SSB SI OX 's8BpUEOI 38 I8SB 18 3'b 'SJSIjdB X MEUI Sp 3)US^ SSIUB^JO JBSBJBg 3'b
B-d Ei^usS^^ Ejsp 83UspjQ ^ ¡ojss spjsid 38 X 'sojjou^ X ssjouBdsg sousnq soj
sopoi ua^ajad X 'ojjs sp -odi 3 ou s-b j-d ssuopBjduisjuos jeiías E-d SBjnp ssusp
•jo X '8EUUB X ssjquio^j jira sop ueSu^a soig J-d issb X 'uBjpuoduii sou Xs^ s-b
sabs u-b soqonni is X 'sopipjsd uos soaod ususia is 3-b J-d Buinj -bju B-d bss 3-b
•OUI3] SUI X 'opiAOIU UBq S8 I8 IU 'SOJJS Sp SABS 38 BpBU 93SSn3niJO,J SOJ IBlBjd X
'OJO B JOJO 3USI^ OlUEnb 3p EpUIAOJJ BJ UBldulIJ X 'UB1USUI0J OJOS X 'BIUIBJUI BÚA
S3 sjj^ns ejio sp X sojiosou uoa 3j-uiBAipB jBJsdo sp ubj3 ssssj^uj Bjjsnf) sp ssnbng
soj J3US} ucuap s-b ssuspjo sbj X 'UEuinjjB ([]) sou ojss ueissjui ssnbng
somj sopiu;^ sopin^g sojsp 8OUB3iJ3my X ssssjSuj so^ topusiius oj oj^ opB^usjod ua
S8J3SJ3 OUA EpE3 X BIUBJSqOS (BJ) JSUS13J OJSd 'BSB3 nS B JBnb EpB3 X lUOpnjI1SUO3
BJ JS^Bq BI3Us33^ BJ JB3J3 B JBUIUU3) BIASp OJOS OJSfqO nS X 'JBJ1U33 BlUnf BJB
OpUSpSJBd EX UBA SS I9Bnb 3-b 'BIUOUI B30d 3p SB803 U3 USUSI13J^US SS S3JJ03 SBJ
3-b X 'opiAjo oiuB) nos ESS3 us SBSO3 sbj opusiA 'ouispouiBd js oq3nm BXBUissp
3-b 'ojnSSssB si ojsd ssuopusASJd sne SBpBuioi X ssjBpijo Xsq aqoou sp X JBin sp
ajua2 Bun3jB uoBJJEg js us sunsj () jbsejb X 'sjjssssp usn^jB Jujns ou
B-d bjjsjb / souiiaia ojos X 'sjjns ss 3-b 'Bijssira ej ojqmosB ss 3-b J-d 'ojss sp bjss
3-b sabs u-b BpjBi ss is s-b 'snbJBj ^sp anbng jo- js us SEi.iaj^ jsp BpiusA bj
souiBJsdss ojos X 'sjss sjsinb ou ojsd JBSBJBg ssJBUopsaod X so^jbiubasj jspo8¡^
X ssuoj 'Xsjji^ je X uiqjBg X opuoujnj^ uos oips^ns ouios ¿iq ouiuib^ J3 J-d
JBJIJ BX EJS BIU3AU03 S-b OJ 3^U333Jd BJ U3 S-b J"d 'OpOJ Sp SUUBJBdSS 3p O|BJ1
oX svpuBuio^ j-d odJsn^ js bjbuiej^sj aui bubjb^ XBq is 3-b osj3 s-buns X 'oSnp
-J3j^ b ojauoSaad sp aiqns ss jsuojo^ aiuaiua^ sp o^uaj 3-b js sjqos 3-b 'UdB^
sp opBj8 U03 opjsmo^ sp odjanj jb o38j3e ain opjiAB^ jsp sBpuB^sui b

jo-g ja 3-b J-d X '0UU3JU3 j-d opsp sq sm suj3iao^ oj oX 3-b J*d e^ijS ss 3-bune X
O3Od 83 OU 3'b 'JBJBS OpBj^OJ Bq 0UII1JA J'd X '8S)UBpjIAB3 8OUn^jB UOS SBjqBJBd
sim aqnj 3-b J-d pEpijssuoq uos uopiuios bjss sp ssn393 sai oX 'sBpBjBund XBq
/ 33Bq 38 3-b O30d [3 BUIJB BpO^ 3p 83 S'b UBd JS J-d X 'B38SJ} SUJB^ BJ OABSB SS
3-b BEip f Xsq bX X 3n8;s oijis jg :jb3i}U3a sp usq oj JopiSsy ss svinjBnjaB 3-b
ouEiuaajj ns X J3 s-b o 'bsbs ns sp opBjSBS js opEiua^B uBq 3-b 'ss^ubijosui sojbs
pBpni^ Bjsp Bjsni JijBssp usq 3-b o 'biubjssj jsjjs^ ojsd 'bbui UBiJBjnssxs oj
on 3-b ap snj jspo8i^ oip sj 3-b 'uopBjspBS bj X 'ojusssjdsj opouioiui oj ojjnsui
S^SS ÍBniJEJ^ BJ B'd BIUS] 3-b 83J3AIA SOJ J3A B*d BSB3BJ 3JJBJtSl8SJ B JSJJ3^ UEIlf U*p
BUUEJ^ Sp OJJSIUIJ^ jap B8B3 BJ U3 SOpBUIJB 8OJB3ld UOJSI]SUI SS Sq30U BJ Sp g SBJsp
O8S3 b oiunf -oqp sp ^ 83 Xo ssnd oiunt sp g jsXb ^jBjndoj b oppaui Bq ss s-b buijo}
•sp 'jBpuoj b sajuEunj sp bjijbs Bun uos sjbs sq^ou sp X 'opiiJBd ns sp oq^aq sqss
Bxsp oj ou 3J83 X 'oijg uos 3aia 3-b oraos jspo^i\ :sopoj uoJsiuiAps 39 X uopsd
-SUJ S OU-A0^ JSp S8JIAISSJ OU X 'UOpBXSp BJ JIJIUipB OU O 'BIASp 3JS8 18 J'd JBSBJBg
sp soJíhjo soj oissiiubui X 'ssjBjmidBS Bonuq soj sopoi e X Bjjsn^ sp eiunf búa
b ouibjj 'ispoSi^ J-d ussbiijS 'usxs^ojd 3*b 'eaiuBunj soijba uos s-b 'ubuibjj sojjs s-b
ojqsn^ js s-b X 'JBSBJBg b uopasod ua jsuod ou opBiuBjj uEiuaj bX asuoj uos opjsnse
ap oij3 sp uoqijq p s-b ssndssQ -spuodssjjo^ anb uapjo ja uos ojsa jbsiubSjo X
'asuoj e Bjsn) jcqja sp ojuauiEJsdiusi js buioi ss ib jsa B-d anbjE^ pp snbnQ jsp
Bps83jj ej Bjsdss ss X 'uBJBj^snji 3) x o'u SOF3?} 80I3P ssidos se¡ X 'usiq Xnuí
3SUBJ js ops8nC Bq as ojsd ou-ao^ jsp ss^iaissj ss ou 3-b B-d opjiAB^ ja j-d jb;uss
-a^daj, sqBiEJi ss 3-b sp 'o^uos a[ ss jESBjBg y :ousjj ojss biss 3-b sp s3ub8bjb X
sopiuajajjua jbui X 'sojEaid eoj ap Bpipos bj jbb8 s-b seui usbj) ou ssuspjossp sojsa
3-b -Jd eoqoj sns jBuiBjasj B-d soijixnB uis X 'busouiij Jipad e opEpanb usq uopjo^ X
([('")]) epEn8y Bjsp soupsA soj sopo] 3'b J'd Edojj uis BpijBS bj opiqiqojd Bq ss
s-b 'ajjsns sp 'sbjo8 9BSB3 sbj jBqoj ua uojbui90jo8u3 ^s soijba soj^o X 'ssJBjn^ii
-jBd ssnbng sp sojsuijbj^ soq^nuí ojsd 'oSuisp s-8uej jim ouioo oajusp uojaijaní
38 X '8BJJI1SJJE3 8BUn8jB X S0J83U X BdOJ) UO3 lapoSl^^ OIJBS Eip 3193 U^

8Z
/ *808lUI3U3 SOJ JIU3A UBSA SS X BSUS}3p b8uS1 'BZBJ^ BJ 3'b B'd SOJU3UIOIU
sojsa jBqssAOJdB ounuodo 83 X sopipusA S0UI3JB1S3 *3Jds oijbjjuos oj ap s-b J'd
O1S3 OAIAB OJ X 'UOUB^sp 0JI13p OXEq B1S3 S'b OJ OpOl OJSnS JB JEl[J3 OpiUSA
-3Jd Bq 39 :SEUI 8OUJ3UOdSS UIS ZBd U3 80UIBAIA 3-b X 'ZIBJ Sp BJJB1JO3 SS ES3J3JUI
s-b oj X 'OAisssqns oj us jBiojq sp Bq bjjiuiss ^j 'oiss Bidmij 38 ou is 3-b j-d Busd
bj snbtjdB ssj3s s-b B-d Xb usq^jBiu aosad 3j8oj as sojuEnb s-b 'ss usuiBpip iui
S'b J-d oissndsip sq oj ou ojsd 'bsss b apuEiu oj 3-b B-d sotuBjqBq aj oX X JBSBJBg
Xsjji^ JO'g jb X 'BjspBpni^ bju3 oissnd Bqss J3 b X 'oj8su oq-p josusqsjdB J3 B
uojsip 3j 'oj8su ua uos uojBuioi X 'ojjeqBS js uojbsjoa 3j ojjss jsp uopiuJBng B{
sp uojsijBS X E3SSJ} aujE^ap sqBpsnb sou s-b 'o3iua osjnssj siss 'souJEjinb e-d
'EiABq 3'b 'opsuBS js opoi opuBSJjB Bq; X 'Xs^ jsp SBiEdB3 snj 3-b 'soub soqjnm soj
j-d 'js opoisp oucanbEA ouios 'soijba sojjo uoa ojjas jsp uojuij js us opaui ss
oupsA / usnq 3183 X 'uoiua bj sius^ s-b 'bijie^ bj 'uspuodssj saia u-b js B X '0J3jq
-uios js us osuBjq ojsnuBd o ojjijuis ua X 'ubsa s*b 'biuSisui bj ss s-b 'oauBjq
oq^Busyj ns uoa opEjjua sq X 'jsuojo3 uojspiq ojs-b ssip 38 X 'sojjs uos opijJEd
uoJBuioi X 'Bjsn^ uojsijbs 38 EijiuiEj X soCi¡| sns p s-b 'zajaj jsnuBp^[ *p inbe sp ofifj
-on8iiuy oupa,^ jb ojjss jsp o3sJd opiBJi Bq ss Xo íuaqaniu ss SEUsisq sbj 3'b sa
3-b o^snj UBdssss ojsd 'U0UB3 sp ojij jsp Bjsnj uEiusssjd ss sajuagjnsu; so^
ÍZ
:B3oda Bjsa us suiixbiq sojssid X 'ssuopBJnuunuí uejjej
Bsunu ojuEg ua asanj oua 3-bunB X 'sopoj b JEpsjSB sjqísoduii ss sojnds X 'sssubj
sojsa us 3-b j-d 'uozbjos iui sjqos ojuais oj 3-b opjiAE^ js op^uopiuios Bq sm
snb oj B'd opuBuioj uba 3ss-b 'SEpuspiAOJd sbj uoa bjbjjbi ou s-b 'bjsjjb^) ou opb
X 'bjsuios ss ojsd ofEqEjj un8jB uos ouinsuoo p B-d oijbssssu usd p somsjp
-U31 3'b 'O3JS ; O 'f JESIJEIUJOI 80UI3S3J3ra 18 X 'SBJJBJn[\[ 3p 0JJU3p XBq SJ-UIBJOS
SBUOBqi SSUO SSnd / 0[43[OU1 B-d SEUI SEUOEqi SOp OpUBlUBASJ BABJS3 SS X 'OJJOSO9

�Junio 6
Ayer noche tomaron dos Botes americanos con algnnos de estos, q.e pasaban
según el estado en q.e los tomaron á llevar noticias, y prevenciones alos Insur
gentes del otro lado de Miguelete p.r la costa, y el mismo Arroyo, los han preso,
y no savemos q.e resultara: Vna Zuniacá (y un Bergantín) q.e de resultas del tem
poral se fue (ron) ala Playa, ([nueva]) le pegaron fuego los insurgentes a media
noche y oy amanecie(ron) ardiendo. En la Junta de Guerra, q.e se celebro aora tres
dias Vigodet le dixo Elio, las verdades del / Balquero. pues opiniendose á recivirse
del mando déla Plaza, y dichole el Virrey q.e p.r q.e le dixo, q.e p.r q.e el la havia
perdido p.r oponerse, y despreciar luego q.e llego sus medidas, y assi q.e ya q.e la
havia arruinado, y á su vecindario, q.e la defendiese el, pero ala mediación del Cavildo Salasar El-cedio, pero sírvate de Gov.no q.e los Catalanes aun q.e Vigodet no
huviese querido estaban dispuestos, á q.e Salasar no entrase, y si su Paysano, de
suerte q.e es forzoso el auxilio de Gente p.a quitar opiniones, y q.e se obdesca
solam.te al Govierno. Vigodet es buen militar, buenos sentimientos, pero hombre
de pocas luces y sin el talento necesario p.a materias arduas, y en el dia se precisa
de sugetos de espera; y mucha política, y talento pero con fuersa armada q.e
lo haga respetar: Vigodet es popular, y p.r esto se ha grangeado el concepto, pero
esto a qualesquiera mala suerte degenera, y p.r lo mismo es necesaria circunspecion,
y enteresa: p.a acreditar esto referiré vn echo real y verdadero. Salió Vigodet / de
ronda aora 8 dias como lo tiene de costumbre la noche q.e puede, y se concidera
mas peligro, o q.e presisa vigilancia, se encuentra en el muelle con una ronda
délos q.e se llaman aqui maltraído empecinados, q.e son una porción de Anda
luces, q.e no tienen sobre q.e caer, pero q.e Ponse los autorisa p.a hacer dhas.
Rondas le da el Santo y Seña, y trabaron conversación, y refiriendo los robos del
cordón, y aguada con las salidas á traer trigo, les dice Vigodet, pues era tanto lo
q.e robaban, q.e a mi me dio también gana de robar, con lo q.e hubo vna gran
risa, y viva viva nro. General. Esto es de poco talento p.r q.e con gente soes y vaja
no se tienen estas conversaciones, y si robaban devio castigarlo y contenerlo con
enteresa, y las Americas deven tener livertad en otra cosa pero no en dexar de
castigar los delitos, y q.e el ciudadano sufra insultos, robos é insolencias y mientras
no se haga una rigida pesquisa, y se contenga á cada qual en sus limites, todo
es desorden. /
Junio 7
Oy se pusieron todos los Cuerpos sobre las Armas p.a señalar á cada uno su
puesto en caso de vn ataque, y con este motivo observe q.e los mas estaban sin
fusil, y q.e seria lo mejor, armar y municionar todos los hombres vtiles y los
demás q.e se adiestrasen mientras no venia el socorro. Ya los de Bs. Ay.s cantan
victorias p.r el sitio, q.e sufrimos, pero creo nos moriremos de viejos, si hay Gov,no
pr. q.e siendo dueños déla mar, nada nos puede faltar y sin carne fresca podremos
pasar y mantenernos gordos, y sanos, y puede creerse q.e assi sucederá, p.r mas
q.e otra cosa, ([q.e]) se opine p.r q.e hay enteresa, y espíritu pruam.te español, y el
q.e chilla no puede morder, p.r q.e la parte de tierra esta echa vn puerco Espin, y
no es gente p.a asaltar murallas como las, q.e tenemos, y el zelo q.e se esperimenta:
Vn pobre Joven natural de aqui, q.e el y sus Hermanos y Padres tenia vn Saladero
fuera p.r q.e se huio de ellos y se vino con nosotros, le han pegado fuego, devecreerse q.e p.r conseguir ellos sus ideas no repararan en los medios, pues están
reuniendo vna porción de negros ofreciéndoles la livertad / p.a q.e asalten, y maten,
y vn Sargento pasado oy asegura q.e 4010] p.a ofreció Rondeau y Artigas alos pri
meros, q.e abansen aqui, y 200 alos q.e abansen al cerro, á cuio destacam.to se ha
madado oy ([...]) a un Teniente Coronel, q,e vino, y traxo Vigodet en su compañía
como Secretario, q.e creo q.e desde soldado lo ha acompañado, y parece hombre de
razón, y de valor llamado (D.n Josef Sayen). He leído una Gazeta de Bs. Ay.s de
29 de Mayo en la q.e están incertos varios partes, q.e da a la Junta el Al.e de 1.
Voto de Corrientes, y le dice, q.e después q.e se retiro el S.r Velesco entro el
Capitán Roxas natural de allí, q.e prendieron unos 100 Europeos le quitaron las
armas, y q.e volvió á reconocerse dha Junta, q.e 7. Buques menores Armados, q.e
estaban allí del Paraguay los apresaron, y q.e las Tropas del Paraguay desenga— 286 —

nadas ya de su livertad y dros., se encminaban en N. 50 [0] hombres á q.e en la
Asumpcion se reconociese la Junta, y prehender al S.r Velasco, p.r q.e no querían
Tiranos Europeos, o sarracenos q.e los mandase: El Gov.no de S.ta Feé felicita
a la Junta p.r este echo, y q.e espera p.a remitir los últimos / avisos del Paraguay,
yo suspendo el Juicio p.r lo perteneciente al Paraguay, pero te aseguro, q.e des
mayo mucho viendo la omicion de essa, y q.e todo vuela como digo, sino van so
corros, y auxilios, de ay, p.r q.e con esto opinan los ignorantes, q.e todo ay esta
perdido, q.e es lo q.e persuade la Junta de B.s Ay.s en tnos, q.e ninguno
sino ellos leen las gasetas p.r q.e Carta no se entrega, y ay un zelo terrible sobre
esto, y aun los mismos Ingleses se resisten á llevarlas p-r los edictos, y penas
impuestas sobre ello.

Oy se escapo un Pobre Marinero, q.e havia tomado partido con ellos, y servia
en calidad de ranchero, el q.e da terror el oirlo p.r q.e asegura, q.e el Español
Europeo q.e toman descuidado lo degüellan, y roban en t.nos q.e p.r sanjas y
cercos ha contado unos 18 y es tal su freneci, q.e lo crusifican á puñaladas, pues
en uno contó sobre 50 taxos: A ninguno mejor q.e ati le corresponde avivar esto,
p.r q.e tu casa ha sido la mas perseguida, el viejo q.e devía tener una vejez des
cansada lo tienes desterrado y toda la familia según me asegu/ran, los oficios de
buen Español q.e ha hecho tu. P.e aun están ocultos, pero si esto se transquilisa
los veras, y los documentos q.e yo te mande de este Gov., Cabildo, y Salasar lo comprovaran, y Maestre, q.e esta ay puede informarte, y p.r ultimo defogaron su colera
con Basilio, q.e te aseguro, q.e diciendote esto tengo las lagrimas en los ojos pues
mi corazón me lo pronosticaba y no queria dexarlo ir, pero el afecto de sus Hijos
y familia lo arrastro p.a q.e essos infames, saciasen su perfidia, p.o assi Fran.co
vengan Demonios aunque sea, no se fien de Ingleses, y a todo transe costéese p.r
nosotros todo, q.e aqui se pagaran los fletes de los Buques, y 10101 hombres de Ca
narias, 2010] de Mayorca y 500 de Maon hay suficiente con algunos fusiles p.a reemplasar la falta de aqui, y créete, q.e si tengo imfluxo todo se allana, y viviremos
eternam.te en paz, y siendo Españoles hasta morir, sin q.e me contriste la / perdida
de nada p.r q.e tengo espiritu, y oy fondeo de regresso una Goleta, q.e mande ar
mada con 50 hombres ami Saladero p.a q.e p.r la costa viese, si podia hacer un
desembarco, y salvarme algunos Cueros, negros, o útiles, pero observo q.e ardia
todo lo de Madera, y q.e estaban pocecionados de mis grandes almacenes q.e havia
echo sobre 800 hombres, Desuerte q.e todo lo concidero arruinado, y si dexan
las paredes no sera poco, pero me rio detodo, como triunfe esso, y aqui hagamos
venerar á el n.re de Fernando, y Español sin otra mésela, p.r q.e con política, yo
haría salir hasta el mas pequeño rastro de Estranjero, q.e odio eternam.te. Aqui
se ha propagado q.e essos 4 q.e fueron presos de aqui, y los demás, q.e se han
remitido, asaver Murriondo y sus sequases, se trabaja mucho p.r q.e regresen, habla
p.r q.e no se cometa esta falta de política, pues es disgustar á muchos, y fomentar
nuebas Historias, y assi hagan los Duques / de las infamias, pero no los manden
aqui, Chile esta en una fermentación terrible pues con la muerte del Presidente
de la Junta, q.e formaron todos quieren ser Presidentes: Los Oy dores han sido
depuestos y Bajo Aldunate, é Irigoyen se fueron á Lima, y Ballesteros el Regente
y Concha desterrados fuera de la Ciudad y han nombrado Abogados p.a la nueva
Audiencia. En la Gazeta de B.s Ay.s, se ha impreso un diario seduciendo a todas
las clases de Havitantes de Lima p.a llamarlos á una revolución, Desuerte, q.e es
asombro lo q.e mina la infame Junta de B.s Ay.s y sus pérfidos sequaces, y repito
q.e todo arde sino se remite auxilio sin contemplaciones, ni demoras: La Junta
luego q.e llegó á entender q.e Villota, y Reyes estaban aqui les paso oficio á sus
Mugeres p.a q.e immediatam.te y la mayor brebedad saliesen de allí p.a venirse
con ellos en esta Plaza. Si viniesen 20[0] Gallegos seria oportuno p.r q.e esta gente
es buena, y lo pral. deven ser buenos oficiales p.r q.e aqui no los hay / sino el gral.
Vigodet; y si conoces q.e todo es en vano avísamelo sin perdida de tpo. p.r q.e
aunq.e sea pidiendo limosna quiero salir de aqui, ya q.e mi Amor ala Patria me
ha puesto en este estado, y q.e el Gov.no se complase en mortificar a los q.e hemos
tenido este modo de pensar, p.r q.e Fran.co ¿Como podra persuadirme el mas zeloso, q.e han faltado 100 fusiles siquiera p.a remitir? Que crédito se ha dado a

— 287 —

�•eguasap XcnSBJBj jsp SEdojj^ sej 3-b X 'uojesaidB soj XEnSBJBj jap ijjb uBqeisa
a-b 'eopeuuy sajouaní sanbng -¿ a-b 'eiunf eqp asjaaouooaj e oiajoa a-b X 'senue
sej uojEjinb sj soadojng q()i soun uojaipuajd 3'b 'ijjb ap jejnieu sbxojj neiide^
ja ojiua ossaja^ J-g ja ojfjaj 33 ab sandsap 9-b 'aoip 3j A 'sajuaujo;^ ap oioa^
OI ap 3'jy J3 Biunf ej v ep a-b 'ssued soijea soij33ui ueis^ a-b ej ua oXej^ ap ^g
ap s-Xy 'sg ap BjazB^ Bun opiaj ag -(uaXBg jasof U'g) opeuiejj jojba sp X 'uozbj
ap ajquioq aoajBd X 'opeuedmosB eq oj opepjos apsap a-b objo a-b •oiJBiajjag orao^
etuBduios ns ua japog;^ oxejj X 'ouia a'b 'jauojo^ aiuaiuaj, un e (['"]) Xo opepein
Eq ss oi'uieseissp oinJ e 'ojjaa jb uasueqe ab soje QQ^ X 'inbe u^sueqs a-b 'sojara
-;jd soje SBáijjy X nBapuoy opajjo S'd [010t s"b ejn^ase Xo opesed oiaa^jeg ua X
'uaiBui X 'uaijese 3*b E-d / peu^Aij ej sajopuapaj^o sojáau ap uopjod búa opuaiunaj
ueiss sand 'soipaui eoj ua uEJEjBdaj ou sespi sns sojja JinSasuo^ j-d a-b asjaaj^
•aAap 'oSanj ope^ad ueq 3j 'sojiosou uoa ouia as X sojja ap oinq as a-b j-d Bjanj
oj^p^jBg ua Eiuaj sajpcj X souEuuajj sns X ja a-b 'mbe ap jEJnjEU uaAof ajqod u^
:Biuauíuadss as ab ojaz ja X 'souiauai a-b 'sej ouioa scjjejnuí jeijbsb e-d aiua^ sa ou
X 'uídsg ojJand ua eq33 Ejsa EjJaij ap ajJBd ej 3'b J'd Mapjora apand ou ejjiqa a'b
ja X 'jouedsa svuiBnjd n^rjidsa X 'esajaiua Xeq a'b J-d auido as ([a-b]) 'esos ejio a-b
Era j-d 'Bjapa^ns issb a-b asjaaja apand X 'soues X 'sopjo^ soujauajuEra X JBsed
soraajpod Easajj ^ujes uis X jbijbj apand sou epeu 'jeui ejap souanp opuais 3-b -jd
ou'Aoy XBq is "sofaiA ap somajuoui sou oajj o jad 'soinijjns a-b 'oiiis ja j'd sbijoj.iia
ubjub^ s-Xy -eg ap soj b^ -ojjosos ja eiu^a ou sBJjuaira uasBjjsaipB as 3-b seuisp
soj X sajpA sajqmoq soj sopoj jeuopiunm X jeuijb 'jofaiu oj euas a-b X '[¡snj
uis ueqeis3 seui soj ab SAjssqo OApora ajsa uos X 'snbeie ua ap osea ua oisand
ns oun epes b jbjbuss e-d seuijy sej ajqos sodJan^ soj sopo; uojaisnd ss Xo

e opep Bq 38 oiipsjs an^) ¿Jiiimaj B-d ejainbis sajisnj qqj opBijej neq 3-b 'oso[
-az seui ja snuipensjsd Ejpod 01003? o^uEJj 3'b J'd 'jesuad ap opom aqsa opiuaj
soraaq ab soj b jejijiijoui ua asBjdmos 39 ou'ao^ ¡3 a-b X 'opeisa aisa ua ojsand eq
atu bujej B[e joniy ira a-b eX 'inbB ap jijes ojainb eusounj opuaipid eas abune
3'b J-d -odj ap epipaad uis ojauies¡AB ouba ua sa opoi a-b sasouos is X íjapoSi,^
•jbjS ja ouis / Xeq soj ou mbB a'b J-d sajepijo souanq jag uaAap [EJd oj ^ 'Buanq sa
ajuaS Ejsa a-b J-d ounuodo Búas soSajje^ [0]OZ uasaiuiA ig -bzbjj Bisa na sojja uos
asjiuaA e-d ijjb ap u^saijes pepaqaaq joXeui bj X ai-uieieiparaun a-b e-d sajaSnj^
sns e opijo osed saj inbe ucqBjsa saÁa^ X 'bjü|ji\ ab japuaiua b o^ajj a'b oSanj
eiunf B^ :sBJOui3p iu 'sauopejdnisiuo^ uis oijixne auiuaj 3s ouis apjB opoi ab
o)id3J X 's^sBnbss sopijjad sns X s'Xy s-g ap eiunf ame^uí bj euiiu a-b oj OJqraosB
S3 3-b 'auansaQ 'uopnjoASJ Bun b sojjbuibjj B-d buii^j ap S3juejiabjj ap sascjj sej
sepo^ b opuapnpas ouetp un osajdmi eq as 'S'Xy s-g ap eiazB^ ej ug -Bpuaipny
üAanu bj B'd sopuSoqy opEiqraou ueq X pepnr) Bj ap ejanj sopejjaisap eqsuo^ X
aiuaSay ja sojaisajjeg X 'euirj b uojaivj as uaXo^uj a 'sisunpjy oteg A. sojsandap
opis ueq saJopÁQ soq ¡sa^uapisaj^ Jas uajainb sopo) uojeuijoj 3-b 'eiunf bj ap
ajuapisaa^ jap ajjatuu bj uoa sand sjqijjsj uopeiuauuaj Eun ua E^sa ajiq^ 'inbc
uapueui soj ou ojad 'sbiuibjui sej ap / sanbnfj soj UB^r.q isse A 'sbijojsjjj seqana
jEjuauíoj A 'soqsnra b jejsn^sip sa sand 'Bapijod ap bijbj Bisa sismo^ as ou a*b J-d
ejqeq 'uasajgaj a-b J'd oqinra efeqej] as 'sasenbas sns X opuoujnj^ j^aese 'opiiuuaa
ueq as 3-b 'sEuiap soj X 'mbB ap sossjd uoaanj 3-b f? sossa 3-b ope^Bdojd Bq as
mby *3i'uiBUJ3)a oipo 3-b 'ojafuBJis^ ap ojjsbj oyanbad scui ja BjsBq Jijes eueq
oX 'ejiHjod uoj a-b J'd 'Bpsara ejjo uis jotiEdsg A 'opuEujaj ap aj-u ja e jBJauaA
somBácq mbB A 'ossa ajunu^ omoa 'opoiap ou 301 ojad 'ood Bjas ou sapsJBd sbj
UBxap is A 'opeuinjje o.iapijuoj oj opo] a-b auansafj 'sajqiuoq Qflg ajqos oq.&gt;3
EiABq a-b ssua^euljB sspuej^ siiu ap sopeuopaaod ueqeisa a'b A 'BJapej^ ap oj opoi
BipjB ab OAJasqo o jad 'sa^nn o 'sojáau 'sojan^ soun^je auueAjes A 'o.)JBquiasap
un jai^q eipod is ^asaiA bjsos bj j-d 3-b e-d ojspejeg iuib ssjquioq 09 uoo epeui
-jb apuBiu a-b 'Bia^of) Bun ossajgaj ap oapuoj Xo X 'niuídsa oSuai ab Jd epeu ap
Epipjad / bj aisijjuoo am a-b uis 'juooi ejseq sajouEds^j opuats X 'zed ua aruiBuja^a
SOU13JIAIA X 'bubjjb 39 opo; oxnjjuii o^uaj 18 3'b 'aiaaj^ X 'mbB ap eijej ej jBsejd
•maaJ E-d sajisn^ soun^je uoo aiuapijns Xeq uobj^ ap 005 X e.uoabj^[ ap [o]O^ 'sbijeu
•^3 ap ssjquioq [0]0I ^ 'sanbng soj ap sa^ajj soj ueje^ed 38 inbe 3-b 'opoi sojiosou
j*d asaajsoj aeuEJj opoi b X 'sasaj^uj ap uaij as ou 'Bas anbuiiB soiuomaQ UB^uaA
oo'uejj issb o*d 'Eipijjad ne uaseioes 'sauíEju; sossa a-b ecI ojjsejje oj eijiiubj X
soCi^ sns ap o^^ajB ja ojad 'ji ojJExap Bijanb on X BqBjpsouojd oj ara uozBjoa ira
sand soCo soj ua sbuiuSej sbj oSuai oiss ajopuarnp ab 'ojnSasB a) a'b 'oijisbq uo^
ejajoa ns uojBííojap ouiiijn j'd X 'siJetujojuí apand a' b eisa 3-b 'susaej^ X 'UEJEAOjd
•moo oj jesejeg X 'opjiqc^ "ao^) sisa ap apuEiu aj oX 3-b soiuaran.^op soj X 'sejsa soj
BsijinbsuBJi as 0183 is ojad 'soijnao uBjsa une a-j -ni oqasq eq 3-b jouEds^ uanq
ap soi.^ijo eoj 'uBj/n9asB ara unSas bijiiubj ej epoi X opBJjaisap sauap oj BpBsuea
-sap zafaA eun jau^i BiAap 3-b ofaiA js 'EpinSasjad ssra bj opis Bq eses ni 3-b J-d
'oísa jbaiab 3puods3jjoa 3j lie 3*b jofaui ounSuiu y : soxbj Q9 ajqos ojuo^ oun ua
sand 'sepejeund b uBaijisnj^ oj a-b 'ijauajj ns jei sa X gx soun opeiuo^ eq S03J33
X sefuBs j-d 3-b sou-t ua UBqoj X 'uejj^n^ap oj opepinssap ueuioi a-b oadojn^
jonBdsg ja 3'b 'ejn83SB 3-b J-d ojjio ja J0JJ31 Bp 3'b J3 'ojsq^uej ap pBpijBS ua
BIAJ3S X 'sojja uo^ opiiJBd opBmoi EiAEq a-b 'OJauuEj^ ajqo^ un odBasa as Aq

— 98^ —

— L2Z —

8
•ojja ajqos SBisandini
sBnad X 'soi^ipa soj J-d s^jjbasjj e uaisisaj 38 sasajguj somsiui soj une X 'ojsa
ajqos ajqtjjai ojaz un Xe X 'e3aj]U3 as ou bjje^ a-b j-d sejase^ sbj uaaj sojjs ouia
oun^uiu 3-b 'soui ua s*Xy e-g ap Biunf bj apensjsd a-b oj sa a-b 'opipjad
eisa Xb opoi 3'b 'S3iuejou3i soj UBuido ojsa uoa a-b j-d 'Xe ap 'sotjixnB X 'sojjo^
•os uba ouis 'oSip oraoa EjanA opoi a-b X 'sssa ap uopirao bj opuaiA oq.inra oXem
•sap a-b 'ojngasB ai ojad 'XenSeje^ \e siusisauaiJsd oj J-d opinf ja opuadsns oX
'Xen^eje^ jap sosiab / somiijn soj Jtitmaj B-d EJadsa a-b X 'oqja aisa j-d Bjunf ej b
Eipijaj a^^ erg 3p ou'AOf) ja :3sepueni soj a-b souaaejjBS o 'soadojng soubj^x
ueuanb ou a'b J'd 'odse[3^ j*g je japuaqsjd X 'eiunf ej ssapouoaaj as uopdmnsy
e^ ua 3-b b sajqmoq [OJOS o'M U9 aeqeuiin3ua 38 "sojp X peusAij ns ap eX SBpeu

I oiunf
/ -uapjosap ss
opoi 'eaiiuiij sns ua jenb BpBa .e B^uaiuo^ as X 'esmbssd epiSu eun B^Bq as ou
sBJjuauu X sBpuajosut a soqoj 'soijnsui sjjns ouepspnp ja 3'b X 'soiíjap soj jb8iisb3
ap jsxap ua ou ojad esos ejio ua pB|J3Aij jauaj u3Aap SEDiJaray sej X 'esajaiua
uoa ojjsuaiuoa X ojje3iisb3 oíAap UBqeqoj is X 'sauoijBSJaAUOo sEisa uauaii as ou
sfEA X saos aiua3 uoa a'b j'd oiuajei oood ap sa ojs^ *jeJ3U3^) -oju vam nata X 'bsu
uej8 búa oqnq a'b oj uoa Uvqou ap vuvS u^iqtuoj oip aiu tía o 3'b 'uvqvqoj 3*6
oj ojuvi Dja s^né 'lapo^i^y a.)ip saj 'o8ui j^bjj b sspijes sej uos epBn^e X 'uopjoa
jap soqoj soj opuaiJi^aJ X 'uopssjaAuos uojeqBJ] X 'Euag X oiueg ja ep aj sepuo^
•gBqp jaseq e*d Bsijoine soj asuo^ a-b ojad 'J3B3 a*b ajqos uauaii ou a-b 'sasnj
-epuy ap uopjod eun uos a-b 'sop^upsduis opiejijem tnbE ubuiejj as a*b sojap
epuoj eun uos sjjanm ja ua Bjjuanoua as 'epueji^u Bsisajd 3-b o "oj^ijad seiu
BJappuoa as X 'spand a'b aqjou ej ajquinjsoa ap auaij oj oraos sBip g bjob epuoj
ap / lapo^iA^ oijBg -ojspBpjaA X jbsj oqss ua aJiJajaj ojsa jeiipsjse B'd iBeajaiua X
'uopadsun.)jp eiJBsasau sa onisiui oj j'd X 'BjauaSap auans bjeui Bjambsajenb b ojsa
oiad 'oidasuos ja opEaSuEJÜ eq as oísa J'd X 'JEjndod sa j^poSr^ .-JEjadsaj BSsq oj
a-b EpeuiJB Esjanj uos ojad otuajBi X 'Bspijod eqsnm X íEJadsa ap soiaíins ap
sspsjd as Bip ja ua X 'senpje sEuajBiu E-d ouBsaoau o^uajBj [3 uis X sasnj 8Bsod ap
ajqmoq ojad 'soiuauuijuas souanq 'jbiijiui uanq sa íapo^í^ -oujatAOQ je aruiejos
essapqo as a'b X 'sauoiuido JEjinb B-d ajua^) ap otjixne js osozjoj sa a-b aijans
ap 'ouesXe^ ns is X 'asBJjua ou jBSBjeg a-b e 'soisandsip UEqBisa opijanb asaiAnq
ou íapog; ^ a*b une sauBjeie^ soj a*b ou-ao^) ap sibajis ojad 'oipa^-jg jBSBjeg opjiA
-B3 jap uopeipaui eje ojad '[a asaipuajap bj a-b 'ouBpupsA ns b X 'opeuinjje eiAeq
bj a*b bX a-b issb X 'sspipam sns oáajj a'b oSanj jBpajdsap X 'asjauodo j-d optpjad
eiAeq bj ja a'b j'd 3'b 'oxip aj a-b J'd 3-b Xajji a^ js ajoqsip X 'ezej^ ejap opueui jap
asJiApaJ e ssopuaiuido sand 'ojanbjBg / jap sapBpjaA sbj 'oijg oxip aj lapo^i^ ssip
S3J1 bjob ojqajss as a-b "Ejjan^ ap Biunf ej u^ opuaipjB (uoj) apáñeme Xo X aqjou
Bipara b sajuaijjnsu; soj oganj uojBSad aj ([EAanu]) 'bXbj^ eje (uoj)anj as jBjod
•raaj jap seijnsaj ap a-b (uijuE^jag un X) Bseuin^ bu^ :ejeijnsaj a*b souisabs ou X
'osajd UBq soj 'oXojjy ouisim ja X 'eisoa bj J-d siajanSij^ ap opej ojio |ap saiuaS
•jnsuj sojb sauopuaAajd X 'SEppou jBAajj b uojbuioi soj a-b ua opBjsa ja un^
UBqBSBd a-b 'sojsa ap soun^jB uoa souesusuie sajog sop uojbiuoj aqsou jaXy
9 oiunf

�los xefes q.do de todo se desentienden, y solo se ocupan en mandar empleados?
Que se ha adelantado con las Cortes y la mutación de Gov.no q.do saviendose lo
revolucionario, y caveza de Elio lo mandan de Virrey en estas circunstancias? Que
recompensa se ha dado a los afectos a la buena causa q.do Salasar q.e era el dis
pensador se le entorpeció p.r el Virrey? y las gracias particulares q.e señalaba el
Gov.no se han olvidado? En fin todo es desorden, y es muy infelix el q.e en la
America no sigue el partido de los brutos, y solo sigue en la corrupción, y robos
p.a adelantar su caudal, q.e es el objeto de los mas de los Europeos q.e las habitan,
particularm.te esta parte, q.e / después de ser la mas despreciable es ocupada p.r
gente de pocos principios, y egoístas, q.e en viendo vn hombre de algún discer
nimiento, o q.e no se une, y da con ellos a lo ordinario, ya lo toman entre ojos,
y en el blanco. Mucho he sufrido, y sufro pero mis Émulos tienen q.e guardarme
fueros, p.r q.e mis mismos Enemigos tienen q.e confesar mis sacrificios, y servicios:
Ya el dinero escasea, y tendré q.e empesar a dar arbitrios p.a sostener las Tropas p^ro
te ofresco, q.e si esse Gov.no no varia abandonare mi Familia, y vuscare protecion
entre los Indios, ya q.e essa parte pral. de mi Patria abandona alos q.e p.r solo
su nacimiento quiere q.e floresca. Ninguno me gana á humano, quantos. me conosen saven mi sensibilidad, pero te aseguro, q.e le pido a Dios un cruel p.a tomar
vengansa de los vltrajes q.e se están haciendo á vna porción de nros. Hermanos,
cuios gritos claman al cielo, y q.e gymen baxo el tirano yugo de unos Sequaces
de Napoleón, y q.e habrá q.e escrivir su Historia muy parecida ala del Gavinete
de St. Cloud. /

9
Enla Gazeta de B.s Ay.s del 30 de Mayo se incerta un oficio de Castelli p.r
el q.e avisa la tranquilidad del Perú, pero es falso p.r q.e se save q.e Goyeneche
con 8010] hombres esta ala espectativa de sus operaciones y q.e el no esta contento
con los Desquitados en la mutación de Gov.no. La Junta ha oficiado p.a q.e
Mont.o la reconosca, y q.e sesaran todas las Hostilidades, se mantendrá á cada uno
en el goze de sus empleos, y no se hará la menor novedad, El Cavildo me ha
llamado, y pedido dictamen, y le he contextado, q.e Ínterin la Junta no reconosca
las Cortes no se le puede prestar obediencia y q.e aunq.e spre. esto traerá males
pero q.e se evitan otros, y se esperan ordenes de essa, pero no entran los de
B.s Ay.s p.r ello, y será forsoso sonservarnos, y morir antes q.e perder la dignidad
de un Pueblo Español y leal á su soberano. En este momento q.e serán las 4 de
la tarde ha fondeado un Buque pequeño corsario, q.e avisa q.e en las Bacas, q.e es
un paraje de la costa de esta vanda vio 2 Lanchones, y 3 lanchas del Rio armada
q.e estaban de / sembarcando gente y artillería, y pertrechos, q.e a el Je tiraron
dos cañonasos pero, q.e el conociendo fuerzas superiores hiso p.r venirse, De modo
q.e no tardaremos en sufrir los fuegos de ellos, q.e serán correspondidos: oy se
han mandado salir varios sujetosy entre ellos D.n Josef María Roo oficial 1. de
la Aduana Hijo de B.s Ay.s p.r q.e te aseguro, q.e cada dia tenemos de q.n sos
pechar, y p.r lo tanto clamamos p.r gente de essa, q.e no tengan coneciones, ni
Parientes, sino Amor a la justa causa, y sostener la'integridad sin q.e se pierda
una vara de terreno, y todo vnidos, p.a acavar con el pérfido Napoleón. En mis
anteriores te he d.ho. alguna cosa del Oydor Acevedo, y te repito, q.e no se ^ien
de el p.r q.e es un botarate indigno de la Toga; y q.n graduó por un moso de
juicio y buenos y leales sentimientos es a Garfias assesor de la Precidencia de
Chile, q.e actualm.te esta sirviendo la Secretaria del Virrey interimen.te p.r la
Comicion de Esteller al Rio Grande, he tenido con el dos conferencias, y me ha
agradado, y su opinión la aprecio; pero de / Acevedo, si estubiese de humor te
contaría mil anedoctas, q.e te servirían de divercion, y de conocer sus ningunos
principios, pues hasta criminal es q.e se le tenga dado facultad de jusgar, pues ni
save lo q.e es Histituta, ni ha saludado un libro de LL, y solo quatro Casetas q.e
todo lo toma p.r el rabo, y solo es un charlatán de Cortes, al paso q.e sus Hermanas
y Madre me merecen toda consideración, y respecto.
10
Anoche a esso délas 12 tiraron los insurgentes 4 Granadas grandes, que re^
ventaron cerca de la Plaza, pero no hicieron daño sino en una Casa de D.a María
— 288 -^

�61

— 68^ —

"[Oí 'S 'T 'X • f^ISrOIST pjnHO BPUBa,,
ou^aiqo^ -sajiy souang 'EiiijuaSjy uopBj^^ b¡ ap jbisusq OAiipjy]
•neapuojj -Eidoa sg
•oapiAamoj^[ ap bzbjj Bjap JopBiuaAO^) -jbi^)
= nBapuojj asof — 'USl 8P 6 iso8y 'o^ag oXoajy ap '[Bif) jauBn) -soub
6oqjnui 'c;w e -3n2 soig -oiuauíBjjBd ja JB3IJM3A ajpod anb ua Ejoq bj bueucui ap
Bip ¡a. BJBd opuEjenaa 'aiuaiajipui ajjas apand ou uoiuido A p^ppijsj Bíns 'ojqan^
asa ap easaja^uí eo[ e oinbasqo jod anb sbui sas ou anbune 'pmpijos bjss Bpcj
-iBsap BJEfap ou -g^\ a*b ojadsa o^ -uoisiui ns ap oiuisijuejjodiu; ojaFqo ja oubsss
-au asan} ;s 'sBpinipsuo^ sapBpuoinB seuiap A 'jouadng nsap "g^ ap Bpuasaad bjb
Bjpuodxa anb ua jBqjaA Eijuajajuoa sun apjan^B a^as SEuuy SBjap 3¡a\ ua *¡bj^)
jap osiuMad ajuapaaajd uo^ í 'oiJBiuamBjjB^ ap asBp na anb BJBd EijJaAaqo^ i
BQazjB^ ouaAjy aso u'Q ojpjaxa aisa ap arpuajuj jo-g je bzbj^ esa B jciqiua ap
pBpissasu bj ua suod aui se'aoj^ se^sa ua pEppijaj bjb A 'uoijej^j Bjap sasajajuí
sojb '^ay jap sopcjgBS soqaajap soj b BpuEjaoduii joXbui Bj3p ojunsB u^
*P ojsoSo
o'I oSL
•\oijD)U3iuv¡sod OWLO3 'mn^a^i^o^ X vuaojnj -y •[
ap maua \a opunsiao oapiaatuo^^^ ap Jopmuaqof) jv nvupuo^j • ap ototfQ — *^

oasnj\[ A OAiqojy-xgM opuo^ -oap;Aa)uoj^[ 'no

'[8
bj ap

OAiqaay]

•UOI3E3O jofam Bjssq 'jojny ja sjjb^ as ojad
aJouSí as ou 3-b B a-b esos ej^o b buiuusi ou oj^afqo im A 'ojjiisjd jss ouimoqB
a-b J'd souu sbui sajadsa ou 'jaded aisa ap osn / a^eq as 3-b eijijou iui b b3sjj is
anb a-d jsdBd ajsa uos opBpin^ 'BJa^ij es^aeo A 'ojuainiBjpuojoiB ns A 'opBmanb
jEjsa oíAap a*b 'BJjan^) omos opiua^ Bq a-b sopBj sojem ojad 'Xajj;^ J'g J3 jonBdss
s^ -ajes a-b oj souiajaA 3-b uos sajuapijns uauaij z\ uoa 3-b -g-g e ESip aj a-b
3jopE)x3iuo3 aq A 'SEip o^ ap -ojj ja BjBjBuas ssj as sBuiap soj a-b A 'ajuiEjEipaui
-ui ubSjbs soiuojd uaisa 3-b 'souBiuaiuy sanbng soj 3-b B-d napjo bj opuapeq
Bisa as a-b auiopuBsiAB Xa^i^ J'g jap uesapa un jBJiua ap EAs^y :pEpun3as -eju
bjiuo3 93 8auoi3Bjduiaiuo3 ua souiEpuc A 'JESEd uBqBxap ib sand soiuajur so^iui
-aua A 8B3oq souaui SEjsa jauaj A 'jiAiAai sBfja.iBq ososaoj sa "j'j -sbju ap muídsa
J3 BJjuo^ uaiirapB 3S inbB ouios A 'sajua^jnsui soje sopeuopede seui soj uos a-b
'aaj ap ajaaj^ 3-b j-d 'ojjan^ ua soiuaua^ a-b 'souB^uauíy sanbng ¿g ap Bpijss bj
^aaj¡^ jb ojsandoad aq uaiquiBj^ -sojiosou ap epjanse as is isa BjsBq asjapuajap
ouBssasau 83 'bisussoui bj jaJapcd A 'sapcpni^ eop / ssiea aapjB jba Bisan^ ara a-b
'ojuaioiijuas jap j^sad b 'ojad 'soueios sojap asJEiSnja^ B-d ese ni Bisa ua oiiain
as ea^ JopXo jap bj A 'sEpsisnsE SBiusnb sbua aa)uooua sand 'eijiiuej bj jb8joiu
•bj3 jajBq ap BjajBj cipijjad bj opuatA opBjadasap ua oq.ia sajjB3 sbj J"d aqnpuB
aqaouB a*b 'ojn^asB ai ab j-d jejoa ap Bq oiuouiaQ ja 'ojaaja opiAap b ojsa BAajj as
ouis 8"b 'opujnqE ubi Xojsa X 'bs^aia nos bsos bj jbuio) eá ososjoj sa sofBjc uoa
sopoj opepanb Bq 3*b saod 'buub^^ aj a-bunB A 'ubjbubjjb as sspoj ojad 'sapsijns
•ijip sns osnd am sojEdaJ sojjoj soun J3JEq a*b uauau 0sJ3 a-b sBJapjEqiuoq 9Bj
33BAIAB 3-b A JBSBJBg B J3A E^d OUOpiniO3 8UI A^ill^^ J-g J3 'BUIB3 n8 U3 BpBSUBS
-sap BqB^sa a-b 'oxas jiAsp ja bjjuo^ Bpifuip biuib^ui eun sa SEpuuEj3 sbj jbjij ap
oqsa ja sand pspni^ Bjjanbe euBaquioq aj as oi^is ja jBjiiaJ Biosq ouis a*b 'eiunf
ajqBpaadsap bj b oaauíud jbuiijui ojad sX-y s-g b a^aquioq p^piAOJd ap soiafng
SO1JEA UOS J3A B 38Bd S9U"b B JO'AO^ J3 A í^&gt;Jll\ J'g J3 J'd OpJ03B 88 Bip J3p
Xi sbj UBJ38 3-b aiuBieui aisa ug -usinsaxa A uajusAui a-b sbui J"d 'sojuajuí sns uajSoj
a-b 'oai3 ou A BpuBisuos Xe ojad 'sjqísod sas eaj ouBp o^uEnb X 'sBquioq UBJaiara
son a-b soiuaajj A 'zauío^ eanjua^y u-Q ap BpniA UB^nQ 3pj;iBi\[ bj b ojunt osubjq

�f
[10.— Oficio del Gobernador Vigodet a J. Rondeau, aceptando el parlamento de
J. A. Calcena y Echeverría].
[9 de agosto de 1811].
Como los Gefes de esta Plaza no aspiramos á otra Satisfacción que ala de
guardar los derechos sagrados del Rey, los intereses de la Nación, la felicidad de
estas Prov.as y en particular también los intereses de este fiel Pueblo; convengo
en que D.n José Alverto Calzena de Echeverría se presente mañana a las once de
ella más acá délas primeras casas del Cordón con las formalidades de Parlamen
tario, y con las que yo mismo saldré de esta Plaza, y al tiempo de avistarnos, dexando cada uno su respectivo Acompañamiento, nos uniremos para tratar délos
Asuntos que VM. indica. = Dios guarde á VM. muchos años.
Montevideo 9 de Agosto de 1811.
= Gaspar Yigodet = Señor Don José Rondeau. Es copia Rondeau.
[Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional.
"Banda Oriental 1810-1814" - X, 1, 5, 10].

[11. — Oficio de J. Rondeau a la Junta de Buenos Aires, dando cuenta del fracaso
de la misión de Calcena y Echeverría].
110 agosto de 1811].
Exmo. S.or

No puede decir lo mismo de que e dé demisión ó licencia a los Portugueses que
voluntariamente hayan tomado servicio en las tropas españolas; pues no cree
exista estipulación alguna que justifique semejante pretencíon; y porlo que toca
alos que acreditan haber sido forzados presume el abajo firmado no habrá incon
veniente, estableciéndose la reciproca por ambas partes en los Servicios de Mar
y tierra.
4.a Que se pondrá en libertad, y se restituirán los Bienes embargados á los
Comerciantes Portugueses presos en Buenos Ayres, así como se entregarán los
esclavos huidos á los Portugueses empleados en el Ex.to de Buenos Ayres.
RESPUESTA. — El Gobierno de Montevideo apó / yará sin duda con esfuerzo
todo lo justo de esta demanda, y es de esperar que la primera parte no experi
mentara dificultad y que el Cap.n General Vigodet promoverá igualmente la Se
guridad. El efecto de las varias pretenciones que se han sugerido al General D.
Diego de Souza depende en ciertos casos del Gob.o de Montevideo en otros del
de B.s Ay.s., pero no parece haberse tenido presente que estos Gob.nos no son So
beranos, y que la Sana politica y el ínteres mismo del Gob.o Portugués exige
los mire puramente bajo este aspecto.
El abajo firmado después de concluir asi sus observ.nes rápidas sobre las ins
trucciones comunicadas á D. Diego de Souza espera que sirviéndose el Ex.mo S.r
Conde de Linhares elevarlas á S.A.R. el S.r Principe Regente tendrá S.A. la bondad
de mandar se modifiquen, y ciñan á los términos análogos al objeto declarado
de la entrada de las tropas Portuguesas, á las profesiones solemnes hechas en
aquella época p.r el Gob.o Portugués, y en una palabra á la paz harmonía, y
buena amistad entre aquellos Payses, cuya conservación es para todos de tan
grande importancia. El abajo firm.do / se aprovecha con gusto de esta ocasión
para renovar al Ex.mo S.r Conde de Linhares las expresiones de su alto respeto,
y de su estimación particular =
El Marques de Casa Yrujo = Rio de Janeiro 4 de Diciembre de 1811.

Considerando que una intimación militar por medio de un parlamento ala
Plaza de Montevideo lejos de proporcionar el convencimiento de aquellos Gefes
sobre la necesidad de reparar con una unión fraternal y amistosa las consequencias
del escandaloso atentado de haver llamado en su auxilio las tropas de una Nación
extrangera, limítrofe, y que desde los tiempos mas remotos y atropellando las re
laciones mas sagradas ha intentado la posecion de estos países de la banda Oriental
y Septentrional del Rio déla Plata, solo serviría para irritar su orgullo y obs
tinación, determiné entablar una negociación por medio de una Conferencia Verbal,
afin de instruirles fundamentalm.te délos riesgos que amenazaban á la integridad
del territorio, de su responsabilidad á las resultas funestas de un Acontecim.to
menos favorable, délas ventajas déla unidad del estado de nuestra situación politica y Militar, y déla predisposición de VE. á conceder y garantir al Pueblo de
Montevideo asus Autoridades y Vecindario quantas condiciones fuesen compatibles
con el Sistema Grál, y con la dignidad de VE.
Varios sugetos de mérito y aptitud para / el desempeño deeste importante en
cargo se presentaron ami imaginación; pero al fin me decidí por el Intendente
de Exercito D.n José Alverto Calzena y Echevarría, creyendo que la responsabi
lidad de su carácter y persona unida la circunstancia de no haver tenido relaciones
anteriores con el Gov.no de Montevideo le concibiría la atención desús Gefes,
especialmente de D.n Xavier Elio, á quien havia tratado con franqueza en España.
Avisado el Intendente, quien de antemano havía manifestado esta idea y ofrecidose a su execucion embié á la Plaza un oficial parlamentario con el oficio de
que es copia el man.0 1. y se me contexto accediendo ala conferencia Verbal
como verá VE. por el del num. 2.. Sin perdida de momento firmé la instrucción
n. 3 p.a q.e sirviese de regla en el desempeño déla Comisión, comunicándole
los demás avisos q.e me parecieron oportunos al mejor éxito de una empresa, en
q.e se afianzaba la integridad^ territorial, la terminación de una Guerra exterminadora, y el Sociego délos fieles havitantes de esta Campaña; Objetos á mi vez
de la primera importancia á los intreses del Rey y déla Patria.
Llegó la hora del parlamento, y en las inmediaciones déla linea se unieron
el Intendente y el Gov.or Vigodet para conferir sobre los asuntos que ocasionaban
la entrevista.
El Intendente comprendió en sus primeras insinuaciones la idea depasar ala
Plaza para q.e interviniese D.n Xavier Elio en la Secion, asi p.r ser este el sentido
del parlamento como por que tratándose de negocios interesantes al Estado y / a
estas Provincias correspondía de necesidad la instrucción del Gefe Superior déla
Plaza. Nada parecía mas racional que la adhesión á esta propuesta, si se proce-

Hasta aquí Montevideo no habia hecho mas q.e mortificar el espiritu de VAS.
refiriéndole los progresos q.e p.r momentos hacia la Revoluc.n en este Reyno y
los riesgos q.e p.r todas partes cercaban á esta Ciudad.
No era extraño q.e de este lenguaje De verdad usase una hija p.a con una
madreen quien tenia cifrada su esperanza.y de quien unicam.te esperaba auxilios
q.e contuviesen la tormenta,y la librasen del naufragio.Sin embargo recuerda la
fiel Montevid.o, q.e desde los principios, en medio Délos mayores riesgos,y q.do
mas expuesta se vio,siempre dijo á V.A.S. q.e preferirira su misma exístencia.y sus
habitantes, se sepultarían primero entre sus ruinas,antes que sucumbir ala per
fidia.ó ceder ala ambición. Hoy tiene la satisfacen de anunciar á VAS. q.e la
ciudad De S.n Felipe, y Santiago sabe cumplir su palabra, y q.e fiel á su Monarca,
se ha sacrificado gus / tosa p.r sostener su lealtad.
Seguían efectivam.te las Calamidades De un sitio obstinado sin molestia,y
destructor De la Poblacn sin necesidad Del arte. Obstinado sin molestia, pj q.e
parecia q.e la naturaleza les habia. anticipado los Quarteles mas cómodos enla
basta y hermosa población Del Cordón, y Migueletes situados extramuros: sin mo
lestia, p.r q.e dueños Délas riquezas naturales del Pais,parecía que mas estaban
situados p.a vegetar, q.e pa molestar á sus hermaos. Sin molestia, p.r q.e aunq.e
la estación alos principios debía ser algo incomoda la próxima Primavera les
daba nuebo aliento p.a mortificarnos.

— 290 —

— 303 —

[Copia en Archivo General de la Nación Argentina. — Buenos Aires. — Go
bierno Nacional. — Banda Oriental 1811-1812 - X - 1 . 5 - 11, cpta. 791. Ord.
n. 313/22 en el Archivo de Foto-copias del Instituto de Investigaciones Históricas
de la Facultad de Humanidades y Ciencias. — Montevideo].

[28. — Representación del Cabildo de Montevideo ante el Consejo de Regencia
de España é Indias narrando las dificultades sufridas por Montevideo de
resultas del sitio].
[11 de diciembre de 1811].
Serenísimo Señor

�diera con buena fee. Pero Vigodet lleno de aquella elación que inspira el fana
tismo, y el orgullo infundado de los Oficiales Españoles, y sin dignarse de dar el
tratamiento al Intend.te, aunque no fuera mas que por respeto á la Solemnidad
del Acto, o por correspondencia ala civilidad con que se le trataba, levanta la voz
y en tono descompuesto le dice que sele venía á insultar; que asaltase la Plaza
este montón de hombres indisciplinados para convertirlos en favezas; que la Es
paña existía y existiría para castigar álos rebeldes, y que lo dijese así asu General.
A vista de tan groseras produciones, muy propias en la boca de su autor, se retiró
el Intendente lleno de moderación, y da experiencia del Carácter insolente de
estos Mandones que nos embia la Regencia, creyendo que los Pueblos Americanos
duermen aun en el sueño de una vergonzosa esclavitud.
Este escandaloso Suceso con que estos cobardes, sin atreverse a asomar ásus
murallas intentan ofender en la autoridad de VE. la dignidad délas Provincias que
le han confiado su Gov.no y la conservación de sus derechos, me confirma en la
opinión de que ni la razón ni la prudencia alcanzan á curar los males del fana
tismo, ni templar el orgullo furioso délos Españoles que han jurado nuestra pros
cripción. Solo la espada y la bayoneta tendrán la energía bastante para conducir
a estos fanáticos al desengaño desu impotencia / y de sus errores. Yo los considero
incapaces de ninguna conciliación, y espero por lo mismo que VE. me permita
llevar adelante la resolución que he formado, de no poner la dignidad de las
Armas déla patria a desaires de esta especie, ni admitir otra conciliación que
aquella que me proporcione la Victoria. Dios gue. á VE. m.s años. Quartel Gral. de
Arroyo Seco, 10 de Ag.to de 1811.
Ex.mo Sor. José Rondeau / Ex.ma Junta Guvernativa délas Prov.as del Rio déla
Plata.
[Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional.
"Banda Oriental 1810-1814" - X, 1, 5, 10].

[12.— Oficio de la Junta de Buenos Aires a J. Rondeau, avisando que pasan a
Montevideo sus comisionados, Funes, Pérez, Paso, Alvarez y de la Rosa, en
la Fragata Nereus para tratar con Montevideo].
111 de agosto de 181U.
Por quanto para servicios importantes ala causa del Rey y vien déla Patria,
relativos ala reunión deseada de la Plaza de Montevideo con esta Capital ([encuia
retardo ceparacion apoyan sus miras ideas, los agresores de los sagrados
derechos del S.or D. Fern.do 7. y enemigos de la P.a con ruina déla Patria]) pasan
al surgidero del Puerto de Montev.o en la Frag.ta de la GrJí de S. M. Británica
nombrada Nereus una Comicion representatiba de esta Junta, compuesta desús
Diputados vocales ([miembros]) della D.r D.n Greg. o Funes, D.r D.n José Pérez,
y D.r D.n Juan José de Paso, acuias ordenes y para los mismos interesantes
Servicios van acompañados del Then.te Coron.1 D. Ign. Alvares y D.n José déla
Rosa, llevando sus respectivos sirvientes y cirados. Por tanto, y p.a q.e sirviendo
este Pasaporte, desuficiente credencial, así para q.e el S.or Comand.te déla ma
rina Inglesa, preste ensu virtud la garantía y segurid.d que bajo su Pabellón y
fuerza que comanda, se hagan abordo desu buque todos los tratad.s que se ofrescan
con el Gefe ó Gefes que goviernan a Montev.o asegurándoles si necesario fuese,
([q.e]) ([bien]) anombre desu nación, ([si posible le fuese, o bien]) como vn
comand.te particular (del maior aprecio y concepto de esta J.ta que serán cum
plidos religiosam.te en la forma (que se ([que]) estipule) ([]) por la
comicion representatiba de la Junta de estas provincias, como p.a que sean resti
tuidos con toda segurid.d sin biolabilidad sus personas aesta Capital vajo la seguri.d del Pabellón Ingles. Damos el presente en B.9 Ay. y Ag.to 11/811.
[Junta] a José Rondeau.
[Borrador en Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno
Nacional. "Banda Oriental 1810-1814" - X, 1. 5, 10].

— 291 ^

�U3. — Oficio del Cabildo de Montevideo al Virrey reclamando por la retención
de un oficio enviado por la Junta de Buenos Aires^,
[14 de agosto de 18111.
Exmo. Señor. Este Ex.mo. Cavildo está asombrado déla conducta q.e V.E tiene
con los representantes mas celosos, y mas fieles del Pueblo, por cuios timbres ha
merecido del soberano los honores, y gracias propias de la Real clemencia. El subceso del día, ha llenado de confusión al benemérito Cavildo de Montevideo, viendo
retenido por V.E. el oficio quele dirigía la Junta de Buenos Ayres y cuio tenor ha
comunicado V.E. verbalmente al S.or Alcalde de primero voto, y dos Regidores
reservándoselo sea qual fuese el espíritu de d.ho oficio, y fuesen las que fuesen
las proposiciones de d.ha Junta, el Cabildo era Capaz para etenderse con ella,
sin desviarse de las sendas del honor. Una gestión dirigida directamente al Ayun
tamiento deve saverse por todos vnidos, para acordar las providencias q.e sean
conducentes. En este supuesto y con las protestas mas legales, para ocurrir al solio
exije este Ayuntamiento de V.E. que se digne pasar al Cabildo el oficio, de que
se ha echo mención, y los demás que de su clase le hayan sido dirigidos por el
conducto de V.E. = Sala Capitular de Montevideo, y Agosto catorze / de mil ocho
cientos y onze = Joaquín de Chopitea = Ildefonso Garcia = Fran.co Xavier Ferrer
= Josef Manuel d3 Ortega = Juan Antonio de Bustillo = Jorge délas Carreras =
Miguel Costa = Juan Josef Duran = Juan Fran.co de Solorzano = Joséf Suarez
= Al Ex.mo S.or Virrey D.n Fran.co Xavier Elio. =
[Copia en Archivo General de la Nación, Montevideo. Archivo General Ad
ministrativo, Caja 735].*

[27.— Oficio del Marqués de Casa Irujo al Conde de Linhares haciendo varias
consideraciones sobre la necesidad de la retirada de las tropas portuguesas
del territorio español].
[4 de diciembre de 18111.

La retención en mi poder del oficio quedirigió á VE. por mi conducto la
Junta de Buenos Ayres, fue un procedimiento ajustado á mi autoridad y facultades,
asi como es agena a las de VE. la reconvención inoportuna, éindecorosa que me
hace por su carta de ayer sobre una materia nada menos que de estado y de puro
y alto gobierno reservada únicamente por las leyes al conocimiento é inspección
de los Virreyes y capitanes generales, y en su defecto délos gobernadores délas
Plazas, o Provincias. La intervención quepretende VE. tener enestas circunstancias
y clase de negocios, es del todo incompatible consu instituto y funciones, y estoy
firmemente persuadido, que si sela consintiese meharia indigno ala confianza
q.e el Rey meha hecho, poniendo bajo mi dirección yresponsabilidad elmando
destas importantes Provincias.
El lenguaje ysolicitud actual de VE., no menos q.e la conducta quepoco

El abajo firmado Env.do Ext.o y Minist.o Pleni.o de S.M. Cat.ca tubo la
honra de recivir ayer noche la Nota oficial del Ex.mo Sr. Conde Linhares,
Consej.o Minist.o y Secret.o de Estado y de la Guerra del 1. del corriente. Aunque
el abajo firmado ha considerado, y considera como virtualmente comprehdidos
a los Portugueses en la ultima convencn entre el ultimo Virrey de las Provincias
del Rio de la Plata y la Junta de Buenos Ayres, por las razones que ha tenido
la honra de exponer anteriormente, con todo, conformándose con los deseos del
Gob.o Portugués ha escrito ya lo conveniente para que el Gefe de aquellas Prov.s
vea el modo, de que p.r una declarac.n explícita, y formal, quede restablecida
la harmonía y buena amistad entre todas las Provinc.s limítrofes del Rio de la Plata
y las déla misma clase pertenecientes á la Corona de Portugal. Realizado este
punto, y colocado el Gobierno Portugués en los mismos términos relativos en que
se hallaba antes de la entrada de sus Tropas en el territorio Español, nada puede
quedarle que desear ni pretender en justicia, y en conformidad á sus declaraciones
mas solemnes; habiendo recivido ya del abajo firmado la expresión de la gra
titud de la Nac.n Española, p.r haber concurrido de un modo, que le hacetanto
honor, al restablecimiento del orden en aquellas desgraciadas Provincias. Con
todo el abajo firmado no ha podido menos de ver con alguna sorpresa en la
citada ultima Nota del Ex.mo S.r Conde de Linhares seha encargado al Ge
neral D.n Diego de SoUza, establezca una serie de pretenciones, agenas del ob
jeto de su entrada, y que debiendo crean necesariamente una divrsidad de opi
niones, podrían tender mas á resucitar animosidades (que deberían sepultarse
para siempre) y turban la harmonía, que a consolidar la buena intelig.a en que
todos están tan interesados. El abajo firmado se tomará la libertad de hacer al
gunas observaciones sobre aquellas acerca de las quales puede desdeluego formar
una opinión, en la esperanza de que el Imo. S.r Principe Regente, tan honrosamente
zeloso de parecer justo y Amigo déla España, conservará estos bellos atributos
en toda su fuerza y esplendor. Los artículos comunciados al General D. Diego
de Souza son los siguient.s: 1. Que es de suma importancia para asegurar
el decoro y Dignidad de la Corona de S.A.R. q.e se reconozca por los Gobiernos
de Montevideo y Buenos Ayres la Justicia conque S.A.R. mando entrar sus tropas,
y que á la presencia de estas se debió la pacificación q.e acaba de efectuarse, y
q.e se obliguen los Gob.s de Mon / tevideo y Busnos Ayres á no tentar de hecho
agresión alguna contra los territorios y Dominios de S.A.R. excepto por orden
expresa de la Regencia de España. RESPUESTA El decoro y dignidadde la Co
rona de S.A.R. y la justicia con que mandó entrar sus tropas en el Territorio
Español están plena y completamente asegurados por las Cartas del Virrey Elio
que reclamó y obtuvo su socorro: así pues estaDeclaración parece escusada, y
se juzgará irritante p.r B.s Ayr.s contra quien se había solicitado su auxilio. Que
la presencia de las tropas Portuguesas ha contribuido á la pacificación actual es
indubitable: el abajo firmado, órgano legítimo y acreditado del Gob.no Español
del que depende el de Montevideo, ha tenido y tieen la satisfacción de declararlo:
por lo mismo es escusada una nueva Declarac.n. Pero al mismo tiempo que con
viene en la parte gloriosa que S.A.R. ha tenido en este suceso, la misma fran
queza con que se ha hecho esta Declaración, exige también se atribuya, y del modo
mas esencial, ala victoria completa conseguida el 20 de Junio ultimo por el Exercito del Perú al mando del General Goyeneche, a la dispersión y destrucción total
del Ex.to de Castelly, a la reconquista de la Paz, Oruro, Cochabamba, Charcas,
Potosí, la del / importante paso de Tupizá y aun de Jujui quese han verificado
después, y á la convicción de que B.s Ayr.s no puede mantenerse, aun en su
situación actual, privado de los recursos de aquellos Payses. Con estos hechos
cuya verdad y notoriedad constan al Ex.mo S.r Conde de Linhares, el abajo
firmado espera que S.E convendrá en que la presencia de las Tropas Portuguesas
no ha influido de un modo único, y exclusivo enla pacificación de que se trata.
Enquanto a la obligacn que se desea de que los Gob.nos de Montevideo y
Buenos Ayres no intenten agresión alguna contra los territorios y Dominios de

— 292 —

— 301 —

[14. — Oficio de los Diputados de Buenos Aires a la Junta anticipando no haber
tenido suceso la comisión ante el Virrey Elío].
[16 de agosto de 18111.
Con el Quech que pasa al costado de esta Fragt.a a las 11 de la noche de la
noche de regreso [(de)] esa, anticipamos á VE. aviso de no haver tenido suceso la
comisión por no acceder Elio á nuestra Instancia por la conferencia; y demorados
alfrente de Montev.0 por falta de viento, esperamos este p.a hazernos ala vela.
Dios gue. á VE. m.s a.s Frag.ta de S.M.B. Nereus 16 de Ag.to de 1811.
Exmo. S.or D. Gregorio Funes. D.or José Julián Pérez. Juan José Passo. /
Exma. Junta Provisional Guvernativa.
[Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional.
"Banda Oriental 1810-1814" - X, 1, 5, 10].

115. — Oficio del Virrey Elío al Cabildo de Montevideo sosteniendo que la retención
de los pliegos de la Junta encuadra dentro de los límites de su autoridad].
[19 de agosto de 18111.

�tiempo hace observó, recibiendo, y abriendo sin mi aviso y previo consentimiento
VE. pliego del Cege de los insurgentes, por el que exigían la entrega deesta Plaza;
me hace recelar con fundamento, ó que YE. ignora qual es mi dignidad, y lo que
puedo y debo hacer como virrey conforme á mis titulos, poderes, é instrucciones
reales, ó que cree que Yo las desconozco. / Sin infringir estas, y comprometer ni
honor y carácter, no podía entregar á VE. el pliego que reclama; y con este cono
cimiento di el paso atento ygeneroso de manifestarlo álos Diputados del cuerpo
que cité al efecto por medio dími Secretario, con cuya diligencia no dudaba
quedaría VE. satisfecho.
Pero supuesto que no lo está, podrá desde luego VE dirigir sus quexas ala
soberanía como lo protexta, quedando Yo igualmente enlapropia disposición de
hacerlo por mi parte, á compañando con mi informe los insinuados pliegos; y
entre tanto llega la R. 1 resolución, espero que VE. se abstenga de repetir seme
jantes interpelaciones, y quese ciña al desempeño délos deberes q.e las leyes le
prescriben. Llenando VE. los suyos y Yo lo mios lograremos arruinar elespiritu
de defaccion que es muy fácil destruya el buen orden establecido. No demos al
enemigo la horrible satisfacción de romper con nuestra manos los lazos déla pru
dencia, moderación y concordia que hansido y serán para el, tabarrera mas im
penetrable. Sepamos vencernos para vencerlos y trabajemos cada qual según sus
arbitrios y facultades para conseguir un mismo objeto, qual es, y debe ser la
salvación de estos preciosos Países.
Xavier Elio.
Dios gue a VE. m.s a.s Montevideo 15 de Agosto de 1811.
Al Exmo. Cabildo deesta Ciudad
[Al margen] con fha. siete de Septiembre de mil ochocientos y once, por mandato
verbal del Exmo. Cabildo saque testimonio triplicado de este oficio, y lo anoto (hay
una rubrica).
[Archivo General de la Nación, Montevideo. Archivo General Administrativo.
Libro 570, t. 64].

116.— Oficio del Cabildo de Montevideo al Virrey Elío reiterando la entrega de
los pliegos de la Junta].
129 de agosto de 1811~[.
Exmo. S.or
Jamás creyó el Cavildo, que los tpos. en que empiezan los hombres á recuperar
su libert. se le negara atodo un cuerpo representar sus dros. Tampoco imaginó que
pudiera ser recombencion importuna e indecorosa, ni interbencion incompatible con
las funciones desu Ministerio reclamar un dro. q.e franquea la Ley al mas infeliz
Vasallo.A VE. no puede ocultársele que son tan sagradas, y reiteradas las disposi
ciones sobre conservarse intacta la corespond.a.; que hace comunicarse vnas regiones
con otras, y los Ciudadanos entre sí, que ano ser el grande interés q.e tengan la
religión, y el Rey en la retención y apertura de vnos Pliegos para descubrir vna infi
dencia, no hay persona dequalquier grado, prerrogativa^ dignidad que sea/ que
pueda (alterar su imviolabilidad) ([violar este grande sacram.to]) con infracción del
dro. de gentes, deviendo en los casos permitidos obserbar las ritualidades prevenid.s.
Estos principios tan fundamentales parece que se havian olvidado, pues una de las
principales mociones déla Nación en Cortes / fue sancionar de nuevo su observancia.
VE. como por la mano nos ha conducido á hacer estos recuerdos al verse VE.
combenido este Ayuntam.nto por haver recivido, y abierto sin su aviso, y previo
consentim.to vn Pliego del Ge fe de los Insurg.tes por el que exigia la rendición de
esta Plaza. Como el lenguaje de VE. supone en esto vn delito, para justificarse no
estará fuera deproposito hacer ver á VE. que ni ha havido tal Crimen, ni materia
sobre q.e recaiga. Con solo que VE. traiga a la memoria la serie de sucesos ocurridos
en nra. dolorosa situación, habrá quedado completam.te satisfecho délos puros procedim.tos de este ([consejo]) (cuerpo), y también lo será el Rey ante quien le seria
muy doloroso y sensible verse vulnerado sin mérito por informes de VE.
Según los Papeles públicos, o Gazetas deBuenos Ayres, y según todo lo que ha
— 293 —

�podido descubrir la perspicacia de VE., al Ayuntam.to nosele han dirigido sino tres
oficios: dos délos Cefes délos Insurg.tes y sitiadores, y el vltimo délos Diputados
de la Junta de B.s Ayr.s abordo déla Fragata Neréus de S.M.B., quando se aproxi
maron a este Puerto deseosos de comfe / renciar con VE. De estos documentos el
primero que exigía del Cavildo la rendición déla Plaza haciéndolo responsable como
á Padre de la Patria p.r los extragos y horrores que causarían sus Arm.s vencedoras
por la desgraciada acción délas Piedras; V.E. los recivió y abrió, hiñiendo dirigido
a este Ayuntam.to. El segundo q.e se reducía á pedir los equipajes de los veoin.s
que por sospechosos fueron expulsados de esta Plaza el 24 de Mayo, es verdad que
lo recivió el Cavildo, y también lo es que al tpo. q.e VE. dirigía vn Ayud.te á re
clamarlo, encontró este ados Capitulares que se encaminavan á instruir á VE. desu
contenido. El tercero, y que ha dado mérito á reclam.r el Cavildo sus dros., contenia
la solicitud de los diputados para que el Cavildo concurriese a la conferencia. El
segundo y tercero, no ablan déla rendición de la Plaza; y el primero lo recivió VE.
¿Cómo puede pues afirmarse sin equiboco que el Ayuntm.to sin aviso y consentim.to
deVE. recivió, y abrió vn Pliego del Gefe délos Insurgentes, por el q.e exigía la
rendición déla Plaza?
Sipor lo dho. no ha cometido un crim.n / el Cavildo, tampoco ha podido come
terlo por falta de materia. No le ocurrió al Ayuntam.to q.e el recivir Pliegos délos
Gefes de la rebolucion, fuera eclipsar, o disminuir las Altas facultades de VE.; p.r el
contrario creyó.que tanto por la Armonía, que es la maior délas fuerzas, qto. por el
carácter de representant^ de vn Pueblo, q.e esta haciendo los más loables sacrificios
y ([está]) dispuesto aderramar su sangre por sostener los dros. de la Nación, y del
Monarca, podia entrar mui bien con VE. en discusiones, q.e no serian indecorosas
a su Alta dignidad, y aun contestar por si solo a las barbaras propuesta de los Ene
migos, (acordado antes con VE.) ([pero siempre con anuencia, yde VE.])
como lo tiene de estilo. Negar esto al Cavildo es negar a los Pueblos la parte que
han tenido en las gloriosas revoluciones de España. Es suponerlos vnos meros ins
trumentos del poder, y no el mismo poder, compatible con la representación de VE.;
y es en vna palabra anular las providencias que tomó este Ex.mo Ayuntamiento de /
resultas de la Combulsion del 25 de Mayo en qup quiso interesar la Capital aeste
Pueblo; haviendo todas ellas merecido la soberana aprovacion, sin emvargo de
mandar en calidad de Gefe interino detoda esta Vanda Oriental el Brigad.r D.n
Joaquín de Soria, que por una interpretación acomodada a las circunstancias
([los Gefes en Capitán Gral.]) elevó el Gov.no ala clase de Capitanía Gral.
Si VE. cree que esto es atacar mas, y mas sus altas facultad.s; y traspasar
el Cavildo los limites desu instituto, y funciones no comprende este consejo a
que ha sido citado p.r VE. para hoir sus votos en las Ocurrencias del día. Este
procedimiento no ha podido ser un acto de mera vrbanidad y ceremonia, por que
sería ocioso hoir el sufragio devnos asistentes q.e ni podrán mover ni decidir.
Mas q.e acto de vrbanidad el Ex.mo Ayuntam.to ha estado persuadido que su
intervención es nn acto de (rigurosa) justicia, y que podía (reclamarlo) ([con
currir]) sin infringir los poderes e instrucciones, y sin comprometer ni el honor
ni el carácter deVE. El Cavildo encuentra en / apoyo de su Opinión que esta es,
y ha sido la decidida voluntad del Consejo de Regencia de España é Indias co
municada por el Ex.mo S.or d.n Eusevio Berdagi en 16 de En.ro del pres.te año.
Ningún punto mas de estado y de Alto y puro gov.no podia estar reservado
por las Leyes al conocim.to é inspección deVE. que el presente en que directa y
primariam.te se trata de salbar una parte imbadida del Patrimonio del Rey. Sin
emvargo previendo Su Alteza Serenísima el Consejo de Regencia por sus pro
fundos conocim.tos Políticos, los grandes incomben.tes que podían resultar al Es
tado en deferir a las tentativas de la S.ra Infanta D.a Carlota Joaquina, para in
troducirse en este continente vajo los especiosos pretestos de protecsion, y por mas
que sus miras no fueran otras que las de asegurar los dros. de su Augusto hermano
el Rey N.ro S.r se, dignó aprobar la conducta observada por este Ayun / ([Ex.mo
S.or Da María Dolores Escola en el expediente]) tamiento; y concluye mandando
que no siendo conven.te la introducción de. tropas Portuguesas no lo per
mita este Ayuntam.to. No puede pues VE- negarle al Cavildo lo q.e le
eóncedé el Consejo de Regencia; (q.do eso) ([y si]) en vn punto tan
delicado y. gravé ha podido tener intervención é influjo; no es fácil concevirse
por que 'sin transgredir, y perturbar las Altas facultades de VE. no haya podido
— 294 —

en semexantes momentos entregándole el referido pliego p.a su mas pronta con
ducción, y una or.n al Comand.te delaColonia p.a q. le subministrase ala Esquadra
Sutil los vastimentos q. pidiese por su justo precio q. fue lo único q. exigió
de n.ros ofrecimientos.
Se dirigen á V. el num.o deimpresos corres / pondientes para q. los circule,
y haga introducir dentro déla Plaza de Montevideo, procurando por su parte
acelerar la total conclucion de los negocios pendientes con aquel Gob.no y acordar
los medios mas adequados con el General Rondeau de facilitar sin demoras el
transito del Exercito desu mando, acia los puntos desde donde deben transpor
tarse á esta vanda.•- ..
Dios &amp; —
B.s Ay.s, 19 deoctubre de 1811.
Al D.or D. José Julián Pérez.
[Borrador en Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Go
bierno Nacional "Banda Oriental 1810-1814", X, 1, 5, 10].

[24. — Oficio del Gobierno de Buenos Aires a J. Rondeau, comunicándole que.
llegó J. J. Pérez con los Tratados celebrados con el gobierno de Montevideo
y que éstos quedan admitidos en todas sus partes^,
124 de octubre de 1811].
Hoy ha llegado á esta Capital el Secretario del Gov.no D.r D.n José Julián Pérez,
"con los tratados delatransacion de desavenencias con Montevideo que quedan
([sancionados]) admitidos poreste Gob.no ([en todas sus partes]), y lo han sido
por publica aclamación, con la celebridad correspondiente. ([Enterado VS. de este
negocio]). En su consecuencia previene á VS ([este Gov.no]) accelere sus marchas
como se le há ordenado anteriorm.te, pues cada dia urge mas la brevedad deellas.
Dios &amp;
B.s Ayr.6 24 de octubre 1811.
S. Geni en Xefe D. José Rondeau.
[Borrador en Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Go
bierno Nacional "Banda Oriental" 1810-1814". X, 1, 5, 10].

[25. — Oficio del Virrey Ello al Cabildo de Montevideo haciéndole saber que el
r • ••
Consejo de Regencia ha resuelto su regreso a España y nombrado Capitán
General de las Provincias del R. de la Plata a Vigodet].
[8 de noviembre de 1811].
'Por el Ministerio déla Guerra seme comunica con fha. de 26 de Julio ultimo
las RI. Ordene de que incluyo a VE. Copia; ella le enterará deque el Supremo
Consejo de Regencia en nombre del Rey Nuestro Señor, ha resuelto mi regreso
á España, nombrando de Capitán Gen.l de estas Provincias del Rio déla Plata al
Mariscal deCampo D.n Gaspar de Vigodet: doy á VE. por ahora esta noticia para
su respectibo cumplim.to. y sucesivam.te sela daré del día enq.e dicho Geni haya
de personarse del mando.•
Dios gue. a V.E. m.s a.s Montev., 8 de Nob.e de 1811.
Xavier Elio.
Ex.mo Cavildo de esta Ciudad.
[Archivo General de la Nación, Montevideo. Archivo General Administrativo.
Libro 570, f. 72].

— 299

�el Cavildo recivir oficios délos Gefes Insurgentes, y consultarlos con aquel celo
y Energía q.e se está mereciendo los elogios detoda la Nación. Lomas sensible
para el Ayuntamiento es que VE. le prevenga que se abstenga de semejant.s ínter"
pelaciones que equibale alo mismo que a imponerle vn silencio degradante, como
si el representar un Cuerpo tan digno sus dros., fuera vn insulto, vn atentado, ó un
Crimen. Concluye el ^Cavildo reclamando los referidos documentos, para perpetua /
memoria y constancia en sus Archibos, y para q.e los representantes déla Pos
teridad bean el mejor modelo del Eroismo, y Patriotismo, poniéndose ensus Actas
las contestaciones que devieron dar, y no pudieron disminuyéndose de este modo
sus glorias.
Dios Cue. a VE. muoh.s años — Sala Capitular deMontevideo a 29 de Agosto
de 1811,,
Exmo. Señor.
J. de C. = J. G. = F. X. F. = J. M. de 0. = J. A. de B. = J. (de las) C.
= M. C. = JJ. D. = J. F.co. S. = J. S. =
Con flia. siete de Septiembre saque testim.n triplicado del preced.te (/oficio/)
borrador por mandato verbal del Excmo. Cabildo en quatro fojas, y lo anoto —
Entrerrenglones = borrador — v.e — testado = oficio = no vale.
[hay una rubrica]
Al Exmo. S.or Virrey Dji Fran.co Xav.r Elio.
[Borrador en Archivo General de la Nación, Montevideo.
Archivo General Administrativo.
Libro 569 "Oficios y Contestaciones al Virrey Elio". Borradores, fs. 60-63] •

[17. —Oficio de J. J. Pérez a la Junta de Buenos Aires avisando que remite el Con
venio Preliminar • celebrado con los Diputados de Montevideo].
[8 de octubre de 1811].
Remito á VE. el convenio preliminar celebrado con los Diputados del Govierno de Montevideo álos fines de esperar ordenes terminantes de VE. p.a pa
sarles mi ultima resolución sóbrelas proposiciones que también incluio, y que
sobstienen con firmeza después de varias conferencias. Sin embargo la retirada
de nuestras tropas ala otra parte del Arroyo de S.n José no debe hacerse hasta
el regreso de este Correo, con todo espero q.e VE. tenga á bien despacharlo sin
perdida de momento porque su demora puede ocacionar incalculables perjuicios.
La necesidad de consultar á VE. con la posible anticipación las nuevas pretenciones de Montevideo no me permite dar á VE. una razón circunstanciada de mi
conducta que remitiré luego, que se haia concluido la negociación.
El Señor Vocal D.n Juan José Paso instruirá a VE. de algunas particularidades
que pueden dar idea del Estado y disposiciones délos enemigos.
Dios Guarde á VE muchos años. Quartel General de Arroy Seco, Octubre
8 de 1811.' .
• .
Ex.mo S.or José Julián Pérez.
S.res del Exmo. poder executivo.
[Archivo General de la Nación Argentina. Buenos Aires. Gobierno Nacional.
"Banda Oriental 1810-1814" - X, 1, 5, 10].

118.— Oficio de Elio a Pérez prometiendo, bajo palabra de honor, garantías a los
habitantes de la Campaña luego de la evacuación^,
Í10 de octubre de 1811].
Bajo mi palabra dehonor podra V.S. asegurar á todos esos bavitantes que
desde el momento que vayan evaquanda esta campaña las tropas del mando del
— 295 —

�Gobierno de Buenos Ayres. quedan en plena livertad para restituirse si les acomoda
asus respectivos hogares, ó á esta Plaza; y que aninguna persona sea déla clase
ó estado quefuese se le perseguirá por las opiniones publicas que haya tenido
ni por haver escrito papeles seductores, ó insultantes, tomado las armas contra
la causa q.e he sostenido, ni por otro motivo qualquiera q.e pudiesen haver pro
ducido las circunstancias; pues todo quedará olvidado, sin q.e ni Justicia ni in
dividuo algunp particular sujeto á mis ordenes se atreva á quebrantar esta reli
giosa protexta y garantía, sin experimentar el rigor de las leyes; lo que también
ofresco hacer notorio oportunamente por medio déla imprenta.
Dios gue. a V.S. m.s a.s.
Montevideo, 10 de octubre de 1811.
Xavier Elío - S.r Diputado del Gobierno deBuenos Ayres D.r D.n José
Julián Pérez.
[Archivo General de la Nación Argentina. Buenos Aires. Gobierno Nacional.
Banda Oriental 1810-1814. X, 1, 5, 10].

[19.— Oficio del Gobierno de Buenos Aires a J. J. Pérez remitiéndole ratificado el
Convenio Preliminar del 7 de octubre de 18111.
112 de octubre de 1811].
Con la brevedad que há sido posible, y exige V. en so oficio de 8 del corriente,
sele dirigen por éste Govierno ratificadas las estipulaciones que lo acompañaban;
en las quales aún que se advierten algunas anotaciones no trascienden (ala) ([en
la]) Substancia délos convenios y (si al) ([estipulados, y si al]) objeto de aclarar
unos conceptos que ([pudieran]) en lo succesivo (discernidos pudieran) desperar
([zelos en ambos go]) (motivos de desavenencia en ambos go) biernos ([con per
juicio déla común tranquilidad]). Desde luego proceda V. al cange de sus poderes
con las personas contratantes quedando advertido que por cartas separadas se le
instruye de como debe conducirse en su retirada, y la del Exercito.
Dios gue. á V. m.s a.s Buenos Ayres. 12 de Octubre de 1811.
S.r D.r D.n José Julián Pérez.
[Borrador en Archivo General de la Nación Argentina. Buenos Aires. "Banda
Oriental" 1810-1814 - X, 1, 5, 10].

[20.— Oficio de P. Primo de Rivera al Gobierno de Buenos Aires, comunicándole
que como preliminar resultado de la Misión de J. Pérez ante el gobierno
de Montevideo, las tropas sitiadoras han comenzado a retirarse^.
[11 de octubre de 1811].

[21. — Orden del Gobernador Vigodet para que sean demolidas todas las construc
ciones de extramuros en el área comprendida entre la muralla y el tiro
de cañón].
[16 de Octubre de 18111.

ORDEN
La defensa de la Plaza, quando en algún tiempo puedan acometerla enemigos,
es del mayor interés para todo ciudadano, y el impedir que en algún asedio se
aprovechen de las obras exteriores para arruinarla, es una obligación del vasallaje,
y es una ventaja considerable para evitar los males que experimentó esta Ciudad
en la invasión de los ingleses, y que acaba de sufrir de las tropas de Buenos-Ayres.
Montevideo debe allanar su campo que alcanze el tiro de cañón, asegurando asi
su defensa, y el escarmiento de qualquier enemigo que la sitie.
Conozco que el demoler todas las casas construidas desde los cotos señalados
de mar a mar atrasará a muchas familias, y en la necesidad de verificarlo padece
mi corazón sobre el mas pobre de todas ellas; pero yo que aprecio a esas mismas
familias mas que a mi mismo las quiero libertar de los estragos de que no podría
conservando sus casas; y cierto que los habitantes de extra-muros de Montevideo
no son menos desprendidos y generosos, quando se trata de salvar la Patria, que
los de Zaragoza, de Cádiz, de Gerona, de Tarragona, Valencia, y otras Plazas de
la Península, que demolieron magníficos edificios, cortaron frondosas arboledas
y arruinaron lo mas precioso en la naturaleza, y el arte, haréis pequeño sacrificio
de derrivar vuestras casas desde los linderos antedichos. Confio en que lo haréis
en el termino preciso de diez dias, recogiendo sus materiales, que trasladareis
inmediatamente á el lugar donde mejor os pareciese convenir, fuera de dicho te
rreno, y no puedo persuadirme me obligareis á que pasados los diez dias contados
desde el de la fecha, dé una providencia executiva para demoler todos los edi
ficios, sin que quede uno en breves horas. — Montevideanos, vuestra defensa, vues
tro mismo honor, vuestra gloria exige esta medida para que los conservéis eter
namente.
Montevideo 16 de Octubre de 1811.
Vigodet.
[Impreso en Archivo y Biblioteca "Pablo Blanco Acevedo". Montevideo.
Bibliorapto 2. Cpta. 15],

[22. — Oficio del Cabildo de Montevideo al Virrey Elio, solicitando tome alguna
medida para impedir que el ejército de Buenos Aires en su retirada cause
perjuicios en la campaña e intente su despoblación].

Exmo. S.or
Ignorando si VE. ha tenido noticia del S.or Diputado D.r D.n José Julián
Pérez, después de su partida, le comunico pa. su satisfacción q.e como preliminar
resultado de sumicion las Tropas q.e sitiaban á Montevideo se hivan retirando
p.a S.n Joséé; q.e la comunicación de la Plaza con el Campo esta abierta; q.e
el S.or Pérez salió y volvió á entrar en ella; y q.e se le ha dado un Pasa-Abante
p.a q.e p.r este Bloqueo no se le embarase la comunicación q.e necesita tener con
YE. a fin de concluir el ajuste.
Dios gue: a VE m.s a.s.
Corbeta Mercurio en el Surgidero de Buen.s Ay.s fuera de Balizas a 14 de
octubre de 1811.
José Primo de Rivera. /
Exmo. S.or Gobierno de Buen.s Ayr.s.

[19 de octubre de 18111.
Exmo. S.or

[Archivo General de la Nación Argentina. Buenos Aires. Gobierno Nacional.
"Banda Oriental" 1810-1814. X, 1, 5, 10].

El Cabildo no puede mirar con indiferencia los clamores de una multitud
de vecinos, que despojados de sus propiedades por el egercito de Buenos Aires,
imploraron la protección de este Ayuntamiento, para que consulte un medio, q.e
los ponga á cubierto de tamaños males. Ellos representan que a los incalculables
daños, que han experimentado, durante el sitio de esta Plaza, se han agregado
(hoy) los que nuebamente sufren por el ([citado]) egercito en su retirada, que
no contento con haber admitido bajo sus vanderas, y con el pernicioso atractibo
de la libertad, una porción de esclabos, arrastra con quantos encuentra, y nada
perdona, que no conduzca, dejándonos en el mismo estado de escasez, y miserias
que antes.
El Cabildo está seguro de la verdad de estas quejas, y considera la conducta
del egercito (de Buenos Aires) como opuesta en / teramente á los artículos del tra
tado ([de unas consecuencias muy funestas a este Pueblo por lo mismo cree con-

— 296 —

— 297 —

�— L6Z
-uo^ aaja ouisiui oj jod ojqsn^ ajsa e SEjsaunj Xnuí SEpu^n^asuoa eeun sp]) opej
-en ^p sojnapje so[ e ajusunusj / u^ Bisando otaos (ssjiy souang ap) o^pjaáa jap
Bpnpuos bj Bjapisuoj A 'scfanb sEjsa ap pepa^A ej ^p oanSa^ Bjsa opj;qe;3 j^
•saine anb
sciJasiui ^ 'zasssss ap opBjss omsiui js us souopuEfap 'Bsznpuos on anb 'euopaad
npnu A 'EJjuanaua souienb uoa bjjsejje 'soqepsa ap uopjod Bun 'peiraqij E[ ap
oqtjaexte osopnuad ^a uoa A 'SBJspuEA sns ofeq oppiuipe jaqeq uoa ojuamoa ou
anb 'Bpejpaj ns na ojpjaija ([opeip]) [3 jod uaj^ns aiuaaisqanu anb eoj (Aov)
opeSaaSe ucq as 'bzbj^ ejss ap opis J3 ajuEjnp 'opeiu^uiuadxa ueq anb 'souep
sajqBjnsjesui soj b onb ueiuasaidsi sojjg 'ssjbui boueuiei ap ouaiqna b eSuod soj
a*b 'oipain un ^ijnsuos anb Ejsd 'oiuauuEjunXy aiss ap uopaajojd bj uojBJOjdun
'ssaiy souang ap oipaa^s js jod sapepaidojd sns ap sopefodssp anb 'soupaA ap
pnjijjnuí Bun ap saioiueja soj Bi^uajajipui uoj jejiui apand ou
jo-g •

— 96^ —

onjaiqog -sajiy souang -EunuaSay uopEj^ bj sp ¡Ejauag
e'usng ap oujaiqog jo*g "oj
/ *BJ3Ai]j ap ouiij^ asof
"II8I aP
e 9BZ![Ba 3P BJ3nj s-Xy s'uang ap 0J3p¡3ing ja ua oun3J3j\[
sp
•s-B s-ra 3^ B :3n^ 80ÍQ
•aisnfB js Jinpuoa ap mj b -g^
uoa J3U3) Biisa33u 3*b nopEDiunuioa bj asEJBquis sj as ou oanbojg sisa j-d a*b B*d
aiUBqy-BSBj un opBp Bq aj as 3'b A íbjjs us JEJlua b oiajoa A oijbs zaJS^ jo-g J3
s*b ÍEjiaiqB ej93 odiuB[) ja uoa ezejj bj sp uoiJBaiunuio^ bj ab ¡sssof u*g B*d
UEAiq as oapiAajuoj^ b ueqEpis 3*b SBdojj^ sbj uopiuras ap opBjjnsaj
ouioa 3'b uopaBjs;¡ES ns *Bd oaiunoioa aj 'BppiBd ns sp sandsap 'zaaaj
asof u-q j-q opBindiQ jo-g jap sppou opiuaj Bq -3^ is opuEJOuSj

ap ajqnj^o ap gf]
jo-g •omxg
'[uoionjqodsap ns ajuajut a mtnduwo vj ua soiMntiad
asne^ opojijaj ns ua saiiy souang ap orioiata ja anb Jipaduii ojvd vpipaui
nunSjo auiot opuojtjjjos 'otj^ Á^ui^f jv oap\aa%uoyi ap opj^qv^ jap opjfQ -

•oap;A3]uoj^[

[SI -Bld^ •% ojdBJOi^qig
na osaadmj]

O3UE[g

mUl8l aP

ap

• [asjvjpai v opozuatuoo utrq snuopnms sndojj so^ 'oapiaajuoj^ ap
otuafqoS ja ajuv zausj '[ ap -uoisi^^^ vj ap opojjnsad imnuiijaid oiuoj anb
ajopunoiunwoo 'saiiy souang ap oiuaiqof) jt&gt; ojaíiiy ap ouiijj -¿ ap otoifQ — *^

•[01 'S 'T 'X " tI8I-0I8I
"sajiy sousng -Eupus^jy uops\[ bj sp [Eaaua^ OAiqsiy ua

I"inuo

•tapoSiA
'II8I 8P

91

'aiuamea
-13^9 8i3AJ3saO3 so^ snb BJEd Bpipaoz Bjsa 3Six3 buo^8 BJisanA 'jonoq ouisiui ojj
-sanA 'csuaj^p BJtsanA 'soueapiAa}uo^[ — -9BJoq 83A3jq us oun apanb anb uis 'sopij
-íps so^ sopoj jajomap BjBd BApnsaxs Bi^uapiAOjd Bun ap 'Bqsaj B{ ap (a apsap
sopEiuoa sB¡p zaip eo[ sopesed snb b si3JB3i|qo sin auiJipBnsjad opand ou ^ 'ouajJ
•ai oipip ap Ejsnj 'jiusAnos 3sai33iBd so jofaui apuop jEgnj {3 b ^juaiuBjBiparau;
8i3Jepe[SBJi anb 'sajEua^Eui sns opuai3o33j 'SBip zaip ap ospajd ouiuuai ja ua
oj anb ua 01JU03 -soq^ipajuB sojapui[ so[ apsap sbsbs ssjjsanA JEAUJap ap
jonanbad siaieq 'aiie [3 í 'BzapjniBu ej n^ osopsjd sboi oj uojBumjjB A
sBpajoqjíB SBSopuoj^ uojbjjos 'sopijipa sosijinSeui ao^aijouiap anb 'sjnsuiua^ bj
sp sbzbjj sbjio A 'Bian^jB^ 'Bno2BJJBX 8P 'Buoja^ ap 'z;pB3 ap 'bzo8bjb2 3p soj
snb 'buib^ bj jbajes ap bjejj ss opuEtib 'sosoiaua^ A sopipuaidsap souaiu uos ou
oapiAajuoj^j ap so.inm-B.nxa ap ssiaciiqBq soj anb o]jap A í seseo sns opnBAJasnoa
Biapod ou anb ap eo3bjis3 soj ap JBiiaqij ojamb sbj ouisiin im b anb sbui seijiuibj
SBuisim 9BS3 b opaJdB anb oí oaad isejja SEpoi ap ajqod sbiu js ajqos uozejod iiu
333pBd OJJB3IJU3A 3p pEpiSaOBU BJ U3 X '8BIJIOIBJ SBipiHU B BJESEJJE JBUI B JEUI 3p
sopB[Buas sojoa soj apsap SBpinJisuo^ sbsbs sbj s^poi jajomap js snb oazouo^
•3i]is bj anb oSiinana jainbjenb sp oju^iuijeoss js A 'Bsuajap ns
¡se opuBjnSssB 'uouea ap ojij js azuBajB anb oduiBa ns jbubjjb sqap oap;.\3juoj^
•sajXy-souang sp sedoji sbj ap jijjns ap BqBSB snb A 'sss^jSui soj ap uoisbaui bj ua
pEpn¡3 bis3 O)u3ui¡jadx3 anb sajem soj jeiias Bjed ajqBj^pisaos bíeiu^a Bun sa A
'afBjjesBA jap uops^ijqo Bun sa 'ejjeuinJJB Bjed sajouajxa siuqo sbj ap naq33AOjde
ss oipasB unSjB ua anb Jipsdmi ja a' 'ou^pepnp opoj BJEd ssjsjui joáeiu jsp sa
'so3;ui3U3 BJJ313UIO3B UBp^nd oduisp unSjB us opuEnb 'bzbj^ bj sp Bsusjap e^j

N3OHO
•[1181 P

ap or]

ap
ojp ja X D/^ojniu vj ajjua vpipu^jdiuoJ vaio ja ua sojmuvijxa ap sauoto
•3m%suoo ^vj sopoj svptjowap uoas anb vjvd jspo^i^ jopvuu^qof) jap uapjQ — -j

uBijnf ssof u*q j-q rg
'II8T aP sJiqni^Q sp ^I •ssa^y souang s-b s-ui -^ b -sn8 soiq
jsp bj A 'Bpsjpaj ns us asJpnpuoa sqap ouioa sp aXnjjsnf
sj se eepBJBdas se]je3 jod snb oppjsApB opuBpsnb saiuBjEjjuoa sBuosisd sbj uoa
saaapod ene sp a^uBS jb -^ Bpaaojd oganj spssQ • ([pEpijinbuEjj unraoa Bjap opmC
-jsd uoa]) eoujsiq (oS soqoíe na BpusuaAesap ap soApom) ([08 soquiB na sojaz])
jBjadssp (uBjaipnd sopuuaasip) OAisaaans oj ua ([UBJsipndj) snb soidasnoa soun
jEJEjaB ap ojsfqo ([je is A 'sopsjndpsa]) (jb is) A soiuaAuo^ sojap EpuBjsqng ([bj
ua]) (bjb) uapuapsej) ou sauopeious esunSjB usuaiApB as anb unB sajenb bej na
í UBqBuEduioaB oj anb ssnopBjndpss sbj SBpe^ijpBj oujsiao^) ajsa jod ua3uip sjss
'ajuau^oo jap g sp opijo ns ua -^ a^ixa X 'sjqísod opis Bq snb pep3.A 3.iq bj U0^
'[im 9P ^iqnv&gt;o ap zi~\
'11X81 aP aiqmoo ap ¿ jap jvuivtijauj otuaauo^)
ja opvotftíVÁ ajopuaitrwai zauaj •[ •[ o sauy souang ap oujaiqoQ jap oioifQ — -^f]

•[OT 'S 'I 'X "f-181-0181 P
oujarqog •sa.ny souang -Bupus^jy uopBf^ bj ap jbjsus^
ssof wq J"Q aai^y sonangap oujaiqoj) jap opBindiQ j*g - oijg
TI8I ^p s-iqnjao sp oí 'op^
•s-e s-m -g1^ b -an8 soiq
•Eiuajdrat Bjsp oipsm jod aiusniBnniJOdo ouojou jaaeqj
uaiqiuBi anb oj ís^Xaj sej ap joSij ja jeiuauíijadxa uis 'bijuejeS X Bixaiojd esoiS
•ijaj Bisa Jeiuejqanb b basjib ss ssuspjo siui b oisCns jBjn^pied ounSjB onpiAtp
•u; ju Bpiisnf ¡u 3-b uis 'opepiAjo Bjepanb opoj sand ísBiauEjsunojp sej oppnp
•ojd jaAeq uassipnd s*b Bjsinbjenb OApoui ojio Jod m 'opiusisos sq 3*b Bsne^ bj
bj)U03 6EU1JB sbj opEuioj 's3]UB]jnsui o '83Joi3npas sajsded oiuasa j3AEq jod ni
opius] sXsq anb s^aijqnd sauoiuido sbj jod tuinSasaad sj 38 asanjanb opEjsa o
asBja Bjsp B38 Buosjad BunSuiuE snb X '.eze\¿ Ejsa e o '^ajE^oq soAp^sdssj snse
Bpouioae eaj ts asjmipsaj EjBd pB^aAij Buajd ua uEpanb 'sajXy sousng sp

�opD3j/ijDj a^opuapituau ^aia¿ •[ •[ o sa^iy souang ap oujaiqof) jap &lt;noi¡Q — •

— 86^ —
ap Bpuapupsaid í pnpiunqjnap soidpuud so[ uo3 sjsandsaj ns ua aiuan^as
-uo^ anj u*b ou-qo^ ajsa b asjBiuasajd ^ 'JBUBqtuasap osiq ojuaiuiiuaqE ja soujb^
-lunmoa ap ojuaiui je *b buubj\¡ ap jepijounap oipaui jod ej^aijj ap ouiijj
asof -g Jijns BZJ^njEjap aj-puEiuo;^ ^ap SEjaajo sejuejj sEjap opijBA asjaqnq
uoisiraaj E)uojd-seiu ns jBjSo[BjBd uij je ospaad .(opuais) (fanj Xj) oduiaii [ap
ojuainuadxa ^s a-b pEpaiJBJiuoj cjjod a^JOdsuEJi ns sjqísod anj ou ajuaranjiup
•auiui so^aijd soj opcüajiua asjaqnq ap í 'ouadma ajsa ap JBsadE SEtn íbiSix -^
a-b oipEdsap ojuoad ([]) jap EiouBjsun^p E[ ajuasaid jaua) opinuio sq ou
'b ap oluaiiuisouo^ ua tupuaA 'oapiAa^uoj^ ap ja neo sepnpjo^G sauopisodoid se[
ou-qof) aisa, Jod sopcjijuej -^ &lt;e uoiaiAjOAap as *b uo^ op^o {ap Eqjaj b^joj
. [rrí aP a^qnt^o ap ^i]
'[oi^^ua \9 ua
viouiop t&gt;¡ ap mm&gt;o ; opuvoijdxa X 'f^gf ap aiqm^o ap ¿ jap jvmiuijajj ja

*[¿9"99 'sí '69S
-py jcjaua^ OAiip.iy -oap¡Aajuoj\[ 'noiaB^j; ej ap [Ejaua^ OAjijjjy ua
jBdSB^ u-g io-ao^
nBJ.J 'Q ^SJJÍA "J0S
•zajBng asof ^= ouBzjojog ap o-dj^ uenf = bjso^
SBjap a^jof — ojjpsng ap o-uy UBnf = k83¡jq ap ubj\[
asof = JajJa^ jaiABX os-ubjj[ ^^ EpjE^ osuojapjj = saiulüq^ ap ub^of — "Jog
•ouixg =; XI81 3P 61 a'l30 ^ 'juoj\[ ap jB^niíds^ BjEg s-e s-ui -^\ b -an8 boiq
*([tI8I 8P ([81]) 61
ajqnpo í oap¡A3iuo[\[ ap jBjmidB^) BjBg -soub soqonin '^\ b apjBnS soi(j])
•sBpuapiACud sajofaui sbj sojja ap ([oinbasqo ua])
opijauaq e jEjdopB ejq^s 'saiuBiiqeq sns ap oiíjaní ja i 'ojqanj ajsa ap sasajaj
-oí sojapspaaA soj ([jofaraj) aaouo^ anb ([i sojuaiuipouo^ sns uoa]) ([g]) g\
opoj ajqog 'pcpaidojd ns ap jejsuos UEáBq a^b o^anj 'souanQ sns b ssjJESaaiua B'd
'aAJasaj sbj 'oiu^auo^ ja ua SEpipuajduioa ua^sa ou anb sapadsa SBuiap &amp;. 'soqsjasa
sojjanbB ap asopuEáJEjua anbBjsd "sajiy souang ap scdoai sbj ap o^jEqmaaa je
opBupsap ju^nj je Bpaooad 'opu^EJi jap sojn^paB soj ap BpBJa^ua 'anb 'uoisiuio^ Eun
ajqmou oujaiAo^) ja a*b 'opjiqB^ jap oida^uo^ ja na JEÜnj aouaui ja sdnao ou
oisandojd ui| [a jej^oj BJEd asjBiundB Bjaipnd ab eoipam souba soj ajiug
'(ajBdaj soj anb
epipaiu Eun ajdopB ([as]) sopBjsnfE sopEjBjj eoj jbjoia nis anb (ap) ([uijbj) g^
ap u-3BJapisuo3 (ej) b sojjBqaja ([ap jEfap ojuajiuBum^^ ajsa apand ou ^]) (ap
aíap opqB^ ja anb easd) EpuapuaoEjj Bqonuí ap sajBui soun soisa uog BdBj\[ jap ja^ajBdBsap EJEd isb3 á 'pupijnu EjnjosqB ([ap opsisa]) Eun ua
•ai uis oapiAajuoj^ í 'opeqojdsap i 'ouua^ ap op^jsa un ua ([oapiAajuoj^¡ ap])
BUBdinE^ bj jspanb b EjpuaA 'uanSis saj a*b sa.iaSnin ap SEJajua sbijiuib^ Jionpas
ap omaaixa je opusSajj (opEjjuooua ueq) ([B3Bq i ojjEqsa iu]) (opadoipBnb X)
BI3JB9 OJJB3 OJUimb U03 OpEJJSBJJB S3]UB OpUSIABl] "SJÁy Sg ap SEdOJ) SBJ E SOpOJ
sopiun i. 'u'SBjqod ns ueiujoj a-b s^juEitAEq soj ajjEd ejjo rd sopBAajqns i. 'so^sa
opuBjjB^ a*b 'soqEp^g eoj ap sossjq eoj ap aiJBd Bqanni ua apuadap SEorjqEj sns
ap ^a i. 'ojuauíoj 'oqpjn^ ns anb ¡ojqan^ ajsa ap opB[ijosB2 ja sa jEjuaijQ EUBd
-UIB3 ej anb bjou^i ou 3^ ( [ouisiui oj soiumáas ssiuap oj ua anb í]) SBjsq sbj ap
opina ja A uoue^ jap opuamisa ja jpuas ou B oppnpaj usiABq as ojos souiBqBJsdsa
a-b 'zBd bj ap so^^aja sajqEpnjBS soj a-b souiBUBqjasqo aqajq ua mj^[ ¿uoponp
•as o ssjanj 'psiunjoA J'd uan^is oj a-b A. sopE)Ejj soj ua sepipuajduioa UBisa ou
a*b saisadsa SBuiap í 'soqsps^ ap o^saj ja asj3Bj;x3 uEpand ou apuop ap auniuu;
jEÜn[ ja B3S o^pjaxg opinp ja a-b EJiajoi 38 is bjss anb? sopBjjnsa^ sa[B)Ej ap
ojapuas ja jss odoiaii p uoa apand ([B-piAOjd]) (pmpijos) Bisa ig -pBuaqij bj ap
uajnjjsip ([s-Xy sg ap]) ojpjaxg (opBjp) jap sBJapusq sbj ofBq sopE^sijB
soqEj^sa (otl) ap ojauínu ja a-b ([iijiuuad zEd bj ap oinbasqo ua oq^a Eq as
opnpEUiaf] I) japuajaid ss opinfjad opEpcmaQ) [uaífJEiu jy] ([uE^ipu; as anb
souBp soj ajBdaJ 'sopBjEJj soj jbjoia uis 3*b 'Epipara Bun ajdopE as 'Xajj;\ Jto-g
•ouix^j ja uoa opianas ap anbBJBd "^\ ap uopBJapisuoa bj b ojjsqaja ajuaiuaA

�66S —

•[z¿ 7 'oís &lt;"qn
•OAjiBjjsiuinipy jbjsusq OAiqajy -oapiAajuoj^ 'uops\[ bj ap [Ejaua^ OAiipjy]
•pcpni^ Bisa ap opjiAB^ ourxg
'II8I aP 8'&lt;l0M 8P 8 &lt;-A3juoj^[ 8-B s-ui -g-^ b -an8 soiq
•opuBiu jap asjBuosjad ap
j"U3^) 1¡&gt;!P a-bua eip pp jJBp BJ33 aj-iuBAisaans X 'orunjdum^ oqpssdsaj ns
BJBd Bpijou sjsa eaoqc jod -g^ 5 Xop ^japoS;^ sp aedsc^ u-q odraE^ap jBasuBj^
jb bjbj^ Bjap oiy pp ^BianiAojj sEjsa ap j-usg uEjidB^ ap opucjquiou 'BUBdsg b
osajSaa ini oipnsaj Bq 'Jouag ojjsanj^ Xajj pp ajqmou ua EpuaSajj ap ofasuo^
oinajdng p anbap BJEjajua aj bjjs íBido^ -g^ b oXnpui anb ap auapjQ -jjj sbj
omiijn oijnf ap 92 ap -eqi uoa Ejiuniuoa suias Bjjsn^) B[ap ouajsiuij^[ ja jo^
9P ^jqutaiaou ap g]
b ^&lt;/ "7 3P 'ÍT 7aP smDwaojj sd; ap
opojquiov X vuods^ o osaiSaj ns o^ansai oi( ^aua^ay ap ofasuoj
\a anb jaqns ajopuaiom¡ oapiaatuof\¡ ap opjiqu^) p&gt; ot¡^ Xaui^f ¡ap
f

"[Oí 'S 'I 'X "^8I-0T8I Fioauo BpuBgOT leuopBfj ouaaiq
•of) -sajiy souang 'Eupua^ay uoidb^ bj ap [BJaua^ OAiq^jy na
•nBapuojj asof -q aja
'1181 ^qn|D0 ap

ua VU30 'S

•sEjpap pcpaAaaq bj seui a8-in Bip EpE3 eand 'arui^oiJajuE opEuapjo sq a\ as ouioa
sei[jjeui sns ^japaoB ([ou-Aog aisa]) g^ b auaiASJd Bpaanaasuoa ns ug -([oíaoSau
ais^ ap 'gy^ opejaiug]^ 'SjuaipuodsajJOJ p^pijqap^ v.[ uoj 'uopeaiBpB e^tjqnd jod
opis UBq o[ Á. '([sajjnd sns scpoj ua]) ou-qo^ aisajod soputmpB ([sopuuoiDUBS])
uepanb anb oapiAaiuoj^ uoa sepuauaABsap ap uoiJESuiuji'pp sopujcj) so¡ uo^
UBi^nf asof u-q j-q ou-aoq pp ouoiajjag p jejids^ Bisa b op^iíaj[ eq ^ojj
'[USl aP

ap

•[$a%^vd sns svpoj 11a sopttiiupo uvpanb sotsa anb X
ap oujaiqoS ¡a uoo sopn^qapo sopDiujj sof uoo za^aj •[ '/ oSajj
anb aiopuvoiumuoo 'noapuo^^ '[ o sauiy souang ap ouiaiqo^) \ap oioifQ — '^

•[0T 'S 'I 'X '^8I-0I8I I*HO P^a,, IBnopBN oiuaiq
-sajiy sonang 'EupuaSiy uoijb^ b^ ap jBjaua^) OAiqsay na
nBijnf asof "(j Jo-q jy
•1181 ^P a-iqnjaóap 61 's'Xy s-g
— ]J SOIQ
B^93 B 3SJB]
-jodsuEaj naqap apnop aps^p soiund 9O¡ Bps 'opuBtn nsap o^pjaxg pp ojisuejj
p scjouiap uis jei[[ije} ap n^apuoy jBjaua^ p uoa sopBnbapB seui soipam soj
aB k ou-qo^ pnbB uoj saiuaipuad sopoSaa soj ap uopnpnoa jeioi bj jB.iap^E
ns jod opuEjnjojd 'oap¡A3)uo[^[ ap bz^j^ Epp oajuap jpnpojiur BSBq Á.
soj 'b BJBd saiuaipuod / sajJOJ sosaadniíap o-mnu ja -\ b ua^uip ag
•sojuaiuipajjo soj'u ap
oíSixa -b o^inn oj anj -b opajd ojsnf ns aod asaipid 'b sojuamusBA soj jpng
Bipenbsg bjb asBJisiuimqns aj *b B*d Binojo^Bjap avpuErao^ jb u-jo Eun í 'nopanp
•uo3 Ejuoad SBin ns B*d o^aijd opuapj ja ajopuB^aj]ua sojuaiuoiu sajuExauía^ ua

opipod B^Bq 011 -g \ap sapB^jnaB} ssijy sb¡ jBqjnuad S. 'jipaj^suEjj oís anb Jod
asJiA8.iuO3 jpB} sa ou ¡ofnj^ui a uoisuaAjajuí aauaj opipod sq 3abj3 A opB3ijap
ubi oiund ua ua ([ib X]) (osa opb) íEpuaaajj ap ofasuo^ ja apaauoa
aj 3-t&gt; oj opjtAG3 jb ajjsSau g^ sand apand oj^ -oruiBjunÁy ajsa Biim
-jad oj. ou Eosanánjjoj BEdojj - ap uopjnpoaiu; bj avusAuo^ opuais on anb
opuBpuBtu aXnpuoa í ío^uaiuiBj ([ajuaipadxa ja ua cjoasg 83Jojoq bijbj^ ^q jo-g
oui'xg]) / unÁy ajsa jod epeAJSsqo B^onpuoa bj JBqojdB ousitp 'as j-g oj*j^[ Xag ja
ouBuuaq ojsn^ny ns ap "sojp soj jEan^asB ap sbj anb sejio uBjanj ou sejiui sns anb
seui jod X 'uois33iojd ap sojsa^ajd sosopadsa soj o Tea ajuauíjuoa ajsa ua asjpnpoji
•UI BJBd 'BUinbBOf EJOJJB^ B'Q B^UEJUJ BJ'g BJ 3p SBAI)B)U3) SBJ 8 JIJ3]3p U8 OpBJ
-sg jb jBijnssj unipod anb saruaquio^ui sapuEj^ soj 'so^ijijoj eoruipouoa sopunj
•ojd sns jod epuaSajj ap ofasuo^ ja smisiusjag Bzaijy ng opuaiAajd o^JBAUía
uig -^ajj pp oiuomiJiE^ pp Bpipeqmi a)JBd Eun JBqjBS ap bjbjj as aj-uiEusuiud
X B)3aJip anb ua aiuasaad ja anb *3A9P uopaadsui a oruipouos jb 6a.íaq sbj jod
opBAJasaJ jBiss Bipod ou'aoS ojnd X O]jy ap X opBjsa ap sem ojund uniu;\[
•oub svssjd jap oj-ug ap 91 na i^spjag oíA^sng up jo-g om'xg ja jod BpBJiunuí
•03 SEipuj a BuBdsg ap BpuaSay ap ofssuo^ pp pBianjOA Bpippap bj opis Bq X
'sa Bjss anb uoiuidQ ns ap oXodB / ua Ejjuanaua opjiAB^ jg 'g^VaP J3J3BJB3 jb iu
jouoq ja iu J3]aaiojdmO3 uts X 'eauopanjjsu; a sajapod soj jiSuijjui uis ([juana
-uoa]) (ojJBUiBj^aj) Bipod anb X 'Epijsnf (EsojnSu) ap o^sb un sa uopuaAJaiui
ns anb opipEnsaad opBjsa Bq ojuiBiuníy oui'xg [3 pEpiuBqiA ap ojob 3*b sej^
•jippap iu JaAoiu UBJpod iu 3-b sajuaisisE souAap oiÜEj^ns p Jioq osopo suas
anb jod 'biuouisjss X pBpiu^qjA BJam ap oj^b un Jas opipod Bq ou ojuaiiuipaaojd
3]sg 'Bip pp SBpuaJJnjQ sbj ua sojoa sns Jioq BJEd -g^^ jd opEip opis 8q anb
b ofasuoD ajsa apuaadiuo.i ou sauopunj X 'ojn)i]su; nsap sajiuiij soj opjiAB^ ja
JBSBdsBJl X Í9-pBJ[n3B^ SB]JB SnS SBtU X 'SBUI JE3B1B S3 O)S3 anb 33J3 -g^ Ig
•JBJ^) BIUBJldE^) ap 38BJ3 BJB OU'AO^) J3 0A3J3 (['JBJf) UB^ldB^ U3 83]3^) SOJ])
sEpuEjsunojp sbj b EpBpouioaB uopB)3JdJ3)ui Bun Jod anb 'Buog ap uinbBof
U-Q J-pEgug J3 JBJUaiJQ BpuBA^ E1S^ BpO)3p OUIJ31UI 3]3f) 3p pspiJBS U3 JEpUEUI
•ap oüJEAiua uis 'uoiaBAOJdB EUBjaqos bj oppaaaiu sBjja SEpo) opuaiABq íojqanj
ajsaE jB]idB3 bj jBs^jaiui osinb anb ua oXep\[ ap 5 pp uoisjnqino^ bj ap sBijnsaj
/ ap oiuaiuiBiunXy ourxg ajsa ouioj anb sEpuapiAOjd sbj jejnue Bjq^jBd búa ua sa X
•'3A 9P uopEjuasajdaj bj uoa ajqi^ednioa 'japod ouisiui p ou X 'Japod [ap sojuauínaj
•su; 80J3OI eouA sojjauodne sg 'Buedsg ap s^uopnjoASJ sbsoi.io¡2 sbj ua opiuaj UEq
anb ajiEd bj sojqsn^ soj b je^su sa opjiAB^ jb ojsa ^Egaj^j *oji]S3 ap auaij o[ ouioa
(["3A 8P^ 'BpuanuB uoa sjduiais ojadj) ('g^y uoa sajus opupaoaB) '9081ra
-aug soj ap Ejsandoad sBJBqjsq sbj b ojos is jod jEjsajuoa unB X 'pBpiuSip B]jy ns e
SBSojoaapui UBuas ou a*b 'sauoisnasip ua "g\ uoa uaiq muí jBJiua Bipod 'E3JBuoj\[
pp X 'uopEf^ bj ap *sojp soj J3u3)sos jod 3j3ubs ns JEuiBjjapE ojsandsip ([B^sa]) X
soi3i|ij3B8 S3jqt¡oj SBUI soj opuapEq Bjsa 3'b 'ojqanj ua ap s-juBjuasaada^ ap J313BJB3
ja Jod 'oib 'SEzisnj scpp joieui bj sa anb 'Biuouuy bj jod ojubj anbo.^aja oiJBJjuoa
p j*d í'3\ ap sapEijnoEj ssjjy sbj jmuiuisip o 'jesdipa Bjanj 'uopnjoqaj ej ap sajay
sojap so^aijj jiApaj js 3-b oyiunjun^y jb oujnso aj o^^ -EijajEiu ap ej^ej jod ojjaj
•3UI03 opipod Bq ooodiUEj 'opjiAE^) ja / UHUua un opi)auiO3 Bq ou *oqp oj Jodfg
¿bzbj^ Epp uopipuaj
bj Bi8;xa 3-b ja jod 'sajua^jnsuj sopp 3]3f) pp oS^ijj ua ouqB X 'oiApaJ *gA3P
ojuipuasuoü X osiab uis oj-mjun,íy ja anb o.ioqinba uts asjBiujijE sand apand 00103?
'3A 9}Ap3J oj ojaiuud ja X íezbjj bj ap uopipuaJ Epp usjqs ou 'oaa^jaj X opunSas
jg -Bpu3J3]uo3 bj b asaijjnauoD opjiAB^ ja anb BJBd sopondip soj ap pmpijos bj
Eiuajuo.i '-sojp sns opjiAB^ p j*uibj33J b o]ij3ui opEp sq anb X 'oaaajaj jg -opiuajuoa
nsap 'g^ b Jinjjsui b UBAEUiuiE^ua as anb E3JBjniidB;3 sopB ajsa ojiuoaua 'ojjbuibj^
-3J b ai'pnXy ua EiSuip -g^ 3-b -odi jb anb sa oj uaiquiBj X 'opjiAE[) js oiApSJ oj
anb pspjSA 83 'oXbj^[ ap f^ ja bzbj^ Ejsa ap sop^sjndxa uojanj sosoq^sdsos jod anb
s-upaA soj ap safcdinba soj Jipad b spnpaj as a*b opunSas jg -oj'UiBjun^y ajsa ^
opiSuip opusiuiq 'oijqB X oiApaj soj -g'^ ísEjpaij ssjap uopjB EpBpBJ^sap bj jod
SEJopajuaA s-uiay ens UBtJBsnBS anb sajojjoq X soSBjjxa soj J'd eujbj bj ap aJpBj b.
omo3 ^jqBsuodssj ojopuapBq bzbj^ Epp uoiaipuaj bj opjiAB^ pp EiSixa anb ojsmiJd
p sojnauinaop sojsa 3Q "g^ uoa jspusj / ajuioa ap sosoasap ojjanj sisa B uojbui
-ixojdB as opusnb '•{J'IVg ap snaja^¡ bib^bj^ Epp opjoqB s-jXy s-g ap Ejunf bj ap
sopEjndiQ soj^p oran [A ja X 'ssjopsijis X saj-8jnsuj sojsp ssja^) sojap sop isoiaijo
S84J ou¡8 opiáuip usq ajasou oruiBiunXy jb '-g^ ap Bi3B3idsjad bj juqnasap opipod

�126.— Oficio del Virrey Ello a la Junta Gubernativa de Buenos Aires haciendo
consideraciones acerca de la validez de su título de Virrey del Río de
la Plata]..•
[9 de noviembre de 1811].
Exmo. Señor
Si el desprendimiento expontaneo del titulo que VE. estraña en mi mani
fiesto, el de mis Empleos, y otros muchos sacrificios estando en mi mando pu
diesen concurrir á cimentar la paz, el orden, y unión completa de estas Provincias
á su Madre Patria, todo estubiera hecho: pero me admira á la verdad q.e VE.
ignore no puedo hacerlo.
El Titulo Proviene de Reales Despachos librados p.r la Regencia de España é
Indias, por el Gobierno de esa Nación de quien VE. se considera parte; y a la
verdad Yo tengola misma facultad de coartarme el Titulo, comode darme á mi
mismo otro de Virrey del Perú.
No alcanzo por q.e este dictado se oponga como VE. "dice al espiritu del ár
tico 6. délos tratados concluidos; él explica los limites que devo mandar por
ahora, y nada habla de Títulos: La misma razón tiene VE. parapretender que Yo
no mehaya llamado Virrey délas Provincias del Río déla Plata, que si lo
pretendiera VE. del Virrey de México; y si Solo el derecho déla fuerza hade
justificar todas estas pretenciones, con dolor repito a VE. ¡Hay de estas infelizes
Provincias! y ¡Hay de VE. mismos! Con mi pronta ida á España queda ya VE.
libre / del compromiso en quanto el titulo demi persona y acaso como lo opino
no tendrá VE. que darlo á otro; pero D.n Gaspar de Vigodet tiene el titulo de
Capitán General délas Provincias del Río déla Plata, y se verá VE. con este
Gefe en igual tropiezo. El titulo solo, no arguye mando ni posesión; lo mas ar
güirá un derecho á ella; así es que el Rey de España seha titulado siempre Rey
de Jerusalen, de las dos Sicilias, y de Gibraltar; sin que los potentados á q.e estas
posesiones correspondan se los hayan disputado, y eso que ellas están muy cimen
tadas porlos años y porlas distancias; circunstancia q.e falta mucho á la auto
ridad de VE.
Yo, ni ninguno en mi caso puede tener esta deferencia sin hacerse reo de
su Nación; mas si VE. comprehende queesta mutación puede estorbar o entorpezer el efecto de una obra tan útil y benéfica álos hombres, VE. puede por sí
dar el manifiesto como guste, pues Yo no lo variaría jamas. Si el alejarme de
estos Países de un modo que ya parece imposible los pueda otra vez pisar; si
las pruebas de desinterés y amor á ellos que tengo dadas á VE. me autorizan para
aconsejarle; dígnese VE. oirme que nadie hay que pueda hacerlo con tanta im
parcialidad.
Busque VE. pronto apoyo del Gobierno de España, entable con el su Corres
pondencia y pretensiones, y pronto se convencerá VE. de q.e los Sentimientos
del Gobierno Español, y los de la Nación entera sonlos de / una Madrepara con
sus hijos.
Voy á España repito á VE., y ya conlas armas defendiéndola contra esos
usurpadores pérfidos, y ya en la corte como agente deVE, siempre mehallará
deseoso de cooperar ala conclusión de la grande obra q.e ha comenzado VE.
Dios gue. a VE. m.s a.s.
Montevideo, 9 de noviembre de 1811.
Exmo. Señor Xavier Elío.
Exma. Junta Gubernativa de Buenos Ayres.
[Archivo General de la Nación Argentina, Buenos Aires. Gobierno Nacional
"Banda Oriental 1810-1814" - X, 1, 5, 10].

— 300 —

�I0 —
ap 9OiuiuiOQ X soijoiiua; soj Eajuo^ eun^lje uoisajSB uajuaju; ou sajXy souang
X oapiAaiuoj^ ap sou'qo^ soj anb ^p sasap as anb a*3B3ijqo B[ b ojuBnbug
•ejbjj as anb ap uopsajjpBd bjus OAisnpxa X 'ooiun opom un ap opinjjuí Bq ou
SEsan^njao^ sedoj^ sbj ap epuasaad bj anb n^ tupuaAuoj g-g anb Bjadsa opuiujij
oteqe {a 'sajBqurj ap apucj rg ourxg [B ubisuoo pcpauoiou X pepiaA sXn^
soqoaq so^sa ^03 -sasXBj so[[anbE ap sosanaaj soj ap opuAud 'jEnjjE uopBnus
ns ua une 'asaauaiusui apand ou s-aXy s-g anb ap uopaiAuo^ B[ b ^ 'sandsap
UBq asanb mtnf ap une X Bzidnj, ap ossd ajueuodnii / jap bj 'isoioj
{^ 'BquiEqBqDO3 'ojniQ 'zbj bj ap Ejsinbuoiaa B[ b 'XjpisB3 ap ovxg jap
jejoj uop^iujsap X uoisaadsip B[ b 'aipauaXo^ jBJaua^ pp opueoí je ma¿ pp ojp
-.i axg p jod ompjn oiunf ap OZ I9 spinSasuo^ Bjajduio^ bijojsia bjb 'jBpuasa seiu
opom pp X 'eXnquis as uaiquiej aihxa 'uopejBpaQ Bjsa oqjaq eq as anb uoj ezanb
•uejj buisiui b^ 'osa^ns aisa ua opiuaj Bq 'H'V'S 3n^ bboiiojS ajjEd bj ua anaiA
•U03 anb odmai] omsiui jb ojaj •u-3BJBj3ag EAanu eun Bpesn^sa sa omsiui oj jod
: ojiBJBjaap ap uopaBjspES bj uaaij X opiuai eq 'oapi\aiuoj^ ap ja apuadap anb jap
jousdsg ouqof) jap opB^ipajjB X ompi^aj oubSjo 'opBuiaij oCsq ja :ajqe}iqnpui
sa jenpe uopEjijpEd bj b opmquiuos eq SEsanSnjaoj sBdoj} sej ap Epuasa.id bj
anf) •ofijxnB ns opBtpijos Biq^q as uainb ejjuo^ s^^y s-g rd ^jubiuji EJEáznf as
í 'BpBsnosa aaajed uopBJBj^aQBtsa sand isb :ojio3os ns OAmqo &amp; omejaa^ anb
oijg ÁaJJi^ jap SBJJB3 sbj aod sopeangasB ajuauiE)3[draoa A euajd uEjsa jouBds^
ouojujaj^ ja ua eEdojj sns aEJjua opuEui anb uoa EpijsnC bj A 'H'V'S 9P BUÜJ
•03 bj appEpiuSip A ojoaap jg VXSaildSaH 'BnB(i8a aP Bpua3a^ bj ap Bsajdxa
uapjo jod o^daoxa 'JJ'V'S 9P soiuiuioq A souojuaai soj bjjuoo Bun^jB uoisaj^e
oqaaq ap JBjuai ou b sajíy soucng A oapiAai / uojM 3p s'qo^) soj usn^ijqo as a'b
A 'asisnvoaja ap EqEJB s'b uopE.iiji.iBd bj oiqap as SEisa ap spuasojd bj b anb A
'sEdoaj sns JEJjua opuBín 'H'ys anbuo^ spijsnf bj saa^y souang A oapiAainop^ ap
soj aod E^Oiiojaj as a*b 'H'V'S aP Buoao3 KI 3P PI!P!U^!Q A ojojap ja
BJEd BpuBjjodui; Btnns ap sa an^) o*j :s-]U3in^is soj uos Bznog ap
Q Q j^ jb sopBpunmoa sojn^pjB soq uopuajdsa A Bzaanj ns Bpoi ua
so^nqujB sojjaq sojsa EJEAJasuos 'euBdsg Bjap oSiuiy A ojsnf aa.iaJBd ap osojaz
aiuamesojuoq ubj 'ajuaSajj adpuu^ a-g -onij ja anb ap BZUBJadsa bj ua 'uoiuido Bun
jeuijoj o^anjapssp apand sajBnb sbj ap E.)ja.)B SBjjanbB ajqos sauopeAJasqo SBunS
-jb jaoEq ap pB^asqij bj bjbuioi as opeuuij ofBqB j^ *sopBsaJ3]ui ubi UEjsa sopoj
anb na B'^ijaiui Buanq ej jBpijosuoa b anb 'BtuouijBq bj UEq.iiu A (ajdiuais EJBd
asJB^jndas u^ijyqap anb) sap^pisoraiuB jEjpnsaj e seiu Japua^ usupod 'sauoiu
-ido ap pEpisJAip Eun ajuauíBUBsa^au ubbj^ opuaiqap anb A 'epBj^ua ns ap oiaf
-qo jap SEuagE 'Bauopuajaad ap aiuas Bun ^azajqB^sa 'Bznog ap o^aiQ u-q jbj^u
•a^) jb opB3jE3ua Bqas saJBqui^ ap apuo^ rg oui-xg jap bjo(,^ Euiiijn EpEjp
bj ua Bsaidios BunSjB uo^ j^a ap souaoi opipod Bq ou opBnijij ofsqE ja opo^
U03 -SBpuiAOJj eEpEiaEjgsap SEjpnbE ua uapjo jap ojuairaiaajqBjsaj je 'jouoq
o^uBia^eq aj anb 'opom un ap opuanjuoj jaq^q rd 'EjouEdsg u'jBjyj bj ap pnnj
-bj8 bj ap uoisaadxa bj opEuuij ofBqE jap e.í opiApaa opuaiqBq ísauuiajos sedj
sauoiaBJBjaap sns e pEpuuJojuoj ua A 'eppsnC ua japua^ajd m jEasap anb ajiBpanb
apand BpBU 'jouBdsg ouoiuaai ja ua sBdojj^ sns ap BpBj;ua ej ap sajuE eqBjjBq as
anb ua soaiibj^^ souiuuaj soiusim soj ua san^n^o^ oiuaiqo^) ja opE.iojoa A 'ojund
ajea opBzi^Eajj •^EiánjJO^ ap BUOJO3 ej b sa^uapauauad asBp buisiui Ejap sej A
ejej^ bj ap oiy jap sajojjiuiij sjuiaojj sbj sspoi aa¡ua pBjsauB Buanq A BiuouuBq bj
Eppajqe;saj apanb 'jeuijo| A 'Eipijdxa u'OBjEpap Eun j*d anb ap 'opom ja b3a
s-aoj¿ SBjjanbB ap ajaf) ja anb oa^d a^uaiuaAuoa oj Bjí ojuasa sq san^nuo^ o*qog
jap soasap soj uoa asopuBuuojuo^ 'opot uos 'ajuauuouatuE jauodxa ap Ejuoq bj
opiuai Bq anb sauozEj sbj jod 'saiAy souang ap E^unj" bj A b^bj^ ej ap oi}j jap
sepuiAOJ^ sbj ap Xaj.n\ omiijn ja ajjua u'^uaAuoa Eiunjn bj ua sasanSnuo^ soj b
sopipqajduio3 a|uaui[EnjjjA ouios Biapisuoa A 'opEjapisuoo Bq opemiij ofsqB ja
anbuny •aiuaujoa jap o-x jap BJjan^ ej ap A opB^s^ ap o-jajaag A o-jsini^ o-fasuO3
'sajEqui^ apao3 "Jg om-xg jap jeptjo ejo\[ bj aq^ou laAe jiApai ap Bjuoq
ej oqnj B3*jB3 'J\pg ap o-iuaj¿ o^jsiuij^ A O"jxg op'Aug opBuuij ofEqE jg
'UISl P ^qvtapi^ ap f]
•[lounds^ oiiOtLun jap
sosanSmuod svdojj soj ap vpDjnaJ vj ^p pvptsa^^u nj auqos sauotonuaptsuoo
sajm(Uiq ap apuo^ jn otnjj nsn^ ap sanbjof^ /ap opifQ — -¿z]

vj uod opunwvjjaj Xajjt^ ^ oapiaajuoj\[ ap opjjqo^ jap or^ifQ — •

— Z6Z —
osodanb Bj^npuoa bj a-b souaui ou '-g^ ap jBm^e pmpi[osX aCsn^naj jg
•EpuiAOjj sajuBjjodui; ssisap
opuBmja pBpijiqBsuodsajjC uopaajrp ira ofEq opuaiuod 'oqsaq Eqam Áag ja a'b
BzuBijuos bjb ouSipui EUEqaiu asai]uisuo3 Bjas is anb 'opipBnsiad ajuauíarajij
AOjsa A 'sauopunj A oinjiisu; nsuo^ ajqijBdmoaui opoj jap sa 'sopo^au ap assja A
SEpuBjsunjjp SBisaua jauaj "g ^ apuajajdanb uopuaAjaju; E^ "SEpuiAOJj o 'sbzbj^
SBjap sajopEuiaqo^ sojap oi^ajap ns ua A 'sajsjauaS sausiidsa A saXaiJi^ soj ap
uopjadsu; a O)uaimpouo3 jb saXaj sbj jod a^uauíEoiun spEAJasaj oujaiqoii oijb X
ojnd ap X opEjsa ap anb souam Epi:u Eija^Eiu eun ajqos jaXe ap bijbo ns aod aasq
am anb Bsoaoiapuia 'Euniaodoui uopuaAUOoaa bj 'g^ ap sbj b eu^Sb sa otuo^ isb
'sapBijnsBj X pBpiioinE im b opeisnCe o^uaimipanoad un anj 'saa.^y souang ap Bjunf
ej oi^npuos nú aod -g^ b oí^iaipanb opijo jap japod ¡ui ua uopua¡aa B'^
•[1181 P oisogD ap ¿I]
•[pnpiuojTtD ns ap samuij soj ap onuap vjpnn^ua vjun[ n¡ ap sogaijd soj ap
oj anb opuaiua^sos oapiaaiuoj^ ap opjiqo^ jo otj^ ^a-ut/i jap oioifQ — -j;]

"[01 'S 'I 'X " ^I8I-0t8T Pinauo
ouaatqo^ -saaiy souang 'EuijuaSay uopEf^ bj ap [Baaua^ OAiqoayj
•BAiiBuaaAnf) jeuoisiaojj Bjunf •Btuxg
/ -ossb^ asof uenf "zaaaj oeijnf 9sof ao-g ^saun^ oíao^aa^ -q jo-g -omxg
'II8I 3P oi'^y ap 9J snaaaj^ ^H-UTS aP "V8BJ^ s-b s-m -g^ b -anS soiq
*bj3a eje souaazcq E-d ajsa sotuBjadsa 'o^uatA ap b)[bj aod O-Aaiuoj\[ apj^
sopBaouiap X íEpuajajuo^ bj aod BpuBjsuj Eajsanu e oijg aapaJJB ou aod uoisimo^
bj ossans opiuaj jaABq ou ap osiab -g^^ e souiBdppuB 'Esa [(ap)] osaaSaa ap aq^ou
bj sp aqjou bj ap jt sbj e B-j^Ba^ Eisa ap oprjsoo je BSBd anb qjanf) j^ U03
•[ÍÍ8Í P oisoSv ap 9í]
•[oj^^ Xa^Ji^^ ja ajuo uoistwoj oj osaons opiuai
uaqDi{ ou opwodiopuo ojun[ oj o saiiy souang ap sopomdiQ soj ap opifQ — -pi]

[3

-py jEJaua^ OAiq^jy -oapiAajuoj^ 'uopEj^ ej 3p [luaua^ OAiq^ay us Bido3]
= -oijg ^aiABx 03-nBj^ u-q Xajj;^ jo-g om-xg jy =;
zsjEng jasof = ouBZJojog ap oa-uEjjj u^nf = u^anQ jasof uEnf = BJS03 janSi^\[
= 8B.ia.ue3 SEIaP 3^jof = ojjpsng ap oiuoiuy uenf — EiJajjQ sp januBj^ jasof =^
iaiia^ JsiAB^ O3-uejj[ = EiDjeg osuojap[j = B3jidoq3 sp ainbeof = azuo X sojuap
-oq^o jiui ap / azao^Ej o;so3y X 'oapiAajuoj^ ap JBjnj;dB3 BjBg r= 'g-yV 8P ojanpuo^
ja jod sopiüuip opis UBXeq aj asEp ns ap anb seuiap soj X 'uopuam oqoa eq as
anb ap 'opijo ja opj;qE3 jb jBSBd au^ip as anb -g-^ ap o^uaimeiunXy ajsa afixa
oijos je auanoo BJEd 'sajBSaj ssm SE^sajoad sbj uoj X ojsandns aisa ug -sajuaonpuo^
UEas a'b SEpuapiAoad sbj jepjosB BJBd 'sopiuA sopo] aod asjaAES 3A3p O^uaimB)
•unXy je aiu3uie)33Jip EpjSi.np uo^saS bu^ -jouoq jsp SBpuas sej ap asaBiAsap uis
'ejja uoa asiapu3]a BJBd zsdB3 bjb opjiqB3 ja 'Ejunf Bq-p ap sauopisodojd sej
uasanj anb sbj uasanj X 'opijo oq-p ap njiaídsa ja aganj jBnb bss opsopuBAaasaa
saaopiSajj sop X 'ojoa oaamud ap spjeajy ao'g je ajuamjEqaaA "g1^ opeaiunmo^
eq jouai orna X saaXy souang ap Bjunf bj EiSuip ajanb oí^yo ja -g-^ jod opiuajaj
opuaiA 'oap;A3juoj\[ 3p opjiAE'j ouaamauaq jb uoisnjuos ap opEusjj Bq 'Eip jap osas
-qns jg -spuaiuap jsa^ bj ap ssidoad SEpEiS X 'sajouoq soj ouBiaqos {ap oppaaaui
Bq saaqiup soma aod 'ojqsnj jap sa^aij sem X 'sosojaa sbui sa¡uBjuasaadaa soj uoa
auaij g-^ a-b Bjsnpuos ejap opeaquiose Bisa opjiAE3 -om-xg ajsg -jouag -omxg
•[rrsr 3p

ap
souang ap 0}un[ vj jod opmaua oiotfo un ap

�S.A.R. sino por orden expresa de la Reg.a de España, el abajo firmado no puede
menos de manifestar toda la sorpresa, y sentimiento profundo que le ha causado
ésta propuesta p.r su naturaleza, por su novedad, inverosimilitud y podrá añadir
con toda franq.a por su inutilidad. Si se verifica como ha deseado el E.nio. S.r
Conde de Linhares de orden de S.A.R. el restablecim.to déla amistad en toda
la extens.n délas Provincias limítrofes de ambos Payses, p.a cuya explícita De
claración el abajo firmado tiene ya dados algunos pasos ¿qual puede ser el objeto
de semejante Declaración? El abajo fir / mado puede asegurar y se atreve á ga
rantir al Gobierno Portugués que las armas Españolas no cometerán, sin provo
cación, agresión alguna contra los territorios de S.A.R. Jamas habría podido sos
pechar, y sobre todo en las actuales circunstancias pudiese desearse entre dos Na
ciones Amigas, y tan interesadas en serlo, una declaración de esta naturaleza tan
injuriosa p.a ambas; pero ya que han podido obscurecerse por un instante los
Sentim.tos que debieron haber hecho imposible su concepto, el abajo firmado no
puede menos de hacer saber al Ex.mo S.r Conde de Linhares que los Agentes del
Gob.o Español penetrados de su justicia característica son tan escrupulosos en
respetar los derechos reconocidos de otras Potencias, como zelosos en la defensa
de los suyos propios.
2.a Que con relación á los Territor.s neutrales al Este déla Laguna Merín,
en que se dice haber los Portugueses establecido algun.s estañes asi como al
Oeste donde los Españoles se van adelantando no se moverá duda de parte de los
Gob.nos confinantes, y sedejarán estas questiones y las demás que pueda haber
deLimites de las Fronteras á la decisión de los Gobiernos de S.A.R. y da S.M.Cat.ca
quando des / pues de la pacificación general de la Guerra actual en Europa, ó
antes pudiesen entrar pacifica y tranquilamente en semejantes examenes.
RESPUESTA. Las tropas Portuguesas seg.n las profesiones mas solemnes en
que se halla empeñada la Real palabra del S.r Príncipe Reg.te entraron única
mente asocorrer á Montevideo y á restablecer la tranquilidad turbada por la di
ferencia de opiniones políticas entre aquella Ciudad y su camp.a. Así pues, el
artículo que precede nada tiene que ver con el citado objeto y no puede ni debe
ser parte del ajuste que se desea tanto mas que para ello se supone en el Gob.o
de Montevideo una autoridad q.e no tiene, y que pertenece exclusivamente al
Soberano. Los Gefes Españoles juran, .y son responsables al Rey, y á la Nación
de la seguridad, é integridad de los territorios que se ponen baxo su Gob.o por
consiguiente tienen el derecho de emplear todos los medios legítimos al efecto,
y la obligac.n de no permitir intrusiones ó usurpaciones. Esto son principios ge
nerales. El abajo firmado tiene una opinión demasiado exaltada déla justicia del
Gob.o Portugués para rezelar que la accesión á ésta su demanda pudiese pro
ducir en sus efectos la posesión de algún territorio / o territorios que no le perteneciese según los tratados existentes, y los limites reconocidos.
3.a Que las Concordatas existentes entre las dos Coronas p.a la entrega de
Desertores y Prófugos sean observadas puntualmente p.r ambas partes: que serán
puestos reciprocamente en libertad los Portugueses y Españoles aprisionados en
el territorio Español: que se dará demisión á todos los Portugueses que con plaza
voluntaria ó forzada sirvan en el Exercito Español.
RESPUESTA. Ningún pacto ó convención hecho sobre éste y otros puntos
p.r las autoridades subalternas de que se trata ahora pueden tener la solemnidad
y la fuerza que los tratados ó convenciones ya existentes. El abajo firmado en el
tiempo que ha tenido la honra de residir como Env.o Ext.o y Minist.o Plenip.o
de S.M. Cat.ca cerca de S.A.R. el S.r Principe Regente ha recivido del Gob.o Por
tugués reclamacn alguna especificada en los términos necesarios para que pu
diese ser efectiva. Este silencio le hace esperar no ha existido infracción de
parte del Gob.o Español. Ojala que ésta conducta hubiera sido imitada y se
habrían ahorrado mucha sangre, muchos millones, y los desordenes que han afli
gido á las Provincias delRio de la Plata. El abajo firmado / conviene en que la
observación fiel de las estipulacion.s existentes sobre este punto será muy útil
y ventajosa p.a las dos Potencias interesadas pero para esto es necesario quela
execucion sea puntual, religiosa y reciproca p.r ambas partes.
Si los aprisionados de q.e trata el Ex.mo S.r Conde de Linhares en el mismo
artículo son los Prisioneros hechos por ambas partes en el curso de las ultimas
hostilidades el abajo firmado presume no experimentará dificultad ésta demanda.
— 302 —

�— EOS —
*soujB3iji)Jom e'd ojusijc oqanu Eqep
sa[ EjaABiniJ^j euiixojd bj Eporaojuí oSje jas Biqap soidpuud soje uops^sa bj
s'bans 3*b J'd 'eijsajoin uig -soenuaq sns e je^sajoui ed a'b 'jsiaáaA e*d sopenjis
ui:qni38 sera anb Epajed'siE^ jap sajEJniBu sezanbu sejag souanp a'b J'd 'biissj
-ora uis :sojnuiBj]xa sopctuis sajajan3;j&lt;( í 'uopjO3 jbq uopsjqod Bsouuaq X BjsBq
E[ua sopouioj seui sajajJEn^) soj opEdppue ciqnq saj ezajejnieu E[ a-b epajBd
a'b J'd 'eijsajotu ais opeaitsqQ 'ajje J3g pepisa^au ms u'DEjqo^ ej sg aopnjjsap
í'Bpsajoui fiis opcupsqo opis nn a^ sapBpiuiBjB^ sbj avraBAipaja uiun^ag
'pB}^B3[ nS J3U81SO9 J'd ESOJ / SIlS OpB3IJU3ES Eq 38
'eai^uop^ ns b ^ij a'b A. 'BJqBpd ns Ji^diuna sqes ogcpui:g A. 'adi[a^ u'g af| pi:pn¡.)
bj a*b 'gVA ? -[^punuB ap u'^^bjsubs b^ auai¡ áo^j -uopiquiE eje japs^ o'eipij
•jad eje Jiqum.ins anb sajaB'SBUinj sns ajjua ojauíijd UBiJBi^ndss as 'saiuuiíqcq
ens ^'Epua^sixa buisiui ns Ejuuajajd a-b 'S'V'A ? Í!P ^^duiai^'oiA as Bisandxa seiu
op'b A'soSssij saJOÁEui sop^ oipaní ua 'soidpuud soj apsap ab 'o'piAajuoj^ jai]
c[ ^pjanaaj o^jBqma uig-oi^ujjtiEU pp n3SEjqi[ E[ Á'eiuamJO] bj uasaiArnuo^ a-b
soi^ixnc BqBjadsa ^jtuuoiun uainb ap Á'EzuEjadsa ns Epcjjp Biuai uamb ua'ajpBiu
ean uoo e-d efiq Eun asEsn pspjSA 3Q afEti^ua^ ajsa ap a-b ouEJjxa bjs oi^
•pEpnr) Ejsa e unqEJjao sa^JBd s^po] j*d ^'b so^saij soj
í oiL^ay a]sa na u-jn[OA3}j ej Bp^q sojuaotora J'd a'b sosajSojd boj ajopuaurjaj
•gVA aP niuídsa p jejijimoiu a-b seui oq^aq Eiquq on oap¡Aaiuo¡,\[ ¡nbs ejsc^j
Jouag ouiisiuajag
'UISl 9P ajqui^Mp ap fí]
•[oijis ^p sminsai
ap oapiíisjuo^f jorf SDptifm s^pmiri^ftp sn^ oputujon smpu/ a vuodsg ^p
ap oí^suoQ ja ajuv oapia^tuoj^^ ap op^íqoj pp um^ojuas^^day; — -g^]

•[oapiAajuojij — 'sBpnaj^ ^ sapEpiuEiunjj ap pEjjnaB^ ej ap
SB3UO1SI^ ssuopE3p93Auj ap ojnjiisuj pp SBidoo-ojo^ ap OAiqajy p ua Z^/I o'u
•PJO 'I6¿ '"J^^ 'II • S " t • X • ZI8I-II8I pnuaiJO EpnBg — -lEnopEjvj oujaiq
•of) — "sajjy souang —• •Buuuaéjy uope^^ b^ ap ^jaua^) OAiq^jy ua d
'II8I 3P 3^quispiQ ap f oJiauEf ap oijj == ofni^ cse^ ap
— jEjnJijJEd uopEuiijsa ns ap A.
'oiadsaj oj^e ns ap ^auoisajdxa sb^ sajEquiq ap apuo^ j-g om-x^ je jeaoubj
uoisEao Ejsa ap ojsná uoa EqoaAOjdB as / opuuij oCEqs [g 'BpuBjjodini
ubi 3p sopo) BJEd ss uopBAJdsuo^ c^ña 'sas^B^ eojpnbB ajius p^isiiuE Enanq
S. 'BiuüiujEq zed E] e Ejqi^Ed Eun na í 'sanSmao^ O'qo^) p J'd Eooda EjjanbE
ua SEqjaq sauuiajos S3noi83|ojd sbj b 'SEsanSnjJo^ scdojj sej ap cpuj}ua ej ap
opBJBjasp ojafqo je so^ojeub souiuijai soj e UBup i. 'uanbijipout as JEpuEiu ap
pBpuoq bj 'yg Eipuaj a^uaüa^ ad¡.iuu(j j'g ja '}j'yg b sBjJBAaja saJBqui^ ap apuo^
j-g ourx^ ja asopusiAJis anb Bjsdsa Eznog ap o^ai(j 'Q b SEpE.nunuioj sauoi.wn.ij
•su} sbj ajqos SBpidBj sau'AJSsqo sns ¡se juqjuüj ap sandsap opBuui} ofEqc j^
•o^aadsE ajsa oCsq ajuaiuiund ajim soj
a^txa sanSnjJo^ o-qo^) pp ouisrra saj^^ur ja ¿ cjijijod EUEg bj anb ^ 'souBjaq
-og uos on sou'qo^ soisa anb aiuasaid opiusi asjaq^q aaajEd ou ojad '-s-Áy s*g ap
jap sojio us oap¡A8)uoj\[ ap o'qof) pp sosb^ soiJap ua apuadap eznog ap o^aiQ
•q jBjauaf) je opua^ns ueq as anb sauopuajaad seijea sbj ap o^^aja |g -p^puníá
•3g bj 3)uauijBn^i BjaAOuiojd iapo8;^ jBjaua^ u-dB^ ja anb A. pejjn^tjtp ejeiuant
•uadxa on avied ejauíud ej anb jBjads^ ap ss Á 'Bpuemap e^sa ap ojsnf oj opoi
ozjanjsa uoa epnp uis bjbá / ode oapiAaiuop\[ ap oujatqog jg — 'VXS3fldS3H
•saj.íy souang ap ovxg ja ua sopeajdma sasan3njjotj soj e sopinq soAEjasa
soj uEjE2ajjua as ouioj ise 'sai.íy souong ua sosajd sasanSnuoj s^iuBpjamo^
soj B sope^jBquia sauaig soj ueJinipsaj as Á 'pEjiaqi[ ua Bjpuod as anf) ^P
•BJjap X
jej^[ ap sopiAjag soj ua saued SEquiE jod Eaojdpaj bj asopuapo^qEjsa 'ajuaiuaA
-uoaui Bjq^q ou opcuuij oCeqB ja amnsajd sopezjoj opis Jaqeq uBiipajae anb sojb
e3oj anb ojjod a ^uopua]ajd ajuEfamas anbijqsnf anb eunÜjB uopBjndiiss eisixa
aaj ou sand iSBjouBdsa SEdojj sbj ua opiAJas opcuioi UEÁEq ajuaniEUBinnjOA
anb sasanSnjJOj soj b epns^ij o uoisimap ap as anb ap orasira oj jp^p apand o^^

�Seguram.te fue efecto De la Próvid^ q.e vela sobre la conservac.n De este
pueblo haberse celebrado el Tratado de pacificac.n De 20 De Oetub.e Del pres.te.
Prescindiendo De los particulares De sus artículos debemos confesar, q.e á no ha
berse celebrado aquel tratado, y á no aproximarse las Tropas PortuguesasJVlontevid.o era ala hora De esta otra Sagunto.Solo p.r sus escombros,y sus ruinas se
hubiera sabido q.e existia este Pueblo fiel.Es necesario confesar este principio
para / deducir, q.e en esta America también tiene el Soberano Zaragosas, y Geronas.
Si tiene, y puede Montevid.o pretender la igualdad en el mérito,si convenimos
en q.e los extragos De la guerra nolos causa precisam.te el Cañón,ni la Espada
Sanguinaria,y q.e la fidelidad.y valor no solo se quebranta p.r aquellos, sino p.r
la fuerza irresistible Déla miseria y De la ambre, habiendo estado Montevid.o
quasi próxima á exalar sn ultimo aliento p.r la absoluta privacn De los articulos
De primera necesidad^s indubitable q.e su mérito debe igualarse al De los Zara
gozanos y gerondinos.Los q.e sepan q.e los naturales De estos Payses creados,y nu
tridos en el abundante y diario alimento De sus Carnes,no tuvieron en Cinco meses
un equivalente q.e supla su carensia, deben inferir q.e privados absolutam.te De
ellas estaban próximos á tocar el punto De la desesperación. Faltándole al hombre
el alim.to natural, y áq.e lo acostumbran Desde su lactancia.pronto desfallece,y no
solo es Soldado incorregible,sino Ciudadano inutil.El recurso álos casuales acopios
De^ Carnes salada / eran un lenitivo aparente,y no avituados á esta clase de alim.os,
ya empesaban las fiebres, é intumesencias á hacer un sordo extrago. La estac.n Del
Imbierno contenia sus efectos,y á haber continuado el Sitio hasta la pres.te ca
lorosa situac.n,era preciso ó sucumbir ala fuerza, ó perecer. Esto ultimo era el
juram.to mil veces hecho, y otras tantas ratificado p.r el Pueblo.
Era el Sitio destructor sin necesidad Del arte, pues aunq.e con solo sus lineas
de circumbala.n y contrabalas.n mortificaban á la Poblac.n; sin embargo habian los
enemigos, p.a aterrarnos situado una Batería de quatro Cañones De grueso calibre,
cuya continuada explosión há deteriorado los edificios, y causado como es indis
pensable varias desgracias enlos fieles habitantes.La Plaza se empeño varias veces
en destruirla,ó interrumpir sus fuegos,pero toda tentatiba era superflua,se vurlaban de n.tros conatos,y daban á entender q.e no solo tenían intelig.a sino espí
ritu p.a sostenerse.Desgracia es q.e el valor no lo emplearan en afianzar una unión,
q.e hiciera / mas robustos, y fuertes los exfuerzos Delavalerosa aunq.e afligida
Nación.
Por ultimo. Serenísimo S.r,podemos asegurar.y lo decimos con un dolor acerbo,
q.e los males q.e ha sufrido este valeroso Pueblo no podran repararse en medio
siglo,aunq.e VAS. quisiera con sus abundantes recursos y sabias Provid.s consultar
tantas ruinas. No podemos calcular aq.e ascienden los perjuicios,pero montan á
millones.La banda Oriental De Montevid.o la mas rica p.r sus producciones era
acaso la mas vella porción Del Patrimonio Del Rey.En unaPalabra era la Tierra
prometida.Pero ya no se ven ni hombres.ni producciones.Los habitantes De ella
abandonando sus hogares han seguido al Exercito Sitiador hasta situarse enlos
limites q.e demarcan los tratados De pasificac.n.En el Tpo. Del Sitio,y en su re
tirada incendiaron.desolaron, y consumieron q.to constituía su opulencia. Ya no
hay brazos q.e cultiven:también han desaparecido los hombres dedica/dos ala
Pastoril p.r cuya razón no existe un vecino q.e pueda contar con sus pingues haziendas.Solo aparece sobre este pavimento, el orroroso aspecto Déla desolac.n; y
p.a q.e acabemos De perder las esperanzas,no tienen estos habitantes aq.n volver los
ojos,cuando no p.a reparar al menos p.a contener el ímpetu De tantos Salteadores
y alevosos, q.e es el nuevo fruto De las ferases Campañas De esta Vanda. V.A.S. debe
proporcionarnos los auxilios q.e conserven este resto precioso aunq.e sea en su
estado decadente.Este es el premio q.e los representantes del Pueblo exigen De
V.A.S. aunq.e no estaría por demás un distintivo q.e fuera un eterno documt.o
Del honor.dela fidelidad, y del mérito.
Dios gue la importante vida De Y.A.S. los muchos y felices an.s q.e la Cristiandad
ha menester p.a su mayor aumento.
Sala Capitular de Montevideo y Diciembre 11 de 1811.
Serenísimo Señor.
[Borrador en Archivo General de la Nación, Montevideo, Archivo General
Administrativo, Caja 735].
— 304 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="892">
                <text>Las relaciones entre Montevideo y Buenos Aires en 1811. - El virreinato de Elío (Continuación)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="893">
                <text>¿Qué motivaba  que  desde  el Campamento  de Arroyo  Se despachara, el 10 de agosto, un comisionado hacia Montevideo? El  movimiento de las tropas portuguesas en territorio español para liar a Montevideo había causado inquietud entre los jefes insurgente antes  de iniciar  un  ataque  desesperado y decisivo a fin de evitar un fracaso que pudiera traer consecuencias graves, Rondeau optó por el camino menos riesgoso: la conciliación. &#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="894">
                <text>Paris, M. Blanca; Cabrera Piñon, Querandy</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="895">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1948, Año II, Nº 3 : p. 189-304</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="896">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="897">
                <text>1948</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="898">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="899">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="900">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="27">
        <name>Facultad de Humanidades y Ciencias</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="100" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="454">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/61be2f57350a325e24d6a10d93d50c1d.PDF</src>
        <authentication>429f65d8c7f61fc722ade8071821d4d8</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2668">
                    <text>FACULTAD DE HUMANIDADES Y CIENCIAS
SECRETARIA

CARPETA DE ARCHIVO

CONTIENE:
wrt foha, 1 ConBjo ^^lgiu, to
Beaolnoidn del Consejo,H/rarzo/q46• '

^ota reciWiia del Sr. Áyeatar^n

Oepla nota' enTlada a^ 3r. A^astanfa

Bamiinrví^n nnnnajn, ll/aj n^nt&gt;hre/&lt;u^.

al Sr. ^yn&lt;rt&lt;i.i-rfi.

�JtO-

P M 833085
UN/VffiSÍDAD da MONT^VIDEO
FACULTAD
á,

Montevideo, Bario 20 Se 1946.

HUM^NID^DES y CIENCIAS

Señor
Lauro Ayestaráii
Presente.
,

.

Se al consideración:

Tengo el agrado Se hacer saber a us-i
ted que, en su sesión de la fecha, el Consejo de es-i
ta ^acultad, ha resuelto designar a usted para dic
tar un curso sobra "Huaica", que abarcaría el lapso
correspondiente a un semestre del año actual, cuyo
oomisnco se determinará. ___...._

^ . _

Xa Información respectiva puede ser

obtenida por usted en el local provisional Se la Se
cretarla, Plaza libertad, 1157, de nueve a once ho- \
I-rae.

..

_

_

_

-

.;

X la espera Se que usted se servirá
aceptar la designación antedicha, prestando con ello;
su valioso concurso a la obra que inioia este insti
tuto, me plaoe presentarle las seguridades Se mi ma

42/946
irector

EDH.

�824123
UNIVERSIDAD de MONTEVIDEO
FACULTAD
dt

HUMANIDADES y CIENCIAS

Montevideo, agosto 1^ da 19/4.6.

Señor Profesor
7&gt;on Lnv.rc V'ent^r^n

Pre senté,

.

_

-

Circular

¡De mi oonaideracióni

N2/1946

ITengo el-agrado de comunicarle que
el Consejo de Gata- Facultad deeidi6 solicitar de us
ted un infor^o, en.términos amplios, sobre la labor
realizada en su curso, el desarrollo de los progra inas, la asistencia, asiduidad 7 el trabajo de los es^
^udiantes y los propósitos que tuviere con respecto
al curso que dicta, incluyendo^ además, las sugestlo
nes quo estimare útiles para la mejor marcha y apro
vechamiento de la enseñanza superior que debe impar
tirse en esta Facultad.
El Consejo decidió, además, que d_i
chp informe debe sor presentado a la Secretaría an tes del 30 de setiembre próximot
Saluda a usted muy atentamente.

Eduardo García de Zúñiga.

V/ Director

EDR.

�i ourso

temas, horarios, programas,etc.

P Ai 824979

I
UNIVER^IDAD de MONTEVIDEO
fACULTADI

llontavldoo, marzo 26-de I9I4.7.

HUMANIDADES y CIENCIAS ^

de comunicarle
que el Consejo de esta. .Facultad designo _a.uda para
encargarle de un curso durante ^s^^meses, oon una

—
' ¿Le ruego-se sirva pasar por es-

ta Secretarla a fin da ultimar detalles de dicho

t
-Saluda-a ^d muy atentamente
J. ...• .

.

�.^ 844567
UNIVERSIDAD de MONTBYIDKO
FACULTAD
i*

HUMANIDADES j OIJSNCIAS

Montevideo^ setiembre 15 de

Se^or Profesor Lauro Aye ataría

Presente

-• —-"i

De ai consideraci^n:
I

_

-¡

_ Tengo el agrado de hacerle saber que

e!l_ Consejo de esta Facultad ha resuelto, solicitar de us

ted un informe sobre el curso que dieta, la forma -en que
lo_desarrolla,- los trabajos emprendidos-y, a -la vez, tbdas^las- sugestiones que crea apropiadas—hacer, referentas al mismo _ curso^.

——

,

„_-El Cona e^o—e^tima^á- ieuy part 1-^ular-

- atención que-el señor-p^ofesoi^^Gnga papa el
cjjinpliniiento d© es-ta-aüli-citu^, rogándole que hag-a lie]gar au lnfoirae a la Secretaria antes del -JO de ^ctubre'

Secretario.
AB.

�' Ocia^te.—

Moatavidso, 8 de Ootubr A 1*7

3af.or Dlrtotor da la raoulted 4 Bunuil dadas y Cienolm
Dootor Don Onrloa Tus jrarraira

WK3E3UE

Sañor Slroctor:

Lauro A^rsterxit uru^uuyot

(Ortáíinolai GÍYion, AOB 1211, domlollluio a la asll*
Au^^too Teapuolo.1419 y ^xofcuor del Curso te Invnílga^^
oiín d esa Fno^ltai, Mit ya. •• pnaantíu y xpone tm.
Rs^lrtcl6ii 4e ob^rner uan beod de natudioa en 1

•

t^bo^ero ^trti 1 ^ño 1948, ragtm^nte^la por liv ^ey dX
16 &amp;*

Diolctibr d 1929, ouyo ^tlinila^o oonoo* y

•e ooiuprouietii d &amp;o^tfii&gt; ^n todos atts pitrt*e#

'

DeaOc heos trat años, 1 suBorlío a* halla

an al srdaa da la oultur nuolonal. Kt pttbliacido ^a traa
llbroa y tin en jrsnaa 1 pri^ier tono da bu "Histo
rie da le. ^iales n al Oru^uny" i^aa obtuvo an 194b al
rromlo "pabln B^laoo J&gt;avado" ^ue otorga la ^nlvaraidad. Seada ht^oa tras (tilos hr. Qoaena^do le teraa al r-

laTümieato dal foUklora BB^slotil uru^^.ayo auaplotada por
al Instituto na Catadlo* auiaxloraS^iuiblea&amp;o rooogldo
usa* aalaolantaa grabaolonaa ,1a mitad da alia* ya j*-

�i•••••

.''"•• o* aa alaoelén 7 aatatlo aoapwatlvo jet* la

: jnWioaolín tal ^rinar oaaolomiro wu^^]ro itt
rí 1 tgua&amp;o *ao te n hlJrtort 4 lm adslM
j

JamiaaaT\''-.-,.'.•••-,.•^'

.

á (KWttaidad o* auXturB.nwa jr .tie&amp;lalanta asa

le JtogitUiaa iu^eentlna, 1* obligan al sacarlto a ^anarut n aanieaM oon loe tsaftajos Blntli"J8 riai?.n4oa an
•1 pala v*olno, n loa aüaotoa Él aa^Üleoa^ ^or nxsioo• ?^&gt;¡viogíB aoiaporoiiE I^a rliioioaB ^ 41,í*noia ^q* ^wAoji
.. tiatlp n nutroB n&gt;epotlo áablto fol^l5rlo. Bn
..

la i^ntlii
hr.

1 wiu^atw jKieío&amp;ugo Q^i^o Vi^a. 4ad*

minon&gt;noa ^io: AesniírollBítóo tus trulxijo bí11op,

posyndo B 1 -trohlvo á lt Sool Se MaBlcoXo^í^ 41
kuwo ^rg^ntino • Cienciiaa Inturalta ^arnurtlaa Uvitt
ftnU", • 1* aal a treotos, náa te 6.000 gratwslon. &gt;a BB^apori el lerado orltrior ta no B. Oone.

Jo ^Nettvo, 1 aatoaataaA A

atbMaalr al oettjo ttlr^oto

4 loa HKMflala ^aogidoa }O aa*otvoBa ooo 4a^a,al
a^a Ik^ertaji^a aaanra analoal te aeatlnairiM./ . ..:

laa taYtlBtfe totee aoaplataxaa oon la FtTlalin

-

fla loa ontrllB r^oogiloa jof 1 Oonse^o BoolonrOL Oa

&lt;

Kttuoiialín Aa 1* Jj-íntlaa &lt;"J*^ ^aaa í. Kaitoa) avdhlva-

&lt;áa: aa la Saoolín JToliaora Oal laátituto da Útarotarft
togaafelaa 4a la ^aaltad 4a nioaofta f fcaftsaa.

�3

Por otro lado, en nuestra Biblioteo. laoloaal, la
eeoolín atáloado a estes disoiplinas es tan pobre 4Ü n. .
figurun a lia nlngvuw 4 lo yrtnd8 .trotado a
nmloolofle uniré real, la Blblioteoa BeolonRl Argentina
y 1 OODrvatorto mnlalptl A* Bu no A lita posean
• itua abraa oapltules y a eatRS i:iiitituoloi8 baños tapldo ^u oonourrlr o vuina opoi-tiuiioaias par poder
.pco^rasar *u uu*Hti^us títibajoa. Wsta atrlci pura aosot

tros so*' sxoalante oportunionft pera poder av^n^HT ttin^ieii eu atas ^isolpllnts.
. , ^n reaaaen: ,1b Oeoa a auoyllrlf- en lti oluáKd
de ituAnos i^lreu dui'f.nl;e el aHo 154Q / oouo^irrirlei^ioa

&amp; los al^uitmtea ln^^^^t^s o^ioif^les: Saooi&amp;a da Mualasi laeo Ar^ent^no fte Ci^acinn Satur^les, SaooliV- Folklore 4a !!•• g;-.ouXtí:C. g&lt;i TVícvafín ylotraa. Blblio'ú^at. n^cional j. Co¡w^'ví torio Munlolpnl de mloa.
^ -.

A ot^o m ae tía upo uti'egurinnaB: a le, ooaaide-

rnolín de nueetre ^n^^ltad do Hu^uldades 7 Ciínolte un
traba^o arl^iual aotire la aoualusiouaa da ^aa lmportanta ,,
eot^jo.-...

aafasor dai
Curso lo Iuvc3ti^^Eoi6ü de kúslau Inoioaal de la
taa de BtLMuniaadee (1936 ¡1947) • Irofeaor da O^ltura
liisioal *a ^nsefiajua Saonnderia - l&gt;rIaor de Historia
de la Iktetea a los Institutos normales.-

�LIB^OS HRH.KADJB - "Doiaonioo Zlpoll, 1 gran oonf
joaltor y orsaaista rauaoo del 1700 en 1 Río 1* la lía
te" - '[ii5tii^í4*,'^S4H ?iMCr5nloa d* un^ ttmp^mda eneioRl
*n 1 Uontovl^oo de 1830" (UonteTl&amp;eo, 1843) • "Fula
t^s pare 1 estudio de la quIbIqa oolonlal urugua^a" (Montrtdo, 1947). I-.t.^I0ii irifJIALES ^B^^^IIÜS - Trtulo Pcblo Blun-

oo Av€4o" obteni^o su 194ü po' el libro "Uletoril, de
lfi llde^ca e^ el Uru^uay Lob url^e^ts" en vi^e de ^ubllaaaiSn - "^reralo Ira^rs'6n" le ^lnKterlo de Instrucol4n iilblioa oorriajoniient a 1941 ^or el libro "Cr&amp;alo^ de u

t^apoj'tdt uueljdl en el uoni&gt;mlu.eo ae 1339j

jci.:&gt;;)j sg ;n s^IHfüJ^iiO

"1* wSnloa eso^niot en el Uru^u6y.l793-i500J"

en Ir ^He^lst^^ ^lusioal ^hilera" .No.l9.r&lt;tintln^oI1947

^Introduoal^n14 al libro ^e ^^ill^rmo ^^irlong ^slóos
argentinos durante 1&amp; ñouilnool^n hlB^^nloft^aBueaos Al-

res ,1944 - "laíorae sobre el eati.do de loe estadios
foUtl^rloos en el üraaa^n( en "Atoles de l^ ^soolet-

olíii Tolklírlo Arí,-ntlm",vol.II.BusnoB A Ir a, 1946 .^
^La Casa de CCEiiedlaa1*^ en el "Bolet^n de Estadios d*
Teatro" de la Comlsl^n Munloiapl de Otiltu.ravkno Il^toao
II. Suenas Aires, 1944.-

^IB.lffl BX'i'tüJIJEiíOS 211 ^OS CUJJ3 3E HAJ CCMI3Í-

�IA30 1QE3TOA3 ar:3TIOACICPi^ - lioalia aianl^kyi "Hu•is f l*tla J^rtoa" ja¿a. 16,7 y MS.tw Tnk,lNl.k
Otto Itajar-Marat *!•• y nteleo* M ^ttnourfviai",
*m I jm. ff tl .übUt.lMt - o*r
"ü Int^rwtloiaa ayalav*l* ot Muta oA
p^fi. 13^0. Im T,l4t - lutxl
tmdloloo! •re*attm.fMaMfai'',p&lt;. 40 y T80.Bnat Air,

1M - BdlanAa V. taráis ^ ^uaUuK Orafttte: TUotarl
a* 1 Hilólo I*ttn&lt;^_irioM".p&lt;, lO.Bntam Alxw,1938.

flullltrno Airloací 1tfat&lt;w *rg*ntlnoa temóte 1 Aaaioial^
Hiep^aio".píi- e.ai.llí.lüO.m.lSS y iM. ss*aoa Alna,

Sln otro pui-tlo^lur mtltiA^ • va. oon a

olfin a

lanía Ajr*taráa

�Director

^844942
U^IVERSIDAD de MONTEVIDEO
FACULTAD
de

HUMANIDADES j CIENCIAS
Montevideo, marzo 18 de^

Profesor Lauro Ayeatarán*

I

Señor ^rofeaors

Tengo e1 agrado de haoerle sa

55M8.

ber que el Consejo déla Facultad resolvió proponer-aj
•u sted su -contratación por el tér^ino de seis meses pa
ra dictar un curso sobre Música Nacional, durante elj
año lectivo que comienza en el mes de abril del prert

...

senté.

_

_

_ __

Loa honorarios ascienden a--i

I
suma de ^150.00 mensuales.-

—t

-—Le ruego, en aaso de aceptación,

lo haga saber a la Secretaría a la mayor brevedad P07
sible; indique-los horarios del eurso y envié parasta.
aprobación! plan y -loa- programas-da-es tudie-tp
_

A.-la espera de su contestación!

afirmativa, lo saluda muy atent^mente

-

Secretarlo•
AB.

�X^s 292083
USIVERSIPA di SIOKTíVIDBO

IAIVITtg¡
'i'•

HfMANlUAliKS ; OIÍNOIAS

Circular H2.10. -r Seae^-ír-oí-eeor—I#uM_AyJSSlrin_
1948.-

Gensej-o úe- estar 1
dirija a-ust©^-la -^r^se^ete paa^ar-hacerle saber &lt;íxl&amp;,

qvte se tía establ^ el 4"0V"" r
a la^may^-^-b^eved-ad-posi-ble

*fe=7=riSÍ^
""éX"curso

—es^ega- éte que ge
^ie-es -grairo-ealTzdarle- muy afe^liaíiíen-

^^ /^Uí3g-af5rággff7~
- -See^etario-i—

SAP. .

�¿^9-

XM 292174

ÜHIVSBS1D^D di U0KTÍVID80
FAOIltAD
di

HUMANIDADES j 0IBN0U8
Montevideo, 29 de ma^So de -

59/9U9.

^resente.._

_

... .

•^e mi considéracióni
- ---- -

^e-es grato hacerle saber que-el

-Consejo de esta Facultad ha designado a usted profee
-aer-encargado dd curso de Histo^ia de la Huaica.-

-

—En caso de que usted se sirviera

! aoeptar tal-designación el contrato ^ por_- ahora _-_ np
|—pod^í sr extendido aino-por- tres--mesest—a-razon.de

—e'lento—cincuenta _posos_mens_ualflfl_a_cauaa da la_ sitúa

!-oi5n pecuniaria en que se encuentra la Facultad en

tanto no- e-e -^prueba s^- Presupuesto^—

¡——^lr-vase-usted-proponer el plan y
! -pro grim^ ' i .^ desarrollaría^ para sjh* sometido a_ estú

I—dio-del—Conse-jo* -Todo—lo -^eer-ente Sl horarios—

• •-

^tros detalles ^&gt;odrá|^ted-con-venlrlo- con _el. señor_

Saluda-a usted muy aten

�1IIRUllll.il U HflBLItl
YFACULTAD
• *' oe
HUMANIDADES .Y CIENCIAS

Bontevidao., 1S .de atril dé 195Q. ..

2/950.

'"• - ^

_

.... Suego a Ud* se sir^^ concurrir a es

ta Tacultaa.. ai día limas, die^ Sal corriente a ' las /
11 horas - g bien, a las 18 horas ^ 50 minutos • a /
fin do Ga^iar, ideas con al seílor ^eeano respeot^ al
.ílan áe tra^a^o ia seguirse eii al curso para el c^u. üá
-ha sido propuesto..-"• --.
'_^-.__•_._ ._. ._

^

En tods caso^ sírvase acusar recibo/

da esta' eirc^líup—^^—

—

j1Saluda a-W. Buy atentamente,

-r -

Serétarioi

�Bft.

_curao.

AfM9169í6
¡l U lEPIUti
/

FACULTAD

HUMANIDADES Y CIENCIAS

lili
Montevideo, 6 de setiembre de 1950.-

592/950.Profesor X&lt;auro
SAP.
De mi consideración!

aante la satisfacción con gjjs. ae ha viato aue_Ud^_haj

eraria del Ministerio de Instrucción Pública jr Irevi-

Me ^lace, por ello,presentarle mis /
sinceras :elieitacionas_jr saludarle_con mi ma^or—esti-

�^rofesor de esta Facultad-

f^w la w^flfl^B , n

Dlling II U REPDBLieá
FACULTAD
HUMANIDADES Y CIENCIAS

—Oofeuhüe

Seflor
El Conañjn da la ffamilhflrt fi^ mima..
^dadas y Ciencias ha resuelto pro^^oga^ y\a*^.* mi
jle Febrero de 1951 el oontrato realizado pnr- n^^, n

Con el fin de regularHar sata ai|^uacii5n^ le ruagn a

sirva pa.^aT* a la ma

pnr la
lrmar la
Saluda a TTd. muy atantam^ntn,

�Saluda a Ud. muy atentamente.

anvnsiDu u u itrouiu
FACULTAD
DE
HUMANIDADES Y CIENCIAS

Montevideo, 26 de octubre ae 1950.

S^^fior
Lauro Ayestaréa
.Eres ente. -

De mi consideración:
Me es grato hacerle aaber ^ue en le
^n realizada el día vnintirüiat.i-n rtal nm-ri^n-te

para la integración de la Asamblea del Claustro de es
ta Facultad. Ud. ha sido elegido miembro de ella en

anraa fl

Humanidades.-

Por consiguientef está Ud. citado ^
ra la instalación de aquélla, que tendrá lugar el l^^
_nea seis de noviembre próximo venidero a la 21 y ^5f

^l objeto de esta Asamblea es estujjiar_el
tad de Humanidades, del que se acompaña una copia.-

de-Ar4chag

JOT.

Secretario.

�DKPAKT/K13IT0 DE USICOLOGt&amp;

^) ^^^ff^^caelfa y fi"ftlidadea
ai 1 eorrer d loa dltinos cien altos, la elaneta muaicologiea
ha desbrosado au eamlno y

alindado claramente au finalidad y su t*c-

nlea fura dal campo da la creación musical y au ^mftsxjonxksaUan: Jecucion. He obatanta aar la musicología una aianola • poatartorl dal aeto da la creación musical, presta hoy a (ata todo un aparato orítloo
ain al cual aaa creación sería ciega y la ejecución da alia un aro

oj arélelo mecánico. Hoy •*• qu nunea al I^pulso eraador daba eatar
aajialllbrad* por una manta Ideld y aaplanta El "mú^leo-rui^sflor", aa
ha dicho^ qaa eanta aln aabar da donde la vlana la os, no tiene cabida
en al terreno perdurable de la ereaclén aualeal SI aa observa la pa&gt;&gt;
•amoldad de loa grandes ereadorea del tlaipo preaenta - Schoenberg,

Strawlnsky, Falla - se eonvendrfi que, al Igual que en pocas pretíritaa - Falestrina, Baon, Beethoven, Wa^ner - siempre se dií un oído

•enalble junto a una mentalidad sapiente y poderosa.
Pero por mas o^ie pueda Incidir a prlorl en el hecho de la ereaci&amp;n
musical, la musicología tiene au órbita de eapeeulaolon perfectamente
diferenciada da aquella^

Su finalidad es crítica y cobo tal pertenece al grupo de las oleneias y ni al de las artes. Su tícnioa científica deba dealliarae en
dos vías paralelas y ceaplemsntarlaat la una teó^ica,que atan a la

música cono fenómeno flsioo, que abarca el estudio del sonido y que
va desde la acústica hasta la mis refinada selva dal contrapunto,pa
sando por el anilláis da sus medios Instrumentales de alternación (or&gt;

fenología) y sus mis antiguos sistemas da notación (paleografía)| la
otra —*iil— estética, qaa va daade el estudio del Impulso creador
en las mas prlaitlvaa culturas (etnología musical) hasta las expresle-

�nes mis complejas del gran rU mialul da todo* loa tieapoa (míiea
culta), pasando por la capa Intensadla do la llanada "lañóla da laa
supervivencias Inmediatas* o folklore.
Y on nuaatro pala,qu a* ha capacitado hasta la facha para la compo

sición y ejecución dol acto musical, nunca m ha anearado 1 problema dt
la docencia da la Investigación musleologloa. B&gt; estos omentos al Bo
tado ha eraado na Conservatorio ^unicipal do Koalas que I^parta la en
senaras da loa tnatrumantoa a vlanto especialmente con un xoalanta
euarpo do profesores, qua sirve para pallar honrosamente la ausencia

dol Conservatorio Nacional y prepara al Ingroao, an Inmejorables oondiclenaa ftfat tecnioea, a loa atriles da la Banda Muniolpal. Por otro lade, m halla a estudio do la Cinara da liapreaentantea un proyecta da
creación dol Conaorvaterlo Kaoional qua, dependiente del SOOIB, et* a
punto do aaneionarae. Do tadaa maneraa, eataa doa Inatltuclenaa vienen
a oonanar eficlalaente una onaatlania que por vía privada ao teparta an
1 pala daada hace n&amp;a da alentó cincuenta afioa.

Sin oabargo, la decencia do la nialcologla nanea ha sido iapsrtida
organlzadaente ya aea an forma privada u oficial, al ao exeaptdan
loa eoraoa aialadoa qua an 1 correr da aatoa Altlaoa cinco afioa aa

dictaron on la Facultad da Hunanldadoa y Ciencia. Ss adaaaa da anti^ua
tradición an todo el awido, que 1 estadio do la Musicología ao organi
ce en la* Universidades do Filosofía o Hunanldadea ya que viene a com
pletar na etapa poaterlor al ciclo dol conservatorio y por su carác

ter do cultura universal relacionada con todas las otras especulacio
nes del saber caito I Filosofía, Historia, Estítica, ate.) debe Integral
al plan de ana Univereidad.
Existe por ^ltlae, adnáa, un lape^atlvo qua urge la creación del Da-

partaBento da Kusleologla dependiente de nuestra, Facultad do Hnwanliiadea. En las Universidades mis laportantas de la Aiiriea del Sur y del
Norte, ss han organlsads desd&gt; haoe varios afioa departanantoa almila-

re qua habilitan al sstadiante pa^a el eonoeJalante do la reallaad
anerlcana an el orden de la flsioa. Encarado en loa pria ros tieapos

el estudio do ls música americana culta y popular por aficionados mis
o menos capaces, hoy se hace necesario dotar al futuro investigador do
ta^aa laa araaa técnicas para entrar an el campo da acción con aegurl-

�do ARMCNIA Y canltAPUHTO

gdad y criterio científico. La realidad artística, tienloa y aoelolo&amp;U
i. ca da la ^alea americana, roción comlensa ahora a desvelarse por no

dio da la publicación do la obra da loa creadores cultos del paaado y
loa grandea oaneionero folklo^iaoa. 81 Uruguay, fuere da alguno in
tento peraonalea, ba quedado rezagado en la obligación de aportar al
conocimiento do su adalea al acorro coman americano. O. Departamento de

Kueieologia a creara, vendría a llenar eata obligación oon laa mejore
garantía* da Ixlt, toda ves que esos Batánales permanecen en nuestro
•adió prácticamente lnaditoa.

O. plan Inicial do onoananaa abarcarla suatra afioa da oatndloa
oeao BÍnlno y on todaa laa aalgnaturaa aa tondarla • dotar tMrlaa y
friotlsaaanto al oatudlanta para la lnvtatlgaclon Musical, a aata ólti•o aontddo, al contacta dtroeto oon la matarla aomra ao baria dadloando
la aayor parta do loa suraoa • la audición y al anuíala Bato plan,
ao doaarrollaría da la alguianta aanorai

1 - htstct^ta pg la MÚSICA (lar curao)
Plana

La auslaa on la antlgOadad y an la Edad Uodla.

8 • O^GAKCLOQ1A MUSICAL (Curao ^nloo)
Plani Slotasaa da elaalficacion do loa lnstrumontoa aualea
laa y earaetaraa oapoclf icoa do los miaño.

8 - MUSlooflRAFlA (Curao ^^nleo)
Plañí Bibliografía do la a^alea. Historia do la nnaleología
4- TtTsrc^TA nmvB^sAL (Carao Anlco eea^laBantarla)

�f
1 - HISTORIA IB LA MÚSICA (2*. CUTa)
Flaai La adaiaa o 1 Rsnaoimtanta y an 1 Barroca.
8 • KraCLQGIA MUSICAL Y POLMíOHB (lar* euraa)
Plañí La afolca an laa cultura* prlaltlva^ y t^oría g^ara!
dal folklora.b^ ruin^ río)
a - PCeaiAS itasic^LES (Curao ^nloe)
Plañí Anilláis a historia da laa foraaa. Baeoneslalante da
los aatiloa •uaicalaa.
4 . F^LOSOFÍA (Curao único eoa^lanantarlo-)

X • H ISTO^^A JSL LA IID3ICA (3aV^ fTVTTt^^J
Plañí La atfalas an la SOad OLaaisa y an al Sigla ReminUoa.
g m BE^OLOgiA MUSICAL Y FOLKLOBS (20* ourao)
Plañí Polklor aualcal latino anarlcano y aapaclalnanta
^m^iw^

9

^Símín^nff t&lt; ^ij-e ele irl&lt;i/smí en

física aHjIcada (Curao ^^nlca)
Plañí Aoásyica, líadiodlíüsiín, Orabaalent Banda aooara, Inatrtmantos alictricog, ate,

A - HTSTQITA ngL Agnt (Cursa ^^nlse ooaplantarla}

X • H ISTO^IA Da la música (4a ouraa)
plañí La aíalea eontaporana
8 - f ATiynR^^iA musical (Carao ^nioe)
Plañí Kotaelonaa alfabSticaa, naintticaa, ato. Su tranaorlpolte al alstana actual*
(_S-ervi ínán'o)

8

PZD^3QGIA MUSICAL (Coraa tin^oo)

4 . ^sTETICA (Cuaao único eeaplaaantarl)

�Sa admití^fa en las clasea alumnos regimentados y yantes . Los
primeros •abaran Justificar haber realliada previamente loa siguientes
estudies generales y musicales i
•} Estudios ganoralaa i Haber cursado loa cuatro p^lmeros anoa
da ensañan

segundarla

normal. Los alamos deberán presentar loa cer

tificados da su actuación lioeal a en su defecto aametarse a na prueba
de suficiencia ,quivalent.
b) üi'tUlU^^l usieala^ i Dominar la técnica de un instrumente y
habar realisado estudios de armonía y contrapunta, si titulo espedido
por el Conaervatorlo Naolonsl o el Conservatorio Municipal, jes sea por
haber traaos allí sus eatudioa • per habar sido homologado por estas
Instituciones, habilita para inscribi^se en lea cursos del DepartaBents

da Musicología, siempre que si aspirante este también dentro de las con
diciones exigidas en el -—••^•^ el parágrafo b) • Bi su defecto^ los

asplrantea deberán rendir una prueba de suficlencl* musical y concurrir
en el primer alio a les eursos oomplnenta-io da armonía y contrapunta*

4) CartlTicadoa da estudios y Licenciatura
1) La Facultad da Humanidad s podra e^pedir certificados da esta

8) La Facultad da HuaauViades podrí espedir el titulo da "Liosnolado en Ciencias Kusieales* a aquellos estudlantea que hablando curaado
loa cuatro aftoa realicen con éxito la tesis propuesta per el 4SuV&lt;cj *
profesores sobre una de las disciplinas asi plan cuya preparación reaUsart baje la dirección del profesor al ano siguiente da la terminación
de les estudies.

�_- (95O,
¡

Mantarldao, • da dlolanbra da 1860

Safior Decano da la ^acultad da Bsnanldadu y Ciencias

Doctor Don Justino Jlm'n da Ariohaga

Sallar Daosnoi

In virtud dal llaaado pera la
raallzaciín da trabajos da astricta lnvastlgadon qus
sarían apoyados por al H. ConJo da 1m Faoultad, van^
go por la prasant* a solicitar aaa alta oooparad^n pa
ra afsotuer mi astudlo original ou/as oaraoterístloaa

•arlan Isa slgnlantaai
ITOSICAL DBüqOMtAl PAHTI TORAS .LIBROS
Y KmETOS (Dasda loa orig^nas da la lB^&gt;rsttta hasta
1960).-

BeaoBltorlos dona sa haría la Investigación! n
MOKTBVIDSO i Blblloteaa Madonal, kUsao Histórico Xacional, Bibllotaoa dal Itasao Padagógloo, Archivo da la
Ksou^la Municipal da H^slca, BibUotaca dal SOiRB,
.Oolaooijn dal 3r. Ricardo 8rlUa, Colacciín dal Jr. J.
H. Pamandaí Sala af^a, Colaoolon da Lauro vastarán. •&gt;

LA ARQEHTUUi Blbliotaoa aoional, Blbllotaca dal Con
graso (rradoi Juan M. Outlsrros), laiaao Mita, Bibllo-

�teca da 1 Univ^rsidad da la nata.
Qaatoa gua aa origin^rÍBni •lcrofl^jnaoio'n y co—
pía da lu 100 piezas mía inportam.ee daada al punto da

vista bibliográfico y artístico, un viaje • Buanoa Ai
ra y ^ La nata por al teralno da 20 a 40 día, 1
preaion da un dobla Juago da fichas por autoras y por
fechas.
Caraoteriatloaa y Justificación del trabajos

Las aatudios bibliográítoos realizados en al país, pun
to da partida para cualquier tipo da ensayo sobra na
terlales de primera nano, aa han ^^esarrellado en función

de dos diaolpllnaai al periódico y el libra. Del priaero oabe destacar el estudio de Antonio Zlnrqr "His

toria da la prensa de la República Oriental del UruS
guegr"(Bs. As. 1S83) y del segando Isa ensayos de Dar

do Baarada "Historia y bibliografía da la ljnpranta en
Montevideo1' (Hont. 1912) y de Bbraolo Arredonda "Bi

bliografía uruguaya"(Hont. 19^9}. SI bien estos tres
trabajos, que no tienen earactar da exhaustivos, abaroan solamente los primaros SO afios de estas actividades,
son un punto da partida invalorable para al conoalnien-

to da una realidad historia^ y oulturol da la nación.
Desgraciadamente, de todos ellos el doouaanto nusical,
lopresOf a pesar de ser un hecho bibliogr^fico eviden
te, esta ausente.

�t

i

- fea propenaaoa, paaa llanar un molo tatal tn uti
srdaa da aapaoulaolonaa qoa M naoeaarlo aaprandar urgen-

taaanta. hr prinara w M raallaarla na bibliografía
Integral da Xa úsioa rugnay* qua abarcaría daada 181
a qoa ap^aean loa oalparaaaalaa oon rafaranolaa auat-

OalM da •artelont Hidalga y daada 1837 aa qoa van las
por prlaara m la* parUtnraa da la oolaoal^i da "^a
Abaja dal ílat^", haata 1860.
Basa matarlaOaa, qaa • Juicio dal aoaertto obra-

an podar da lastltuelanaa pdblloa nrognayaa y argaotl
aaa e aa laa blbllotaoaa da al ^ima oolaoolonl^taa. tve
al trabaja a — radaelrla al alapla ajarololo masíaie*
da an ftataadé, alas qua aa wehos mao Ueraría la 4aenaantaBlén da la faena aa qua fui lapreae^ trabaja •amanta dallawda ai aa planas &lt;jóa la partí tara attalaal
aa al ónloa lapraao dal aando qoai per la gcnaral, aa
llava al pía al ana an qoa fui aditada* .
•Ba rapatldaa apartonldadaa la Xntarvanoloa da la
Blbllataea laeioml aa aeliottada al auasrlte inforaacioaaa ganarala al raapaota J aa oaao da podar cantar oon
la bibliografía datallada jr mapXat^, ha daola^ada au la.. tari* aa oaataar au pnbllaaslaB

parta da alia, ya ^ua

vlaaa a llanar oaa laparloaa aaeaaldad pava ana flaaa
aapeoíflooa.

.

.

'•-.

.,-....-.•.

?...

^

-

.

�yecha de entre^a del trabajo a lfa f^cultüds

a íl-

nes de 1951.
^eritoa ael suscrito en ogta di^ciplinai

A) LIBi.OS PDBLICAjXJJi 1) "Ijotiénico Zipoli, al faTan cooposi
tor y or^^nista roi^ano del 1700 en el ltío de la Plata"
(1941) - 2) "Crónic^ de una temporada musical en el Mon
t^video de 1830" (i!X3) - 3)

Fuentea -¡inra el estudio de

la mú^icn colonial uru^uaya" (19-i7) - 4) "ün anteceünte
colonial de la poesia tradicional uru^uaya" (1949) - 5)
"La múbica incí^ena en 1 Uruguay" (1949) - "Lr primitiva
poesía gauchesca en el Uruguay" (1950)•
B)pnEiiI03 OflCIAI^S OBTÜJI^OSI 1) Premio S^cional de His
toria ^Pablo Blanco Acevedo" otox*¿^ado en 1945 por la
Universidad de la Hepublicaipor l^ obra ^.ún inéuita "Hiatoria de la música en el Uru^uay" - 2) Premio Iopreeion
del Ministerio de I. PÚ.ilica en 1941 por el libro "Crónica
de una temporada musical en el Montevideo de 1B30" - 3)Fremio Remuneración del llinieterio de Iii trucciiSn pá: lica en
1950 por el libro "La música in ígena en el Uru^uay"
0) DISTINCIONES ACAD.-^.ICA3 i Uiembio correspondiente de 1¡.
"Sociedad Intern^cional de Musicolo^ía" con sode en Paríü.
Miembro de número del "International Folk Mu^ic Council-'
son aede en Londres - Miembro de número del "Instituto

de Historia del teatro a^ericano" con sede en Buenos
Airea - ^i^mbro ad-honorem del "Instituto de Musicolo-

�• •

\

'

•

'"'

!

gf*. ^-gantlna" coa &lt;1 n Butno aítm . WiaAw* ••^rtapandlraM dl &gt;jatltats ^a-*mrioiio a awgrw&gt;
rf • Rltorla oon Md n uixle*.^•
ala tra partlc^O*, calata • Vd. con au oonidroiín

mta

Uanzo

DtaloUtoi Aoarloe
Cradanciali 08 1231

�"H Uruguay ya Tiene la Licenciatura en Música"
Expresa el Musicólogo Europeo Dr. Kurt Pahlen
El Dr Kurt Piihh&gt;n pre^tigioso mu-^róloRo europeo afincado desde hace v^rio^ arto^ en la vecina
nrMa. no e ajeno i m^troH circulo urtmbion don dp He Ir conoce a través de *u libras c InterMuntn^
nonfcrmcíiui dlctndis en dlf rmtoi mtididfi rnltunile. Iwro rita unión ion nur^(rn nni!&gt;lin'&gt;- *^* "&gt;^*
• trecha aun I qu dar lticor|i&lt; rad &gt; a un p^tra I ocul lad do Ilumanitlud^q donde h* cumplido
Io^. ¡nliiaíivoí [
riodo di- lulmr de intere^ante ronc
tro ^mbi^nt* mosical qnlsunoi que
de ACXTION
—H*jiiob ^ab^do entre
a&amp;f, de una r^e i en tt gc
n la Facultad de Hu
¿Quisiera decirnos alg
pecto?
—Cuando yo Inicié r
^^sLe an^, c^^ada e^pr^^a
elementos extra

da m mayor a nesi

•es surgió tont
^i r or^únicamenti los
mu si eclógicos i de do tu
rr^rs con un titulo equ
^l ^ue otorgan t^nla^ gr
versldari^a del mu^do
• —¿El doctorado
"—Como ust^d tabe ¡&amp;
crsiri;idcs d
no de p'&lt;Vrf"-rK!a ^e la ^n?^^.r^i^a ft-f 1 pro^
.limé- Unir Ayai^t^. ¿rofimü &lt;-on¿, ¡a í^ultad doctor
...^..
' ne^ ^s Ar^iliaga quien hace p^co
KM planes y tuvimos I

. * I plan ^rgánica para loa c^tud^c
" musíoo!6¿ÍTO bafcai sido aprobs

��^iotnay^fc^^ ^.naj^^^HHy^^,Tfl
y llftin^ i^n1 ngf a-a^i E^ ^ ma^ai^al r^n

1

08 U
FAC U LT A D
HUMANIDADES Y CIENCIAS

221/951

Montevideo. Febrero 21 de 1951.Señor Profeso^

oonsldBraoidnt
_Me_ea_grato hae

fil Consejo de la ^acultad de Htunanidadea y Cienoiaa,
viatn al -Infmmia profliiiyl jln por la respectiva noniaioV

ea^niiii^ las aapiranioneg presentadas al respecto
rRHiielto contratar a n^. para diotar un enreo d

finill aa lía mi r-nn^n^micntn, 1 n^

^inim&gt;naTA] un la p^-^mpra S^mana ^^ftl maB de

o ^p la -n^ago aa al T^y^^ ^am'í tiT* a. la. Twa-

hrc^roi^a^^ pnaihia, a la Snnrat^r^a, al pla^ y pro

TT^^,

al rft-

corresponderá será de t 200.aa a-^r^ríara nnn

gu aceptación lo antgg-pos4.bl9..—

ecretario

.

�/O-Aórí/-

Montevideo, 10 da abril da 1961

Señor Dacano da la Facultad da Hum^nidades y Ciencias
Doctor Don Bodolfb ¡¿indas Alióla

Fü^SNT

aaflor Decanoi
Una da laa directivas p^incipales dal Cur
so da Organologla que ee dicta en al presente ano, esViDt en
al conocimiento di^ecto y le audición viva da los Instrumentos
musicales* 1311o se puede d&amp;r perfectamente an los Instrumentos

que aa hallan an vigencia pe^o^ dado que no existe en el país
ningún museo organológico, la explicaci^n técnica da los inst^u
mentos caídos an desuso, queda muchas vecea an al peligroso te
rreno da lo meramente libresco.

^hora lien, axisi-e en Buenos Aires un mseo y un eonjuiw
to da Instrumentos antiguos dirigido por Adolfo Korpurgo, conjun I
único en Sud ymSrica por la c^ildad y varied^d de esos lnsfuuiari- I
toa, que an algunas oportunidades ha actuado en Montevideo.
3n ese sentido, me pa^ito por la presente, sugerir que
la Facultad de Humanidades conjuntamente con alguna otra entid^d
musical - que podría ser al Centro Cultural de ;:úaica que en ovJ
oportunidades contó con la colaboración da tsorporgo - orgánica
una o dos ^udiciones ceosntadas ,del precitado conjunto y sa pr
cada luego anta los alumnos a la exhibición y analiuls da loa
Instrumentos que puedan traer a ^ontevideo.

sin otro particular, aluda a Vd. con su considerador:

ata distinguida

Lauro Ayesta"an

�- /rsj
M

^.

i -

'Montevideo, Ih de julio de 1951

Señor Decano de la Facultad de Humanidades y Ciencias
Doctor Don Fructuoso Plttaluga

Setter Secano 1
Cúmpleme elevar a su alta consideración el
siguiente Informe sobre el desarrollo del curso de "Organología
Musical" que el suscrito dicta en el primer semestre del año lee
Uva.
Con una concurrencia promedio de *tO estudiantes, al corso

se desarrolla normalmente entre 1 9 de marzo y el 30 de jimio,nabténdose dictado un total de ^9 clases* SI ^rograma fui cumplido em
su totalidad y se Ilustré su desarrollo con ejemplos vivos de nume
rosos estudiantes de la Escuela Municipal de Mdsiea quienes presta
ron generosamente su concurso concurriendo a dase para efectuar
demostraciones prácticas en la ejecución de sus respectivos Instru

mentos* SI resto de los puntos fui ilustrado con grabaciones ade• cuadas.

^l promediar el curso se hicieron pruebas de suficiencia
entre los alumnos que no se bailaban en condiciones reglaméntalas

y al final del mismo quedaron un total de 15 estudiantes en calidad
de reglamentados y capacitados para realizar los trabajos de pasa
je de curso*
m su oportunidad se distribuyeron entre los altamos, los
temas y la bibliografía fundamental para la realización de este tra
bajo final, tal como se puede ver en la copla mlmeográfiea que se
adjunta a la presente nota* B&gt; el correr del mes de setiembre, se

recibirán los mismos que pasaran a estudio del tribunal que desig
ne el H. Consejo de esa Facultad ,para su calificación^

�WBL curso fu¿,jrue8, cumplido n ni totalidad an la parta teórica
- *

y, de asando ecn las directivas establecida*, turo adama* tm M-

ráete? nlnenteinent* práctivo poniendo a los almos en contacto
directo con loa materiales sonoros.

Sin otro particularr saluda a W con su oonsiaeraclán ais
distinguida

Látiro lyestarín

�'.

Montevideo, ik do jallo de 1951-

*
Señor Decano de Xa Facultad de Humanidades y Ciencia!
Doctor Don Fructuoso Plttaluga

PBESMIE

SeSor Decano i

Adjunto a }a presente cúmpleme elevar a su
alta consideración el programa a realizarse en el corso de "MBSICOLOfiÍA • que dictará el suscrito en el segundo semestre del pre
sente año lectivo.
Sin otro.particular) saluda a Td mor atentamente

Lauro Ayestarín

�Coreo it • M U 11 0 o 1 o 0 It&lt;

^9~-Jc&lt;Mjo -

P T ,

X. &gt; Histeria da la historia te la aíato

(V alases)

a. - los líteos teórloes te U antteOsaad pro-erlstlana (2
3. - los tratadistas •solévales (8 alases)
I, • las jaimeras laprealooM nnalalss dal H^iixdulepto ( 2 elasu)

5.• la itlooloeí t los siglos zm y IÍ1H (2 alases)
6.. x o^gsntzasl&amp;i te la iiilrolneis elentíflo^ &lt;b 1 sitio XIX
7(2 ^i ntlts)
7.- U mslooloais eeDteqpov^^am (2 alases)

B)
8* - Hitólos te Investigación mnninniogini ( I alases)

9* • la aanoe^afía (2 clases)
10 • &amp;^ vnslaolofia ooipevsda ( 2 clases)

U - las historias generales y eoleetivaa de la oSsiea (2 alases)

12- Teoría ausleal (2 clases)
13- Acístlca (2 clases)
Vt - Dansa r ballet &lt;2 clases)
15- Moolenaiios tlenieostblografloos 7 enelclop^^lcos ( 2 alases)
16- Istftloa snsieal (2 alases)
17- Kgfriologfs r íolklore sustosles (2 alases)
18. X^^strnaantos (2 elasss)
19- Historias pardales 7 generales da la oAsiea (2 alases)

•^^T^L 1 U2 CL^^I3S

�Montevideo, 16 de Jallo de 1951

Seno* Decano de la Facultad de Humanidad^ 7 Ciencias
Doctor Don fructuoso Plttaluga

PRESENTE

Sefior Decano 1
Durante el año lectivo de 19^0 el suscri
to, profesor del cur^o de satinarlo de MÍslca Nacional, propuso entre
los estudiantes la tarea de relevar cuatro archivos maléales cente
narios existentes en Montevideo, eeno paso inicial y fimrtanwnti
para el estudio mnsicológleo en mayor profundidad. Ctimplene elevar
hoy - cono lo harí dentro de unas semanas oon los restantes - uno de
esos traba^os que^ en este caso, no dudo en calificar de excepcio
nal*

Trátase del Inventario del Archivo Debali que realizó' el
estudiante Walter Qoldo que ademas se halla enriquecido con una
biografía 7 bibliografía definitiva del autor del Himno Haoional. SL
trabajo representa un esfuerzo de extraordinaria precisión 7 vaste
dad por lo ^ue slgnlfioa ordenar, clasificar 7 describir ais de
veinte mil paginas manuscritas en grafías musicales 7a centonarlas.

Sn realidad, el archivo de Francisco Josí Debali representa
el acervo musical uruguayo más importante del siglo XIX para el estu
dio de dos grandes Instituciones a través da las cuales penetra y se
irriga la cultura europea en nuestro medio 1 el Teatro 7 el Salón.
Has, no todo se reduce al índice de importación de la m&amp;slca foránea. Ba &amp; se hallan también, a ^rav^s de los numerosos mi—

nu^s montoneros, canciones patri^ticas, media cana o tristes, los
primeros atisbos de un acento nacional incipiente pero 7a diferencia
do.

EL archivo es Insólitamente rico en cantidad 7 variedad,

�abarcando partituras fechadas entre 1821 y 185% Más de VEINTE MIL
página^ manuscritas, que forman casi un millar de obras en perfecto
astado da conservación, se custodian en Si.

Podría pensarse quizás que es este un material de ^alor térlco, es decir, que esas partituras yacieron muertas en un archivo

montevideano de la primera mitad del siglo XIX. So es así. Toda ellt
pasaron por los atriles de los instrumentistas de la vieja Casa de Ce
medias, de cura orquesta era,precisanente, el director ,^rancisco
Jos* Deball, como puede oenflr isrse a poco que se lance una mira

da sobre las carteleras teatrales de los periódicos montevideanos de
esa época. Contiene además partituras memorables como el Himno de

Barros con el que se Juro' la constitución portuguesa en días acia
gos en el Montevideo de 1821, o la partitura de "El engaño feliz"
de Bossinl, la primera opera completa que se oyá en nuestra capi
tal en el año de la Jura de la Constitución, o las canciones de
la ¿poca de la Querrá Grande con letra de Francisco ^cuña de Plgueroa, o, en fin, los manuscritos del Himno Nacional en sus diferentes
versiones lnstrummtales*
K^^ ^irtud de estas consideraciones ste üeir^to sucísrir aue la

Facultad de Himsnidades

mihlimie

a m^nara ^e niÍTniw 1tomo

de una

colección de tnisicoloeía • este ^ifl^Vt va 01^e cunmle c&lt;

•L^S fjj^as e^Decíficos de la Facultad nor tratarse de •^ ^^abaJo
2H¥e stigact&amp;i oric^nal v

aue •^^^A1^^f? es pssultado de uno de los

Sin otro particular, aprovecho la oportunidad para saludar a

Td. con mi consideración mis distinguida

Lauro Ayestar&amp;n

�BE Ll IEPDUICI
HUMANIDADES Y CIENCIAS

CONTRATO
En Montevideo, capital de la República Oriental del Uruguay, el día
doce-— de abril— mil novecientos
cincuenta y dos—, por una parte el ir, Rodolfo Méndez ^1=
zolaDecano de la Facultad de Humanidades y Ciencias, en
representación de dicha Facultad, y por la otra

Ayestarán
civil

el Sr. lauro

de nacionalidad uruguayode estado

casado, deaños de edad,

domiciliado a todos los efectos de este contrato en
, convienen lo siguien

te: PRIMERO - La Facultad de Humanidades y Ciencias arrienda los

como profesor de dicha Facultad, de conformidad con lo dispuesto por
el artículo cincuenta y uno de la ley de dos de julio de mil novecientos
cuarenta y nueve y con lo acordado por el Consejo Directivo de la

de mil novecientos cincuenta y unoSEGUNDO El plazo de este contrato es de

^n t=ño, con

/cacl&amp; uno

lecciones; a razón de "*• res por semana, con una duración mínima
de 45—- minutos cada una, de enseñadla superior e investigación en
urgt;nologa y ¡musicología, de conformidad con el pro-

�*

grama que se agrega a ^sta eontrato^ cpie debe ser considerado como
parte integrante del mismo; 2^) Cumplir todas las disposiciones genera
^es ^. especíale? ^q vigor, relativas al modo de impartir la, ense^anza, las

q^ae d^clara conocer, así como las que se dicten en adelante; W) Cum
plir las demás obligaciones propias 4^ Ja .función, tales como integrar
(rxibunales de. concursos q de prueba^ o comisiones asesoras, toda vez que

sea designado por las .autoridades de ^ Facidtad, ^roducir los infOTmes
^[ae, se le solicitaren, etcétera: 0) Si el contrato fuere por roas de ua
año JectivO^ presentar antes del treinta de octubre de cada año el /pro

grama del curso a dictar en .el año ^iguiente. CUARTO - El Cornejo
Pir^etívp de la- Facultad podrá introducir las modificaciones que estime
aecesarias para el mejor orden de los estudios^ tanto en lo referente a-

ks reglas relativas al modo de impartir la enseñanza como en cuanto se
^efiei a ^borarios, de ela^es^ locales ^n l&lt;^: que deb^rán ^er ^iciadas, ,(jon-

:$ralor de asi^tencias,,^ d© cumplimieatode las obligaciones derivadas de
'es^^ contrato, programa del cursa y otras .materias, análogas. QUINTO. La remuneración que se abonará al señor Iau.ro;^
.de,^-

pesos uruguayos;l

por la Contaduría de la Universidad con el descuento legal del uno por
.eiento, SEXTO, ^ La versión de las clases ílictadaSí así como los trabajos
^^^sereallaareneaelearsoserájade propiedad de la Facultad, la que se
^reserva el derecho de public^rlos si lo creyera ;c^venieBte^ dando al m
tar la, oportunidad de introducir las eorrecciones que estíme necesarias.

�DIIVEISUil DE U lEPHLICi
PACULTAO
Oí
HUMANIDADES Y CIENCIAS

a cuyo efecto el Decano le fijará un plazo prudencial. OTRAS DISPOSI
CIONES. - los cursos q.ue dictará el profesor correspon
den &amp; un semestre cada uno en el primer ano de la Li
cenciatura de Musicología-con el siguiente horario-lU

NJSS Y VIERNES DE 17 a 19 HORAS que podrá modificerse
de común acuerdo.-

.:•.•..,;!.rt( lili- :.:

•*

\

•

!•• 1 I -u:'Ji ! í¡ .!-• &gt; ,-,&lt;v &gt;! '

�^- 'I;1. ^,IJ.-'V.-.-~'*sé..; ^^í*fT";'^.v*''^í "."V""^T"^

ii ; ^-i¿.-r ii.:^.. • ^t^ lüV ,iriti;rífliUÍE*^ ^,(; l.\ I ,LÍí&lt;.U;i^t, in.'^Jitf.'l IiJ\ lli Mj.fí^i

Y para constancia, asi lo otorgan y fíarman éa deis ejemplares del mismo
tenor, en el lugar y fecha arriba indicados." ' ;^" '" '•**"^ • !í't ^"'' ^"

Profesor.

�Lauro Ayestarán

BHIVERSIDAD _DI_U HEPBBLIC*
FACULTAD

Mon^evideo, Marzo 10 de 1953,-

LO/SBS

75/953

Seüor Profesor^..

De mi consideración:_

A los efectos pertinentes haga saber
a.Ud. que el Consej.o de la Facultad en su sesión del
6 del corriente aprobó el siguiente despacho de la
Comisión de Enseñanza (Humanidades);
"lo.-La Comisión de Enseñanza (Humanida
des) aconseja mantener la continui^ad _le la situación
creada el aíío ppdo._, en Etnulo^ía i-Iu^ical y Folklore,,
con respecto a los pr^f^^ores Lauro Ayestarán y Alber
to Soriano, (aunque la mayoría de la Comisión no com
parte los .fundamentos docentes que determinaron esa
resolución) :;obre la ba^e de que a^bos profesores es
tablezcan desde ahora un programa único para -el de
sarrollo del cur^o en el actual año lectivo. Y real^
zar el concurso pendiente en. el raes de Julio entrante,
tomándose las ^edidas necesarias para ello,-"

-Por. co^siguiente ruego a Ud. se sirva
pasar por la Secretaría a- los efectos de deter^inar ,

algunos detalles referentes, al curso de Etnología Mu-!
sical y Folklore a efectuarse durante el actual año [
lectivo.-

.

__

. _

.

Saluda a Ud.- muy atentamente,

a
Üecano

i

�PRESENTE

3'^

AsJS'622S06
HITIlliMIJIJl BEPDBL1H
FACULTAD
DE
HUMANIDADES Y CIENCIAS

Montevidío-, s*tiembr 3 de 1954.-

532/954

LG/SBS

Señor Profesor
-Lauro Aye ataran -

-Da-mi conaideraciónt
••

-4te-*s grato haGerle saber que el

ConseJ-O.Directivo de esta Facultad-le ha designado
.a Ud. .para integrar.la .Comisión Organizadora.del. Cod

greso de Facultades d Filosofía y Letras Latinoame
ricanas, previsto dentro de la organización de las
Unive^sidades Latinoamericanas^-.

......

_.. _. _...

.

_

La Comisión referida sera insta

lada en este Decanato el jueves 9 del corriente a la
11,-horas.--

....

Al rogarle se sirva tomar debida!

nota de esta citación, lo saluda.muy atentamente,

�^ontevideo. 31 de enero da

Señor Decano de la Facultad de Humanldadea y denotas
Doctor Don Carlos Va.8 Ferreira

PBESBITB

Señor Decanot
Tengo por la presente a olerar nt Inforne

sobre los últimos trai ajos 5o recolección fol^érica realizado
con el apoyo del fondo para "Investigaciones1^ originales" da la

Del 22 al 26 de octubre de 195^ realice un viaje a la
localidad de Jos^ P Varóla donde rogir.tre ^f Grabaciones: del
I^ al 18 de dloionbro estuve en las afueras de Colonia obtenien

do ^t resísteos 7 del 25 al 30 do enero del corriente año an Cas
tillos donde logre ik melodías con sus correspondientes textos 1*

Dada la naturaleza especial de este trabajo en el que
hay que preparar el terreno mediante viajes previos de exploraciín a los efectos de trnn^nltir a los residentes del lu^ar el
criterio que presido la recolección^ via^es que a veces no condn- J
con a un rosultado oxitoso por la ausencia del natorial adecua
do* debo conunicar a ese H Consejo quo no considero torninada
la investieacién ya que tenso preparadas en I1^ puntos del país
otras tantas sesiones '*ie recolección foUilo' rica*
ai tal sentido, ven^o por la presente a solicitar la
extensión del plazo de entrega del trabajo a ln Facult^d, ya ciñó
a^n se regían fondos para viajes dá relevanionto* En til^ooaol^fcJ
solicitarla la prolonsacloh do ese plazo hnata el neo do a^osto
dol corriente año en que podría completar un neo repertorio de
grabaciones para la Facultad*
Sin otro partlcularf aprovecho la oportunidad para sa

ludar a Vd. con ni más alta consideración

lauro Ayestar&amp;n

�7/f[959
H E ¡I O R A II D D M

EL día 7 ^el corrie^te tuvo lugar en los salónos do l^ Facultad tío
nunanidados y Ciencias una reunión para proponer al Consejo cío ln Fncul.
tad una serle de Inlcintlvns acerca de los cursos cié lluslcolocfa a la
que concurrieron el Consejero Alfonso Llnnbfaa de Azcvoilo, I03 profeso
res Carlos Estrado, Alborto Soriano y Lnuro Ayestarnh y los estudiantes
Sara Gnribalcll Pintos, ^olanda Pírez Echer y Susana Salando aíaoa. Al
fi^al do dicha reunión se llesnran n las si^uientes conclusiones que
se peraltan elevar al II. Consejo de ln Facultad para su alta con.iit"ora
ción:
A)Otor :nnionto de la Licenciatura de Huslnnloi -in^ A finos dol oflo
195^ canplioron los cuatro afloa previstos para esta liconciaturn un crfc
po de estudiantes para los cuales reslrliin lns ni^íilaiitoa obllcncione:
a los efectos de la obtencl^^ del título corrouyonclionto I9 Ilobor aprc
bodo iMdlRnto I03 trabajos finur&gt;lo3 corrospondlontos, loa oslBnaturns cjt
se dictaron en esos cuatro nDos 2* Presentar uno tesis cuyo toaa sorí
elegido por el estudiante entro aquellos quo se hubieron dictado aa es
tos cuatro años* Esta tesis aera1 conducida por el profesor y aantanida
por el ostudianto en neto pfiblico.3" DeborS rondir una prueba acoplo-. :*
tarín de capacitación tóenles, sobro las bases que oportuna: ¡ento so elo
vnr^n al Consejo* Se reitera que estas di^po^iciones afoctac al ^^^upo
de estudiantes quo a fines de 19¡^ han cursado los cuatro años do la L
conoiaturn.
B) Cinr.oa a dlctarso on el nflo lectivo do 1955. "Illatogla de ln nfiaicaf 3 borns seunnnlos, a careo del Prof. í
Kurt Pnhlon, para los áltenos de 1*, 2 y ^t
—Or:anolo/:ía^ un sonostre do tres horas soimnalos, a car^o del

Prof. Lauro Ayostarnn, para los alu!.mos do Ia y 39*^K
—"Ila^icolor:ía"^ un senestre do 3 ^oras se^anales, a carf;o del

�Proí lauro Apestaran, para loa alamos de 1* y 2.
—M^^alna etnol¿r^loa". 2 horas aemannloa, a cargo fluí. Prof. Al
barto Soriaao, paz loa aíranos te 1*.

del Prof* Laborde, tara los alamos de 1*

Prof. Alberto Soria, paia los alíenos de 2 y W años.
• "T^pr^a fflipe. rlo^ fls l^ nfialca11^ tres horas senaBalos* a

dal Prof. Carlos Estrada para los alíanos de 2* y k* (A este curso
0* rv*slon técnica aaparlor poclrían ooncurriT loa sstufllímtes qoa ya
han aansado los snatxo afios y desearan prepararse para la prueba oodh

Los euraoa, por afioa, estarÍBn.poes, desarrollados de la al

HgmB A.~Q Blstorla de la nfiolca"(3 horas) ^ "Oreanología
iva seoestre de 3 bnras semanales) &lt;• "Moslcoloafa^dBi saaastro de

3 hoars amánales) - "Kfisíca etnológica* ( 2 lloras seoanales) • Aale-

gBGTiroo ¿no "Hifljbírla de la nlSaloa* (3 horas ssoanales) •Orsanología (m seaestre de 3 horas seoaDsles) - Wiifi1.no1ogfa(qp se-

oastre de 3 horas semoales) -

^ne^as nnaloales nafllsvaloa", (1 ho

ra seoannl).- Asignatura ooc^&gt;1 amantarla
ea "(3 horas sormnnlen)
^ehceb A."Ti Ho bay altnmoB

^eerla superior de la ofisl-

itff)* ^istoria de la nostca" (3 horas saoanales) —
•Teoría SBparlor de la ndsloa^ (3 horas amánalas) - "Ranas maléale
medievales11 Cl hora aeoanal) ^ Asignatura

c) fü'Tff^^ ps aonciBiciA thcijica para ios alumtos qde
^; c.nj.Tnfü pg BgfrmngIIAD03 . — Se estlm que los alnmos reglanentados qne Ingresan en el afio leatlvo de 1975 deben rendir un prueba dé
suficiencia teenlos en la qoo doborfln demostrar ocnoclnlentoa conplo

tos de teoría de la n^^sloa y realizar en foros satisfactoria m dio
tado y entonacl&amp;i oaoloal a tt v¿ an oorapasos de 2A o 3A, basta
2?f xvosao, en modos nayar-ocoor oon flcurnclotios hasta la oorchoa,

�^7-

4

™ basta oca sonto da amanto y hasta oon Htm sltorsolone as nás o

HontorUaot 7 0* nano í 1955

�Machado
PRESEMTE
Ribas yMontevideo,
E.üoserii:.El Consejo d
marzo
la Facultad
8 da 1955d Huma

AvJV997795~'
nmwm m u hipobliíi
FACULTAD
HUMANIDADES Y CIENCIAS

116/955
LG/SBS
Lauro Ayeatarán

De mi consideración!

nidades j Ciencias en su última sesi6n, resolTií de

posible de realizar el Seminario de Ciencias Sociale
que oportunamente fuera propuesto y aprobado en gen'
ral por el Consejo que presido.- _ .

..

Al rogarle^se-*inra aceptar este—
grato saludarle-muy .atentamente^-

Comisi^n Especial: A.Ardao, L.Ayestarin, O.Rama, L.

�BB N? 523744
UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA
FACULTAD
DE
HUMANIDADES Y CIENCIAS

ANTECEDE
SERIE...N.'

Montevideo,enero 3 de 1956'•
.Sí. ^rof. Lauro Ayestarín

- -

4

PRESENTE.¡ -.De mi consideración

—:
-

—1

Me es muy grato hacerle saber que

el conseJo Directivo, de la Facultad en una d sus úl •
timaa aealonea_resolvió felicitar a_ Ud., con aofcisa-sij
del pre^io que acaba de recibir por la publicaci^n - \
da su obra "Historia de la Huaica en el Uruguay.."t;

�PRSSEKIE^;_^
SERIE.
N.

19a
BB N? 524847
UNIVERSIMD DE LA REPUSUCA

ANTECEDE

FACULTAD
DE
HUMANIDADES Y CIENCIAS

Montevideo, ener-o 17 de I.9 5.6 . _^

Sr, /rof. La^ro Aye atarán

..„ Do mi mayor consideración 1
_

,líe ss .grato, dirigir .a U&amp;._ la pr^

senté p.ara agradecerle-el-servicio, prestado a la ^ai
oultad Inte^ranfip el tribunal de teals_de_la 3rta.^J.

._Al rogarle .ss. sirva d.evolve.r_a_j.

la Faculta_d el trabajo de la indicada alui^a _por cu^g_
to éste daba formar par-ts dal-archiiío- corra-spondien^*
te^ me iita.ce saludar_Lo con mi mayor consideración.J

_Carlos VazJfarrelrflI
Decano'

��i-iO, ,3i"á"j ¿"ü^io'^- is^!

1 ?pe"l*afl -2a Jí

^s-j ^-]'..u*.f.":'.c la^ 'joj ^^^a:.a

nurjío Iiñ"'í.a til "^1 dá G^t'abr.3.
ti'O _; =r'tic'ilai' -al^ca a &gt;ríl.

cov~ ^t^ uás alta

//

- HontevÍdeG^3 de Julio de 19^7• .
Seélblda hfty Pasa i^L oeáor Director.

Aloldes^Giraldl.
Secretarlo interino.

Montevideo, 3 de jjuliode 19Í1.7.
' vQonoídas* ,de .acuerdo.oon la resolución del Consejo de la Facultad,del

24 de junio de 1947.

Seoretarip Interino.

�/
Montevideo, 28 de Karst de 1947

Señor Secretarlo de la Facultad
de Humanidades y Ciencias
Doctor Don Luis Giordano

PRÉSBITE

Cúmpl^me acusar recibo de su nota de fecha 26 del
corrientes, mes en la cual me comunica la resolución del Con
seja d ^sa Facultad,por la que se me designa para dictar
un curso de seis meses en esa alta casa de estudios.
Al aceptar 7 agradecerle esta designaci^n quiero
nacerle llegar adjunta a la presente los dos programas,uno
del Curso General y otro del Curso de Investigación, que
someto a la consideración de esas autoridades.
Saluda a Vd. Gon su consideración mis distinguida

Lauro ¿restaran
Montevideo 8 de Abril
Recibido hoy,pasa al

Montevideo 8 de Abri
Hágase saber.

Montegldeo, abril
En su sesión de la feoha el Consejo resolvió pasar a estu
dio de los señores Consejeros, estos antecedentes.

ítarlo

�UBI CURSO GRBRRH X3B "WEICA HACIOBL^

"Bvoxucion bel pEasAiusaro mcsicai. m si

COHCSPTOS G^^raRALH^: BTOluoió^ del pe^s amiento musical en la cul
tura oocidecrtal - El Biglo de íferiales - Bl pensamiento musical
en la Bdad Medi^ y en el Renaoimiento - Bl Gleoisismo - Las forana
uusioales ooiao ardei*.oión fiel pensamiento sonoro - SI Rotoantieieíao y
la ruptura de I^a fon^a - XI naoionollaao ^usical - SI pe^samiento
mus lo al oontenporáneo.-

U
las culturas rauaioales pre-oolom^^ina8 - La másioa indí^ena uru^uaya
en relación con la A^érica Latina - Las primitivas oulturas africanas

y su irradiación haoia le A^^rioa I^tiaa en el siglo ITIII - La imíaloa negra en el Uru^uay durante el coloniaje y su posible influencia
en la formación de nuestro lé*xloo sonoro.

in
SI pensamiento musical europeo en el siglo XVIII t Su proyeooión en
el Uruguay al travéá del salón - La música espaíiola y su reperousión
en el teatro montevideano - La toat^il^^ escénica - La primera pro

^oción de danzas nacionales del 1794 - Bl estado de la ratlsiea en la
América Latina a fines del siglo XSIII.

IT
Bl Siglo Romántioo - Bl reinado de Ib operística italiana y su pro
yeooión sobre el ^isto musical montevideano - Dos •primitivos" de
nuestra actividad sonora: Car:aen Luna y Ro^ue Rivero - Irrupción del
virtuosismo instrumental: Gottschalk eu Montevideo - Dalmiro üosta

coiüijaza a buscar el acento ^aoional - La generación de fin de siglo:
León Ribeiro, Tomás Giribeldi y Luis Sambucetti - La segunda pronopiÓn de canciones y danzas folklóricas a fines del siglo III

^SI nacionalismo musical y su repercusión en el TTrUuay Eduardo
Fabini y Alfonso Bro^j.ua - La estética ^e Oésar Cortinas - La ¿•enerado'n
actual: sus orientaciones - Síntesis" de la evolución del puesauieuto mu^

sioal en el Uruguay y su relaoión oon los otros órdenes de l^ cultura
nacional al través de au historia*

Montevideo 8 de Abril de 191^7 "
•
Recibido hoy,pasa al Señor Directo

�///.tevldoo 8 de Abril d 19I4.7
Hagasa saber.

Carlos Vas ^errelra
Dlractor

••

-•.

.^

�f
^ROGRAMA. DE. 0DE3O BB IHW STIGACICB

•WISIW. JJACIO1IAI."

"BIBLIOff
i AÍIA. BSL FOLKLORE ÍBSICAI tETBI.TO"

X la cu^ara de un ^urso de seminario 1 trabo Jo se ^esarrollara'oo^

la partioipe oion aotiva ¿Leí alumnado eu ia b^squed^ de las fuentes
. bibli*rf icos. Los Materiales recogidas se oraenarán por especies
y te^es afines dentro áe le. daaza y la canción ve máculas, y se forcaa-

rá adenás la bibliográfica sudanerioana y unluersal oon relaoiín a
estos heohos , a los efe^tos de ejercitar el traba^o de la musicolo

gía ooaparadm. ^l fin del aurso se entre^aré al Uonsejo de la Facultad
la "BIBLIOGR^PIX DBL í-OLKLOHE MDSICiLL UEUODiYO", tarea fundamental y
previa a toda otra suerte de especulación en este terreno
no se ha. establecido en nu^stro medio •-

Montevideo 8 de Abril de I9I4.7
Recibido hoy.p'asa al Sefior Director

Montevideo 8 de Abr
Hágase saber.

y gue aun

�'J

•.''.. HonteTidao, tamrao áá da 19¡;7. .. •,': .• '

Saotor da 1 Unlvaraldad, ,
• DootOJT Joaí Pedro Várala, . ;,-. :":

,Pr*ot&gt;t

-;-.'.

.

'
,¡ ;

: . , •. • '" '

;

•":'';-.' . ' ;. .• .•'•••..•'^•.'•.'. ••'. '•": •••'.•':••••• '•"••'•:"•'.

'••• . ^'*..-.•

:-

•'

Saop K^otori '.,'•;•. .,.••" .',:'; -,''.

InO él agrado d* taeerl* aftcr qu
iu e*t Uo^sajsa a u

ilón d la f^s

oontrti- a^ profesor í*uro A^estar*^ orno
da curio, por un porlodo da •!• mmi, son uc asir,níoiin usiiButtl da ^l:'0.oo(olanto otnouantc pasoa).
Sata cura^ a* 'otuurA del 1^ da ;&gt;rll *1 1^ da ootabra dal prasnté

fio

-.••'•..• ••-•'•'•'.''''

. .. ,'.,."•Buano al fasfíor Raato^ *

'"'•'/^,'

lry

or-

lo pertinonta • fia da qua • liquidan ooío .
por contaduría,

'

.Saluda

luis ClonJano.
Saoratarlo. ' •

'.-••-.

'/•':•; :•.;.•:••,•.;".. '•••-

'. ••"

utd oon u ma^or eonít-

•

�Montavldao, nana 26 da 19¡i7.
• Saaor

••"''

;.•:•
••;

'

• '

.

Prnt.

.-••• •/..••

•'.•'..•,

.

.' • •

-•.

"

'

•••,

^-:;

;- • •••:. •

'••.,..•••!•

.

^

-De mi oonldrolSnl
'Tango 1 agrado 0* ^^c^rle tabar
qu

1 Corunjod sata Facultad dealgn^ a Dd pam n-

aargarla d* un cuno ditrantaneo*, oon una
-

Mlgnaclln raanaual da OMiJTO CIHCUBKTA PESOS.
Le mago aa elrva pagar por asta
a^oratarla a fin da ultimar áatallaa da dloho auno,

'

Saluda a 'JS, nuy atabtananta

uia Oiordano.
Sacretar^o,

•

'•

�Montevideo, 5 de Abril da 1946

Señor Director de la Facultad'de Humanidades y Ciencias
Doctor Don Carlos Vaz Ferreira

PRESENTS

De mi mas alta consideraci^n i
Cúmpleme acusar recibo de su
nota de fecha 20 de Marzo ppdo. en la cual se me comunica el nombra
miento realizado por la Facultad de Humanidades para dictar un curso
sobre MÉsica en el corriente año en dicha casa de estudios*
s

Quieto, al aceptar este nombramiento^ agradecer vivamente

el alto honor que para mi representa esta designación y expresar en
unas breves consideraciones el concepto del programa que formulo a

continuación y que someto a su elevada aprobación.
Kntendida la Facult^d como un cuerpo fermental de desinte
resada especulación humanística y científ^ca , el curso de Másica que
en ella deba dictarse no puede interferir la órbita concreta del
Concervatorio en cuanto a la docencia atañe; esa ¿rbita debe ser tras,
candida sobre todo en aquellos aspectos vírgenes hasta ahora pública
especulación or^anizada. La realidad nacional es ^atas nuestra ense
ñanza puede capacitar t^cnicamente a cread^res y a int^rpretes,pero
es Incapaz de iniciar^an cualesquiera dé las ramas de la investi^a
ción del arte o de la ciencia del sonido que configuran la musico

Planteada,pues^ la necesidad de un curso de investiga
ción musicológioa, se abre un segundo problema ¿que* aspecto concre
to se toma como base de este curso? Los puntos que depara la musico
logía universal no pueden ser profundizados en nuestro medio por la
ausencia,no ya de fuentes originarias, ni aún de transcripciones co-

�rrectas de las mismas. Si concretamos estos puntos a la historia de
nuestra música,entonces si podremos trabajar con mayor seguridad y
con las fuentes a nuestro arbitrio. En más reducida escala ae valo

res, como cuadra a todo país naciente en el orden de la cultura, núes- '

tra música nos permite ensayar serla y profundamente las disciplinas

,

nusicolSgicas universales y su estudio nos traerá el conocimiento de

'

una realidad cultural hasta ahora ignorada que viene a llenar automá
ticamente dos necesidades urgentes i la teoría de la investigaci^n mu-

'

sicol^gica y la aplicación de ella a un conocimiento de una trascendente1

realidad nacional.(
Sn mérito a estas consideraciones me permito elevar el proyecto
de un doble curso simultáneo de Historia e Investigación de la Mfisica

\

^ruguaya, cuyo programa adjunto a la presente.
Saluda a 7d. con su considerac iin m^ta distinguida;

N Lauro Aye ^tarái

Montevideo 10 1 abril ae 1946.Bcibida hoy.-Pasa al se

Montevdeo 10 de abril de 1946.Pasa a estadio del Consejo.-

?Y C.
//• ¿

�Curso

general!

"HISTORIA SE I* WBICA ES a. URU3U.Y11

Programa

1)*volucían general del pensamiento musical en el Uruguay.

4)Orígenes de la música escénica
5)La música neg^^a.
6)La primera promoción de danzas y canciones criollas a fines del siglo
XVHI.
7)La Canción Patri^tica, los Cielitos y el Himno ffacional.

9)El reinado de la operística italiana y su influencia en la cultura

10)Cuatro maestros uruguayos del siglo XIXl Dalmiro Costa, To^^s Qiribaldi, Luis Sanbucetti y León Ribeiro.
11)SI cicle de los grandes conservatorios (1870-1910) •
12)La segunda promoción de danzas y canciones criollas a fines del siglo
XIX.
13)1*8 oorrientes nacionales a principios de siglo Eduardo Pabini y Al

14)Casar Cortinas y la evolución musical del Uruguay en las dos primeras

16)Udsica y músicos contemporáneos.
16)La música del Uruguay en función de la evolución latino americana y
europea.

,

-

- Oh lase semanal

�"FUSNT33 PABA EL ESTUDIO DB IA UOSICA COLOH1AL URU3UAYA

^Cursa

4•

investigación!

* *:—::

^ '

ff'ig:

1)La música Indígena.
2)La m^sica n la sociedad colonial.
3)la másloa negra.
4)La más loa escénica.
5)II cancionero popular infantil.
6)Antecedentes coloniales d* la más lo a criolla.
7)Musicología comparada i 1 Uruguay y los países sudamericanos durante
el coloniaje; el ^ruguay y la música europea - especialmente la es
padóla - durante los siglos XVH y XVIH.

Al finalizar el curso se estará en posesión de un -JUVUrTASIO DB IAS
ÍUHJTB3 PABA EL BSTODJO SI IA MÚSICA COLONIAL CRUQlAiA. -'

•' ' '

-' ~:

�Kontsrldao, abril 10 de 1946.
Hoibido hoy. Pasa al aeñor ^ir^ctor

•ante-video, abril 10 de 1946.

De

menta al Oonae^o.

�P^^ 833082
UNIVERSIDAD da MONTEVIDEO

^ACULTAD
át

HUMANIDADES y CIENCIAS

En esta feel&amp;.sl Conseje ae 1 ^aculta* asignó*
al señor Lauro yetaran yaro aiotar un corso sobr*
Wblea.- Sata nombramiento •• basa oon aarloter &lt;a eneargaio &lt;e &lt;mro,e acuario a la* tis^oaielonas tlgen-

Con esta f^cha remito nota !• 4&gt;2, al Sefiorj
lauro Ayestarán.

�Montevideo, aane 20 de 1946.

lauro A^astarán
Presenta.

De ni oonaideraciíni
" Sesga al agrado de haoar aaber * ated que, en en eoaldn de 1^ feohat al Consejo de ee-ta facultad, ha mamita designar a uattd para dlotar un carao sobra ^Malea*, que abarcaría el lapeo
oorreapondlente a un ae^atre del do actual, cuyo •
6QMÍ.6nB0 •• *lo^#x&gt;iBliuuna

1^ infamad dn reapeottat puede aer
obtenida por usted afa el looal psorisional de la Se

cretarla, Flaca Libertad 1157, da miare a onoe ho
ras.

A la eapera de qw usted ae eerrlva*
aceptar la deeignacion antedicha, prestando oon ello
su Talloso oonsurao a la obra que lniola esta insti
tuto, ae píaos presentarle laa aegoridadea de al •yor aatina.*'

Oerloa Tai larrslra
v

Inia Slordano
Seorstarlo.

Director

�'••••-. Í'L :
SaBor

Kantmáaa, abril 8 i 1946.

':^:;,.•'••••.'

'

.

-

'

7"

trotnor Umre'

UW4Í ;•• '-..:

•••. ".

"'••••'

,.

^

D

al oonlijmal&lt;fai

•"" /'\, "

"

• .

-:Bico wt^^r al Hor profeor ^u l*a
:nnti d* ••• ^^oult* oaosomai^n 1 d&gt; &gt; 4

yo

7 a* Uo dMi*i Mr dictado^ u la ^cuitad d
*

.

•B4iolna, í 9

12 ba^as y n la 4 Seraebo jr ca.en-

elaa Sooials da 16 a 18 iioiaa
.

'

-

•Oantro !• lo horario* lndloadoa 1 '

' flor profasor •• rrlrá 6enulaai&gt;&gt; aatat del 34 dal
'
.

oorrint a arta Mentaría, loa dfao y hora i* n
• ooimiiianala, ptM los horario d^flnltlTo aer^^n fi-.

;Jada, an todo oao, por al Conaaja n la aeaídn da
•.-.'

^

••'
\

•'.

\..'

. '- :

•

."
Di.

^ :

.•

',"
•

'"• •

aaa foha.

.;.

.^.'

^

^

'•

•

.

•'. _

•

..'

•."•:. ..•".... "^ ,•.

Salada a oatad ao^ atantamata

•• • .. •
•'

•'" .

.^ita Úordaae
•'•'

Sotrlo

.:' .

••

'

'. -,

'.-••';..

�:HonttTidoo, abril 49 d 1946.
Saflor •

.-'

Lauro A^astarán

Prnt."

184/94*.

•

^••

:

.•

•&gt;

:'

_•'.••

,.

''"-

•;..;.

...

" •

.,' ••.'...•

";' .

•,."•.•.

i,'

... ^

O* ai ooni4roliíni

'•

"

".,...

•.

..•,'•

:

-•

:

Por la jrewnt a* •• grato r*oo
^arla vi m elaaaa sobra "Hílalo nacional" aa aata

faoultaí, aonansaxtfa el Juavas 9 4a mayo práxlno a laa
16 y 30 horaa en la Paeultad da Darocho.
'Saluda

ustad muy tintamente.

Lula Qiordano
SDH.

Saoratarlo.

�::Monterldao, 27 d sarao da 1946.
' Bflor

" .-

.

tmaro iyataxin

. .•:•

"

*.

•;'- • ;•

' .-.•••

i '.'." '

•:;••''.

•

'*•"' .' •

',•.,.

-

•^^•/•-'•

•

":•;

•.'•'..• -..

I* al gonaideraolfoi

63/946^&lt;^ roluoiín te 1* ftohi,
Mbr s oattd qu 1 Conat^o U nta íoult4 r.rí
eon agrade m ^t*naatam 1 plan j prograa ti cur-

•o &gt;br "üdaiea" anta* del 22 d* abril próBlm, pura
•o napcotir* ••todio jr aprebaoi&amp;i. '" -

•DE. '

'•-

•

.'•.

.

'. ,

.'. •' ..,--, -, '- .;'.

.-..*.•

^' •

.

-

. .

•* •

Sola Olordano".

3ortarlo

V .

�Montevideo, mayo 11 d l$k&amp;.

Señor
Prof• Lauro Ayestarán
Frésentet

De mi consideración t

..

.

"'•

Rugo a usted se sirva concurrir a la reu

nión de profesores de esta Facultad, que tendrá lugar el miércoles
13 del corriente, en la Secretarla provisional, Plaza Libertad
1157, a las 19 y 15 horas precisas.
Esta reunión tendrá por objeto escuchar las
instrucciones del señor Director Doctor Carlos Vas Ferré ira,
referentes a la orientación de las clases y asi mismo cambiar
udeas sébre puntos relativos a la docencia en esta Facultad^
Rogándole encarecidamente su asistencia^ le
saluda niay atentamente*

Luis Giordano
, Secretario

Sí
EDR.

-.'-•

�PiüSSíMTB
sideración
estudio
de ._.
aism^sica
la
distinguida
._.
colonial
_ .. uruguaya1**-

_

Montevideo, 28 d ^oviembre de 1^46

Señor Blrtctor de la ^aoultad de Humanidade^ y Ciencia
^^ctor J3on Garlos Yaz ^erreira. - . -. -

Odmpleme elevar a su considera
ción el trabajo adjunto realizado eon los alumno del

Curso de Investigación de "Música Nacional" en el pre
sente año lectivo de 1946, sobre las '^uentes para el

Sin otro particular saluda a Vd. con su con

lauro- ^ye^tarán -

Rec^bido ^i^7Pt^^g__a_oonocl

Soorctario

�JO. eonsojo on_s soaiín 4o laJEpolia reaolTil tebor
proBonte la jrosgn^aüJ^aJler inaioaiO-tialajo
i a oetndlo ae laOmii^it ñt, ttTiBtB,pa^a'

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="9">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2380">
                  <text>Legajos personales</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2531">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Arch. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="904">
                <text>Legajo Lauro Ayestarán</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="905">
                <text>Curso&#13;
Contratación&#13;
Musicología&#13;
Programas&#13;
Legajo 4, Carpeta 51&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="906">
                <text>Expediente de contratación para dictar el curso de Musicología. Programas. Notas enviadas y recibidas en el transcurso su contratación como docente. Programa de curso. Informes de actuación. Lineas de investigación dentro del Departamento de Musicología.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="907">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="908">
                <text>1946-1955</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="909">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="910">
                <text>Hojas tamaño oficio&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="911">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Documentación, Información Archivística y Digitalización </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="912">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="913">
                <text>Expediente</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="914">
                <text>UY858-UDELAR-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="915">
                <text>Montevideo-Uruguay&#13;
Universidad de la República &#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="106">
        <name>Lauro Ayestarán</name>
      </tag>
      <tag tagId="107">
        <name>Musicología</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="101" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="165">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/428419f0b0a95cfcec877439f96150eb.PDF</src>
        <authentication>0bb14919217c7e2a79e014006f41025b</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="949">
                    <text>íedaraeián de Estudtigatee mii-rersl tartos del Uruguay

M E M

O

.sobre

'R

1

A

la

ag^^aoios m i^ belesacioh

u el

OOHSBJO m IiA gACOLIAB ^E BU1IMIPABE3 T OIEHCIAS

• **

A)Antecedentes.
B)íiioer informe,
0)Segundo informe.
B) ^as mooionee.
E) Juicio crítico.- .

1)Ap^ndlcet Últimos pasos
y actitud futura.

Montevideo, Hayo de 1946.

�EEBBKACION DB ESTOHIANgES
UNIVERSITARIOS ^^-L URUGUAY

MEMORIA gOBBE IiA ACTUACIÓN BE LA BEIESACIO^^ ESTODIAHTII EN B^
CONSEJO PE IiA FAOULIAI) BE HUMANIDADES Y CIENCIAS^

• A) ANTECÉDEME S
A pedido del Conse^o Federal de- la F.E.U.U,, presentamos esta Memo
ris, que contiene la relación de la participación de la delegación estü
diantil en el problema de la Facultad de Humanidades y Ciencias, en el
seno del Consejo de dicha Facultad, a partir de su fundación hasta, la fecha.
Por diversos motivos, esta Memoria tiende a ser completa, aunque no detallada; es decir, revela los puntos fundamentales de nuestra ac—

tuaoión y da una viaión crítica de la actividad de organización realiza
da por el Consejo, pero en términos generales, sin tocar las resolucio
nes muy particulares ni mencionar la participación individual de los se_
fiorea Consejeros.
Como en el aspecto crítico señalaremos lo que a nuestro juicio han
constituido soluciones negativas adoptadas por el Consejo, queremos ha
cer constar desde ya y para lo sucesivo, que no nos mueve a ello ningu

na oposición personal —que no existe— sino tínicamente el propósito de
dar una visión honesta de los hechos, según nuestro saber y sentir y, a
ser posible, contribuir con ello a la buena marcha futura de la Facul—

tad. Además, desde un punto de vista táctico, hemos considerado, con —
cuidado, si estas versiones podrían hacer bien o mal a la nueva Facul—
tad. Al dar nuestro juicio no creemos traicionar la intimidad que nos brindó el Consejo, en primer término, por la propia naturaleza de lo —
que aquí decimos; y en segundo término, porque en conversacione^ priva
das y atln en conferencias públicas, se han tratado aspectos de la vida
del Consejo mucho m^s Íntimos.
- - o - -

Militancia de la F.E.Ü.U. — La creación de una Facultad de Humani
dades y una Facultad de Ciencias, es
naturalmente y en primer lugar, un problema universitario, y en tal ca
rácter ha aido encarado por la F.B.D.Ü. a través de las distintas eta—
pas en ^ue este sin^ular asunto se desarrolló.
la acción organizada y permanente de nuestro organismo gremial cen
tral se inició en los comienzos del año 1943, bajo la Secretaría Sene—
ral del compartero H. Trimble, en base a un informe del companero E. Or-

maechea, a raíz del desgraciadamente famoso decreto-ley del 11 de Pebre
ro de 1943, creando una Facultad de Humanidades politizada y librada a
todo género de influencias extrauniversitariasj este decreto fue comba
tido por la F.E.Ü.Ü. con todas sus fuerzas y por todos los medios a

su

• cristalización de esta arbitraria y mal inspirada maniobra.
Nos parece inoportuno detallar aquí la actuación de la F.S.U.u., -

en el sentido de movilizar al e^tudiantado en torno a estos problemas y
la realización de diversas entrevistas, gestiones y comunicados, así ct&gt;
mo la participación en los movimientos serios que surgieron a proposito
de la cuestión. Citaremos sólo a título de ejemplo, la declaración pú—
blioa de la F.E.Ü.Ü. del 26 de Febrero de 1943 impugnando el mencionado
decreto-ley, y la organización, el aHo pasado, por la Comisión respecti.
va, de una reunión de personas de nuestro medio que cultivan las cien—

cias, en el local de la Agrupación Universitaria, para considerar el —
problema de esta Facultad, en oportunidad de lo cual contamos, por una
feliz coincidencia, con la presencia del conocido profesor y escritor de temas científicos, Dr. Desiderio Papp, de quien recibimos valiosas sugestiones.

�-3-

PosiciÓn en el Consejo. — En conocimiento de la aprobación de la
ley de creación de la Facultad de Huma
nidades y Ciencias en' Octubre del pasado año y al tanto del mecanismo de designación de los miembros del primer Consejo Organizativo proviso
rio, la F.E.U^U. inició las gestiones tendientes a obtener participa- -

ción estudiantil en este Consejo Con este propósito, una delegación in
tegrada con los compañeros J. P. Argenzio y M. Maidanik, entrevistó aX
Sr. Rector Dr. José* P. Várela, planteando nuestra aspiración en los t^r

minos en que más adelante se expresará; en esta entrevista nada fuá po
ra, Di rector'Ti^^la nueva Institución. En la entr^vista que luego reali

Scherschen^r y M. Maidanik, el Dr. Vaz Ferreira demostró muy buenas dis
posiciones a nuestra colaboración en el Consejo, dejándonos una impre
quien fijaría nuestra posición en definitiva.
En la carta que con fecha 8 de Noviembre de 1945 dirigió al Conse
jo, la F.E.U.U, solicitaba la integración de éste con un delegado cstu- '
diantil provisorio, mientras la F.E.U.U, gestionaba ante el Parlamento

la ampliación del inciso respectivo de la ley, delegado que sería momea
táneamente designado por la F.E.U.U,, pero que sería reemplazado por -~
•otro surgido del alumnado de la propia Facultad, apenas se constituyera
el primer centro organizado de su alumnado. Fundamentábamos nuestro pe

dido en lo siguiente; 1S) por nuestra probada preocupación en el proble_
ma de la creación de esta Facultad; 2Í) por el principio aceptado uni—
vers^lmente en nuestro ambiente, de la participación estudiantil en el
gobierno de las facultades, principio defendido gremialmente y doctrina
idamente por distintos pensadores (p. e^., J. Ingenieros en "La Univer^

sidad del Porvenir"); 3=) por la existencia de numerosos estudiantes, entre el elemento vinculado a la F.E.U.U., con pleno conocimiento de —

nuestra realidad universitaria general y, además, desde un punta de vij3
ta peculiar que lógicamente nos es propio: el punto de vista estudian—
til; y finalmente, 42) porque entre noaotrog toma rápido incremento la
idea de la necesidad del estudio sistemático de los problemas de organi_
zaciÓn y pedagogía universitaria, en tratados de carácter general y en
exposiciones acerca de Universidades de otros países, para aprovechar sus experiencias y asimilar racionalmente sus conquistas a nuestro me—
dio. Que en este sentido, nos atrevíamos a afirmar que poseíamos los co
nocimientos necesarios para cooperar con lo actuales organizadores en

la aplicación de los principios universitarios modernos y evitar la rei
teración en la nueva Facultad, de viejos errores que aun actualmente -

inhiben el favorable desarrollo de nuestra Universidad,
En respuesta a nuestra solicitud, recibimos del Consejo, con fecha
16 de Noviembre de 1945 una nota en la que, descartando al parecer por
razones legales, nuestra participación como Consejero provisorio, prop^o
nía en cambio la concurrencia ocasional de una delegación para exponer

los puntos de vista estudiantiles, designando posteriormente para el —
día 5 de Diciembre una sesión especial de^ Consejo a estos efectos. En
dicha sesión y en calidad de delegado desig^ado por la F.B.U.U., leímos
y comentamos el informe que transcribimos a continuación:

�INFORME SQBRE LA J'ACUL^^Jfo PE HUMANIDADES Y CIENCIAS.
i" (Informe ae le Comisión, respectiva de la F.E.U.Ü., discutido y apr¿
^sdo por dicha Comisión y expuesto en el Consejo dé la ^acultad de Huma
nidedes y Ciencias en la sesión del 5-12-945).

PLANTEAMIENTO GEKBRAL DE LOS PROBLEMAS.
En este informe se intenta plantear el conjunto de los problemas de la Facultad y tratar en particular el de la Institución de carreras
académicas*
Un procedimiento a seguir, para enc^rar estos problemas, sería --abordar dir^ctamente cada uno de ellos^ empezando por los que nos parej:
can ma*B importantes o más apremiantes por ej. condiciones do ingreso,

designación de profesores, cto. Pero creemos que(
sin el peligro de
postergar demasiado los problemas urgentes -y sin perjuicio de encarar
los más apremiantes en1 el momento necesario- es posible plantearse todo

el problema en su conjunto, yíndo lógicamente de las cuestiones previas
a las subordinadas, y planteando el general el problema de la organiza
ción y funcionamiento de la Fafjultad, en todn su amplitud,
Pensamos que esto es lo me^or, no obstante el argumento que puede
esgrimirse en contra^ a saber, que los comienzos de la Facultad son reducidosflas posibilidades escasas, ettf. Por el contrario, creemos que -

el conocimiento claro de toda la cuestión -sin llegar al detallismo ni
a aspectos algo alejados-'servirá^ para dilucidar qué1 ea eso poco que se

puede y debe hacer y especialmente hacia donde deberá orientarse a le Faoultad en el futuro. Repetimos que oso consideración no nos alejará inconvenientemente de los problemas urgentes.

Segiín nuestra visión del conjunto de los problemas, pueden conslde
rarse cuatro conglomerados o nepectoai

1S) FUNCIO^ES DE LA FACULTAD, que plantearemos ense^uida, y de las
cuales desarrollaremos unn en este informe.

28} PRINCIPIOS ORGANIZATIVOSi docentes, de investigación y ndmlnis
trativos. Los principios organizativos medornoa de car^cter docenta com
prenden, entre otros, los siguientes! dedicación exclusiva ("full-time")
especialmente aplicado al profesor. Libertad académica profesoral (li
bertad de enseñar,mediante unn relativa independencia en la programa- -

prender, mediante los planes elásticos a base de materias electivos pejr
cíales). Capacidad de estudio (es decir, integración del tiempo de estu
dio respe**ndo la capacidad del alumno). Los nivelos de estudio (en re
lación con los dos aspectos anteriores, libertad y capacidad, y los cri
terio-s de aptitud y vocaoiÓn). ^a creación ele c^te^ras y designación d'é
profesores (es decir, que cátedras ir croando, jerarquías y categorías'
profesorales, procedimiento de designación, etc^) Los departamentos o
institutos de la Facultad, El control de estudios (es decir, examen, su
pervisión, etc.)•~

A esta altura ya se habrán tocado y resuelto la mayoría 'de loa pro
blemas reglamentarios concurrencia obligatoria o facultativa, oondioi^
nes y tipos de examen, etc.; y si se ha desarrollado también las normaU
organizativas de investigación y administración^ so tendrán el cuadro completo de la organización,
38) PRINCIPIOS Y MEDIOS PEDAGÓGICOS, que comprende! enseñanza formativa en general; olases teóricas! seminarios; material de estudio (es
deoir, apuntes, textos, tratados, monografías, etc.); bibliotecñla y bi
blionogia (es decir, manejo de libros y revistos); clases prácticas; r
^práctica profesional (en el sentido más amplio del término); etc.

4-8) PROBLEMAS CIRCUNSTANCIALES VARIOS procedimiento general d^ or
ganización (es decir, si se r^curre a un técnico universitario, o a ma
terial sobre Facultades extranjeras análogas); los recureo.s económicos}
eto.
Aparte de este plan, puede tratarse en^ cualquier momento y seglín lae necesidades, problemas tales oomo las condiciones de ingreso a-la -

Faoultad, revalidación de estudios do otras Facultades, certificaciones
de estadios libres, ote. Y, naturalmente^ los problemas de local, orga
nización administrativa t contratación de profesores, etc.

�Oreemos que en estos momentos, dada la urgencia del problema, no -

as conveniente discutir loa fines de la Facultad -concepto por otra pajr
te algo vago y discutible según hemos vioto por experiencia- especial
mente los fines considerados en relación con sus .proyecciones para el conocimiento en general, la sociedad y el hombre Es preferible conside
rar las funciones concretas que ha de realizar la Facultad; y mejor atT

encarar aquí ai51o las funciones que lógicamente ahora puede y ee conve
Respecto a las funciones, cometidos procedimientos y detalles de
organización, etc., que tiene o ha de tener una Institución en cierto momento, no existen criterios absolutos y universales, pues dependen de
muchos faotoresi de toda su evolución e historia anterior, de las nece• sidadee del momento, de las funciones que cumplen otras instituciones -

análogas del país, etc. Es por ello que no todas las ^acultades do Huma
nidades y Ciencias, o Instituciones análogas de los distintos países, "
cumplen las mismas funciones; así, algunos forman a los profesores de -

Secundarla y otros no; algunos suministran los cursos científicos bási©
oos para las carreras técnicas y otras no; excepcionalmente, alguna Ing

tituoión, tal como el "Instituto de Estudios Superiores de Princeto^'l en Estados Unidos( no tiene organizada carrera alguna y sólo se dedioa
a la investigación y a la formación de investigadores. (Véase por ej.
-. Oitfn Argentina para el Progreso de los Ciencias).
Es por ello que las funciones que atribuyamos s nuestra Facultad 'yla forma de realizarlas, depende principalmente de tres factores las necesidades del medio, los recursos disponibles y el. estado general de

la Enseñanza Superior y la investigación en nuestro país en estos moffl en
tos^

Oreemos que las funciones que la ^acultad debe y puede realizar en
un futuro cercano, y que est^n englobados por otra parte en las finali

dades prescriptas por la ley de creación, son:
1S^ Investigación y creación original en ciencias y humanidades.
32) Organización de c^rreras acad^micas, científicas y humanísti
cas

inoluyendo el Profesorado de Secundaria,

22) Formación de investigadores y fomento de la investigación y — creación,.

.•.

los primeros dos corresponden a la finalidad de investigación; los
dos illtimos, a los de enseñanza.
^or diversas razones en este informe desarrollamos sólo el-tercer
. punto Hespacto a la función ae investigación, que merece naturalmente

un tratamiento aparte, sólo expresamos aquí la siguiente deseabllidadt
como congregación de todas las. disciplinas puras y con la finalidad üs~
pecífica de la investigación, ^reemos que es necesario orientar esta Fa

r cuitad de modo que Qon el tiempo se convierta no sólo en un poderoso or
ganismo de investigación, sino en el oentro y nervio coordinador de lo
investigaciones del país y las iniciativas tendientes a propendería: Ce
- rreras. científicas,' institutos o departamentos de investigación, dedica

ciÓn exclusiva, material de investigación, licencias periódicas a profji
sores-para viajes al'extían^ero, becas para post-graduados, contrata- -

Ción temporal de investigadores extr^njeros publicaciones periódicas,
fomente de vocaciones científicas, etc. Para ello es.de desear, como —
.,, punto muy importante, qae e3ta Facultad so "^incule estrechamente con —^

las demás Facul^ades y ^eepecisímente con los distintos Institutos de in
Vestigación ya existentes, tendiendo adn quizás, con el tiempo, a englo,
barios dentro de su. estructura,

''

OBGABIZACIOH DE 0ARBEBA3 AOAPEMIOAS.

Comprendemos ^a^o el nombre de carreras académicas, por oposición
a las carreras^ t^cnioas, a aquellas que se ejercen dentro de los orga—
nismos educativos y ^ue son, entre otras: profesores de facultad, pro fe
aores de Secundaria, investigadores, técnicos universitario^^ inspecto
res, pedagogos, bibliotecarios, etc.

Algunas1 personas vinculados con el movimiento de creación de la Fjq
cuitad, han expresado la opinión de qu^ ninguna carrera gea instituida

�en lata; ae basan pnra ello principalmente 1S) en el temor de que se —
convierta en un organismo ñera^ente enseñante, ^e bajo nivel, desvir- -

toando la finalidad de ln investigación; y 2%) en la falto de recursos
neceearioa para lo instituci^n de estas carrera^ Esta posición desc^n
s^, creemos, en dos hechos fundamentales 12) no a^ecian quizás sufi
cientemente la importancia de estas carreras tanto como^ valor en el, co

mo por su proyecci^n sobre el resto de ln enseñanza Modiary Superior,
incluso sobre la misma ^acultad de Hum^nidades y Ciencias; 28) pareoen
no tener en c^enta que cstne carreras pueden instituirse -algunas de in

^ediato y otras gradualmente- incluso con recursos económicos escasos y

evitando los peligros de ln profesionalianción.
Vamos a demostrnr cada uno de estos puntos, pues ello dar^ la so
lución del problema, al mostrar por un lado la necesidad y por otro la
posibilidad de instituir estas carreras,
I Importancia de las porreras académicas.
a)Importancia genera]}.
Sintéticamente la necesidad o Importan
cia de loa técnicos ^en el sentido m^s amplio) en nuestra sociedad alta
mente mecanizada^ os obvia; ella puede subsistir, marchar y me^orar uni
camente con el concurso de ^ichos técnicos. Por otro lado, existe la —
exigencia cultural del hombreí se roconooe como volcar indudable lo crea_

clon y difusión de le culturo en general. Pues bion, la formación de —
técnicos ,1a creación y difusión de la cultura, y la organización, go"-.bierno y control de las instituciones encargadas de'.ello, no pueden en
comendarse a personas que se for^en autodidácticamente, o, lo que es —

también frecuente, que no se formen áo ningtín modo, ea decir, que de
sempeñen aua puestos oon incompetencia, lo que sucede en forma muy gong
rallzada en nuestra Enseñanza Media y Superior,
La revisión de lo bibliografía extrajera respectiva, nos ha mostra
do que la habilitación pnra laa tareas de Investig^ción, enseñanza, or
ganización y control, se adquiere a través cte carreras c^ncursos espo—

cializados en la propia Univcrsidadj hemos visto carreras de profesor do Enseñanza Superior, profesor de Secund^ria, pedagogo, inspector, bi
bliotecario, ate.
Resulta absurda e Imperdonable descuidar este aspecto de la fonnaoiÓn profesional; así lo ha reconocido'^Tá Pedagogía contemporánea, cons
tltuyendo ést^ un problema transeendontal en los pníses máo adelantados
pues comprenden que todo el resto de la vida material y espiritual de la sociedad depende en ^ltimo término de ella;
Existe por otra parteF el problema muy conocido por profesores y -

estudiantes -y que por olio sólo mencionaremos, recalcando su importan
cia- de muchos ^^vones vocaci-j^almonto ^ptos y dispuestos pera las dis
ciplinas puras, ja enseñanza y la investigación, pora los que es neccsB
rio instituir carreras, no precisamente para satisfacer su aspiración personal, sino para llenar una necesidad colectiva. De otro modo, estos
estudiantes o abandonan los estudios oficiales o se orientan hacia las

Facultades técnicas^ en donde ^emas se aclimatan, fracasando por lo ge.noral en ambos c^soa.
b)Importancia paro la Enseñanza Secundariat'

Necesidad'de la for- "

maoión del Profesor de Secundaria.
Es indudable que nuestra Enseñanza Media atraviesa un período de agud^- crisis en muchos sentidos, hecho que no corresponde analissnr aquí,

(Véase por e^fl, las conclusiones del Congreso Nocional de Educación, — .
1945, pag. 15), Sólo diremos y es fácil ^emostrarlo, que la causo, prin-'
cipal de este estado de cosns.es la ausencia de profesores competentes,
profesionalmente constituidos en carreras específicas; salvo un reduci-'

do porcentaje de person^s con inteligencia, conciencia dé responsnbili-

:; ygi.„..._.,

...„

„^„

•ingenieros, químicos tóenicos, obogados, etc., para quienes la onseñonjza es accidental y aoceeoria; son muchas veces personas oon conoclmien-

^to de la asignatura, pero con una totol ignorancia do los problemas pédagógioosiynormas didácticas y completamente indiferentes ojito el fenó
meno de la educación^ Además, suelen desvirtuar el carácter de la Según
da Enseñanza, dándole un cariz pre-profesional en detrimento de su fina"

lidad cultural específioa. 23) Los no ^rofesionales, por lo general ba".

�ohilleres, que son con frecuencia ineptos deade todoa los puntos de vis
ta para el e^ercicio de la enseñanzai desconocimiento de la asignatura,

'•desconocimiento as la técnica de la enseñanza, falta de dedicación, in
moralidad profesional, eto.
la ausencia de profesores profesionales, repercute desfavorablemen

que derivan lógicamente de su condición: son un obst^culo para toda re
forma; la incompetencia estimula el hábito de las gestiones subrepti- oiae y las ad^udicaciones injustas) provoca el enseñoreamionto de la me
dlocriaad y la ausencia ie fuerzas capaoes &amp;e comprender y cambiar esfe
estado de cosas.

Es pues de una urgencia crítica e impostergable la institución de
la carrera de profesor, amén de otras dis^osiciones, tales como el esta

blecimlento de un estricto control selectivo sobre su incorporación a la
claramente sus obligaciones y derechos, así como la manera de imponer•-

su euaplimiento,
Toda reforma planificada en el papel, todo nueva orientación y por
mas recursos económicos que se arbitren, seriSn estériles sino se dispo
ne de profesores competentes, así oomo personas moral y culturolmente -

bien constituidas.
EL problema de preparar a dichos profesores, tendría en nuestro me

dio dos pesibilidadés de soluciónt crear un organismo especial o enco-~
mendar esa tarea a lalaoultad ae Humanidades y Ciencias. la creación de
un organismo especial, como por oj. el "Instituto del Profesorado Sooun
darlo" de Buenos ^ires, es desde muchos puntos de vista inconveniente,

empezando porque tal tipo de institución ha resultado ser un fracaso, según la opinión ^utorizada, de la que traemos en ese sentido el testi
monio directo de los profesores Félix Cfcrnuschi y Desiderio Papp. la ra
zón principal de ello es que la enseñansa superior se degrada y degene

lauy remotas en virtud de los recursos económicos necesarios y se oompr^i
' dera que la tarea de organizar dichas carreras correspondo a laFaoultaa ~

ie Humanidades y Ciencias, tanto más cuando que ella podrí darles el ne
oesario clima de investigación y creación original, la convicción en -ese sentido se acrecentará cuando mostremos la forma viable en que esto
puede llevarse a cabo.

0) Importancia para la Enseñan^a Superior. Sabemos que la Enseñan
za Superior se orienta on dos sentidos: hacia la práctica de una disci

plina pura para su cultivo, investigación y enseñansa, y hncia la técnd.
ca, en su acepción más general, eso es, la aplicación de las discipli—

ñas puras a las necesidades practicas de la vida social: Ingeniería, Me
dicins,

etc,,.""

En razón de la instituoión tardía de una Facultad de Humanidades y
Oienoias en nuestro país, ambas orientaciones se cultivan en cada una -

de laa Facultades, si bien estas est^n netamente polarizadas en el as—
pecto técnico. Pues bien, dado el estado de desarrollo de ambos campos
-Diseiplina.pura y lécnica- en nuestros días, resulta imposible que un
mismo organismo enseñe adecuadamente ambas. Para demostrarlo no es nece
Bario recurrir a complejos y dudosos razonamientos! basta el espectácu"
lo deplorable que ofrecen precisamente nuestras Facultades, que, preten
diendo enseñas ambas cosas a la voz, se han manifestado impotentes por"

un lado^ de hacer verdadera oiencia, y por otro, la preparación técnica
aparece en muchos casos seriamente interferida. 3n efecto, a esas facu^
tades conourren elementos -profesores y estudiantes- de las dos tenden™
ciss, imprimiendo cada una el impulso de su propia preferencia y deter

minando un desequilibrio extremado en muchos aspectos. EL espacio nos impide citar ejemplos concretos de ello,
Sá imprescindible, en facultades tales comoladelngeniería, Medici
na, Química, etc., descongestionar este complejo, diferenciando la Cian
ola de la Técnica', y estableciendo las neoesarias conexiones e interre-

laciones, siempre fecundas para ambas. Para ello resulta imprescindible
la creación de carreras científiors y humanísticas que sólo a la Facul
tad que se acaba de constitui^ corresponde organizar,
d) Importancia para la' Facultad de Humanidades y Ciencias, la im
portancia de organizar carreras académicas nos pareoe vital incluso pa-

�ra la propia ^acultad que se acaba de croar.

En efecto, eo habla mucho do su funci^n de enseñanza y de la con—
tratación de profesores, pero se ol^ida ?! pstecer tm detalle: el alum

nado, el que ha de recibir esas enseñanza Su

Sino a^ instituyen carrsras: la Facultad podr^ tener^ en general^
tres tipos de alumnos! 12; l^s personas que ya desempeñan alguna profe
sión u oficios 2i) lee personas que por su condición económica heredita_
ría favorable, pueden y de^us^, dedicarse al estudio sin exigirlo pr^pa

ración para un profesión; y 58) los concurrentes ocasion^les, irregula
res. De estos áltimoa, puede decirse que'son notoriamente infructíf^roa;
de loa primeros, se compr^nde f^uilmeiite que en gener^l, ae^^n de utili^
dad escasa, dada so. falta &amp;e¡ tiempo y por estar ya polarizados en cier
ta actividad; y en cuan^o o los nombrados en s^gundo término; oerán evi^
dentemente demasiado poeos^ como par^ ^^stificar la creEoión de una Fa-•

cuitad para ellos Nos result^ imposible imaginamos en funcionamiento
fé{LÉ.B devla Facultad con t^ie^ concurrentes. Existe por otra parte la experiencia de Ia3 cátedras lit^^o ^i nuestro )&gt;as, que nc pueden mar
char adecuadamente por loe mo^ivos apuntados, para apoyar lo cual pode
mos citar por ejemplo el testimonio dsl profeso?: X* Hachado K.vas -res
pecto a la cátedra de Historia, quu dirige. Le mismo pueda decirse de —
los cursos del "Instituto de Estudios Su^eriores".

^a solución eatá; pueñ^ evidentemente, para ln propia vida de la ^aoultad, en un alumnado pror)Í^.y estable; para tener nlumnns míe se dg
diquen por entero ni estu^io y la inv^^tigaci^n, se requieren personas""

con arraigo en lo Facultad, y prrn ello ést^ daba ofrecerles la oportu
nidad de adquirir una profes^n que lea permita ^ti el ¿utu.ro, al misino
tiempo ^ue proseguir sus estudios? investigaciones y e^ooñ^nzae^ fundar
sobre esas actividades un medio ^e vida^ Pue^e igregarae aán en esta -—
sentido que la experiencia ^a demostrado que la simbiosis entre ensenan
aa y la investig3aio'n ^a ^esultado siempre fecunda para ambos,"
Una vez demostrada la neo ^si dad de las c^rreras acad^mioaa desde'- '

el triple panto de visto de la Enseñanz^ Media, Snseñnnzr, Superior y la
propia.^acultad de Humanidades y Oicnciaa;, sin contar su importanolo on

general, veamoB ahora la posibilidad de hacerlo.
II ^osibilidad de instituir carreras académicas.
El peligro do la-profeoionnlizocidn de la Facultad, en general e^ia
te y ello no constituye sino una amenasn xaáe al buon desarrollo del pr¿"
ceso educativo en generalf amenssp ^ue no puede .evitarse pero sí pued"e
con.iurarse. como loa demás peligros, que acechan la enseñanzas mediante
una adecuada organizaci^n y une sana orientación, ^erc la forma como r^
solvemos el problema, reduce^mucho ose paligro y sortea asimismo, en -buena parte, el escollo económico^

JJatuaalmontej ai so tratara de crenr todas las cátedras, proíeeo—

res, ayudantes laboratorio, biblioteca necesarios paro asos ^arrera^^
Be precisaría no có*lo con dificultaüs^ oconámicasj sino incluso t ello .seria matc-rialmente imposible por Ir in^xistencia de profesoreo oompe—
tentgs, looaleaj material de traba^o^ etc,
'SÍ problema pu^de resolv^rse en c^^bio ñe otro modo, y este punto
de vista lo hemos confirmado pon diveíaos profesores do oir.i¿n valiosai

se trataría de correlacionar y coordinar las distintas oátedrnBr labora
torios, bibliotecas, etc, da loa distin^^e F^cultades, Institutos y Mu
seos ya existentoas y coíaplet^ilofi con laa cátedras y laboratorio^ que
pe creen en la propia Facultad de Euitnnid&amp;'i.es ^ Ciencias; dicho ooncür

^o está por otra parte previsto por l^ ley ^e creación^
En esta forma, los ^rimeros aflos cLe leía oarrerae podrán curaarae en cátedras ya ox^^tantes on ^es• Facul^asen y la&amp; que se creen en ésta^

que deberán ser espaciclm&amp;n^e laa de Euaaanidndos, dado bu escaso culti
vo en nuestro xnedioo Y lo^ afl03 ^^periore^ de las carreras, qae en gene

tal se realizan a baso de seminario^: de estudio e investigación, podríín

reali^arse un los diversos Institutos ya existentes y loe seminarios de.
investígacion^ eB^t^bles o transitoriosr qu&amp; se creen en la misma Facul

tad. A estos efectos deberá gestionarse el concurso del Instituto de Pí
sica Metomática; Instituto de Quími^a; Instituto de Investigaciones Bi^
lógicas; Instituto de pcico-Pedago^ía; ^to.
La Facultad de Humanidades y Gi^ncias tendrá entonces,al menos en

los primeros tiempos, un rol especial^ente coordinativo y ocUoinistrati-

�vo en lo que a las carreras so refiere, brganizándolas, estableciendo -

los planes, le reglamentación de estudios, la coordinación do horarios,
etc.EL ooncurao de las Facultades se conseguirá, creemos, en primer lu

gar porque tenemos la impresión de au buena voluntad en este sentido; pero edemas, créenos que ello será así por dos razones^ 18) porque ello

redundará también en su beneficio, al aeaaongeationnr las carreras téc^
nicaa, como ya hemos explicado) 22) porque el argumento que pudiera es
grimirse en contra, a saber, el gaato que demandaría el exceso de alú^
nado, ea inconsistente, ya que la mayoría de los estudiantes que cursen
allí estudios en estas condiciones, de todos modos se orientarían en ^e
neral hacia estas facultades para realizar una carrera técnica, sino se
Este sisteme no es por otra porte ninguna novedad; en ^uchos paf—

se se cultiva In organización según la cual alumnos procedentes de dis
tintos centros de estudios, cursan ^signaturas en otros. En la Univers^
dad de la Plata de la Kepublico Argentina, tenemos un buen ejemplo de - •
ello (véase el Anuario de 1938), Allí vemos cómo alumnos delDoctorado en ^ísica, cursan los estudios de Químicn en la ^acultad de Química y Farmacia; como los alumnos del profesorado en Químicn cursan sus estu—

dios parcialmente en la Facultad de Humanidades y en. parte en la Fooultad de Química y Farmaoiaj etc.
Más aun, es de desear que esta interreloción se produzca en el fu
turo, en mayor extensión aun, de modo que una misna disciplina^ por e^. .

la Física o la Historia, se cultiven en un mismo Inatituto o Departamen
to pora les alumnos de todas las Facultades, lo cual trae enormes ventK
^Bat ahorro y ^erfeccionamiento del material de laboratorios ídem de iX
bros y revistas; ahorro y elevación de la calidad del elemento profeso- .
ral; etc. EL lo nos acercarlo algo a la organización conocida con el nom
"bre de "Qiudad Universitaria", que no poder^os tratar aquíc Además, de -

esta manera se vincularía^las distintas Facultades entre sí, hecho que
ee ha mostrado ser muy fecundo, mitigando también loa malea del fraccio_
namiento aislante da/las distintas socolónos fle la cultura, de que ha-bla por e^emplo José Ingenieros, en "La Universidad del Porvenir".
La agitación en el seno de algunas Facultades, oomo la de Química'

y Farmacia, producida en el sentido de instituir carreras académicas, tendrá así una fácil y oportuna concreción,
Para las carreras ¿e Profesor de Secundaria, será neoesario croar,

además, un Departamento de Pedagogía, que deberá desempeñar en el futu
ro de nuestro sistema educacional, oomo centro de enseñanza e investig^
ción, un rol de oxcepoionnl importancia, ya que será el encargado de —
orientar en el futuro nuestra enseñanza, por lo ounl deberá instituirse
oon mucha prud^ncia y señantes de acuerdo a las normas modernas que exig
ten al respecto.

Podrán ñat instituirse los Profesorados de laa distintas asignatu-,
ras de Secundaria, en relación con el Oonse^o de dicha repartición, Ba
chilleratos o Licenciaturas y Doctorados humanísticos y científioos, &amp;o
es imprescindible ni posible hacerlo todo a la vez, realizándose a raedi
da que las pooibilidodes lo autoricen,'~"
En. esta forma queda eludido el escollo .económico y el peligro de -

la profesionalizado^, de In lo cuitad queda red^cido c un mínimo, puesto
^ue la mayoría de los cursos (^ae deberán instituirse, ser^n del carácter
de seminarios de investigación; la tnrea administrativa central no oree

mos que pueda gravitar mucho en -este sentido,***
Así como en el aspecto de inyeati^jncio'n • formulábamos, el deseo,.,••-'

por otra parte lógico,de que lo Facultad de Humanidades y Ciencias oe tran^oírraara en. el nervio correlacionante y coordinador de todas las in
vestigaciones en el país,en el aspecto de lo enseñanza aspiramos a que

la Facultad inicie el siclo de unificaoión indispensable a nuestra ens_e
fianza universitario, acercándola a la estructura de la Oiudod TJniversi"

taria, en donde codo disciplina pura, tenga un Instituto único que sir^
va a todas las carreras, sean acndénicas o t^cnicas.
Una vez mostfada la nuccsldod de las carreras académicas on la Ensí
fianza Media, Superior y en I^ propia Facultad; y una vez mostrada tam—~

bien lo ^osibilidad de hacerlo, mediante la correlación de los aportes
de las distintas Facultades e Institutos, y coordinados por la Facultad
de Humanidades y Ciencias^ es necesario abocarse a esta torea de organi
nación."^Por la Comisión de la F.E.ÍT.1

Montevideo, noviembre ^0 de 1945M- líaidanik

�-10-

Bste primer informe no fue* considerado ai discutido en es^a sesiónj
86 hicieron s(5lo al^unas ligeras consideraciones, en las que se eviden-

oiaba el punto de vista de algunos consejeros oponiéndose, al menos por
ahora, a la institución de carreras académicas, pero ello s^lo en t^rmi.
nos generales y sin. considerar nuestros argumentos acerca de la necesi

dad, forma y posibilidad de hacerlo.. ^l Consejo convino considerar este
informe en uña seaió*n futura que se realizaría con este ob^eto, poster
gándolo a la consideración de. otros asuntos más urgentes, a lo que acce.

dimosi vista la imposibilidad, de cual^uier modo, de organi^ar estas ofi
rreras para el año próximo inmediato, es decir, para el año 1946."

En otro orden de cosas, resaltando la conveniencia de que las in—
"tervenciones estudiantiles se armonizaran sincrónicamente con los asun

tos debatidos en el Consejo, e invocando el carácter p^blico de laa se
siones, solicitamos el permiso de asistir en calidad de oyente , pensan
do que en esta forma y dada nuestra f^cultad de exponer esporádicamen—

te, podríamos participar con más regularidad en las deliberaciones del
Consejo, sobre todo si mediaba la buena voluntad de éste. Debemos desta
car aquí que en este sentido el Consejo se ha mostrado, a partir de es
ta sesión,, sumamente amplio y tolerante, permitiendo nuestra interven—
ción cuantas veces ^o solicitáramos, con lo cual se ha hecho ante noso
tros, acreedor a ^a consciente reconocimiento.

O)

SEGUNDO

Dejando de lado intervenciones esporádicas del delegado estudian
til sobre problemas diversos, concebidos siempre en el espíritu que ae
refleja en toda esta memoria, transcribimos a continuación el 2 infor
me, presentado previa autorización y designación del día por el Conse—

jo, y en el entendido de que e*ate no tomaría decisión sobre los proble
mas en debate, antes de conocer la opinión estudiantil sobro loe mis- mos.

INFORME SOBRE LA FACULTAD BE HUMA^IDADES Y CIENCIAS
(Expuesto en el Consejo^ esta Facultad el 21/1/46)
EL PROBLEMA DEL PROFESORADO Y LAS CA'EEDRAS
Importancia

' .

El problema del profesorado y las cátedras a instituirse es de ca
pital importancia para todo el futuro de la ^acultad! 1^) por la adecúa
da función docente y de investigación; 2E) por la buena orientación (mj[
todos, funciones, etc.) y el progreso de la institución.
Si las cátedras no se proveen adecuadamente, no sólo las funciones
ae la Facultad serán desvirtuadas y su orientación torcida, sino que, como lo prueba la experiencia reformista en nuestras ^acultades, estos

profesores se constituirán con el tiempo en el obstáculo más serio para
todo intento de reforma, por razones obvias; ello debería tenerse muy •en cuenta.

Exponemos a continuación varios criterios genei-ales para resolver
este problema, algunos de los cuales ya fueron sustentados por los Seño
res Consejeros; las concretaremos al final en forma de proposición, so
bre las cuales desearíamos que el Consejo óe pronunciara. Estos crite—

ríos nos han sido sugeridos por la leotura de material bibliográfico de
diversa procedencia sobre organización universitaria, el que ha sido e.s

tudiado y discutido entre los estudiantes y con algunos profesores. Han
sido para nosotros especialmente valiosas las secciones "Organización -

de la Enseñanza e Investigación" de la revista Ciencia e investigación
patrocinada por la "Asociación Argentina para el Progreso de la Cien- cia" y los escritos de los profesores argentinos Félix Cernuschi, Ber—
nardo Houssay, Enrique Gavióla y A. J. Durelli, que han encarado y re—
suelto con sanos criterios modernos univer^ales problemas análogos a los que aquí se presentan, en las faculiades argentinas. Para no incu—

�-11-

rrir en errores de procedimiento funestos, ya largamente superados, nos
parece que es indispensable enterarse de las experiencias recogidas en
este terreno. He aquí loa criterios,
1)^a^añas de ja paitara nacional.

Es necesario ir instituyendo a^uellas cátedras y corsos que
llenen las lagunas de la cultura nacional, Ea decir, instituir preferen
temente los cargos de enaeftanaa de las disciplinas que aán no se ense—
ñon oficialmente (^ilología, Lenguas, Astronomía, Paleontología, etc.)
así oomo el nivel superior de disciplinas cuya exposición sietemática ya se realiza (^ilosofía^ Historia, Matemáticas, Química, etc.) y las investigaciones en los terrenos en que aun no se realizan. Para ello es

necesario (l^ PROPOSICIÓN) ir estableciendo poco a poco —como ya se ha
comenzado a hacer en el Consejo— cuales son esas ramas no sólo en las

divisiones globales del conocimiento (Filosofía, Historia natural,etc.)
sino mismo en las distintas sub-ramao (Psicología, Zoología) y aán en -

las subdivisiones menores que constituyen hoy día una especialidad (P3Í
cología experimental, Genética, Mecánica Cuántica, etc.).~

2)Prioridad del profesor a la cátedra.

Se presenta el siguiente

problema; si proceder a la provisión de una cátedra llamando a concurso antes de saber si exis
te una persona capaz de llenarla eficazmente, o averiguar previamente si existen candidatos adecuados y recidn entonces proceder a su provi
sión, la única venta^a del primer procedimi^nto es lograr lo antes posi,
ble el funcionamiento de la cátedra; en cambio se corre el gravísimo -*riesgo, como ha sucedido muchas veces de llenarla inadecuadamente, com
prometiendo para mucho tiempo —^uizás una generación— el feliz culti
vo de una disciplina, ^as ventajas del segundo procedimiento es asegu
rar un presente efici^ntt y un porvenir fecundo en la cátedra. En oaso
de na existir candidatos satisfactorios se suspende la provisión de es
ta cátedra hasta que tal candidato aparezca. El primer método ha sido calificado acertadamente por i1, Cernuachi como "política de rotular —frascos vacíos"; el segundo criterio se recomi^nda en las principales facultades modernas, si^ndonos imposible citar ejemplos por el espacio
que ello
requeriría.
El Consejo
tiene ^ji e^emplo vivo y directo de lo erróneo del proce
dimiento de instituir la cátedra antes de conocer la existencia del c^n
didato adecuado, con la Cátedra d^ Ciencias de Id Educación, e^emplo
que ya toca los límites de lo grotesco, la presentación de un solo can
didato ál llaaado realizado, el que fue declarado incompetente, no fu^
al parecer motivo suficiente para disuadir a las autoridades de llamar
otra vez a concurso, con el resultado de presentarse el mismo candidato
descalificado como candidato único!I Lo absurdo de este procedimiento -

llega ^n este caso a tal grado que ha hecho difícil incluso dar trámite
al asunto. Digamos de pasa que, dada la importancia fundam^ntal de esta
cátedra como centro de ^studio y divulgación de loo criterios modernos
en materia de Organización y Pedagogía Universitaria, casa ^ue ya desta
cataos en nuestro primer informe, y en viata d^ que no existe en estes momentos, evidentemente, un profesor e investigador de nDtoria competen
cia y consagración capaz de llenarla adecuadamente, es nuestro deseo —
que, si ello fuera posible, eate Consejo realice las g^stiones perti—
nentea sugiriendo la conveniencia de suprimir la realización de este —
^l criterio que formula^os y que ya fue expuesto por algunos Conse.
^eros ea pues: Ant&amp;s _de proveer ..una cátedra asegurarse de la existen—
• cia de un candidato adecuado^ on 0330. contrario^, suspender 3U provisión.
concurso.

El p ro c^dimiento en nu&amp;stro caso sería e¡l niguiente: una ves esta

blecido en g^neral las cátedras globales necesariag (21 PROPOSICIÓ^), averiguar los candi datos^ disponibles: a) e'ñ"el p'a'J s, ahunciand^ publica^
mente que las personas" que ^ienen interé*3 en ocupar cargos docentes en
la Facultad, lo hagan saber indicando la disciplina, los antecedentes de estudios, trabajos originales^ prop^sitos generales, referencias, —
condiciones de trabajo, etc. Dicho enuncio no implicaría para la Facul
tad compromiso alguno he concurso y contratación; b) en el extranjero entrando en contacto con centros culturales nacionales' e in^ernacioaa—
ofrecimiento de servicios de profesores y la demanda de profesores por
•o Respecto al beneficio de los investigadores y profesores extranjeInatitucione s,

�ros, hablaremos luego; en cuanto a los de nues^r^ paía, el procedimien
to de un llamado general que proponemos resulta indispensable ya que es
imposible que loa Señorea Consejeros conozcan todos loa valorea en el -

país de las distintas disciplinas y mucho menos ai los tales valores de_
sean o no incorporarse a la ^acultad, y en cualesquiera condiciones: es

elemental la necesidad de pulsar el ambiente preguntándolo a loa miamos
interesados. El procedimiento indicado, aparte de permitir ajustarse

a

cios: se proveerían con. los escasos recuraos, las cátedras que fueran -

mejor desempeñadas y se elevaría a la Cámara el pedido de aumento de ru
bro con la prueba objetiva de la posibilidad de instituir otras; ge co
nocerá a aquellas peraonas que siendo competentes en determinada rama, no deaean incorporarse a la Facultad, les cuales podrán ser utilizados
no solo para integrar loa. jurados de concurso sino incluso para aseso
rar al Consejo en la valoración de los candidatos que se presenten a —

raíz del llamado que propiciamos.
(^g PROPOSICIÓN) una vez obtenidos loa datos de las solicitaciones
de la ^acultad en'•al país y en el extranjero, y con el resultado a la viata, se procedería a la elección, de los cursos transitori^s y la con
tratación de los profesores respectivos. A continuaci^n ae procedería a
la elección de laa cátedras y candidatos, de acuerdo con la urgencia de
éstas y el valor de aquellos, iniciando las gestiones para su provisión;
cuando hubiera dudas sobre la existencia de candidatos adecuados, ae —
nombrarían comisiones asesoraa con los especialistas del ramo que no aj3
piran integrar el cuerpo docente de esta Facultad. En aquellas cátedras
que no contaran con candidatos satisfactorios se suspenderían las ges—
tiones de concurso. Si hubiere de todos modos urgencia en proveer una cátedra determinada, se extremarían las diligencias, para conseguir un
investigador extranjero.

3) Categoría profesoral.

Otro problema que se ha planteado es el

grado de exigencia en cuanto a la catego.
ría del profesor, y el sueldo respectivo, es dociri si pocos profesores
y muy buenos con elevada remuneración, o muchos profesores regulares —
con escasa remuneración o algún término medio, todo ello, naturalmente,
en relación con loe escasos recursos disponibles en la actualidad. Es necesario recordar que en toda institución univeraitaria ya organizada
cabalmente, existe todo un escalafón profesoral más o menos amplio, que
realiza toda la gradación apuntada de categoría y remuneración; y en —
forma digamos piramidal, es decir, que a medida que aumenta la catego—
ría y la remuneración, disminuye el núm^ro de profesores dentro de una
rama determinada. Así, por ej. B. Houasay en su escrito; "La crisis ac

tual y bases para ol adelanto de la Universidad" establece el siguiente
escalafón: Profesor de inveotigaciones, Profesor titular, ^rofesor aso
ciado, Profesor auxiliar, Instructor, Ayudante diplomado y Ayudante. Í
ro nosotros estamos uÍ muy lejos de ello; para comenzar nos parece —

buena la siguiente solución para los profesores estables: (41 PROPOSI
CIÓN) Establec^r, en general, doa categorías de profesores! uno de ni—
vel alto, constituido por investigadores consagrados, con considerable
remuneración, pon la función preponderantemente de investigación; otro
profesor de nivel menor pero notoriamente competente tanto en su espe—
cialidad como en las modernas t^cnicas didácticas, con la función pre—
ponderantemente de enseñanza; naturalmente, la diferencia entre ambos no es tajante, pudiendo haber categorías.y remuneracion^s medias.
En esta forma podrán cumplirse mucho mejor las finalidades de ense,
ñanaa e investigación; por otra parte, es absurdo uniformar las catego
rías y remuneraci^nes de todos los candidatos que puedan presentarse. Esta solución es particularmente eficaz para les cursos teles como los
dé Latín y Griego, cuya enseñanza elemental aún no ee ha realizado en -

prescindible instituir simultáneamente ambos niveles en cada disciplina
sino aquel que se presente.

�•

-13-

que, desgraciadamente, ejercen generalmente más influencia que los valjo
res positivos ya que recurren a todo género de procedimientos para escü
dar su incompetencia."~

(51 PROPOSICIÓN) En general, dadas las escasas posibilidades econó
micas, hacer por ahora poco y muy bien y no bastante y regular o mucho^

y mal: ello es necesario y posible tanto más cuanto que esta Facultad no tiene actualmente la obligación, de instituir las carreras académicas.

El espectáculo de una obra limitada pero seriamente emprendida y la ela
boración de un plan concreto para continuarla, es lo tínico que puede mjD
ver a la Cámara a otorgar los presupuestos que se quiere solicitar; un
nivel mediocre y une vida sin gloria, será el mayor obstáculo en este -

sentido redundando en el desprestigio de la ^acultad, lo que será luego
muy difícil de borrar. Esta Facultad debe constituirse, especialmente en materia de investigación, en un ejemplo para las demás y no en una -

pobre imitación^
5)Profesores, extranjeros La contratación de profesores e investí^
gadores extranjeros tiene partidarios entusiastas incondicionales por los grandes beneficios que suelen pro—
porcionar, y otros más moderados en virtud de algunos defectos que sue
len presentar. No podemos analizar aquí el problema; digamos como con—
alusión que si bien ocasionalmente resultan ineficaces, cuando son con
tratados en forma criteriosa, resultan de un valor inapreciable eepe- -

cialmente para ambientes como el nuestro, donde el espíritu y la práct^
ca de la investigación seria y continuada es tan limitado. Los grandes"
beneficios casi instantáneos que ello produce pueden verse, por ojem- pío, en la Argentina, donde flor^ce actualmente un interesante movimien

to científico, en algunas facultades del Brasil y especialmente en los
Estados Unidos de Norte América, que se ha enriquecido con aportes cul

turales fabulosos con la emigración europea. (6* PROPOSICIÓN) Sn una e_s
cala razonable creemos que esta Facultad debe intentar atraer a su seno
a profesores e investigadores extranjeros por las vías ya indicadas o alguna otra.

6)Dedicación exclusiva ("Full-tirae^').

Es sabido que este régimen

consiste dicho brevemente
en que la tínica ocupación profesional de un profesor seo el estudio, la
enseñanza y la investigación localizada en una t¿Jla instituci^n, pudien

do dedicarse fuera de ello a51o a taroas literarias, artí^ticas, polít¿
práctica profesional favorezca a la misma cátedra, como es el caso de -

algunas ciencias aplicadas (Patología médica, etc.). La necesidad do la
dedicación exclusiva deriva del hecho de que se ha demostrado cabalmen
te que es la ánica forma de impartir adecuadamente la enseñanza y de —
realizar valiosas tareas de investigación; lo contrario "conduce a la en
creadora. Podríamos dar copiosa cita en este sentido, pero nos limitare^

mos a citar, por la analogía del problema debatido, a André Dreyfus, DX
rector y Profesor del Departamento de Biología General de la Facultad -

de Filosofía, Ciencias y Letras de San Pablo, creada en 1934 tomado de
Ciencia e Investigación Octubre de 1945, pág. 471, quien afirma: "Es mi
intención obtener el régimen de tiempo integral para todas las cátedras
y todos los asistentes, pues dudo mucho de la posibilidad de llegar a resultados satisfactorios en el campo de- la investigación sin esa exi—
gencia fundamental". Y más adelante: "Resumiendo, diré que los locales
son modestos e improvisados, la biblioteca pobre y el material apenas suficiente. A peaar de eso na sido posible realizar algo a mi juicio, -

debido principalmente al régimen do tiempo integral."
Naturalmente, nuestros reducidos recursos económicos nos impiden adoptar una política radical en este sentido, pero es necesario comen—

zar de una vez eata política: (71 PROPOSICIÓN) 1) Estableciendo la ded¿
caciÓn exclusiva con remuneración adecuada para los pocos investigado—
res de elevado nivel que eventualmentt; pueda conseguir la ^acultad; 2)
estableciendo la dedicación exclusiva con sueldo moderado para investi
gadores jóvenes de seguras condiciones y entusiasmo por la investiga- -

ciÓn; 3) estableciendo como ya lo ha adoptado el Consejo, sueldos pro
gresivos para los profesores que- deseen hacer méritos para ll^gar en un
futuro cercano a la condición de dedicación exclusiva. La iniciación de

la política del "full^time" la consideramos imprescindible y realizable

�•

.-14-

aentro de ciertos límites, de acuerdo con la norma de. hacer poco y muy

bien, en el criterio de la exigencia elevada*
Por la Federación de Estudiantes Universitarios
del ^ruguay
M. láaidanik
tJna vez expuesto el informe, solicitamos en nombre de los estudian
•fces se nos per^ita defender las proposiciones presentadas, eopecialraeñ
te una de ellas, la 2SS, sobre la que veraaba el próximo paso del Conse^
^o y cuya importancia nos parecía decisiva en relaci^n con. la futura —
marcha de la Facultad. Damos algunos pormenores de lo que se suscitó —
con motivo de eate informe, por considerarlo de importancia.

lío obstante nuestro pedido, se intentó eludir la consideración del
informe, mediante una declaraci^n segiin la cual el Consejo estaba de —
acuerdo " en general" con nuestras proposiciones, pero que serían consi
deradas en su oportunidad, cuando estuvieran dadas las condiciones para
ello; nosotros nos opusi^os a esto, señalando y fundamentando especial

mente la importancia de la proposición de la prioridad del profesor a la cátedra. A raíz de ello se inició una polémica algo agitada, al en—
frentar nuestra posición a la del Conse^o, que se escudaba detrás de de_
talles de procedimiento y oportunidad que de ningún, modo aceptamos, es
pecialmente la votación, en la sesión anterior, de la creación de cier

to niímero de cátedras lo que, de hacer incompatible la consideración de
nuestro informe, se constituiría en una lamentable desconsideración de
nuestra intervención en el Consejo, pues en ese caso se b-abría votado antes de escucharnos, contrariamente a lo acordado y haciendo completa
mente superflua nuestra exposición. En el transcurso de la confusa dis
cusión, frente a la afirmación de que el Consejo, al llamar a concurso

a las cátedras, lo hacía con conoci^iento de la existencia de personas
competentes capaces de llenarlas, aun dejando de lado el rigor, dudoso,
de esta afirmación, opusimos, entre otros, el argumento de que no se co
nocía de todos modos ^i tales personas se presentarían o no al concur-^
so, presunción que fue" plenamente confirmada posteriormente, cuando va
rias personas en que ae pensaba al instituir las cátedras, han manifes
tado su decisión de no concursar, Al argumento de que de trdos mod^s —
existiría la prueba de competencia, respondimos que las cátedras po- —
drían ser ganadas por un oscaso margen de competencia, lo cual no podrá
interesar a la Facultad, que debía aspirar a poseer profesores e inves
tigadores de jerarquía; frente a la observación de que se poseía el ar
ma periódica de la no confirmación, respondimos que la experiencia ha—
bía demostrado sin lugar a dudas que esta arma era puramente formal, ae
usándose nunca en la práctica. Finalmente se esgrimió, entonces, antes
y después, con excesiva frecuencia, el argumento de que no llamar a con
curso de inmediato era oponerse a la ley, afirmación que revela, a nue_s
tro juicio, una equivocada o forzada interpretación do la misma, toda -

vez que ella sólo estipuló, en au artículo 7

q^e "El cuerpo permanen

te de profesores será designado por el régimen del concurso de oposi- ción", pero sin indicar(para nada, ni en la latra ni en el espíritu, —
las fechas de realización1* . Por un lado, —como puede conprenderse con
toda facilitad-—, nu^stra proposición de ningiín modo conduce a eludir el concurso de oposición, pues sólo se refiere a un trámite previo a la

decisión de cr^ar una cátedra determinada; y por otro, aólo puede infe
rirse del artículo 7=, que' cu^ndo se decida proveer las cátedras, ello
se hará por concurso de oposición. Por el contrario, este Consejo posee
dos años de plazo para presentar un plan de organización y ningún plazo

fijo para la provisión de las cátedras, salvo el límite de cuatro años
asignadoaa sus funciones, las que por otra parte no implican obligato
riamente esta tarea, y mucho menos en su totalidad. Esto^^ustifica sin
embargo, posponer inmotivadamente la provisión de las cátedras, pero —
^ustifica menos aiín proceder con excesiva y peligrosa premura.

A fin de extremar todos los recursos y deslindar responsabilidades
en relación con el problema qut plantea la 21 proposición que, como se
comprende, nos parece esencial, solicitamos p^r intermedio del Conseje
ro Sr. J. Jiménez de Aréchaga la reconsideración de lo aprobado en la sesión anterior, a fin de poder considerar nuestra proposición, moción
que no tuvo aprobación. Una vez perdida toda posibilidad de defender -nuestro punto de vista, terminamos nuestra intervención en esta sesión

�.

.-Í5-

expresando nuestro disguato por el trato recibido,, manife atando nuestra
extrañeza por el procedimiento de votar en un problema sobre el que ha
blarán posteriormente los estudiantes, haciendo esa exposición super^'^

flua y aiin ridicula. Expresamos también que ai bien habíamos apreciado
en todo su valor la buena disposición del Consejo do darnos la poaibili
dad de intervenir en los problemas de la organización de la Facultad, -

era impropio y además injusto darle a ¿sto el simple carácter de fórmu
la, oyendo condescendientemente los informes y archivándolos luego, tan
to mas cuanto que nuestras proposiciones emanaban de un serio estudio,"
documentado y meditado.

A raíz de este incidente, planteamos en el seno de la Comisión rea

pectiva de la F.E.ü.U. el problema de nuestra actitud futura respecto

al Consejo, dado que se nos hacía difícil participar en él en las condi
clones deseadas; se planteaba así el dilema de si ^ontinuar en el Cons^
jo o iniciar una acción independiente, ya que loe problemas funda^enta

les que definían la orientación de la Facultad ya habían sido resueltos
y en un sentido distinto al que nosotros creemos bueno.
Aparte de otras consideraci^nes, el conocimiento, por razones de—

termin^^as, de la posibilidad de una actitud más comprensiva hacia los
estudiantes n el seno del Consejo, nos decidió a continuar asistiendo
a sus sesiones; pero cambiando el modo de aoción: en vez de extensos in
formes, incidir oon moci^n^s ciroun^taaoia^e^^ brevas y con^retas,
^ ^ 0 - -

B) LAB MOCIONES
atingencia particular, transcribimos las siguientes mociones, formula—
das con el propósito de disminuir, según nuos^ro punto de vista, las P
sibles consecuencias negativas derivadas de las re^oluciones y orie^to^
ción adoptadas por el Consejo. Las tres fueron presentadas pora inte- - •
grar laB bases de los concursos, antes del llamado,

M00IOH
Que mientras la Facultad de Humanidades y Ciencias no esté total—
mente organizada, (con cada uno de aUs departamentos y con una s^cuen—
cia en las diversas asignaturas), los ganadores de los concursos sean quía nominalmonte, es decir sin estipular la categoría máxina ÍYg* Cate
drático. Profesor ie investigaciones). etc.L. ni alguna (jateg^ría man^r
tvg. Profesor ad"i"crapto, Profesor agregadof ^t^^)^

FOTPAMEH1AOIOH
A)Para no dar a la Facultad una fijeza, una rigide^, que orce poj¡
teriormente obstáculos cuando se proceda a darle la forma definitiva.
B)Para que los ganadores del concurso no sean en el futuro un obs.

táculo al ingreso de profesores o investigadores que la Faoultad tuvie
ra laC)Porque
oportunidad
adquirir,
de de
este
modo podrían incorporarse a la Facultad ciernen—
tos de valor de nuestro medio, que 3^^n sin ser de primera línea, no

se

constituirán en una fall3 para la Facultad, Por otra parte, el estable
cimiento de una jerarquía, ahora quo habrá en general un solo profesor

en cada disciplina, no es indispensable y en cambio se evitarían los p¿
•sibles inconvenientes.

Que la baee de la remuneración do los profesores de la Facultad de
Humanidades y Ciencias será de S 150.00 como ha resuelto este Consejo,
pero si se pus sentara el caso de un inve^tigador con una valioaa obra ya realizada y en tren de producción, que deaeara ingreaar a la Pacul—

tad en situación de dedicación exclusiva, el Consejo ae abocaría en el
plazo más breve posible, a obtener para dicho profesor una retribución
en armonía con la situación de tal. Lo mismo para el caso de jóvenes —

profesores ^ue ya se han iniciado en la investigación.

�-16-

A)Al mismo tiempo que no compromete a la Facultas por encima de sua fuerzas, no aleja a personas de valor que, ^uizás de otro modo,

no

desearan
pro el
sentarse
concurso.
B)Por
enormeal
valor
que tendría para la Eaoultad contar desde -

el principio con investigadores en tren de producción inmediata, ya sea
por el valor en al así oomo por el ejemplo, el contagio y la orienta- oifin.C)Porque se sentaría en esta forma un valiosísimo precedente en toda nuestra universidad y se declararía el propósito del Consejo de —
conducir a la ^acultad por este camino.

Que el Consejo de la Eaoultad de Humanida^es y Ciencias vería

con

agrado, en general, que cada profesor dirija un seminario, aunque ello
no se establece en forma impositiva, para contemplar circunstancias po
sibles de diverso orden. Si un profesor organiza un seminario se estipu
larán las clases de exposición en acuerdo con el Consejo en cada caso;
de lo contrario dirigirá el mínimo de dos clases semanales de una ñora

de duración.

BCTtDAMBHTAOIOM

A)El seminario, por sus ventajas (trabajo activo, investigación personal, formación de alumnos, iniciación en la investigación, etc.) y
por tratarse de una institución de enseñanza superior con fines especí
ficosB)las
de investigación.
dos horas semanales en caso de falta de aquel por aer la ~

obligación corriente de los profesores de facultad.

La 1S moción transcrita, no fu^ diaoutida, resolviéndose conaide—
rarla en otra oportunidad.

ley, por más que la ley sólo habla de "cuerpo permanente de profesores"
(artíoulo
7*5• sil
su categoría.
En cuanto
a laespecifioar
31 moción, habiéndose
polarizado las posiciones ha
cia los dos extremos) propusimos una moción de conciliación, según la -

cual cada profesor debería dar clases de exposición y dirigir trabajos,
variando la frecuencia de aquellos según la naturaleza de éstos, mooión

que fuá aprobada.

e)
Muestra orientación. Sin entrar en los detalles ya expuestos, núes,
tra orientación puede concretarse en los si—

18) Elevado
gulentes
puntosi nivela tender desde el principio a orientar la íaoul—

•fcad hacia un niv^l elevado, aunque en un radio restringido, para irlo -

.ensanchando con el tiempo, pero sin perder nunca altura,

28) Investigación interna y coordinación y fomento de la Inveatiga-

oión de los reatantes ornanisiaom las conferencias culturales, laB clases sistemáticas, las exposiciones de divulg^ción, existen y en grado considerable, organizados por Sacultades, Instituciones privadas y pu—
blicas, el Instituto de Estudios Superiores, etc. lo que hace falta en

nuestro país en el terreno cultural, es inyestigación, investigación y
más investigación:seria, continuada, elevada, organizada, subvenciona—
da, oromovida, estimulada y posibilitada, y a ello se reduce la mayor -

parte del contenido de la ley de creación, para convencerse de lo cual,
basta38)
conInvestigadores
solo releerla. y profesores de ^erarquía! en lo posible, nació,
nalesj en caso contrario, extranjeros, pero en cu^lquiera de los casos,
siempre ae acuerdo con loa primeros dos criterios.

�-17-

^=) Prioridad d^l profesor a la cátedra: no crear una cátedra has
ta tener Xa cerbe^á de que sera muy 'bien llenada; lo contrario es, ae—
gdn la exproeiín ya aludida, rotular frascos vacíos, cuyo contenido fu

turo puede no ser digno del r^tulo. Xa indicamos un procedimiento a se
guir,

5i) Categorías, profesorales: establecer distinciones jerárquicas y
dar ubi sacian a elViftentos" del"'país con cargos de acuerdo a su capacidad
pero ^xj^ ^comprometer a la ligera el porvenir de una disciplina con ad
^udicaciones impru dentes de los pu^st^s má^imos.
6^) Sedxcaci'ofñ~~Íxoluaiva¡ sobre" esto habría mucho que decir; ya he^
raos dicho algo..,j que ea imprescindible para instituciones de este ti
po, ai so aspira a realizar alguna obra original (recuérdese la impor—

tante y oportuna cita de Dreyfu3, en el 28 informe); que es posible, en
carado en pequaña escala, pe e;je, dos cargos de investigadores maduroa"*
y dos o tres de profesores ^^enes; ^ue conceptuamos sumamente conve- niente empezar de una vez con^esta política, en nuestro medio.

7?) Carre^as acad^micas: ^unto a los seminarios, cursillos, confe
rencias, mvesti^aciones especiales, etc.^ de carácter ocasional y va
riable, mediante 1^ coordinación de las cátedras e Institutos existen—
tes y creación de otras cátedras, complementarias^ en la Facultad, pero
con categor^a &lt;lc seminario y cursos superiores. Los primeros afros de ej|
tas carreras se oursarían en otras ^acultades e Institutos, donde ya se
enseñan muchas materias, y sílo se crearían en esta ^acultad cursos ex
positivos en aquellas materias que aun no se enseñan en el país, como Paleontología^ trie,

8g) Alumnado, propiot un alumnado de la Facultad propio de ella, —
con un nivel do estudio de seminario e investigación, que consagrasen toda su capacidad y todo su tiempo a estaa tareas.

?8) Becas^ gubgidioa, etc^. mediante las cuales posibilitar la pro
eecución de los o E^udios de las disciplinas puras a estudiantes sin re
cursos pero co^ notorio talento y vocación, atenuand© así al menos en -

algo, el mal consistente en el acaparamiento de la cultura por la clase
pudiente.
IOS) Estudios objetivos y serios sobre Sociología, Economía y Po—
lítica: para e^clarecer los fenómenos, problemas, e intereses en juego
en la sociedad y entre las naciones, como aporte de una institución su

perior de ooltura al establecimiento de un régimen más justo y digno de
convivencia hu^ana^.

11 ) ¿5gtudic p.etóaico y tran^uilo del problema de la organización
dei la gaculiacTI con'Tr atados teó^icos generales y documentos acerca ele

la organizaci^n y experiencias de Instituciones similares de otros paí
ses, para romper de una vez el círculo mediocre de nuestro medio univer
sitario y no redundar en errores hace ya tiempo superados en otros paí
ses* Srabajai* intensamente, pero sin apurOB.
.La orientaci^n del Oonsej_o.

Sin mencionar las resoluciones parti
culares ni las actitudes personales,
he aquí a nuestro juicio —que procura ser desapasionado— la orienta-ció*n del Consejo homologando punto por punto con nuestros criterios.

1) Mvel máa bien bajo- naturalmente, sin habérselo propuesto ex
plícitam^nte ^a'áííque "tal vez eí, pues se ha pregonado, con una se mi para
do^a inoportuna^ q^e es inevitable y aiín conveniente hacer las cosas —
mal...). ^ero ello resulta de hecho, Je la "calidad" de algunos profes
res contratados; del ti-3o de actividad que se supone que desarrollarán!

claaee de conferencias ^ia Pedagogía contemporánea le atribuye un limi
tadísimo valo^ educativo, pues es enseñanza palabrera, vistosa, encielo^

pediata y 3C-fcro todo papira de parte del alumno) y trabajos, que pueden
"ser incluso ?.oe simples trabajos escritos de nuestra Enseñanza Media, aunque nc se de^^arte, al menos teóricamente, la realización de traba—

jos máa s^rios. ^ambi^n se desprende la impresión de bajo nivel, del ti^
po del alumnado, de la^forma de contratación de los profesores y de la
vaguedad con que se encara toda la actividad de la facultad.
Se habla incluso^ a veces, p, e^., de clases de Literatura a las -

que la gente le gusta asistir, porque es lind.o oír hablar de los gran
des autores y de las grandes obras, lo cual ilustra sobre los objetivos

y nivel a que puede llegar la ^acultad, a^n considexando que ello fuera
..-^^lo ,^c pT^nncu-í pneetos y dipo^,plinas.

�-18-

Al miamo tiempo, en lugar de hacer momentáneamente ana obra limita

cLa —como se había prometido y pregonado antes de la creaci^n de la Fst
cuitad— lo cual resulta una imposición dados los escasos recursos de ™
que en estos momentos so dispone, se ha planeado ja para el primer año
de funcionamiento y a eó"lo cuatro meses escasos de actividad de una seBión semanal, una gran cantidad de cátedras y cursos: alrededor de cua
renta, sin contar numerosos cursos honorarios, especialmente en Cien- -

cias Biológicas. El niímero redundará fatalmente en la calidad, y noso—
tros estamos necesitados do calidad antes que de ntímero,

2S) la investigación y creación ori^inal prácticamente no se ha —
considerado en el Conse^o; toda la aiencion' se ha polarizado hacia los
cursos y aún en forma" de exposiciones completas y sistemáticas en el ca
so de las cátedras*,' algunas actividades que se acercan más a la investí

f ación, han sido propuestas por profesores fuera del Consejo, En cambio
ste, en su afán panorámico, ha dispuesto la creación de algunas cate—

dras como las de Matemáticas y Química Física, que podrían constituir tal como se las ha encarado (dados los programas de concurso, como cur
sos sistemáticos) en una redundancia de cátedras ya existentes, como —
han sugerido incluso algunos profesores involucrados en. esas discipli—
ñas. La creación de estas cátedras aÓlo se justificaría ai tuvieran,, un
carácter completamente distinto del que tienen en la Facultad de Inge—
niería y ^e Química, es decir, si fueran expresamente cátedras de invee
tigacion y formación de investigadores."~
Si es que existe.—como creemos^- el deseo numerosas veces expresa
do, de a^ustarse a la ley, será necesario insistir mucho máe sobre el -

aspecto de la investigación, en la Facultad.
Í52) Kp se ha considerado bastante el aspecto de la .jerarquía de —
los profesores, ni ae ha insistido mayormente sobr&amp; su aalidad de invejj
tigadores, tanto por el precipitado llamado a concurso sin la averigua
ción previa, como por algunas contrataciones de profesores para curso -

anual (sin contar los propuestos y np votados) en donde ha primado, a veces en forma explícita, el deseo de ver dictado cierto curso, a la —
existencia de un profesor a tono con lo que debe ser una inst^tución de
esta categoría.
Aparte de esto, se han contratado algunos profesores de positivo -

valor, y en la rama de las Ciencias Biológicas, organizada por el profe.
sor Clemente Estable, puede esperarse resultados interesantes^

4-S) ^o se ha adoptado el principio de la prioridad del profesor a
la cátedra, no obstante la evidencia de sus bondades y a pesar de tener

muy a la vista el muy instructivo ejemplo de la cátedra de Ciencias de
la Educación, que mencionamos en el 2e informe. Como era de esperar, en

algunas cátedras fundamentales como Astronomía y Matemáticas, existe ya
la seguridad de que no se presentan a concurso los candidatos oon su- puestas condiciones y con sapuestas intenciones de presentarse. Algunos
de los profesores "supuestos" ha manifestado incluso que no se conside
ra suficientemente capacitado para la elevada jerarquía del cargo, lo cual, ai ae quiere (es necesario) descartar el factor modestia, parece
ría indicar que algunos profesores quieren pon^r a la Facultad en un ci

vel atín más alto que el propio Consejo.
5=) ^o sei han establecido categorías profesorales^ se ha procura—
do, de hecho, dar ubicación a elementos casi exclusivamente nacionales
en los cargos catedráticos, quizás comprometiendo a veces el poTívenir -

de una disciplina con posibles adjudicaciones no del todo satisfacto- rias.
63) El problema de la dedicación exclusiva no se ha encarado, en -

ninguno de sus grados, no obstante su posibilidad en escala reducidá y
• su necesidad imprescindible e impostergable,

7) Se ha descartado, por tiempo indefinido^ la organización de ca
rreras cien^íficaoi y humanísticas, amparándose en el vago concepto de "estudios desin^eresados", sin pensar quizás, ai su interpretación bas

da en esta expresión tendrá fecundidad en su aplicación; tal ve^ olvi—
dando que la única manera de producir algo de valor, es consagrando la

vida a ello, por lo cual ae requiere posibilitar que un medio de vida se realice dentro de la actividad universitaria (docencia e investiga—
ci&lt;5n) y no como un pasatiempo de desocupado o una distracción de un pro
fesional.

La expresión "estudio desintereado" es al parecer tan vaga y peli
grosa, que puede significar que los alumnos "tengan desinterés" por tra
bajar seria e integralmente en la Facultad, y que los profesores "no —

�-19-

•bengan interés" en d^sarrollar cursos especializados avanzados y produ

cir obra de investigación significativa.
Nos parece notar en eate punto una contradicción en las actitudes
del Consejo; por un lado ae opone a laa carreras académicas, en el te
mor de que sea retajado su nivel y se reduzca a una institución meramen
te ensenante (ya hemos demostrado en el ler. informe qué* grandes peli
gros no existen con nueatra solución u otra análoga y los que existen pueden conjurarse); y por otro lado, tiende a establecer cursos, pro- pios de carreras universitarias y aun sin ser de un nivel correspondien
te a loa anos superiores de tales carreras.
82) En veg de un alumnado propio y seriamente intencionado, hacien
do curaos avanzados y seminarios de investigación (los primeros anos de
las carreras acad^micas se cursarían, por coordinación, en las Faculta
des e Institutos ya existentes) la Facultad, que ya cuenta con unos —
3.000 alumnos antes de comenzar a funcionar (de loa cuales 2.000 ^esean
"asistir
clases de
Literatura") poseerá
toda l
la gp
gama de alumnos espo
sr a clases
d Ltrara)
pser t

i eos, desde ltdit
los estudiantes d
de 2^
2^ año
de Li
Liceo(dt)ht
(dato), hasta l
los mé
a'didd
ñ d
é
dicos maduros, con lo cual ge cumple también nuestra
previsión del ler*
t

informe.
9) Nada ae ha encarado_acerca de ^ecas y subsidios a estudiantes^
, por la sencilla razón de que ello no armoniza con la orientación adopta
da. IOS) La promoción de estudios objetivos y seiios sobre Sociolog^a
Economía y Política, es decir, de estudios vivos sobre problemas vita—
les, no parece estar en el espíritu del Consejo. En vez de este sentido
diríamos hacia lo popular, en vea de dar una función social a la Facul
tad, más en consonancia con el espíritu, de nuestra ^poca, par^ce prefe

rir más bien las lenguas muertas y las disciplinas clásicas.
11) El estudio del problema de la ofcgan.izaoión de la Facultad, no
es ni metódico ni tranquilo; no se ha planteado la cuestión en forma dc&gt;
comentada, experiencial y analítica —que es lo que implica el método—

y al mismo tiempo, se ha actuado ba^o el impulso de un prurito de apuro
casi inexplicable, particularidad que domina toda la acción del Conse—
^o, como una característica saliente. Parece ignorarse el procedimiento

de la consulta, el asesoramiento y los trabajos de comisión; no ha pare
cido conveniente, p. ej,, preguntarle a los matemáticos (que segln sus
declaraciones no ven el objeto de la cátedra creada, dada la existencia

del Instituto de Matemática), a los químicos, literatos, filósofos e —
historiadores, qué es lo que consideran más conveniente hacer, la forma
de llevarlo
cabo,de
etc.
En otraaetapa
la militancia de la F.E.U.TJ. en el problema de la

Facultad de Humanidades y Ciencias, esta central estudiantil ya había destacado la complejidad del problema de la organización de una ^acul—
tad de Humanidades y Ciencias, si se desea encararlo con propiedad y de
acuerdo con las noa^nas modernas al respecto; expresamos entonces, nues

tro temor a una acción improvisada, y planteamos aún la posibilidad de
contratar a un técnico universitario como asesor, dado el carácter alta.

mente técnico del problema y las grandes fallas y vicios de nuestra vi
da universitaria (las hemos analizado en otra oportunidad) fallas que eventualmente podrían infiltrarse en la nueva institución. La idea de ^
un técnico universitario asesor no es tan peregrina como algunos creen,
nuestro medio (en otros países se forman en carreras de Doctorado) afi,r
mación que hacemos sin desconocer algunos valores en este sentido en —
nuestro país, pero que son, nos parece, más bien de una formación auto
didacta, de una orientación personalísima y al parecer, de una versa- -

ción bibliográfica más bien escasa. No hemos planteado en el Consejo el
.problema de un técnico universitario asesor, en la esperanza de que el
Consejo encararía su tarea de acuerdo a este llg criterio.
Se supone, quizás equivocadamente, que los siete miembros del Con
sejo (más exactamente, seis) en el plazo ya señalado y actuando en gene,
ral en forma improvisada, pueden l&gt;esolver todos los probl^mas de organi.

zaeión de una Facultad de Humanidades y Ciencias, y aun hacerlo en for
ma acertada.

�-20-

Es obtio decir que tal orientación no ha sido adoptada, en todos loa aspectos señalados, en la forma explícita y general aquí expue^ta;
pero se deduce, segtín nuestra interpretación, de las normas, rosolucio- nes y expr^siones usadas.
En resumen, la orientación del Consejo ae puede concretar asíí En

primer lugar, el Consejo apunta a un nivel máB bien bajo; de ahí que —
adopte m'todos y disposiciones que conducen, de hecho, a una actividad
mediocre. En segundo lugar, esta aguijoneado por un grande e injustifi

cado apuro; de ahí que proceda en forma improviaada y dé soluciones —
desacertadas.

En realidad se dice, para justificar la tendencia, que no es posi
ble pretender que las cosas ae hagan a la perfección de primer intento;
esto, dicho en forma general, parece muy razonable, pero no tiene apli
cación al presente caso, en primer lugar, porque no se trata de la per

f^cción aino de niveles de una institución} en segundo lugar, un nivel
superior al perseguido, es perfectamente asequible, si se consiente en
restringir el volumen en el primer período, el que podría ser por otra
parte breve dado que, según referencias directas de parlamentarios, en

tre ellos la de Dardo R^gules, miembro del Consejo, las Cámaraa tienen
la mejor disposición para votar los recursos que se pidan, siendo el —

presupuesto actual de $ 50.000.00, completamente incidental.
El camino lógico aería, pues, dedicar log primeros doa años, según

la ley, principalmente al estudio de la organización de la Facultad, en
base a principios análogos a los aquí expuestos (que, demás está decir
lo, no son originales) y presentar a las Cámaras un plan do organiza- ciÓn con un presupuesto adecuado a un nivel elevado y un volumen razona

ble; en vez de d^dicarse a crear y proveer más y más cátedras y cursosT
sin un criterio d&amp; finalidad ^^finido y probablemente con resultados ne_
gativoa, en el deseo de ver la Facultad constituida y funcionando de in
mediato. La impaciencia (su hija es la precipitación), ha resultado —siempre mala consejera,

Y a propósito de impaciencia! otro argumento muy empleado para jus
tificar la premura y la creación, para este año, de numerosos cursos y*
cátedras, es la impaciencia con que era esperada esta Facultad por mu
chos interesados, por lo cual no se-ría adecuado desilucionarlos ofre- ci^ndoles pocos cursos y cátedras. Pues bien; creemos que, efectivamen
te, tal impaciencia existía, pero para muchos —si no para todos, por los menos para aquellos cuya impaciencia debía ser precisamente contem

plada— eeta impaciencia se trocará no en júbilo sino en desencanto, si
en vez de una institución con estudios organizados, centros de semina
rios e investigación, maestros al lado de quien formarse, etc., se les
ofrecerá conferencias para entretener y cursos sistemáticos para infor
mar lo que extá profusamente expuesto en excelentes textos.

^o pretendemos insinuar que la actuación del Consejo se resume

en

un cúmulo de desaciertos, en una sucesión de resolucionea equivocadas.
Por el contrario, se han adoptado temperamentos acertadosf pero casi —

siempre coherentes con la orientación general del Consejo, a nuestro pa
recer equivocada, y que hemos concretado en los 11 puntos anteriores.
En general, puede decirse que esta tendencia ha sido comunicada al
Consejo por su Director, Carlos Taz Ferreira, al decir lo cual nb cree
mos molestarlo, puesto que ha expuesto esta tendencia, en algunos aspe_c
tos, el mismo Director, considerándola buena, en conferencias p^blicas,
aunque sin darle, naturalmente, nuestra interpretación. Creemos oportu
no decir que tenemos por el Dr. Vaz Ferreira una gran estima personal y
una sincera consideración por su obra, considerada en conjunto, pero —
ello no debe iápedirnos, creemos, manifestar nuestra discrepancia con -

su visión del presente problema; es posible que esta orientación fuera
buena en otra etapa de nuestra vida universitaria y cultural, pero cree_

mos clara y sinceramente que no responde a las exigencias y posibilida
des actuales.

Esta tendencia, en el Consejo, ha sido algo atenuada por la inter
vención de algunos miembros, especialmente ñor la muy eficaz y a núes—

tro juicio

favorable, del Consejero J. Jiménez de Ar^chaga, últimamen

te, p. ej., en el problema de los programas de concurso, loa plazos de
loa mismos, y los interinatos.

Por otra parte, oon nuestra impresión coincide la del compañero —

�-21-

Zelmar Hichelini, Secretario General de la ^.B.U.U., quien ha asistido
a algunas sesiones del Cons^^o,
En pocas palabras, nuestra divisa sería: hacer poco, despacio y -muy bien (con la aclaración de que el "poco" es •^ransitorio ya corto -

plazo, aegiín las d^claraciones ya mencionadas de Parlamentarios); y la
divisa que deducimos de la actuación del Consejos hacer mucho, ligero y
regular. En ambas

se presupone que con. el tiempo,' la Facultad crecerá

en amplitud y calidad; pero aun en el caao de que los dos caminos condu
jeran. al mismo resultado, noa inclinaríamos por el nuestro, entre otro's
motivos, porque cursos y cátedras de nivel medio ya existen en nuestro

país, y ademas existe el Instituto de Estudios Superiores para los aei^
tentes ocasionales, con conferencias de divulgación y estudios especia^
les. Lo que hace falta, ya lo dijimos, es precisamente la obra salida,
continuada, valiosa y ejemplarizante, Pero además de esto, parece muy -

dudoso que por el camino elegido por el Consejo, se llegue con el tiem
po a una Facultad amplia y de elevado nivel, entre otras razones, por**que los profesores que va adquiriendo, sin la exigencia máxima en cuan
to a calidad, se adue^arán muy pronto del Consejo, en virtud del meca—
nisnio normal de su integraci^n, y le imprimirán su propia tendencia, en

Montevideo, Abril de 1946.
M. Maidanik
(Delegado de la F.E.U.U. ante el Con
se jo de la ^ao. de H. y C.)""

^) APEKSICE^ ULTIttOS PASOS Y ACTITUD ^^tJTTOA
La presente Memoria ha sido redactada o principios de Abril y com
prende nuestra actuación y la del Consejo basta esta fecha; agregamos lo que sigue, por las razones que se desprenden de su propio contenido.
La labor del Consejo siguió desar^cllándose de acuerdo cjn la ——
Orientación expuesta y su acción gir6 casi exclusiva^ente en derredor de la provisión de los cursos para este año, a través de lo cual tuvi—
moa algunas intervenciones esporádicas. Además, últimamente tomó una re

solución respecto a la cátedra ¿Le Ciencias de la Educación, que termino
de dedidir nuestra actitud y la qu^ a n^estro juicio corresponde adop
tar aHemos
la F.E.TJ.TJ.
señalado ya, en nuestro 2S informe, el problema de eata cáte_
dra; creada por l^y se ha llamado a aspiraciones para proveerla, por tres voces, habiéndose prese^tado a los dos til timos llenados un solo -candidato, en arabos el mismo, quien fu^ descalificado para este cargo las dos veces. La áltima Coroisión a^esora que actuó en este asunto, fue

designada por el Consejo de la Facultad de Humanidades y Ciencias y la
comunicación dando cuenta del resultado de au gestión, fue* leída en la

sesión del 15 de MayoJ a continuación se propuso de inmediato llamar

a

concurso de oposición.
Loa compañeros que recuerden nuestra iundamentación del criterio -

acerca de la prioridad del profesor a la cátedra, 3egiin el caal no debe
crearse una cátedra antes de tener la seguridad de disponer del profe—
sor adecuado y en caso contrario no crearla, o si está creada diferir su provisión para evitar una adjudicación ^ediocre, comprenderán de in

mediato la enormidad del absurdo que significa llamar ahora a concurso
para la cátedra de Ciencias de la Educación, después del resultado obte;
nido con los llamados a aspiraciones) los que demostraron en forma pa—
tente que no existe en estos momentos en nuestro país la persona adecúa
da a ese cargo; o si existe, no aspira a ^l,~^
Hemos indicado ya, en todas las ocasiones que se nos há presenta—
do, la extraordinaria y excepcional importancia que tiene para nuestro
medio esta cátedra^ eti efecto, la organización de los estudios en nues

tras facultades es en general anticuada y muy mala y la orientación pe
dagógica !de la enseñanza que se imparte es peor aon; todo lo cual deci^

�-22-

mos con perfecta conciencia de las palabras que empleamos y con un se

rio conocimiento do los hechos que calificamos, a través de la experien
cia que nos da nuestra militanoia reformista, especialmente aplicada "a
la Facultad de Química y Farmacia. (Véase el folleto "La Reforma", pu.—

blicado por la Asociación de Estudiantes de Química).
Ho podemos naturalmente estudiar aquí el problema; mencionemos so

lo brevemente los planes de estudios rígidos, en oposición a los planos
elásticos a base de materias electivas, preconizado por la Pedagogía —
contemporánea; el nivel ánico de estudios, en oposición a los niveles -

miíltiples; la integración irracional del trabajo estudiantil en oposi—
ción a la planificación técnico-pedagógica en base a la capacidad de ej3
tudio, mediante sistemas especiales de puntajes; la multiplicación inde_

finida de los exámenes de pésima estructura pedagógica, en oposición a
loa modernos controles de estudio} la"dedicación" esporádica de los pro
íesores en oposición a la dedicación exclusiva ("full-time"); la vergon
zosa escasez de trabajos de investigación; la enseñanza informativa, en
ciclopedista y paaiva, en lugar de la enseñanza fomativs, racional y activa; etc., etc., problemas encarados con métodos científicos en for
ma experimental y documentada, por la Pedagogía científica moderna que,
en el sector de la Enseñanza Superior, tiene actualmente un. desarrollo
enorme. (Véase el interesante material que sobre estos problemas posee •

la Biblioteca Artigas—Washington; como ejemplo altamente ilustrativo, —
váase allí, sobre el proble^a d&amp; los planos elásticos, la ^xtensa obra
de R. F. Butts "The Collego carta. Its coúrae", 1939, y la vastísima bi
bliografía citada en este libro)."~
Mencionamos todo esto, aunque se sale realmente de los marcos —
propioa de la presente exposición, para realzar más claramente la inpor
tancia de que nuestra Universidad, en algunas de aus Facultades —y ló*^
gioamente ello corresponde a la de Humanidades y Ciencias— posea no só.
lo una cátedra, sin:; con el tiempo todo un Departamento o Instituto de

Pedagogía Universitaria, para estudiar y dilucidar estos problemas, y darles la forma de aplicación de acuerdo a nuestra propia realidad, ini

ciando de una vez el estudio sistemático de la Pedagogía de la Snse fian
za Superior, totalmente descuidada en nuestro país. Esta cátedra d^^e—
ría tener al frente —parecería obvio decirlo, p^ro no lo es— a una au
toridad de primera línea, .dado _q^ue toda nuestra vida universitaria futu
ra podría dependen en buena parte_ _de^ ^sta c'^tbdra.
Es una pena qu^ t;sta visión del probl^^a no la posean las personas
que tendrían la fuerza d&lt;= darle andamiento a esta idea; ministros, con
sejeros, profesores y parlamentarios, a quienes escapa la trascendencia
del problema.

Pues bien; en lugar de esto, él Consejo de la Facultad de Humanida
des y Ciencias, arxte_ la demo31ración concluyento d^ qu^ en nu^ atro_ pájfj
no existe una persona ^apaz de ocupar 'adecuadamente esta cátedra',' '—revelado por la inexistencia de méritos en los aspirantes o presuntos as
pirantes—, a encuentra nada me^pr que llamar a concurso, con los peli
groa consiguientes que ya hemos enumerado en su oportunidad.
He aquí algunas cosas que se dijeron para apoyar esta resolución^
Que lo imponía la ley, la ley... Ta hemos sen alado algunos casos en —

que el Consejo hizo una interpretación más que dudosa de la ley; se tra
ta aquí de un cjenplo más, en que se usa forzadamente una ley, para 3ug
•fcificar una propensión subjetiva previa. La ley N 6.972 del 14 de Octu
brede 1919 dice respecto a la provisión de cátedras, que ello se hará "a) Por norabrauiento directo cuando así lo resuelva por 2/3 de votos —
los Consejos científicos que correspondan y estableciendo los fundamen
tos que justifiquen esta designación; b) Por concurso, cuando no pueda
utilizarse el procedi^iento anterior por exi^tir varios solicitantes

con iguales o semejantes méritos científicos y pedagógicos para tjl pue_s
to".

La ley no especifica el caso de lá ausencia de aspirantes 9 el de
que los presentados a^an descalificados, por lo que en estos casos el Consejo puede tener, creemos, cierta libertad de acción. Hemos consulta
do a varios funcionarios de la Universidad que pnr bu cargo deben cono
cer el problema, y nos han manifestado q^e en el presento caso, el Con
sejo no está de ningún modo obligado a llamar de inmediato a concurso •
como se pretende; puede, por lo nonos, diferirlo por el tiempo que lo desee, cosa que se hace coryientei^ente en todas las Facultades con eáte_
dras incluso presupuestadas. Si el Consejo tuviera nuestro punto de vis
ta sobre esta cátedra, seguram^nte encontraría un canino para llegar a

�-23^

nuestra solución; una podría ser, por e^emplo, diferir el concurso^ co^
tratar a un P^dagogo Universitario extranjero con suficient^s títulos y
ai se doaea aprovechar de inmediato el rubro asignado a esta cátedra, gestionar, fundamer^ando adecuadamente, el traspaso de este rubro a la

contrataci^n^ aunque esto tSltirao no es imprescindible y la solución de
fondo no debe necesariamente depender de esta gestidn. Si el Conse^o —
fundamentara t^cnicamente la resolución de no llamar a concurso en esa
cátedra, seguramente a nadie se le ocurriría constreñirlo a ello.
Respecto a la influencia general de la ley en la organización de -

la ^acultad, estamos dispuostos a admitir la posibilidad de ^ue puedan
justificarse con ella todas las resoluciones tomadas a su. amparo, pues
para eso está la letra, el espíritu, las interpretaciones y toda la her
raeté*atica jurídica, que noa interesa, pero pocoj en cambio, estamos com
pletamente convencidos que la ley no hubiera estorbado para ^ada la la
bor del Consejo, si e*ste hubiera encausado su acción en el s^ntido ^ue
nosotros consideramos bueno. La misma imposición del concurso de oposi
ción, que ha disgustado a tantos ( con rasón en algunos casOa y sin raaón en otros: se trata de un problema complejo, pu^s además del aspecto
teórico, están los prácticos, a saber, la naturaleza de los candidatos

y la naturaleza del Cons^jo encargado de dictaninar), la obligatoriedad
del concurso de oposición, decíaos, hubiera podido ser adecuadamente —
adaptada, coja bases de concursos racionales. No es pues cuestión de *&gt;—

ley, sino de orientación; y de tiempo, de tranquilidad. Eso es todo, —
Váase, sino, lo siguiente, a título de ejemplo.
Se ha dicho además, para justificar el llamado a concurso, algunas
cosas realmente sabrosas qu^ cuando la cátedra era de la Universidad (como ae sabe, ha sido traspasada a la Facultad de Humanidades y Cien--

ciaa), tenía una importancia especial, una dignidad y jerarquía supe- rior, etc., pero que ahora que pasaba a la Facultad de Humanidades y ™
Giencias, su papel podía aer más modesto, su jerarquía inferior... Tam

bién se dijo que habría quizás en el ambiente algunas personas que han
estudiado Pedagogía y sería conveniente darles la oportunidad de un con
curso.,. Dejamos sin contestar estoa argumentos; no3 falta para ello -fuerzas y nos sobra urbanidad.
En cuanto a la cátedra, nada bueno puede esperarse de ello, quedan

do completa^ente defraudada la esperanza de un rápido renacimiento y de
un vigoroso impulso moderniuador de nuestra mediocre actividad univerai
taria.

Nosotros expresamos en el Consejo los puntos de vista aquí verti

dos, en forma algo ac^lorada por razones fáciles de comprender, expre—
sando finalmente que pocas vect-s se presentan casos tan claros como el
presente, en qu^ resulte peligrosísimo el llamado a concurso de oposi—

ción, llegando a calificar de locura la actitud del Consejo al propi- ciar el concurso en las presentes condiciones. En verdad esta última re

solución del Consejo diaipó laa poquísimas dudas q^e aiín pudieran que-—
darnos, acerca de lo erróneo de su orientación.

Se ha dicho que la Facultad de Humanidades y Ciencias ha nacido de
xxa. parto tardío j aludiendo al tiempo (30 añoa) que demoró en crearse; nosotros agregamos que los partos tardíos son p^ligrosos por lo que han
de rodearse de grandes cuidados; de lo contrario, la criatura puede lle_
gar a ser monstruosa, en cuyo caso más vale no hubiera aiclo concebida.
El deseo imperioso de ver al recién nacido convertido instantáneamente
en un ser crecido y robusto, cultivando todos los deport^s y coquetean
do con todas las musas, mediante una sobrealimentación a bese de pobres
. productos desvitaminiz^.dos, p^ede aerle fatal^ por mejores que sean las
intenciones de sus progenitores.
Estamos convencidos, entre otras cosas, ^e lo siguiente; que por razones de edad, de capacidad y de tiempo disponible, algunos Conseje—
ros jamás debieron hab^-r sido propuestos por el 3r. Rector de la Univejr
aidad, o, en su defecto, los cargos jamás debieron ser aceptados por el[
tas personas. En los movimifcntos que propiciaban la creación de esta ]?a
cuitad en los tíltinios años, la F.E.Ü.D. insitiÓ con razón en el capita^

lísimo problema de la integración del primer Consejo Organizativo.
la orientación del Consejo puedo explicarse por diversas razones —
psicológicas, amé*n de otros tipos de razones; pero ellas serían, nr.tu—
raímente, sólo hipótesis. Sin embargo, a voces da la impresión como si
ae temiera crear una obra grande... ¿ por qué*!

�-24-

En lo que se refiere a la actitud futura de la F.E.U*tI. hemos lle
gado a la conclusión, —y lo sometemos a la consideración del Consejo F^
deral y de laa Directivas de los Ce^tros— de que en adelante no tiene""

nada que hacer en el Consejo de la ^acultad c\e Humanidades y Ciencias^
dado ^ue la orientación de la Facultad ya est^ definida y la F.E.U.U, —
carece de fuerza por su situación en el Consejo, de hacer valer sus —
opiniones; por otra parte^los asuntos a tratarse próximamente^ compren
den. la tramitación de los concursos y los problemas especiales del fun
cionamiento de los cursos, cuestionas ^ue atañen propiaatnte a los alum
nos de la Facultad y no al organismo federativo de los diversos centro*&amp;
En consecuencia, concluímos que deb^ cesar la concurrencia del de
legado al Consejo; tato, por otra parte, tendrá la virtud üe acelerar —

la constitución del centro de estudiant^s de tata Facultad (si bien, d_a
do el tipo de au alumnado, debemos precavernos contra un excesivo opti
mismo respecto a la fuerza y valor de ese centro) quien podrá iniciar mucho más ventajosamente las gestiones ante laaCá^-eas tendientes a obte_
ner representación oficial en el Consejo, segán st nos ha informado. La
^.E.U.U. podría, eventualmente, promovería constitución de eae Centro.
Con una representación estudiantil oficial con voz propia (no tra-bada por sujecion^s formales o reales) y con voto, unido a las fuerzasque en gen^ral poseen los estudiantes organizados, tendrán mayores posi

bilidades de éxito para influir sobre la futura marcha de la Facultad,"
si poseen el tino de ustudiar a fondo los problemas de organización y pedagogía universitaria y adoptar una orientación sana y moderna.
Montevideo, Mayo 21 de 194-6.
M. Maidanik

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="12">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2383">
                  <text>Archivo Central Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2384">
                  <text>Archivo&#13;
Archivo Central Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2385">
                  <text>Historia Institucional&#13;
Nuestra facultad fue creada por Ley 10.658 en 1945. El texto aprobado en la Asamblea General del Poder Legislativo el 9 de octubre establecía la creación dentro de la Universidad de la República de la por entonces denominada Facultad de Humanidades y Ciencias (FHC), a la que se le atribuyó como finalidad esencial «la enseñanza superior e investigación en Filosofía, Letras, Historia y Ciencias».&#13;
Dicha norma establecía entre sus cometidos «extender la cultura por medio de la divulgación», «organizar investigaciones de seminario sobre asuntos que atañen a la cultura superior, especialmente los referidos al estudio de las cuestiones nacionales o americanas» y «fomentar la especialización y la investigación superiores». Además, en su artículo sexto se dejaba expresamente establecido que «El plan de estudios solo comprenderá estudios desinteresados y la enseñanza será impartida en forma que la separe nítidamente de aquella que se imparte en las escuelas y facultades profesionales».&#13;
En 1945 se nombró como director honorario por un primer período de cuatro años al doctor Carlos Vaz Ferreira y un consejo, también honorario, de seis miembros nombrados por el Consejo Central Universitario a propuesta del rector: el ingeniero Eduardo García de Zúñiga, el profesor Clemente Estable y los doctores José Pedro Segundo, Dardo Regules, Emilio Oribe y Justino Jiménez de Aréchaga.&#13;
Antecedentes&#13;
La ley que creó la Facultad de Humanidades y Ciencias resulta el corolario de una serie de iniciativas manifestadas a lo largo de tres décadas. El primer proyecto de una enseñanza superior no profesional —profundización, producción, investigación, estímulo al pensamiento original— fue presentado en su cátedra de conferencia por el doctor Carlos Vaz Ferreira en el año 1914, luego de una extensa exposición, que abarcó gran número de disertaciones, tendiente a ambientar su realización.&#13;
Dicho proyecto, en realidad, ofrecía dos direcciones ejecutivas:&#13;
a) La creación de órganos especiales de enseñanza superior no profesional, fundando un Instituto de Estudios Superiores con cátedras de profundización e investigación en ciencias, filosofía, arte, pedagogía, cuestiones sociales, etc., no subordinadas a ninguna profesión, y cuyo número lo determinaría el monto de los recursos que se pusieran a su disposición. Tal instituto, sostenía el&#13;
doctor Vaz Ferreira, debía ser considerado «como un núcleo destinado a desarrollarse y, oportunamente, diferenciarse dividiéndose en las distintas facultades que con el tiempo habrían de existir en nuestro país».&#13;
b) Disolver enseñanza superior no profesional en las otras enseñanzas: en las de las facultades profesionales y en las de Secundaria-Preparatoria, Normal y Primaria.&#13;
Años después, en 1925, el Consejo Nacional de Administración, mientras era ministro de Instrucción Pública el doctor Carlos María Prando, remitió a la Asamblea General un proyecto de creación del Instituto Nacional de Cultura, que tendría por finalidad «dictar cursos libres de extensión universitaria y cultural dentro de las siguientes materias: Historia de la Filosofía, Historia de la Civilización, Historia del Arte, Historia de las Religiones, Historia del Uruguay, Historia Americana, Filosofía de la Historia, Pedagogía, Ciencia de Educación, Estética, Biología, Psicología, Sociología, Filología, Etnología, Arqueología, Antropología, Geología en sus relaciones con la Historia, Economía Social, Literatura, Artes, Ciencias, Matemáticas y Ciencias Físicas y Químicas».&#13;
En sus fundamentos, el mensaje expresaba que atendía a «una exigencia de nuestros progresos morales, que imponen en el orden intelectual contornos más dilatados que los de la enseñanza profesionalista y utilitaria» y que el instituto proyectado debía considerarse como un bosquejo de Facultad de Filosofía y Letras, pues contenía sus elementos fundamentales, lo que permitiría hacer un ensayo de ella, «sin impaciencias ni precipitaciones, y con la ventaja, a la vez, de ser menos cerrada, de no ser profesionalista, y de ajustarse en sus gastos a la situación financiera que el país pueda permitir».&#13;
Posteriormente, en 1929, el doctor Carlos Vaz Ferreira, en ese entonces rector de la Universidad, presentó al Consejo Universitario un proyecto de Instituto de Estudios Superiores, fundición de los que&#13;
había presentado en 1914, que fue aprobado con leves modificaciones y elevado al Poder Ejecutivo. Propugnaba la creación de las siguientes cátedras:&#13;
•	 Ciencias Matemáticas (esta designación, como todas las siguientes, se entendería en un sentido amplio, comprendiendo ciencias afines, conexiones y proyecciones de cada rama científica)&#13;
•	 Ciencias Astronómicas&#13;
•	 Ciencias Físicas&#13;
•	 Ciencias Biológicas&#13;
•	 Filosofía del Derecho y de las Ciencias Jurídicas&#13;
•	 Ciencias Sociales y Económicas, con aplicación especial al problema socialCiencias Históricas en general&#13;
•	 Historia Nacional y Americana&#13;
•	 Estética y Filosofía del Arte&#13;
•	 Historia del Arte&#13;
•	 Filosofía de las Ciencias&#13;
•	 Historia de las Religiones&#13;
•	 Psicología&#13;
•	 Filosofía&#13;
•	 Pedagogía y ciencias correlacionadas,a las que se les agregarían cinco más cuyas materias iría determinando el Consejo Directivo del Instituto según las necesidades e indicaciones que se presentaran. «La índole y funcionamiento de esas cátedras se entenderá ampliamente en el doble sentido de que, por una parte, los profesores estimulen y dirijan la profundización y la investigación en su caso, y, por otra parte, encuentren en su propia función estímulo, motivo y facilidad para dedicar ellos mismos actividades en esa dirección».&#13;
El Consejo Nacional de Administración envió el proyecto a la Asamblea General, pero redujo a seis las veinte cátedras que el primitivo establecía. No llegó a ser tratado por las Cámaras.&#13;
En 1938 el Poder Ejecutivo, mientras era ministro de Instrucción Pública Eduardo Víctor Haedo, envió a la Asamblea General un proyecto de creación de una Facultad de Humanidades y Ciencias dividida en cinco secciones: a) Ciencias Físico-químico-naturales, b) Letras (Literatura e Historia), c) Filosofía, d) Bellas Artes (Dibujo, Pintura y Escultura), e) Pedagogía.&#13;
El Consejo Directivo de la Facultad podría otorgar el título de doctor en cada una de las especializaciones comprendidas por dichas secciones y el diploma de profesor por cada uno de los cursos completos comprendidos por ellos, así como el título de profesor de enseñanza media en Filosofía, Letras e Historia.&#13;
La Comisión de Instrucción Pública de la Cámara de Representantes introdujo diversas modificaciones al proyecto del Ejecutivo. Entre otras, eliminó la sección de Bellas Artes por considerar que ellas necesitaban «su sitio propio en la universalidad de la cultura, y no puede una Facultad de Humanidades y Ciencias abarcar, sin mengua para su obra esencial, esta actividad, que solo sería en ella un órgano secundario y menos atendido, perdiendo jerarquía y realidad». Asimismo, suprimió la sección de Pedagogía porque, en su concepto, correspondía a la necesidad creada por problemas que debía resolver la sección de Enseñanza Secundaria y Preparatoria. Aprobado en esas condiciones en la sesión del 10 de setiembre de 1941, pasó a la Cámara de Senadores, cuya Comisión de Instrucción Pública eliminó la división en cuatro secciones a que habían quedado reducidas la seis del proyecto original del Ejecutivo, por considerar que era preferible que la ley no lo estableciera preceptivamente; expresaban que lo esencial en ese momento era constituir la Facultad y determinar sus funciones principales, dejando a la autoridad docente la organización de los cursos en la forma en que lo juzgara más adecuado hasta que la experiencia permitiera una reglamentación eficaz. En cuanto a la formación del profesorado de la enseñanza media, que la Cámara de Representantes había suprimido del proyecto del Ejecutivo, quedaba de nuevo establecida como uno de los fines de la Facultad.&#13;
Este proyecto fue sancionado por el Senado el 30 de diciembre de 1941.&#13;
El 18 de enero de 1943, el Poder Ejecutivo, con el doctor Cyro Giambruno como ministro de Instrucción Pública, solicita al Consejo de Estado la consideración de un proyecto de decreto-ley por el que se creaba una Facultad de Humanidades. Las funciones que le adjudicaban eran: a) Investigación y enseñanzas superiores de Filosofía, Letras, Historia y Pedagogía, y b) formación del profesorado de enseñanzas secundaria y normal.&#13;
Vigente este decreto-ley, permaneció suspendido en sus efectos.&#13;
El 15 de marzo de 1943 el diputado doctor Dardo Regules presentó a la Cámara de Representantes un proyecto de ley ya estudiado e informado por el Consejo de Estado que no llegó a tratarse antes de que finalizara su gestión.&#13;
La diferencia fundamental con el proyecto del doctor Giambruno —además de la eliminación de la cláusula por la cual se encomendaba a la Facultad la formación del profesorado de enseñanza media— era que restablecía para la nueva Facultad su dependencia de la Universidad, contra la autonomía concedida por el primero.&#13;
El 13 de noviembre de 1944, el mismo doctor Regules presentó a la Cámara de Senadores otro proyecto más reducido, capaz de merecer sin dificultades el apoyo de los diversos sectores parlamentarios y que el rector de la Universidad, doctor José Pedro Varela, había sometido al Consejo Central Universitario. Sintetizando las diversas iniciativas, la Comisión de Instrucción Pública del Senado presentó el proyecto definitivo.&#13;
Actualidad&#13;
La facultad es la principal institución universitaria para el desarrollo de las ciencias humanas en el país. El fomento de la «investigación pura» o teórica que aporte al conocimiento original, así como los estudios en materia cultural, son rasgos distintivos del desarrollo de las humanidades en la Universidad.&#13;
El enfoque crítico para interpretar los fenómenos de la realidad es otro rasgo, vinculado y reforzado con el compromiso político y social asumido en las luchas por la autonomía y el cogobierno y, luego, contra el autoritarismo, la dictadura y la intervención. En 1973, con motivo del golpe militar, la FHC fue intervenida hasta 1984 y al año siguiente se reinstalaron sus autoridades y órganos de cogobierno legítimos.&#13;
En 1990, tras la creación de las facultades de Ciencias y de Ciencias Sociales dentro del ámbito de la Udelar, nuestra facultad se escindió y pasó a denominarse Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación (FHCE).&#13;
A más de setenta años de su fundación, la institución ofrece ocho licenciaturas: Historia, Filosofía, Letras, Lingüística, Educación, Antropología, Biología Humana (compartida) y Turismo (en Maldonado y binacional en Salto).&#13;
También forman parte del organigrama académico de la Facultad los Centros de Estudios Interdisciplinarios Latinoamericanos, Uruguayos, Inmigratorios, Gallegos y el Centro de Lenguas Extranjeras, así como la Cátedra Unesco Agua y Cultura y el Observatorio de Políticas Culturales.&#13;
Por otra parte, en los últimos años se han diversificado los estudios de grado y han sumado la modalidad de tecnicaturas: Interpretación Lengua de Señas Uruguaya-Español (en Montevideo, Salto y Tacuarembó), Corrección de Estilo, Museología, Bienes Culturales (opción Historia Regional y Local, en Paysandú y opción Patrimonio, en Tacuarembó) y Dramaturgia (con la Escuela Multidisciplinaria de Arte Dramático).&#13;
A nivel de estudios de posgrado, la facultad imparte la Maestría en Ciencias Humanas con ocho opciones. También se dictan maestrías compartidas con otros servicios del Área Social, el Consejo de Formación en Educación de la ANEP y el Espacio Interdisciplinario. Además de la reciente implementación del doctorado, con cinco opciones.&#13;
En el interior del país se desarrollan enseñanza, investigación y extensión permanentes en los Centros Universitarios Regionales en seis departamentos: Maldonado, Rocha, Salto, Paysandú, Tacuarembó y Rivera.&#13;
Junto con las facultades de Información y Comunicación, Ciencias Económicas y de la Administración, Derecho, y Ciencias Sociales, y con el Instituto Escuela Nacional de Bellas Artes y la Escuela Universitaria de Música la FHCE integra el Área Social y Artística de la Udelar.&#13;
 &#13;
1https://legislativo.parlamento.gub.uy/temporales/leytemp4350156.htm&#13;
Blanca París de Oddone (cord.) 1995. Historia y memoria, medio siglo de la facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación. MVD FHCE&#13;
«Antecedentes de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación» en 70 años de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación, FHCE. Agosto 2016.&#13;
«Siete décadas de continuidad y cambios», Álvaro Rico, en 70 años de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación, FHCE. Agosto 2016.&#13;
Fuentes:&#13;
Blanca París de Oddone (cord.) 1995. Historia y memoria, medio siglo de la facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación. MVD FHCE.&#13;
70 años de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación, FHCE. Agosto 2016.&#13;
&#13;
Breve historia del Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
&#13;
El Archivo Central Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación depende del Sr. Decano. Está ubicado actualmente en la Casa de Posgrados.&#13;
Cuenta con un Técnico Archivólogo desde el 4 de febrero de 2002.&#13;
En el archivo se encuentra el conjunto orgánico de documentos producidos o reunidos por la facultad en el ejercicio de sus funciones, al servicio de su utilización para la gestión administrativa, la información, la cultura y la investigación. Contiene 500 metros lineales aproximadamente de documentos. Sus fechas extremas van desde la creación de la Facultad de Humanidades y Ciencias hasta la documentación de nuestros días. El núcleo documental original se irá engrosando paulatinamente, según se produce el desarrollo de la institución universitaria.&#13;
El archivo sufrió dos mudanzas, cuando la institución se mudo de local, en ambas mudanzas se sabe que existió numerosas pérdidas de documentación relevante.  &#13;
En el momento de asumir el cargo, el archivo no contaba  con organización archivística, este era un lugar sucio, muy desprolijo, no contando con personal de limpieza, ni personal afectado al mismo, salvo para ingresar o buscar documentación, siendo los mismos funcionarios de Sección Reguladora que lo hacían. . Sirviendo muchas veces de depósito no solo de documentos sino de todo aquello que no servía.&#13;
La documentación se encontraba en cajas, en bolsas, atadas y en el suelo. Algunas numeradas por legajos, ignorándose que contienen con exactitud. Existían carencias de contenedores documentales: cajas de cartón libres de ácido, estanterías de metal, mesas de trabajo, etc. &#13;
En el año 2005 y 2006 se logra que el Archivo reciba ayudas del Programa ADAI, financiando la propuesta presentada. Es aquí cuando se empieza a tener en cuenta la función del archivo y  comienzan  a cambiar las cosas. &#13;
Actualmente las funciones del Archivo Central Universitario, han aumentado, teniendo a cargo el Centro de Documentación e Información Archivística y Digitalización de la FHCE.&#13;
</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2386">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="48">
              <name>Source</name>
              <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2387">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2388">
                  <text>1945 hasta 2014</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2389">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Lic. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín&#13;
Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="42">
              <name>Format</name>
              <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2390">
                  <text>Archivo papel, fotografía y digital</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2391">
                  <text>Español &#13;
Otros</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2392">
                  <text>Expedientes, correspondencia, circulares, documentación contable, fotografías, legajos docentes, etc.</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="43">
              <name>Identifier</name>
              <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2393">
                  <text>UY858-UDELAR-FHCE-ACUFHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="38">
              <name>Coverage</name>
              <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2394">
                  <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="934">
                <text>Federación de Estudiantes  Universitarios del Uruguay</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="935">
                <text>FEUU&#13;
Memoria de Actuación de la FEUU&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias&#13;
Legajo 5, Carpeta 5&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="936">
                <text>Exposiciones del Delegado de la Federación de Estudiantes Universitarios  del Uruguay.&#13;
Informe sobre la Facultad de Humanidades y Ciencias&#13;
Memoria sobre la Actuación de la delegación estudiantil en el Consejo de la Facultad de Humanidades y Ciencia:. A)Antecedentes B)Primer informe C)Segundo Informe D) Las mociones E)Juicio crítico F) Apéndice: Últimos pasos y actitud futura.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="937">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="938">
                <text>1945</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="939">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Documentación, Información Archivística y Digitalización </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="940">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="941">
                <text>Hojas papel oficio</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="942">
                <text>Expediente</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="943">
                <text>UY858-UDELAR-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="944">
                <text>Montevideo-Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="109">
        <name>Federación de Estudiantes Universitarios del Uruguay</name>
      </tag>
      <tag tagId="108">
        <name>FEUU</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="103" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="173">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/07758676969147a73ad6542e4b30d806.PDF</src>
        <authentication>ade8ff59ca4fa4b7e41aa74685e61200</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1037">
                    <text>\i

fu •Una

-&gt;ir^.ito,

/' &lt;7

¿?€ /-/-ic elía

^ú

^- • :-r-

FACULTAD DE HUMANIDADES Y CIENCIAS
SECRETARIA

CARPETA DE ARCHIVO

d&gt;.irtraaa,~aarao 29 ^~1946.~^,—-.

CONTIENE:
Plvel DTOtO, ^ura

B.

•-"-.'•v'1/ '^..

19

�Sr^ Director de la .Facultad de Humanidades.

Dr, Carlou Vaa ITerreira
„

El ^ue suscribe, Jua^ Ernesto Pivel

^evo^o,, ^anifiesta hallar^e

a-u.pliane.ate

-capacitado

para dictar en esa Facultad, y en foraa inmediata^
un Curso

sobre

el 3i^;uit.:.te tena; "Xa Cisplatiiiíi"

(Hi^teri^ p^l^ti-ca,i_i?^it!.;r econóiáca , a^lr,.ini .^trfttiv^,

litera-da y üocial de la X*rovi;ici^ Orieiital dui-aiitu
el puríoüo C^:i^:a¿i) e^-trtt

1dc\;^q:. 1617 a 1C2P-.)

itL. iL:^ortaiKáa del -te^:^ el','ido ti^^.^ t¿,l

¿vidt-iicia l6,lca cue :io r::er.f^ ntCLí.ailo ir.aijtir ls-

^cxial...Ci^tc aul;i's ellci,— li^ ^-jciüc'Iíí\-.^iáir

o^i'i.— jal ¿^ u^_L_ ^^.c iín

e^ ur^íÍÉi,

tinta, ai Vi-:1 ^ ^ c .--c^o, y ^i^te^au.

^io, todo ^lio en mar-ientoii

cí. üuuIo

con ima le:i^"U;; ci:j—

ad:.^i:dír^r¿ítivo pro

ei qut ru^i^n iniciába

nos nue_t^o proceco de ciefiró.ci^^j-i n^^ionali^ta! lit-,—

br^a podido cesvirtuar xme^tra corriüiite hiatórica •
.alt er a ^d o

la vi(.;]a tredicián "hispánica y arti-

Era sineLiüar^Q tan fuerte la directiva
funda^ental ^ue animaba la- ^^true-^iij;';; bioló^icádeíl- Ura
g.u ,.^ r^ue aquel hecho no- ocurrió; y mientra historia

a pesar de la
un avance

invasión y de la conquista, prosiguió

no interrumpido desde

el"viejo derecho

�I
hispánico hasta las doctrinas de la revoluci6n.Bn cuanto a los antecedentes y a loa méritos

que Justifican el petitorio por parte del suscrito,con
sidera el peticionante .que quedan suficientemente
aclarados, con la relaciín que adju^ta

a la presen

te nota-

Juan E. 3?ivel Devoto,

Otras, Títulos, Cargos y ¡¿^ritos del
peticionante.-

I)Ccrgos

deaenpcñadoá

que guardan relación con

la materia.-

E^ funcionario del Archivo ffe^eral de la Nación,
Secretario del Instituto Hist^rieo(honor^rio), Jefe de
la Sección Ar^hivo Histórico del L-iniíítorio de Selacionei; Ext'_ri^res.- Yice

Presi^irte

ÁBiio"03 d^ la jVrqutíolo^ía Director

de l^ Sociedad
ecl Liuao :Ix^~

tórico lic.cioiial. tü^^útro .¿.c diver^as oüi^it,ienes

espociali ^aci;x no::.'i:racl^cí po^ el lodtr E^ecutivo.
XI)Cal^ca Doce^t^tj

grofeoor

_(,jjueg"í^ o"btfcji^¿o por. concurso)

dti 1^ E^ciela í'.ilitar
Irüfc^or

tuto de S^tuüio^ Su^^.rior^^.' ^.Pr^í'^-^Or

¿neric^na

y l^ci-onal ^n- lo"s

del In

-

úk ?íir.-;ori

Oui'so^ 7.&lt;: Tt^^uz-.^ :

.o

�BM 284295
0.2."¡

^i^bro de Hi5m^.ro. del In^titut^ Ei^-

'tírico del Uru^uay, Corr. üponiiit-nte

de la Ae-o.dciiic

Ar^e^tina de la IIi¿tcria, del In^tit^to Histórico
de San Pablo, de la ^ocieda^ de Hi^^eria

Ar^tiitinu,'

de la Acad^nia de la ríictoria de Colombia, y cll In^tituto Histórico del Pera. Correspondiente sü3 la Aca
demia .de Historia de Cub'a.-.:

VI) Gjy_a_o_ j3Liblica¿aG*^"Historia ¿e la Imprenta

del

Ej^rcito Republicano" ,1929.- "Historia ^e la im
prenta

^e la Provincia11.1930.- "La Misión de Nico

lás Herrera a Hio de ^aneiro^-. 1932.-" La Misi^n de :
P.J.^uiioa a üolivia". 1933.- "Dos

memorias sobre

nuestros líinitea",19^3.- "Los corsarios de Artigas

en nuestros anales

diplomáiicoa"í1933- Se^blanza de

Juan P. Grir6",- 1933-- "Fructuoso HiTera^ Ministro
^e fielacione3 Ex^eriores". 1933. "El Congreso Cis- ;
' platino" .1927.- 'ÍE1 Instituto Histírico de .1843".

"Archivo Hi^tórico Dxploin^itiooi'.touo I. -"Arcüivo Histírico Diplo^ático, ^ojiio II.-"Arcliivo Hi^tórico
Diplo...^tico.'^oii:ü III.- "^^U'-fco^ifc f.e lo^ íarti^oíi .

1 políticos

en el tTru¿.i.ia^. 2 tono^.- "liaiiuel ^arcía !

y lu Ind^^Jc-^üI'¿¿4.oia

del Ur^^^ay.- • "líaicoe ^ii^ tari cas

^de nue^tro ^-e:--ti^i"=n-to n-aoio;iali^t¿,- "Hi^tori^

de'

la ^epá^lica Orie^tal dt.1 UrucULy" 1^^0-1950" (Sn

�colaboración con la Pi'üí\:^or&amp;. Sra. Alcira Hanieri de

Pivel Devoto).
Pu^lic^ciones qu^ ha diri^ico: "Boletí^ del lliniste ^io Ce R E^it^r^01"^^" "S'-vi.jta Hi^tórica" y Hevi^ta
de la Soci-edad Amigos de la Arc.ueolo.^á"(Conseje ce
rüdaccior^ Secretario de re^acción de la"Reviata del
Instituto.Hi^tórico y Geográfico del Uru^uay".- '
V) Cursos B^p&amp;cialfcs y confere^cias^ dictaflas.-

Curaos de especialiaación de Historia líacional dicta
dos

en el Instituto de. Estudios

Superiores durante

los años 1936-37-^38 y 39.Conferenciae dictadas

en .el Instituto Histórico:. ".El

reconocimiento de nuestra independencia por España"

1931; "El Instituto Histórico de 1843"|1933, y "Los
Partidos políticos en el Uru^uay %1939*-^
En-la Sociedad
Manuel

de Historia Argentinas "Xa ^lisión de

J, García"a Rio de Janeiro",- .1938.-

• VI) Misiones deae^peíladas^ _.- Co^isionado del Institu

to Histórico ante los.Archivo;;

de Hio Ce Janeiro y

Buenos^Aires • Dele^^do oficial ante tal II Con^reso
• de Histoi-ia de Ara^rica celGLrado en Buenas Air;^s en
1937....

YII) ^raiaioa oljt^¡u.^oa lle^^lla de oro ^^l Lli-nisterio

de- Instrucción íáblic? ; en.el año 1932; Remuneraci^n
artí^tica del ^illi^terio

^^e Instrucción P^blica^ en

�B^s 283905

. el aüQ
10-

1937;Pre2iio labia Blanco Ace.7edDp .en el ao
-

MontoTiieo mayo 8 de 1946..
Tratado y resuelto en la aosidn del oolio de mayo.-

^groguoao a sus anteóo

IRntevideo junio 5 de 1946.- Véase la resolución de
este foojja roo^ida en nota iol SeBor. Juan A. Pivel
Boroto de mayo 14 de

�Montevideo, May o 17 de 1946.

Señor Director de la Facultad de Humanidades
Dr. Dn. Carlos Vaz Ferreira.

JUAN E. PIVEL DEVOTO solicita se le e^pida a breI vedad copia certificada del acta de la sesión cele- '
tarada por ese Consejo el 8 del corriente,en que fue
resuelta negativamente su petición para dictar un cur
so en esa Facultad.

--i.

^parte de la. incontestabilidad del derecho que le
asiste para tal solicitud,se permite creer que ella.^
será inmediatamente atendida por personas ^ue,como los integrantes del Consejo de esa Facultad,han hecho
de la publicidad de sus resoluciones y de los fundamentoa de las mismas un .capitulo esencial de la demo
cracia universitaria.
Todo ello sin perjuicio-de la gestión 'iniciada el
14 del corriente...

.

".

Saluda a Vd.con la consideración debida al cargo .

I

que ocupa.

Monte-

�rldeo mayo 17 de 1946.eoibido hoy .-Pase al Consejo por orden^ verbal del
leHor Dlreetor.-

flontevideo junio 5 de 1946.31 Consejo,en la sesión de esta fecha - y admitida 1(,
¡xoueación planteada por el señor Director Doctor Carlos
\Taz Terrelra - resolvió expedir copia oertificada del
acta solicitada por el se^or Juan A. flvel Devoto,oblervándole los términos del saludo empleado en su notí i
Le diez y siete de mayo de mil novecientos cuarenta y
seis y notificarle esta resolución.- Conste

En esta fecha notifio.ué' la precedente resolución al
iflor Juan f. Pivel De^oto.-Conste

Montevideo junio 12 de 1946.En eBte fecha hice entrega al señor Juan A. Pivel De
voto de una cípia dertificada del Acta de la Sesión,
del Consejo d esta ^acultad de fecha ocho de mayo di
mil novecientos ouarenta y seis y firma en prueba de
ello.- Conste.—

��asunto 7 en todos los demás que puedan tener relación con esta persona

Deseó, al abrir asta sesión manifestar lo siguienteI
. ' ;A^ El Sr. Juan Pivel Devoto presentí a esta Cons^jo una nota en que
pide" explicaciones sobre laa causa por la a cuales no fue designado para dlotar un curso • insinúa ademas algo como una amen a de ulteriorldades de
Dspeoho A pesar de que,leglmnte, ata nota es completamente I^procedente,
oomo me afectara la hipótesis de que era postulante •• orejera I^justamente
ub
ofendido^ prepare un proyeoto de resoluolón que me proponía presentar a
•ate Consejo en la preoedente sesión 7 que deoia asís
•No obstante la improcedencia legal de este pedido de explicacionesf re
sultando de esta nota que el firmante parece crear que al Consejo de la Fa
cultad haya podido encarar desde algún punto da vista personal su aspiaaoión
a diatar un curso, este Consejo deolaraa con carácter general, que en ningu
na de sus deliberaciones a reaoluoiotes han Influido ni influirán en ningún
caso, otras consideraciones que las relativas al mejor funcionamiento de 1
Facultad^, '-

Pero d^^spues de aquella nota, se ha recibido otra (7 su autor
remita oopia a mi domicilie particular) en que se sollol^^f copla del acta
da la sesión en que se oonsidero su solicitud a aspiración 7, en asa nota,
se saluda al Direotor "con la consideración debida al cargo que ocupa"
Esta fórmula de intención tan profundamente ofensiva 7 con la
cual se corresponde a la intención benevolente^ue inspiraba ti proyeoto
de resolución antee transcripta, ha causado en mi un estado de espíritu
que me va a Inhabilitar para seguir entendiendo en este asunto^ como con
loa demás que eate señor pueda suscitar. Después da una vida ooao la mía,
úmKfMixxMmxMiua^t^ML en que he procurado hacer tanto bien, 7 en que tanto
he tenido que sufrir por Intentarlo, lo más que podía tener seria que se
me lmpátara algún error, pero nunca que se me dirigieran ofensas da ese
grado El estado de espíritu que ello me ha produoido, 7 que quien oonosoa
ni oaráctar podra bien imaginar, me impide encarar este oaso con la lmparolalidad 1 serenidad que a mi mismo me debo Por lo oual me permitirán mis
compañeros da actuación que me excuse oomo lo hago de Intervenir en esta

�Pivel Devoto:

Resolución del Consejo ¿el 27 de febrero de l^i;é.
El Consejo de la Facultad de Humanidades y Ciencias, 3in perjuicio de las
de3ic^aciones de encargados de cursos y cursillos,que, en cumplimiento
de la ley, le corresponde hacer, y ha hecho en parte; teniendo en cuenta que
cabría en lo posible que, por desconocimiento de personas o KKS^jiac^RWpc de
aspiraciones, se llegara a omitir alguna designación justa y conveniente
Dará la Facultad, hace saber que, hasta el treinta de marzo del año en
curso, recibirá, e -invita a que le sean presentadas, aolicittudes de as
pirantes para dirigir cursos y cursillos, con desi^naci^n de materias(o pun
tos especiales de materias) y especificación de antecedentes personales,
m^ritos, títulos, programas, etc.; aspiraciones que serán tomadas en cuenta,
eüi cuanto crea el Consejo corresponda, sea actualmente, sea en un futuro en
que los medfcs económicos de la Facultad, actvalmente precarios, lle^uen
a permitirlo.

El Profesor Pivel Devoto con fecha marzo 2 presentó su aspiración. Esta
as^iración fue resuelt^ en la sesión del ^^nsejo del din 8 de marzo de
I9I4-6, Véase el acta número 25. Libro número 2 de Actas, Pa^, l^.*

en s e s i ón
El Consejo, BKXjiBx^^Dczijfes del día 8 de mayo de 1QÍ¡.6. (véase nota íwí'inis
del acta citada^ resolvió hacer saber públicamente que, con motivo del
llamado a aspiraclpnes que se hi^o a la^ personas que d^searan diricir cur
sos o cursillos

en la Facultad, ll.5jr.ad0 al cual se han presentado, entre

los aspirantes, varios que el Consejo cree capacitados para desempeñar esos
car^os, pero cuyo número eccede a las posibili^ades económicas actuales de
la Institución, ha de entenderse que el hecho de que ciertos nombramientos
no se hayan efectuado, no importa un rechazo de aspiraciones, sino sólo una
consecuencia de la limitación económica referida; y que las aspiraciones que
se encuentran en este caso, quedan en situación de ser tenidas Qn cuenta, c
cuando mejoren las circunstancias materiales, o, más adelante para estable
cer alternación de cursos.

El señor Pivel Devoto presenté nota el lk. de mayo de lylié, pidiendo explica,,
clones, etc. y otra nota el 17 de mayo pidiendo copia del/8dS ele mea.
las resoluciones respectivas fueron tomadas por el Consejo en la sesión del

�^•^ ,&lt;*

^/^t^A..^,^n ^otivo del

llamado a aspiraci^nes que ae hl,^o a las persona^ que d^searan dirigir cur
sos o cursillos

en la Facultad, llamado al cual ae han prese^tado, entre

los as^irantes, verlos quo el Consejo cree capacitados para de^e^peñar esoa
cargos, pero cuyo número e^^bede a las ^o^iu.ludadas ocanó:aicus actuales de
la Institución, ha Ce aatendorso que el iiecuo de ^ue cierto^ noni^ rai^ien^os
no se hayan efectuado, no iin^orta un rsoi^fizo da aa^-iro^ioiioa, aiao sólo una
consecuencia de la li^itación económica reí^rld^; y que las as^i^aciones que
se encuentran on este caso, quodaii en eitueci^n de sar teni^as en ouenta, c
cuando mejoren las circnnfcta.ic.es ..ia U;rialee, o^ ^áa adela^te para estable*
1 car alternación de cursos"

�•-^&lt;.

fl_*&lt;u ^^f^í

"f L rrofssor FitHbl^ propone a* ^rate la *o;.lra

sentada por ol ortoí- ^^(i^ ^, PiTs^^vota^p
un eiarís s^^brt *'tr. Pro^incia Cl^^ie^ a^^- ^
eetéi p^opueetfi es puesta a \fQ'ú^ci6t^-p&amp;v ^

dictar

�-ir. l^j^

eí&lt;i.&lt;íc A^v-

".

I -~~-&lt;Z^&lt;jl4*

&gt;-Q-

.^.•t&gt;o&lt;^1,v

-*---Sr.—'í¿i^t

— ÍV^vt-

¿Ht.t ití

\/ l^ ^

�...-•".

•

HonteTldao, Julio Sflde

Seflor Rootor a la universidad da la Rapúbllo,
Doctor Joaé Pedro Várala

'.'. •

•",

.

..

.

•• '* ,:.

.'.., .'' . c

•

Tongo al agrado d*. remltirlat

adjunto a la presente, ai aaunto Ma^BBaptadUn^aOa^t p^
dUtodo inforraaa raaltzado por al aeñor Sanador Doctor
Robarte narro, referente a la oandlóotura dal profe
sor Safior Juan E, ^i^al Devoto, para llenar una oatadra en la Facultad de Humanidades •
.

•:

"

..
HDE.

"

."

•':^•

- '• -•

" ••••••.'•

'-i'-. '

'

..'

„••'•''•

'• •

Saluda a usted muy atentamente.

.•,"'•'•"

,

/

• •••"...'.'•":.

luis Olordano
Secretarlo .

Carloa Vas Forrolra

..^--

Dlreotor

'

\ ¡; •'.-

�PJYJ 824003
Sigue P.lí2 02Í^.OOl|..
UNIVERSIDAD de MONTEVIDEO
FACULTAD
humanidades y ciencias COPIA. Ministerio de Instrucción Publica -y Previsión..

Social. Montevideo-15 ^un I9I4.6. .^^ 12Q3A2. ^^mara de
Senadores. Montevideo, ^unio 10_ de 1^6, Al Ministerio
de Instrucci^n Pública y Previsión Social.- Por reso
lución del .Senado^ de fecha_de hay, re-pito a ese M^
ni^terio,-copia legalizada de la.s manifestaciones for
^uladas por' el señor Senador Doctor Roberto Berro, re
ferentes a la- -candidatura del profesor Sr.. Pivel D^v-oto-, para llenar una cátedra en la Facultad de Humani
dades, Saludo a .ese Ministerio con mi mayor considera
ción.- Algeo Erum. José Pastor Salvafiach, Srio. Minis*terio de Instrucción Pública y Previsión Social.-^on
tevideo, 13 de junio de 19I4.6- Acúsese recibo j pase
al Sr. Rector de la Universidad, estimándole quiera _
•disponer su envió a la Facultad de .Humanidades y Clon
cias, a fin de que se sirva producir el informe que
estime oportuno^ Por el Ministro Pedro .D. Acclnelü,
Dir^ctor de secciones., Rectoría de la Universidad, Mon

t^vidso 15 de Junio de 19^6, R^cibido tioy, anotado con
,el N^ 1125 al folio 191. R.E.Z Montevideo, junio. 15
19)4.6. Pase al Consejo Central Univ^rsitario. Várela.
Rector. Felipe Gil Secretario Cíeneral. Montevideo ju

lio 1^ de I9J^6, El Cons^jo Central Universitario, en
sesión de esta fecha, sancionó la siguiente resolución
Pase a informe de la Facultad de Hunanldades y Cien-

�cías. V reía, Rector. Feli^e Gil. Secr^t^r^o gen^ral.
Secretarla .del Senado. .SEÍíOH BERRO.- Ha adquirido en
estos últimos .días pública notoriedad, una ^rave injvg_
fcdcla, a mi .juicio, en una de las secciones que In^e
gran la Universidad de la República.- Injusticia que
^creo tiene que tener un eco critico en el Parla^ento
^donde deben decirse bien cla^amente todas estas todos
--estas cosas^ pero donde yo no voy a trner, haciéndome

cargo de loa informes que ten^o, que al fin de cuentas

-reconozco que podrían ser equivocados, sino que.quie

^ro se licitarlos a quienes están on e.1 deber de suninls
trar al Parlamento todos los Infones referentes a este
asunto. Hablo de la Facuitad de Huma rilde des, donde s^
hizo un llamado de aspirantes para provisión d^ ,las

'

distintas cátedras.-En lo que se refiere a la cátedra
de Historia, se presentó un verdadero maestro, a pesar
de sii juventud, el se^or Pivel Devoto- Pivel Devoto
no puede merecer de nadie que lo conoz^a personalmente
o por s^s obras, sino los elogios más encomiásticos.
(Apoyados) Se trata da una para: na de extraordinaria
probidad Gientlfica y moralidad privada, y que tiene
como antecedente que demuestran el valor de su.cultu
ra e inteli^encia, las obras publicadas, algunas de
ellas triunfos verdaderamente sus tanciosos, en concur
sos de oposición que han decretado el éxito de este

�P^^ 824004
Antecede P.II* 8?Jj.OO3^ Sigue

P.K" 8;})[J.|.?.

UNIVERSIDAD de MONTEVIDEO
FACULTAD
hum^n/dadfs y cfENC^s

distinguido compatriota. Es aderaás en la propia Uni

versidad maestro de la juventud; ea administrador ce
loso y brillante de uno de los servicios más importan
tes de nuestra historia, el í.'useo Histórico ^acional.
•Y como si eso no fuera bastante, caracterizan a su

persona, un espíritu investigador sereno, sereno en
la investigación y de absoluta imparcialidad en el co_
mentarlo que siem^re está de acuerdo con la corrección

de su conducta y parec^res. La candidatorua del pro
fesor

Pivel Devoto, sin embargo, -yo en estos momen-

"ton quiero no sabor los informes que han lle^ado a mis
oídos, sino decir los hechcs,- he sido descartada,
dándo^e cargos similares a otros de mucha ^.enor auto
ridad cultural y científico que la que tiene la per
sonalidad joven a que me s^tcy refiriendo. Esta lnjus_
ticla de la cual se debe hablar en el Senado y que pti
ra juzgarla necesitamos tener los datos que nos per
mitan apreciarla, tiene para mí, vista asi de lejos,
m&amp;3 ^ravedad, porque viene de la Universidad, de esa
querida Unive^sidad para todos nosotros, en donde no
dcloe privar otro pensamiento que el de la rasón más
serena y el respeto e todas las opiniones, especial
mente cuando se trata de una ^acultad de Humanidades
en donde se quiBre fornar a la ^ente nueva en estudios
que hasta ahora no han sido rnuy extendidos en nuestro

�medio Yo desearía, sefior Presidente, que la versión
^taauigráfi ca de estas palabras que pronuncio, que re.-[presentan una censura, no fundada en documentos q^e

'

j^eclaino^i sino en lo que se habla por a.hi, sea pasada
el Mini^terio de Instrucción Pública y Previsión Sopara que él solicite do la ^acultad de .Human i d^
-jdes que inte^ra el conjunto de la Unive? sldad, los d_a
i

¡tos referentes a lo que he pasado allí. No puede hr.-

,ber ningún inconveniente en qu e ésto se solic^te, PO
•*~que la mayoría de -los miembros de ese Consejo de la

Facultad de Humanidades, son per^onas que en una u o-

tra forma, se han mostrado siempre partidarios^ de las
sesiones públicas y de la publicidad do lo que se re
sue^ve, en los Consejos Universitarios; y esa publicó^
dad no se ha hecho ahora, y la q^ere^os nojsotros para
poder apreciar si este asunto que trai^o, si el recha^
^0 de la justa aspiración del señor ^ivel Devoto, ftie
ne teda la ^ravedad que a ni juicio le debemos conce
der, y entonces, si así fuera, el Senado estaría en el
deber de proceder con verdadera ener^ía, p^ra que es
tos extremos que hacen mal a la cultura del país, no
vuelvan a repetirse. I^^da más. (Muy bien), ES ^0FIA

PI5H1 DE SU ORIGINAL, (fir^a ile^ible) ^ontevideo ju
lio 13 de I9Í4.6. Recibido hoy. Pasa al señor Director.
Luis 'Mord^no. ^ontevideo, julio 1^ de l^ii.6. Pasa al

�^824005
UNIVERSIDAD de MONTEVIDEO
FACULTAD
de

humanidades y cíencus

Consejo a sus efectos. Vas Perre^a.
Tíontevideo, julio 2l^ de 19^J-ó. Sn su sesión de
feca, el Consejo, con Ir excus^ción del s^^or ^aa Fe
rré i^ a, aprobó por unanimidad, la si^uiente contesta
ción al pedido de informes solicitado por el Consejo
Central Univers^tario con respecte Q este a^vnto.

///y/////////////////////////'/// ///////////////////
/////////////////////i////, V////.V///////////////////
• • /////////////.'////.' //////////////////////////A'////
//////•'/////////////.'///////////////////.'///////////A
Esta Cons^jo, oiflindoa* a l*a dliposiolons ú* 1* ley
da oraaolin da 1* F^oultad daba provaar la* oitadra
por oonourso da oposición| pi po puada daalgnar dlrootMBti ppof aloras anos^gados da ragantar sur sos mi

je, axtenslin no axoada la dal ano laatlvo. Al lnloisr
sus trabajo! al ^oniojo aoord6 la oraaolon da varias
oítadra, habiéndose efeotuado los llamados a ooncur.
so oorraspondlantas; al ulano tiempo, oonalderé oonveniente, para lniolar de inmediato las actividades
da la Faoultad, encargar a oler^a número de jmnt&lt;,uinf**
Ma^^esarrollo de curaos por deslgnaelon dlreota, Sa
quiso disponer, a tal efecto, da una lnfornaoion au&gt;

�pila aoeroa 4 quienes podrán aspirar al desempeña da
••a* tara, para.le oual la resolvió, en seslin del
27 d fobrero publloar por la prensa al alguianta a^
tIeoi "El Consejo da la Faoultad da Humanidad

7 Clan

ola, aln perjulolo da laa deaignaoiones d snoargadoa da cursos 7 cursillos, que, en cumplimiento da la
ley, la oorrespond hoer, 7 ha hacho en parte) te
niendo an cuenta que cabria an lo posible que, por dea.
eonooimianto da personas o da aspiraciones, aa llega
ra a omitir alguna designaoldn Justa 7 conveniente
para la Facultad, hace aabar que, haata el JO da mar10 dal afio an ourao, reoiblrá, a Invita a que le aaaa
pre^entadas, solicitudes de aspirantes para dirigir
oursos 7 ourslllos, oon designaoión da materias (o |i
tos aspaoialea da saterías) 7 eapeolfloaclon de ante
cedente peraonalaa, méritos, títulos, programas, etc|
aspiraolonaa que aeran tomadaa on ouanta, en cuanto
orea el Consejo corresponda, sea otmalmont, sea en

un fu^uro an que loa madios económicos de la Facultad
aotualaent precarios, lleguen a permitirlo". Jaita
la aimple lectura dal atlso transcripto para oomprondar que, al for^ular eae llamamiento, el Conaejo no
aa obligaba a designar a qui^iea presentaran au candi^

datura ^a preaentaolSn de los postulantes no les tr¿
bula ningún derecho, ni siquiera el de que sus solicJL
tudas fueran consideradas. Por lo damas, la no desig-

�P M 824014
UNIVERSIDAD efe MONTEVIDEO
FACULTAD
HUMANIDADES y CIENCIAS

do alguno da alias no podría aar aonaldorada
sobo roobasa da ana asplraolonea e oomo i)aaiiinniii1iiiloj
to da sus mérito* porsonalos, dooontes a olentlflooa
H Consejo sa enoargó da expresarle poblloanent, por
aouordo adoptado al 8 da maf^i'Mediante un nuevo avi

so publloado por la prensa, al Oonaojo biso sabor lo
alguient I "Osa motivo dol llamado &gt; aspi^aciones qua
aa hlaa a laa personas qua dssaaran dirigir ouraos a
auralllo an la Paoultad, llamad* al oual aa han pro
sentado, antro loa aaplrante, varios que al Oonaejo
araa eapaoltadaa para desompeftar eaoa oargoa, poro

,

ouyo número azoada a las poslbllldadea eeenomioaa ^)0"
tóalas do la Xnstltuolon, ha da entenderás qua al heoho da que alerto nombramlantoa no aa hayan efeotuado, no Imparta un reobaao da asplraelonos, sino silo
una soneoeuonola da la llmltaolón aoonomlaa raforldaí
y qu las aaplraolonos aa aa encuentren en asta eaaa,
nadan an sltuaolon da aar tenida en cuenta, auands
mejoran laa olreunstanolas matarlalea o, máa adelan
te para aatablaoar alternación do ourao". Beaba la
primera da las publleaslones tranaerlptas, y dentro i
dol plago oua an alia a señalaba, se presenté un
gran numere da personas que. Invocando sus titules y
trabajos, solleltaron ser designadas para diotar cur
aos. Todos esos espedientes fueron puestos a dlaposl-

�alfa *• los miembros del Oonaejo para que pudi^ran ;
examinarle* een el neeeaarle detenimiento Debe haeer,

ae notar que da l^ totalidad ^^ aaaa •aplraelenoa
anchoa aspirantes aa fueron nombrado, designándose solamente a alguna da laa paraonaa que laa auaorlblan.
íor la danta^ ooao al Ooneajo nanea antandl^ qua al •
lla^ado a aaplraelonaa limitara ana padaraa da neabra.

alante llaltaolon qua no habría pedido l*ponerae ala
Infringir la ly- al alaao laape da no dattgnt a. al
gunos de les peatnlantas aantrat^^ a personas one no se
hablan preeentado a dlaho llaaado para la dlrwoion de
otros sursosi Aunqua elle paresoa Inneoeaarla^ al Coa
saje se adelanta a e^presar te no peaaron en el ínl

•0 d sns laabroi, para las doslgnaolones efeotuadat^
otro otlTo

1

oonTanlanelas da la Faooltad^

daeldlandose el Mtableolnljlíto de los mrsos inte pm
. reoleroB wtm ¿tiles e neeeaarlos la da toda ovldenela

ie tanto para determinar malas habrían da ser las
matarlas da los curaos oes para dealdlr quitaos ha

brían de ragantarloa( eatá^Consaie posee amplio faou^
tadeSt aln qua un llamado a aaplraelonaa aloanoa a aoa,

trlnglr al grado de dlasraslonalldad de que gasa para
efectuar desigualónos Pe ello no debe deduolree que
•us rasoluolonea no puedan ser ravlaadaa. La. ley de j
I93I1. diapone ana da loa aouardoa adoptado por lea Coa,

�(feP^^833Í96
UNIVERSIDAD &lt;*

MONTEVIDEO

FACULTAD
humanidades^ , ciencim

„.,„, d. la p^stad, aún de los que se tomn n ejer

cloio de faoultadea disoreoionales, se puede reourrlr
pasa ante 1 Consejo Universitario dentro del plazo de
10 días. . B^ el caao que motiva eate informe, el
señor Plvel Devoto presentí eu aspiraolón oon feoha
29 de marco. Ella fue 00nslderada en la aesión del 8
de mayo, no oontando el aapirante oon la mayoría ne-

oesarla pare^^r designado. Se lee en el aota da dicha
•eaióni "El Profesor Estable propone se trate la aspiraol¿n presentada por el señor Juan E. Flvel Devoto
para diotar un curso aobre "La Provino 1 Clsplatina".

Disoutlda esta propuesta es puesta a votaolón por el
señor Dlreotor, resultando negativa". El aeflor Flvel
Devoto^ al tener conocimiento de dloho aouerdo, por
nota del 14 de mayo pidió explicaciones al Consejo
aoeroa de loa motivos que le habrían determinado! 7
por nota del 17 del mismo mes, solicitó oopia del ao^
ta de la sesión en que ae oonsidero su kolioitud. El
Consejo resolvió tales solicitudes en su se ion del
5 de Junle. A la nota del II4. de mayo se contestó 1 "
. No obstante la lmprooedenola legal de este pedido de

te pareee oreer que el Consejo de la Faoultad baya
podido enearar desde algo punto da vista personal
su aspiración a dictar un ourao, este Consejo deola-

�ra# con carácter general^ que en ninguna d bus dell*

beraolones ^^esoluciones han Influido ni Influirán
en ningún caso otras consideraciones que las relati
va al rae^or funcionamiento de la Facultad Y notlf1*
quese al Interesado"• Y a la nota del 17 de mayo se
contest^t "SI Consejo^ en la sesión de esta feote -y
admitiendo la excuaaolón planteada por el señor Dire
tor Doctor Carlos Vas FerréIra- resolvió expedir oopia
certificada del acta solicitada por el señor Juan E.
Plvel Devoto observándole los términos del saludo em
pleado en su nota de dies 7 siete de mayo de mil nove;
cientos cuarenta 7 seis 7 notificarle esta resolución*.
La notificación ordenada se extendió el 12 de Junio,
31 el señor Pivel Devoto ee oonslderó afectado por el
acuerdo del 8 de 10^70 adoptado por el Consejo en uso
de sus facultades legales 7 que no importaba el r^chaco de su aspiración según lo resuelto en la misma fe
cha pudo haber ejeroltado el recurso que establece la
ley universitaria de 19^ pase ante el Consejo ünivej^
sitarlo, en cuyo oaso este Consejo habría defendido
sus competencias legales en materia de designaciones*

Pero ese recurso legal no ha sido interpuesto*

�5650

Montevideo, mayo 14 de 1946
Sñor Director de la Facultad de Humanidades
Dr. Carlos Vaz Ferréira
El que suscribe habiéndose presentado al llamado de aspiraciones para dictar cursos en esa F^cultad. ante el Consejo exponei

12- ^¿ue dada la importancia del tema oue se proponía
desarrollar, que corresponde a una etapa peculiarisi-

ma de la vida del país}
22- ^ue dada la objetividad de sus méritos concreta
dos en libros, publicaciones de toda índole, investi
gaciones, hechas al margen de toda remuneración;

Se considera en el derecho indiscutiole ue solici
tar que las autoridades dirigentes de esa Facultad
fundamenten las razones por las cuales no se ha aten
dido su petitorio. Esta solicitud se halla, además,
justificada por una publicación aparecida en la pren
sa, según la cual existen aspirantes "Hue el Consejo

cree capacitados pera aesempeñar esos cargos, pero cu
yo número excede a l^s posibilid^des econor.icas actua
^les de la Institución". Esta indeterminación, '^ue co
mo no escapará a la de^ocrática comprensión del Sr.

- Director y demás consejeros,.no puede satisfacer a
los aspirantes convencidos de sus capacidades, es una
razón demás que mueve al suscrito a solicit^r áe las

�! autoridades que se pronuncieni a) sobre si su aspiraI ción está comprendida dentro de las limitaciones ge
nerales del orden económico, o, b) si su no admisión
^ o si su exclusión corresponde a alguna otra razón
que en este caso solo podría ser de índole personal
que debe ser ampliamente justificada, por las ultei

¡ rioridades de derecho que puedan corresponderle al
¡ suscrito.

Saluda al Señor Director muy atentamente

Juan S. Pivel ^evoto

Montevi^eo mayo 14 de 1946,Rocibido noy.Paaa a conaidoració'n clei Consejo por or^cn
verbal dol señor Director.-

I^ ontoviaoo ^unio 5 áo 1
i
El Consajo do la Fa^ultad on la sesión do l-i'foq.na

resolvi^:"Uo obstante la improce^^oncia legal do osto
podido do 0/plicacioneB;rosultando do osta nota quo ¡
ol fir^ante parece creer que el Consejo de la Facultad
haya podido oncarar dosdo al^iin punto do vista perso
nal su aspiración a dictar un curso(c3to Consejo doclara.oon ca^cotr general,q^e en ninguna do sua delibera
ciones o resoluciones han influido ni influirán en ning^^n caso,otras consideraciones que las relativas al me-

�/'

/•

0.25
o;r fanoionamtento ie la raoultaíL.'T motifíiiuoBe al
interesado.-

Kontevideo ^^nio 13 de 1946.Bn esta fecha notifiqu^ la precedente resoluci^n al
señor Juan t. Plvel Devoto.- Conste,-

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="12">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2383">
                  <text>Archivo Central Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2384">
                  <text>Archivo&#13;
Archivo Central Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2385">
                  <text>Historia Institucional&#13;
Nuestra facultad fue creada por Ley 10.658 en 1945. El texto aprobado en la Asamblea General del Poder Legislativo el 9 de octubre establecía la creación dentro de la Universidad de la República de la por entonces denominada Facultad de Humanidades y Ciencias (FHC), a la que se le atribuyó como finalidad esencial «la enseñanza superior e investigación en Filosofía, Letras, Historia y Ciencias».&#13;
Dicha norma establecía entre sus cometidos «extender la cultura por medio de la divulgación», «organizar investigaciones de seminario sobre asuntos que atañen a la cultura superior, especialmente los referidos al estudio de las cuestiones nacionales o americanas» y «fomentar la especialización y la investigación superiores». Además, en su artículo sexto se dejaba expresamente establecido que «El plan de estudios solo comprenderá estudios desinteresados y la enseñanza será impartida en forma que la separe nítidamente de aquella que se imparte en las escuelas y facultades profesionales».&#13;
En 1945 se nombró como director honorario por un primer período de cuatro años al doctor Carlos Vaz Ferreira y un consejo, también honorario, de seis miembros nombrados por el Consejo Central Universitario a propuesta del rector: el ingeniero Eduardo García de Zúñiga, el profesor Clemente Estable y los doctores José Pedro Segundo, Dardo Regules, Emilio Oribe y Justino Jiménez de Aréchaga.&#13;
Antecedentes&#13;
La ley que creó la Facultad de Humanidades y Ciencias resulta el corolario de una serie de iniciativas manifestadas a lo largo de tres décadas. El primer proyecto de una enseñanza superior no profesional —profundización, producción, investigación, estímulo al pensamiento original— fue presentado en su cátedra de conferencia por el doctor Carlos Vaz Ferreira en el año 1914, luego de una extensa exposición, que abarcó gran número de disertaciones, tendiente a ambientar su realización.&#13;
Dicho proyecto, en realidad, ofrecía dos direcciones ejecutivas:&#13;
a) La creación de órganos especiales de enseñanza superior no profesional, fundando un Instituto de Estudios Superiores con cátedras de profundización e investigación en ciencias, filosofía, arte, pedagogía, cuestiones sociales, etc., no subordinadas a ninguna profesión, y cuyo número lo determinaría el monto de los recursos que se pusieran a su disposición. Tal instituto, sostenía el&#13;
doctor Vaz Ferreira, debía ser considerado «como un núcleo destinado a desarrollarse y, oportunamente, diferenciarse dividiéndose en las distintas facultades que con el tiempo habrían de existir en nuestro país».&#13;
b) Disolver enseñanza superior no profesional en las otras enseñanzas: en las de las facultades profesionales y en las de Secundaria-Preparatoria, Normal y Primaria.&#13;
Años después, en 1925, el Consejo Nacional de Administración, mientras era ministro de Instrucción Pública el doctor Carlos María Prando, remitió a la Asamblea General un proyecto de creación del Instituto Nacional de Cultura, que tendría por finalidad «dictar cursos libres de extensión universitaria y cultural dentro de las siguientes materias: Historia de la Filosofía, Historia de la Civilización, Historia del Arte, Historia de las Religiones, Historia del Uruguay, Historia Americana, Filosofía de la Historia, Pedagogía, Ciencia de Educación, Estética, Biología, Psicología, Sociología, Filología, Etnología, Arqueología, Antropología, Geología en sus relaciones con la Historia, Economía Social, Literatura, Artes, Ciencias, Matemáticas y Ciencias Físicas y Químicas».&#13;
En sus fundamentos, el mensaje expresaba que atendía a «una exigencia de nuestros progresos morales, que imponen en el orden intelectual contornos más dilatados que los de la enseñanza profesionalista y utilitaria» y que el instituto proyectado debía considerarse como un bosquejo de Facultad de Filosofía y Letras, pues contenía sus elementos fundamentales, lo que permitiría hacer un ensayo de ella, «sin impaciencias ni precipitaciones, y con la ventaja, a la vez, de ser menos cerrada, de no ser profesionalista, y de ajustarse en sus gastos a la situación financiera que el país pueda permitir».&#13;
Posteriormente, en 1929, el doctor Carlos Vaz Ferreira, en ese entonces rector de la Universidad, presentó al Consejo Universitario un proyecto de Instituto de Estudios Superiores, fundición de los que&#13;
había presentado en 1914, que fue aprobado con leves modificaciones y elevado al Poder Ejecutivo. Propugnaba la creación de las siguientes cátedras:&#13;
•	 Ciencias Matemáticas (esta designación, como todas las siguientes, se entendería en un sentido amplio, comprendiendo ciencias afines, conexiones y proyecciones de cada rama científica)&#13;
•	 Ciencias Astronómicas&#13;
•	 Ciencias Físicas&#13;
•	 Ciencias Biológicas&#13;
•	 Filosofía del Derecho y de las Ciencias Jurídicas&#13;
•	 Ciencias Sociales y Económicas, con aplicación especial al problema socialCiencias Históricas en general&#13;
•	 Historia Nacional y Americana&#13;
•	 Estética y Filosofía del Arte&#13;
•	 Historia del Arte&#13;
•	 Filosofía de las Ciencias&#13;
•	 Historia de las Religiones&#13;
•	 Psicología&#13;
•	 Filosofía&#13;
•	 Pedagogía y ciencias correlacionadas,a las que se les agregarían cinco más cuyas materias iría determinando el Consejo Directivo del Instituto según las necesidades e indicaciones que se presentaran. «La índole y funcionamiento de esas cátedras se entenderá ampliamente en el doble sentido de que, por una parte, los profesores estimulen y dirijan la profundización y la investigación en su caso, y, por otra parte, encuentren en su propia función estímulo, motivo y facilidad para dedicar ellos mismos actividades en esa dirección».&#13;
El Consejo Nacional de Administración envió el proyecto a la Asamblea General, pero redujo a seis las veinte cátedras que el primitivo establecía. No llegó a ser tratado por las Cámaras.&#13;
En 1938 el Poder Ejecutivo, mientras era ministro de Instrucción Pública Eduardo Víctor Haedo, envió a la Asamblea General un proyecto de creación de una Facultad de Humanidades y Ciencias dividida en cinco secciones: a) Ciencias Físico-químico-naturales, b) Letras (Literatura e Historia), c) Filosofía, d) Bellas Artes (Dibujo, Pintura y Escultura), e) Pedagogía.&#13;
El Consejo Directivo de la Facultad podría otorgar el título de doctor en cada una de las especializaciones comprendidas por dichas secciones y el diploma de profesor por cada uno de los cursos completos comprendidos por ellos, así como el título de profesor de enseñanza media en Filosofía, Letras e Historia.&#13;
La Comisión de Instrucción Pública de la Cámara de Representantes introdujo diversas modificaciones al proyecto del Ejecutivo. Entre otras, eliminó la sección de Bellas Artes por considerar que ellas necesitaban «su sitio propio en la universalidad de la cultura, y no puede una Facultad de Humanidades y Ciencias abarcar, sin mengua para su obra esencial, esta actividad, que solo sería en ella un órgano secundario y menos atendido, perdiendo jerarquía y realidad». Asimismo, suprimió la sección de Pedagogía porque, en su concepto, correspondía a la necesidad creada por problemas que debía resolver la sección de Enseñanza Secundaria y Preparatoria. Aprobado en esas condiciones en la sesión del 10 de setiembre de 1941, pasó a la Cámara de Senadores, cuya Comisión de Instrucción Pública eliminó la división en cuatro secciones a que habían quedado reducidas la seis del proyecto original del Ejecutivo, por considerar que era preferible que la ley no lo estableciera preceptivamente; expresaban que lo esencial en ese momento era constituir la Facultad y determinar sus funciones principales, dejando a la autoridad docente la organización de los cursos en la forma en que lo juzgara más adecuado hasta que la experiencia permitiera una reglamentación eficaz. En cuanto a la formación del profesorado de la enseñanza media, que la Cámara de Representantes había suprimido del proyecto del Ejecutivo, quedaba de nuevo establecida como uno de los fines de la Facultad.&#13;
Este proyecto fue sancionado por el Senado el 30 de diciembre de 1941.&#13;
El 18 de enero de 1943, el Poder Ejecutivo, con el doctor Cyro Giambruno como ministro de Instrucción Pública, solicita al Consejo de Estado la consideración de un proyecto de decreto-ley por el que se creaba una Facultad de Humanidades. Las funciones que le adjudicaban eran: a) Investigación y enseñanzas superiores de Filosofía, Letras, Historia y Pedagogía, y b) formación del profesorado de enseñanzas secundaria y normal.&#13;
Vigente este decreto-ley, permaneció suspendido en sus efectos.&#13;
El 15 de marzo de 1943 el diputado doctor Dardo Regules presentó a la Cámara de Representantes un proyecto de ley ya estudiado e informado por el Consejo de Estado que no llegó a tratarse antes de que finalizara su gestión.&#13;
La diferencia fundamental con el proyecto del doctor Giambruno —además de la eliminación de la cláusula por la cual se encomendaba a la Facultad la formación del profesorado de enseñanza media— era que restablecía para la nueva Facultad su dependencia de la Universidad, contra la autonomía concedida por el primero.&#13;
El 13 de noviembre de 1944, el mismo doctor Regules presentó a la Cámara de Senadores otro proyecto más reducido, capaz de merecer sin dificultades el apoyo de los diversos sectores parlamentarios y que el rector de la Universidad, doctor José Pedro Varela, había sometido al Consejo Central Universitario. Sintetizando las diversas iniciativas, la Comisión de Instrucción Pública del Senado presentó el proyecto definitivo.&#13;
Actualidad&#13;
La facultad es la principal institución universitaria para el desarrollo de las ciencias humanas en el país. El fomento de la «investigación pura» o teórica que aporte al conocimiento original, así como los estudios en materia cultural, son rasgos distintivos del desarrollo de las humanidades en la Universidad.&#13;
El enfoque crítico para interpretar los fenómenos de la realidad es otro rasgo, vinculado y reforzado con el compromiso político y social asumido en las luchas por la autonomía y el cogobierno y, luego, contra el autoritarismo, la dictadura y la intervención. En 1973, con motivo del golpe militar, la FHC fue intervenida hasta 1984 y al año siguiente se reinstalaron sus autoridades y órganos de cogobierno legítimos.&#13;
En 1990, tras la creación de las facultades de Ciencias y de Ciencias Sociales dentro del ámbito de la Udelar, nuestra facultad se escindió y pasó a denominarse Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación (FHCE).&#13;
A más de setenta años de su fundación, la institución ofrece ocho licenciaturas: Historia, Filosofía, Letras, Lingüística, Educación, Antropología, Biología Humana (compartida) y Turismo (en Maldonado y binacional en Salto).&#13;
También forman parte del organigrama académico de la Facultad los Centros de Estudios Interdisciplinarios Latinoamericanos, Uruguayos, Inmigratorios, Gallegos y el Centro de Lenguas Extranjeras, así como la Cátedra Unesco Agua y Cultura y el Observatorio de Políticas Culturales.&#13;
Por otra parte, en los últimos años se han diversificado los estudios de grado y han sumado la modalidad de tecnicaturas: Interpretación Lengua de Señas Uruguaya-Español (en Montevideo, Salto y Tacuarembó), Corrección de Estilo, Museología, Bienes Culturales (opción Historia Regional y Local, en Paysandú y opción Patrimonio, en Tacuarembó) y Dramaturgia (con la Escuela Multidisciplinaria de Arte Dramático).&#13;
A nivel de estudios de posgrado, la facultad imparte la Maestría en Ciencias Humanas con ocho opciones. También se dictan maestrías compartidas con otros servicios del Área Social, el Consejo de Formación en Educación de la ANEP y el Espacio Interdisciplinario. Además de la reciente implementación del doctorado, con cinco opciones.&#13;
En el interior del país se desarrollan enseñanza, investigación y extensión permanentes en los Centros Universitarios Regionales en seis departamentos: Maldonado, Rocha, Salto, Paysandú, Tacuarembó y Rivera.&#13;
Junto con las facultades de Información y Comunicación, Ciencias Económicas y de la Administración, Derecho, y Ciencias Sociales, y con el Instituto Escuela Nacional de Bellas Artes y la Escuela Universitaria de Música la FHCE integra el Área Social y Artística de la Udelar.&#13;
 &#13;
1https://legislativo.parlamento.gub.uy/temporales/leytemp4350156.htm&#13;
Blanca París de Oddone (cord.) 1995. Historia y memoria, medio siglo de la facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación. MVD FHCE&#13;
«Antecedentes de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación» en 70 años de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación, FHCE. Agosto 2016.&#13;
«Siete décadas de continuidad y cambios», Álvaro Rico, en 70 años de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación, FHCE. Agosto 2016.&#13;
Fuentes:&#13;
Blanca París de Oddone (cord.) 1995. Historia y memoria, medio siglo de la facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación. MVD FHCE.&#13;
70 años de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación, FHCE. Agosto 2016.&#13;
&#13;
Breve historia del Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
&#13;
El Archivo Central Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación depende del Sr. Decano. Está ubicado actualmente en la Casa de Posgrados.&#13;
Cuenta con un Técnico Archivólogo desde el 4 de febrero de 2002.&#13;
En el archivo se encuentra el conjunto orgánico de documentos producidos o reunidos por la facultad en el ejercicio de sus funciones, al servicio de su utilización para la gestión administrativa, la información, la cultura y la investigación. Contiene 500 metros lineales aproximadamente de documentos. Sus fechas extremas van desde la creación de la Facultad de Humanidades y Ciencias hasta la documentación de nuestros días. El núcleo documental original se irá engrosando paulatinamente, según se produce el desarrollo de la institución universitaria.&#13;
El archivo sufrió dos mudanzas, cuando la institución se mudo de local, en ambas mudanzas se sabe que existió numerosas pérdidas de documentación relevante.  &#13;
En el momento de asumir el cargo, el archivo no contaba  con organización archivística, este era un lugar sucio, muy desprolijo, no contando con personal de limpieza, ni personal afectado al mismo, salvo para ingresar o buscar documentación, siendo los mismos funcionarios de Sección Reguladora que lo hacían. . Sirviendo muchas veces de depósito no solo de documentos sino de todo aquello que no servía.&#13;
La documentación se encontraba en cajas, en bolsas, atadas y en el suelo. Algunas numeradas por legajos, ignorándose que contienen con exactitud. Existían carencias de contenedores documentales: cajas de cartón libres de ácido, estanterías de metal, mesas de trabajo, etc. &#13;
En el año 2005 y 2006 se logra que el Archivo reciba ayudas del Programa ADAI, financiando la propuesta presentada. Es aquí cuando se empieza a tener en cuenta la función del archivo y  comienzan  a cambiar las cosas. &#13;
Actualmente las funciones del Archivo Central Universitario, han aumentado, teniendo a cargo el Centro de Documentación e Información Archivística y Digitalización de la FHCE.&#13;
</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2386">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="48">
              <name>Source</name>
              <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2387">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2388">
                  <text>1945 hasta 2014</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2389">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Lic. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín&#13;
Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="42">
              <name>Format</name>
              <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2390">
                  <text>Archivo papel, fotografía y digital</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2391">
                  <text>Español &#13;
Otros</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2392">
                  <text>Expedientes, correspondencia, circulares, documentación contable, fotografías, legajos docentes, etc.</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="43">
              <name>Identifier</name>
              <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2393">
                  <text>UY858-UDELAR-FHCE-ACUFHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="38">
              <name>Coverage</name>
              <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2394">
                  <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="962">
                <text>Juan Ernesto Pivel Devoto&#13;
Legajo 6 Carpeta Nº 71</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="963">
                <text>Petitorio para dar curso sobre tema : " La Cisplatina"&#13;
Solicitud&#13;
Resolución del Consejo sobre solicitud&#13;
Nota pidiendo explicaciones&#13;
Carta manuscrita sobre resolucion&#13;
Copia fiel  de pedido de informe por parte del Senador Roberto Berro&#13;
Legajo 6, carpeta 71&#13;
&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="964">
                <text>Juan E. Pivel Devoto solicita dar curso sobre " La Cisplatina" en la Facultad de Humanidades y Ciencias siendo rechazada por el Consejo Facultad. El mismo pide informe sobre dicha resolución.&#13;
El Senador Dr. Roberto Berro pide también justificación ante tal  "injusticia".&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="965">
                <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="966">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="967">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="968">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="969">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="970">
                <text>Expediente</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="971">
                <text>UY858-UDELAR-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="972">
                <text>Montevideo- Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidad y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="973">
                <text>Marzo-Mayo 1946</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="111">
        <name>La Cisplatina</name>
      </tag>
      <tag tagId="110">
        <name>Pivel Devoto</name>
      </tag>
      <tag tagId="112">
        <name>Roberto Berro</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="105" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="171">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/01942348ba89fc62ff95412eca239691.PDF</src>
        <authentication>dd356134fba362c0d0b3fe76f25491bc</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1035">
                    <text>FACULTAD d^ HUMANIDADES Y CIENCIAS
SECRETARIA^&gt;

CARPETA DE ARCHIVO
.^ _3B_

CONTIENE:
Emilio Rfffr

(BgsSíSgtoX.. (aapiraol^al.

�Montevideo, 5 de mano da 1946

Al Honorable Canoa Jo de 1 í acuitad de Humanidades y
Olenolae da ílonteTideo^^'_'.'
^:_'_^

..'....iíresente

_ &gt;1 que aabsorlbe se dirige a ese Conoejo, aoJUcitariU "reniam legendl" íara ilotar durante 1 rre
•ente aEo - í ñoras emanales- va Curso íundamental

^al idicB aoiiliar intamaolmal Bsperanto (lntrodueoiiu graoatloal, ejeroioic j literatura unlTersal), dentro de loa anadies ia la Faoultad de Huaanidades, 7 basa su solicitad en lo siguiente:
-SI susoripto presenta, oono aspirante: alpre-

paraolón unlTersitarla (dos facultades)^ fe) diploma
oHelal da Profesor de Esperante, otorgado por el Mi
nisterio de Instrucción íú^lioa de Vlena; a) 6 años
de ensénenla de ldlomaa,- 5 Sos oono profesor de Bsferanto en la -^nlTeraidad de Tlena j otras eeouelas
superiores, sobrepasando de 1,600 el número de aluanoe participantes en estos oursoa; y 1) más de 80 ~
ebras eientifioas sobre el tema de su eapeoialiBaoiór
textos en Esperanto j aeeroa de él.
Anteoedentea personales:

' •_

^

_

_......_;: ._

Jlaoido s 1891 en Oraoovia, íolonla, ouraó el
tudioa universitari oe tu la DniTorsldaJ Tagellona, di

�Cracovia, terminando ,an 1918 oon diploma de "Dootor
iurie utriusque". Tomó parte en la guerra de 1914/918
en las legiones polaoaa del llaxiecal Pilsudski y en
el ejército austríaco. Se 1918 a 19ES reallió esta
dios en la ^acultad de filosofía de la Universidad de
Yiena (historia^ geografía, latín, lingüística oomparatlya); de 1922 a 1938 actuó en Tlena oomo oand.abo
gado y profesor particular de idiomas (latín); en el
año 19^6 obtuvo diploma de la Comisicc ^etadual de
Exámenes para desempeñar el cargo de profesor de ^s
peranto ao las esouelas públicas seoundarias de .Aus- .
tria. En nombre del ^Wiener Akademisoher ^sperantisten-Tereinnt organización universitaria de estudian

tes y profesores, dirigió corsos 4e Esperanto en los
años 19^0/1936 en la Universidad. En 1937 y 1938 fue
Seoretario del Ifuseo Internacional ^sperantista, oon

sede en el I alacio Imperial de Vi en a (dloho museo cuenta con una biblioteoa de mas de 15.000 volúmenes
sobre el problema de un idioma internad c^al y es pa¿
te integrante de la siblioteoa B ación al de Tiena). Desde 1939 en el Uruguay, fuñaó por aus propios medios
el "Instituto de ^speranto Uontevldeo*, oentro cientifioo e informativo para la prensa latino-americana
por lnteimedio de sus ^Informes", de los cuales se

I

acompañan ejemplares, y ouyo último número está dedi-

�ti

teca UniTorsal, zloeiów, 1918.._,

sado al profesor' TEnriiiue Legrand, luchador Por un 1 llosa internad mal y por loe dereohce ^a lea 141 obb&gt; nacionales".-

^

^

, _._^

_,

..

1) Coautor da "Enciclopedia da Esparante" ( volú
menes, TOO páginas) edloionde "Literatura Iton-

8) ^anual da conversación, aspa rante-polaoa". Blbli í

Z) Vanual de Esperanto" (en pol^oo), Bi^lioteoa Vnl

. 4) "51 prollama del idioma universal j el Zeperan._. to" (en polaoo) sagún el írof. Sr. libela Oat-

61 "Esperanto an 10 leoeioses* (en alemán), Vlena,

6)"Miro da leotnra para prin^iplantes j omsob",
(bilingüe, en alemán y ^speranto).
7)"Blooionarlo Esparanto-alamán y alemán-Bsparanto", Tiena, 192..

•

8)"Díbobxbos esperantistas del Sr. l.L. Zamenhof"
(bilingüe an Esperanto j alemánI.Tlena, 1989.
9)"Cuentas da Orlante en ^speranto*, Tiesa, 19^0.
10) "Aor_y_ísi9lia"_da Luoiu Apulelu (traduoolón
del latín al Esperanto), Berlín, 1985.

•

//

�11) "Boonoisía soolal -ai es y qué ensena" del Irt
=BPj J.B. garohlswsM (tradueolón 4*1 íeiaooal.
Esperanto), Oraoorla, 1918. _^_.

_

..

lt) lomas ^ánenles Se temlnologla elentífloa
-

-

Internacional" (oondeneaolca de 1 otra del Sr

-_mg._ S. Ifiste "iDtematloinle 3prohnormtmg'

Bprsnto)|
^ otra, cuya lista ecapleta podría presentar 1 tu

: _:

11 lnfraaorlto espera jue, oonald erando el

ralor Sel Esperanto: a) o orno í^ndameato para estudlon
língfiistloos, segáa ooaprobaelós del Iníonae Se la_

3eoretrl del* Uga de laolones; *) sobo medio ft
ío rtaleoer loe _6entlient08 humanitarl oe _djl' eotudl^ 1
tado, basados en la eoriespiosenata en Kep rao t en
tre los estudiantes de los Urersoa países y o) te
niendo presmte el hecho gt según el ametalado tnforme Se la Secretaría de la Liga de Badenes, ya en
aaehas nolTersidades j escuelas de Bnropa se han de
signado laotorss de ^speranto^ -ese Honorable OonoeJo acogerá,^avorablemente u eolioltud y queda desde
ahora a sn dlspoelelón son las expresiones de sn más
elerada eonslderaelbn y respete

�UNIVERSIDAD &lt;k MONTEVIDEO

F^CULTAD
HUMANID&amp;DES y CIENCIAS

Yé"ase la re^uelan de carácter general de esta 8 onse.

�PLEBISCITO INTERNACIONAL
EN FAVOR DEL ESPERANTO
La Organliactón Cmtnd dI moriaUmito aap^inttittt, coa iad#
•n In^lotma, ha preparado un mwnornndum con mawricd atadla.
ttco da dlnnoa paÍMs, obre la nece^idad d* adoptar oDdalmml
•1 Eaparanto como Idioma auditor intarnadoBaL para pTM*nlale
a la OíaanUadon d* loa Hctdow ünldai.
Wtm MfnanM d* la Orgonliod¿D CUml &amp;tpnaotbla too eoattnuac!¿n d lo. qu an tal iñudo ya •fecncw con ba.n ^le
•mlstntH ^lodlila, iglin lodo 1 Di. Ednaido B^m. PinldMH
d. ChoJoTaqnlo. y Lotd BobM C^ nt •! mm d* la aoUaaa
Uga d NadmM.
Para apoyada ubi* la OJMT.. wta pálidos mi conotenntada con varios cmlrann d. mUM d* firmo. &lt;U todo. lo. paÍM
d*l mundo, laKtnn loma d* pí^^l^^lo tawroatíooal wtan n-

la Boddod Ep*ranUata dal Uruguay. iMHI^'^ti pm la Oraaaliaelom Cmwl para facluai dicha tar^ • .1 Uruguay, invlti
a todo, loa peronttatGs y ^^npatlmnl. da la Urna d*l Idioma
AaxlUar Inl.maclonal a paradpai acnTamanla a&amp; aai* hnportantlalmo plablidto *d tarer dl Eipsianlo. filmando la D*daraelop
. pata oonblbulr ^lan ofldoüioxtón cono idioma común

1 Es^eranto
rompe los muros entre los ^ueblos.

�¿Qué es el ESPERANTO?
— El ESPEBAHTO M *1 idioma Internadonal creado por •! Doc.
toi Luii Lázaro Zamenhoi, da Varsovia, idioma caro primar
manual *e publicó n 1887;
3— El ESPERANTO no pretenda lubstitulr lo. Idlomai i
•tac solamente ser un Idioma neutral, o un "segundo" Idio
ma pata toda persona dvlllxada. un medio de inWtcsmpranslon entre los qua hablan Idioma materno* diferente*;
3—El ESPERANTO m rige por una gramática sumamente tócU,
compueila de disi y seis reglas, iln exc^pcional; gramática
^ue^ e^tructurada con lógica impecable, puede ser apiendlda
por una parlona medianamente calla, en una horai

madas de lo* idioma culto* moderno*, y *eleccionadai eos rlgnroao erllerlo, paca que el idioma neutral Intemaciooal isa,
como realmanta w, pattimonlo común da iodo lo* puabloa

B—El ESPERANTO, a lamalonia da lo qua fui, en la Edad Me
dia, la lengua latina pata loa oblo y Mludloioa, ata dMflnado a ir, en la apoca en que Tl^imoi, para todo la Hu
manidad, un utUíilmo colaborador de lodat la* craadonet dsl
inqanio humano que facultan la comunicación nbre loi publo y ihm de lodos las reglones del mundo: el vapor, la

B—El ESPERANTO, gradea a n competición vocabulot 7 itotáctica, ei hablado con Igual facilidad por Individuos de to
da* las nociones del globo, sin que lo* particularidad* de
: la prosodia o acenlo psrlurben la comprensión, lo qua ha
quedado ampliamente probado en los treinta y un eongre.
•oí nnlverialsi rtaUíados hasta ahora;
7—El ESPERANTO, cus siendo un Idioma arn&amp;dal, se preita
para todos loi fin en que •• utillxan los Idioma naturales.
dado que, hablado con fhildei por lo* que lo conocen, posea
ya una copiosa literatura en prosa y verso, y comprendiendo
obra* oiiginaln y traduocSone sobre tema* lra&gt;cendentn
da Investigación clentíllca y fllotóflca.
8—El ESPERANTO no hlen ninguna (tuciptlbllidad nacional a
racial, no lelo porque esta ^ormado con contribuciones de to
dos lo Idioma*, lino también porque, conforme a la voluntad
expresa de ni autor, fama* contittayó privilegio de persona

8 —El ESPERANTO ya u halla cotulderablimente difundida por
el mundo entero, exUtiendo n lodo* los paíiis aioclacionei
consagradas al tomento, propaganda y utilización de es* pía*
doao Instrumento de Inttrcomprgntlon humana)
10 —

ESPERANTO, adamas da su utilidad Inmediata, ya cono
cida y aprovechada, encierra, como expresión de cultura y
•enttmiento, un ideal noble, ideal de reconciliación y concor^

•locblcláad. el telégrafo, la radio, la anadón t •! dnet

¡Aprended el Esperanto!
^l os abre iodo el mundo.

Éxito uruguayo: - El lcr. Congreso Nacional de
E&amp;ucaclón ^el Uruguay (27-11 - l 111-1946) apoyó en una
resolución la adopción y propagación del idioma Auxi
liar Internacional Esperanto.

�Sociedad Esperantista del Uruguay
montevideo
dirección ^o^tal, e info^mación^*!
yaguaron 1397telef. b5o46
seo* social; canelones 1296

Dirige la propaganda ^ener^l del Siperanto (O ti
Uruguay. Dieta como de Esperanto, oríleí y por
correipoodenda, elementales y de perfecciona míenlo.
Intcrlbe a io tocio* en la Li^a IntrrnclooI
de E^peraoto. Organiza Tela&lt;)ai cultor al tm en y pro
Biperanto. DUpooe de una biblioteca &gt;oetal de mi*
d* 1000 volámenei. Da cualquier información acer
ca ^el Idioma auxiliar latera ación al.
tSHHITO. cwcwriw^^ni vmtStn Sw^ Uú\.

.PIDA"
IMPRENTA - LIBRERÍA - PAPELERÍA
ENCUADERNACION
de RODOLFO OABC1A
Yaguarón 1397Colonia 1296
Teléfono: 89048

EUR SURTIDO DE LIBROS El í SOBRE ESPERflttTD

�Fecha

Liga Internacional de Esperanto
Rickm.niwotlti, • Kirtforttahiri- • lor

Sociedad Esperantista del Uruguay
Ya^oarón, 1397TeWfonoi S504Í
Montevideo - Urujpiay
a 1* que pueden •oUcttarac máa ejemplar*.

DECLARACIÓN
Creo que el problema del Idioma Internacional ef on
ataato de real Importancia al que la Orga^i^ación de la
Naciones Unldat deberla preilar urgente y serla atenciónCreo que un Idioma auxiliar mundial que tlr^* de
complemento de loi idioma* nacional, pero no to* tabtHtuyat &lt;• necesario para facilitar l^ comunicación entre
tai nacionet del mundo j para activar el progreto loctal.
En con^ideración al dio mundial del Eiperanto, áaico
Idioma auxiliar que ha tenido un éxiia aprcciable, cipero
que la Organtzación de la Nación ti Unldat contribuya
por todoi lo medio* a extender el empleo de eite idiom^,
por ejemplo, eitfmulando u emeñanza en la* eicuelu
donde te dtiponga de maettrot, y fomentando tu uttliíación en loi vlafei, comercio y correipondencla tntefnadonale^.

Tttulo

ocupación^_

Dtrcutdn

_

Nadie debe firma* m*i de un. deduadoa.

�REDACCIÓN: COLONIA 2074

SECCIÓN GENERAL

LA INTERCOMPRENSION MUNDIAL
Y EL ESPERANTO
Por al ProfMor Dr. CHARLES RICHET,
Miembro de la Academia de Ciencias, París.
En un porvenir quizá no muy lejano, existirá una lengua interna
cional, auxiliar por supuesto, porque sería una estupidez y un sacri
legio la pretensión de que desapareciesen los hermosos idiomas actuales.
Ese maravilloso progreso de una lengua única, es asunto mucho
más simplificado de cuantos traté hasta ahora.
No lesiona egoísmo nacional de ninguna clase, no choca con am
bición individual alguna, no exige ningún impuesto nuevo ni cambio
sensible en nuestra vida cotidiana. Sólo pide un mínimo esfuerzo in
telectual.
De otra parte, al presentar con insistencia esta idea, no inventé
nada. En todo caso mi único mérito consistirá en defenderla contra loa
burlas insulsas, los desdenes sin base ni gracia y sobre todo, contra
un silencio irritante, que ha resultado, al aparecer, de una tácita confura.
Cuando se habla de una lengua internacional, universal y única,
las gentes serias pierden su ecuanimidad y no pueden contener una
mueca cómica.
—-i Comprendido! —exclaman—. El esperanto.
Esía es toda la fuerza de la argumentación.

En vano se les dirá que e^ una lengua sencilla, flexible, fácil de
aprender y, más fácil todavía de entenderla.
—¡Oh, el esperanto! —os dirán.
En vano insistiréis, añadiendo que ©s un idioma que todas loa
personas del mundo ilustradas podrían entender, hablar y escribir,
con sólo tres meses de estudias, No conseguiréis sacarles de su can
tilena.
—jOh, oh, el espeíantol
Pero, hablemos seriamente, aun a aquellos que lo toman a broma.
1 El esperanto es una lengua muy fácil, que no tiene una sola
excepción en su gramática.
2 Su vocabulario es en gran parte latino. Es 1 latín de la d^
mocracia. Vocabulario latino quiere decir, francés, español, etc.
y Al cabo de tres meses de estudio — a razón de una hora por

�día — un ioven de quince año^, de inteligencia medía, podría hablar
correctamente el esperanto. Para loa ruaos, los árabes, los chinos y
los japoneses, serían precisos seis meses, debido a las profundas di
ferencias de loa alfabetos.
Ahora bien, para hablar correctamente una sola lengua — francés,
inglés, alemán, español, italiano —, son precisos por lo menos dos
años de continuados ^studios, a razón por lo menos de dos horas diarias.
Así, por cifras matemálicos, puede establecerse esta diferencia.
Mieniras que son precisas 1.400 horas para aprender una lengua or
dinaria, bastan 100 para aprender el esperanto.
¿Qué será si en lugar de una sola lengua se quieren aprender
dos o tres?
Los holandeses, por ejemplo, por las necesidades de su comercio,
por sus viaje^ y Pr sus placeres, tienen necesidad de aprender tres
idiomas: alemán, inglés y francés. El esfuerzo es colosal, Y no obs
tante, un joven holandés a costa de seis años de trabajo tan duro
como penoso e ingrato, sólo conseguirá expresarse menos que medianamenle en cualquiera de los tres idiomas. Por consiguiente, les serán
preciso a esos holandeses 4.000 horas de trabajo, contra 100 de espe
ranto. El esfuerzo oscila de 1 a 40.
Evidentemente, el esperanto no ofrece interés alguno si no existe
quien lo hable. Sin embargo, me permitiré una comparación a propósito de este asunto.
Si instalo en mi casa un aparato telefónico en comunicación con
las centrales, funcionamiento automático, etc., poseeré en realidad urt
maravillo^o aparato de física. Pero si soy sólo en servirme del mismo,
por admirable que sea el instrumento, no pasará de- ser un estorbo
más y no sabré cómo ni para qué utilizarlo. Si en cambio, estoy ^n
comunicación con un millar de abonados, el teléfono se convertirá
para mí en útilísimo aparato.
Si el esperanto, sólo se habla por un centenar de personas, culti
varle será simplemente una diversión, que no ofrece atractivo alguno.
Estudiarle será perder el tiempo. Pero si un millón de individuos pue
den obtener diálogos en es(e idioma, la utilidad del mismo resulta
incuestionable. Y si en lugar de un millón, son diez millones, el espe
ranto más que útil, será indispensable. (*)
La utilidad del esperanto es proporcional al número de indivi
duos que lo hablen. — Supongamos, según se dice en matemáticas,
el problema resuelto —ya veremos cómo puede resolverse fácilmente—
y supongamos que existan en el mundo diez millones de individuos
que hablen correctamente el esperanto y puedan escribir en este idio
ma toda su correspondencia particular y comercial. Seguramentg se
guirán hablando en sus lenguas vernáculas. Portugueses y rumanos,
checos y daneses, holandeses y polacos no tendrán motivo ni -razón
alguna para abandonar ni olvidar sus hermosas idiomas, su amada
!engua materna. Pero poseerán todos ellos una lengua universal que
habrán podido aprender sin esfuerzo, en lugar de quebrarse la cabe
za en las monótonas páginas de las gramáticas que enseñan el fran
cés, el español, el alemán, el italiano o el inglés. |Una lengua única

(*) Según el informe oficial de la Secretarla de la Liga de Naciones en
Ginebra, publicado en 1922, ue vendieron hasta entonces cerca ds 4.000.000
d^ manuales de EBperanto en todos los pafsee d^l mundo. (Red.)

�para todos los hombres eMUiadotl T^ndría enormes consscuendos
morales y materiales.
¿Qué sería preciso, pata que esta singular quimera se convirtiese

en realidad?
Primeramente, una propaganda personal activa, endiablada. Seria
•divertido, uno d&amp; esos apostolados medio en serio medio en broma,
digno de ser vividos. Para los hombrea de gran corazón, es siempre
un motivo de íntima satisfacción, ser blanco de las sosas ironías de
los imbéciles.
Mi querido amigo Boirac, rector de la Academia de Dijon, ens^ñó
esperanto a su esposa, a sus hijos y a sus domésticos. En su ^asa
sólo se hablaba el esperanto, y logró persuadir a sus conciudadanos
para que lo imitasen.
Por tal motivo, Dijon era la ciudad de Francia donde existían más
esperantistas, más que en Lyon, que en Marsella, que en el propio
París.
Si por un accidente ds lo más Improbable, me diesen la cartera de
Instrucción Pública, uno de mis primeros cuidados, sería la proposición
a todos mis colegas, los ministros de Instrucción de Italia, Inglaterra,
Bélgica, España, Polonia y Holanda, de organizar obligatoriamente
tres meses de estudios de esperanto, para los jóvenes de ambos sexos
mayores de dieciséis años.
Sí, únicamente de tres meses, y terminados éstos, una comisión
internacional recorrería Europa entera, proponiendo premios a alum
nos y profesores, según los adelantos conseguidos.
Serían en realidad alentadoras las cartas que se cruzarían entre
esa juventud esperantista de todos los paÍ3©s. Además serían posi
bles reuniones cosmopolitas, en las cuales el espíritu internacional ha
llaría su más noble expansión, gracias a e3a unidad de lenguaje.
Y para conseguir tan hermosos resultados, bastaría un mínimo
esfuerzo, una hora diaria durante tres meses.
Pero yo no la pediría, no. La exigiría, como se exige actualmente
el latín y la aritmética. Y por esta exigencia podrían conversar sin
dificultad alguna todos los habitantes de Europa, aun los más aleja
dos, como los búlgaros y los finlandeses.
Yo no seré ya nunca ministro de Instrucción Pública, pero, ¿por
qué un joven ministro, un hombre progresivo, no intenta esa fácil re
solución? Puedo asegurar que hallaría en muchos países del mundo
entusiasta apoyo.
No será nunca valedera la objeción de que el esperanto pueda re
sultar en detrimento de las lenguas vernáculas. Es preciso ser un
verdadero cretino para estar convencido de que el francéB, por ejem
plo, se habla corrientemente en las calles y en las tiendas de Chicago,
Londres, Munich, Praga, Milán, Budapest, Calcuta y Yokohama;- Me
consta que algunos salones distinguidos de estas ciudades son con
curridos por damas espirituales que hablan el francés lo suficiente
para sostener un diálogo inteligible. Pero eslo no resuelve nada. En
realidad, sólo se habla francés en Francia. El idioma francés, difícil
y complicado, no se Impondrá jamás como lengua internacional, como
tampoco podrá imponerse el inglés, cuya escritura es atrozmente an
tifonética.
Guardemos cada cual nuestra lengua vernácula, pero sacri
fiquemos algunas semanas a aprender otra en condiciones de di
fundirse por todo el universo civilizado. Lo esencial será que ^xista

�una lengua universal, fácil/ capaz de expresar todas las sutilezas del
pensamiento humano, yuxtapue^ta a las hermosas lenguas maternas.
Lo repito: en lugar de agotarnos durante tres años estudiando el
alemán, ^l inglés, el italiano o el francés, empleemos sólo tres me^es
estudiando esta lengua universal. Será suficiente para hablarla, y po
dremos ponernos en relación con los civilizados de todos los países,
aun si en éstos se habla portugués, flamenco o danés.
Cuanto menos tiempo consagremos a estudiar idiomas extranje
ros, cuya gramática y vocabulario son atrozmente complicados, tanto
más podremos desde la adolescencia estudiar a fondo nuestra lengua
materna.
¡Cuántas cosas me quedan por decir todavía! Pero es preciso qu^
refrene mi entusiasmo.

Sólo agregaré lo siguiente: Si en lugar de haber adoptado la
numeración árabe 1, 2, 3, 4, 5, ele, cada nación tuviese al propio tiem
po que su idioma especial, una numeración particular, las cifras se
convertirían en insondables jeroglíficos.
Si podemos vivir en el extranjero, aun sin conocer la lengua, es
porque la numeración es la misma que en nuestro país de origen.
"Todas las cosas con su número y peso" — dice el Eclesiastés.
Es la divisa de la ciencia, y si ésta puede progresar, se debe a
que en todos los países el número tiene el mismo método.

NUESTRO INSTITUTO

¡ CHURCBU Y ROOSEVELT

na en una o r^an Ilación, "ln
centro científico conna^-r ado al

| declararon hace poco en ^endo*
5 dUciinoH qnr la adapción de un
= '¿Y™'" ••" P1"1" tad™ lo. pue-

I i"^!^^^^?7*'' "^"""¡'o nn'í
peranlo podra aolnctonar per_
..... .„,,„_ „,_ ,„^_
= nenie — &gt;ln dar derribo a •um-=
KriOulnn que e.oa do. grande* n= ner qac e-cubrc amblclnnen polttl-== (adl*(a* d^ babla Inglc.a bar na
| Hdo As todavía por In cntlnlc¡¡ han tfndc hace náaWde'1clnVu"cn"D
= cloanl 7 por Cl eomitanlc d^iirro-||
= lio de Ib aviarían, la radli&gt;. el cine==
¡ j rtpmn, medlna rápido de eomunl-|=
¡
Pnrn contribuir n. dlviHKnr eaínI¡

proiccto de Idioma qüe^r^panr'n
lo* ellndo* e*(adiatns. el "InKlc&gt;
Iln*lcu" (Inlf rc-rnrnindo r rc0^1*111^0^0^^0 pura tnWln?

Í cric de monografía* btrn fondo-s= *&gt;" Cburrhtlí de que esa proposición
I da-, conuldcrando en ella*^rl^ldlo-|¡ • provt^rlii r puramente prlinda.
I ^^rio"&lt;*p"f"f'!"a'•?.&lt;&lt;.Hn*ini!^rnt-=
nerra, n
I compelen r-tudlarA en detalle l
vida==mpurnt
-, ea-==do *1 problema y mltlrt sn jui
ntlurnl j prA^lIp
o de==au'Hdo r dnitlva.
no* en dar al
matl-==•• rl "Inle8 Básico-, por
lil

•t an^l

RA^TO MONTEVIDEO"

BMILIO PFEJ
. - Hdlcinn S
ib ln fuente J

üí"&lt; pulfillcnf,

i.::.::
8a COn as co*

�dificultad

IM

formes del

ESPERANTO

MONTEVIDEO.

REDACCIÓN: COLONIA 2074

SECCIÓN CIÚTICA

^EL INGLES BÁSICO.

UN COMPETIDOR DEL ESPERANTO ?
\¿^,
espuramlstn, [Red.)
Muchas y varias han sido las fórmiuEn lo que respecta al inglés, aun
las propuestas para confrontar [a &amp;^^^u^ mas ^n^usia^^^s defensores, ^n ^^
ceaidad de un idioma auxiliar Ínter^neral admiten que para que sea apto
nacional.debe ser "reformado". Pero, las oplX^oa prime^o &amp; ^nsayos de Comen i ns,niones dif^sren grandemente en cuan—
Descartes, Ijelbnlz, etc., tendían a lato a laa reformas que habrán de hacreación de un Idioma "filosófico" océrsele. Algunos creen que el inglés
completamente artificial. No tuvieronservirla si se escribiese fenáticameni (y en
feirn

iai•tif¡cíales que&gt; loa slgnle-

h¡a resurr ec&lt;iJÓla. del latin o dis algún
Idioma ti
rto, ya ae a. sin
ot
fil;a&lt;:loneü o
ni ijilas, en uii tiernpo tupartíIdarlos. Si
ve
poceib aboga.rían por eso ceimo una bolucí&lt;In posilile
los momi
ro método —- la con bfnaciún de
nacionales e
ampliamente

nlo•el Esperanto, eatá
difundido que los

onal ^eneraln

n consli era-

gumi escrilur•a ron&gt;ética podrísi hacer
qoe et inglés déseimpeñara e',1 papel
de un "augz ily^ri langgwlj". puesto
a de la
que no evitai
gramática, de. loa n^odi^moB, d
bula rio y B^i carácter nadon.al. En
reali dad, al deforniar vecea i n ternaCiODi^lea, harl
' muchas p
eco nocibles
por un e xtran^erc (P- ej.: naoshun)
tegr iFfa, pero sin pliíiguem oa la gramat
el voc abalarlo. EI último
de esta
el ."Basic
proy
gene

facilita

cambio ln-

mbargo, hay otra i
aplicación limitada
mies

de los afijos; •

�muía no está en modo alguno Hmi-tjué oonipuaatoi bou comprensibles o,
tada a la lista de S^O palabras qu^!por lo menos, permlsibl&amp;B -—- aun^ue
coa tanta soltura se dice que eon to-dudosamente —: a) en Inglés, b) lu
das laa necesarias,ternarionalmente y c) absolutamente
Encontramos por ejemplo que losIna^misibles. Se admite butterciip (ranumerales las medidas y las mone-núnculo), ta-dwr (hoy), undrrtalw
daa s emplean en su forma Inglesa(emprender), ^khout (sin), por ejemas[ cerno loa términos que son "in-lo: Per seguramente que loa signiternaeionales". Pero si todas las pa-cados de esoa compueBtt no se tolabraa internacionales son buen "Ba-man de sus componentes. En realidad,
slc" ría lista puede aumentar hastadeben considerarse como palabras simllegar a tener miles! Ad^má^ 8e nosP&gt;" 7 aP^nderse separadamente,
dlca que "en los próximos diez afiosLa mayoría de loa nombres de anl-

. :^

.o^^. ,„ ,....••.^;¡,oo^^^'"rr.rt.l.éTr

Pero icómo podrá conocer el ex-sadaa (por ej.' león, pato, rosa cortranjert^ que no es de habla inglesa,ne de cerdo críatai, caalillo. bada)
las formas In^lesas" de voces interna-no |¡en,en lugar ^n la lista del B^sle,
cicnales? ^Y cómo puede uno eatable-E¡ ]nfe]|z estudiante que desee pedir
eer qué palabras son "tnternaclona-llna paloma asada, talvez pueda pedir
les"? Pocas palabras de las consld^^-un: blrcl Ihat Noah sent out to NOe If
radas internacionales tienen parecidothere wn land, cooked by open IIcon loa términos correspondiente^ en^ (*j_ parece preferible la "restita
húngaro, por ejemplo. El propio vo-kolombo" del Esperante. Para expreeablo "tea" (té) — que se da comoaar la Idea d una Jeringa podrá usar
ejemplo en el texto de Basle — se.u, definición: Pipe wílh no^e-bit ná
llama herb^ta en polaco. iT sa ha depnsh-puH appamtus tnto whldi liqnid is
considerar aolo a E^ropa? El autorgOt by uslri(t BfP.poner. to be s^nt ont
del Basfc critica el Esperanto — "quei,, a thin Une, for gardens, medical pop.
es en st mismo el mayor exponente dposes, sn&lt;1 so on, o si no, abreviarlo.
aels idiomas europeos occidentales",—diciendo: water-fcrdng ¡tppnrntus
como "creado para confrontar las ne-(wltli bulb) (**). Sin embargo, si cree
cesldadfs de ios europeos occidenta-que estas perífrasis no son satlsfactoles". y, por consiguiente, no ee "neu-rías, tiene un remedio — puede emplear
tra!". B!n embargo, casi a continua-ia palabra Inglesa correcta en tipo itáelón. refiriéndose a su propia crea-neo, o agregarla entre paréntesis, o
cidn. cambia de tono: "Puede conslde-ponerla en una nota al pie. y por tanrarae que un gran porc^ntaje de pala-to "el conoclmienlo de su significado
bras comunes al inglés, alemán ypodrá saberse a través de todo el pefraucos, sen también internacionalesrfódico o libro en que aparezca". Pero
en su más vasta acepción", y también¡cómo podrá hablar en tipo itálico, o
a veces, "en casos donde una pala-entre paréntesis, o con el auxilio de
bra^ aparees eii alemán y francea, souna neta al pie?
ha considerado Internacional" (I)Asimismo, la lista del Raaic ha de
T eBlo no es todo. Hay una panti-complementarse oficializando 100 lérdad de palabras t^ny necesarias queminos científicos más, asi como ^0 tor
no se Incluyen en la lista, que debenminos específicos para c^da ciencia. Peaprendí r se en el testo (p. el.: he (él)re. el estudiante se preguntará ^uién
se halla en la lista, pero It (ello), do).podrá evitar que las palabras de cada
También podemos emplear ciertos nom-cincuentena (¿cuántas cincuentenas habres proptes (p. ej.: en lufrar de rig^rbra?) se Introduzcan en la vida corrían^
aunqu^ en realidad la mayorfa de los^^' obstante hay otro rayo d&gt;^ 'GSp^^
cíf^prros no son ni uno¡ ni otro), y
títulos y onomatopeyas (aunque és-i
tas estén muy lejos de aer Internado-(*) Pájaro qu-e Noó envió afuera para *
nales, ya sea ^n la frrma como en elver si habfa tierra, cocido a fuego ablersiCTiificadok Asimismo, se nos per-to (en horno).
mlte emplear voces compuestas, si aon
inteli^ibles (p. ej.: pod^mos decir(**) Tubo con pico y aparato que
blaok-hPiTy (zsrza) y también, aun-atrae y empuja en el cual a^ consigue
que dudosamente, bluc-bottle &lt;moa-liquido, utili^ando poder de aire, para.
carda), pero no bntter-fly (mariposa)lanzarlo por un tubo fino, para J^rdlo chest-nut (castaña), No se Indicanea, fines módicos y etc. — o; Aparaclaramente cómo ha de determinarseto forzador de agua (con bomba).

�ran^a. Los términos de historia natulentea n Basle, pueden designarse on
letln. De esta modo, por "frng11 (ra
sa) podemos decir rana, y en lugar de
"cormoraiu" (corvejón), phn la croco ral.
La lista del Basic sólo contiene, cua
tro frutos, nueve animales, tres insec
tos, un pájaro 7 nada de peces, flores
o arbol^a.
Cuando desee
da del din (almue) e g
to, picadillo de ternera o^n cBbollaa,
coliflor y pa^tel d^ uva^ crespas el tu^
rlsta podrá pedir: Sniall fíat f tah with
delira^? ^st^, cooked willi fat o ver the
firc, young berf cut up very sninll with
whito roots l.hat make the ejes futí oí
water, srern plan! food with round
heart or head, and Rreen-yellow berries with lialrs en sfein, covpred witli
pasto (*). Sin embaTgo, se le evitará
iprender eso, dlcléndole
^abulario francés de ilie "El
íalizando ra~
¡ntos se stá im

fin
isietstas que viIraagln
si tan una Iglesia. Podrán
elevada estructura cuadrada o redonda
(torr^), ta estructura que termina en
una punta (capitel), los npoyos (co
lumnas), cosns en recuerdo de (monamenton). la mesa alta (aliar), la palangnnn de piedra (pila), el lwc.iv alto
para hablar (pulpito), y los tubo de
música (órgano); pero lea palabras
para designar )a nave central, las latorales y el presbit^rio no se encuen-

cíún a un vocabulario más extenso.
Traducir (coma na hace en el diccio
nario del Basle) "censor" por prrsona
con autoridad para decir lo que puede
hacerse público; "pero" por agujero de
rrspirnilñn en la piel; "bárbaro" per
persona sin educaci^n, en un bajo es
tado de ilesnrrolio; "cacareo" por "raldo hecho por un nve"; y "harina" por
polvo suave, polvo de pan, es un ejer
cicio legitime, hasta que se conozca 1
t^rmino correcto. Pero este andar con
tinuo entre definiciones no es para la
vida práctica.
Esta eliminación al por mayor de
términos exactos lleva al escritor de
Basic a expresiones vagas e imágenes
cenfusas. Está obligado a emplear
constantemente una palabra que ^xpre
sa el género en lugar de la especie.
El empleo continuo de perífrasis, de
finiciones o análisis (como los hechos
del Rey Arturo y ^os hombres, cabello
en e] mentón, red de insectos, a^u^^ro
para cuerpo, lnjtar donde Ion pájaros
ponen huevos, por "caballeresco, bar
ba, tela, tumba, nido", conspira cen
tra eu concisión, claridad y tuerza. Por
máe intcenlota que sea Ib substitución,
el resultado es pesado e Incómodo, apaizadi
Y la
^ttable de
restringí-

esos ba?iclstas asisten al orden de acón^
t^ctTii i ^ n t c s (servicio j, podrí in 11 ni tes a
la compañía de voces adlr^tradus (co
ro) y cantar cantos de reli^lñn (hlm-

¡ano"). Decir
jte para "casi
;nte de^pamos

donea del hablador {predicador) sobre
tpros^* (profecía) 1 ^ero ¿Qu^daran cen—
formes cuando éste les hable de la Cruz
como el Signo X, o les pida que e la
be n a Dios con palabras de probación
al Padre?
Enseñar primero las palabr^s que se
necesitan m&amp;a a menudo es un prin
cipia sano, pero sólo

is. el
ibularlo es sé
1 probl
a. La pron un
SU pa 1
difícil eis á e la th. ta
palabras. Y hay una c
la restricción del voca

a verde con cabeza o coi
1 y bayas verde-amarillo
1 sobra la piel, cubiertos c 1 pasta.

Probable!

erá mfta sencillo

�i1""

aprender de memoria todas las expre
^iones variables contenidas en el dic

adquirido numerosos libros de texto,
todavía le será ditícii recordar qué pa
labras ct ni unes de los "grupos de pa
la Uras invariables" pueden -^mplearse
en giros y cuáles no, y tendrá niucliiai.

e no Uietn^ pretensión
8tt "Clliveci
ipleta).
recordarse que el
Asiimsm
Basic, has. a el miimento es un proyeC"
de quie lie.gara al perlod,o de su utllies dec:ir, un congrezaeión prái
irna&lt;:lonal -- ¿red^r d^r^a un ln—
Si se le dijera (y ^e ia dice) que "se
le permita una mayor libertad que al
extranjero", ¿qué limites tiene esa li
bertad peligrosa? Contribuirá ella a
la pureza o- comprensibilidad del idio
ma? Y el extranjero, a su vea, ¿podrá
agradará verse asi restringido, especialm
narse en la literatura inglesa corrien
te? Es obvio que a ambos pronto les
parecerán arbitrarias e inútiles las res
tricciones, y la tentación de pasarlas per
alto será irresistible. De este modo, el
Basic inevitablemente degenerará n
innumerables variantes, tundiéndose en
mayor o mencr grado con el inglés
Preguntem^s además^ ¿Cuál es la
verdadera finalidad del Basic? porque
rldad sobre eae punto. ¿Se pretende que
sea un escalón para el estudio del in
glés? Si es asi, será muy útil, aún^me
ordarse que el Basic no es el

aidae, asi como que eu uso no elimina
rla las objeciones que se Icrmulan al
Inglés como Idioma auxiliar internacio
nal.
SI, por otra parte, se pretende que ei
Basic sea una solución dsl problema
de un idioma auxiliar int^rnacional, es
claro que tal aserto es completamente
Ilusorio. Como
irse
sin
dificultades la
eni^a i•go, aparte d
M¡
la — altaim ente i^rtificial
no
^rln satisfacer fi aquí=llou que
Bit an un lenguaj literaTi^ para la exnu
s1rtipil^ código o iiarigon
Tin Britlsh Brc dcasting Corporal
de Limdres en sui tran mí^o'di &lt;h 1M
9 1944
[1 de

Sí

3 de Mr. ChurchtU, s

i Idioma auxiliar internacional s
be estar libre de irregularidades, ser
neutral a todas las naciones, fonético,
conciso, exacto y sin ambigü^dades, ló
gico y flexible, apto para todrs los fi
nes, estable en su forma y capaz de
soportar las pruebas prácticas de una
útilliación internacional mundial con
tinua y en gren escala. El Basic no
tleí
nin^i
tsas (
puede ser rival
del Esperanto que las reúne todas.
Se han hecho muchas imitaciones dl
Esperante, — Imitaciones que lian luhd^
d
yp
tanto el Esperanto — el
do. Mient
de los más aptos — si
sobrevivie
mpo, y ha demostrado
gue dueilo del

presto

EL MUNDO DE POST-GUEHRA NECESITA EL ESPERANTO , de E*(ti&lt;IIllc!i
ItM trndencina

rt-nla Central, Cerrlto

Ideo. _ Imm presión, a.
a la copluí

�HEDACCION: COLONIA 2074

SECCIÓN GENERAL

EL MUNDO DE POST - GUERRA
NECESITA EL ESPERANTO
Por 1 Dr. Mario TEHXE1RA DE FREITAS,
Presidente del Instituto Panamericano de Esta
dística, Secretarla Gen^ral d^l Instituto de Gíwgran y Estadística del Brasil. Rft&gt; d Janeiro,

La evolución humana está históricamente situada entre Id unidad
biológica que fue el primer Hombre y ki unidad sociológica de la
Especie.
Es a esia unidad biológica final que las fuerzas del espíritu tratan
de caracterizar más nítidamente cada día, plasmándola en líneas más
puras, encuadrándola en moldes más comprensivos y más estables.
Las lecciones de kt Historia nos dan en este sentido las más claras
y sugestivas enseñanzas.
Del rudo entrechocar de los egoísmos individuales o colectivos
parece, al principio, que sólo queda destrucción, dejándonos la impre
sión de que impera la injusticia y que las sociedades humanas se
vuelven más antagónicas en rivalidades y odios irreductibles. Pero laa
fuerzas superiores que rigen los destinos humanos, permitiendo toda

libertad y toda espontaneidad a la inquietud de los individuos y dé
los pueblos, o^tienen siempre resultados maravillosos. Agotados" los
impulsos de egoísmo que generan los acontecimientos anü-sociales, las
tuerzas del altruismo recogen los restos de las luchas habidas, apro
vechan los movimientos que en su origen obedecían al espíritu de des*flucción, y consiguen establecer una estructura imprevista de elevada
significación espiritual. Los individuos, grupos o pueblos que se entre
chocaron, ^on arrastrados por un movimiento de conjunto que lleva
Siempre a las sociedades humanas a un plano superior de conveniea-

�cía, de interpenetración, de mutuo entendimiento en el cual, muchas
veces a su pesar, las entidades antagónicas ayer, se hallan bajo el
signo de un destino común, disipándose a menudo, sin dejar vestigios,
las rivalidades e Incomprensiones que las habían impelido unas cernirá

Pero, además de ese admirable mecanismo de la Histeria, que
conduce a la Humanidad hacia las alturas, aun cuando parezca que
ella recorre los mismos caminos en que ya realizó dolorosos e Inútiles
experiencias, se nos deparan también los Impulsos intencional y efi
cazmente dirigidos hacia la concordia y unidad de la familia humana,
es decir, hacia el verdadero progreso, puesto que se hedían inspirados
por el espíritu de fraternidad entre los pueblos y de cooperación entre
los hombres, teniendo en vista la conquista de la felicidad colectiva.
Es por eso que, en la Babiduría de los designios providenciales, los
esfuerzos antagónicos —de un lado loa dictados por el altruismo y
por los ideales humanos más hermosos, y por oiro, los que tienen su
origen en el espíritu de discordia, intolerancia o prepotencia, en suma:
de violento egoísmo,— convergen todos, en sus resultados, en virtud
del invisible poder ascensional que impele a la humanidad hacia su
desuno, a una finalidad de unificación entre todos los intereses humanos.
Pero, no obstante ese poder inmanente que va dignificando la hu
manidad y preparándola para la fraternidad íntegra que ha de unirla
un día, a pesar de los errores de los hombres, —no obstante, repetimos,
esa influencia misteriosa, es menester que las fuerzas que visiblemente
tratan de alcanzar el polo positivo del orden humano, se empeñen, cada
vez más solidarizadas, en el esfuerzo constructivo que les corresponde.
Y bien, esas fuerzas son todas aquellas que procuran unificar la
sociedad humana gracias a la progresiva armonización de voluntades,
propósitos e ideales. Es la actividad religiosa sinceramente empeñada
en la búsqueda de la verdad y del bien, Inspirándose en la caridad;
son las hermosas campañas altruistas que, desconociendo fronteras,
traían de extirpar los males físicos o sociales que afligen a la humani
dad; son los propósitos progresistas de los gobiernos, tratando de ca
nalizar las actividades de sus pueblos respectivos de manera que sin
rozamientos procuren el bien general; son aquellas medidas por las
cuales ^e uniformizan, solidarizan y unifican las más complejas ^edes
de intereses económicos, sociales, científicos y morales.
Moneda, pesos y medidas; calendario, terminología técnica. Inicia
tivas científicas de Interés mundial; repre^ión de todas las formas ám
dominio o explotación del sor humano* raladones de d^recno público
y privado; lucha contra los grandes flagelos de orden sanitario; control
del trafico de estupefacientes; y cuantos asuntos más han sido y son
objeto de organbaciones y actividad*, esp^cificas qn s* desenvuelves

�en él terreno de la cooperación internacional, sometidas a normas o
tipos aceptados 7 practicado por muchos o por todos los pueblos, 7
cuyo fia es facilitar las relaciones entre lo hombres sin que los deten
gan las harrexas creadas por las líneas Jurisdicclonaies de los gobiernos.
Mas, a este movimiento de íntima confraternización en la socie^
dad internacional le faltaba el instrumento por excelencia, el de la
propia expresión del pensamiento. Un idioma que todos los hombres
de la tierra pudieran aprender Y utilizar fácilmente en las relaciones
de un pueblo con otro; pero sin el riesgo de que con ello se sintieran
heridos lois sentimientos nacionalistas o se encubrieran veleidades
de predominio.
Esta aspiración, la más noble de todas, vino a satisfacerla de la
manera más cabal e inteligente, ese ingenioso idioma auxiliar, esa
sonora, elegante, rica y facilísima lengua universal — el Esperanto";
maravillosa creación del genio de Zamenhoí.
Generalícese el uso de ese idioma admirable, universalícese el
empleo del Esperanto y todas las campañas humanitarias, todos los
más hermosos ideales de paz, cooperación y fraternidad entre los
nombres, triunfaran rápidamente^
Pero, la causa de la educación principalmente, será la gran benenciaria del triunfo del Esperanto.
Sin considerar cuánto ganará la humanidad en perfeccionamiento
moral, gracias al espíritu de fraternidad que se desenvolverá rápida
mente con la práctica de la intercomunicación entre los ciudadanos
de todas las nacionalidades; sin hablar de elevado idealismo, ni de
las nobles corrientes emotivas y del pensamiento que esa intensa
correspondencia internacional puede y ha de provocar, ¡imagínese el
estupendo poder para difundir enseñanzas, aspiraciones, ideas, en
fm, todos los factores de perfeccionamiento mental y moral entre loa
hombres que podrán tener las campañas educativas efectuadas en
Esperanto por medio del libro, la radio, el cine sonoro, el disco,
cuando la universalidad de los hombrea sea accesible a la expresión
a través del noble idioma de la esperanza y de la fratemidadl...
]Oué poder de emoción tiene este elevado pensamiento: que puede
llegar un día, que ha de llegar —y tal vez ya no esté lejos— en "que
las voces de noble mando o de generoso consejo que se eleven del
seno de la humanidad, podrán repercutir en la totalidad de los cora
zones y de las conciencias!... |Y cuan grata debe ser esa expecta
tiva a los idealistas que ansian esa Edad de Oro, esa era de frater
nidad y paz entre todas las Nacionesl
¿Qué es preciso, entonces? Lo que es preciso, lo que es indispen
sable, lo que es urgente, es que todos los esfuerzos se aunen para

�3 el Esperanto, lo más pronto posible, conquiste la plenitud de su
rvillosa eficacia. Y para ello son aconsejables dos cosas: primero,
que cada uno de nosotros se apresure a darse el placer intelectual de
aprender el Esperante y luego, que haga de él la mayor propaganda
posible en el campo de su aclividad y en el círculo de sus relaciones.
Con ese esfuerzo tan simple y tan fácil, estaremos trabajando por
la formación de esa super - comunión humana que, coordinando en el
trabajo fecundo las actividades nacionales, preparará a la humanidad
para los milagros de que se capaz, cuando triunfa, la buena voluntad
de loe hombres.'

¿Un idioma nacional para el uso internacional? — |No!
1 Porque as Inne^able que la nación que logre imponer
su idioma, dominará el mundo político, literario, comercial, la
prensa, etc. y ostentará una enojosa superioridad o prioridad
que todos los países veían con lógica prevención.
2? Porque, con el uso de un idioma nacional pata las re
laciones internacionales, éste penetrará pronto en la vida
interna de las naciones, y con su prensa nacional y su
ideología nacional degradará con el tiempo los demás idio
mas, en sus propioB campos de actividades, haciéndalos des
cender al nivel de idiomas regionales de segundo rango.
3 Poique la nación que imponga bu idioma a las demáii
rompiendo con este hecho el principio de la igualdad de las
naciones, atraerá sobre sí la desconfianza y la antipatía ge
neral, y nunca conse^uirá la colaboración sincera, tan n^
cesaria para la conservación de la paz del mundo.

INSTITUTO DE ESPERANTO MONTEVIDEO
HiiiiiiiiiiiiinMiiiiiiiiiiiiiiuiiiiniiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiitiiiiiHiiiiitiiiiiiiiiiiiiimHiiiiiiiiiiiiiiiuiiiiiiiiiiiiiiiiMiiiiiiiii

¿ES NECESARIO UN IDIOMA INTERNACIONAL?

"MANIFIESTO rcNPBHANTISTA", ^Jumo

na rupllulo cnpr.-lnl^

�Informes del

I^STITUTO DE ESPERANTO
REDACCIÓN: COLONIA 2074

MONTEVIDEO
SECCIÓN GENERAL

¿ES NECESARIO
UN IDIOMA INTERNACIONAL?
Por el Dr. LUIS LÁZARO ZAMENHOF.
creador del idioma auxiliar Esperanto

W Baperuato" por U

¿Es necesario un idioma Inter
nacional?
Esta pregunta, por su ingenui
dad, provocará risa en las genera
ciones futuras, tal como reirían
nuestros contemporáneos si les pieguniaran, por ejemplo, ¿es necesa
rio el correo? Ahora mismo, la ma
yoría de la gente instruida encon
trará esa pregunta completamente
superflua; sin embargo, a propó
sito la formulamos porque todavía
hay muchas personas que contes
tarán con un "no". El único motivo
que tienen algunas de esas personaB, es el siguiente: "un idioma in
ternacional destruirá los idiomas
nacionales y las naciones".
Confesamos que por más que ca
vilamos, no hemos podido compren
der cuái sería la desgracia para la
humanidad, si en un hermoso día
se comprobara que no existen más
las naciones y los idiomas nacio
nales, sino que existe una sola fa
milia humana mundial con un sol^
idioma mundial. Pero e

�que, Mi realidad, eso sería algo terrible, y apresurémonos a tranqui
lizar a esos señoree. Un idioma internacional sólo desea dar a las
personas de distintos pueblos, que están unos freníe a otros como
mudos, la posibilidad de comprenderse mutuamente, pero de ningún
modo trata de mezclarse en la vida interna d^ los pueblos. Temer que
un idioma internacional destruya los idiomas nacionales es tan risible
como, por ejemplo, temer que el correo, qus facilita la comunicación
entre1 4aB personas que se hallan muy lejos unas de otras, amenace
anular la conversación entre los hombres. Un "idioma internacional"
y un "idioma mundial" son dos cosas completamente distintas, que
• no deben confundirse de ningún modo. Si suponemos que algún día
los hombres [^unarán un único pueblo, sn caso de que ocurriera esa
"desgracia" ("como la llamarían los ultra-nacionalistas), la culpa no
sería de un idioma internacional, sino de las convicciones y opiniones
transformadas, de los hombres. Entonces efectivamente el idioma in
ternacional facilitará a los hombres el logro de aquello que antes y
en principio hubieran considerado deseable; pero si los hombres no
tienden a unirse por ti mismos, el idioma internacional por sí mismo
no les Impondrá esa unión. Dejando ds lado el problema de si es de
desear o no un "chauvinismo" nacionalista, destacaremos que la fi
nalidad de llegar a un idioma internacional no debe ser desechada
siquiera por el más cálido y ciego "chauvinismo"; porque la relación
entre finalidad de llegar a un idioma internacional y "chauvinismo"
nacionalista es la misma que entre el patriotismo y el amor a la fa
milia; ¿alguien puede decir que el aumento de las comunicaciones y
tratados recíprocos entre las personas de un solo país (finalidad pa
triótica) constituye una amenaza al amor familiar? Por sí mismo el
idioma internacional no sólo no puede debilitar los idiomas nacionales,
sino que, por el centrarlo, debe llevar a éstos por una grande y cons
iente vigorización a su pleno florecimiento. Debido a la necesidad de
aprender varios idiomas extranjeros, es muy difícil ahora encontrar
quien posea perfectamente su idioma maiemo, y Jos propios idiomas,
entrechocándose constantemente, se confunden cada vez más, se mu
tilan y pierden su riqueza y encanto naturales; pero cuando cada uno
de nosolros tenga que aprender sólo un idioma extranjero (y además
muy fácil), cada uno de nosotros tendrá la posibilidad de aprender su
idioma a fondo, y todo idioma, habiéndose librado ds la presión de
muchos vecinos y conservando plenamente en sí todas las fuerzas
de su pusblo, se desarrollará pronto con la mayor pujanza y esplendor.
El segundo motivo que aducen los enemigos de un idioma inter
nacional es el temor de que, como idioma internacional, probablemente
se tomará uno de los idiomas nacionales y entonces los hombres no
se aproximarán mutuamente, sino simplemente que un pueblo optlm^
miiá y subyugará a todos los otros, debido al enorme poder que ten
drá sobre los demás. Esle motivo no está del todo desprovisto de^' fundamenlo; pero sólo puede aducirse frente a tal o cual forma caprichosa
e injusta de idioma internacional. Lógicamente, este motivo pierde
toda significación, si pensamos que un idioma internacional puede
ser y será sólo algún Idioma neutral, como mostraremos después.
Por lanto, si dejamos de lado por un tiempo el problema sobre
la posibilidad o imposibilidad de adoptar un idioma internacional
(sobre este punto hablaremos más adelante), si suponemos que la
adopción de tal Idioma depende solamente de nuestro deseo, y si

�exceptuamos algún paso equivocado en la afección del idioma, todas
debemos concordar en que de ningún modo se puede decir una sola
palabra sobre la inutilidad de un idioma Internacional, pues la utilidad
que tal idioma rsporlaría al mundo, es tan enorme y visible para
t^dos que, realmente, no deberíamos hablar de ella. Sin embargo, di
remos algunas palabras sobre esto, aunque sólo sea para comple
mento de nuestro análisis.
¿Han pensado ustedes alguna vez en aquello que ha elevado a
los hombres hasta un punto tan culminante e inalcanzable sobre todos
los demás animales, siendo que ésios en realidad están formados igual
que el hombre? Toda nuestra civilización y nuestra cultura las debe
mos a un solo objeto: a la pose^ión de un Idioma, que noa ha permitido
el intercambio de pensamientos. ¿Qué seria efe nosotros, orgullosos
reyes del mundo, sí no pudiéramos comunicamos oralmente unos con
otros, si cada uno de nosotros tuviera que elaborarse iodds sus cono
cimientos e inteligencia desde el principio, en lugar de utilizar —
gracias al intercambio de pensamientos— los frutos recogidos de la
experiencia y los diversos conocimientos, adquiridos a través ae mile
nios, por otros millonss y millones de seres iguales a nosotros? En-'
tonces no estaríamos ni un "pequeño escaloncito" por encima dé los
diversos animales que nos rodean, lan faltos de juicio y de recursos.
Quitadnos las manos, los pies, y lo que queráis, pero dejadnos sólo
el poder de cambiar los pensamientos, — y siempre seremos los mis
mos reyes de la naturaleza y de manera constante e ininterrumpida
nos perfeccionaremos; pero dadnos a cada uno cientos de manos,
dadnos un centenar de poderes y sentidos diversos, hasta ahora d^s
conocidos, pero quitadnos el poder de cambiar los pensamientos — y
seremos animales sin juicio y abandonados.
Pero, si la posibilidad muy limitada y muy incompleta de inter
cambiar pensamientos ha tenido para la humanidad tan enorme sig
nificación, piensen en la utilidad enorme y a nada comparable que
daría a la humanidad ese idioma que permitiría el completo intercam
bio de pensamientos, y gracias al cual no sólo A tendría posibilidad
de entenderse con B, C con D, y E con F, sino que jcada uno de ellos
podría entenderse con todos los otros! Un centenar completo de los
mayores inventos no hará en la vida de la humanidad una revolución
lan grande y beneficiosa como la adopción de un idioma internacional!
Tomemos algunos pequeños ejemplos: Nos esforzamos por tradu
cir las obras de cada nación a loa idiomas de todas las demás nacio
nes; pero esto exige en realidad, tarea enorme y gran cantidad de
dinero y, sin embargo, a pesar de bdo sólo podemos traducir la parte
más insignificante de la literatura humana, y la mayor parte de esa
literatura, con rico caudal de los m^B diversos pensamientos, perma
nece fuera de nuestro alcance, Pero cuando exista un idioma interna
cional, entonces todo lo que aparezca en la región del pensamiento
humano será traducida solamente a ese único idioma internacional,
escribiéndose directamente en él muchas obras, y toda la producción
del espíritu humano estará al alcance de todos nosotros.
A cada paso efectuamos congresos internacionales para el per
feccionamiento de esta o aquella rama del conocimiento humano, pero
¡qué pobre papel hacen cuando en ellos puede participar no aquél
que efectivamente y con provecho desearía oír algo, no quien desearía

�realmente comunicar algo importante, sino sólo aquel que únicamente
sabe charlar en algunos Idiomas! Nuestra vida es corta y la ciencia
es muy vasta, [debemos aprender, aprender, aprender! Al aprendi
zaje sólo podemos dedicar una parte de nuestra corta vida, es decir.
los años de ]a niñez y de la juventud; pero [ayl [gran parle de ese
tiempo precioso se pasa en forma improductiva en lo que atañe cd
aprendizaje de idiomas! [Cuánto ganaríamos si, gracias a la existen
cia de un idioma internacional, pudiéramos dedicar lodo el tiempo
que ahora dedicamos al e3!udio de idiomas, al aprendizaje de BÍeoiivas y positivas cUndasI Entonces ^qué alto se elevaría la huma
nidad! ...
Pero, no hablaremos más sobre este punto, porque cualquiera que
sea la relación de catía uno de nuestros oyentes con tal o cual forma
de idioma internacional, dudamos que entre ellos se halle alguno que
dude de la utilidad, misma de tal idioma. Mas, como a muchas personas
que no se han acostumbrado a -darse cuenta exacta de sus simpatías
y antipatías, generalmente les parece que al no aprobar tal o cual
forma de una idea, Irremisiblemente deben atacar esa jdea en todas sus
formas, — por eso nosotros, por la regularidad de nuestro análisis, so
licitamos a todos los estimados oyentes que retengan bien en la me
moria que acerca de la utilidad de un idioma internacional en general
—si tal ^e adoptara— no tienen duda alguna. Recuerden bien pues,
señ^res, la primera conclusión a que hemos llegado, tomen ñola y no
olviden qua con esa conclusión están de acuerdo en lo siguiente:
La existencia de un idioma internacional, por medio del cual pu
dieran entenderse los hombres de todos los pueblos ^ países, sería para
Ice humanidad sumamente beneficiosa.
(Traducción del Esperanto por el
Prof. Víctor Lula Cao. - Montevideo)

MUESTRO IKFORHE ^1* Si

VIDA DE ZAMENHOF
Icmbra
or ti lír. Hil.m.nd PHvnt, ^^ la Un
•a E^p^rnnto

vemlilnd de Ginebra.

[ot^n- a&gt; Man : In (nrnn(ln ^r ^&gt;...„&gt;n 1.of, .u nn^^ d.- i-^udiniiU-. forn.nolon
Mijos, de eoni.1

mn. nrr.rlrlftn del ntlniM

1B0S. en BoiiIhb iil- mir Mor. un pprniinoK de ^0 nm'l.
i

prime ^. , la hlutvila Ae la hBnnBtdad, ni derru nl&gt;c de lit ToTre de Bu bel.
1^ REDACCIÓN

Redactor responsable: Dr. EMILIO PPEPFER. Colonia 2074, Montevideo. - Im
prenta Central, Carrito 667. - Edición 5.000 ej. - Se parra I ta la reimpresión, •,
condición de que se mencione la fuente y •• manden S ejemolurfio con laJ coptu
respectiva^ a. nuestra redacción.

1

�I.^
REDACCIÓN: COLONIA 2074

SECCIÓN HISTORIA

VIDA DE ZAMENHOF
CREADOR DEL IDIOM^ AUXILIAR ESPERANTO
ip
por el Dt, Hdmond Prlvnt. de la Univeraldad de Ginebra,

PARTE I: EL HOMBRE Y LA SIEMBRA
UTUANIA, TIERRA DE ^UCH^Spolacos sólo Heneaban en restaurar IU
nación. En las ciudades lituanas vivían
Entre Oriente y Occidente se halla lacuatro razas de diferentes lenguas, de
dulce tierra da Lituania cantada porideales distintos y de r^ligiones y cosel poeta polaco Mickievicz, habitadalumbres diversas. En laa caites reinadesde hace müea de años por una de^an la desconfianza y la sospecha; lu
las mas antiguas tribus indo-europeas.ofensas, loa odios y las persecuciones
Separada del mundo per grandes pan-estaban a la orden del día.
taños y e^tens^s selvas el pueblo ^^víaEn esta tierra infeli^ nació Lula ^átranquilo adorando las fuerzas de laZBro ^&amp;meahot. ¿Dónde mejor podría
naturaleza. En el siglo XHI llego elcrecer el genio cuyo espíritu penetrara
cristianismo. En la Edad Media los cft-m&amp;B non,do y vlara más alto, por enballeroa teutones la conquistaron, los^ima d^ los egoísmos nac^ales, haola
nobles polaccs la an^aron a bu esUdouna vlsion máa humana del mundo?
y el zar de Moscú también la atacó.INFANCIA EN BIAIJSTOK
Mientras tanto, anuían de todaa partes
De la madre, el corazón; del padre,
los hebreos perseguidos, loa cuales aeel cerebro; del país, la Impresión: ha
dedicaban a la industria y al comercio,aquí los principales elenipntos en la
Al terminar el siglo XVIII, ya se ha-íormaclón del genio de Zamenhof.
biaban en este pala varias lenguas: 11El padre, Marcos Zamenhof, era protuana, polaca, alemana y hebrea. Sobrejasor de len^uas modernas y de Qeoesta divjrsidad, durante el siglo XIX,grafia. Escáptíca, prudente y severo,
puso su pesada mano el imperio ruso.su ünica religión consistía en el eumLas sublevaciones ocurridas en 1S31 yjjjimiento del deber. La madre, Rosalía,
1863 fueron sofocadas de modo terrl-era de carácter dulce, noble y tierno coble. La lengua rusa uó impuesta enrazón, modesta, sentimental, idealista;
las ^Bcnelas. Para desviar la cólera delse entr&amp;gaba con toda su alma al hogar
pueblo el gobierno zarista puso en prá^-y a sus hijos: cuatro varon^s y tres
tica el lema "dividir para reinar", in-niñas. Luis, el primogénito (") era mocltando a unas razas contra las otras.desto, prudente, pensativo, estudioso,.
1 Ademas, para debilitar la resistenciaobstinado; trataba siempre de evitar
ron obligados a ^stablecerse en las ciu-manifestaba su talento de escritor. Loa
dades y poblaciones polacas, como el^-maestros le admiraban; los hermanos
mentoa de rusificación, por cuya causa,y condiscípulos 1&amp; reconocían como jeeran odiados y despreciados. Tantos ^u-fe y animador de dJvarsíonea. Por bub
Eíánieas de Mlckiavlcz y otrea. Pero los&lt;?) Nacido el 16 de diciembre de 1868.

�relevantes cualidades er* respetado porla formación de infinidad da vocablos
eu padre o idolatrado por su tierna ma-que no habría necesidad de aprender,
dre. Esta hacia de él un Id^alista, en-El estudio del inglés le enseñó que na
sonándole que lodos los hombres sonIdkma no n^cesita una gramática diIguales ante Dios. El padre le llamabatic 11.
a la r^alidad, la que, por otra parte,En 1878, cursando el ultimo año de
se mostraba en toda sti crudeza en lasUceo, dio a conocer el nuevo idioma a
calles de Bialistok, donde no existíanbub amigos y compañeros, reunidos en
hombres, sino Bolamente ruBoe, polacos,bu casa. Todos quedaron maravillados
alemanes y judíos, qua se insultaban,de bu sencillez. 1 5 de diciembre fesvejaban y agredían unos a otros cons-tejaron la aparición de la "Lingwe Unitantemente. Las diferencias de idiomaswersala", que era algo diferente del
entre las diversas raz^s favorecían laactual ^speranto, Algunos lo aprengestación y propalaclón de laa más te-dieron y s¿ dedicaron a propagarlo; pezribles"^mentiras y calumnias. ^l mu-ro pronto d-e Bistieron ante las burlas de
chachito Zamenhof estallaba da indlg-laa personas mayores, y Zamenhcf quena.cldn. ^Que hacer para aue los liom-do solo. Para aumentar su pesar, el
bres no caigan en errores tan aboml-p^dre, creyendo que au hijo ee volverla
nables?loco si persistía en esa "idea tija", lo
^rohibió que continuara o^up^ndos^ en
ALUMNO BN VABSOVIAe80S trabajos, al menos hasta que hu_
. „
. ,
,
.blese terminado bus estudios de medí-

.^ím"?.",2^ ,'u'n¿*SéTl^•• • * " ~" ••"••

pueblos, una Idea hizo presa en buESTUDIANTE DE MEDICINA
ti^rno cerebro: la Idea de una lengua
universal. 81 hubiera un lenguaje co-En 1879, Zamenhof de]a la casa pamün — se decía —. todos los hom-terna para concurrir a la Universidad
brea podrían entenderse, los pueblosde Mo^cú. En la gran ciudad moscoaprenderían a conocerse y no serianvita bu escas^z de recursos le obliga a
posibles las mentirán ni loa engañosdar clases y a escribir para un peí-to
que provocan las guerras.dko. Fervorosamente estudia Medicina.
De la escuela de Blalístcfe pasa alEn las salas de disección con gran
gimnasio (liceo) de Varsovia, para ha-atención y profunda simpatía, ob^erva
car sus estudios clásicos. En su cabezay d^scubre el mecanismo interno del
juvenil ae afirmaba más la idea d.l en-cuerpo humano. Hasta aquí le sigue su
tendimiento de todos los hombres porIdea de mayor comprensión entre los
un idioma común. Pero, ¿cuál elegir?pueblos. ^No son todos los hombres seUna lengua nacional levantarla seriasmejantea? ¿No tianen todos los misros la ten cías. El pequeño Luis ya cono-mos órganos, las mismas necesidades,
da varios idiomas. Con fervor apren-los mismos deseos y temores dorante
dio el griego y el latín, y pensó enla vida?
adoptar una de estas lenguas: peroDespués de dos años, la falta de reeran Un difíciles como las nacionales,cursos le aleja de Moscú y retorna a
ademas de resultar inadecuadas paraVa r so vi a, par^ continuar su^ estudios
nue^tra época. ^a lengua Internacionalde Medicina en la Universidad polaca.
de aprender no sólo para las personastrabajos lingüísticos. Pero la madre,
culta^, .Bino también para el pueblocon lágrimas en loa ojes. le hace satrabajador. Por tanto, su fundamentober la tríate nueva: el padre, creyendo
debía ser lógico. Hizo diversos ensayosvalar por la salud de su hijo, ha que
de l^nguaje artificial pero hubo fle de-madu todos sus escritos. Zamenliof comsistir. Observó que las lenguas europeasprende, y no protesta; pero reclama del
tienen muchos elementos comunes.padre libertad para dedicarse a lo que
¿Por qué no temarlos para el nuevoconsid^ra el ideal de su vida. Por lo .
idioma? Un vocabulario l&amp;tlno-germá-demás, nada se habla perdido, puesto
nlco sería el más internacional. Peroque todo Be hallaba grabado en su me
tas ricas gramáticas y los voluminososmoría. Con renovado entusiasmo rehace
diccionarios asustaban al joven Zamen-bu obra, y en ella nótase algún progreso
ncf. Hasta que un día fijó su atenciónsobre la anterior. Durante seis años
en la derivación de las palabras, y es-Zainenhot trabaja diariamente, mejotudiándoia a fondo, vio que aplicandorando y probando el nuevo idioma,
con lógica este principio, por medio deTraduce trozos de diversas lenguas,
afijos, serla una fuerza poderosa enEscribe obras originales y las lee en

�•Mí

ante tre

alta toe. "Mucho tuve que suprimir,cartas, versos, gramática completa da
substituir, corregir y cambiar radical-16 reglas y vocabulario de 900 rafees
mente", dice. S¿ afuerea en pensar di-en dos lengua^; además, un formularlo
rectamente en el nuevo idioma; y pocod&gt; adhesión.
a peco éste va teniendo vida propia.En la segunda, página, el autor, que
adquiere carácter y fluye flexible. 11-m firmaba con el seudónima Doktoro
bre mente y con gracia, como la lenguaEsp^ranto, renunciaba a todos sos de
patria. El talento y la paciencia de Za-reehos, porque —dec^a— "la lengua ¡nmenliof l^ inf unde^ ^l espíritu, al cr^art^.rnacion&amp;l pert^nece a todos",
el estilo fundamental, regulador de laEn agosto de 1887^ Zaraenhof s^
libertad en los modos de expresión; e8-casó con Clara Zilb-e rnik. De inmediato
tilo uniíicador, base del Idioma, queios esposos empezaron a enviar los 11lleva el sello personal de bu genialbroa a periódicos y personas d^ todos
creador.los patees, pasando, así, los primer^a
La literatura de las lenguas nado-meses de vida, en común, en perfecta
nales se inicia generalmente con can-comunión de loa mismos Ideales.
toa guerre^os. Lo contrario ocurre conPronto comenzaron a llegar las resel Idioma de Zamen^of: nace a la vidapuest^s; había adüeaiones fervorosas;
{ion canciones d-e pa^ y fraternidadalgunas y^ ve-ni^n ^scrit^s en el nue^o
humana, como simbolizando el sueñoIdioma. Zamenhof ya no estaba solo,
de muc^os corazones desconocidos.sino rodeado de entusiastas samideaObligado a mantener ^n secreto BUftixc^ (*) cjue niante-nf^'n correspondencia
trabajos, vive atormentado y triste losen la lengua internacional. En octuza que s^ transparenta en los hermo-adhesiones recibidas, l^ cual contenía
sos versos de su poema "MI pensó".1.000 direcciones de diversos países.
("Mi pensamiento").La denominación de "Esperanto" se fue
generalizando
en lugar
d^ ''lenguarede
DOCTOR JSSFEBAMTOLíenme",
¿un
I adne.lo,,.

^s^?¿z¡rrs¿ ar
.c..o, recurra y muelas pesadu
Ire.. ReraelYe corear e.tudio. de esj
ctali^ación en Ortalmologfa en Vien
En oloño de I8S re^reoi ai logar
VarsoTia y abre un con.ultorlo de oc

..celo^ef^úrío y eí Sano.
a coniprends, y resuelve participar
su vida
de desinterés
sacrificio
0u,s.
pn^icar
el neyoyId"..
B
mismo afio el "Volapuk" inventapor el abite Scll.y.r. después de
uga memento de farn.. entr. en .1
do, envuelto en el mayor de los
asos. Zamennot desea probar ano
ea e, buena; pero que el .Huma
aulvocado
1p,d de' Clara, nombre compren, ldealirta y í.neroso. bace Imprl-

en la bella poesía &lt;Ho. mia kor^. Aparecido en ruso l primer manual Blguieron después ediciones en polaco, fran^és.
alemán e inglés. Todos tenían lo mismo: l^itoa en lengua internacional, el
"Padre Nuestro", trozob de la Biblia,

f

^

~ &amp;&gt;• y Moscú Se luida, asi, el mo™l"&gt;¡" nternac onal.
Ya h^blan nacido ana dos nijoa
Aa*"&gt; &gt; So"- "&gt;""•&gt; ^""&gt; &gt;^ Itnc¡Sn
&gt;lnlt prcnpaba al Dr. Za""'&gt;'• Ademí. a pedido d^ los epe-

• '• 1" ""^ Pr ote sus
escasos recursos. A un llamado de
fl(luél respondió en forma anónima. W.
H. Tr^pet.r d. sch.n (W.stf.u.).
^ue cmnprenaienao la granaeza de la
¡™ '" ^.^Uot. resolvió datln.r
s la
u adorad, ni.dre en
profundo dolor. A
"*
"•"?
ll&gt; ennómlca. ,ue

el mundo, y c
íab a teni
),0.'deal- e.n
cWta con ell de tcda 8U 'Ida" H^bien

ario, coidealista.

�de cien

recibido un folleto del Dr. Zamenhot,
©1 famoso escritor dio su opini^n com—
pletamente favorable al Esperanto, lo
que produjo enorme entusiasmo e^tre
loa esp^rantistaB, P^ro poco después.
a causa de un^ traducción de la obra
de Tolstoy Kreilo kaj Pruden^^ apa
recida en L^ Esperantista, este perió
dico fuá prohibido per el gobierno ru
so. Gran con^t^rnaci^n produjo -eitfi
golpe. Felizmente, en diciembre del
mismo año salló a luí Llngvo Interaatím de Upsala (Suecia). Desde enton
éis 1 movimiento esperantista había
PROFETA IDEALISTA
El fallecimiento de la madre lil^o
reunir a los hermanos alrededor del
padre, para llevarle su consuelo. Aal.
en 18^8, 1 Dr. Zam^nhof se trasladó
con su ftunüla a Varsovia, establecién
dose en la calle mica Dzlka, n* S, don
de habría de ser durante largos años,
el oculista de los pobres. Su consulto'
rio, siempre lleno, le absorbía toda^
las horas del día. debiendo dedicar las
horas de la noche para lo que cons
tituía el ideal de su vida. Terminada
la tarea diaria, -continuaba bus trabaJos de escritor en el idiema internaclonsí (obrns originales, traducciones
y correspondencia) hasta litas hora*
de la noche.
De 1900 a 190E. el Esperanto pro
gresó rápidamente. En doc^ países se
fundaron sociedades y periódicos. En1
Francia, important^s instituciones sos
tenían bu difusión. Ccnocidos hom
bres de ciencia se adhirieron al movi
miento. Entonces sa organizó en Boulofine-sur-Mer el primer Congreso Uni
v^rsal de Esperanto. Venciendo su na
tural modestia y haciendo un sacrifi
cio, por complacer a loa ttunfrte"noM,
Zam-nhof resolvió concurrir. Llegó a
Paría acompañado de su esposa. En la
capital le esperabad
jt
'part dll Go
najes
p
p
,
Municipalidad y los
cia. Pero las grandes pin rclones y al
grías habría de recibirlas en Boulogn
En todas las calles de esta ciudad on
dean al viento^ banderas con la s

trolla verde, dantos de personas de
^os más diversos países se encuentran
en los alrededores del teatro, conver
sando animadementa en un srlo idio
ma: el Esperanto. Al anochecer, un
millar ds sutiiideanos de treinta na
ciones diversas se aprieta en el interior
del teatro. De pronto se oyen los accrdes del himno L^ ^spero; "En 1
mondón venís nova sentó,,." (?) En el
el Comité Organizador del Congreso
rodeando al Maestro. La concurrencia
saluda a Zamenhot con una gran ova
ción que dura largo rato. El momento
es indescriptible. Al fin el Maestro de
ja oír su ves: "Yo os saludo, ^u^ridos
samid-e anos, hermanos y hermanas d^
la gran familia humana, que habéis
venido de países próximos y lejanos,
desde los más distintos reinos del mun
do, para estrecharos las manos reclprocam?nte, en el nombre de una gran
Idea que a todos nos une..." Con
palabra clara, sencilla, serena, hace
sentir el momento solemne del naci
miento de algo grande en el mundo:
"Por la primera vez en la historia d^
la humanidad —dice—• p^rsonas d^
los más diversos países se encuentran
rívs
lanos (
Imponiéndose unos a otros e
se entienden recíprocamenta..." 'Ten
gamos conciencia de este gran día..."
Su mano temblaba. Su emoción era In
mensa. Después d^ agradecer y recor
dar a meritorios esperanti^tas, termi
nó leyendo una emotiva oración a la
Fuerza Creadora que rige los destinos
"AI VI, Tío potenca senkorpa mist^ro,
ForU^io, la mondón re|¡uiita..." (••)
Int^u^a emoción embargaba a los
asistentes; las lágrimas au^inaban en
^nuch^fi ojo^, ¡Olí, días venturosos ^e
Boulogne'! Todos lo sntlan en sus eoraz-i.nea: [Se derrumbA la Torre de
Babel!
FIN DE LA PARTE I
&lt;*) La Eitpera

tunda vine

(**) "A TI, [i pod
* Del 7 al 12 de a^osto de 1005.
(Con de u^

^l Prof. M. FeraAnd Mnd.-&amp;Eontevldeo)

Redactor rpíipons;iblE: Dr. EMILIO PFEPPE1Í, Colonia 207^, MONTÜVIDIÍO.—
^el Beflor Ivan Barthardf, d^ Canelon^^, Uruguay. '— Precio: GO ^j. (^^l mi^n^O
inform^ o dtt varios) ^l equivalente do f 1.— U.3-A-

�Informes de

jiJNSTITUTO DE JSPERANTO MONTEVIDEO^^
REDACCIÓN! COLONIA 2074

SECCIÓN HISTORIA

ENRIQUE LEGRAND
LUCHADOR POR UN IDIOMA INTERNACIONAL Y POB LOS
DERECHOS DE LOS IDIOMAS NACIONALES
Por el JProt Dx. jur al. phll. EMILIO PFEFFEB
Cracovia., Vieaa, Montevideo.
Enríciue Legrand falleció en Montevideo el 23 de octubre de 1936.
Escrilor y hombre de ciencia uruguayo, ampliarnen.e conocido en los
círculos polí^icos y cien'íficos de su palrla; au or de varios trabajos de
carácter asronómico y matemá'ico. Esperantista desde 1919, fue tam
bién vas'amene conocido €n el mundo esperanlisa por su fervor y
aclividad. Fue presiden e de la Sociedad Esperanlis'a del Uruguay du
rante varios períodos; corresponsal del Comité Cen ral Internacional
del Movimiento Esperantista en Ginebra y Consejero para América
de 1926 a 1930; miembro honorario de la Asociación Esperan isla Ar
gentina desde 1935. Visitó varios congresos universales de Esperan'o

—los de Praga (1921) y Helsingfors (1922) corno de^^gado oficial del
Gobierno Uruguayo. Participó en el Congreso In emocional de Radio,
de París, en 1925, donde con éxl'o defendió el Esperanto, eslimukmdo
a su adopción en los congresos in emocionales como idioma auxiliar,
iniérpreie único de cualquier idio^a nacional ("Plan Legrand"). C^la
boró en diversos periódicos, entre o'ros, "Esperanvo" y "Sudameriko".
Dirigió cursos de Esperanto radiales y orales.
Enrique Legrand tradujo al Espsranto del francés "Anfi'rión"
d© Moliere, comedia en 1res actos, y del español, el drama en ires
actos "El Alcalde de Zalamea" de Calderón. Fue Profesor de Cosmo
grafía: en la Universidad de Montevideo; miernbrc- dsl Ins'ituta Hisiórico
y Geográfico dsl Uruguay, de1 la Sociedad Astronómica de Francia,
del Comiíé Permanente de la Cara del Cielo, presidente del RadioClub Uruguayo, presidente del Partido Nacional del Uruguay y,
últimamen'e, vicepresidente del Partido Nacfcnal Independiente. Fue,
en consecuencia, un hombre conocido en múltiples aspectos y un
fervi^nte precursor de nuestro ideal de un Idioma In'eraacional común.
Su devoción al Idioma Internacional ^ra justamenie apreciada poi
sus más ín'imos amigos. "Su decidido empeño por la difusión "del
Esperanto —dijo el Dr. Arturo Lussich en su sentida oración fúnebre
—nos présenla una faceta característica. No es sólo el propagandis^a
de una mayor íacil'.dad material de en'endimiento entre los hombres.
Es su afán de una mayor y irás fácil compenetración de los espíritus,

�es un deseo generoso de más íntima solidaridad humana". Y el doctor
Carlos Vaz Ferreira, entonces Rector de la Universidad, en un aero
de homenaje a la memoria d© Legrand, dijo, enlre o'ras, las siguientes
hermosas palabras: "Qui^n^s pudieron compenerarse de su humani'arismo, con el cua! se relacionaban algunas de sus oras adividadss,
como las que consagró a la difusión del Esperanto, porque consideíaba ese. Idioma como un vínculo de fraternidad entre los pueblos; su
ín'eres permanente y múltiple por las cuestionas sociales y, en general,
por iodas las qua afectan la dignidad y la felicidad humanas, tañían
razón también para admirar y amar la armoniosa actividad de aquella
alma en el orden de los senlimien'os generales."
Los Congresos Universales de Praga y Helsingfors dejaron pro
funda Impresión en Legrand, especialmente el de Praga, donde 2.600
esperantistas de 40 naciones de todos los contlnen'es pudieron,
duranie una semana, conocerse, discutir y diver'írse en un solo Idioma,
en una atmósfera de igualdad cultural y de fraternidad internacional,
que debió evocar en 'odos los congresistas el cuadro emocionante del
milagro de Pentecostés.
En la "Universidad Esperanfis'a In'emadonal" —parte integranta
de iodo Congreso Mundial da Esperanto,—- profesores, periodisas y
especialistas de diversos países producían informes interesantes, cada
uno en m propio campo de acción, mientras que el empleo del Idioma
neu'ral acercaba recíproca y esplritualmen^e a todos, evitando la
aparición de an^agonismos nacionales.
En ^l Congreso de Praga, Legrand entró en relación con el Dr.
Nitobe, prosecretario general de la Liga de Naciones, quien, comisio
nado por ese Organismo, fuá g convenc^rse personalmente de ía
aplicación prá^ica del EsDerantei como idioma para las relaciones
internacionales. El re^ultado de dicha observación fue el informe
oficial de la Secre^aría de la Liga, —redactado a moción de Lord
Hobert Cedí, Presiden^e de la Unión de la Liga de Naciones, y del
Dr. Eduardo Benes, más 'ards Presidente de la República Checoeslova
ca, — en el que se 1rata principal men'e de la enseñanza of'dal dsl
Esperanto como primer idioma extranjero en las escuelas públicas del
mundo. De los países laüno-amerlcanos con representación en la
Liga de Naciones, los reprssen'antes de Brasil, Chile, Colcmbict Y
Venezuela, apoyaron la moción en el sentido de que, oficializando la
enseñanza del Esperanto en !as escu^las públicas orimarias de lodos
^os países, se conlribuya a la paulatina eliminación de la confusión
Ungüíslico-babélica del mundo.
Participando en congresos cien 'fíleos^ Internacionales vio .Legrand
el gran contraste que presen'aban éstos en comparación con los C^n
gresos Universales de Esperanto. ¿Dónde estaba allí la unidad esetri-

lual del mundo de los hombres de ciencia? ¿Dónde estaba la igualdad
cul'ural de cada nación? La ley suprema ds todo congreso cien^ífico
internacional era: todas las ponencias, informes y discusiones deten
efectuarse única y exclusivamente en uno ds de los tres ldiornas
privilegiados: inglés, francés o alemán. Todos los demás idiomas del
mundo, ¡arabién de los más impor'anies por su acervo histórico y ^:ul¡ural, como por ejemplo, el español, italiano, portugués-brasileño, así
como el ruso y iodos los eslavos, e'a, etc., de ningún modo podían
hacerse sen'ir en la tribuna del congreso, eran Idiomas "mudos",
idiomas de "segunda categoría". Y así sucedía que casi todos 'los.
hombres de ciencia checos, polacos, húngaros y en general, todos1 los!

�de Europ^ csntral y oriental, en loe congresos científicos in'emacionales es.aban obligados a expresarse en alemán; los ilalianos, españo-¡es y latino-americanos, en francés; loe escandinavos y de todos los
pueblos asiáticos pr^ferentemente en inglés. De esa manera, la coope
ración intelectual in'emaciona] ya era gravemente paralizada por el
hecho de que en iales congresos podía participar no aquél qus efecti
va y úiilmen'e deseara oír algo, no aquél que verdaderamente desear^
comunicar algo importante, sino [aquél que eupiera charlar en los
!res idiomas mencionados! Los reglamentos de los congresos obliga
ban a que cada discurso efectuado en uno de los tres idiomas fuera
oído en sus ^raducciones a los dos idiomas restantes, y es así que las
propias sesiones se volvían extremadamen'^ pesadas, perdiéndose un
tiempo valioso para las tareas del congreso, Es lógico que especialistas
científicos, plenamente absorbidos por el progreso cans'ímte de su
ciencia o especialidad, no puedan ser hábiles poliglotos y buenos ora
dores en lenguas extranjeras. Estos, pues, se refugiaban en el sistema
de preparar por escrito sus ponencias, evitando las discusion^s y el
libre intercambio de opiniones, Erct tragicómico observar en los congreses científicos Internacionales a un afamado profesor, empezando a'
leer su informe, ya imprimido, y a los funcionarios del congreso que
distribuían al mismo liempo es© informe a los congresis'as. Todos po
dían lesrío antes de que el orador h^biera expresado sus pensamientos
Para tal acercamiento, no se necesl'a un c^ngreso, Un acercamiento
de esa espede es sólo corporal y puramente técnico, de ningún m^do
intelectual o espiri'ual. Por eso grandes hombres de ciencia sólo sin
qusr^r han participado en los congresos internacionales realizados
hasta ahora, porque o no se creen suficleniemen'e capaces, o no de
sean, por principio, hacer un discurso científico en un idioma extranje
ro. Aquí aparece de nuevo una de las malas consecuencias de sse
sistema privilegiado: El informe impreso, sobre un nuevo invsn'o,
medicamento, procedimiento químico, etc,. al aparecer originalmente
en uno d^ los "'res idiomas privileg'ndos", aunque su autor no perte
nezca a ninguna de las "naciones lingüísticamente privilegiadas" con
tribuye, quiérase o no, al enriquecimiento de la litera'uia ci^ntífica
exlranjera, y eso corre a cargo del propio pueblo del au'or. De ese
m^do, las naciones ricas en prestigio y valor cien'ífico, con el tributo
científico exfranJ^rc se vuelven aún mas ricas, y las naciones pobres,
aún más pobres, al perder la contribución de sus propios hilos.
[Qué hermoso seria para el progreso de la humanidad, que todos
puedan en los congresos internacionales hablar sus propios idiomas
nacionales! |En qué ba^e de lus'icia se apoyaría entonces la coopera
ción intelectual internacional!
En abril de 1925 se celebró en París el Primer Congreso Interna
cional de Radio-Aficionados. Legrund participa en él y primero en
persona, an'e cada congresista, principalmente entre los delegadds áo
la poderosa e influyeníe "American Radio Relay League", y luego
públicamente, en las reuniones generales del propio Congreso, desarro
lla la mÓ3 intensa acción en favor de su grande plan. Las tesis capiíale3
del "Plan Legrand" son las siguientes:
1)Todo par'icipanie en un congreso científico internacional ^iene
derecho •^ realizar su discurso, informe u otra comunicación en su
propio idioma nacional. Todas las naciones son Iguales; no exis^en
privilegio? lingüísticos.
2)El único idioma general para traducciones, al cual siempre

�deberán verterse ense^uida todas lé(s comunicaciones del congreso en
idiomas nacionales, es el idioma auxiliar neutral Esperanto. Las
comunicaciones directamente en Esperanto son permitidas; pero d^
ningún modo obligatorias3)Las ponencias de lodo congreso1 internacional se imprimirán
normalmente en el idioma nacional de origen del autor con •reducción
paralela en Esperanto. Cuando ello no sea posible, p. e. por di^icultades
de impresión (alfabeto exótico), sólo en traducción o resumen en el
Idioma Internacional.

4)El respectivo Gobierno o la Asodadón Científica que ten^a
Interés en que su idioma nacional pueda emplearse en determinado
congreso ín'ernacional, procurará que un traductor de Esperanto para
el idioma nacional respectivo esié a disposición de los congresistas.
5)Sólo con la aceptación de las leáis anunciadas tendrán los
congresos deníficos de las diversas naciones, garantía absoluta de
una colaboración positiva y fructífera, sobre una base de respeto'
lecíprcco, libertad e igualdad.
Los esfuerzos de Legrand en el Congreso Internacional de Radio,
de París, fueron coronados de pleno éxito. Según el acá del congreso
"el Congreso adopia el Esperanto como su idioma auxiliar internacional,
junto a los Idiomas nacionales empleados."
Legrcnd se ha ido — sus ide,-^ han quedado. El "Plan Legrand"
ayudará a res^ablecer la república mundial libre de la Ciencia, profundamen e conmovida en sus cimientos por los odios nacionales, desen
cadenados por las dos guerras mundiales. E^^ plan exige ob todo
intelectual un sacrificio realmsnta insignificante: 10 horas de dedi
cación al estudio del Idioma internacional, puesto que sólo eso ee ne
cesario .para poder comprender perfec ámenle todo lo que en él se
expresa. En compensación daría a los hombres de ciencia de todas las
naciones la base más generosa y democráica para la cooperación
inieleclual in^ernacional del porvenir, liberando el intercambio in ernacional da pensamientoB de la in^luencia opresora de las relaciones
políticas.
Y también tiene una gran ventaja el "Plan Legrand": podemos
llevarlo i la realidad por Inicia'iva^rivada. El camino para alcanzarla
c-s el mismo qu^ ya definió el Dr. L,^L, Zamsnhoí, creador del Esperanto,
en su memoria presentada a la "Associalian Francaise pour l'Avancement des Sciences", cuando escribió: "No necesitamos esperar decisio
nes gubernamentales: la finalidad es absoluiaroen e clara y cualquiera
puede lanzarse a ella. No siendo menester observar lo que dicen o ha
cen otros, cualquiera pueda aport^r su grano de arena para la obra
en marcha. Ningún trabajador aqi^ depende de otro, cada uno puede
ac'uar a^arts, en su esfera, conforme a sus fuerzas, y cuanto más
lrabajadores haya, lanto más ráciiio estará terminada la gran obra.
Nos dirigimos principalmente a la^ universidades y academias, ^ las
diversas sodedades y congresos aSenlííicos y culturales. Sin ob^ervar
lo qua hacen otros, sin esperar qu otros tomen la iniciativa, que toda
sociedad o congreso por sí mismo decida algo que acerque al gran fin
común de la humanidad, por lo rrienos un paso."
Mn^^^ro fvforme "S^ Tt VIDA DIO XAMIfnvifO^ {^eicnuilji ^nrtet La Mi^rliH íy la

ble: Dr. EMI^
Cit 607

•„ J— v.a.

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="12">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2383">
                  <text>Archivo Central Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2384">
                  <text>Archivo&#13;
Archivo Central Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2385">
                  <text>Historia Institucional&#13;
Nuestra facultad fue creada por Ley 10.658 en 1945. El texto aprobado en la Asamblea General del Poder Legislativo el 9 de octubre establecía la creación dentro de la Universidad de la República de la por entonces denominada Facultad de Humanidades y Ciencias (FHC), a la que se le atribuyó como finalidad esencial «la enseñanza superior e investigación en Filosofía, Letras, Historia y Ciencias».&#13;
Dicha norma establecía entre sus cometidos «extender la cultura por medio de la divulgación», «organizar investigaciones de seminario sobre asuntos que atañen a la cultura superior, especialmente los referidos al estudio de las cuestiones nacionales o americanas» y «fomentar la especialización y la investigación superiores». Además, en su artículo sexto se dejaba expresamente establecido que «El plan de estudios solo comprenderá estudios desinteresados y la enseñanza será impartida en forma que la separe nítidamente de aquella que se imparte en las escuelas y facultades profesionales».&#13;
En 1945 se nombró como director honorario por un primer período de cuatro años al doctor Carlos Vaz Ferreira y un consejo, también honorario, de seis miembros nombrados por el Consejo Central Universitario a propuesta del rector: el ingeniero Eduardo García de Zúñiga, el profesor Clemente Estable y los doctores José Pedro Segundo, Dardo Regules, Emilio Oribe y Justino Jiménez de Aréchaga.&#13;
Antecedentes&#13;
La ley que creó la Facultad de Humanidades y Ciencias resulta el corolario de una serie de iniciativas manifestadas a lo largo de tres décadas. El primer proyecto de una enseñanza superior no profesional —profundización, producción, investigación, estímulo al pensamiento original— fue presentado en su cátedra de conferencia por el doctor Carlos Vaz Ferreira en el año 1914, luego de una extensa exposición, que abarcó gran número de disertaciones, tendiente a ambientar su realización.&#13;
Dicho proyecto, en realidad, ofrecía dos direcciones ejecutivas:&#13;
a) La creación de órganos especiales de enseñanza superior no profesional, fundando un Instituto de Estudios Superiores con cátedras de profundización e investigación en ciencias, filosofía, arte, pedagogía, cuestiones sociales, etc., no subordinadas a ninguna profesión, y cuyo número lo determinaría el monto de los recursos que se pusieran a su disposición. Tal instituto, sostenía el&#13;
doctor Vaz Ferreira, debía ser considerado «como un núcleo destinado a desarrollarse y, oportunamente, diferenciarse dividiéndose en las distintas facultades que con el tiempo habrían de existir en nuestro país».&#13;
b) Disolver enseñanza superior no profesional en las otras enseñanzas: en las de las facultades profesionales y en las de Secundaria-Preparatoria, Normal y Primaria.&#13;
Años después, en 1925, el Consejo Nacional de Administración, mientras era ministro de Instrucción Pública el doctor Carlos María Prando, remitió a la Asamblea General un proyecto de creación del Instituto Nacional de Cultura, que tendría por finalidad «dictar cursos libres de extensión universitaria y cultural dentro de las siguientes materias: Historia de la Filosofía, Historia de la Civilización, Historia del Arte, Historia de las Religiones, Historia del Uruguay, Historia Americana, Filosofía de la Historia, Pedagogía, Ciencia de Educación, Estética, Biología, Psicología, Sociología, Filología, Etnología, Arqueología, Antropología, Geología en sus relaciones con la Historia, Economía Social, Literatura, Artes, Ciencias, Matemáticas y Ciencias Físicas y Químicas».&#13;
En sus fundamentos, el mensaje expresaba que atendía a «una exigencia de nuestros progresos morales, que imponen en el orden intelectual contornos más dilatados que los de la enseñanza profesionalista y utilitaria» y que el instituto proyectado debía considerarse como un bosquejo de Facultad de Filosofía y Letras, pues contenía sus elementos fundamentales, lo que permitiría hacer un ensayo de ella, «sin impaciencias ni precipitaciones, y con la ventaja, a la vez, de ser menos cerrada, de no ser profesionalista, y de ajustarse en sus gastos a la situación financiera que el país pueda permitir».&#13;
Posteriormente, en 1929, el doctor Carlos Vaz Ferreira, en ese entonces rector de la Universidad, presentó al Consejo Universitario un proyecto de Instituto de Estudios Superiores, fundición de los que&#13;
había presentado en 1914, que fue aprobado con leves modificaciones y elevado al Poder Ejecutivo. Propugnaba la creación de las siguientes cátedras:&#13;
•	 Ciencias Matemáticas (esta designación, como todas las siguientes, se entendería en un sentido amplio, comprendiendo ciencias afines, conexiones y proyecciones de cada rama científica)&#13;
•	 Ciencias Astronómicas&#13;
•	 Ciencias Físicas&#13;
•	 Ciencias Biológicas&#13;
•	 Filosofía del Derecho y de las Ciencias Jurídicas&#13;
•	 Ciencias Sociales y Económicas, con aplicación especial al problema socialCiencias Históricas en general&#13;
•	 Historia Nacional y Americana&#13;
•	 Estética y Filosofía del Arte&#13;
•	 Historia del Arte&#13;
•	 Filosofía de las Ciencias&#13;
•	 Historia de las Religiones&#13;
•	 Psicología&#13;
•	 Filosofía&#13;
•	 Pedagogía y ciencias correlacionadas,a las que se les agregarían cinco más cuyas materias iría determinando el Consejo Directivo del Instituto según las necesidades e indicaciones que se presentaran. «La índole y funcionamiento de esas cátedras se entenderá ampliamente en el doble sentido de que, por una parte, los profesores estimulen y dirijan la profundización y la investigación en su caso, y, por otra parte, encuentren en su propia función estímulo, motivo y facilidad para dedicar ellos mismos actividades en esa dirección».&#13;
El Consejo Nacional de Administración envió el proyecto a la Asamblea General, pero redujo a seis las veinte cátedras que el primitivo establecía. No llegó a ser tratado por las Cámaras.&#13;
En 1938 el Poder Ejecutivo, mientras era ministro de Instrucción Pública Eduardo Víctor Haedo, envió a la Asamblea General un proyecto de creación de una Facultad de Humanidades y Ciencias dividida en cinco secciones: a) Ciencias Físico-químico-naturales, b) Letras (Literatura e Historia), c) Filosofía, d) Bellas Artes (Dibujo, Pintura y Escultura), e) Pedagogía.&#13;
El Consejo Directivo de la Facultad podría otorgar el título de doctor en cada una de las especializaciones comprendidas por dichas secciones y el diploma de profesor por cada uno de los cursos completos comprendidos por ellos, así como el título de profesor de enseñanza media en Filosofía, Letras e Historia.&#13;
La Comisión de Instrucción Pública de la Cámara de Representantes introdujo diversas modificaciones al proyecto del Ejecutivo. Entre otras, eliminó la sección de Bellas Artes por considerar que ellas necesitaban «su sitio propio en la universalidad de la cultura, y no puede una Facultad de Humanidades y Ciencias abarcar, sin mengua para su obra esencial, esta actividad, que solo sería en ella un órgano secundario y menos atendido, perdiendo jerarquía y realidad». Asimismo, suprimió la sección de Pedagogía porque, en su concepto, correspondía a la necesidad creada por problemas que debía resolver la sección de Enseñanza Secundaria y Preparatoria. Aprobado en esas condiciones en la sesión del 10 de setiembre de 1941, pasó a la Cámara de Senadores, cuya Comisión de Instrucción Pública eliminó la división en cuatro secciones a que habían quedado reducidas la seis del proyecto original del Ejecutivo, por considerar que era preferible que la ley no lo estableciera preceptivamente; expresaban que lo esencial en ese momento era constituir la Facultad y determinar sus funciones principales, dejando a la autoridad docente la organización de los cursos en la forma en que lo juzgara más adecuado hasta que la experiencia permitiera una reglamentación eficaz. En cuanto a la formación del profesorado de la enseñanza media, que la Cámara de Representantes había suprimido del proyecto del Ejecutivo, quedaba de nuevo establecida como uno de los fines de la Facultad.&#13;
Este proyecto fue sancionado por el Senado el 30 de diciembre de 1941.&#13;
El 18 de enero de 1943, el Poder Ejecutivo, con el doctor Cyro Giambruno como ministro de Instrucción Pública, solicita al Consejo de Estado la consideración de un proyecto de decreto-ley por el que se creaba una Facultad de Humanidades. Las funciones que le adjudicaban eran: a) Investigación y enseñanzas superiores de Filosofía, Letras, Historia y Pedagogía, y b) formación del profesorado de enseñanzas secundaria y normal.&#13;
Vigente este decreto-ley, permaneció suspendido en sus efectos.&#13;
El 15 de marzo de 1943 el diputado doctor Dardo Regules presentó a la Cámara de Representantes un proyecto de ley ya estudiado e informado por el Consejo de Estado que no llegó a tratarse antes de que finalizara su gestión.&#13;
La diferencia fundamental con el proyecto del doctor Giambruno —además de la eliminación de la cláusula por la cual se encomendaba a la Facultad la formación del profesorado de enseñanza media— era que restablecía para la nueva Facultad su dependencia de la Universidad, contra la autonomía concedida por el primero.&#13;
El 13 de noviembre de 1944, el mismo doctor Regules presentó a la Cámara de Senadores otro proyecto más reducido, capaz de merecer sin dificultades el apoyo de los diversos sectores parlamentarios y que el rector de la Universidad, doctor José Pedro Varela, había sometido al Consejo Central Universitario. Sintetizando las diversas iniciativas, la Comisión de Instrucción Pública del Senado presentó el proyecto definitivo.&#13;
Actualidad&#13;
La facultad es la principal institución universitaria para el desarrollo de las ciencias humanas en el país. El fomento de la «investigación pura» o teórica que aporte al conocimiento original, así como los estudios en materia cultural, son rasgos distintivos del desarrollo de las humanidades en la Universidad.&#13;
El enfoque crítico para interpretar los fenómenos de la realidad es otro rasgo, vinculado y reforzado con el compromiso político y social asumido en las luchas por la autonomía y el cogobierno y, luego, contra el autoritarismo, la dictadura y la intervención. En 1973, con motivo del golpe militar, la FHC fue intervenida hasta 1984 y al año siguiente se reinstalaron sus autoridades y órganos de cogobierno legítimos.&#13;
En 1990, tras la creación de las facultades de Ciencias y de Ciencias Sociales dentro del ámbito de la Udelar, nuestra facultad se escindió y pasó a denominarse Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación (FHCE).&#13;
A más de setenta años de su fundación, la institución ofrece ocho licenciaturas: Historia, Filosofía, Letras, Lingüística, Educación, Antropología, Biología Humana (compartida) y Turismo (en Maldonado y binacional en Salto).&#13;
También forman parte del organigrama académico de la Facultad los Centros de Estudios Interdisciplinarios Latinoamericanos, Uruguayos, Inmigratorios, Gallegos y el Centro de Lenguas Extranjeras, así como la Cátedra Unesco Agua y Cultura y el Observatorio de Políticas Culturales.&#13;
Por otra parte, en los últimos años se han diversificado los estudios de grado y han sumado la modalidad de tecnicaturas: Interpretación Lengua de Señas Uruguaya-Español (en Montevideo, Salto y Tacuarembó), Corrección de Estilo, Museología, Bienes Culturales (opción Historia Regional y Local, en Paysandú y opción Patrimonio, en Tacuarembó) y Dramaturgia (con la Escuela Multidisciplinaria de Arte Dramático).&#13;
A nivel de estudios de posgrado, la facultad imparte la Maestría en Ciencias Humanas con ocho opciones. También se dictan maestrías compartidas con otros servicios del Área Social, el Consejo de Formación en Educación de la ANEP y el Espacio Interdisciplinario. Además de la reciente implementación del doctorado, con cinco opciones.&#13;
En el interior del país se desarrollan enseñanza, investigación y extensión permanentes en los Centros Universitarios Regionales en seis departamentos: Maldonado, Rocha, Salto, Paysandú, Tacuarembó y Rivera.&#13;
Junto con las facultades de Información y Comunicación, Ciencias Económicas y de la Administración, Derecho, y Ciencias Sociales, y con el Instituto Escuela Nacional de Bellas Artes y la Escuela Universitaria de Música la FHCE integra el Área Social y Artística de la Udelar.&#13;
 &#13;
1https://legislativo.parlamento.gub.uy/temporales/leytemp4350156.htm&#13;
Blanca París de Oddone (cord.) 1995. Historia y memoria, medio siglo de la facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación. MVD FHCE&#13;
«Antecedentes de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación» en 70 años de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación, FHCE. Agosto 2016.&#13;
«Siete décadas de continuidad y cambios», Álvaro Rico, en 70 años de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación, FHCE. Agosto 2016.&#13;
Fuentes:&#13;
Blanca París de Oddone (cord.) 1995. Historia y memoria, medio siglo de la facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación. MVD FHCE.&#13;
70 años de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación, FHCE. Agosto 2016.&#13;
&#13;
Breve historia del Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
&#13;
El Archivo Central Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación depende del Sr. Decano. Está ubicado actualmente en la Casa de Posgrados.&#13;
Cuenta con un Técnico Archivólogo desde el 4 de febrero de 2002.&#13;
En el archivo se encuentra el conjunto orgánico de documentos producidos o reunidos por la facultad en el ejercicio de sus funciones, al servicio de su utilización para la gestión administrativa, la información, la cultura y la investigación. Contiene 500 metros lineales aproximadamente de documentos. Sus fechas extremas van desde la creación de la Facultad de Humanidades y Ciencias hasta la documentación de nuestros días. El núcleo documental original se irá engrosando paulatinamente, según se produce el desarrollo de la institución universitaria.&#13;
El archivo sufrió dos mudanzas, cuando la institución se mudo de local, en ambas mudanzas se sabe que existió numerosas pérdidas de documentación relevante.  &#13;
En el momento de asumir el cargo, el archivo no contaba  con organización archivística, este era un lugar sucio, muy desprolijo, no contando con personal de limpieza, ni personal afectado al mismo, salvo para ingresar o buscar documentación, siendo los mismos funcionarios de Sección Reguladora que lo hacían. . Sirviendo muchas veces de depósito no solo de documentos sino de todo aquello que no servía.&#13;
La documentación se encontraba en cajas, en bolsas, atadas y en el suelo. Algunas numeradas por legajos, ignorándose que contienen con exactitud. Existían carencias de contenedores documentales: cajas de cartón libres de ácido, estanterías de metal, mesas de trabajo, etc. &#13;
En el año 2005 y 2006 se logra que el Archivo reciba ayudas del Programa ADAI, financiando la propuesta presentada. Es aquí cuando se empieza a tener en cuenta la función del archivo y  comienzan  a cambiar las cosas. &#13;
Actualmente las funciones del Archivo Central Universitario, han aumentado, teniendo a cargo el Centro de Documentación e Información Archivística y Digitalización de la FHCE.&#13;
</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2386">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="48">
              <name>Source</name>
              <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2387">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2388">
                  <text>1945 hasta 2014</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2389">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Lic. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín&#13;
Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="42">
              <name>Format</name>
              <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2390">
                  <text>Archivo papel, fotografía y digital</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2391">
                  <text>Español &#13;
Otros</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2392">
                  <text>Expedientes, correspondencia, circulares, documentación contable, fotografías, legajos docentes, etc.</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="43">
              <name>Identifier</name>
              <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2393">
                  <text>UY858-UDELAR-FHCE-ACUFHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="38">
              <name>Coverage</name>
              <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2394">
                  <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="986">
                <text>Idioma universal "Esperanto"</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="987">
                <text>Solicitud para dictar curso de Esperanto&#13;
Folletos sobre el Esperanto</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="988">
                <text>Solicitud "veniam legendi" por parte del Dr. Emilio Pfeffer para dictar curso de Esperanto en la facultad de Humanidades y Ciencias durante el año 1946, reseñando sus antecedentes y sus obras sobre el tema.&#13;
Incluye una serie de folletos informando sobre el Esperanto editados por el Instituto de esperanto Montevideo.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="989">
                <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="990">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="991">
                <text>Marzo - 1946</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="992">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="993">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="994">
                <text>Expediente&#13;
Folleto</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="995">
                <text>UY858-UDELAR-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="996">
                <text>Montevideo- Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="121">
        <name>Dr. Emilio Pfeffer</name>
      </tag>
      <tag tagId="116">
        <name>Enrique Legrand</name>
      </tag>
      <tag tagId="113">
        <name>Esperanto</name>
      </tag>
      <tag tagId="115">
        <name>Idioma Universal</name>
      </tag>
      <tag tagId="124">
        <name>Instituto de Esperanto de Montevideo</name>
      </tag>
      <tag tagId="122">
        <name>Liga Internacional de Esperanto</name>
      </tag>
      <tag tagId="117">
        <name>Luis Lazaro Zamenhof</name>
      </tag>
      <tag tagId="123">
        <name>Sociedad Esperantista del Uruguay</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="108" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="172">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/acf79985375d45a4cf980650371947a2.PDF</src>
        <authentication>fb3d8464dafa4279a7238a4018e249a3</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1036">
                    <text>FACULTAD DE HUMANIDADES Y CIENCIAS
SECRETARIA

CARPETA DE ARCHIVO

ril 10 de 1^46, anha, da antraija.

CONTIENE:
!&gt; Tan Artnfi Tl^^fl-Mcina" de,

JSafialufii&amp;LítoiB

atau/j. 11/04;.

C.gota en.-l- aj..Jjrj.....,I..

*
•

19

�Uonfcevidoo# maro 26 da I9I1.7.

Sefior
'
Roberto J. Payró
Buenos Aires.

Ul Btlmado

c

Tengo el placer de esoribirloj con el fin de
que ust4d me adeltn te para Incorporarlo^ a los progr^^as ^le la
facultad, el plan de su aurso para esta afio, y las fechas on
que se realizará. Supongo quo el Doctor Sil le ha eaorlto opor
tunamente, sobro loa honorarios quo oe l^ndoteralnado po^ par

te de la Rectoría y d^ esta F^cultad^ Se trata de una oontrlbuclón de quinientos pesos uru^uf.yos de cada i^arjo Loa pasa^es o
oficíalos estar^n a su disposición en oportunidad.
yLo taluda muy afectuosamente su amigo.
.

Luis alordano

SDR.

�br^ 'i;lo ÍTf'P :;U

•:•- r^cibí "o ^U ;-?":bl^ r:.r*+, . c&gt;l ?C c&gt;-l -ctu^l. ':•'• r.^^cr.^^t^, ¡1
T.J r. lil r~ ir.^oy'.-.i ;.c-^; &gt; I^r? ¡"'i ~yo~ icicn =,-^ ^c^.d^r. en cu^^to
: 1 " "o ^q V.o^c^^Tlo" '"^ i' i i"ir'rc ^.'t y i ^o ^n ^o .'^ cult^-c1

Uní r'c •?

•.-? ".u-

. ¡O'1

7c ^r 7 u i + r.. ^1 i ^^-t
".j'z l..;.rc", -i,

^ unc r "• ^ 1~ c1.-

^ &lt;"&gt;"i v r ^ 1 ~ n tD 7 ¡, v ^ -1 ^u 1 • = o

. '.',? 10 v^z, s -^ • 1 ^¡ ni pr opó i -

to L!.^ "sr!-. r^ip ^o n^c1 7c:-í¡""1p •&gt; lüj^^op Air^^, y con tt.1 ob^^-to

i i'-c'-.tc"; : ^te

(Julio E. P^^é)

r

'^ *•.! •. n"o (y tL-rbi^'

o

ulic

to ú ^timo r^3 v?n'L"c li-

��V. v

;-:. ;\i Montevideo, toil 9 da 1947.
SefliHontevld^o, ttepll 9 de

Señor

v

1'

Julio Payr*
Buenos Airo,

1

j1

Satinado amigo

•.

_:';,

•"'

.' . .'•

,-

•

;/\

':

Be recibido su carta 7 dado cuanta al Consejo de iw

b, Entendido ataba de que aua oonferenolaa serían en al
mea da aetlenbra -^ n todo caso* en al nea da octub^^ Le pido me
envíe au programa para haoerlo loprlnir. Tengo la eaperaraa de po
dar eaousbar aua oíase, deapuia del viaja que emprenderé^ dentro
de poooa días, a Inglaterra, Por tal ra^^n y faltando por un par dé
nesea nuestro amigo el Doctor 011, le ruego envíe au tforreapondenola al Dlreotor de la Facultad, Doctor Carlea Va Fsrrexra, Cerrlto75.;; '•'.-

. '• •

• :. -r-- \::^:..'-' •'•. '

. ' -•
'
_.^
1 • • i- • • I f1^ '• ;
•..
"^^ --•• "••••; '^••'•' '"K {':' .•
•.•••;•-••' ;

"'• , •'"

•

•;;. •.•.

•

•'•.'•••

:'': •'• "."l\:-

' '

:' • ••••

' ••••••

./ ••

'

¡'' i.

- •'

•'•^-,' -T I

•.•-•':• •-••••
,-•
.-••i
.
•
•.'.•...-•

:•'
''•.

',
;

•i

f .

'¿ '
•• I1

1

vi
í

,-•' i
.

• &gt;. -.

..."

:

•"•'• v-.-.'.í '"•

T^^]^ ^lordano '
.•••.-&gt;

'• ~-'\ • '"•

•. '•,•••.

' '•
• '•"

.'

'••• v • -'•'••'^- •¿-/••'•'."

\..'• ¡i..

" -

•.•.•./

••
: '

'•,.-"• •' -.;: •
.••
: ••••;• .
^ '• ••' '•....^-

"•'' •'

'

•

�;,Mont^video, abril 26 de 1947.
Saíior Mo^ar do la Universidad,
Doctor José1 ?ea*o Tárela.V
Pre^ent^.

152/947.

,..•••.'•

. 7 ; •.:

•'".-.••...

- &lt;

•

^' .^e &amp;Í cor.Bideraoi^ni *
.

Tngc ^l agracio ¿t haoorla o-

ber quo ^l Codaejo de esta Faooltad n Bai6n d&gt;l
de mereo resolvií e^ntrlbaír cun la ua
quinientos p^tsoa) pa^a aelvantar loa ^^iatoa

'

roe desanden laa Conferenoiaa qu&gt;t*l&gt;¡o¡K&gt;iu&lt;tan per
la \mtvroiaaA,^mnttanáixi el Profoaor Julio J. Pa¡

Saluda al

ner Heetor uray

atentamente.

Cnrloe Vhr Psrreira.
Director.: :

Luis
Secretario.

�P^833202
wtmnsmtB * MONrevioro

HUMANIDAD^S y CIENCIAS

-

Roberto J. Hovtí;—

Montería

abril 10 4e 1946..

81 Conse^o resolTiá en
sesión ie
e la fecha,ooaua
feona,ooaus&lt;
en ai sosián
piolar el o a rao

profesor Pr. M/^aJ^O^• ^sjxó,

_ío.ntrstaao .por la ^niyersl&amp;sLy.^fc ej,. o..aBo.,at&gt;rlr_!¡i^

-regist^o, de^estudian.t efitpara_^1 ouraillo intensivo
^U0 aiotaría slaraltanoimonte a sus oonforonclja.-

�&lt;-^T

^-

f

�Itenteiridao, aatianbra 29 d* 1^^7
Sanar Raator de la miveríldad,
Doetor Joo* Podro Varól^^
rrasant*..

'

anor notort
Ba^o eabar al * ador Iteutor q^e.
•

pop dittoyltadaa surgidas poaterloraanta as ha a ido
poalbla pvooadar a ^a raaliaaci&amp;i d* la Gonfaranolaa

del ?rofmar Julio 3. tuyri pava las qua M había aal^
nodo un honorario ds ^300.00, oomo ftiora eneunloado
an nota 1^M7.

•
DiMgo • X aeilor Koctor aa alna o^o

dauai- aa oofluniqua lo ntadiolio a la Gontaduría, a ni^
•footo.

,

Saluda a uatad mUali alta
ooraldaraolon

Carina Vaa Farralm
Dtraotor.
Luí aiordano.
-Sacra tarlo.

AB.

�UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA

FACULTAD DE HUMANIDADES Y CIENCIAS

CONCEPTO DE MODERNIDAD
EN LAS ARTES PLÁSTICAS
c^ i* julio i nna
sata

del.

^etiembre J^46

Ateneo

io

dr Montevideo

�SU M
LUNES 2
1.Relaciones del artista y el público. Incomprensión de loe re
novadores del arte en el siglo XIX. Conmute con la expe
riencia del pa^ado. Inclinación popular hacia ^l arle convenporánea. Antecedentes de la evolución de la pintura. No^ión
tos. Orígenes de la pintura. Infancia de una nueva pintura subji'livH en el siglo XIX. 1 mundo fenomenal.

VIERNES 6
2.Facetas del temperamento artístico. Definición práctica de! ar
tista genial, el talentoso, el capaz. Móviles inconciliables. La
Naturaleza: lo que puede pedirle el pintor; lo ^ne no puede
. emular en ella. Caracteres de las épocas. ^jemplo^ de pintura
adaptada a su mornenlo. Los gótico^; los francese^ del si^lo
XVIII. Unidad periódica del estilo en la's artes mavores y me
nores. Ausencia de e^tilo uniforme en los siglos XIX y XX.
F^nómeno contemporáneo del fervor por el pasado. Ángulo
mercantil de esa inclinación.

LUNES 9
3.Formación del arte moderno. Carácter caótico de la pintura
contemporánea. Pasat islas e innovadores. Espíritu de nuestro
tiempo. Corrientes opuestas que solieitiin a los innovadores.
Ausencia de genios en el siplo XIX. Forma flor^ de lu pintura
moderna. Cézaime, Van Go¡ib, Seurat, Gauguin, ToulouseLautrec. Coincidencias y disidencias.

VIERNES 13
4.Nuestro mundo ^artificial1. Relación entre los puntos de coin
cidencia de. los forma dores y los caracteres y aspee Lo^ del mun
do actual. LiO (Tue es modei'no y Jo cjue no lo es&gt; LjO nuevo ^^no
moderno y lo antiguo modernizado. Ciudades, arquite^tura,
nimios de vida, ángulos de visión. Carácter urliano del arle.
Transformación de la natnralcza se^ún ñ^cos i cuide^ riel nom
bre. Arte- que corresponde a un mundo tran^figurado.

LUNES 16
5.Caracterización de un estilo del siglo XX. Imperativos positi
vos y negativos del mundo moderno. Lo que se debe hacer y

�lo que cela vedado. La fotografía, el cinematógrafo, la prensa,
- la radio, ^l libro como factores determinantes del ^stilo eontemporáneo. Dcm- re ¡ míen tos- Diversidad (le lo^ idéale. Una
nueva ^ensualidad. Enseñanza de los objetos de uso corriente.
Visión del industrial. Influencia de la máquina.

VIERNES 20
6.Experimentos: el linaje romántico. Buscas de los pintores de
vanguardia y bus resultados s^^ún Ioh ten i per amen to^ liásicoe.
Influencia de lo^ for^adores del -ifilo XIX. De^ormaciones de
su^ en^eñanza^. Artistas clasifica^es en la línea de Van Coli.
Los fauves. Movimiento estructtirador del instinttvi^mo im
presionista.

LUNES 23
7.Experimentos: itl linaje simhotixtn. Manifestaciones del espí
ritu nórdica, Pu^n^ ,lr lo m^dieval y lo moderno. Transaccio
nes y ^onflictos. Influencia ele ^atiguin en Alemania. Contra^te entre la iir(| ni lectura funcional y el inatintivismo pictórico.
Los expre^ionistas. El dadaísmo. El superrealismo.
VIERNES 27
8.Un freno: el linaje realista. Reacción latente. Sus manifestacio
nes ^espués de las dos ^ran^es guerras. El arte so.ials. Ma
terialismo y arte interesado. Difusión de teoría g^neradas
en centros de encasa tradición y cu llura artísticas. El arle de
las dictadura^. Con repto del arte de^enerados. Cuadro de
caballete y pintura mural.
LUNES 30
9.El linaje constnirtivixta. Cézanniíuio. Cubismo y abstracción.
El futurismo. El purismo y bus derivaciones. Fases efe Picasso.
Un espejo de las oscilaciones del sentimiento moderno. Lo."
primitivos del siglo XX. Influencias orientale^ y bárbaras.
El ideal del ijilo explicado por lo que se admira en el pasado.

VIERISES i DE OCTUBRE
10. Conquistas y errores del arte moderna. Ejemplos de pintura
representativa del ^i^lo XX. Relación cnLre la pintura y la ar
quitectura. Prolilemas del tema. Reacciones que reducen el
campo del arte. Problemas de la técnica. La con re pe ion del
cuadro y su ejeeución. Modos de inspirarse en la r^alidad. L^
visión del futuro eotno faro orientador del artista.

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="9">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2380">
                  <text>Legajos personales</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2531">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Arch. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1023">
                <text>Julio E. Payro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1024">
                <text>Cartas&#13;
Notas&#13;
Folleto del curso "Concepto de Modernidad en las Artes Plasticas"</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1025">
                <text>Correspondencia entre Julio E. Payro y Luis Giordano sobre los honorarios y fecha de realización del curso "Concepto de Moralidad en las Artes Plasticas" dictada por Payro. &#13;
Carta dirigida al Rector Jose Pedro Varela por parte de Carlos Vaz Ferreira informando la imposibilidad de realizar el curso.&#13;
Incluye folleto del sumario del curso.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1026">
                <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1027">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1028">
                <text>Marzo- Setiembre 1947</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1029">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1030">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1031">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1032">
                <text>Expediente</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1033">
                <text>UY858-UDELAR-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1034">
                <text>Montevideo- Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="30">
        <name>Artes Plásticas</name>
      </tag>
      <tag tagId="118">
        <name>Julio E. Payro</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="109" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="174">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/d8c4fe917ec05317426cbd72e1d82cd5.PDF</src>
        <authentication>ca7f12e24ffb43704cdbc90d7408d381</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1038">
                    <text>Tel,&#13;
&#13;
re. d&#13;
&#13;
^&#13;
&#13;
L„&#13;
&#13;
-r—&#13;
&#13;
• •&#13;
&#13;
' n&#13;
&#13;
• •&#13;
&#13;
•&#13;
&#13;
^&#13;
&#13;
FACULTAD DE HUMANIDADES Y CIENCIAS&#13;
SECRETARIA&#13;
&#13;
CARPETA DE ARCHIVO&#13;
&#13;
CONTIENE:&#13;
Jranolaoo Eapínola (Xdt, a^in-I'Hn&#13;
-^esaludan del ContiaJa-^&#13;
_ÍL._llota en^ 3.¿.'I. •5.&#13;
&#13;
"&#13;
&#13;
r. 1 de*&#13;
&#13;
H&#13;
l¿.&#13;
&#13;
./946.&#13;
&#13;
----&#13;
&#13;
-,&#13;
&#13;
,&#13;
&#13;
�P JV5833313&#13;
UNIVERSIDAD d* MONTEVID^O&#13;
FACULTAD&#13;
di&#13;
&#13;
HUMANIDADES y CfENCUS&#13;
&#13;
]fontevideoy febrero 27 de&#13;
El Consejo d* la- Pao ultad de Humanidades y Ciencias&#13;
designa, én la fach^^ al señor Francisco Espinóla, pa&#13;
ra dicta^ un cura© sobre Los sentimientos en la lite&#13;
ratura greco^latina^ por un periodo de. seis meses, de&#13;
mayo * no^iembr^, eos. una asignación -mensual d $150&#13;
&#13;
Uontevldeo, febrero 27 ^e V)\^(&gt;, - Con. eata fecha remito nota&#13;
&#13;
�"." '" ^.-U ..•&#13;
Seno&#13;
&#13;
".. ;&#13;
&#13;
•.,.:•.•;._-•&#13;
&#13;
.&#13;
&#13;
Kontarldeo, aarca 27 da 1946&#13;
•';':; •';.'^ .;;-,V;.:-..'*-;&#13;
&#13;
:,':^&#13;
&#13;
Irofaoor Francisco Espinóla.•&#13;
&#13;
'• ' ^&#13;
&#13;
••, .. • •&#13;
&#13;
¿.': ¿ ••.•'••..• •'&#13;
&#13;
D&#13;
&#13;
al eonsid^imoifoi&#13;
&#13;
'..-' .-...&#13;
&#13;
'&#13;
&#13;
;. ^'&#13;
&#13;
' .Por resolución 4 la feeha, hago asbar a listad qua al Consajo da afta Vacmltad raría con&#13;
, .&#13;
&#13;
*agrado sa praeantara al "plan y programa" dal ourao&#13;
^'aobra "Loa aantlslantoa an la Literatura Greoo-latlna'&#13;
:antea el 22 de abril próximo, para en reepectlro tm-&#13;
&#13;
54/946 &gt;'\ tuélo ^ aprobaqiOB. ' ••i;,-;...-". :&#13;
&#13;
.'.:'.&#13;
&#13;
'-&#13;
&#13;
SIE.••&#13;
&#13;
•'&#13;
&#13;
^'&#13;
&#13;
"' '"•-v&#13;
&#13;
'.": '.f'-'1.-;"• • .'•&#13;
&#13;
,&#13;
&#13;
. Saludo a usted nuy atentamente.&#13;
&#13;
: ^. •".'••&#13;
&#13;
'••-.••'&#13;
&#13;
i&#13;
&#13;
\. \' '.'''-•' ' ••')^.' •-.&#13;
&#13;
' •-"••&#13;
&#13;
:&#13;
&#13;
:•-'. '••• Jnis Siordano.&#13;
&#13;
-.'.-•'&#13;
&#13;
.Saoretario&#13;
&#13;
;.-- ,&#13;
&#13;
;^&#13;
&#13;
^I.1 '."..•.."&#13;
&#13;
�Montevideo, abril 8 d 1946.&#13;
&#13;
Profesor Praneiaao Espinóla&#13;
12^/946.Presenta.&#13;
&#13;
,'&#13;
&#13;
••'•'',•&#13;
&#13;
De ai consideración!&#13;
Haga saber al señor profesor ^u lo*&#13;
curso d* ot ^^oultad oomsncar^a 1 día 3 i* mayo&#13;
y qu&#13;
&#13;
líos deberán ser dictado en 3a Facultad d&#13;
&#13;
Medicina, de 9 a 12 hora jr n la í Derecho ^ Ciencia&#13;
Sooiale, de 1S a 18 hora.&#13;
Dentro de loa Horario Indicado el&#13;
•eSor profesor ss servirá oomnnioar, ante del 24 del&#13;
oorrlente a asta Secretaría, lo días y horas da su&#13;
oonrenienoia, poe los horarios definitivos serán fi&#13;
jados, en todo caoo, por el Consejo en la sesión de&#13;
. •&#13;
&#13;
.&#13;
&#13;
•&#13;
&#13;
se día.&#13;
&#13;
' '• •'&#13;
&#13;
\..&#13;
&#13;
- -&#13;
&#13;
-.•. ,&#13;
&#13;
'Saluda a usted muy atentamente&#13;
&#13;
"Luis Siordane&#13;
SDK.Secretario&#13;
&#13;
:'&#13;
&#13;
�Montevideo, abril 9 de X$k7t&#13;
&#13;
Señor;•'•'&#13;
&#13;
•••&#13;
&#13;
.&#13;
&#13;
Prof. Pranolsoo Espinóla&#13;
Presente,&#13;
&#13;
De mi oonS ideraelo'n J&#13;
&#13;
s.'ín te la f eoha el Consejo de esta Facultad lia resueltocontratar&#13;
a usted para diotar un curso sobra ^lteratnra Griega, por un tírmlno de selfi meses^ ^go saber á us^ed asimis^o &lt;2ue deberá aoma^&#13;
nloa^ a la Secretaria los días 7 horss en que dictara sus Blases&#13;
7 enriar los pro^ramas i-espaotivos, a la mayor brevedad, oon el fin&#13;
de proceder a u acunólo % publioaclíiu&#13;
&#13;
-&#13;
&#13;
-&#13;
&#13;
.;.&#13;
&#13;
Saluda a usted loiy atentomeata.&#13;
&#13;
'"• •&#13;
&#13;
.•••.•..&#13;
&#13;
..&#13;
&#13;
.&#13;
''"..•.&#13;
&#13;
SDR.&#13;
&#13;
.&#13;
&#13;
-.&#13;
&#13;
*•&#13;
&#13;
:-•••.&#13;
&#13;
••-••-.•'.•••&#13;
&#13;
.&#13;
&#13;
•' ..&#13;
&#13;
...''••&#13;
&#13;
•&#13;
&#13;
•&#13;
&#13;
•&#13;
&#13;
.&#13;
&#13;
-&#13;
&#13;
Uil^ OlordanO'&#13;
&#13;
,.•'•• •"•&lt;• . / .&#13;
&#13;
• :'&#13;
&#13;
Secretarlo •'.•&#13;
&#13;
�ontvido, abril 2g de 1946.&#13;
\&#13;
&#13;
••' Ssflor&#13;
&#13;
x-&#13;
&#13;
•••-.,'"&#13;
&#13;
•&#13;
&#13;
•."&#13;
&#13;
•'-••&#13;
&#13;
•&#13;
&#13;
' .&#13;
&#13;
Franaleoo íepínol••&#13;
&#13;
'•&#13;
&#13;
-&#13;
&#13;
Presante.&gt;.. •••&#13;
&#13;
180/946'&#13;
&#13;
'&#13;
&#13;
••/-.&#13;
&#13;
.;• •" •.-.•/ .&#13;
&#13;
':&#13;
&#13;
'J^ ^i ooniamoláai&#13;
Por la pr^senta m a grato r— -&#13;
&#13;
oardarlo que sus olaa^s sobra "lo* sentimiento&#13;
&#13;
n la&#13;
&#13;
literatura Oraeo-latina" a esta facultad, comeiuaráq&#13;
•1 nartes 7 i nayo próximo a las 11 horas en la ?aooltad 4a Hediolna.&#13;
&#13;
'-.&#13;
&#13;
'&#13;
&#13;
...&#13;
&#13;
•;&#13;
&#13;
•&#13;
&#13;
' : •'•' .' *.&#13;
&#13;
le saluda&#13;
&#13;
; •'-"•-&#13;
&#13;
uy atentanent.&#13;
&#13;
Iíuí Oiordano&#13;
BDR.&#13;
&#13;
'&#13;
&#13;
Secretarlo&#13;
&#13;
•'&#13;
&#13;
:&#13;
&#13;
-.&#13;
&#13;
�1K&#13;
&#13;
-. ^,&#13;
&#13;
.^-—^ '^^..&#13;
&#13;
^•^(&#13;
&#13;
-^..^'• .i' ^-/"-&#13;
&#13;
/„_&#13;
&#13;
/^&#13;
&#13;
•^''^v&lt;/^&#13;
&#13;
ti',,&#13;
&#13;
/^ &gt;&#13;
&#13;
-^ .4.&#13;
&#13;
/&#13;
&#13;
__ /&#13;
&#13;
/&#13;
&#13;
��Montevideo,ai,rll 29 de X9J4.6-&#13;
&#13;
'&#13;
&#13;
''•'Reolbido hoy. Pase al Señop Dirsotor.&#13;
&#13;
, Jtontevld^o^ atril 29 de 19Í4.6..&#13;
^-&#13;
&#13;
" P^a^ cuanta al Consejo*&#13;
&#13;
mayo 8 da&#13;
&#13;
Enterado, ^Arohiveae.&#13;
&#13;
-'A&#13;
&#13;
•&gt;&#13;
&#13;
r-,&#13;
&#13;
¿-&#13;
&#13;
�Mont^video, mayo $ de&#13;
&#13;
Sefior&#13;
Prof. Franciaoe Espinóle&#13;
Presento.&#13;
&#13;
- ''' De mí oooa^deraeloixi&#13;
&#13;
'&#13;
&#13;
-&#13;
&#13;
Ruego a uated ee sirvft concurrir &amp; la reunión&#13;
da profesores de esta facultad, que tendrá lugar el miércoles 15 del&#13;
corriente, en la Secretarla provi^ional. Plaza Libertad 1157 a la&#13;
19 y 15 horas precisas.&#13;
Esta reunión tendrá por objeto escuchar las Ins&#13;
trucciones del seflor Director Doctor Carlos Vas Fer^^lra^ referentes&#13;
a la orientaci6n de las clases y así mismo ca^biar ideas sobre pun*&#13;
tos relacionados con la docenola en estaFacultad.&#13;
Rogándole encarecidamente su aslítencla, Tm sa&#13;
luda muy atentamente.&#13;
&#13;
Luis Glordano&#13;
Secretarlo&#13;
&#13;
BDR.&#13;
&#13;
�Hontevldao, abril 9 da&#13;
Setter Reotor d la tira vera litad.&#13;
Doctor Joí Podro Váral^,&#13;
&#13;
Baflor Raotorl&#13;
Tango el a^rado te ^aoarla aabar &lt;tut&#13;
•ata Oonaajo,n su aaai&amp;n da la. facha raaolvid aontaro&#13;
tnr al éaflar Franoiaoo Espinóla (h), orno naargado&#13;
o&gt; ouroo por un periodo da aaia neise, oon utut asignaolon nanmial do $1^0.00 (danto olnouanfca peooo). ^s&#13;
ta oureo aa afaetuat&gt; dal 14 da abril al V^ i ootubra&#13;
&#13;
ü-iego al aaflor Rootor aa BlrTO ordonor&#13;
lo pertlnanta a fin da &lt;jja aa lien loan por Contaduría&#13;
&#13;
Salude a iiato-J con n taayor oonaldaraolén."&#13;
&#13;
•&#13;
&#13;
^&#13;
&#13;
•.&#13;
&#13;
CaMoa Vo^ ?arralra&gt;&#13;
Director&#13;
&#13;
lula Olordano&#13;
Eeortario&#13;
&#13;
�PKOBBAHA PARA TM CHBSO BE LITERATURA MECO - LATÍ HA.&#13;
Pro*. gRAgCISCO ESINOIA.&#13;
&#13;
1)La función de las comparaciones en Somero.- Su casi eon&#13;
tante valor adverbial y el sentido de esa característica*—&#13;
portañola deoisiva en la obtención de plastioidad.2)Laa dlTersaa fonoiones de la repetición.Nía funoün de los epítltoB.- Rectificaciones al concepto da&#13;
finsler.- Puesta en valor de las Ideas de Bapkhardt.4} El tempo de la obra literaria i los ritmo.- (Sediqutf a es,&#13;
te tena varias olai8 por lo que directantnte tiene de utilidad pa&#13;
ra la t^onica de la leotura de laa obras antiguas.- Elemento dell&#13;
berao^ente situados paru llegnr con intervalos preoisos al espr^&#13;
ta receptivo no encuantran sus correspondencias al Imprimir on ten&#13;
0 nal Intuido).(HioinOB entrar rítaos en función e ^mi^rimimoa tempoa distintos pa.&#13;
^a que se apreciaran las fundamentales diferencias expresivas,a ve&#13;
ees en franca oposición, oreadas por la única modificación de la&#13;
velocidad.)&#13;
i&#13;
5)I&lt;as anticipaciones y su aplicaolón en laa epopeyas. (Con&#13;
este motivo fuá analizada la "falta de expectaci^n" de ílnBl^er ee&#13;
ofrece ejemplos de "expectación" por obra de variados juegos de re&#13;
tardos1) se dilucida el modo de actuar del fenómeno, tendiente a la&#13;
misma finalidad que otros procedí: lentos de la oonpoaició'n antigua:&#13;
situar el espíritu en las nía v^ntajosas condiciones de reoeptibilidad por la ellmlnacloh\én la técnica actual).-&#13;
&#13;
6)Los retardos.-&#13;
&#13;
7)La suscitación enérgica de un elemento en el espíritu re&#13;
eeptor por su ausencia en una serle ya conocida. (Como ejemplo ae&lt;^&#13;
analisaron con minuciosidad la suscitación de Andromaca en ^elpanto 22 de la Ilíada, y la de los puntos luminosos sobre la armadura&#13;
de Aquilea, en el mismo).8)Elementos complementarlos del carácter de un personaje b^&#13;
tuadoa a poateriori de su definitiva desaparloión de la trama.&#13;
&#13;
�-2-&#13;
&#13;
(Ss Ínstate en ello por la posible aplicación del prooedlolento n&#13;
la técnica actual).&#13;
&#13;
9)Loa desplanaraientoo, (En uno de ana caaos especiales se ha&#13;
ce un inuoioso estudio oonparatlTo entre la ooaposidón de un fra^j&#13;
santo de Hoaaro y otro en que Virgilio lo Imita con variantes que&#13;
&#13;
10 T^í^^^&#13;
10)El paisa^e en Hornero y en la literatura grecorromana.&#13;
&#13;
Sa&#13;
&#13;
funoiín en Hosaro. SI desarrollo de la perspeotlTa. La relación de&#13;
la perspectiva oon la penetración del análisis psioológiao.&#13;
&#13;
Iky ti&#13;
&#13;
pidos ejemplos para dar idea de su evolución basta Virgilio).&#13;
&#13;
H) La "vuelta atrás" o Inversión en el orden del suceder.&#13;
Sus rasones técnicas. (Se mostraron muchos ejemplos de aatenslónas.&#13;
ve para asegurar la nooiín^l^ referirla a la situación oreada a la&#13;
crítica por la pri^er escena del Canto V de la Odisea oon lo que&#13;
ss aporta una lu, tal ves nueva, a las refutad ones al concepto do&#13;
Elroh^pff, retomado y desarroll^do por Crolset, respecto de la noderaldad de loa cuatro primeros cantos).&#13;
y&#13;
&#13;
13)Prooodinlentos para evitar interferencias emocionales pro&#13;
vocadas por dos draunstanciaa temltioas sucesivas. Las superficies&#13;
de apaoiguaniento y de reint^gración psioológica.&#13;
14) Distinción entre la oonoepolón religiosa que&#13;
&#13;
• de laa&#13;
&#13;
dos epopeyas por lmpoaioion del tena y la eonoepción personal&#13;
&#13;
del&#13;
&#13;
aedo. (So escapará la importancia de la b^squeda de esta dlatlnoión&#13;
quet por no sur advertiday i^pulsó1 gran parte de la acol^n de los&#13;
corisontes nntlguos^ podernos yf ^todavíaS modernísimos.&#13;
En varias ocasiones oportunas aludimos al concepto actual s Incon&#13;
trovertible respeoto del oulto de Dlonlsos, que baee rebasar en mooho el siglo Vi para fl|ar la ^^poca de su lnidaolón oon loa que. se&#13;
deja sin base la argonentaaión que servía para negar antigüedad a&#13;
las dos He Idas).&#13;
&#13;
15) Lo cómico en Hornero. (Con citas concretas de los alejandrinos,se&#13;
ha evidenolado en clase cómo lunan enteras de las epopeya, habían&#13;
pe^^ido su sentido en la antig^edad y se rescatan reden en nuestros&#13;
días. Por lo senos en las obraa que oiroulan en ]&#13;
&#13;
�-5-&#13;
&#13;
nuestro amblante ate problema. Os tan singular importancia, no ss&#13;
&#13;
16)SI Drama da Sátiros y Honero. (Se desprende del toas an&#13;
terior y es posible que también presente novedad), "endones oomp*&#13;
rativao oon "SI Oíolope" de Eurípides.&#13;
&#13;
17)Aludir y presentar, en el arte, i Se ha heaho un breve de&#13;
sarrollo del tena, por haber surgido inoldentalnente, pero quedan&#13;
servado para las últimas olasea del curso porque dará motivo a la&#13;
apreciación da un gravísimo error en la interpretación de un pesa&#13;
je de la "Política" da Arist^teles en que se han apoyado,hasta núes,&#13;
tros día*rlos argumentos para condenar o orno interpelado un fragosa,&#13;
to de Odisea XIX.&#13;
18)la valorización por imposleidnXasociaoioneai a) con elesantos propios de la obra: b)oon elementos ajenos a la obra.&#13;
19)Bl carácter de Hornero a trav^s de las modificaciones que&#13;
Imprime a la materia tradicional oon que trabaja. Sus diferencias&#13;
oon al siglo V a^raves da las diferencias que los artistas de esa&#13;
época imponen al material homérloo de que su sirven. (Se hiso una&#13;
rápida apraolacion de los temas del Cielo éploo troyano y de '. ^ea&#13;
personajes homéricos tal o orno loa ^refleja Sofoolee y Eurípides, pa&#13;
ra mostrar la extraño paradoja da nue Somero está más próximo a no&#13;
sotros).&#13;
20)La atmosfera Intima ds las epopsyas y si cristianismo.&#13;
&#13;
Iodo este trabajo ha sido reallsado ^s primera mano, en nin&#13;
guno, en absolutamente ningún miso sin referenola oonoreta a los&#13;
textos, lo que ha motivado la frecuentación da loa autores griegos&#13;
y romanos enrraapondiontea. SI Indica del profesor aa ha posado ana&#13;
tantamente obra la substancia misma poétloa, con lo que el curso me&#13;
adquirido um tensión caliente y una honrados nue he pretendido impomsses oon norma da futuro a loa estudiantes.&#13;
Con motivo del ostudlo do algunos do loa temas señaladoe, y a fin&#13;
Aa no privar a los trosas enfoondoo de su ntnósfera expresiva cir&#13;
cundante, sa hiso necesario analizar dotenidoaente los Can toa X y&#13;
XX11 de la Ulada, lo que permitió' oon frecuencia hacer un efioasas.&#13;
paso Aa puntos ya estudiados, que resultó1 útilísimo.&#13;
ContfnVkmente se ha tratado da que quedan hnun^^n. ím pnjM&#13;
&#13;
�írof. Iranalaoo Espinóla&#13;
&#13;
^fneaa de la expresión de los sentimientos haata 1 período cl¿aico de Roma T aa ha de^ada bien establecido que ao exlate nin&#13;
guna diferencia en ouanto a alloa, en intensidad ni en oondioián,&#13;
dentro de laa doa epopeyas, aunque todavía la señalan loa oort——&#13;
sontea modernos*&#13;
&#13;
la oueatlon hom^rica no 1 sido expuesta da manara slstsmá^^&#13;
eo, Ho era esa mi misión. Pero me permití hacer un breve par^nte.&#13;
ala y exondarla un pooo, a fin de que el alumnado, profesores al&#13;
gunoa; futuros profeaorea, ^troa, no ae contamine oon lo quef como&#13;
&#13;
cierto, se Imparte en la Universidad por un gran nunero de profe&#13;
sores.&#13;
&#13;
Kn las primeras clases del curso se toaaron varios conceptos to&#13;
davía vigentes da Zenídoto, Aristarco y Aristófanes de Bisando,&#13;
ae evidencio1 en algunoa caaos su fuerte oaráo$er edonlata, se p&#13;
sentaron las esxeeterfstieas del Ideal est^tico alejandrino , ae&#13;
dieron a conocer loa fragmBntoe homérieos a que aquellos oríti—&#13;
coa ae referían 7 se biso su refutación Luego, se tomaron varios&#13;
frasnentos atacados por Kirohíeff, Wilaaowits, Crolset, Mrard y&#13;
Fueoh, se mostró1 la argumentación de estoa orí tío oe j as lea refu&#13;
ti, aslnlsmo, sostrando en algunoe casos la aala fe, loa plagios,&#13;
etc.&#13;
&#13;
i&#13;
&#13;
�vZU.-&#13;
&#13;
0l-^&#13;
&#13;
7~ .C&#13;
^¿c&#13;
&#13;
t!U^&#13;
&#13;
.&#13;
&#13;
A^^f 3 - /?-.&#13;
&#13;
&lt;^^&#13;
&#13;
í*i-^ ^^&#13;
&#13;
^- ^^^ =&#13;
&#13;
- y^ ^&#13;
-&#13;
&#13;
'r •&#13;
&#13;
-^—-^v^f&#13;
&#13;
•C '•';—t ^&#13;
&#13;
��-oon una asignación mensual de $150.00&#13;
&#13;
UNIVERSIDAD d&#13;
&#13;
MONFÉVIDE&#13;
&#13;
FACULTA&#13;
HUMANIDADES y CIENCIAS&#13;
&#13;
En asiín del 9 do abril, el Consejo rssolvié contra&#13;
-tar al Frof^ Pranoisoo-Espinóla para dictar 1 ^^r#^&#13;
jque ^propone en la nota preced^nte, por seis mease y_&#13;
&#13;
1&#13;
I&#13;
&#13;
�?r&#13;
&#13;
Moíitevi&amp;e..o16 de ^unió de 1947&#13;
&#13;
3ñor ^rofsor Prmnoiaoo Espinóla.&#13;
Señor Srofesor:'.&#13;
&#13;
I^engo el agrade de envía^? a usted,de ^Lúue^do a&#13;
lo resuelto' por" el Conse^o d^ la ^acultad,las "bases para un&#13;
&#13;
"COHOUBSO IITEHABIO SOBEE TEMAS^ EEHTAHTIIÍOS qus remltiá i.&#13;
esta ^asa la Sociedad Cervantista de México^&#13;
Sal^do al seBor Erofea-or oon-ai mayo^&#13;
raciáh.&#13;
&#13;
Aloidea Giraldi&#13;
&#13;
•&#13;
&#13;
Secret^rio Interino&#13;
&#13;
•3/947&#13;
.A..B.,&#13;
&#13;
CVása oarpets da ^a Sooiedad Cervantista da M^xico)&#13;
&#13;
��C3&#13;
&#13;
O.&#13;
&#13;
^ ce&#13;
&#13;
1/1&#13;
Cl&#13;
&#13;
�•^&#13;
&#13;
o-&#13;
&#13;
M&#13;
Í u&gt;&#13;
H &lt;&#13;
&#13;
¿•5&#13;
&#13;
N "*-&#13;
&#13;
r&#13;
&#13;
ti&#13;
&#13;
•&lt;&#13;
&#13;
?&#13;
&#13;
\&#13;
&#13;
N.&#13;
&#13;
^i&#13;
&#13;
�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="9">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2380">
                  <text>Legajos personales</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2531">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Arch. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1039">
                <text> Legajo Francisco Espínola&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1040">
                <text>Notas&#13;
Programa&#13;
Telegrama&#13;
Designación&#13;
Ficha personal</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1041">
                <text>Se presenta la designación del profesor Francisco Espínola para dictar curso sobre "Los sentimientos en la literatura Greco-Latina".&#13;
Incluye el programa del curso, notas manuscritas dirigidas a Vaz Ferreira, su ficha personal y un telegrama excusandose de la perdida del ómnibus que lo traía desde Nueva Helvecia. &#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1042">
                <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1043">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1044">
                <text>Febrero 1946 - Junio 1947</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1045">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1046">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1047">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1048">
                <text>Expediente</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1049">
                <text>Uy858-UDELAR-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1050">
                <text>Montevideo- Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="119">
        <name>Francisco Espínola</name>
      </tag>
      <tag tagId="120">
        <name>Paco Espínola</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="110" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="177">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/0d0ab0124a5bab9d8b1a3ea1cf43dbac.PDF</src>
        <authentication>761cdabc09c8ad06183647d31fd2bac9</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1053">
                    <text>Buoisiq ap opi^ase p na on 'pBpijBSjaAion ap uopdaaaoa
non jbzubojb BqBosnq anb o^jBaaj 'Biiojsiq bj ap jBnjdaouoo zbj bj
ajqos saaopBjapisaoa sbuiiSjb ^p sandsaQ -ojsandojd Bq as anb sauíj
8O[ ap oj3o[ [b sa^aaanpaoa SBdBja nos jauodxa A jcesnad 'jaoouoo
'jBSusaAui anb oouijb BijajBin na ajuauíBidojd oSarq opuBj^ng

•r 's rxrnonvn rvosiudm

sviomio a saavaisivnuH 3a aninon

'1681 a^qniaijas ap gj; 'sajiy souang
— ¿T8T ozjbui ap ^ 'oapiAajuo^j — sbuib^j sajpoy y — ^jb[,j b^
ap oijj [ap sajopBJimps A. so^ioib sngn :oduiBj9a as anb B[ na
eaxpny s afBnauíoq na e^Bpaní Bun oij^q as X68T ua
ptnsiraisy 'a^tij^ ap noioBioqBjoD b^ noo opBjnoo Biq^q ^nopB^j; ooij
-Bj^oa^) ^ ooiaojsijj o^tuijsnj [ap ojuarinpBu [a f^\ na b^ 0^193 ^ 'ba
-ana ^j^ oa bi^ojsijj B[ ap oipnisa pp oj^nap BUBoijaraB ^ asaaiBjdoi^
pepi^epotn Bisa oiuoo opjo^a^j •ouijua^jB ^a uoo arimoa 'a^jsd Buanq
qa isa anb opssed oj;sanu japuajdutoD ap opin^aijxa B^unu ubjb
nn ua ^BJnj[no Bjjsann Á opqand ojjsann noo opinai Bq anb a^nan
-Binaad aopBpnaniA bj jod 'oaafuBJixa asan} anb jpap ejpod oa 'ouij
-qaS-iB opaais íanb pmjijy •sb^ijojsijj sanopeSiisaAnj ap ojnjnsnj ja
ji^uip BJBd opBuáisap ejaiqnq aj as anb ap oqoaq ja ja Bjed BqB3
-ijiu3j8 anb nopaBjsijBS bj L jonoq [a jbjou opuapBq ozuatno^
•raBuStAB^ uq p Banqu^ bj odnDO oSan'j
•saaiy sonang aa jBjinns o^njijsui on
oiSuip anb aa soub soSjbj ^oj n^ opuinbps Bpuaijadxa ap A Bpuap
ap afsSBq p bjba^jj anb jb 'soipnisa ap ojjuao opBuopuatu pp a^uajj
p nopBni^B ns ap bjjqbjb^ Bon iubii^iab^j *jq p aa uos Boijojstq
p^pjaA bj ap o^jna p Á Boijnuap uoispaad v\ 'ooiSojopojauj jo^u
p anb JBjoa oztq BJapBin Bsa 3q -o^n^psaj OAann jap ajuajj jb Bpuas
•aad ns BiJBsaaan ajuainjBpadsa uaaBq anb 'pBpijBuosiad ns ap
sa^uajajip oojBaaj íiubu9xab}j *jq pp oí^op p ^^obu \v 'jopBJo
-8Bqi^j opeqoBj^ njooui^ uq 'SBaijpjsijj 8Bpuai^) ap
p
'ofaeuo^ pp ajqraon aa BjqejBd ^^ ap osn oziq ooinuai lamud n^
*••"'IOBoSlAB^ OlJIOig *JQ pj OpBU
-Sisap ^i{ ofasao^ p aopaajip Bjíno Bd 'SBDUoisig sanopBSi^saAuj ap
ojmiisui pp aopBjnSnBoi b^ —Bipjaaj zb^ sojjb^) ^jq 'pB^pnaB^ bt
ap jojaajiQ p jod pipisaad— Boijqnd notsas auinajos ua
as
bj ap Boajoijqig B[ ap nojeg p aa 'ajqmao ap 9 Bjp

1 aa pxiixixsKi iaq

�de todos los pueblos, sino de una historia, nacional en su contenido,
que no pierda el punto de vista de la universal como ámbito de los
efectos de un proceso. La labor histórica no puede encerrarse en un
fin minúsculo y fragmentado, pero tampoco puede generalizar en
grandes líneas que, sin investigación previa, caerán en atrayentes so
fismas de generalización. El Instituto, dijo, tiene como fin ahondar
el conocimiento de la Historia de la República Oriental del Uruguay,
pero esa limitación impone el deber de llegar en sus resultados hasta
las consecuencias más lejanas, tanto en el tiempo como en el espacio.
Ejemplarizando la afirmación precedente, el orador señaló el caso
de Artigas y de su enorme gravitación en la génesis del federalismo
argentino. Aprovechó la ocasión para señalar su aporte en la obra
de la reivindicación artiguista, a través de su Cátedra, de sus confe
rencias, de sus obras y, sobre todo, de su Historia Constitucional.
Entrando al aspecto metodológico, comenzó diciendo que se pro
cederá, en primer término, a la tarea investigadora aplicando métodos
rigurosos. La búsqueda en los archivos obligará a ir al extranjero,
y es por eso que ge ha pensado en la organización de delegaciones
en Buenos Aires, Río de Janeiro, Sevilla, Madrid, París y Londres.
Pero a la par que la erudición^ el Instituto tratará de despertar la
intuición histórica como pensamiento constructivo, para no olvidar
las ideas generales. El fruto de este esfuerzo sé dará a conocer en
distintas series que seguirán rigurosos cánones editoriales.
Por último, el Dr. Ravignani se refirió a dos aspectos más de
la obra a emprender, el vinculado con la docencia y el relacionado
con el estado actual de la Historia en América.
En cuanto al primero, señaló que el Instituto tendrá presente la
necesidad de su acción docente en la Facultad, tratando de implantar
gradualmente el ciclo completo de la enseñanza de las disciplinas
históricas.
Con respecto a la orientación de la Historia Americana, recordó
la creación de la Comisión de Historia del Instituto Panamericano
de Geografía e Historia, a la cual se vinculará nuestro Instituto.
Terminó afirmando que con cultura y libertad podemos confiar
en el porvenir, que nos permitirá alcanzar la verdad y destacar los
eternos valores que engrandecieron nuestra estirpe.
El 7 de noviembre de 1947 se realizó en Buenos Aires la inaugu
ración de la Delegación del Inst. de I. Históricas en esa ciudad. El
Consejo designó para representarlo en esta ceremonia al Dr. Justino
Jiménez de Aréchaga.

DISCURSO PRONUNCIADO POR EL CONSEJERO
DOCTOR JUSTINO JIMÉNEZ DE ARÉCHAGA
EN EL ACTO DE LA INAUGURACIÓN DE LA DELEGACIÓN DEL INSTITUTO DE
INVESTIGACIONES HISTÓRICAS, EN BUENOS AIRES, EL 7 DE NOVIEMBRE DE 1947
Señor Embajador;•
Señor Director; Señoras, Señores:
Es lástima que sea el más oscuro entre los Consejeros de la
Facultad quien haya recibido el encargo de decir, en este acto, las
sacramentales palabras de inauguración.
Dedicado al estudio del Derecho Público, sólo ocasionalmente y
en el restricto campo de la historia de las instituciones he debido
incursionar en el ámbito cuya severa investigación se confía al orga
nismo recientemente creado; de tal manera, se me pone en el aprieto
de ocuparme de un asunto ajeno a mi especialidad, sancionando así
mis colegas la impertinente tosudez con que he bregado por la creación
del Instituto.
No creo que pueda hacer otra cosa, en estas circunstancias, que
explicar, desde mi propio ángulo, cómo creo que se ha venido cum
pliendo el esfuerzo de elaboración de la Historia de mi país y qué
ubicación ha de darse en tal proceso al hecho que hoy celebramos.
Usando términos de mi profesión, diré que me parece posible
diferenciar tres etapas distintas en ese proceso: hemos comenzado
por tener una historia hecha por testigos; hemos tenido después una
historia hecha por abogados; y ahora comprendemos la necesidad de
reabrir el período de instrucción para complementar y regularizar el
expediente.
La Historia de nuestros pueblos ha sido fundada por hombres
que, ejerciendo el albaceazgo de sus tiempos, recogieron, con distinto
grado de probidad y de agudeza, pero generalmente despojados de
toda preocupación científica, los hechos que contornearon sus pro
pias vidas. Quizás haya, entre ellos, algunos que se habrían dejado
degollar para acreditar la verdad de sus crónicas, tal como Pascal
lo requería para creer en la fidelidad de la Historia, al descargar
su ingenio sobre el libro del Padre Martini.
Hoy no nos bastan testigos con voluntad de mártires para cons
truir sobre sus dichos el edificio de nuestra pasada vida; hemos apren
dido a valorar la muda elocuencia objetiva de las piedras y de los
hechos gregarios y a corregir, en base a sus revelaciones, la deformada
imagen que nos legaron quienes creyeron ver lo que miraban.
A esta Historia de los testigos siguió rápidamente la de los abo
gados, como en los duelos judiciales siguen los alegatos a la agrega
ción de probanzas.
Las nuevas nacionalidades surgidas de la Revolución sintieron la
orgánica necesidad de proveerse urgentemente, cada una de ellas, de
su propia Historia. Había que subrayar los rasgos diferenciales de

—6—

—7—

�¿

—9—

ap sajBpnajajip soSsbj soj jBÁ'e.iqns anb BjqBjj •bijoísijj eidojd ns
ap 'sejja ap Bun apeo 'ajuama^uaSjn asjaaAOjd ap pepisaaau boiubSjo
bj uojapuis uopnjOAa^j bj ap sepi^jns sapepijBuopeu BEAanu sb^
•SBznBqoíd ap noio
-bS^jSb bj b sojB^ap boj uanSis sajepipn^ sojanp soj ua oraoo 'sope^
-oqe soj ap bj ajuauiBpidBj ornáis soáijsai soj ap bijojsijj Bisa y
'UBqBJim anb o{ ,iaA uoja^ajD sauainb ucueáaj son anb ua^Bini
BpBuuoiap B[ 'sauopBjaAaJ sns b asBq na 'aiáajjoo b 1 soiJBSaiS soqoaq
soj ap Á. SBjpaid sbj ap BAijafqo epuanaoja spnuí bj jbjojba b opip
-najdB soniaq íBpiA epBSBd Bjjsanu ap opijipa ^a soqoíp sns ajqos jiru^
-suoo BJBd saipjeta ^p pe^unjoA uoo so^usaj UBjSBq son ou iojj
•imuBj^[ ajpej ¡ap ojqi[ ^a ajqos oiu^^ui ns
jBSjBDsap iv 'bijojsijj e[ ap pepippij b^ na la^io bjb¿ ejjanbaj o\
p338Bj omo^ [bj 'SBoinoia sns ap pepjaA bj jeiipaa^e bjb¿ aejjogop
opefap UBjjqBq as anb sonn3p3 'sojia ajju^ 'b^bi{ sczín^ 'SBpiA SBid
•ojd sns uoJBaujojno^ anb eoqoaq so^ 'Boijjjnaxo n^iaBdnaoaad epo^
ap sopBÍodsap aiuainpjauaS ojad 'ezapníta ap A. pspiqojd ap opsjS
oitqisip noo 'noiaiSooaj 'sodmai} sns ap o^zeaasqp ^a opuapjafa 'anb
eajqinoq aod epBpunj opis bi^ so^qand so^isann ap bijojstjj vj
'a^naipadxa
\9 JBZTJB^nSaj Á jeinamapjnioa BJBd nopan^^snr ap opojjad ^a jpqBaj
ap pepisaaan B^ soinapnajdnioo BJoqB Á ísopBáoqB Jod Bt^ogq BiJO^siq
Bun sandsap opiuaj somaq ÍBoSpsaj Jod Bqoatf Bijojsiq enn jauaj jod
opBznamoa soniaq :osaaojd asa na s^jupsip SBdeia saxi
a^qísod aaajsd am anb 9-tjp 'aoisajojd im ap somnija;
•soiuBjqa^o ^oq anb oqaaq [B osaao^d ^bj na asjep ap sqq
anb Á siBd tui ap btjcojsijj bj ap nopejoqBp ap ozjanjsa \a opuai[d
^rano opmaA Bq as anb oaja omgo 'o^nSuB otdojtd tui apsap 'iBot^dx^
anb 'sBionBjstmoaiD BBjsa na 'bsoo bjio laaBij Bpand anb oaja o^_
•ojn^pBuj jap
uopeaja s^ jod opsSajq aq anb noa zapnsoi ajiíauíviodun bj sB^ayoo suü
opuBuoiouB8 'pBpi^Bpadsa ira b onaÍB ojunsB un ap auuBdn^o ap
d ^a na anod ara as 'BjauBin pi ap íop^aao ajuouiojuaioaj orasin
-bSjo p bjjuoo as uopBSpsaAui ejaAas BÁna ojiqms p na jBuotsjnoui
opiqap aq sauopnjijsui sb^ ap Biaojsiq bj ap odniBa ojoujsaa p na
Á a^u^uíjBuoisBDo o^os 'ooi^qnj oqoaa^Q jap oipnjsa je opeaipaQ
•u^pejnSnBui ap SBjqBpd saje^uauíBj^es
8bj 'ojob ajea na 'jpap ap o^je^na ja opiqpaj Bi^q namb
bj ap soaafasno^ soj aajna omaso seni ja B3S anb ^miisej 8^
:sajonag
Jouag

:*6i aa aaawaiAON aa 1 ia 'saHiv soNana Na 'svoihoisih
aa oxqíixsni iaa jjoiDv^aiaa vt aa NOi^vaaoavm vi aa oxov aa Na

VOVH33HV aa zaMawif o^ixsnf
la no^ oaviDwnNOHd

•^^BijDaay ap zanannf
oniisnf uq jb Biuomajao Bisa na o[jBjuasa.idoj BJBd ou^isap ofasuo^)
ia 'P^P11?3 B8a ua 8f0iJOjsyjj -j ap -}8uj jap nopB^ajaQ bj ap nopsj
-n^nBui bj sajiy sonang na ozijeaj as i^(,\ ap ajquiaiAon ap ¿ jg[
•^djpsa Bjjeanu nojaiaapnej^na anb saiojBA soxuajs
soj JB^BjBap A pspjaA bj jbzub3JB Bjpinuad son anb 'xinaAJod ja na
1BIJUO3 souiapod pBijaqij A. BJnijna noa anb opuBnuijB ouirajaj^
•ojn^ijsuj ojjsanu ejBjnaniA as jBna bj b 'bijojsijj 9 BijBjSoa^ ap
ouB^iaatnBUBj ojmpsuj jap buojsijj ap noisimo^) bj ap nopBaja bj
opjoaaj 'BUBauauíy bijojsijj bj ap uotDBjuauo bj b ojoadsai U0^
•SBDIJOJSiq
SBatjdpsip sbj ap Bznenasna bj ap ojajdraoo ojaia ja ajnamjenpej^
jBjnBjdrar ap opuBíBaj 'pejjnaB^ bj ua ajuaaop ñopas ns ap pspisaaau
bj ainasajd Bapuaj onnijsuj ja anb ^jsuas 'ojamud jb ojueno u^
;-Bauainy na bijojsijj bj ap jsnjaB opeisa ja uoa
openopBjaJ ja A spnaaop bj noa opBjnaniA ja 'japuajdma b Bjqo bj
ap sem so^aadsB sop b ojjipj as iobuSiab^j *jq ja ^onnjjn joj
'gajBuoijpa sanouBa sosojn^ij uejinSas anb sauas SBjuijsip
na jaoouoD b Bjep a^ ozjanjaa a^sa ap ojnjj j^ *sajBjaua3 ssapi sej
jBpiA[o on BJBd 'oAijaiujsuoo ojuainiBsnad oraoo Bouojsiq uoiaimur
bj JB)jadsap ap bjbjbjj ojnjrjsuj ja 'uopiptua bj anb jb¿ bj b oja^
•sajpno'j A sijb^ 'pupBj\[ 'BjjiAag 'ojpnBf ap oiy. 'saaty sonang ua
sauops^ajap ap uopeziuelijo bj ua opBsuad Bq as anb osa Jod sa A
'ojafuBJixa jb ji b ejs^ijqo soAiqaJB soj ua epanbsnq b^j -sosoj^Sij
sopojaní opuBaijdB BjopB^ijsaAui b8jbj bj b 'ouiuua) jamijd na 'ejapaa
-ojd as anb opnapip.oznamoa 'oai^^jopoiam ojoadsB jb opuBjju^
•jBuopnjij8uo;3 bijoísijj ns ap 'opoj ajqos 'X SBjqo sns ap 'SBpu^j
-ajuo^ sns ap 'ejpa^B^) ns ap saAej^ b 'Bísin^ijjB uop^aipuiAiaj ej ap
Bjqo bj na ajjode ns jBjBnas BJBd uoisboo bj oij^aAOJdy *onijuaSjB
orai[Bjap3j jap sisauaS bj ua nopBjiABj^ anuona ns ap A BB^ijjy ap
OSB3 ja ojeuas JopBJO ja 'ainapa^ajd uopBnurjB bj opuBziaBfdraaf^
-opedsa ja ua oraoa odraaií ja ua ojubj 'seuBfaj sem SBpnanaasno^ sbj
BjSBq sope^jnsaj sns na jB¿aj[ ap jaqap ja auodrai nop^iimij ssa ojad
'A^nSnifi jap je^nauQ B^i^qndajj bj ap bijojsijj bj ap ojaairapouo^ ja
JBpuoqe uij oraoo auap 'ofip 'ojnmsuj f^ •nopBzijejaua^ ap senzsij
•os sajn^^BjjB na aBjasa 'euajd uops^psaAm ms 'anb SBamj sapuBj3
na jBzijBjaua^ apand ooodraBj ojad 'opBinam^ejí A ojnasnuiin irij
un na asjejjaaua apand on BDiaojsiq joq^j b^j 'osaaojd un ap sojaaja
soj ^p ojiqraB oraoa jBSjaAiun bj ap bjbia ap ojtmd j^ epjatd on anb
'opinajuoa ns na pnopBa 'Bjjojsiq eun ap oms 'sojqand soj sopo} ap

�los nuevdg Éstado^; había qué prestigiar y sostener laá nuevas estruc

tiene hambre dé verdad comprobable. Ño ¿abemos exactamente

turas remontando éii el tiempo la búsqueda y compr^bación de su
voluntad de ser unidades libres. O se hacía necesario servir el interés
de los partidos políticos que inmediatamente dividieron la Ciudadanía
dé estas Repúblicas nuevas, seleccionando con sutiles pinzas dialé^

—quizás loé hombres nd lleguen a saberlo jamás— si éü verdad es
indispensable para el progreso de la cultura que la Historia sea ver
dadera, o si, como el paradojal Rousseau lo postulara en una pequeña
nota de su "Emilio"^ las gentes sensatas deben considerarla y admi
tirla como un tejido de fábulas cuya moraleja es apropiada al cora
zón humano. Pero es un imperativo de nuestra vocación científica,
quizá sostenido por la certidumbre de que lo que aún sabemos mal

ticas, para construir sobre ellos historias de combate, los hechos más
favorables a su prestigio. Con pasión; con cálida pasión.
Corresponden a este período realizaciones de variado mérito:
desde el pequeño intento mezquino o insidioso, hasta lá fábrica monu
mental en la que el genio ha dejado su impronta y la intuición, casi
adivinatoria, salva airosamente las insuficiencias de una documenta
ción fragmentaria.
Pero, en todo caso, estas historias dé abogados^ estos ale^atos que'
ge escriben para algo1 más qué para hacer Historia, sd*t siempre bús
quedas en las que las conclusiones han sido puestas antes que la inves
tigación1, en las qué la tesis precede a la pesquisa del dato én qué
habrá de apoyarse.
Si se trata de hacer Historia patriótica de las instituciones polí
ticas de los nuevos Estados, repugna al sentimiento de las naciona
lidades incipientes encontrar orígenes en el inmediato pasado colonial
o én él viejo Derecho metropolitano, por un movimiento del ánimo
semejante al que embarga al Señor que debe incorporar a su genea
logía a un sumiso vasallo.
Así, la historia de las instituciones políticas del Río de la Plata
se escribe magnificando las influencias norteamericanas o francesas
e ignorando la herencia directa del Derecho indiano o del español
peninsular, como en mi país se examina, durante cien o más años^
la Constitución de 1830, como uri documento extraño al procesó dé
integración institucional que se opera en todas las provincias A par
tir de 1819.
En cuanto a la historia política interna, a sus Valoraciones y jui
cios, no lo es menos grave que se la escriba y construya en base a
un conocimiento incompleto de las fuentes documentales, sino que se
soslayé o aparte las que Comprometen o deslustran la tesis que sé
trata de defender.
Aun hoy resuenan, én nuestros jóvenes países, las voces encen
didas de algunos de estos litigantes y abogados de la Historia, ntí
siempre desprovistos de elocuencia y de talento. Pero se afirma cada
vez más tina nueva tendencia —de la cual queremos que sea emi
tiente representación este Instituto— que señala un tercer período en
la construcción histórica y én la producción historiográfica.
Hemos comprendido que hay fallas y anchas lagunas én la sustanciación de nuestro procesó histórico, y creemos necesario reabrir
el período de instrucción. Hay que incorporar al expediente comple
tos repositorios, escuchar testigos que no han sido citadoé én forma^
someter a peritos datos y noticias que hasta ahora han sido recibidos
sin tina previa valoracióil técnica, Considerar con severo rigor pape
les cuyo valor probatorio no1 ha sido precisado.
¿Por qué así? Porqué rendimos tributó a nuestro tiempo^ qtlé
—8—

de nuestro pasado es todavía más hermoso y apropiado a nuestro cora
zón que las revelaciones ya alcanzadas, lo que acicatea el ánimo para
la dura y heroica labor de rehacer, también con pasión, pero con la
fría pasión del científico, la crónica de nuestros ávaíafes; ^iara que
los vivos se impregnen de lo mejor de los muertos inolvidables.
Nb podía intentarse esta enipresá siii contar con el hombre tan
esforzado^ tan sabio^ taii experimentado, tan prestigioso; como para
poder confiar a su alta dirección la tarea de planear la obra y coor
dinar los trabajos dé cnantos deseen cooperar en1 ella. T todos son
llamados a cooperar én ella;
Diversas circunstancias, amargas y felices, se conjugaron para
brindarnos él privilegio dé ofrecer á Emilio Ravignani, para quien
las palabras dé elogió sori ociosas, y lo han de ser más aquí que
éü ninguna otra parte, la organización y el gobierno del Instituto.
Y los últimos obstáculos que podrían haber impedido la realización
dé nuestro proyecto —esos últimos obstáculos que tanto dificultan
las empresas de cultura en los países pobres—, fueron salvados gracias
a la emocionante generosidad con que este hombre, con un verdadero
Sentido de la solidaridad que une a nuestros pueblos por encima de
toda Contingencia, y quizás también tentado, como auténtico inves
tigador, por el nuevo panorama que abrimos a su inquietud, aceptó
prestarnos sil inestimable colaboración.
Creó firmemente que el establecimiento del Instituto de Investi
gaciones Históricas én Montevideo bajo la dirección de Ravignani, y
la instalación en Buenos Aires de esté taller que hoy abre sus puertas
a los investigadores del Río de la Plata, marca una fecha de impor
tancia en nuestras relaciones culturales.
No me escuece, como oriental, porqué pienso que es grandeza de
América que estas Cosas puedan hacerse, el que uno de los vuestros
sea el elegido para oficiar de piloto de altura en éste viaje de des
cubrimientos. Sólo he de decir que Id he votado creyendo contribuir
á designar al mejor para esté trabajo; y que aún no he descubierto
por qué el lugar de nacimiento, la raza, la religión o el color de la
piel han de dar título a las dignidades científicas tí pueden obstar
a que ellas sean justamente discernidas.
Con una fe profunda en los resultados de la obra comenzada bajo
tan eminente rectoría, tengo el honor de declarar inaugurada, en nom
bre del Consejo de la Facultad de Humanidades y Ciencias de mi
patria, ésta Delegación del Instituto de Investigaciones Históricas.

�— —

•6I8T 3P aP
-JBd p SBpuiAOjd bbj SBpoj na Bj^do as anb jBuopnjijsnx uopBjSajm
ap osa^ojd jb oubjjxs ojnauínaop un ouiod '08t 3P uopnjijsuo^ bj
ísoub sbui o nap ajusjnp 'buiuibxs 38 si^^d iiu ua oraos 'jBjnsmuad
d jap p puBipni oqajaQ pp BjasJip ppuajaq bj opuBJOuifr 9

•uopBJoqBjoa ajqBinijsaui ps
o^daoB 'pnjsinbui ns b somijqB anb BmBJOUBd OAauu p jod
-saAui o^nuajnB oiaoa 'opBjuaj uaiquiBj syzinb 4. 'BpuaSupuo^
ap Biupua jod so^qand sojjsanu b aun anb pepi^spips b^ ap opijuag
un uoo 'ajqmoq ajsa anb uoo pBpisoaaua^ ajuBuopouia bj b
sopBAjBS uoaanj '—saaqod sasjBd so[ ua Bjnj^no ap sBsaidma sbj
UB}[n^ijip ojubj anb sojnaBjsqo souii}[n sosa— ojoa^ojd pj^sanu ap
uopBzi^Baj bj opipadiui jaq^q uBjjpod anb sojnaBisqo spunj[n soj j^
•ojnjpsuj jap onaatqoá ja ¿ uopBziuBáao bj 'aiJBd bj;o Bun^uiu lia
anb jnbB sbui jas ap u^q pj ^ 'sBsopo ^os 0{^oja ap SBJqejsd sbj

^apnapp ap bjbjj
as anb sisaj bj UBjjsnjsap p uajatnojdmo^ anb sbj ajjBdB o aXBjsos
as anb ouis 'sajBjusuinoop sajuanj sbj ap ojajdmoaut ojuaiiupouoa un
B assq na BÁnjjsuoo A eqiiasa bj as anb 3abjS souam sa oj ou 'sop
-mf A sauopsjojBA sns b 'Buaajuí Baijjjod pijojsiq bj b oju^n^ ug;

•Ba[BJni[na sauoioBpj SBj^sana ua spue^
-jodini ap Bq^aj Bim p^jBín 'bjbj^ b[ ap oj}j [ap s^jopBSuaAui so¡ b
Bjaand ens ajqB ^oq anb Jajp} ^^9 ap sajiy souang na uoiobjejsui b[
jÍ 'iubuSiab^ ap uopoaaip bj of^q oapiAajuoj^ na sboijchsijj

jijqBaj ouBsaoau somaaja A 'ooupjsiq osaaojd oj^sanu ap uopBpuBi
•sns bj ua SBunSBj SBqouB A sbjjbj ^^q anb opipuajduio^ soraajj
•BDijBjSouojsiq uopanpoad bj ua A Bauo^siq uopanjjsuo^ bj
n^ opoijad J33J3) un BjBuas anb —o^njijsuj ajea nopejuasajdaj ajuau
-ima eas anb soraajanb jBna bj ap— Bpuapuaj BAann Bun sBin zaA
Bp^o biujijb as oi^d 'DluajBj ap A cpuan^oja ap sojsiAOJdsap aadmais
qu 'buojsijj bj ap sopB^oqB A sajueSpiJ sojsa ap soqn^jB ap SBpip
-na^ua ^aaoA sbj 'sasjBd sanaAof sojjsann U3 'uBuansaj ^oq nny

•SBpiujaosip ajuauíBjsnf u^as SBjja anb b
jBjsqp uapand p SBOijijuap sapBpiu^fp sbj b O[iijij jBp ap usq jaid
bj ap jojoa ^a o uoi^ipj bj 'bzbj bj 'ojuaimpBU ap jB^nj ja anb jod
ojjaiqnosap aq 00 nnB anb A íofBqBj^ a^gQ BJBd jofaní jb jBu^isap b
Jinqijjupa opuaXaja opsjpA aq pj anb jpap ap aq ojog -sojuaimuqna
-sap ap afBiA ajss. na BjnjjB ap ojojid ap jbioijo BJBd opiSap p Bas
spjjsatiA so[ ap oun anb [a 'asjaasq uBpsnd sbsoo sbjss anb Bouauíy
ap BzapuBjS sa anb psuaid anbjod '[Bjnaoo omo^ 'a^anasa ani o^

anb 'odinati pjjssnu b pjnqijj spmipn^J ^nbjp^ ¿isb anb
'opBSpaad opi8 Bq pu puoieqojd Jojba o^na saj
•adBd joSij OJ3A^S npa jBjapisno^ 'Boin^^j popsJojBA BiAajd Bun ms
sopiqpajt opis usq BJoqB B;seq anb SBpiiou A sojBp soiuad b ja^amos
fBnuoj na sopBjp opis nsxj on anb. soSpsai JBqanosa 'sp;jo)isodaj soj
-ajdmoD aiuaipadxa [B jBJodJo^ui anb Íbj_j 'n^panj^sui ap opojjad ja

•sboijojsjh sauopcjfrjsaAuj ap ojnjijsnj jap nppBapg Bjsa 'bijjbcI
im ap gBionai^ . eapüpiuBuinjj ap pBjjrÍDB^ bj ap ofasno;^ jap ajq
-raon na 'BpBjnSnBín jBJBj^ap ap jouoq ja o^uaj 'bjjoj^sj ajuautuia ubi
uÍBq BpBzuauíoo Bjqo bj 3p sopBjjnsaj soj na Bpunjojd aj eun U0^

-ijsaAuj ap oinjijsuj pp ojuairapa^qBjsa [a anb ajuamauijij

uamb BJBd 'iuBuáiABjj pijinrr b jaaa^j:p ap pií^a^iApd ja soujBpuuq
BJLBd JZO^ESnf^DD 3^ '83Dipj A SBSjBIUB 'SBpUB^Sunoap SBSJ3AIQ
*Bjja na jBjadopq b
nos sopoj j^ 'Bjja na jBxadop^ naasap sojueno ap spÍBqBa^ gpj
-joca 4 Bjqp bj jpanBjd ap BajBj bj uopasjip bijb ns b jbijuo^ japod
BJBd oiuoa 'o^oi3i^3^d ub^ 'ppejuaniijadxa, í^bi 'oiqBS ubi 'opBzjojs^
ubi ajqnipq ja uoo jb^uoo pfs esa^dina Bisa asaBjuajuí Bippd o^^
'sajqBpiÁjonr soiJanm soj ap jofam oj ap nanS^adini as soaia soj
anb BJBd ^3jb^bab soj^sanu ap Boiupaa bj 'ootjuuap jap uoisbcI bjjj
bj uod ojad 'upissd noo naiqinBj 'jsoBqaj ap joqBj Boio^aq A Bjnp bj
ouiiub ja Ba^B^pB anb oj 'sBpBzus^jB vÁ sanopBjaAaj sbj anb noz
oj^sann b opBidojds JL osouwaq SBtn BiABpoj sa opBSBd ojjsanH ap
jbui somaqBS nnB anb oj 3nb ap ajqinnpijjso bj jod opmajsos Bzinb
u^pBDOA BJisann ap OAijBjadiui un sa ojaj -ouBranq noz
jb BpBidojdB sa BfajBJont BÁn^ sBjnq^j ap opifaj nn onroa bjji^
-iiupB A BjjBjapisuo^ naqap SB^ssnas saiua^ sbj '(íoijiui^,, ns ap Bjon
Bnanbad Bun na BJBjmsod oj nBassnojj jBÍopBJBd ja orao^ 'is o 'BaapBp
-J3A Bas Bijojgijj bj anb Bjnijn^ bj ap osaoSoíd ja Bjed ajqBsuadsipui
sa pBpjSA na is —SBraBÍ ojjaq^s ^ nanSajj ou sajqmoq soj sszinb—
somaqBS o^j •ajqBaojduio^ PBpjSA ap ajquiBU

o SBnBouauiBsjaon SBpuanjjnr sbj opnBaijinBui aqjjoss as
bjbj^ bj ap oi^j jap sBpijjjod sauopnjijsui sbj ap Buojsiq bj 'jsy
'ojjbsba osimns un b bjSoj
-B3U3 ns b jBJodjoaui 3qap anb Jonag jb BÜJBqnia anb jb ajuBCsniss
oratuB jap ojuaiiuiAotu un Jod 'ouBj¡[odojjain oq^aaaQ ofai^ ja na O
jBinojoa opBSBd ojBipamni ja na sauaSuo jsjjuoana sajuaidpni sspepij
-BuopBn sbj ap ojuaimijuas jb BuSndaj 'sop^js^ soAann soj ap sb^ij
•ijod ssuopnjijsui sbj ap BDijojjjBd bijojsijj aaaeq ap bjbjj as ig
•asjBÁodB ap Bjqsq
anb na ojBp jap Bsmbsad bj b apaasjd sisaj bj anb sbj ua 'uopBgij
-saAui bj anb sajuB SBjs3nd opis u^q sauoisnjpuoa sbj anb sbj na SBpanb
-snq ajdmais nos 'buojsijj jso^q BJBd anb SBtn p^jB BJBd naqia^sa as
apb fpjB^ajB 8OJS3 ^sopB^pqB ap SBijpjsiq sbjss 'osb^ opoj na 'oaa^
•BiJBjuam^Bjj nop
-Bjuaninoop Bun ap SBpuapi^nsni sbj sjuauíBsoaiB bajbs 'BiJojBuiAipB
I8BD 'uppinjai bj A Bjuojdrai ns opsfap Bq oiuaS ja anb bj na jBjuara
-nupui BOfjqBj bj BjsBq 'osoipisui o oumbzatn ojnajuí ouanbad ja apsap
:p)Mam opsuBA ap sauopBzijBaj opouad ajsa b uspnodssjjo^)
•no^SBd BpijBo noo ¡uoiSBd 003 'oíSi^sajd ns b sajqBJOABj
ssni soqasq soj 'ajBqmo^ ap SBiJOisiq sojja ajqos Jinjjsuoo bjb¿ 'sb^ij
-aajBip seauj4 83jijns opa opuBuopaaps '^BAanu SBaijqnda^ SBjsa ap
BjnBpBpnio bj upjaipiAip ajuaujBjBiparaui anb, spijqo4 8OPi^P^ S0I 9P
S3J3JUI J3 JIAJ38 OIJB8a33U BJOBq 38 Q 'SSJqiJ 83pBpiun J3S 3p pBJUtlJOA
ns ap uopBqpjduioa i Bpanbsnq bj oduxai; ja na ppuEjaQoísj SBjnj
fBA3iui sbj Jda^jsos A JB{^ijs3jd anb BjqBq ísopB^s^ spAanu soj

�SOBRE LOS CONCURSOS DE OPOSICIÓN. — NOTA PASADA AL
RECTORADO POR EL CONSEJO DE LA FACULTAD
Montevideo, Diciembre 11 de 1946.
Señor Rector de la Universidad,
Doctor José Pedro Várela.
Presente.
De mi consideración:
El art. 7. de la ley de creación de esta Facultad establece que el
cuerpo permanente de profesores será designado por el régimen del
concurso de oposición.
Esta disposición legal importa para la Facultad de Humanidades
y Ciencias una excepción con respecto al régimen vigente para estas
designaciones del art. 1. de la ley de 14 de octubre de 1919, que
establece el nombramiento sobre la base de llamado a aspiraciones,
y subsidiariamente el procedimiento de concurso de oposición.
, . La experiencia realizada en el primer año de actuación de este
Consejo permite aseverar que la disposición del art. 7. de la ley de
9 de octubre de 1945, no solamente es excepcional, sino que puede
resultar *le una muy difícil aplicación.
Los hechos reales ocurridos con motivo del cumplimiento de la

del art. 2. de la ley, evitar, por ahora al menos, los inconvenientes
de los concursos de oposición, particularmente cuando, como puede
verse en el proceso de la elaboración de la ley de creación de la
Facultad, tanto el miembro informante como otros legisladores expre.
saron con respecto al régimen del concurso que "nos consuela un
poco que en el proyecto hay una cierta suavización del sistema" y
que "parece aquí entreabrirse la puerta para que puedan penetrar
en la Facultad de Humanidades personalidades de gran relieve de
nuestro ambiente o fuera de él, a las cuales, por supuesto, no cabría
exigírseles el concurso". (Dr. Secco Ellauri, Diario Oficial N. 11.723)
y que "sería deseable que las autoridades de la Facultad, por lo
menos en las primeras etapas, en los primeros años de funcionamiento
de la Facultad, aplicaran, de preferencia, el art. 2. y llamaran a
colaborar a un grupo muy destacado de profesores que yo creo que
cumplirían con altísima dignidad docente un cargo de esa jerarquía".
(Dr. García Austt, Diario Oficial N. 11.734).
A pesar de estas insinuaciones, aceptadas sin discusión por la
Cámara, no se ha querido, hasta ahora, ponerlas en práctica y se
ha tratado de aplicar la disposición legal, pero es deseo de este
Consejo que se hagan las gestiones pertinentes para obtener una
derogación del citado artículo, a fin de que no se vea dificultado espe
cialmente por las causas referidas en esta exposición para el nombra
miento del cuerpo de profesores de esta Facultad.
Saluda al señor Rector con su mayor consideración. — Carlos Vaz
Ferreira, Director. — Luis Giordano, Secretario.

disposición legal referida lo comprueban. Este Consejo llamó a con
curso de oposición para Filosofía, Literatura, Astronomía, Matemáti
cas superiores, Latín, Griego, Químico-Física y Psicología. Para las
cuatro primeras asignaturas no se presentó ningún candidato, ni en
el primero ni en el segundo llamado. Para las tres siguientes hubo
cuatro, dos y un aspirante. Y para la última, dos, que retiraron pos
teriormente su candidatura, no habiéndose presentado hasta la fecha,
en el segundo llamado, ningún candidato.
Otra circunstancia de hecho que conspira contra el sistema de
concurso de oposición en una Facultad de estudios superiores, es la
gran dificultad que existe para formar tribunales, lo que ha ocurrido
particularmente con los que tienen que juzgar a los candidatos a
profesores de Lenguas Clásicas.
La experiencia efectuada, por otra parte, confirma la que se
tenía atingente al hecho conocido de que siendo el concurso una
prueba, no solamente de méritos, sino de oposición pública de cono
cimientos frente a un tribunal, los profesores de mayor prestigio y
con más larga y activa actuación docente, que pueden ser los mejores
para una Facultad como la de Humanidades y Ciencias, no se presen
tan a los concursos, por la consideración que se estima natural y
lógica de no arriesgar su propio prestigio en un cotejo con otros
profesores.
Cierto es que este Consejo pudo, aplicando los incisos f) y g)

— 10 —

— 11 —

�ZOA

— II —

— ot —
(8 A (j sospur boj opuBOijdB 'opnd ofasno^ ajsa anb sa
8ojjo uoo ofa^oo un na oíSijsaad oidoíd ns jcSsaoje on ap b^iSoj
A jBJnjBU Binpsa as anb uopBJapisuoo B[ jod 'sosjnonoa so[ b ubj
•nasajd as ou 'S8pnat[) A sapBpiuBiunjj ap bj ouioo pBjjnoBjj Bnn Bisd
sajofam sot jas napand anb 'auiaaop uoiosn^oB bauob A b^jbt ssra uoo
A oíSpsajd joXbui ap saiosajojd soj 'jBunqui un b aiuaaj sojuairap
-ouoa ap Boijqnd uopisodo ap onis 'soiuara ap a^uaraBps ou 'Bqanid
sun osanouoa p opuais anb ap oppouoo oqoaq p ^juaSuiiB bju^j
as anb B[ Btujijuoo 'svi^d bj^o Jod 'BpBnioaja Bpuauadxa vj

jg 'ouvpuoif) stnq — -jojd9jiq outau
— -noioB^apigaoD loAvm ns uoo jojoa^ jouas jb Bpnp'g
•pBjiriDB^ bjss ap sa^osajojd ap ocLano pp oiuaini

-Bjqraoa p bjb&lt;I uopisodxa Bjsa na sepuajaj s^eneo sbj jod amararÉia
•adsa opBí[n3ijrp bsa aS on anb ap mj b 'opioijJB opBjro pp uopBSoaap
Bnn jauajqo BiBd sajuaurwad sauoijsaS 8BI UBSBq as anb"ofasno^
ajea ap oasap sa ojad ^^ uopisodsip b^ jeoi^B ap opBjBJt bu
as ^ BoijDBjd na SB^anod 'bjoub BjsBq 'opuanb'sq as on 'bjb
b¡ Jod uoisnosip urs SBpBjdaoB 'sauopBnuisui SBjsa ap jBsad y
,
,*(^¿II o'M ^í^ÍJO oFBía 'sny bi^jíb^ JfT)
•BinbaB^af Bsa ap oSj^a un ajuaaop pBpiuSip Buim;iB noo UBijírdumo
anb oaao oA anb 8ajO83Jojd ap oPBaBl8ap ^nin odnjS nn b ioaBioa
b ubjbuib^ A o-z ÍJB ja 'Biouajajajd ap 'uB^Bai^dB 'pejmoB j bt ap

*sboi8B[3 BBnSua^ ap s^josajojd
b sojBpipnBO so\ b jBznf anb uouai; anb so[ uoo ajuoniJB^noiiJBd
opiJJnoo Bq anb o\ 'sa^unqiJ) jbuuoj Bj^d a^sixa anb psi^noijip ubjS
b[ sa 'sajouadns soipn^sa ap pBjjnoB^ Bun ua uopisodo ap osanouoo
ap Braaisis p bjjuoo BJídsuoo anb oqoaq ap Bpusisunojp bjjq
•ojBpipnBO unSuiu 'opBtnB^j opnnSas p na
'Bqoaj B^ B^ssq opBinssa^d ^sopuaiqsq on 'BjnjBpipueo ns a^uauuouai
-sod UOJBJI13^ 3nb 'sop 'Buni^n bj Bjsd j^ 'diuBJídss nn A sop 'oji^na
oqnq sajuamSts sajj sb^ b^b^ "opsuiB^ opun^as p ua xu ojarawd p
na m 'oiBpipnBO nnSuiu oiuasajd as on 8BJn)Bu3i8B SBJaraud oajBno
8bj bjbj •BiSopD3is&lt;j A Boisi^-oDnnm^) 'oSaiJ^) 'njjB^j ^sajoijadns sbo
-rjBinajBj^^; 'sjraouojisy 'BJ^jEjaji^ 4bjjoso[ij[ BJBd uopisodo ap osjho
-noo b omBT^ ofasno^ ^^s^ *nBqanjdraoo o{ Bpoajaj pSa^ nopisodsip
v\ ap oiuairai^drano pp oaijoui uoo sopwjnao sapaj soqaaq so^
'nopBOi^dB ^pijip Amn Bun a^ jB^nsaj
apand anb ouis '[Bnopdaox^ sa a^uaniB^s on '^6I 9P a-iqnjoo ap ^
ap Aa\ b^ ap o*¿ 'íjb pp nopisodsip b^ anb JBiaAasB ajinuad ofasno^)
3)83 ap uopBnjoB 3p oub aamijd ja na epBzijBaj Bpuaijadxs B^ 'uopisodo 3p osjnouoo ap ojuatraipaoojd ja ajnaniBiJBipisqns X
•sanopBiídsB b opsraBjj ap 3s^q bj ajqos oiuaiuiBjqraou ja aaajq^jsa
snb '6X^1 8P ^q^J30 3P f\ 9P -^3I BI aP o'I "^1^ 13P s^nopBuSisap
SBisa BJBd aiuaSiA naniiáaj jb oioadsaj noa uopdsaxa Bun SBpnai^ A
sapBpiuBinnjj ap pB^jnoB^ bj Bj^d B^jodnn jbSsj nopisodsip Bjs^
'nopisodo ap osjnouoo
jap uaratSaj J3 Jod opsuSisap Bjas sajosajojd ap ajnauBniíad odjsno
ja snb aoajqBjsa p^jjnaB^ Bjsa ap n^pBajo ap Aa\ bj ap 0-¿ *jjb 13

OJpa^ aSOf JO^3O(J

(S^i'TI oM 1BT3FJO Hía 'uneiia oaaag mq) -^osmonoa ra sarasjiSrxa
BiaqBa on 'ol8andns jod 'sa^na 8BI b 'l? ap jan, o amaxqraB o^'sanu
ap aAaipj ubjS ap sap^pi^noBjad saPBpiuBranH ap p^iin^Bj bt na
jjauad uBpand anb BjBd B^jand bT asjuqBaa^a mbB aaajBd anb
A MBraaí8is pp uopBziABne Bjjaia Bnn ^Bq ojaa^oad p ua anb"oaod

ruopBJapisnoo ira 9Q

ojuaiureuoiDnnj ap ooub so^arawd 8OI na 'sBd^ja ssaara^d sbt ua sonara
oí ^od 'pBi^naB^ b^ ap sap^pijo^B sbj anb aIqBasap Bjaas anb A

un Bpnsnoa son,, anb osjnouoo pp namiSaj ^e ojaadsaa noa uojbs
•aJdxa sajopcpiSa^ so^ío oraoa ajuBuuojuí ojqraajra p ojubj 'pBijnDBj
Bl 8P npioBajo ap A^i BI ap uopBjoqBp bT aposaaojd p na asjaA
apand oraoo 'opu^no ajuanUBjnaijjBd 'uoioisodo ap sownauoo bot ap
sajnainaAuoaui sot 'sonara jb BjoqB jod 'jbÍia^ '^aj b^ ap -z ub pp

bj ap jojoajj Jouag
'o.f'ól ap xi ajquiapiQ 'oapiAajuoj\[

vi aa ofasMoo la aod oavaoiDaH
iv vavsvd vxom — Moi^isodo aa soshíidmod soi anaos

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1054">
                <text>Crónica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1055">
                <text>Inauguración del Instituto de I. Históricas. Discurso pronunciado por el consejero Doctor Justino Jimenez de Arechaga</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1056">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1948, Año I, Nº 2 : p.5-11</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1057">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1058">
                <text>1947</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1059">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1060">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1061">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="111" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="178">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/bbece8059cc35edd258dd6d129f7c14c.PDF</src>
        <authentication>2c1c03af1b5f061a3cb5a33afa33a5c4</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1074">
                    <text>* Asunto N.

UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA
FACULTAD DE HUMANIDADES T CIENCIAS

:

SECRETARIA

CñRPETñ DE TBñMITE

CONTIENE;
. DAROY - AHIROPOLOSIA CDLOTRA^

�.'•1

Hontevideu, Ifi de ¿unho &amp;e 1964

Ao Senhor Decano

.

Professor Dr. Rodolfo T. Tálioe

Senhor Secanos

'

'

' Tenho' a aatisfacao de sutometer a sua alta apreciagao

o programa anexo do Curso de ^ntropología Cultural que me proponho
ministrar na Paouldade de Humanidades e atocias, atendendo ao non
roas convite do Seitor da Dnlversldade e de V. Sentória.
Oaso conté coa sua aprovacao t o curso terá como tem^

central) Teoría da Cultura - Dma Introdu^ao a Antropología Cultu
ral e será desenvolvido no próximo semestre,oom duas aulas sema —
nais de duas horas cada urna, nos días e no horario que me for lndi_
oado.- -

' •

Queir

sti-

e de admiracao d

s. Darc^

Ri^eiro .

�Montevideo, la de junio de 1964.

Al señor Decano
ProfeBOr.Dr. ^odolfo V. Talice

Señor Decano:

,

'.

Tengo la sati^f^cci^n, de someter a bu elevada con
sideración, el programa adjunto ^el Curso de Antropología Cultural.-que
me propongo realizar en la F^cultad de Humanidades y Ciencias,- atendien
do la horosa invitación del H^ctor de la Universidad y á© V. 3,-

Bn el caso de contar con. su aprobación, el curso
tendrá como tema central: Teoría de la Cultura - TJaa Introducción a la
Antropolo^ía.Galtural, y aer^ desarrollado en el próximo semestre, con
dos clases semanales —de dos horaa cada una- en los d ías y con los ho
rarios que se me indique.-

,

Acepte,* señor Decana, las expresiones de estima y
de admiración de,

(fdo) Darcy Ribeiro

(versión del portugués -JCF.)

^lwuuU^

�TEORÍA DA CULTURA - Urna introducap h
Antropología Oultural•

A Antropología como esfOrgo de formulagao de urna teoría, empírica
mente fundamentada, de como o homem chegou' a ser o que 6, emquanto

entidade biológica, social e cultural.
A Cultura - campo específico de lntersse da Antropología Cultural
a)Natureza dos fen^menos culturáis
b)Substrato biológico da conduta cultural.*

c)Participagao do individuo na cultura
Olassificacao dos conteiídos ^a Cultura
a)Crítica das elassificagoes tradicionais
b)Classificagao por nivela operacionaia
4 SI atenía Adaptativo - As relagoes dos homens com as eoisas para

a

criagao das condigoes materiais de sobrevivan
cia de urna sociedade~
.a) Meio e Cultura - Ecología Humana "•

-

b)Tecnología e Ergologia'
c)Tecnología e Evolugao
5.Análiae exemplificátiva do sistema adaptativo de urna cultura tropi^
cal: os Tupi-Kaapor da Amaz^nia
6.Sistema Asaociatlvo - As félagoes dos homens uns com oe outros, na
'organizagao^da produgao, na regulamentagao

da reprodugao e no disoiplinamento da vida
social.

a Interagao Social - Socialiaagao :
b
c
d
e

Estrutura e Processo Social..
Parentesco e Familia
OrganizBgao Política e Contr^le Social
..^
Associagoes Reguladoras

.

7.Análise exemplifioativa do sistema associatlvo de urna cultura tri
bal: os J6-Tim"bíra do Brasil Central.
8.Sistema^Ideológico - Aa relagoes entre os homens e os produtoe men_
tais da vida ada,ptativa e associativa.

a Simbologia e Cultura - A Linguagem
b 0 Saber e a Mitología
c

Eeligiao e Magia"

'

•

•

d Arte - .Ideáis Éticos

e Ethos e Caráter Nacional
9.Análise exemplificátiva do sistema ideológico de urna cultura tribal:
os &amp;uaikuru-Kadiwé~u do Pantanal mato-grossense.

10.0 Est^do daDinfljaica cultural
a)Processo e Fungao
b)Mudanga Cultural - Acultura^ao

. .

c)Mudanga Cultural - Evolugao
11.Análiae do processo aculturativo dos grupos indígenas braaileiros
e de seu valor explicativo na formulagao de urna teorie da mudanga
cultural.

12. Metodología das pesquisas Etnolóicas
Eatudos de Primitivo
Estudos ^e Comunidad
Estudoa de Culturas

Estudos de Mudanga C
Bibliografía Básica para o estu

�A^tro^olo^í^. .Jul. turat.La A:.h.'-i . f-.'
rent-.-

f^. i

c^mo esf^!'T:o ^^ra forí-ali^sr un^ teoría, ^rp'.jf rirvj

. a'-a^a, •]&lt;-

C^-.1O s^

'.••::..:••! llv'á •

ser lu ^ue &lt;^3, ,-n

vida^ bi^l^-ie-i, i:)?i;,l y c;il '-..ral.
interé^ de 1.-' A!.tr(3¡x&gt;lo^í=i 'Jul'íii

.- La Guitur^: -. cu'^p
a)lÍB.tiü-.lt:-^-!

le lou re•'^inri.os c.'i l^t-les;

b)sr&gt;^triito ^ioiiVi^o -I- l^ co:,du;-t:i oi.l

ursl;

c)pHi-tioiy^clín del lu.^LvlSuo ci: !•&gt; cl'.ursi.
.- Clasificídci^n de los contenidos de la Cí:l'o^r'-:
r) ^rí :.í^m. d^ ^af? ^l^;; ¡ ric^(^ione¡' t ?•: d ir ioru¡le^;

h) Cla^ifi^aci.^n por niv^le^ oper^^iotriles.
.- 3i3ten!, dr. •1d'ipf,n.rii!r - L:e r^'i^iciMr 'e los hn.-.! r
,-!, !•• cr'"-i^ií:i le l'.ü c^n ¡i^io^i; ^ :: at^ri^l^ü 1.- J^c-

^) r

i o

f-

i

r

i

) "&gt;1

xB'^

) Tr

f1

1

'

tAt vn - jj ,

^ i

tre
' ,]

la ii i ií

i',
I'1 -

1 ..

1 1-

) t
^
^.ájiia f j-::&gt;r&gt;] .t-ric-tivo del ^:iüt.&lt;-r. •• K^oo^.^ivi, de un^ ^-^^ ' ^Ju !^-il

o^ J^-Tlmbira ^^l ara:-.!.! C^'-^r'rl,

0 Arte - Ideall^^ Btlcos;
9i- Ai'i-'l^ .-•!•• i'j"'"' ' ifí^'-tlvi 1 ••;

si;t-&gt;i l.d^j^l'-'ico ^le ^na Cnllau-a tribal:

\,,' Su :i;.ni-i5-K^diéu del rirat^^al

latü^i-oaensB. -

�.."; ..'^.',,:

V'?

•

•/. -2-..

'• &lt;le individuos represe^tantes &lt;ie culturas
• diferentes.^);^ .,:'. .^

c)

cultural- - 'Evolución.

11.- Análiais deí proceso "áculturativo'" de los grupos indígenas brasileños
&gt;:.

y de su valor explicativo en la formalización de una teoría, de la mu-?

•?•;. ' danza, cultural.

.- - --

; -

.,

12.- Metodología de laa pesquisas Btnolo^Jcas

^

a) Estudios d&amp; los Primitivos;
b) Estudios de. las Comunidades;^
c)Bstuáios de Cultura.8 Nacional es; "•

. " .

^

: , .^.
_•

4)
Estudios ?de Mudanza cultural,.
d) Estu
Bibliografía Básioa para .le! -estudiante de Antrop^logía. ^

Darcy

(versión del portugués -JC^)^-

•''A

,.

,

... -.

2/TI/964.

"

• .^ :.

�CL
MS 401345
Q L
/?
UNIVERSIOAD DE LA REPÚBLICA&gt;
FQULT*Ü DE HIWAMDAOÍS Y CIENCIAS .._.

NIVEBSIDID SE U BEPUBUCi
HUMANIDADES V CIENCIAS

SIRVA1E CITAR

_^

�Cf.

BE 042306

IITICEDI
SE1IE

J&gt;
-

DKIVEBSIDSDDEUIBEPUBLICS

0

0.

P

I

A

-

Montevideo, 15 de junio del964.-

facuuadSr. jjeoano de ia ¿'acuitad ue Humanidades y Ciencias
HUMANIDADES Y CIENCIAS

Dr. Rodolfo V. Talice
BRESKHTR
Para su conocimiento y demás efectos, cum

plo en transcribir a üd. lo si^uiente:
"Montevideo, 12 de Junio de 1964.- VISTO la resolu
ción del Consejo Directivo Central de fecha 1 de ju
nio de 1964, por la que se resuelve contratar al Pro
^esor Darcy Hibeiro para que dicte un curso sobre An
tropología, en la Facultad de Humanidade^, y Ciencias,
durante la segunda parte del corriente año lectivo:
ATENTO a que la referida Pacnltad carece de los fon
dos necesarios para hacer efectiva la resolución del

Consejo Directivo Central y cuyo monto asciende a
$18.000.=, el suscrito Vicerrector resuelve: 1) La
Repartición Hacienda pondrá a disposición de la Fa
cultad de Humanidades y Ciencias-la cantidad de {18.000.
para que de cumplimiento a la resolución del Consejo
Directivo Central de fecha 1 de junio de 1964, que
manda contratar al Profesor Darcy Hibeiro; 2) la can
tidad mencionada se tomará de la Partida a Disposi
ción del Consejo Directivo Central; 3) Comuniqúese a
la íaoultad de Humanidades y Ciencias, pase a la Re-

�_ProseSretario

I18UE
IIIII

_

•

Sin_etro jarticulajr, saludQ al Sr, Jeoano muy
atentamente.

r^, ^^relio Luchini
Viee- Eeotor

'•

Juan K. San^a

.Montevideo, 26 SLb junio 4e 1964..-^
II Consajo n sesión d feoba ^3 del cto. resuelve
darse por enterado da la precedente comunicación
(Ees. Jo. .6.43) •- Archívese.-

._.

. .

._

Rodolfo TVIalio* . _
_

. .__

Deoano.-

Montevideo, 15 de setiembre de 1964.8* rectifica el trámite efectuado por error y se
eleva el expediente a la Repartición Haoienda, seSalándose a.ue la asignaci^n mensual establecida
para el frat. Daroy Ribelro es de $3.000. (tre^ mil
pesos) mensuales, a partir del 1 de julio de 1964.-

Eodolfo T. Talioe
Decano

�••*^

Montevidéu, 18 de agSato de 1964

Ao Senhor Professor
Rodolfo V. Talice
SO. Secano da

Faculdade de Ciencias e Humanidades

Senhor Secanos

'

,

•

Tenho a satisfacao de enoamlnhar a V.8. a reí a^ So
bibliográfica anexa que compreende ae referSncias básicas para um .
curso univer^itario de Antropología Cultural. Bem sei que a lis
ta 6 alentada. Considere, entretanto, que harará grande dificuldade em adquirir a totalidad© dos textos relacionados, em sua maior parte fóra de circulacao. Sua a^uiai?ao pela Beitoria seria
um alto servico á nossa Paculdade e a tdda a Oniveraidade, porque
viria preencher urna car^ncia extremamente grave da bibliografía u
ruguáia eque afeta nao apenas aos estudantes de Antropología, mas
tanbém, aos de Sociolog^a, Psicología e Hist^ria* y
Queira aceitar, senhor Secano, os aumprimentos

mals cordiais de

-

�N.

m

C.i.

N 401917

Antecede
Serie

UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA
DUIVEBSIDAD SE U REPUILICS

FACULTAD BE HUMANIDADES Y CIENCIAS
Montevideo. ^9 q

FACULTAD

DE
HUMANIDADES Y CIENCIAS

agoatodo |g64_

Recibido Hoy y Anotado con el N^\)^

rr, Lf
rie r

CO^TRALOR

i^ i

k

A

�Snii

N.

Sigo.

Montevideo,A? deSíííJSiSS^

_de 196_4_

El Con^ejo de la Facultad de Humanidades y Cienci^s
en sesión tí. i~cha_JL_...deetifjibredel cte.,

adoptó la siguiente resolución: i^" 936)
"Sxevar al Bectoraao

para su contemplación, las as

��Moníevic'r-. /9 rt^

de
Prev^a rc,u-. ~.^\^ ¡i, ^.rcl-ivuse-. ^

�Hontevidéu, 3o de abril de 196^

Ao Senhor Decano
Profeasor Rodolfo V. Talioe
Faeuldade de Humanidades e Ciencias
Universidad de la República

Senhor Deoano:

Tenho a honra de encaminhar a apreclacao das autoridades uni
versitarias, por intermedio de 7.8., o programa do Curso de Antropolo
gía Cultural que me proponho ministrar.
Be aoórdo com os entendimentos mantidos com os estudantes vi
zando a Justar o horario do curso com suas outras obrigacoes universit
rias, estamos dando urna conferencia semanal de tres horas, destinada a

expoaicao e debate e un seminario, também semanal, de orientacao na ela
boracao de trabalho esorito.
0 programa foi elaborado comoumá introducao geral a Antropo
logía Cultural e com o propósito de servir também de base Informativa .
para candidatos a Licenciatura em Sociología, Psicología e Hist^ria*
A aprovaoao dos. estudantes se darla mediante o controle da
frequSncia e a apreclacao do aproveitamento atrav^a de urna prora escri
ta e de. um trabalho de base bU^iograf^ea, redíg^lo sob a orientacao
do professor*

.•'

Queira acecao e
respeito de

�PACULDABE DE HUMANIDADES E CIENCIAS
CURSO DE INTRODUCXO A A^TROPOLOGÍA CULTURAL
Profesaor Darcy Rlbeiro
Temas:

I- A Antropología
1.O Campo dos Batudos do Homem. Hamo Biológico. Ramo Cultural
2.Desenvolvtinento da Teoria da Cultura
3.Posicao da Antropología Cultural no campo das Ci^ncias Sociai
II- A Cultura - Campo específico de inter^ase da Antropología Cultura
1.Naturaza dos fen^menos culturáis

2.Substrato biológico da conduta cultural
3.Participacao do individuo na cultura
III-Claasificacao dos Conte^aos da Cultura
a)Critica das classificacóes tradioionais
b)Classificagao por niveis operacionais
1. Sistema Adaptativo - As relacoesbos homens com as ooisaapava
a criagao das oondicoes materiais de sobrevivencia de una sociedade

a)Meio e Cultura - Econoliga Humana
b)Tecnología e Ergologia
c)Tecnología a Evolucao
1.Analise exemplificativa do sistema adaptativo de urna cultu
ra tropical; os Tupi-Kaapor da Amazonia.
2.Sistema Aasociativo - As relagoes dos homens unB com os outros, na organizagao da produgao, na regulamentagao da
reproducao e no disciplinamento da vida social.
Interacao Social -Social izagao
Estrutura e Procesao Soci^l

Parentesco e Familia
Organizagao Política e Contr^le Social
e) Associagoes Reguladoras
ii. Analise exemplificativa do sistema associativo de urna cul
tura tribal: os Jg-Timbíra do Brasil Central,
3^Sistema Ideológico - As relagoes entre os homens e os produ
tos mentáis da vida adaptativa e asaociativa,
"~

Simbologia e Cultura - A Linguagem
O saber e a Mitología
Religiao e Magia
Arte e Ideáis Éticos
Ethos e Caráter Nacional
iii^ Análise eacemplificativa do sistema ideológico de urna cul
tura tribal: os Guaitcurú-Kadiwéu do Panta^al matogrossense.
IV- O Eatudo da Dinámica Cultural
1. Processo e Fungao
2 . Mudanga Cultural - Aculturagao
3. Mudanga Cultural - Evolugao
lv. Análise do processo aculturativo dos grupos indígenas brasileiros e de Beu valor explicativo na formulagao de urna
teoria da mudanga cultural.

V- Metodología das Pesquisas Etnológicas
1.Bstudos de Primitivos
2.Estudos de Comunidade

3.Estudos de Culturas Nacionais
4.Estudos de Mudanga Cultural
Bibliografía básioa para o eatildante de Antropología Cultural

�pectiva carpeta.:-

Cx

.- ¡e

N? 501959

A^TECEDE
SERIE

¿c ¿V- /í

N.o

UN4VERSIDAD DE LA REPÚBLICA

UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA

FACUITAD Df HIM4¡-

FACULTAD

•.-'••.•! r nrNííiAs

Montpv

DE
HUMANIDADES Y CIENCIAS

Recioi.M ,

,..,no
h

y

04oí

-^- •••

6

- La Comisión de E/nseñanza(Humanidades) reunida an
la fecha ggp gsistencia de los Consejeros Roberto IbáFIez y Víctor Acosta, aconseja darse por enterada de
la presentación de este programa y agregarlo a la re_s

—-7-,

MMdc

•^Sebertolbáñez

i-Vltt'a

¿te ^^c*fe
ni.

NÚ

'ht Lm3-

'^!

�SIGUE .
SERIEN.o

Vtntavídeo,^e_

sn

.-^^p.ó-ia a¡&amp;ui9.nte. .rosoluctón:_J^^_^________.^

�lili

í a¡

íl!

i

&gt; -^ 5

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="9">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2380">
                  <text>Legajos personales</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2531">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Arch. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1062">
                <text>Legajo Darcy Ribeiro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1063">
                <text>Notas&#13;
Cartas&#13;
Programas&#13;
Ficha personal</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1064">
                <text>Notas y cartas de Darcy Ribeiro al Decano Rodolfo Talice sobre el curso "Introducción a la Antropología Cultural" a ser presentado por Ribeiro, incluye el programa en español y en portugués.&#13;
Contiene ficha de personal de Ribeiro y notas de la Comisión de Enseñanza</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1065">
                <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1066">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1067">
                <text>Junio 1964 - Setiembre 1965</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1068">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1069">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1070">
                <text>Español&#13;
Portugués&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1071">
                <text>Expediente</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1072">
                <text>UY858-UDELAR-FHC-ACUFHCE-LEG 127</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1073">
                <text>Montevideo- Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="12">
        <name>ANTROPOLOGIA CULTURAL</name>
      </tag>
      <tag tagId="125">
        <name>Darcy Ribeiro</name>
      </tag>
      <tag tagId="126">
        <name>Ficha personal</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
